Mahaniddesa

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

1.

Kāmasuttaniddeso

1-1

"kāmaṃ kāmayamānassa tassa ce taṃ samijjhati,

Addhā pītimano hoti laddhā macco yadicchati. "

Kāmaṃ kāmayamānassāti- ' kāmā'ti uddānato1 dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu2 hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā [PTS Page 002] [\q 2/] kāmā, mamāyitā kāmā,

amamāyitā kāmā, sabbe'pi kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi

arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena

madanīyaṭṭhena kāmā. Ime vuccanti vatthukāmā.

1. Udānato - syā. Machasaṃ 2. Vattuṃ - katthaci. 3. Rajanīyavatthu - syā. 4. 'Paranimmitā

kāmā'ti - si [I.] Potthake ca. 'Animmitā kāmā'ti - syā. Machasaṃ. [PTS] potthakesu ca

saddhammapajjotikāyaṃ ca na dissanti, 5. Kāmanīyaṭṭhena - sī. [I. II.] Syā.

[BJT Page 04] [\x 4/]

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Kāmayamānassāti2 - kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa

pihayamānassa3 abhijappamānassāti kāmaṃ kāmayamānassa.

Tassa ce taṃ samijjhatīti - 'tassa ce'ti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā

suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā, tanti vatthukāmā

vuccanti: manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā, samijjhatīti ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati adhigacchati vindatīti tassa ce

taṃ samijjhati.

Addhā pītimano hotīti - addhā ti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ nikkaṅkhāvacanaṃ

advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ

avatthāpanavacanametaṃ [PTS Page 003] [\q 3/] addhā ti. Pīti ti yā

pañcakāmaguṇapaṭisaṃyuttā pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi

odagyaṃ attamanatā abhippharaṇatā4 cittassa. Manoti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ

paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā

manoviññāṇadhātu. Ayaṃ vuccati mano. Ayaṃ mano imāya pītiyā sahagato hoti sahajāto

saṃsaṭṭho sampayutto ekuppādo ekanirodho ekavatthuko ekārammaṇo. Pītimano hotīti

pītamano5 hoti tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano attamano udaggamano

muditamano pamuditamano hotīti addhā pītimano hoti

1. Hohisī - sīmu11 [PTS] 2. Kāmaṃ kāmayamānassāti kāmaṃ - sī1. Sīmu. 1 Syā 3.

Pihamānassa - sī1 syā 4 abhipūraṇatā - [PTS] 5. Pītimano - sīmu. 11 [PTS]

[BJT Page 06] [\x 6/]

Laddhā macco yadicchatīti - laddhā ti labhitvā1 adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā, maccoti

- satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu2 jantu indagu3 manujo4, yadicchatīti - yaṃ

icchati yaṃ sādiyati, yaṃ pattheti, yaṃ piheti5, yaṃ abhijappati rūpaṃ vā saddaṃ vā gandhaṃ

vā rasaṃ vā phoṭṭhabbaṃ vāti' laddhā macco yadicchati'.

"Kāmaṃ kāmayamānassa tassa ce taṃ samijjhati,

Addhā pītimano hoti laddhā macco yadicchatī"ti.

1-2

"Tassa ce kāmayānassa6 chandajātassa jantuno,

Te kāmā parihāyanti sallaviddho'va ruppati".

Tassa [PTS Page 004] [\q 4/] ce kāmayānassāti - 'tassa ce'ti tassa khattiyassa vā

brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā

manussassa vā, kāmayānassāti - kāme icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa

pihayamānassa abhijappamānassa, athavā kāmataṇhāya yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati,

yathā hatthiyānena vā assayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍakayānena vā

oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati, evamevaṃ kāmataṇhāya

yāyati nīyati vuyhati saṃharīyatīti tassa ce kāmayānassa.

Chandajātassa jantunoti - chando ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi

kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo

kāmūpādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ, tassa so kāmacchando jāto hoti sañjāto nibbatto

abhinibbatto pātubhūto. Jantunoti - sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa

jāgussa7 jantussa indagussa manujassāti 'chandajātassa jantuno'.

Te kāmā parihāyantīti - te vā kāmā parihāyanti, so vā kāmehi parihāyati, katha1 te kāmā

parihāyanti? Tassa tiṭṭhantasseva te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā

dahati8, udakaṃ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti, nihitaṃ9 vā nādigacchati10,

duppayuttā vā kammantā bhijjanti, kule vā kulaṅgāro11 [PTS Page 005] [\q 5/]

uppajjati, yo12 te bhoge vikirati vidhamati viddhaṃseti, aniccatā eva aṭṭhamī. Evaṃ te kāmā

hāyanti parihāyanti paridhaṃsanti13 paripatantī14 antaradhāyanti vippalujjanti.

1. Paṭilabhitvā - syā 2. Jatu - sīmu 1, jātu. Syā. Jagu. Machasaṃ[PTS] 3. Hinduga - purāṇaṃ,

4. Yañca - syā. 5. Pihati - syā 6. Kāmayamānassa - su. Sa 7. Jātussa - syā. Jatussa. Machasaṃ.

Sī1 8. Dayhati - machasaṃ. 9. Nihītaṭṭhānā - machasaṃ. 10. Vigacchati - machasaṃ 11. Kule

- sa. Kulaghātako kulajjhāpako - syā. 12. So - sīmu11 13. Paridhaṃsenti - syā - sīmu. 14.

Pariccajanti - syā.

[BJT Page 08] [\x 8/]

Kathaṃ so kāmehi parihāyati? Tiṭṭhanteva te bhoge1 so cavati marati antaradhāyati

vippalujjati. Evaṃ so kāmehi hāyati parihāyati paridhaṃsati paripatati2 antaradhāyati

vippalujjati.

1. " Corā haranti rājāno aggi dahati nassati,

Atha3 antena jahati4 sarīraṃ sapariggahaṃ.

2. Etadaññāya medhāvī bhuñjetha ca dadetha ca,

Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ,

Anindito saggamupeti ṭhānaṃ"ti.

Te kāmā parihāyanti sallaviddhova ruppatīti - yathā ayomayena vā sallena viddho

aṭṭhimayena vā sallena dantamayena vā sallena visāṇamayena vā sallena kaṭṭhamayena vā

sallena viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati piḷīyati vyathito5 domanassito6 hoti, evameva7

vatthukāmānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

So kāmasallena ca sokasallena ca viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati piḷīyati vyathito 5

domanassito6 hotīti - sallaviddhova ruppati.

Tenāha bhagavā:

"Tassa ce kāmayānassa7 chandajātassa jantuno,

Te kāmā parihāyanti sallaviddhova ruppatī"ti.

1-3

"Yo [PTS Page 006] [\q 6/] kāme parivajjeti sappasseva padā siro,

So'maṃ visattikaṃ loke8 sato samativattati"

Yo kāme parivajjetīti - yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṃ ṭhānaṃ patto

yaṃdhamma9 samannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā

pabbajito vā devo vā manusso vā, kāme parivajjetīti' kāmā'ti uddānato10 dve kāmā:

vatthukāmā ca kilesakāmā ca

' Kāmā'ti uddānato1 dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā,

attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu2

hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ

ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Kāme parivajjetīti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeti: vikkhambhaṇato vā samucchedato vā.

Kathaṃ vikkhambhaṇato kāme parivajjeti? " Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassāda11ṭṭhenā"ti

passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. " Maṃsapesūpamā kāmā

bahusādhāraṇaṭṭhenā"ti passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. " Tiṇukkūpamā kāmā

anudahanaṭṭhenā"ti passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Aṅgārakāsūpamā kāmā

mahāpariḷāhaṭṭhenā"ti passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti.

1. Bhogā - syā. 2. Pariccajati - syā. 3. Atho - syā. 4. Asahantena jahati - machasaṃ 5. Byādhito

- syā. Machasaṃ. Sīmu1 6. Domanassato - sīmu1 7. Kāmayamānassa - su. Sa. Si1 8. Lokaṃ

- [PTS] 9. Dhammaṃ - sīmu1 10. Udānato - syā. Machasaṃ 11. Appassādana - sīmu sī1.

[BJT Page 10] [\x 10/]

"Supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenā"ti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeti " yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhenā" ti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeti. " Rukkhaphalūpamā kāmā sambhañjanaparibhañjana1ṭṭhenā"ti passanto

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. "Asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭana2ṭṭhenā"tipassanto

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. " Sattisulūpamā3 kāmā vinivijjhanaṭṭhenā"ti passanto

vikkhambhaṇato kāmo parivajjeti. " Sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhenā"ti [PTS Page

007] [\q 7/] passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. "Aggikkhandhūpamā kāmā

mahābhi4 tāpakaraṭṭhenā5"ti passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti.

Buddhānussatiṃ bhāventopi vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Dhammānussatiṃ bhāventopi

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Saṅghānussatiṃ bhāventopi, sīlānussatiṃ bhāventopi,

devatānussatiṃ bhāventopi, ānāpānasatiṃ6 bhāventopi, maraṇasiṃ bhāventopi, kāyagatāsatiṃ

bhāventopi, upasamānussatiṃ bhāventopi vikkhambhaṇato kāme parivajjeti, dutiyajjhānaṃ

bhāventopi, tatiyajjhānaṃ bhāventopi, catutthajjhānaṃ bhāventopi,

ākāsānañcāyanasamāpattiṃ bhāventopi, viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ bhāventopi,

ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopi, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopi

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Evaṃ vikkhambhaṇato kāme parivajjeti.

Kathaṃ samucchedato kāme parivajjeti? Sotāpattimaggaṃ bhāventopi apāyagamanīye kāme

samucchedato parivajjeti. Sakadāgāmimaggaṃ bhāventopi oḷārike kāme samucchedato

parivajjeti. Anāgāmimaggaṃ bhāventopi aṇusahagate kāme samucchedato parivajjeti.

Arahattamaggaṃ bhāventopi sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ7

samucchedato kāme parivajjeti.

Yo kāme parivajjeti sappasseva padā siroti - sappo vuccati ahi. Kenaṭṭhena sappo?

Saṃsappanto gacchatīti - sappo; bhujanto8 [PTS Page 008] [\q 8/] gacchatīti bhujago,

urena gacchatīti urago, pannasiro gacchatīti pannago; sirena supatīti siriṃsapo9; bile

sayatīti bilāsayo; guhāyaṃ sayatīti guhāsayo; dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho; visaṃ tassa

ghoranti ghoraviso; jivhā tassa duvidhāti dvijivho; dvīhi jivhāhi rasaṃ sāyatīti dvirasaññū;

yathā puriso jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo pādena sappasiraṃ

vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyya, evameva sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo kāme vajjeyya

vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyyāti - sappasseva padā siro.

1. Sambhajjanaparibhajjana - sa, sammajjanaparimajjana - sī11, 2. Adhikantana - syā, 3.

Sattisilūpamā - katthaci, 4. Mahaggi - syā 5. Mahāhitāpanaṭṭhena - machasaṃ,

mahāhitāpatthena - sa. 6. Ānāpānasatiṃ, - syā 7. Asesanissesaṃ - sa. 8. Bhujato, sīmu1, 9.

Suppatīti sarīsapo - machasaṃ.

[BJT Page 12] [\x 12/]

So, maṃ visattikaṃ loke sato samativattatīti - "so"ti yo kāme parivajjeti; visattikā vuccati

taṇhā - yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā

ajjhosānaṃ, gedho paḷigedho1 saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visatā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanettī vanaṃ 2 vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu3 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā4 puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā

jappitattaṃ, loluppaṃ5 loluppāyanā loluppāyitattaṃ, pucchañcikatā6 sādu7 kamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā, [PTS Page 009] [\q 9/] rūpataṇhā arūpataṇhā

nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māraviso, taṇhānadi taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.

Visattikāti - kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā; visālāti visattikā; visaṭāti visattikā;

visakkatīti visattikā; vīsaṃ haratīti visattikā; visaṃvādikā8 ti visattikā; visamūlāti visattikā;

visaphalāti visattikā; visaparibhogā visattikā. Visālā vā pana sā taṇhā 9 rūpe sadde gandhe

rase phoṭṭhabbe, kule gaṇe āvāse lābho yase pasaṃsāyaṃ sukhe, cīvare piṇḍapāte senāsane

gilānapaccayabhesajjaparikkhāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā, kāmabhave

rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave

catuvokārabhave pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne,

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti visattikā.

Loketi - apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

1. Rodho paḷirodho - katthaci. 2. Vānaṃ - sīmu. 1. Machasaṃ 3. Paṭibandhā - syā [PTS] 4.

Janāsā - machasaṃ, 5. Loluppā - syā, 6. Pucchakatā, - sīmu[I,] mucchañcakatā - syā. [PTS] 7.

Sādhu - sa; machasaṃ [PTS]. 8. Visaṃvāditā - sīmu [I]. 9. Taṇhā, ti syāmapotthake na

dissate.

[BJT Page 14] [\x 14/]

Satoti - catuhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; vedanāsu -

citte - dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato. Aparehipi catuhī

kāraṇehi sato: asati parivajjanāya sato, satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato,

satipaṭipakkhānaṃ1 dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhatatā2

[PTS Page 010] [\q 10/] sato. *3Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā

sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccoropanatāya4 sato. *

Aparehipi catuhī kāraṇehi sato: sattattā sato, santattā sato, samitattā sato,

santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato,

saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato,

ānāpānasatiyā sato, maraṇānussatiyā sate, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā satoti. Yā

sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā5 asammussanatā6 sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati, imāya satiyā upeto

hoti samupeto upagato7 samupagato upapanno samupapanno8 samannāgato. So vuccati

sato.

So, maṃ visattikaṃ loke sato samativattatīti - loke vesā9 visattikā, lokevetaṃ10 visattikaṃ

sato tarati uttarati patarati samatikkamati vīti11 vattatīti so, maṃ visattikaṃ loke sato

samativattati, .

Tenāha bhagavā:

" Yo kāme parivajjeti sappasseva padā siro,

So, maṃ visattikaṃ loke sato samativattatī"ti.

1 - 4

"Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā gavāssaṃ dāsaporisaṃ,

Thiyo bandhu puthū kāme yo naro anugijjhati".

1. Paripatthānaṃ - sīmu - [I] paribandhānaṃ - machasaṃ. 2. Apammuṭṭhattā - sa. Sī. 11,

[PTS]. *3 Pupphalakkhaṇantarito bhāgo syāmapotthake na dissate, 4. Apaccorohatāya - sa.

5. Pilāpanatā - machasaṃ 6. Apammussanatā - sīmu. 11 Saṃ. 7. Upāgato - sīmu11, [PTS]. 8.

Sampanno - sīmu11 9. Loke - syā. [PTS,] yā loke vā sā - machasaṃ, sīmu11. 10. Yā loke -

syā. Loke vā sā. Machasaṃ. Sīmu. 11. 11. Pīti - sīmu11

[BJT Page 16] [\x 16/]

Khettaṃ [PTS Page 011] [\q 11/] vatthuṃ hiraññaṃ vāti - 'khetta'nti sālikkhettaṃ

vīhikkhettaṃ muggakkhettaṃ māsakkhettaṃ yavakkhettaṃ godhūmakkhettaṃ tilakkhettaṃ,

vatthunti1 - gharavatthuṃ koṭṭhakavatthuṃ purevatthuṃ pacchāvatthuṃ ārāmavatthuṃ

vihāravatthuṃ, hiraññanti - hiraññaṃ vuccati kahāpaṇoti 'khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā'

Gavāssaṃ dāsaporisanti - 'gavā'tigāvo* vuccanti. Assāti pasukādayo vuccanti. Dāsāti - cattāro

dāsā: antojātako dāso, dhanakkītako dāso, sāmaṃ vā dāsavyaṃ upeti, akāmato vā dāsavyaṃ2

upeti.

1. "Āmāya3 dāsā'pi bhavanti heke

Dhanena kītāpi bhavanti dāsā,

Sāmaṃ ca eke upayanti dāsyaṃ4

Bhayā paṇunnāpi bhavanti dāsā"ti.

Purisāti - tayo purisā: bhatakā kammakarā upajīvinoti 'gavāssaṃ dāsaporisaṃ. '

Thiyo bandhu puthū kāme'ti - 'thiyo ti itthipariggaho vuccati. Bandhūti - cattāro bandhū:

ñātibandhavāpi bandhū, gottabandhavāpi bandhū, mantabandhavāpi bandhū,

sippabandhavāpi bandhū. Puthū kāmeti bahū kāme, ete puthū kāmā: manāpikā rūpā ete

puthū kāmā -pe- manāpikā phoṭṭhabbāti 'thiyo bandhū puthū kāme'

Yo naro anugijjhatīti - 'yo'ti yo yādiso yathāyutto5 yathā vihito yathāpakāro yaṃ6 ṭhānaṃ

patto yaṃdhamma7 samannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho

[PTS Page 012] [\q 12/] vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Naroti - satto naro

mānavo poso puggalo jīvo jāgu8 jantu indagu9 manujo, anugijjhatīti - kilesakāme

vatthukāmesu gijjhati anugijjhati paḷigijjhatīti 'yo naro anugijjhati',

Tenāha bhagavā:

" Khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ vā gavāssaṃ dāsaporisaṃ,

Thiyo bandhu puthū kāme yo naro anugijjhatī"ti.

1 - 5

"Abalā naṃ balīyanti maddante naṃ parissayā,

Tato naṃ dukkhamanveti nāvaṃ bhinnamivodakaṃ",

1. "Vatthu'iti syā - [PTS] 2. Dāsaviyaṃ - machasaṃ, sīmu[I,] sī, 11 [PTS] 3. Āmāsa - sīmu1 4.

Dāsaṃ - sī, 1 sīmu1, syā. [PTS] 5. Yathāvutto - sīmu1, 6. Yathā - sīmu - 1 7. Dhammaṃ -

sīmu1. Sa. 8. Jatu - sīmu. 1 Jātu - syā. 9. Bhindagu - sīmu1 *'gavantigavā' - sabbattha.

[BJT Page 18] [\x 18/]

Abalā naṃ balīyantīti - abalāti abalā kilesā dubbalā appabalā appathāmā hīnā nihīnā

parihīnā omakā lāmakā chattakā1 parittā. Te kilesā naṃ2 puggala1 sahanti parisahanti

abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti evampi abalā naṃ balīyanti. Athavā

abalaṃ puggala1 dubbalaṃ appabalaṃ appathāmakaṃ hīnaṃ nihīnaṃ parihīnaṃ omakaṃ

lāmakaṃ chattakaṃ parittaṃ, yassa natthi saddhābalaṃ viriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ

paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ. Te kilesā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti

ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti evampi abalā naṃ balīyanti

Maddante naṃ parissayāti - parissayāti dve parissayā: pākaṭaparissayā ca

paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā? Sīhā vyagghā dīpī acchā taracchā kokā3

mahisā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā [PTS Page 013] [\q 13/] vā assu māṇavā vā

katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo

sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā

pakkhandikā4 sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu

rakhasā5 vitacchikā lohītapittaṃ6 madhumeho aṃsā7 piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā

ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā

visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā

pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassā iti vā, ime vuccanti

pākaṭaparissayā.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ,

kāmacchandanīvaraṇaṃ vyāpādanīvaraṇaṃ thīnamiddhanīvaraṇaṃ

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ, rāgo doso moho kodho upanāho

makkho palāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado

pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe

akusalābhisaṅkhārā, ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

1. Sa. - Jatukkā sīmu. 11. [PTS] 2. Taṃ - sīmu1, syā. 3. Taracchā kekā - sīmu1, gomahisā -

[PTS. 4.] Pakkandikā - sīmu. 1, Sī11. 5. Nakhasā - sīmu1 6. Lohitaṃ pitta1 - syā. 7. Arisā -

sa.

[BJT Page 20] [\x 20/]

Parissayāti - kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti

parissayā, tatrāsayāti parissayā. Katha1 parisahantīti parissayā? Taṃ puggalaṃ sahanti

parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti1 pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti

parissayā.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya

parihānāya saṃvattantīti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya

anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya [PTS

Page 014] [\q 14/] dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu

guttadvāratāya bhojane mattaññūtāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṃ

satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanānuyogassa

catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvanānuyogassa pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvanānuyogassa

pañcannaṃ balānaṃ bhāvanānuyogassa sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ bhāvanānuyogassa ariyassa

aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa, imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya

parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti

attabhāvasannissayā yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane

vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; evameva tatthete pāpakā akusalā

dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti parissāyā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Sāntevāsiko bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca

bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha bhikkhave,

Bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṃkappā

saññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

sāntevāsiko'ti vuccati. Te naṃ samudācaranti - samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave,

[PTS Page 015] [\q 15/]

Bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṃkappā

saññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

sāntevāsiko'ti vuccati. Te naṃ samudācaranti - samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave,

Bhikkhuno ghānena gandhaṃ ghāyitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṃkappā

saññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

sāntevāsiko'ti vuccati. Te naṃ samudācaranti - samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave,

Bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṃkappā

saññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

sāntevāsiko'ti vuccati. Te naṃ samudācaranti - samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave,

Bhikkhuno kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā

sarasaṃkappā saññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sāntevāsiko'ti vuccati. Te naṃ samudācaranti - samudācaranti naṃ pāpakā akusalā

dhammāti, tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave,

Bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṃkappā

saññojanīyā, tyassa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

sāntevāsiko'ti vuccati. Te naṃ samudācaranti - samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ

na phāsu viharatī" ti. Evampi3 tatrāsayāti parissayā.

1. Ajjhottaranti - sīmu1 2. Anavāssavanti - sīmu1. 3. Evaṃ - sīmu1.

[BJT Page 22] [\x 22/]

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Tayo me bhikkhave, antarā malā antarā amittā antarā sapattā antarā vadhakā

antarāpaccattikā. Katame tayo? Lobho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto

antarā vadhako antarā paccatthiko.

"Doso bhikkhave, antarā malā antarā amitto antarā sapattā antarā vadhakā antarāpaccattikā.

Katame tayo? Lobho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto antarā vadhako

antarā paccatthiko.

"Moho bhikkhave, bhikkhave, antarā malā antarā amitto antarā sapattā antarā vadhakā

antarāpaccattikā. Katame tayo? Lobho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto

antarā vadhako antarā paccatthiko. Ime kho bhikkhave, tayo antarā malā antarā amittā

antarā sapattā antarā vadhakā antarā paccatthikā"ti.

1. " Anatthajanano lobho lobho cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

2. Luddho attha1 na jānāti luddho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ1 tadā hoti yaṃ lobho sahate naraṃ.

3. Anatthajanano doso doso cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

4. Kuddho atthaṃ na jānāti kuddho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ1 tadā hoti yaṃ kodho sahate naraṃ.

5. Anatthajanano [PTS Page 016] [\q 16/] moho moho cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

6. Mūḷho atthaṃ na jānāti mūḷho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ1 tadā hoti yaṃ moho sahate naraṃ"ti.

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Tayo kho mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ

uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho mahārāja, purisassa

dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Moho kho

mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya2. Ime kho mahārāja, tayo, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā

uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyāti.

7. Lobho doso ca moho ca purisaṃ pāpacetasaṃ,

Hiṃsanti attasambhūtā tacasāraṃ'ca samphala"nti

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

8. "Rāgo ca doso ca ito nidānā

Arati ratī lomahaṃso itojā, 3

Ito samuṭṭhāya manovitakkā

Kumārakā4 dhaṃkamivossajanti"

1. Andhatamaṃ - syā 2. Aphāsuvihārāyāti - sīmu1 3. Jāto - sa, [PTS,] jātā - sa. 4. Kumārikā

- machasaṃ.

[BJT Page 24] [\x 24/]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Maddante naṃ parissayāti - te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti

ajjhottharanti1 pariyādiyanti maddantīti maddante naṃ parissayā.

Tato [PTS Page 017] [\q 17/] naṃ dukkhamanvetīti - tatoti2 tato parissayato ta1

puggalaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Jātidukkhaṃ anveti anugacchati

anvāyikaṃ hoti. Jarādukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti vyādhidukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Maraṇadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Nerayikaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Pettivisayikaṃ3 dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Mānusikaṃ dukkhaṃ4 anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Gabbhaṭṭhiti5 mūlakaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati

anvāyikaṃ hoti. Gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Jātassupanibandhanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Jātassa parādheyyataṃ6

dukkhaṃ anveti anugacchati anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Attupakkamaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Parūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ

hoti. Dukkhadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Saṅkhāradukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Vipariṇāmadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso

sāso pināso ḍaho7 jaro kucchirogo mucchā pakkhandikāsūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso

soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā8 vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā

piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā

ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā

ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotī.

Mātumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti pitumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Bhaginīmaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Puttamaraṇaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ

hoti. Ñātivyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotī. Bhogavyasanaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Rogavyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ

hoti sīlavyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti diṭṭhivyasanaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hotīti tato naṃ dukkhamanveti.

Nāvaṃ bhinnamivodakanti - yathā bhinnaṃ nāvaṃ udakadāyito9 tato tato udakaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Puratopi udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Pacchatopi,

heṭṭhatopi, passatopi udakaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Evameva tato tato

parissayato taṃ puggalaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Jātidukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Tato naṃ dukkhamanvetīti - tatoti2 tato parissayato ta1 puggalaṃ dukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Jātidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Jarādukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti vyādhidukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Maraṇadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Nerayikaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Pettivisayikaṃ3 dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Mānusikaṃ dukkhaṃ4 anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Gabbhaṭṭhiti5 mūlakaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati

anvāyikaṃ hoti. Gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Jātassupanibandhanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Jātassa parādheyyataṃ6

dukkhaṃ anveti anugacchati anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Attupakkamaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Parūpakkamaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ

hoti. Dukkhadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Saṅkhāradukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Vipariṇāmadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso

sāso pināso ḍaho7 jaro kucchirogo mucchā pakkhandikāsūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso

soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā8 vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā

piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā

ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā

ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassadukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotī.

Mātumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti pitumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti

anugacchati anvāyikaṃ hoti. Bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti.

Bhaginīmaraṇaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Puttamaraṇaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti dhītumaraṇaṃ [PTS Page 018] [\q 18/] dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Ñātivyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ

hotī. Bhogavyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Rogavyasanaṃ dukkhaṃ

anveti anugacchati anvāyikaṃ hoti. Sīlavyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ

hotīti diṭṭhivyasanaṃ dukkhaṃ anveti anugacchati anvāyikaṃ hotīti nāvaṃ

bhinnamivodakaṃ. Tenāha bhagavā:

" Abalā naṃ balīyanti maddante naṃ parissayā,

Tato naṃ dukkhamanveti nāvaṃ bhinnamivodaka" nti.

1 - 6

" Tasmā jantu sadā sato kāmāni parivajjaye,

Te pahāya tare oghaṃ nāvaṃ sitvāva pāragū. "

1. Ajjhottaranti - mu1. 2. Tatoti tato - mu. 1. Machasaṃ. 3. Petavissayakaṃ - syā. 4.

Mānusakadukkhaṃ - syā. 5. Gabbhe ṭhiti - sīmu1, 6, parādheyyakaṃ - sīmu1, machasaṃ, 7.

Ḍāho - machasaṃ, 8. Nakhasā - mu1, 9. Udakaṃ anvāyikaṃ - syā; udakaṃ dāyataṃ - sīmu. 1;

Dakamesiṃ - machasaṃ.

[BJT Page 26] [\x 26/]

Tasmā jantu sadā satoti - tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ

sampassamāno kāmesūti tasmā; jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu1 jantu

indagū manujo; sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ

abbokiṇṇaṃ2 poṅkhānupoṅkhaṃ3 udakomikājātaṃ avīcisantatisahitaṃ phūssitaṃ4

purebhattaṃ pacchābhattaṃ [PTS Page 019] [\q 19/] purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ

pacchimaṃ yāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime

vayokhandhe pacchime vayokhandhe; satoti catuhi kāraṇehi sato: kāyo

kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, vedanāsu citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāventopi sato. Aparehipi catuhi kāraṇehi sato kāye

kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, vedanāsu citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāventopi sato. Aparehipi catuhi kāraṇehi sato so vuccati

'sato'ti. Tasmā jantu sadā sato.

Kāmāti parivajjayeti - ' kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame

vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā,

khettaṃ vatthu2 hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso

ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā. Kāmāni parivajjayeti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeyya:

vikkhambhaṇato vā samucchedato vā. Kathaṃ vikkhambhaṇato kāme parivajjeyya?

Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenāti passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeyya.

Maṃsapesūpamā kāmā bahusadhāraṇaṭṭhenāti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeyya. Tiṇukkupamā kāmā anudahanaṭṭhenāti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeyya. Aṅgārakāsūpamā kāmā mahāpariḷāhaṭṭhenā"ti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeti.

"Supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenā"ti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeti " yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhenā" ti passanto vikkhambhaṇato kāme

parivajjeti. " Rukkhaphalūpamā kāmā sambhañjanaparibhañjana1ṭṭhenā"ti passanto

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. "Asisūnūpamā kāmā adikuṭṭana2ṭṭhenā"ti passanto

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. " Sattisulūpamā3 kāmā vinivijjhanaṭṭhenā"ti passanto

vikkhambhaṇato kāmo parivajjeti. " Sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhenā"ti passanto

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. "Aggikkhandhūpamā kāmā mahābhi4 tāpakaraṭṭhenā5"ti

passanto vikkhambhaṇato kāme parivajjeti.

Buddhānussatiṃ bhāventopi vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Dhammānussatiṃ bhāventopi

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Saṅghānussatiṃ bhāventopi, sīlānussatiṃ bhāventopi,

devatānussatiṃ bhāventopi, ānāpānasatiṃ6 bhāventopi, maraṇasiṃ bhāventopi, kāyagatāsatiṃ

bhāventopi, upasamānussatiṃ bhāventopi vikkhambhaṇato kāme parivajjeti, dutiyajjhānaṃ

bhāventopi, tatiyajjhānaṃ bhāventopi, catutthajjhānaṃ bhāventopi,

ākāsānañcāyanasamāpattiṃ bhāventopi, viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ bhāventopi,

ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopi, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāventopi

vikkhambhaṇato kāme parivajjeti. Evaṃ vikkhambhaṇato kāme parivajjeyya.

Kathaṃ samucchedato kāme parivajjeti? Sotāpattimaggaṃ bhāventopi apāyagamanīye kāme

samucchedato parivajjeti. Sakadāgāmimaggaṃ bhāventopi oḷārike kāme samucchedato

parivajjeti. Anāgāmimaggaṃ bhāventopi aṇusahagate kāme samucchedato parivajjeti.

Arahattamaggaṃ bhāventopi sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ7

samucchedato kāme parivajjeyyāti kāmāni parivajjeye.

Te pahāya tare oghanti - teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā

vyantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā

vyantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, vyāpādanīvaraṇaṃ

Teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā, thīnamiddhanīvaraṇaṃ

Teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ

Teti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā, vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā kāmogha1 diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyya uttareyya patareyya

samatikkameyya vītivatteyyāti - te pahāya tare oghaṃ.

1. Jagu - sīmu. [I] jatu - syā. 2. Abbocchinnaṃ - sīmu. [I,] abbhokiṇṇaṃ - syā 3.

Pokhānupokhaṃ - sī1 syā. 4. Phassitaṃ. Sīmu1. * [Please se page 014]

[BJT Page 28] [\x 28/]

Nāvaṃ [PTS Page 020] [\q 20/] sitvāva pāragūti - yathā garukaṃ nāvaṃ bhārikaṃ

udakaṃ siñcitvā osiñcitvā chaḍḍetvā lahukāya nāvāya khippaṃ lahuṃ appakasireneva pāraṃ

gaccheyya, evamevaṃ vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā

vyantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, kāmacchandanīvaraṇaṃ vyāpādanīvaraṇaṃ

thīnamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ - vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya

pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā khippaṃ lahuṃ pāraṃ appakasireneva

gaccheyya. Pāraṃ vuccati amataṃ nibbāṇaṃ. Yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāṇaṃ, 'pāraṃ gaccheyyā'ti pāraṃ

adhigaccheyya pāraṃ phuseyya pāraṃ sacchikareyya. Pāragūti yo'pi pāraṃ gantukāmo so'pi

pāragū, yo'pi pāraṃ gacchati so'pi pāragū, yo'pi pāraṃ gato so'pi pāragū.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Tiṇṇo pāragato1 thale tiṭṭhati brāhmaṇo"ti kho bhikkhave, arahato etaṃ adhivacanaṃ. So

abhiññāpāragū pariññāpāragū pahāṇapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū

samāpattipāragū; abhiññāpāragū sabbadhammānaṃ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṃ,

pahāṇapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ ariyamaggānaṃ, sacchikiriyā2

pāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ. So vasippatto pāramippatto

ariyasmiṃ sīlasmiṃ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ, vasippatto

pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāragato

pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto

vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato

saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto

nibbāṇagato nibbāṇagato nibbāṇappatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho3 gatadiso

gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīṇakileso [PTS Page

021] [\q 21/] paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.

1. Pāraṃgato - sīmu. 1, Machasaṃ. 2. Sacchikiriyāya - mu1, 3. Vigataddho - machasaṃ.

[BJT Page 30] [\x 30/]

Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīṇo, maggo bhāvito, nirodho sacchikato.

Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīṇaṃ, bhāvetabbaṃ

bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko

niraggalo ariyo paṇṇaddhajo paṇṇabhāro visaññutto. Pañcaṅgavippahīṇo

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti na apacināti apacinitvā1 ṭhito. Neva pajahati na upādiyati pajahitvā ṭhito.

Neva sineti2 na ussineti visinitvā ṭhito. Neva vidhūpeti na sandhūpeti vidhūpetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena samādhikkhandhena asekhena

paññākkhandhena asekhena vimuttikkhandhena asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena

samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito, ejaṃ samatikkamitvā ṭhito, kilesaggiṃ

pariyādiyitvā ṭhito, aparigamanatāya ṭhito. Kathaṃ3 samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya

ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito karuṇāya muditāya upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito

accantapārisuddhiyā ṭhito, atammayatāya4 pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito,

āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante

ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante [PTS Page 022] [\q 22/] ṭhito, antime

bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

1. Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti.

Nāvaṃ sitvāva pāragū.

Tenāha bhagavā:

"Tasmā jantu sadā sato kāmāni parivajjaye,

Te pahāya tare oghaṃ nāvaṃ sitvā pāragū"ti.

Kāmasuttaniddeso paṭhamo samatto.

1. So neva pavinati nāpavinati - machasaṃ 2. Neva saṃsibbati - machasaṃ 3. Kaṭṭhaṃ. Syā.

Kaṭaṃ. - Sīmu 1, machasaṃ 4. Akammassakatāya - sīmu1, akammaññatāya - syā. 5.

Pacchimako - sīmu. 11.

[BJT Page 32] [\x 32/]

2

Guhaṭṭhakasuttaniddeso

Atha guhaṭṭhakasuttaniddeso vuccati.

[PTS Page 023 [\q 23/] 2 - 1]

"Satto guhāyaṃ bahunābhichanno

Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho,

Dūre vivekā hi tathāvidho so

Kāmā hi loke na hi suppahāyā1

Satto guhāyaṃ bahunābhichannoti - 'satto'ti hi kho vuttaṃ. Api ca guhā tāva vattabbā: guhā

vuccati kāyo. Kāyoti vā guhāti vā sandehoti vā nāvāti vā rathoti vā dhajoti vā vammikoti vā

nagaranti vā nīḍanti 2vā kuṭīti vā gaṇḍoti vā kumbhoti vā3 kāyassetaṃ adhivacanaṃ.

"Satto guhāya"nti guhāyaṃ satto visatto āsatto laggo laggito paḷibuddho. Yathā bhittikhīle

vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ paḷibuddhaṃ, evamevaṃ

guhāyaṃ satto visatto āsatto laggo laggito paḷibuddho.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Rūpe kho rādha, yo chando yo rāgo yā nandiyā taṇhā ye upayūpādānā4cetaso

adhiṭṭhānābhinivesānusayā, [PTS Page 024] [\q 24/] tatra satto tatra visatto, tasmā

sattoti vuccati.

"Vedanāya kho rādha, yo chando yo rāgo yā nandiyā taṇhā ye upayūpādānā4cetaso

adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto, tasmā sattoti vuccati.

"Saññāya kho rādha, yo chando yo rāgo yā nandiyā taṇhā ye upayūpādānā4cetaso

adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto, tasmā sattoti vuccati.

"Saṃkhāresu kho rādha, yo chando yo rāgo yā nandiyā taṇhā ye upayūpādānā4cetaso

adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto, tasmā sattoti vuccati.

"Viññāṇe kho rādha, yo chando yo rāgo yā nandiyā taṇhā ye upayūpādānā4cetaso

adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto, tasmā sattoti vuccati. Sattoti

lagganādhivacananti. "

1. Suppahāya - sa, suppajayhā - sīmu1, si. 1. 2. Niddanti - syā machasaṃ. Nīḷaṃ sa.

Niḍḍanti - mu 1, [PTS. 3.] Kummoti vā - sīmu1, 4. Upāyupādānā, sīmu. 11. ( )

Lakkhaṇantarito bhāgo syāmapotthake na dissati.

[BJT Page 34] [\x 34/]

Satto guhāyaṃ bahunābhichannoti - bahukehi kilesehi channo: rāgena channo dosena channo

mohena channo kodhena channo upanāhena channo makkhena channo paḷāsena channo

issāya channo macchariyena channo māyāya channo sāṭheyyena channo thambhena channo

sārambhena channo mānena channo atimānena channo madena channo pamādena channo,

sabbakilesehi sabbaduccaritehi sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi

sabbākusalābhisaṃkhārehi channo1 ucchanno āvuto nivuto ovuto2 pihito paṭicchanno

paṭikujjitoti 'satto guhāyaṃ bahunābhichanno.

Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷhoti - 'tiṭṭhaṃ naro'ti tiṭṭhanto naro ratto rāgavasena

tiṭṭhati. Duṭṭho dosavasena tiṭṭhati. Mūḷho mohavasena tiṭṭhati vinibaddho3 mānavasena

tiṭṭhati. Parāmaṭṭho diṭṭhivasena tiṭṭhati. Vikkhepagato uddhaccavasena tiṭṭhati. Aniṭṭhaṃ

gato vicikicchāvasena tiṭṭhati. Thāmagato anusayavasena tiṭṭhati. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Santi bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā

rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Santi bhikkhave,

sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu

abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Santi bhikkhave, ghānaviññeyyā [PTS Page 025]

[\q 25/] gandhā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu

abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Santi bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā

manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya

tiṭṭhati. Santi bhikkhave, kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā

kāmūpasaṃhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Santi

bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā,

tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī" [a] ti. Evampi tiṭṭhaṃ naro.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Rūpūpayaṃ4 vā bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhaṃ5.

Nandūpasecanaṃ6 vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Vedanūpayaṃ7 vā bhikkhave,

viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati vedanārammaṇaṃ vedanāpatiṭṭhaṃ5. Nandūpasecanaṃ6

vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. Saññūpayaṃ7 vā bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ

tiṭṭhati saññārammaṇaṃ saññāpatiṭṭhaṃ5. Nandūpasecanaṃ6 vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ

āpajjati. Saṅkhārūpayaṃ7 vā bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati saṅkhārārammaṇaṃ

saṅkhārūpatiṭṭhaṃ5. Nandūpasecanaṃ6 vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatī"[b]ti. Evampi

tiṭṭhaṃ naro.

1. Vicchanto - syā. Machasaṃ. 2. Ophuṭo - sī. Sa 3. Vinibandho - syā - sa. 4. Rūpūpāyaṃ -

sīmu. 11 Syā. [PTS] 5. Rūpe patiṭṭhaṃ - sīmu1. 6. Saṃyutta - lokakāmaguṇavagga -

mārapāsasuttaṃ [b"] brāhmaṇasaṃyutta - upayavagga - upayasuttaṃ.

[BJT Page 36] [\x 36/]

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Kabalīkāre ce bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandi, atthi taṇhā. Patiṭṭhitaṃ tattha

viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha

nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi.

1 Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi

āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jāti jarā

maraṇaṃ, sasokaṃ taṃ bhikkhave, sadaraṃ2 saupāyāsanti vadāmī" [a] ti. Evampi tiṭṭhaṃ

naro.

" Phasse ce bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandi, atthi taṇhā. Patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ

virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti. Yattha

atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi. 1 Yattha atthi saṅkhārānaṃ

vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi āyatiṃ

punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jāti jarā

maraṇaṃ, sasokaṃ taṃ bhikkhave, sadaraṃ2 saupāyāsanti vadāmī" [a] ti. Evampi tiṭṭhaṃ

naro.

"Mano sañcetanāya ce bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandi, atthi taṇhā. Patiṭṭhitaṃ

tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha

nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi.

1 Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi

āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jāti jarā

maraṇaṃ, sasokaṃ taṃ bhikkhave, sadaraṃ2 saupāyāsanti vadāmī" [a] ti. Evampi tiṭṭhaṃ

naro.

" Viññāṇe ce bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandi, atthi taṇhā. [PTS Page 026] [\q 26/]

patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ virūḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ virūḷhaṃ, atthi tattha

nāmarūpassāvakkanti. Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhi.

1 Yattha atthi saṅkhārānaṃ vuddhi, atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbatti. Yattha atthi

āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ. Yattha atthi āyatiṃ jāti jarā

maraṇaṃ, sasokaṃ taṃ bhikkhave, sadaraṃ2 saupāyāsanti vadāmī" [a] ti. Evampi tiṭṭhaṃ

naro.

Mohanasmiṃ pagāḷhoti - mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā: cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā

kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā,

Sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā,

Ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā,

Jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā,

Kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā,

Kiṃ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā3 pañcasu

kāmaguṇesu muyhanti pamuyhanti sampamuyhanti mūḷhā pamūḷhā sampamūḷhā avijjāya

andhikatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitā. 4 Taṅkāraṇā mohanā vuccanti

pañca kāmaguṇā. Mohanasmiṃ pagāḷhoti mohanasmiṃ pagāḷho ajjhogāḷho nimuggoti

'tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho'.

1. Vuddhiṃ - machasaṃ, sīmu1. 2. Sarajaṃ - sīmu11, syā [PTS] 3. Devā manussā - sīmu1. 4.

Taṃ paṭikujjatā - sīmu 1. [A] nidānasaṃyutta - mahāvagga - atthirāgasuttaṃ.

[BJT Page 38] [\x 38/]

Dūre vivekā hi tathāvidho soti - vivekāti tayo vivekā: kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko.

Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhu vicittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ

pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Kāyena ca

vicitto viharati: so eko gacchati eko tiṭṭhati. Eko nisīdati eko seyya1 kappe1ti. Eko gāmaṃ

piṇḍāya pavisati. Eko paṭikkamati. Eko raho nisīdati. Eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti. Eko carati.

Eko viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Ayaṃ kāyaviveko.

Katamo [PTS Page 027] [\q 27/] cittaviveko? Paṭhamajjhānaṃ samāpannassa

nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ

hoti. Tatiyajjhānaṃ samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti. Catutthajjhānaṃ samāpannassa

sukhadukkhehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya

paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa

ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa

viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa

ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya

sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ

hoti. Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā

paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Anāgāmissa anusahagatā

kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā

tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā

avijjāya2 mānānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi va3 kilesehi bahiddhā ca4 sabbanimittehi

cittaṃ vivittaṃ hoti. Ayaṃ cittaviveko.

Katamo upadhiviveko? Upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṃkhārā ca.

Upadhivivekoti vuccati amataṃ nibbāṇaṃ: yo sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāṇaṃ. Ayaṃ upadhiviveko.

Kāyaviveko ca vavakaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca

parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ

visaṃkhāragatānaṃ.

1. Kappati - sīmu1 2. Avijjā - sīmu1 sī1, 3. Vā - sīmu1.

[BJT Page 40] [\x 40/]

Dūre [PTS Page 028] [\q 28/] vivekā hīti - yo so evaṃ guhāyaṃ satto evaṃ bahu kehi ca

kilesehi channo evaṃ mohanasmiṃ pagāḷho, so kāyavivekāpi dūre cittavivekāpi dūre

upadhivivekāpi dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā anāsanne vavakaṭṭhe1.

Tathāvidhoti tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo; yo so mohanasmiṃ pagāḷhoti' dūre

vivekā hi tathāvidho so'

Kāmā hi loke na hi suppahāyāti - kāmāti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Apica atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā

ajjhattabahiddhā kāmā hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā āpāyikā kāmā mānusikā

kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā paranimmitā kāmā animmitā kāmā

pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā

dhammā sabbepi rūpāvacarā dhammā sabbepi arūpāvacarā dhammā taṇhāvatthukā

taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā, ime vuccanti

vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo rāgā kāmo

saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmachando kāmarāgo kāmanandi kāmataṇhā kāmasineho

kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmūpādānaṃ

kāmacchandanīvaraṇaṃ -

1. Vivekaṭṭhe - sīmu1, machasaṃ, upakaṭṭhe - syā.

[BJT Page 42] [\x 42/]

1. " Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṃkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṃkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī" [a] ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Loketi - [PTS Page 029] [\q 29/] apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke

dhātuloke āyatanaloke. Kāmā hi loke na hi suppahāyāti - kāmā hi loke duppahāyā duccajā1

dupparicchajā2 dunnimmadayā3 dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā

dussamatikkamā dubbinivattāti kāmā hī loke na hī suppahāyā.

Tenāha bhagavā:

" Satto guhāyaṃ bahunābhichanno

Tiṭṭhaṃ naro mohanasmiṃ pagāḷho,

Dūre vivekā hi tathāvidho so

Kāmā hī loke na hi suppahāyā"ti.

2 - 2

Icchānidānā bhavasātabaddhā

Te duppamuñcā na hi aññamokkhā,

Pacchā pure vāpi apekkhamānā

Imeva kāme purimeva jappaṃ.

Icchānidānā bhavasātabaddhāti - icchā4 vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho

nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā

māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti [PTS Page 030] [\q 30/]

nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā

arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho akusalamūlaṃ.

1. Duccajjā - sīmu11 - machasaṃ, 2. Duppariccajjā - sīmu11 - machasaṃ

3. Dunnimmadā - sīmu1 - machasaṃ 4. Icchati - syā sīmu1. Sa.

5. Rodho palirodho - syā 6. Āyuhinī - sīmu1 machasaṃ 7. Paṭibandhā - sīmu1 - syā

machasaṃ.

[A] jātakapāḷi - aṭṭhakavagga - gaṅgamālajātakaṃ.

[BJT Page 44] [\x 44/]

Icchānidānāti - icchānidānā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti

icchānidānā.

Bhavasātabaddhāti - ekaṃ bhavasātaṃ: sukhā vedanā, dve bhavasātāni: sukhā ca vedanā

iṭṭhaṃ ca vatthu. Tīṇi bhavasātāni: yobbaññaṃ ārogyaṃ jīvitaṃ. Cattāri bhavasātāni: lābho

yaso pasaṃsā sukhaṃ. Pañca bhavasātāni: manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā

manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā. Cha bhavasātāni: cakkhusampadā sotasampadā

ghānasampadā jivhāsampadā kāyasampadā manosampadā. Bhavasātabaddhāti sukhāya

vedanāya sattā baddhā iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ, yobbaññe baddhā, ārogye baddhā, jīvite

baddhā, lābho baddhā, yase baddhā, pasaṃsāyaṃ baddhā, sukhe baddhā, manāpikesu rūpesu

baddhā, manāpikesu saddesu - gandhesu - rasesu manāpikesu phoṭṭhabbesu baddhā,

cakkhusampadāya baddhā, sotasampadāya baddhā, ghāna - jivhā - kāya - manosampadāya

baddhā, vibaddhā ābaddhā laggā laggitā paḷibaddhāti ' icchā nidānā bhavasātabaddhā'.

Te duppamuñcā [PTS Page 031] [\q 31/] na hi aññamokkhāti - te vā bhavasātavatthu

duppamuñcā, sattā1 vā etto dummocayā. Kathaṃ te bhavasātavatthu duppamuñcā2? Sukhā

vedanā duppamuñcā, iṭṭhaṃ vatthu duppamuñcaṃ, yobbaññaṃ duppamuñcaṃ, ārogyaṃ

duppamuñcaṃ, jīvitaṃ duppamuñcaṃ, lābho duppamuñco, yaso duppamuñco, pasaṃsā

duppamuñcā, sukhaṃ duppamuñcaṃ, manāpikā rūpā duppamuñcā, manāpikā saddā -

gandhā - rasā phoṭṭhabbā duppamuñcā, cakkhusampadā duppamuñcā, sota - ghāna - jivhā

- kāya - manosampadā duppamuñcā, dummocayā duppamocayā dunniveṭhayā

dubbiniveṭhayā, duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā. Evante bhavasātavatthu

duppamuñcā.

Kathaṃ sattā etto dummocayā? Sukhāya vedanāya sattā dummocayā, iṭṭhasmā vatthusmā

dummocayā, yobbaññā dummocayā ārogyā dummocayā, jīvitā dummocayā, lābhā

dummocayā, yasā dummocayā, pasaṃsāya dummocayā, sukhā dummocayā, manāpikehi

rūpehi dummocayā, manāpikehi saddehi - gandhehi - rasehi - phoṭṭhabbehi dummocayā,

cakkhusampadāya dummocayā, sota - ghāna - jivhā - kāya - manosampadāya dummocayā

duppamocayā duruddharā3 dussamuddharā dubbuṭṭhāpayā dussamuṭṭhāpayā

dunniveṭhayā dubbiveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā. Evaṃ sattā

etto4 dummocayāti 'te duppamuñcā'

Na [PTS Page 032] [\q 32/] hi aññamokkhāti - te attanā palipapalipannā na sakkonti

paraṃ palipapalipannaṃ uddharituṃ.

1. Satto - sīma1 2. ' Dummuñcā' iti īdisesu aññatrāpi - syā, machasaṃ 3.

[BJT Page 46] [\x 46/]

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" So vata cunda, attanā palipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ

ṭhānaṃ vijjati. So vata cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto1 paraṃ damessati vinessati

parinibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī" [a] ti evampi na hi aññamokkhā. Athavā natthañño

koci mocetā. Te yadi2 muñceyyuṃ, sakena thāmena sakena balena sakena viriyena sakena

parakkamena sakena purisatthāmena sakena purisabalena sakena purisaviriyena sakena

purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkaṃ paṭipadaṃ

anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjamānā muñceyyunti evampi na

hi aññamokkhā.

Vuttampi hetaṃ bhagavatā:

1. " Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya

Kathaṃkatiṃ3 dhotaka kiñci loke,

Dhammaṃ ca seṭṭhaṃ abhijānamāno

Evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresī"[b]ti.

Evampi na hi aññamokkhā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

2. "Attanāva kataṃ pāpaṃ attanā saṃkilissati,

Attanā akataṃ pāpaṃ attanāva visujjhati;

Suddhi asuddhi paccattaṃ nāññamañañe4 visodhaye"[c]ti.

Evampi na hī aññamokkhā.

Vuttampi [PTS Page 033] [\q 33/] hetaṃ bhagavatā:

" Evameva kho brāhmaṇa tiṭṭhateva nibbānaṃ tiṭṭhati nibbānagāmi5 maggo, tiṭṭhāmahaṃ

samādapetā. Atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā

appekacce accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti. Ekacce nārādhenti. Ettha kyāhaṃ brāhmaṇa

karomi, maggakkhāyī brāhmaṇa tathāgato. Maggaṃ buddho ācikkhati. Attanā

paṭipajjamānā muñceyyu"ḍhanti. Evampi na hi aññamokkhāti 'te duppamuñcā na hi

aññamokkhā. '

1. Apirinibbutoca, - sīmu11, 2. Yadi paraṃ - sīmu1. 3. Kathaṃkathi - sīmu1 4. Na añño

aññaṃ sī. 1 - Sīmu1. Syā1. 5. Nibbānagāmini - sīmu1. [A] majjhimanikāya - sallekhasuttaṃ

[b.] Suttanipāta - dhotakasuttaṃ [c] dhammapada - attavagga [d] majjhimanikāya -

uparipaṇṇāsaka - gaṇakamoggalānasuttaṃ.

[BJT Page 48] [\x 48/]

Pacchā pure vāpi apekkhāmānāti - pacchā vuccati anāgataṃ. Pure vuccati atītaṃ. Api ca

atītaṃ upādāya anāgatañca paccuppannañca pacchā, anāgataṃ upādāya atītañca

paccuppannañca pure. Kathaṃ pure apekkhaṃ karoti? Evaṃrūpo1 ahosiṃ atītamaddhānanti

tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ

samannāneti. Evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samannāneti.

Evaṃsaṃkhāro ahosiṃ atītamaddhānanti tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃviññāṇo ahosiṃ

atītamaddhānanti tattha nandiṃ samannāneti. Evampi pure apekkhaṃ karoti. Atha vā - iti

me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ iti rūpāti, tattha chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ.

Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure

apekkhaṃ karoti. Atha vā - iti me sotaṃ ahosi atītamaddhānaṃ iti saddāti tattha

chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa

tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṃ karoti iti me ghānaṃ ahosi

atītamaddhānaṃ iti gandhāti tattha chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ.

Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evamapi pure

apekkhaṃ karoti. Iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṃ iti rasāti tattha chandarāgapaṭibaddhaṃ

hoti viññāṇaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto

evampi pure apekkhaṃ karoti. Iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṃ iti phoṭṭhabbāti tattha

chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa

tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṃ karoti. Iti me mano ahosi

atītamaddhānaṃ iti dhammāti, tattha chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ.

Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pure

apekkhaṃ karoti. Athavā [PTS Page 034] [\q 34/] yānissa tāni pubbe mātugāmena

saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni, tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati. Evampi pure

apekkhaṃ karoti.

Kathaṃ2 pacchā apekkhā karoti? Evaṃrūpo siyaṃ 3 anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ

samannāneti. Evaṃvedano siyaṃ3 anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ samannāneti.

Evaṃsañño siyaṃ3 anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃsaṃkhāro4 siyaṃ3

anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃviññāṇo siyaṃ3 anāgatamaddhānanti

tattha nandisamannāneti. Evampi pacchā apekkhaṃ karoti. Athavā - iti me cakkhu siyā

anāgatamaddhānaṃ iti rūpāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso

paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṃ karoti.

Athavā - iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ iti saddāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ

paṇidahati. Cetaso paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Iti me ghānaṃ siyā

anāgatamaddhānaṃ iti gandhāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso

paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṃ karoti. Iti

me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ iti rasāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati.

Cetaso paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṃ

karoti. Iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ iti phoṭṭhabbāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya

cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evampi

pacchā apekkhaṃ karoti. Iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ iti dhammāti appaṭiladdhassa

paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati. Cetaso paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto

evampi pacchā apekkhaṃ karoti. Athavā - imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā

brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ

paṇidahati. Cetaso paṇidhānappaccayā tadabhinandati. Tadabhinandanto evamapi pacchā

apekkhaṃ karotīti pacchā pure cāpi apekkhamānā.

1. Evarūpo - sa 2. Kathampana - sīmu1 3. Ahosiṃ - sīmu1 4. Evaṃ saṃkhāre - sīmu1.

[BJT Page 50] [\x 50/]

Imeva kāme purimeva jappanti - " imeva kāme"ti paccuppanne [PTS Page 035] [\q 35/]

pañcakāmaguṇe icchantā sādiyantā patthayantā abhijappantā. Purimeva jappanti - atīte

pañcakāmaguṇe jappantā pajappantā abhijappantāti 'imeva kāme purimeva jappaṃ'.

Tenāha bhagavā:

" Icchānidānā bhavasātabaddhā

Te duppamuñcā na hi aññamokkhā,

Pacchā pure vāpi apekkhamānā

Imeva kāme purimeva jappa"nti.

2 - 3

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā1

Avadāniyā te visame niviṭṭhā,

Dukkhūpanītā paridevayanti

Kiṃ su bhavissāma ito cutā se.

Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhāti - 'kāmā'ti uddānato1 dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā

ca. Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu2 hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ; kilesakāme vatthukāmesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā

laggā laggitā paḷibuddhātikāmesu giddhā. Pasutāti yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti

taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā,

tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti, yepi taṇhāvasena

sadde esanti gavesanti pariyesanti. Yepi taṇhāvasena gandhe esanti gavesanti pariyesanti .

Yepi taṇhāvasena rase esanti gavesanti pariyesanti yepi taṇhāvasena phoṭṭhabbe esanti

gavesanti pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā

tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti yepi

taṇhāvasena sadde paṭilabhanti. Yepi taṇhāvasena gandhe paṭilabhanti. Yepi taṇhāvasena

rase paṭilabhanti. Yepi taṇhāvasena phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā

tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi

taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena sadde paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena

gandhe paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena rase paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena phoṭṭhabbe

[PTS Page 036] [\q 36/] paribhuñjanti. Taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā

tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yathā kalahakārako

kalahapasuto, kammakārako kammapasuto, gocare caranto gocarapasuto, jhāyī jhānapasuto,

evamevaṃ yepi kāme esanti gavesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā

tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.

1. Sammūḷhā - sa.

[BJT Page 52] [\x 52/]

Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti, yepi taṇhāvasena sadde esanti

gavesanti pariyesanti. Yepi taṇhāvasena gandhe esanti gavesanti pariyesanti. Yepi

taṇhāvasena rase esanti gavesanti pariyesanti yepi taṇhāvasena phoṭṭhabbe esanti

gavesanti pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā

tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti yepi

taṇhāvasena sadde paṭilabhanti. Yepi taṇhāvasena gandhe paṭilabhanti. Yepi taṇhāvasena

rase paṭilabhanti. Yepi taṇhāvasena phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā

tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā. Yepi

taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena sadde paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena

gandhe paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena rase paribhuñjanti. Yepi taṇhāvasena phoṭṭhabbe

paribhuñjanti. Taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā

tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.

Pamūḷhāti - yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti pamuyhanti

sammuyhanti sampamuyhanti, mūḷhā pamūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā, avijjāya andhikatā,

āvutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāni - kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā.

Avadāniyā te visame niviṭṭhāti - ' avadāniyā'ti avaṃgacchantī1ti pi avadāniyā, maccharinopi

vuccanti avadāniyā, buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vacanaṃ vyappathaṃ [PTS Page037] [\q

37/] desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti avadāniyā. Kathaṃ avaṃgacchantīti avadāniyā?

Avaṃgacchantīti nirayaṃ gacchanti, pettivisayaṃ gacchanti, evaṃ avaṃgacchantīti -

avadāniyā. Kathaṃ maccharino vuccanti avadāniyā? Pañca macchariyāni: āvāsamacchariyaṃ

kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ; yaṃ evarūpaṃ

macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā

aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati macchariyaṃ. [A] api ca khandhamacchariyampi

macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ gāho,

idaṃ vuccati macchariyaṃ. Iminā macchariyena avadaññutāya samannāgatā janā pamattā,

evaṃ maccharino vuccanti avadāniyā. Kathaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vacanaṃ

vyappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti avadāniyā? Buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ

vacanaṃ vyappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyanti na sussūsanti na sotaṃ odahanti nāññā

cittaṃ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karonti. Evaṃ

buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vacanaṃ vyappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ nādiyantīti

avadāniyāti avadāniyā.

1. Avagacchanti sīmu1. [A.] Vibhaṅgapāḷi - khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 54] [\x 54/]

Te visame niviṭṭhāti - 'visame'ti visame kāyakamme niviṭṭhā, visame vacīkamme niviṭṭhā,

visame manokamme niviṭṭhā, visame pāṇātipāte niviṭṭhā, visame adinnādāne niviṭṭhā,

visame kāmesu micchācāre niviṭṭhā, visame musāvāde niviṭṭhā, visamāya pisunāya vācāya

niviṭṭhā, [PTS Page 038] [\q 38/] visamāya pharusāya vācāya niviṭṭhā, visame

samphappalāpe niviṭṭhā, visamāya abhijjhāya niviṭṭhā, visame vyāpāde niviṭṭhā, visamāya

micchādiṭṭhiyā niviṭṭhā, visamesu saṃkhāresu niviṭṭhā, visamesu pañcasu kāmaguṇesu

niviṭṭhā, visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhā viniviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā

ajjhositā adhimuttā laggā laggitā palibuddhāti avadāniyā te visame niviṭṭhā.

Dukkhūpanītā paridevayantīti - 'dukkhūpanītā'ti dukkhappattā dukkhasampattā

dukkhūpagatā, mārappattā mārasampattā mārūpagatā, maraṇappattā maraṇasampattā

maraṇūpagatā; paridevayantīti - lapanti1 sallapanti socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ

kandanti sammohaṃ āpajjantīti 'dukkhūpanītā paridevayanti'.

Kiṃ su bhavissāma ito cutā seti ito cutā kiṃ bhavissāma? Nerayikā bhavissāma?

Tiracchānayonikā bhavissāma? Pettivisayikā bhavissāma? Manussā bhavissāma? Devā

bhavissāma? Rūpī bhavissāma? Arūpī bhavissāma? Saññī bhavissāma? Asaññī bhavissāma?

Nevasaññīnāsaññī bhavissāma? Bhavissāma nu kho mayaṃ anāgatamaddhānaṃ? Na nu kho

bhavissāma anāgatamaddhānaṃ? Kinnu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṃ? Kathannu kho

bhavissāma anāgatamaddhānaṃ? Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāma nu kho mayaṃ

anāgatamaddhānanti saṃsayapakkhannā2 vimatipakkhannā dveḷhakajātā lapanti sallapanti3

socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti' kiṃ su bhavissāma

ito cutāse. '

Tenāha bhagavā:

"Kāmesu [PTS Page 039] [\q 39/] giddhā pasutā pamūḷhā

Avadāniyā te visame niviṭṭhā,

Dukkhūpanītā paridevayanti

Kiṃ su bhavissāma ito cutā se"ti.

2 - 4

Tasmā hī sikkhetha idheva jantu

Yaṃ kiñci jaññā visamanti loke,

Na tassa hetu visamaṃ careyya

Appañhidaṃ jīvitaṃ āhu dhīrā.

Tasmā hi sikkhetha idheva jantūti - ' tasmā'ti tasmā ta1kāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā

etaṃ ādīnavaṃ passamāno kāmesūti tasmā; sikkhethāti - tisso sikkhā: adhisīlasikkhā

adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.

1. Lālapanti - syā. Machasaṃ. 2. Pakkandantā - sīmu. 1 Pakkandā - machasaṃ, 3. Lālapanti

- syā. Machasaṃ.

[BJT Page 56] [\x 56/]

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro mokkhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi

savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati.

Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ

samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca

viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti '

upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ1 upasampajja viharati. Sukhassa ca

pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhaṃ

asukhaṃ2 upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ

adhicittasikkhā.

Katamā [PTS Page 040] [\q 40/] adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti

udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya

sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime āsavā'ti yathābhūtaṃ pajānāti,

ayaṃ āsavasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti,

ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā.

1. Tatiyaṃ jhānaṃ - bahusu. 2. Adukkhamasukhaṃ - sa.

[BJT Page 58] [\x 58/]

Imāyo1 tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya,

paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto

sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ

samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya,

pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento

sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya, samācareyya, samādāya

vatteyya

Idhāti - imissā diṭṭhiyā, imissā, khantiyā, imissā ruciyā, imasmiṃ ādāye2, imasmiṃ dhamme,

imasmiṃ vinaye, imasmiṃ dhammavinaye, imasmiṃ pāvacane, imasmiṃ brahmacariye,

imasmiṃ satthusāsane, imasmiṃ attabhāve, imasmiṃ manussaloke, tena vuccati idhāti. Jantūti

- satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo; tasmā hi sikkhetha idheva

jantu. '

Yaṃ kiñci jaññā visamanti loketi - yaṃ kiñcīti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ

nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ [PTS Page 041 [\q 41/] ']yaṃ kiñcī'ti. Visamanti

jaññāti - visamaṃ kāyakammaṃ visamanti jāneyya, visamaṃ vacīkammaṃ visamanti jāneyya,

visamaṃ manokammaṃ visamanti jāneyya, visamo pāṇātipāto visamoti jāneyya, visamaṃ

adinnādānaṃ visamanti jāneyya, visamo kāmesu micchācāro visamoti jāneyya, visamo

musāvādo visamoti jāneyya, visamā pisunā vācā visamāti jāneyya, visamā pharusā vācā

visamāti jāneyya, visamo samphappalāpo visamoti jāneyya, visamaṃ abhijjhaṃ visamanti

jāneyya, visamo vyāpādo visamoti jāneyya, visamā micchādiṭṭhi visamāti jāneyya, visamā

saṅkhārā visamāti jāneyya, visamā pañca kāmaguṇā visamāti jāneyya, visamāni pañca

nīvaraṇāni visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭijāneyya paṭivijjheyya; loketi -

apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi' yaṃ kiñci jaññā

visamanti loke. ' Na tassa hetu visamaṃ careyyāti - visamassa kāyakammassa hetu visamaṃ

na careyya, visamassa vacīkammassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa manokammassa

hetu visamaṃ na careyya, visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa

adinnādānassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa kāmesu micchācārassa hetu visamaṃ na

careyya, visamassa kāmesu micchācārassa hetu visamaṃ na careyya, visamassa musāvādassa

hetu visamaṃ na careyya, visamāya pisunāya vācāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya

pharusāya vācāya hetu visamaṃ na careyya, visamassa samphappalāpassa hetu visamaṃ na

careyya, visamāya abhijjhāya hetu visamaṃ na careyya, visamassa vyāpādassa hetu visamaṃ

na careyya, visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ saṃkhārānaṃ

hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ [PTS Page 042] [\q 42/] pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ

hetu visamaṃ na careyya, visamānaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ hetu visamaṃ na careyya,

visamāya cetanāya hetu visamaṃ na careyya, visamāya patthanāya hetu visamaṃ na careyya,

visamāya paṇidhiyā hetu visamaṃ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya

vatteyyāti - 'na tassa hetu visamaṃ careyya.

1. Imā - sa. 2. Ādāse - sīmu1.

[BJT Page 60] [\x 60/]

Appañhidaṃ jīvitaṃ āhu dhīrāti - 'jīvita'nti āyu ṭhiti yapanā yāpanā irīyanā vattanā pālanā

jīvitaṃ jīvitindriyaṃ; apica, dvīhi kāraṇehi appakaṃ jīvitaṃ: ṭhitiparittatāya vā appakaṃ

jīvitaṃ, sarasaparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ. Kathaṃ ṭhitiparittatāya vā appakaṃ? Atīte

cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati, anāgate cittakkhaṇe jīvissati1 na jīvatī na

jīvittha2, paccuppanne cittakkhaṇe jīvati na jīvittha na jīvissati.

1. "Jīvitaṃ attabhāvo ca sukhadukkhā ca kevalā,

Ekacittasamāyuttā lahuso vattate3 khaṇo.

2. Cullāsīti sahassāni kappā4 tiṭṭhanti ye marū,

Na tveva tepi jīvanti dvīhi cittehi saṃyutā. 5

3. Ye niruddhā marantassa tiṭṭhamānassa vā idha,

Sabbeva6 sadisā khandhā gatā appaṭisandhikā. 7

4. Anantarā8 ca ye bhaggā ye ca bhaggā anāgatā,

Tadantare niruddhānaṃ vesamaṃ9 natthi lakkhaṇe.

5. Anibbattena na jāto paccuppanne jīvati,

Cittabhaṅgā mato loko paññatti paramatthiyā10.

6. Yathā ninnā pavattanti chandena pariṇāmitā,

Acchinnadhārā11 vattanti saḷāyatanapaccayā. *

7. Anidhānagatā [PTS Page 043] [\q 43/] bhaggā puñjo natthi anāgate,

Nibbattā yeva tiṭṭhanti āragge sāsapūpamā.

8. Nibbattānañca dhammānaṃ bhaṅgo tesaṃ purakkhato,

Palokadhammā tiṭṭhanti purāṇehi amissitā.

9. Adassanāto āyanti bhaṅgā gacchantyadassanaṃ, 12

Vijjuppādova ākāse uppajjanti vayanti cā"ti.

Evaṃ ṭhitiparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

1. Jīvittha1 sīmu1. 2. Jīvissa - sīmu. 1 3. Vattati - [PTS. 4.] Kappaṃ - vi. 5. Samohitā -

sīmu1. Samāhitā - [PTS. 6.] Sabbepi - sīmu11 7. Appaṭisandhiyā - vi. 8. Na antarā - sa. 9.

Vesammaṃ - sa, [PTS] 10. Paramaṭṭhiti - sa, paramaṭṭhiyā - vi. 11. Acchinnavārā - [PTS. *]

Ayaṃ gāthā visuddhimagge dissati.

12. Gacchanti adassanaṃ - sīmu11.

[BJT Page 62] [\x 62/]

Kathaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ? Assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, passāsupanibaddhaṃ

jīvitaṃ, assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, mahābhūtupanibaddhaṃ jīvitaṃ

kabalīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, usmūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, viññāṇūpanibaddhaṃ

jīvitaṃ, mūlampi imesaṃ dubbalaṃ, pubbahetupi imesaṃ dubbalā, yepi paccayā tepi dubbalā,

yāpi pabhavikā sāpi1 dubbalā, sahabhūpi2 imesaṃ dubbalā, sampayogāpi imesaṃ dubbalā,

sahajāpi imesaṃ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṃ niccadubbalā ime,

aññamaññaṃ anavaṭṭhitā ime, aññamaññaṃ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi

tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṃ ime, yopi nibbattako so na vijjati.

10. " Na ca kenaci koci hāyati bhaṅgabyā3 ca imehi sabbaso

Purimehi pabhāvitā ime yepi pabhavakā4 te pure matā,

Purimāpi ca pacchimāpi ca aññamaññaṃ [PTS Page 044] [\q 44/] na kadācimaddasu"nti.

Evaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Apica cātummahārājikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica cātummahārājikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica tāvatiṃsānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ

thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na

ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica yāmānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ

thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na

ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica tusitānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ

thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na

ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica nimmāṇaratīnaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ

parittaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ

anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica brahmakāyikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā:

"Appamidaṃ bhikkhave manussānaṃ āyu, gamanīyo samparāyo, mantāya boddhabbaṃ,

kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ, yo bhikkhave ciraṃ

jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo vā.

11. Appamāyu manussānaṃ hīḷeyya naṃ suporiso,

Careyyādittasīsova natthi maccussa nāgamo.

12. Accayanti ahorattā jīvitaṃ uparujjhati,

Āyu khīyati maccānaṃ kunnadīnaṃva odakaṃ. [A]"

1. Yopi. . . Tepi - sīmu11 [PTS] 2. Sahabhūmī pi - sīmu11. Sa. 3. Gandhabbā - sīmu11. Sa.

Machasaṃ. 4. Pabhāvitā. . . . Pabhāvikā - sīmu11. [PTS.] Machasaṃ

[A.] Mārasaṃyutta - paṭhamavagga, mahāniddesa - jarāsuttaniddesa,

[BJT Page 64] [\x 64/]

Appañhidaṃ jīvitaṃ āhu dhīrāti - 'dhīrā'ti1 dhitimāti dhīrā, dhitisampannā ti dhīrā,

dhikkitapāpāti2 dhīrā. Dhī vuccati paññā yā paññā pajānanā vicayo pavicayo

dhammavicayo [PTS Page 045] [\q 45/] sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā

paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā mantā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā

vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi[a]

tāya paññāya samannāgatattā dhīrā. Apica khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā

paṭiccasamuppādadhīrā satipaṭṭhānadhīrā sammappadhānadhīrā indriyadhīrā

bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbāṇadhīrā. Te dhīrā evamāhu: manussānaṃ

appaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ

jīvitaṃ na ciraṭṭhitikaṃ jīvitanti evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti

evaṃ voharantīti ' appañhidaṃ jīvitaṃ āhu dhīrā'ti.

Tenāha bhagavā:

"Tasmā hi sikkhetha idheva jantu

Yaṃ kiñci jaññā visamanti loke,

Na tassa hetu visamaṃ careyya

Appañhidaṃ jīvitaṃ āhu dhīrā"ti.

2 - 5

Passāmi loke pariphandamānaṃ

Pajaṃ imaṃ taṇhāgataṃ bhavesu,

Hīnā narā maccumukhe lapanti

Avītataṇhā se bhavābhavesu.

Passāmi loke pariphandamānanti - 'passāmī'ti maṃsacakkhunāpi passāmi, dibbacakkhunāpi

passāmi, paññācakkhunāpi passāmi, buddhacakkhunāpi passāmi, samantacakkhunāpi

passāmi, dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmi. Loketi - apāyaloke manussaloke

devaloke khandhaloke [PTS Page 046] [\q 46/] dhātuloke āyatanaloke.

1. 'Dhīrā' - sīmu11 2. Dhikkatapāpāti - sīmu11. [PTS a] dhammasaṅgaṇī -

cittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 66] [\x 66/]

Pariphandamānanti - taṇhāphandanāya phandamānaṃ diṭṭhiphandanāya phandamānaṃ

kilesaphandanāya phandamānaṃ payogaphandanāya phandamānaṃ vipākaphandanāya

phandamānaṃ duccaritaphandanāya phandamānaṃ, rattaṃ1 rāgena phandamānaṃ duṭṭhaṃ2

dosena phandamānaṃ mūḷhaṃ3 mohena phandamānaṃ vinibaddhaṃ mānena phandamānaṃ

parāmaṭṭhaṃ diṭṭhiyā phandamānaṃ vikkhepagataṃ uddhaccena phandamānaṃ

aniṭṭhāgataṃ vicikicchāya phandamānaṃ thāmagataṃ anusayehi phandamānaṃ, lābhena

phandamānaṃ alābhena phandamānaṃ yasena phandamānaṃ ayasena phandamānaṃ

pasaṃsāya phandamānaṃ nindāya phandamānaṃ sukhena phandamānaṃ dukkhena

phandamānaṃ jātiyā phandamānaṃ jarāya phandamānaṃ vyādhinā phandamānaṃ maraṇena

phandamānaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṃ, nerayikena

dukkhena phandamānaṃ tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṃ pettivisayikena

dukkhena phandamānaṃ mānusikena dukkhena phandamānaṃ gabbhokkanti4mūlakena

dukkhena phandamānaṃ gabbhaṭṭiti5mūlakena dukkhena phandamānaṃ

gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena phandamānaṃ jātassupanibandhakena dukkhena

phandamānaṃ jātassa parādheyyakena dukkhena phandamānaṃ attūpakkama6mūlakena

dukkhena phandamānaṃ parūpakkama7mūlakena dukkhena phandamānaṃ

dukkhadukkhena phandamānaṃ saṃkhāradukkhena phandamānaṃ vipariṇāmadukkhena

phandamānaṃ, cakkhurogena dukkhena phandamānaṃ sotarogena dukkhena phandamānaṃ

ghānarogena [PTS Page 047] [\q 47/] dukkhena jivhārogena dukkhena kāyarogena

dukkhena kaṇṇarogena dukkhena mukharogena dukkhena dantarogena dukkhena kāsena

sāsena pināsena ḍahena jarena kucchirogena mucchāya pakkhandikāya sūlāya8 visūcikāya

kuṭṭhena gaṇḍena kilāsena sosena apamārena dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā rakhasāya9

vitacchikāya lohitena pittena madhumehena aṃsāya piḷakāya bhagandalena

pittasamuṭṭhānena ābādhena semhasamuṭṭhānena ābādhena vātasamuṭṭhānena ābādhena

sannipātikena ābādhena utupariṇāmajena ābādhena visamaparihārajena ābādhena

opakkamikena ābādhena kammavipākajena ābādhena sītena uṇhena jighacchāya pipāsāya

uccārena passāvena ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassena dukkhena

bhaginimaraṇena dukkhena puttamaraṇena dukkhena dhītumaraṇena dukkhena

ñātivyasanena dukkhena bhogavyasanena dukkhena rogavyasanena dukkhena

sīlavyasanena dukkhena diṭṭhivyasanena dukkhena phandamānaṃ samphandamānaṃ

vipphandamānaṃ vedhamānaṃ pavedhamānaṃ sampavedhamānaṃ passāmi dakkhāmi

olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti - passāmi loke pariphandamānaṃ.

1. Ratta - syā. 2. Duṭṭha - syā 3. Mūḷha. (Syāmapotthake īdisesu samāso dissati. ) 4.

Gabbhāvakkanti - sīmu1 5. Gabbhe ṭhiti - syā. Machasaṃ 6. Attūpakkamenaṃ - syā.

Machasaṃ. 7. Parūpakkamena - syā machasaṃ 8. Sūlena - machasaṃ 9. Nakhasāya - sīmu11.

[BJT Page 68] [\x 68/]

Pajaṃ imaṃ taṇhāgataṃ bhavesūti - 'pajā'ti sattādhivacanaṃ, taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā

taṇhānugataṃ taṇhānusaṭaṃ taṇhāpattaṃ1 taṇhāparipatitaṃ2 abhibhūtaṃ pariyādinnacittaṃ;

bhavesū'ti kāmabhave [PTS Page 048] [\q 48/] rūpabhave arūpabhaveti 'pajaṃ imaṃ

taṇhāgataṃ bhavesu'.

Hīnā narā maccumukhe lapantī'ti - 'hīnā narā'ti hīnena kāyakammena samannāgatāti hīnā

narā, hīnena vacīkammena samannāgatāti hīnā narā, hīnena manokammena samannāgatā

hīnena pāṇātipātena samannāgatā - hīnena adinnādānena - hīnena kāmesu micchācārena

- hīnena musāvādena - hīnāya pisunāya vācāya - hīnāya pharusāya vācāya - hīnena

samphappalāpena - hīnāya abhijjhāya - hīnena vyāpādena hīnāya micchādiṭṭhiyā - hīnehi

saṃkhārehi - hīnehi pañcahi kāmaguṇehi hīnehi pañcahi nīvaraṇehi hīnāya cetanāya -

hīnāya patthanāya - hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā nihīnā omakā lāmakā chattakā3

parittāti hīnā narā. Maccumukhe lapantīti - 'maccumukhe'ti māramukhe maraṇamukhe

maccuppattā maccusampattā maccūpagatā mārappattā mārasampattā mārūpagatā

maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpagatā lapanti sallapanti socanti kilamanti

paridevanti urattāḷiṃ kandanti sammohaṃ āpajjantīti 'hīnā narā maccumukhe lapanti'.

Avītataṇhā se bhavābhavesū'ti - 'taṇhā'ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā; bhavābhavesūti - bhavābhave kammabhave punabbhave,

kāmabhave kammabhave kāmabhave punabbhave, rūpabhave kammabhave rūpabhave

punabbhave, arūpabhave kammabhave arūpabhave punabbhave, punappunabhave

punappunagatiyā punappunauppattiyā [PTS Page 049] [\q 49/]

punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā avītataṇhā avigatataṇhā

acattataṇhā avantataṇhā amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti 'avītataṇhā

se bhavābhavesu'.

Tenāha bhagavā:

"Passāmi loke pariphandamānaṃ

Pajaṃ imaṃ taṇhāgataṃ bhavesu,

Hīnā narā maccumukhe lapanti

Avītataṇhā se bhavābhavesū"ti.

1. Taṇhādhipattaṃ - sa. 2. Pātitaṃ - sa 3. Jatukkā - sīmu11.

[BJT Page 70] [\x 70/]

2 - 6

Mamāyite passatha phandamāne

Maccheva1 appodake2 khīṇasote,

Etampi3 disvā ammo careyya

Bhavesu āsattimakubbamāno.

Mamāyite passatha phandamāne'ti - 'mamattā'ti dve mamattā: taṇhāmamattañca

diṭṭhimamattañca.

Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ4 odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro [PTS Page 050] [\q 50/] diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6

diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7 abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho

micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho

ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ.

Mamāyite passatha phandamāne'ti mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi phandanti,

acchindantepi phandanti, acchinnepi phandanti, mamāyitaṃ ca vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi

phandanti, vipariṇamantepi phandanti, vipariṇatepi phandanti samphandanti vipphandanti

vedhanti pavedhanti sampavedhanti. Evaṃ phandamāne samphandamāne vipphandamāne

vedhamāne pavedhamāne sampavedhamāne passatha dakkhatha oloketha jhāyatha

upaparikkhathāti 'mamāyite passatha phandamāne. '

1. Macchova - mu11, 2. Appodaka - syā 3. Evampi - mu11. 4. Sīmākataṃ - mu11,

mariyādakataṃ - mū1 machasaṃ. 5. 'Yāvatā'ti syāmapotthake natthi. 6. Vipphandikaṃ -

sīmu1 machasaṃ. 7. Patiṭṭhāho - sīmu1 machasaṃ. 8. Ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti - sīmu.

11 - Ayathāvatasmiṃ yathāvatanti - sa. 9. Acchijjantepi - sīmu. 11.

[BJT Page 72] [\x 72/]

Maccheva appodake khīṇasote'ti - yathā macchā1 appodake parittodake udakapariyādāne2

kākehi vā kulalehi vā balākāhi3 vā yehi vā tehi paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā

phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti, evamevaṃ pajā

mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi phandanti, acchindantepi phandanti, acchinnepi

phandanti, mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti, vipariṇamantepi

phandanti, vipariṇatepi phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti

sampavedhantīti maccheva appodake khīṇasote. '

Etampi4 disvā amamo careyyāti - etaṃ5 ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mamattesūti - [PTS Page 051] [\q 51/] etampi disvā;

amamo careyyā'ti - 'mamattā'ti dve mamattā: taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca. Katamaṃ

taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ4 odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ

paṭinissajitvā cakkhuṃ amamāyanto sotaṃ amamāyanto ghānaṃ amamāyanto jivhaṃ

amamāyanto kāyaṃ amamāyanto manaṃ amamāyanto rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe

dhamme kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ lābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ sukhaṃ cīvaraṃ piṇḍapātaṃ

senāsanaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ

kāmabhavaṃ rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ saññābhavaṃ asaññābhavaṃ

nevasaññānāsaññābhavaṃ ekavokārabhavaṃ catuvokārabhavaṃ pañcavokārabhavaṃ atītaṃ

anāgataṃ paccuppannaṃ diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme amamāyanto agaṇhanto

aparāmasanto anabhinivisanto careyya vihareyya irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya

yāpeyyāti 'etampi6 disvā amamo careyya. '

Bhavesu āsattimakubbamāno'ti - 'bhavesū'ti kāmabhave rūpabhave arūpabhave; āsatti vuccati

taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā

ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī

saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo

sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho akusalamūlaṃ.

'Bhavesu āsattimakubbamānoti' - chandaṃ pemaṃ rāgaṃ khantiṃ akubbamāno ajanayamano

asañjanayamāno anibbattayamānoti 'bhavesu āsattimakubbamāno. '

Tenāha bhagavā:

"Mamāyite passatha phandamāne

Maccheva appodake khīṇasote,

Etampi6 disvā ammo careyya

Bhavesu āsattimakubbamāno"ti.

2 - 7

Ubhosu antesu vineyya chandaṃ

Phassaṃ pariññāya anānugiddho, 7

Yadattagarahī tadakubbamāno

Na lippati diṭṭhasutesu dhīro.

1. Maccho - sīmu11. 2. Pariyādānodake - sīmu1 3. Balākehi - syā. 4. Evampi - sīmu11. 5.

Evaṃ - sīmu. 11, 6. Evampi - sīmu. 1 7. Ananugiddho - sa.

[BJT Page 74] [\x 74/]

Ubhosu [PTS Page 052] [\q 52/] antesu vineyya chandanti - 'antā'ti dve antā: phasso

eko anto, phassasamudayo dutiyo anto. Atīto eko anto, anāgato dutiyo anto. Sukhā vedanā

eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto. Nāmaṃ eko anto, rūpaṃ dutiyo anto. Cha ajjhattikāni

āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto. Sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo

dutiyo anto. Chando'ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi kāmataṇhā

kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmūpādānaṃ

kāmacchandanīvaraṇaṃ. [A] ubhosu antesu vineyya chandanti - ubhosu antesu chandaṃ

vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya vyantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti 'ubhosu

antesu vineyya chandaṃ. '

Phassaṃ pariññāya anānugiddhoti - 'phasso'ti cakkhusamphasso sotasamphasso

ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso mano samphasso adhivacanasamphasso

paṭighasamphasso sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso

adukkhamasukhavedanīyo samphasso kusalo phasso akusalo phasso avyākato phasso

kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso suññato phasso animitto phasso

appaṇihito phasso lokiyo phasso lokuttaro phasso atīto phasso anāgato phasso

paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samaphusanā1 samphusitattaṃ, ayaṃ

vuccati phasso.

Phassaṃ pariññāyā'ti - phassaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā ñātapariññāya tīraṇapariññāya

pahānapariññāya.

Katamā ñātapariññā? Phassaṃ jānāti: 'ayaṃ cakkhusamphasso, ayaṃ sotasamphasso, ayaṃ

ghānasamphasso, ayaṃ jivhāsamphasso, ayaṃ kāyasamphasso, ayaṃ manosamphasso, ayaṃ

adhivacanasamphasso, ayaṃ paṭighasamphasso, ayaṃ sukhavedanīyo phasso, ayaṃ

dukkhavedanīyo phasso, ayaṃ adukkhamasukhavedanīyo phasso, ayaṃ kusalo phasso, ayaṃ

akusalo phasso, ayaṃ avyākato phasso, ayaṃ kāmāvacaro phasso, ayaṃ rūpāvacaro phasso,

ayaṃ arūpāvacaro [PTS Page 053] [\q 53/] phasso, ayaṃ suññato phasso, ayaṃ animitto

phasso, ayaṃ appaṇihito phasso, ayaṃ lokiyo phasso, ayaṃ lokuttaro phasso, ayaṃ atīto

phasso, ayaṃ anāgato phasso, ayaṃ paccuppanno phasso'ti jānāti passati. Ayaṃ ñātapariññā.

1. Phussanaṃ, samphussanā - sa

[A] dhammasaṅgaṇi - nikkhepakaṇḍa.

[BJT Page 76] [\x 76/]

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā phassaṃ tīreti aniccato dukkhato rogato gaṇḍato

sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upassaggato calato

pabhaṅguto addhuvato attāṇato aleṇato (asaraṇato) asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato

anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato

saṃkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato vyādhidhammato maraṇadhammato

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesikadhammato samudayato

atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti. Ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīretvā phasse chandarāgaṃ pajahati vinodeti vyantiṃ karoti

anabhāvaṃ gameti. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: " yo bhikkhave phassesu chandarāgo, taṃ

pajahatha. Evaṃ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃ gato1

āyatiṃ anuppādadhammo"ti. [A] ayaṃ pahānapariññā.

Phassaṃ pariññāyā'ti - phassaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā; anānugiddho'ti - gedho

vuccati taṇhā " yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. "[B] yasseso gedho pahīṇo samucchinno vūpasanto paṭippassaddho

abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho. So rūpe agiddho sadde agiddho

gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāyaṃ

sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā [PTS Page

054] [\q 54/] rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave

asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave

atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agathito

amucchito anajjhāpanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho*

pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo*

pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītībhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena

attanā viharatīti phassaṃ pariññāya anānugiddho.

1. Anabhāvakato - sīmu1

[A] ayaṃ suttappadeso peyyālamukhena khandhasaṃyuttato gahito'ti maññāma.

[B.] Dhammasaṅgani - nikkhepakaṇḍa, khuddakavatthu vibhaṅga.

* Pupphalakkhaṇantarito bhāgo sīmu. 1. Potthake na dissati.

[BJT Page 78] [\x 78/]

Yadattagarahī tadakubbamāno'ti - 'yadā'ti1 ya1; attagarahīti - dvīhi kāraṇehi attānaṃ

garahati: katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati? 'Kataṃ me

kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita'nti attānaṃ garahati. 'Kataṃ me vacīduccaritaṃ,

akataṃ me vacīsucarita'nti attānaṃ garahati. 'Kataṃ me manoduccaritaṃ, akataṃ me

manosucarita'nti attānaṃ garahati. 'Kataṃ me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī'ti

attānaṃ garahati. 'Kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇī'ti attānaṃ

garahati. 'Kato me kāmesu micchācāro, akatā kāmesu micchācārā veramaṇī'ti attānaṃ

garahati. 'Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī'ti attānaṃ garahati. ' Katā me

pisunā vācā, akatā me pisunāya vācāya2 veramaṇī'ti (attānaṃ) garahati. 'Katā me pharusā

vācā, akatā me pharusāya vācāya 3 veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Kato me samphappalāpo,

akatā me samphappalāpā veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Katā me abhijjhā, akatā me

anabhijjhā'ti4 attānaṃ garahati. 'Kato me vyāpādo, akato me avyāpādo'ti5 attānaṃ garahati.

'Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī'ti6 attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā

ca attānaṃ garahati. Athavā sīlesu'mhi na paripūrakārīti attānaṃ garahati. Indriyesu'mhi

[PTS Page 055] [\q 55/] aguttadvāroti attānaṃ garahati. Bhojane'mhi amattaññūti

attānaṃ garahati. Jāgariyaṃ ananuyuttomhīti attānaṃ garahati. Satisampajaññena

asamannāgatoti attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti attānaṃ garahati.

Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti attānaṃ garahati. Abhāvitā me cattāro iddhipādāti

attānaṃ garahati. Abhāvitāni me pañcindriyānīti attānaṃ garahati. Abhāvitāni me pañca

balānīti attānaṃ garahati. Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti attānaṃ garahati. Abhāvito me ariyo

aṭṭhaṅgiko maggoti attānaṃ garahati. Dukkhaṃ me apariññātanti attānaṃ garahati.

Samudayo me appahīnoti attānaṃ garahati. Maggo me abhāvitoti attānaṃ garahati. Nirodho

me asacchikatoti attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Evaṃ

attagarahikaṃ kammaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno

anabhinibbattayamānoti 'yadattagarahī tadakubbamāno. '

Na lippati diṭṭhasutesu dhīroti - 'lepo'ti dve lepā: taṇhā lepo ca diṭṭhilepo ca - pe -

Ayaṃ diṭṭhilepo dhīroti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Dhīro

taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajitvā diṭṭhena lippati sute na lippati mute na

lippati viññāte na lippati na saṃlippati7 na upalippati. Alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto

nissaṭo8 vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'na lippati diṭṭhasutesu

dhīro'ti.

1. Yadanti - sīmu11. 2. Pisuṇā vācā - sīmu. 1. 3. Pharusavācā - sīmu1. 4. Abhijjhā

veramaṇīti - sīmu1. 5. Vyāpādā veramaṇīti. 1 6. Micchādiṭṭhi veramaṇīti - 1 7. Palippati

- sīmu, 11. 8. Nissato - sa.

[BJT Page 80] [\x 80/]

Tenāha bhagavā:

"Ubhosu antesu vineyya chandaṃ

Phassaṃ pariññāya anānugiddho

Yadattagarahī tadakubbamāno

Na lippati diṭṭhasutesu dhīro"ti.

2 - 8

Saññaṃ [PTS Page 056] [\q 56/] pariññā vitareyya oghaṃ

Pariggahesu muni nopalitto,

Abbūḷhasallo caramappamatto

Nāsiṃsati lokamimaṃ paraṃ ca.

Saññaṃ pariññā vitareyya oghanti - 'saññā'ti kāmasaññā vyāpādasaññā vihiṃsāsaññā

nekkhammasaññā avyāpādasaññā avihiṃsāsaññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā

rasasaññā phoṭṭhabbasaññā dhammasaññā, yā evarūpā saññā saṃjānanā saṃjānitattaṃ, ayaṃ

vuccati saññā. Saññaṃ pariññāti - saññaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā ñātapariññāya

tīraṇapariññāya pahānapariññāya. Katamā ñātapariññā? Saññaṃ jānāti 'ayaṃ kāmasaññā

ayaṃ vyāpādasaññā ayaṃ vihiṃsāsaññā ayaṃ nekkhammasaññā ayaṃ avyāpādasaññā ayaṃ

avihiṃsāsaññā ayaṃ rūpasaññā ayaṃ saddasaññā ayaṃ gandhasaññā ayaṃ rasasaññā ayaṃ

phoṭṭhabbasaññā ayaṃ dhammasaññā'ti jānāti passati. Ayaṃ ñātapariññā.

Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā saññaṃ tīreti aniccato dukkhato rogato gaṇḍato

sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upassaggato calato

pabhaṅguto addhuvato attāṇato aleṇato (asaraṇato) asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato

anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato

saṃkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato vyādhidhammato maraṇadhammato

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesikadhammato samudayato

atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti. Ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā pahāṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā evaṃ tīrayitvā saññāya chandarāgaṃ pajahati

vinodeti vyantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vuttampi hetaṃ bhagavatā: " yo bhikkhave

saññāya chandarāgo, taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvaṃ gatā2 āyatiṃ anuppādadhammā"ti[a.] Ayaṃ pahānapariññā.

'Saññaṃ pariññā'ti saññaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā; vitareyya [PTS Page 057] [\q

57/] oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyya uttareyya patareyya

samatikkameyya vītivatteyyāti ' saññaṃ pariññā vitareyya oghaṃ. '

Pariggahesu muni nopalittoti - 'pariggahā'ti dve pariggahā: taṇhāpariggaho ca

diṭṭhipariggaho ca - pe -

Ayaṃ diṭṭhipariggaho. Munīti - monaṃ3 vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā - pe - amoho

dhammavicayo sammādiṭṭhi, [b] tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti.

1. Phalato - sīmu1, 2. Anabhāvakatā - sīmu1. Anabhāvaṃ katā - machasaṃ, anabhāvagatā -

syā - sīmu. 11 [A] khandhasaṃyutta - bhāravagga. 3. Monā - sīmu1

[B] dhammasaṅgaṇī - cittuppādakaṇḍa. 1.

[BJT Page 82] [\x 82/]

Tīṇi moneyyāti: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyya1.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ1 vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ [PTS

P age 058.] Idaṃ manomoneyyaṃ.

1. "Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ. [A]

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka"nti. [B]

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino: 2 agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. " Na monena3 muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccati. "[C.]

1. Catubbidhā - sīmu1 2. Munayo - syā 3. Moneyyena - sa.

[A] tikaṅguttara - āpāyikavagga. [B] itivuttaka - dutiyavagga. [C] dhammapada -

dhammaṭṭhavagga.

[BJT Page 84] [\x 84/]

5. "Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī"ti [a]

Lepāti - dve lepā: taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca - pe -

Muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajitvā pariggahesu [PTS Page 059] [\q 59/]

na lippati na saṃlippati1 na upalippati alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo2

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'pariggahesu muni nopalitto.

Abbūḷhasallo caramappamattoti - 'salla'nti satta sallāni: rāgasallaṃ dosasallaṃ mohasallaṃ

mānasallaṃ diṭṭhisallaṃ sokasallaṃ duccaritasallaṃ3. Yassete sallā pahīnā samucchinnā

vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abbūḷhasallo

abbūhitasallo4 uddhatasallo samuddhatasallo uppāṭitasallo samuppāṭitasallo cattasallo

vantasallo muttasallo pahīnasallo paṭinissaṭṭhasallo nicchāto nibbuto sītibhūto

sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti 'abbūḷhasallo. ' Caranti - caranto

viharanto irīyanto vattanto pālento yapento yāpento. Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī

aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittachando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.

'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha

tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca

appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo

kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ

vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyyaṃ yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ [PTS

Page 060] [\q 60/] paripūreyyaṃ paripūraṃ vā vimuttikkhandhaṃ tattha tattha paññāya

anugaṇheyyaṃ yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca

sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.

'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā vimuttiñānadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya

anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca

sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.

'Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ

vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyyanti' yo tattha chando ca

vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ

adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti 'abbuḷhasallo caramappamatto. '

1. Palippati - sīmu11

2. Nitthaṭṭho - syā. Nissato - sa. 3. Kathaṃkathāsallaṃ - syā 4. Pahatasallo - syā

[A] suttanipāta - sahiyasutta.

[BJT Page 86] [\x 86/]

Nāsiṃsatī lokamimaṃ paraṃ cāti - imaṃ lokaṃ nāsiṃsati sakattabhāvaṃ, paraṃ lokaṃ nāsiṃsati

parattabhāvaṃ, imaṃ lokaṃ nāsiṃsati sakarūpavedanāsaññāsaṃkhāraviññāṇaṃ, paraṃ lokaṃ

nāsiṃsati pararūpavedanāsaññāsaṃkhāraviññāṇaṃ, imaṃ lokaṃ nāsiṃsati cha ajjhattikāni

āyatanāni, paraṃ lokaṃ nāsiṃsati cha bāhirāni āyatanāni, imaṃ lokaṃ nāsiṃsati manussalokaṃ,

paraṃ lokaṃ nāsiṃsati devalokaṃ, imaṃ lokaṃ nāsiṃsati kāmadhātu, paraṃ lokaṃ nāsiṃsati

rūpadhātuṃ arūpadhātu, imaṃ lokaṃ nāsiṃsati kāmadhātu rūpadhātu, paraṃ lokaṃ nāsiṃsati

arūpadhātuṃ, punagatiṃ vā uppattiṃ vā paṭisandhiṃ vā bhavaṃ vā saṃsāraṃ vā vaṭṭaṃ vā

nāsiṃsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nābhijappatīti 'nāsiṃsatī lokamimaṃ

paraṃ cā'ti.

Tenāha bhagavā:

" Saññaṃ [PTS Page 061] [\q 61/] pariññā vitareyya oghaṃ

Pariggahesu muni nopalitto,

Abbūḷhasallo caramappamatto

Nāsiṃsatī lokamimaṃ paraṃ cā"ti.

Guhaṭṭhakasuttaniddeso dutiyo.

3.

Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso.

Atha duṭṭhaṭṭhakasuttaniddesaṃ vakkhati:

[PTS Page 062] [\q 62/]

3 - 1

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke

Athopi ve1 saccamanā vadanti,

Vādaṃ ca jātaṃ muni no upeti

Tasmā munī natthi khīlo kuhiñci.

Vadanti ve duṭṭhamanāpi eketi - eke titthiyā duṭṭhamanā paduṭṭhamanā viruddhamanā2

paṭiviruddhamanā āhatamanā paccāhatamanā āghātitamanā3 paccāghātitamanā vadanti

upavadanti bhagavantaṃ ca bhikkhusaṅghaṃ ca abhūtenāti 'vadanti ve duṭṭhamanāpi eke.

'

Athopi ve4 saccamanā vadantīti - ye tesaṃ titthiyānaṃ saddahantā okappentā adhimuccantā

saccamanā saccasaññino bhūtamanā bhūtasaññino tathamanā tathasaññino yāthāvamanā

yāthāvasaññino5 aviparītamanā aviparītasaññino vadanti upavadanti bhagavantañca

bhikkhusaṅghaṃ ca abhūtenāti 'athopi ve1 saccamanā vadanti. '

1. Aññepi te - sīmu11. 2. Viduṭṭhamanā - katthaci. 3. Aghāṭitamanā - syā. 4. Athopi te -

sīmu. 11 5. Yathāvamanā yathāvasaññino - sa.

[BJT Page 88] [\x 88/]

Vādaṃ ca jātaṃ muni no upetīti - so vādo jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto,

paratoghoso akkoso upavādo bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca abhūtenāti 'vādaṃ ca jātaṃ.

' Muni no upetīti - 'munī'ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā amoho

dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena [PTS Page 063] [\q 63/] samannāgato muni

monappatto - pe - saṅgajālamaticca so muni. Yo vādaṃ upeti, so dvīhi kāraṇehi vādaṃ

upeti: kārako kārakatāya vādaṃ upeti athavā vuccamāno upavadiyamāno kuppati vyāpajjati

patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti akārakomhīti. Yo vādaṃ upeti, so

imehi dvīhi kāraṇehi vādaṃ upeti. Muni dvīhi kāraṇehi vādaṃ na upeti: akārako muni

akārakatāya vādaṃ na upeti. Athavā vuccamāno upavadiyamāno na kuppati na vyāpajjati na

patitthīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti akārakomhīti. Muni imehi dvīhi

kāraṇehi vādaṃ na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati na abhinivisatīti '

vādañca jātaṃ muni no upeti. '

Tasmā munī natthi khīlo kuhiñcīti - 'tasmā'ti tasmā ta1 kāraṇā taṃhetu tappaccayā

tannidānā1 munino āhatacittatā2 khilajātatāpi natthi, pañcapi cete khīlā natthi. Tayopi khīlā

natthi: rāgakhīlo dosakhīlo mohakhīlo natthi na saṃvijjati nūpalabbhati pahīno

samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. Kuhiñcīti -

kuhiñci kimhici katthaci, ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti 'tasmā munī natthi

khilo kuhiñcī'ti.

Tenāha bhagavā:

"Vadanti ve duṭṭhamanāpi eke

Athopi ve3 saccamanā vadanti,

Vādaṃ ca jātaṃ muni no upeti

Tasmā munī natthi khīlo kuhiñcī"ti.

3 - 2

Sakaṃ hi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya

Chandānunīto ruciyā niviṭṭho,

Sayaṃ samattāni pakubbamāno

Yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

1. Taṃ nidānaṃ - sīmu1 2. Āhatakacittatā - sīmu1, 3. Aññepi te - sīmu11.

[BJT Page 90] [\x 90/]

Sakaṃ [PTS Page 064] [\q 64/] hi diṭṭhiṃ kathamaccayeyyāti - ye te1 titthiyā sundariṃ

paribbājikaṃ hantvā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ avaṇṇaṃ pakāsayitvā evaṃ etaṃ lābhaṃ

yasaṃ sakkāraṃ sammānaṃ paccāharissāmā'ti te evaṃdiṭṭhikā evaṃkhantikā evaṃrucikā

evaṃladdhikā evaṃajjhāsayā evamadhippāyā, te nāsakkhiṃsu sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ

sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ atikkamituṃ. Atha kho sveva

ayaso te paccāgatoti. Evampi sakaṃ diṭṭhiṃ kathamaccayeyya. Athavā 'sassato loko idameva

saccaṃ moghamañña'nti yo so evaṃvādo so sakaṃ diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ

laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya

vītivatteyya? Taṃ kissa hetu? Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā

abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. Evampi ' sakañhi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya. ' Athavā

'asassato loko, antavā2 loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ

sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na hoti ca

tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ

moghamañña'nti yo so evaṃvādo, so sakaṃ diṭṭhi sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ

sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ kathaṃ accayeyya atikkameyya samatikkameyya

vītivatteyya; taṃ kissa hetu? Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā

abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti. Evampi ' sakaṃ hi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya. '

Chandānunīto ruciyā niviṭṭhoti - 'chandānunīto'ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya

ruciyā sakāya laddhiyā yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati, yathā hatthiyānena vā assayānena

[PTS Page 065] [\q 65/] vā goyānena vā meṇḍakayānena vā oṭṭhayānena vā yāyati

niyyati vuyhati saṃharīyati, evamevaṃ sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā

sakāya laddhiyā yāyati niyyati vuyhati saṃharīyatīti chandānunīto; ruciyā niviṭṭhoti sakāya

diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā niviṭṭho patiṭṭhito allīno upāgato

ajjhosito adhimuttoti 'chandānunīto ruciyā niviṭṭho'.

1. Yante - sīmu1 2. Anattavā - sīmu1.

[BJT Page 92] [\x 92/]

Sayaṃ samattāni pakubbamānoti - sayaṃ samattaṃ karoti, paripuṇṇaṃ karoti, anomaṃ

karoti, aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti; 'ayaṃ satthā

sabbaññū'ti sayaṃ samattaṃ karoti, paripuṇṇaṃ karoti, anomaṃ karoti; aggaṃ seṭṭhaṃ

viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti; 'ayaṃ dhammo svākkhāto, ayaṃ gaṇo

supaṭipanno, ayaṃ diṭṭhi bhaddikā, ayaṃ paṭipadā supaññattā, ayaṃ maggā niyyāṇiko'ti

sayaṃ samattaṃ karoti, paripuṇṇaṃ karoti, anomaṃ karoti, aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ

pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti 'sayaṃ

samattāni pakubbamāno. '

Yathā hi jāneyya tathā vadeyyāti - yathā jāneyya tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpeyya

vohareyya. ' Sassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña'nti yathā jāneyya, tathā vadeyya

katheyya bhaṇeyya dīpeyya vohareyya. 'Asassato loko idameva saccaṃ, moghamañña'nti

yathā jāneyya, tathā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpeyya vohareyya. Neva hoti na na hoti

tathāgato parammaraṇā idameva saccaṃ moghamaññanti yathā jāneyya, tathā vadeyya

katheyya bhaṇeyya dīpeyya vohareyyāti yathā hi jāneyya tathā vadeyya.

Tenāha bhagavā:

"Sakaṃ [PTS Page 066] [\q 66/] hi diṭṭhiṃ kathamaccayeyya

Chandānunīto ruciyā niviṭṭho,

Sayaṃ samattāni pakubbamāno

Yathā hi jāneyya tathā vadeyyā"ti.

3 - 3

Yo attano sīlavatāni jantu

Anānupuṭṭhova paresaṃ1 pāvā2

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu

Yo ātumānaṃ sayameva pāvā.

Yo attano sīlavatāni jantūti - 'yo'ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāppakāro yaṃ

ṭhānaṃ patto yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā

gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā; sīlabbatānīti atthi sīlaṃ ceva vataṃ ca, atthi

vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlaṃ ceva vataṃ ca? Idha bhikkhu sīlavā hoti

pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī

samādāya sikkhati sikkhāpadesu, yo tattha saññamo saṃvaro anatikkamo, idaṃ sīlaṃ. Yaṃ

samādānaṃ, taṃ vataṃ. Saṃvaraṭṭhena sīlaṃ, samādānaṭṭhena vataṃ. Idaṃ vuccati sīlaṃ ceva

vataṃ ca. Katamaṃ vataṃ na sīlaṃ? Aṭṭha dhutaṅgāni: āraññikaṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ

paṃsukūlikaṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ

yathāsanthatikaṅgaṃ, idaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. Viriyasamādānampi vuccati vataṃ na

sīlaṃ. " Kāmaṃ taco ca nahāru ca aṭṭhi ca avasissatu sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ, yaṃ

taṃ purisabalena purisaviriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na [PTS Page 067] [\q 67/]

taṃ apāpuṇitvā viriyassa santhānaṃ bhavissatī"ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ

viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ.

1. Parassa - su. 2. Pāvada - sa.

[BJT Page 94] [\x 94/]

1. " Nāsissaṃ na pivissāmi vihārato na nikkhame,

Napi passaṃ nipātessaṃ1 taṇhāsalle anūhate"ti[a]

Cittaṃ paggaṇhāti padahati, evarūpampi viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. " Na

tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī"ti

cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. 'Na tāvāhaṃ

imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi, caṅkamā orohissāmi, vihārā nikkhamissāmi, aḍḍhayogā

nikkhamissāmi, pāsādā nikkhamissāmi, hammiyā nikkhamissāmi, guhāya nikkhamissāmi,

leṇā nikkhamissāmi, kuṭiyā nikkhamissāmi, kūṭāgārā nikkhamissāmi, aṭṭā2 nikkhamissāmi,

māḷā nikkhamissāmi, uddaṇḍā3 nikkhamissāmi, upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi,

maṇḍapā nikkhamissāmi, rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ

vimuccissatī'ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na

sīlaṃ. 'Imasmiṃ yeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi

adhigacchissāmi phassayissāmi4 sacchikarissāmī'ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ

viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ, 'imasmiṃyeva majjhantikasamayaṃ ariyadhammaṃ

āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi4 sacchikarissāmī'ti cittaṃ

paggaṇhāti padahati. Sāyanhasamayaṃ - purebhattaṃ pacchābhattaṃ - purimaṃ yāmaṃ -

majjhimaṃ yāmaṃ - pacchimaṃ yāmaṃ - kāle - juṇhe vasse - hemante - gimhe - purime

vayokhandhe - majjhime vayokhandhe - pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi

[PTS Page 068] [\q 68/] samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi

sacchikarissāmī'ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi viriyaṃ samādānaṃ vuccati vataṃ

na sīlaṃ. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu5 jantu indagu hindagu manujoti

'yo attano sīlavatāni jantu. '

Anānupuṭṭho va paresaṃ pāvāti - 'paresa'nti paresaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ

suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ; anānupuṭṭhoti apuṭṭho

apucchito ayācito anajjhesito apasādito; pāvāti attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā

pāvadati: ahamasmi sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā, jātiyā vā

gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena6 vā

kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhāṇena vā

aññataraññatarena vā vatthunā, uccākulā pabbajitoti vā mahākulā pabbajitoti vā

mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī

sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhimhi

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, vinayadharoti vā

dhammakathikoti vā āraññikoti vā rukkhamūlikoti vā piṇḍapātikoti vā paṃsukūlikoti vā

tecīvarikoti vā sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti

vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti

vā catutthassa jhānassa lābhīti vā ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā

viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati dīpayati voharatīti

'anānupuṭṭhova paresaṃ pāvā'.

1. Napi passaṃ na nipātessaṃ - sīmu1. 2. Aḍḍhā - machasaṃ 3. Kuḍḍhā - sīmu1, 4.

Phusayissāmi - syā. 5. Jatu - mu11. Jātu - syā machasaṃ

[A] theragāthāpāḷi - paccayattheragāthā - 312. Muditattheragāthā - 4112.

6. Ajjhānena - sīmu. 1.

[BJT Page 96] [\x 96/]

Anariyadhammaṃ [PTS Page 069] [\q 69/] kusalā tamāhūti - ' kusalā'ti ye te

khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā

sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā

maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā; te kusalā evamāhaṃsu: anariyānaṃ eso dhammo,

neso dhammo ariyānaṃ, bālānaṃ eso dhammo, neso dhammo paṇḍitānaṃ, asappurisānaṃ

eso dhammo, neso dhammo sappurisānanti evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ

dīpayanti evaṃ voharantīti - anariyadhammaṃ kusalā tamāhu.

Yo ātumānaṃ sayameva pāvāti - 'ātumā' vuccati attā. Sayameva pāvāti sayameva attānaṃ1

pāvadati: ahamasmi sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā, jātiyā vā

gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā sippāyatanena

vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhāṇena vā aññataraññatarena vā vatthunā, uccākulā

pabbajitoti vā mahākulā pabbajitoti vā mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā

pabbajitoti vā, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhīmhi

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, suttantikoti vā

vinayadharoti vā dhammakathikoti vā āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā pa1sukulikoti vā

tecīvarikoti vā sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthikoti

vā paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti vā

catutthassa jhānassa lābhīti vā ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā

viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā [PTS Page

070] [\q 70/] nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā pāvadati katheti bhaṇati

dīpayati voharatīti yo ātumānaṃ sayameva pāvāti.

Tenāha bhagavā:

"Yo attano sīlavatāni jantu

Anānupuṭṭhova paresaṃ pāvā,

Anariyadhammaṃ kusalā tamāhu

Yo ātumānaṃ sayameva pāvā"ti.

3 - 4

Santo ca bhikkhu abhinibbutatto

Itihanti2 sīlesu akatthamāno,

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti

Yassussadā natthi kuhiñci loke.

Santo ca bhikkhu abhinibbutattoti - 'santo'ti rāgassa samitattā santo, dosassa samitattā santo,

mohassa samitattā santo, kodhassa, upanāhassa, makkhassa, palāsassa, issāya,

macchariyassa, māyāya, sāṭheyyassa, thambhassa, sārambhassa, mānassa, atimānassa,

madassa, pamādassa, sabbakilesānaṃ, sabbaduccaritānaṃ, sabbasantāpānaṃ,

sabbākusalābhisaṃkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā

paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti - santo; bhikkhūti

sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu: sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti,

sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno

bhinno hoti, bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā3

dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā.

1. Attaṃ - sa 2. Idahanti - sīmu1 1. Saddarā - sa

[BJT Page 98] [\x 98/]

1. "Pajjena [PTS Page 071] [\q 71/] katena attanā (sabhiyāti bhagavā)

Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho

Vibhavaṃ bhavaṃ ca vippahāya

Vusitavā khīṇapunabbhavo1 sa bhikkhū"ti - [a]

Santo ca bhikkhu.

Abhinibbutattoti - rāgassa nibbāpitattā abhinibbutatto; mohassa nibbāpitattā abhinibbutatto;

kodhassa, upanāhassa, makkhassa, palāsassa, issāya, macchariyassa, māyāya, sāṭheyyassa,

thambhassa, sārambhassa, mānassa, atimānassa, madassa, pamādassa, sabbakilesānaṃ,

sabbaduccaritānaṃ, sabbadarathānaṃ, sabbapariḷāhānaṃ, sabbasantāpānaṃ,

sabbākusalābhisaṅkārānaṃ nibbāpitattā abhinibbutattoti 'santo ca bhikkhu abhinibbutatto. '

Itihanti2 sīlesu akatthamānoti - 'itiha'nti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri.

Akkharasamavāyo vyañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ3 itihanti. Sīlesu akatthamānoti

idhekacco katthī hoti vikatthī4; so katthati 'ahamasmi sīlasampanno'ti vā 'vatasampanno'ti

vā 'sīlabbatasampanno'ti vā, jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā

dhanena vā ajjhenena6 vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā

paṭibhāṇena vā aññataraññatarena vā vatthunā, uccākulā pabbajitoti vā mahākulā

pabbajitoti vā mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī

sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhimhi

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, vinayadharoti vā

dhammakathikoti vā āraññikoti vā rukkhamūlikoti vā piṇḍapātikoti vā paṃsukūlikoti vā

tecīvarikoti vā sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti

vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā dutiyassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti

vā catutthassa jhānassa lābhīti vā ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā

viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati, evaṃ na katthati na

vikatthati, katthanā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'itihanti sīlesu akatthamāno'

Tamariyadhammaṃ kusalā vadantīti - 'kusalā'ti ye te khandhakusalā dhātukusalā

āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā [PTS Page 072] [\q 72/]

sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā

maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā evaṃ vadanti: 'ariyānaṃ eso dhammo;

neso dhammo anariyānaṃ. Paṇḍitānaṃ eso dhammo; neso dhammo bālānaṃ. Sappurisānaṃ

eso dhammo; neso dhammo asappurisānanti evaṃ vadanti, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti,

evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti 'tamariyadhammaṃ kusalā vadanti. '

1. Khīṇā punabbhavo - sīmu1. 2. Idahaṃ - pu 3. Padānupubbatānāmetaṃ - sīmu1 4.

Katthiko hoti vikatthiko - sīmu. 11. [A] suttanipāta - sabhiyasutta.

[BJT Page 100] [\x 100/]

Yassussadā natthi kuhiñci loketi - 'yassā'ti arahato khīṇāsavassa; ussadāti sattussadā:

rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussado kilesussado kammussado.

Tassime ussadā natthi na saṃvijjanti nūpalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā; kuhiñcīti - kuhiñci kimhici katthaci

ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā; loketi - apāyaloke manussaloke devaloke

khandhaloke āyatanaloketi 'yassussadā natthi kuhiñci loke'ti.

Tenāha bhagavā:

"Santo ca bhikkhu abhinibbutatto

Itihanti sīlesu akatthamāno,

Tamariyadhammaṃ kusalā vadanti

Yassussadā natthi kuhiñci loke"ti.

3 - 5

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā

Purekkhatā santi avevadātā, 1

Yadattanī passati ānisaṃsaṃ

Tannissito kuppapaṭiccasantiṃ2.

Pakappitā saṅkhatā yassa dhammāti - 'pakappanā'ti dve pakappanā: taṇhāpakappanā ca

diṭṭhipakappanā ca - pe -

Ayaṃ taṇhāpakappanā - pe -

Ayaṃ diṭṭhipakappanā, imā dve pakappanā. Saṅkhatāti - saṅkhatā visaṅkhatā abhisaṅkhatā

[PTS Page 073] [\q 73/] saṇṭhāpitā'ti pi saṅkhatā, atha vā aniccā saṅkhatā

paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti pi

saṅkhatā; yassāti - diṭṭhigatikassa; dhammā vuccanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānīti 'pakappitā

saṅkhatā yassa dhammā. '

Purekkhatā santi avevadātāti - 'purekkhatā'3 ti dve purekkhārā: taṇhāpurekkhāro ca

diṭṭhipurekkhāro ca - pe -

Ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tassa taṇhāpurekkhāro appahīno diṭṭhipurekkhāro

appaṭinissaṭṭho. Tassa taṇhāpurekkhārassa appahīnattā diṭṭhipurekkhārassa

appaṭinissaṭṭhattā so taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati, taṇhādhajo taṇhāketu

taṇhādhipateyyo, diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo, taṇhāya vā diṭṭhiyā vā

parivārito caratīti purekkhatā; santīti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti; avevadātāti

avevadātā avodātā aparisuddhā saṃkiliṭṭhā saṃkilesikāti 'purekkhatā santi avevadātā. '

1. Avivadātā - su. [PTS] 2. Santi - sīmu1, 3. Purekkhārā - katthaci.

[BJT Page 102] [\x 102/]

Yadattani passati ānisaṃsanti ' yadattanī'ti yaṃ attani; attā vuccati diṭṭhigataṃ. Attano

diṭṭhiyā dve ānisaṃse passati: diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ.

Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yaṃdiṭṭhiko satthā hoti, taṃdiṭṭhikā sāvakā

honti. Taṃdiṭṭhikaṃ satthāraṃ sāvakā sakkaronti garukaronti mānenti pūjenti apacitiṃ

karonti labhati ca tato nidānaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ.

Ayaṃ diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso. Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso? Ayaṃ

diṭṭhi alaṃ nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā

mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā, ayaṃ diṭṭhi alaṃ [PTS Page 074]

[\q 74/] suddhiyā visuddhiyā parisuddhiyā muttiyā vimuttiyā parimuttiyā, imāya

diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti; imāya diṭṭhiyā

sujjhissāmi visujjhissāmi parisujjhissāmi muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmīti āyatiṃ

phalapāṭikaṅkhī hoti. Ayaṃ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso. Attano diṭṭhiyā ime dve

ānisaṃse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti 'yadattani passati ānisaṃsaṃ'.

Taṃnissito kuppapaṭiccasantinti - tisso santiyo: accantasanti tadaṅgasanti sammutisanti. 1

Katamā accantasanti? Accantasanti vuccati amataṃ nibbānaṃ yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ accantasanti. Katamā

tadaṅgasanti? Paṭhamajjhānaṃ samāpannassa nīvaraṇā santā honti, dutiyajjhānaṃ

samāpannassa vitakkavicārā santā honti, tatiyajjhānaṃ samāpannassa pīti santā hoti,

catutthajjhānaṃ samāpannassa sukhadukkhā santā honti, ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa

rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā santā honti, viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa

ākāsānañcāyatanasaññā santā hoti, ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā

santā hoti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā santā hoti, ayaṃ

tadaṅgasanti. Katamā sammutisanti? Sammutisanti2 vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, (imā)

diṭṭhisantiyo. Api ca sammutisanti imasmiṃ atthe adhippetā santīti. Taṃ [PTS Page 075] [\q

75/] nissito kuppapaṭiccasantinti kuppasantiṃ pakuppasantiṃ eritasantiṃ3 sameritasantiṃ

calitasantiṃ ghaṭṭitasantiṃ kappitasantiṃ pakappitasantiṃ aniccaṃ saṅkhataṃ4

paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ,

santiṃ nissito assito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti tannissito kuppapaṭiccasantiṃ'.

1. Sammatisanti - syā 2 sammutisantiyo - sīmu. 11 3. Paritasanti - sa. 4. Asaṅkhataṃ - sīmu.

1.

[BJT Page 104] [\x 104/]

Tenāha bhagavā:

"Pakappitā saṅkhatā yassa dhammā

Purekkhatā santi avevadātā,

Yadattanī passati ānisaṃsaṃ

Tannissito kuppapaṭiccasanti" nti.

3 - 6

Diṭṭhinivesā na hi svātivattā1

Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ,

Tasmā naro tesu nivesanesu

Nirassati2 ādiyaticca3 dhammaṃ.

Diṭṭhinivesā na hi svātivattāti - 'diṭṭhinivesā'ti 'sassato loko, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti abhinivesaparāmāso diṭṭhinivesanaṃ. 'Asassato loko, antavā loko, anantavā

loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na

hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na

hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti abhinivesaparāmāso

diṭṭhinivesananti diṭṭhinivesā; na hi svātivattāti - diṭṭhinivesā na hi svātivattā, 1 [PTS Page

076] [\q 76/] durativattā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbītivattāti

'diṭṭhinivesā na hi svātivattā. '

Dhammesu niccheyya samuggahītanti - 'dhammesū'ti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu; niccheyyāti

nicchinitvā vinicchinitvā4 vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvā; samuggahītanti nivesanesu odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho

uccayaggāho samuccayaggāho, idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yathāsabhāvaṃ5

aviparītaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttanti - dhammesu

niccheyya samuggahītaṃ.

Tasmā naro tesu nivesanesūti - 'tasmā'ti - tasmā taṃkāraṇā taṃhetutappaccayā tannidānā;

naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu6 jantu indagu hindagu manujo; tesu

nivesanesūti - tesu diṭṭhinivesanesūti 'tasmā naro tesu nivesanesu. '

1. Samātivattā - sīmu1. Machasaṃ. Sa. 2. Nidassati - syā. [PTS] 3. Ādiyati ca. [PTS] 4.

Nicinitvā vicchinitvā 'ti pi pāṭho. 5. Yathāvaṃ - sa. 6. Jatu - sīmu. 11. Jātu - syā.

[BJT Page 106] [\x 106/]

Nirassati1 ādiyaticca2 dhammanti - ' nirassatī'ti dvīhi kāraṇehi nirassati: paravicchindanāya

vā nirassati, anabhisambhuṇanto vā nirassati. Kathaṃ paravicchindanāya vā nirassati? Paro

vicchindeti, so satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na supaṭipanno, diṭṭhi na

bhaddikā paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha3 suddhi vā visuddhi vā

parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā

parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā

chattakā4 parittāti evaṃ paro vicchindeti. Evaṃ vicchindiyamāno satthāraṃ nirassati,

dhammakkhānaṃ [PTS Page 077] [\q 77/] nirassati, gaṇaṃ nirassati, diṭṭhiṃ nirassati,

paṭipadaṃ nirassati, dhammakkhānaṃ nirassati, gaṇaṃ nirassati, diṭṭhiṃ nirassati, paṭipadaṃ

nirassati, maggaṃ nirassati, evaṃ paravicchindanāya nirassati. Kathaṃ anabhisambhūṇanto

nirassati? Sīlaṃ anabhisambhūṇanto sīlaṃ nirassati, vataṃ anabhisambhūṇanto vataṃ

nirassati, sīlabbataṃ anabhisambhūṇanto sīlabbataṃ nirassati. Ādiyaticca dhammanti

satthāraṃ gaṇhāti, dhammakkhānaṃ gaṇhāti, gaṇaṃ gaṇhāti diṭṭhiṃ gaṇhāti, paṭipadaṃ

gaṇhāti, maggaṃ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti 'nirassati ādiyaticca dhammaṃ. '

Tenāha bhagavā:

"Diṭṭhinivesā na hi svātivattā

Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ,

Tasmā naro tesu nivesanesu

Nirassatī1 ādiyaticca2 dhamma"nti.

3 - 7

Dhonassa hi natthi kuhiñca loke

Pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu,

Māyañca mānañca pahāya dhono

Sa kena gaccheyya anūpayo so.

Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti 'dhono'ti dhonā vuccati

paññā, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā

paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā

pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

[A] kiṃ kāraṇā dhonā vuccati paññā?

1. Nidassati - syā, [PTS]. 2. Ādiyatica [PTS]. 3. Na tattha - syā. [PTS] 4. Jatukkā - sīmu. 11.

[PTS]

A dhammasaṅgaṇi cittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 108. [\x 108/] ]

Tāya1 paññāya kāyaduccaritaṃ [PTS Page 078] [\q 78/] dhutañca dhotañca sandhotañca

niddhotañca, vacīduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, manoduccaritaṃ

dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, rāgo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto

ca, doso moho kodho upanāho - makkho - palāso dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto

ca, issā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, sāṭheyyaṃ dhutañca dhotañca

sandhotañca niddhotañca, thambho dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca, sārambho

- māno atimāno - mado - pamādo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca, sabbe kilesā

- sabbe duccaritā - sabbe darathā - sabbe pariḷāhā sabbe santāpā - sabbākusalābhisaṅkhārā

dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Taṃ kāraṇā dhonā vuccati paññā. Atha vā

sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, sammāsaṅkappena

micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca, sammāvācāya micchāvācā

dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca, sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo dhuto ca

dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca, sammākammantena micchākammanto dhuto ca -

sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca sammāsatiyā

micchāsati dhutā ca sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca dhoto ca sandhoto ca

niddhoto ca sammāñāṇena micchāñāṇaṃ dhutañca sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā

ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā

sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā

ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Arahā imehi dhoniyehi2 dhammehi upeto samupeto

upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā arahā dhono. So

dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti 'dhono'.

Kuhiñcīti - kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā; loketi -

apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Pakappitāti3 dve

pakappanā: taṇhāpakappanā [PTS Page 079] [\q 79/] ca diṭṭhipakappanā ca

- Pe -

Ayaṃ diṭṭhipakappanā. Bhāvābhavesūti - bhavābhave kammabhave punabbhave,

kāmabhave kammabhave kāmabhave punabbhave, rūpabhave kammabhave rūpabhave

punabbhave, arūpabhave kammabhave arūpabhave punabbhave punappuna4bhave

punappunagatiyā punappunauppattiyā punappunapaṭisandhiyā

punappunaattabhāvābhinibbattiyā; " dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi

bhavābhavesū"ti - dhonassa kuhiñci loke bhavābhavesu ca kappitā abhisaṃkhatā saṇṭhapitā

diṭṭhi natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti 'dhonassa hi natthi kuhiñci loke

pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu.

1. Yāya - sīmu1, 2 dhoneyehi - sīmu. 11. Pa syā [PTS]

. 3. Pakappanāti - syā. 4. Punappunaṃ - syā, sa.

[BJT Page 110] [\x 110/]

Māyañca mānañca pahāya dhonoti - māyā vuccati vañcanikā cariyā; idhekacco kāyena

duccaritaṃ caritvā vācāya1 duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa

paṭicchādanahetu2 pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati: mā maṃ jaññāti icchati. Mā maṃ jaññāti

saṃkappeti. Ma maṃ jaññāti vācaṃ bhāsati. Mā maṃ jaññāti kāyena parakkamati. Yā evarūpā

māyā māyāvitā accayā3 vañcanā nikati nikiiṇā4 pariharaṇā guhanā pariguhanā chādanā

paricchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā, ayaṃ vuccati māyā.

[A] mānoti ekavidhena māno: yā cittassa unnati; duvidhena māno: attukkaṃsanamāno

paravambhanamāno; tividhena māno: seyyohamasmīti māno sadisohamasmīti māno [PTS

Page 080] [\q 80/] hīnohamasmīti māno; catubbidhena māno: lābhena mānaṃ janeti,

yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti; pañcavidhena māno:

lābhī'mhi manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhī'mhi manāpikānaṃ saddānaṃ -

gandhānaṃ - rasānaṃ phoṭṭhabbānanti mānaṃ janeti; chabbidhena māno: cakkhusampadāya

mānaṃ janeti, sotasampadāya ghānasampadāya - jivhāsampadāya kāyasampadāya -

manosampadāya mānaṃ janeti; sattavidhena māno: māno atimāno mānātimāno omāno

adhimāno asmimāno micchāmāno; aṭṭhavidhena māno: lābhena mānaṃ janeti, alābhena

omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti,

nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti; navavidhena māno:

seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti

māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa

hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno,

hīnassa hīnohamasmīti māno, dasavidhena māno: idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena

vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhāṇena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho

ketukamyatā cittassa, ayaṃ vuccati māno. [A]"māyañca mānañca pahāya dhono"ti - dhono

māyañca mānañca pahāya pajahitvā vinodetvā vyantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti 'māyañca

mānañca pahāya dhono. '

1. Vacasā - syā. 2. Tappaṭicchādanahetu - sa. 3. Accasarā - syā. Machasaṃ 4. Kiraṇā - sīmu1

[a] vibhaṅgapāḷi - khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 112. [\x 112/] ]

Sa kena gaccheyya anupayo soti - 'upayā'ti dve upayā: taṇhāupayo ca diṭṭhiupayo ca - pe

- ayaṃ taṇhūpayo. Pe - ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno, [PTS Page 081] [\q 81/]

diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa pahīnattā diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā

anupayo puggalo kena rāgena gaccheyya? Kena dosena gaccheyya kena mohena gaccheyya?

Kena mānena gaccheyya? Kāya diṭṭhiyā gaccheyya? Kena uddhaccena gaccheyya? Kāya

vicikicchāya gaccheyya? Kehi anusayehi gaccheyya? Rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā

vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti1 vā thāmagatoti vā? Te abhisaṅkhārā

pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīṇattā gatiyā2 kena gaccheyya nerayikoti vā

tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti

vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ natthi, yena

gaccheyyāti 'sa kena gaccheyya anūpayo so. '

Tenāha bhagavā:

"Dhonassa hi natthi kuhiñci loke

Pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu,

Māyañca mānañca pahāya dhono

Sa kena gaccheyya anūpayo so"ti.

3 - 8

Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ

Anupayaṃ kena kathaṃ vadeyya

Attaṃ nirattaṃ na hi tassa atthi

Adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṃ3.

Upayo hi dhammesu upeti vādanti - 'upayo'ti dve upayā: taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca - pe

-

Ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo appahīno, diṭṭhūpayo appaṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa

appahīnattā diṭṭhūpayassa appaṭinissaṭṭhattā dhammesu vādaṃ upeti: rattoti vā duṭṭhoti

vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṃ [PTS Page 082]

[\q 82/] gatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā appahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ

appahīnattā gatiyā vādaṃ upeti: nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā

manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevanaññīnāsaññīti vā

vādaṃ upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti 'upayo hi dhammesu upeti

vādaṃ. '

1. Aniṭṭhagato - manupa. 2. Gatiyā paraṃ - sīmu1. Gatiyo - sīmu11. 3. Sabbā - sīmu 1. Sa.

[BJT Page 114] [\x 114/]

Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyyāti - 'upayāti' dve upayā: taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca - pe -

Ayaṃ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho. Taṇhūpayassa

pahīnattā diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayaṃ puggalaṃ kena rāgena vadeyya? Kena

dosena vadeyya? Kena mohena vadeyya? Kena mānena vadeyya? Kāya diṭṭhiyā vadeyya?

Kena uddhaccena vadeyya? Kāya vicikicchāya vadeyya? Kehi anusayehi vadeyya rattoti vā

duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṃ gatoti1

vā thāmagatoti vā? Te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā2 kena

vadeyya nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti

vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi, paccayo natthi,

kāraṇaṃ natthi, yena3 vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyā ti 'anūpayaṃ kena

kathaṃ vadeyya. '

Attaṃ nirattaṃ na hī tassa atthīti - 'attā'ti sassatadiṭṭhi4 natthi; nirattāti - muñcitabbaṃ

natthi. Yassatthi gahitaṃ, tassatthi muñcitabbaṃ; yassatthi muñcitabbaṃ, tassatthi gahitaṃ;

gahaṇa5muñcanā samatikkanto 6 arahā vuddhiparihānivītivatto. So vutthavāso

ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso. Jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti 'attaṃ

nirattaṃ na hi tassa atthi. '

Adhosi [PTS Page 083] [\q 83/] so diṭṭhimidheva sabbanti - tassa dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vupasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni

ñāṇagginā daḍḍhāni. So sabbaṃ diṭṭhigataṃ idheva adhosi dhuni7 sandhuni niddhuni

pajahi vinodesi vyantiṃ akāsi anabhāvaṃ gamesīti 'adhosi so diṭṭhimidheva sabba'nti.

Tenāha bhagavā:

"Upayo hi dhammesu upeti vādaṃ

Anūpayaṃ kena kathaṃ vadeyya,

Attaṃ nirattaṃ na hi tassa atthi

Adhosi so diṭṭhimidheva sabba"nti.

Duṭṭhaṭṭhakasuttaniddeso tatiyo.

1. Aniṭṭhāgato - manupa. 2. Gatiyā paraṃ - sīmu. 1 Gatiyo - sīmu11. 3. Kena - sīmu1. 4.

Attānudiṭṭhi - mu. 1 Machasaṃ. 5. Gahaṇaṃ - samu1. Machasaṃ 6. Samatikkamanto -

manupa. 7. Diṭṭhi dhuni - sīmu1.

[BJT Page 116] [\x 116/]

4.

Suddhaṭṭhakasuttaniddeso

Atha suddhaṭṭhakasuttaniddeso vuccati*

4 - 1

Passāmi [PTS Page 084] [\q 84/] suddhaṃ paramaṃ arogaṃ

Diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti,

Vābhijānaṃ1 paramanti ñatvā

Suddhānupassī pacceti ñāṇaṃ.

Passāmi suddhaṃ paramaṃ āroganti - 'passāmi suddha'nti passāmi suddhaṃ, dakkhāmi

suddhaṃ, olokemi suddhaṃ, nijjhāyāmi suddhaṃ, upaparikkhāmi suddhaṃ; paramaṃ

aroganti - paramaṃ ārogyappattaṃ2 khemappattaṃ tāṇappattaṃ lenappattaṃ saraṇappattaṃ

abhayappattaṃ accutappattaṃ nibbānappattanti 'passāmi suddhaṃ paramaṃ arogaṃ. '

Diṭṭhena saṃsuddhi narassa hotīti - cakkhuviññānena3 rūpadassanena narassa suddhi

visuddhi parisuddhi mutti vimutti parimutti hoti; naro sujjhati visujjhati parisujjhati muccati

vimuccati parimuccatīti 'diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti. '

Evābhijānaṃ paramanti ñatvāti - evaṃ abhijānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto

paṭivijjhanto idaṃ paramaṃ aggaṃ4 seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti ñatvā

jānitvā tulayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'evābhijānaṃ paramanti ñatvā. '

Suddhānupassī [PTS Page 085] [\q 85/] pacceti ñāṇanti - yo suddhaṃ passati, so

suddhānupassī; pacceti ñāṇanti - cakkhuviññāṇaṃ rūpadassane na ñāṇanti pacceti, maggoti

pacceti, patho'ti pacceti, niyyānanti5 paccetīti 'suddhānupassī pacceti ñāṇa'nti.

Tenāha bhagavā:

"Passāmi suddhaṃ paramaṃ aroga1

Diṭṭhena saṃsuddhi narassa hoti,

Evābhijānaṃ paramanti ñatvā

Suddhānupassī pacceti ñāṇa"nti.

*Na dissate 'yaṃ pāṭho kesuci potthakesu. 1. Etābhijānaṃ - su 2. Arogappattaṃ - machasaṃ

3. Cakkhuviññāṇaṃ - sīmu1 4. Taṃ aggaṃ - sīmu11. 5. Nīyāṇanti - [PTS.]

[BJT Page 118] [\x 118/]

4 - 2

Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti

Ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ,

Aññena so sujjhati sopadhīko

Diṭṭhi hi naṃ pāva tathā vadānaṃ.

Diṭṭhena ce suddhi narassa hotīti - cakkhuviññāṇena1 rūpadassanena ce narassa suddhi

visuddhi parisuddhi mutti vimutti parimutti hoti, naro sujjhati visujjhati parisujjhati,

muccati vimuccati parimuccatīti 'diṭṭhena ce suddhi narassa hoti. '

Ñāṇena vā so pajahāti dukkhanti - cakkhuviññāṇena1 rūpadassanena ce nare jātidukkhaṃ

pajahāti, 2 jarādukkhaṃ pajahāti, vyādhidukkhaṃ pajahāti, maraṇadukkhaṃ pajahāti,

sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsadukkhaṃ pajahātīti 'ñāṇena va so pajahāti dukkhaṃ.

'

Aññena so sujjhati sopadhīkoti - aññena asuddhi maggena micchāpaṭipadāya

aniyyāṇikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi

aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikamaggā3 naro

sujjhati visujjhati parisujjhati [PTS Page 086] [\q 86/] muccati (vimuccati) parimuccati;

sopadhikoti sarāgo sadoso samoho samāno sataṇho sadiṭṭhi sakileso saupādānoti 'aññena

so sujjhati sopadhīko'.

Diṭṭhi hi naṃ pāva tathā vadānanti - sā ca diṭṭhi naṃ puggalaṃ pāvadati: 'iti ca yaṃ puggalo

micchādiṭṭhiko viparītadassano'ti; tathā vadānanti - tathā vadantaṃ kathentaṃ bhaṇantaṃ

dīpayantaṃ voharantaṃ, 'sassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti tathā vadantaṃ

kathentaṃ bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantaṃ, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko,

taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti

tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti

tathāgato parammaraṇā idameva saccaṃ moghamañña'nti tathā vadantaṃ kathentaṃ

bhaṇantaṃ dīpayantaṃ voharantanti 'diṭṭhi hi naṃ pāva tathāvadānaṃ'.

Tenāha bhagavā:

"Diṭṭhena ce suddhi narassa hoti

Ñāṇena vā so pajahāti dukkhaṃ,

Aññena so sujjhati sopadhīko

Diṭṭhī hi naṃ pāva tathā vadāna"nti.

1. Cakkhuviññāṇaṃ - sīmu1 machasaṃ 2 pajahati - sīmu11 3. Aṭṭhaṅgikamaggena - syā

[BJT Page 120] [\x 120/]

4 - 3

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha

Diṭṭhe sute sīlavate1 mute vā,

Puññe ca pāpe ca anūpalitto

Attañjaho nayidha pakubbamāno.

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vāti nā'ti paṭikkhepo;

brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo: sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti,

vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, [PTS Page 087] [\q 87/] rāgo

bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā

akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. " Bāhetvā sabbapāpakāni (sabhiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā". [A]

Na brāhmaṇo aññato suddhimāhāti - brāhmaṇo aññena asuddhimaggena

micchāpaṭipadāya aniyyāṇakapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi

aññatra iddhipādehi aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyena

aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha na

katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti 'na brāhmaṇo aññato suddhimāha. '

Diṭṭhe sute sīlavate mute vāti - santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhasuddhikā2 te ekaccānaṃ

rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti. Ekaccānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti.

Katamesaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti? Te kālato vuṭṭhahitvā abhimaṅgalagatāni

rūpāni passanti: caṭaka3sakuṇaṃ passanti. Phussabeluvalaṭṭhiṃ4 passanti. Gabbhinitthiṃ

passanti kumārakaṃ khandhe āropetvā gacchantaṃ passanti. Puṇṇaghaṭaṃ passanti.

Rohitamacchaṃ passanti. Ājaññaṃ passanti. Ājaññarathaṃ passanti. Usabhaṃ [PTS Page 08]

[\q 8/] passanti. Gokapilaṃ passanti. Evarūpānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ maṅgalaṃ paccenti.

Katamesaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti? Palālapuñjaṃ passanti takkaghaṭaṃ

passanti rittaghaṭaṃ passanti. Naṭaṃ passanti. Naggasamaṇaṃ passanti. Kharaṃ passanti.

Kharayānaṃ passanti. Ekayuttayānaṃ passanti. Kāṇaṃ passanti. Kuṇiṃ passanti. Khañjaṃ

passanti. Pakkhahataṃ passanti. Jiṇṇakaṃ passanti. Byādhitaṃ5 passanti. Mataṃ passanti.

Evarūpānaṃ rūpānaṃ dassanaṃ amaṅgalaṃ paccenti.

Ime te6 samaṇabrāhmaṇā diṭṭhasuddhikā. 2 Te diṭṭhena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ

muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

1. Sīlabbate - samu1. 2. Diṭṭhisuddhikā - sīmu1. Sa. Machasaṃ 3. Vāta - syā. Cātaka sīmu1

4. Veluvalaṭṭhaṃ - syā. Machasaṃ. 5. Byādhikaṃ - sīmu1. Syā machasaṃ. 6. Iccete - syā.

Machasaṃ

[A] suttanipāta - sahiyasutta.

[BJT Page 122] [\x 122/]

Santeke samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā. Te ekaccānaṃ saddānaṃ savaṇaṃ maṅgalaṃ

paccenti. Ekaccānaṃ saddānaṃ savaṇaṃ amaṅgalaṃ paccenti.

Katamesānaṃ saddānaṃ savaṇaṃ maṅgalaṃ paccenti? Te kālato vuṭṭhahitvā

abhimaṅgalagatāni saddāni1 suṇanti: vaḍḍhāti vā, vaḍḍhamānāti vā, puṇṇāti vā, phussāti

vā, asokāti vā, sumanāti vā, sunakkhattāti vā, sumaṅgalāti vā, sirīti vā, sirivaḍḍhāti vā

evarūpānaṃ saddānaṃ savaṇaṃ maṅgalaṃ paccenti.

Katamesaṃ saddānaṃ savaṇaṃ amaṅgalaṃ paccenti? Kāṇoti vā, kuṇīti vā, khañjāti vā,

pakkhahatoti vā, jiṇṇakoti vā, byādhitoti vā, matoti vā chinnanti vā, bhinnanti vā,

daḍḍhanti vā, naṭṭhanti vā, natthīti vā, evarūpānaṃ saddānaṃ savaṇaṃ amaṅgalaṃ paccenti.

Ime te samaṇabrāhmaṇā sutasuddhikā. Te sutena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Santeke samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā. Te sīlamattena saṃyamamattena saṃvaramattena

avītikkamamattena suddhiṃ [PTS Page 089] [\q 89/] visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Samaṇo maṇḍikā2putto evamāha: "catuhi kho ahaṃ thapati3 dhammehi samannāgataṃ

purisapuggalaṃ paññāpemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ uttamapattippattaṃ samaṇaṃ

ayojjhaṃ. Katamehi catuhi? Idha thapati3 na kāyena pāpakaṃ kammaṃ karoti. Na pāpikaṃ

vācaṃ bhāsati. Na pāpakaṃ saṃkappaṃ saṃkappeti. Na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati. Imehi kho

ahaṃ thapati catuhi dhammehi samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññāpemi sampannakusalaṃ

paramakusalaṃ uttamapattippattaṃ samaṇaṃ ayojjhaṃ"5[a.] Evameva santeke

samaṇabrāhmaṇā sīlasuddhikā. Te sīlamattena saṃyamamattena saṃvaramattena

avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Santeke samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā. Te hatthivatikā vā honti. Assavatikā vā honti.

Govatikā vā honti. Kukkuravatikā vā honti. Kākavatikā vā honti. Vāsudevavatikā vā honti.

Baladevavatikā vā honti. Puṇṇabhaddavatikā vā honti. Maṇibhaddavatikā vā honti.

Aggivatikā vā honti. Nāgavatikā vā honti. Supaṇṇavatikā vā honti. Yakkhavatikā vā honti.

Asuravatikā vā honti. Gandhabbavatikā vā honti. Mahārājavatikā vā honti. Candavatikā vā

honti. Suriyavatikā vā honti. Indavatikā vā honti. Brahmavatikā vā honti. Devavatikā vā

honti. Disāvatikā vā honti. Ime te samaṇabrāhmaṇā vatasuddhikā. Te vatena suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

1. Saddānaṃ - sīmu1. Machasaṃ. 2. Muṇḍikā - syā. 3. Gahapati - sīmu. 1. Machasaṃ. 4.

Gahapati - sīmu1. 5. Ayojjaṃ - machasaṃ

[A] majjhimanikāya - samaṇa maṇḍikāsutta.

[BJT Page 124] [\x 124/]

Santeke samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā. Te kālato vuṭṭhahitvā paṭhaviṃ āmasanti.

Haritaṃ āmasanti. Gomayaṃ [PTS Page 090] [\q 90/] āmasanti. Kacchapaṃ āmasanti.

Phālaṃ1 akkamanti2. Tilavāhaṃ āmasanti. Phussa3tilaṃ khādanti. Phussa3telaṃ makkhenti.

Phussadantakaṭṭhaṃ khādanti. Phussamattikāya nahāyanti. Phussasāṭakaṃ nivāsenti.

Phussaveṭhaṃ veṭhenti. Ime te samaṇabrāhmaṇā mutasuddhikā. Te mutena suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti.

Na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute silavate mute vāti brāhmaṇo

diṭṭhasuddiyāpi suddhiṃ nāha; sutasuddhiyāpi suddhiṃ nāha; sīlasuddhiyāpi suddhiṃ

nāha; vatasuddhiyāpi suddhiṃ nāha; mutasuddhiyāpi suddhiṃ nāha, na katheti, na bhaṇati,

na dīpayati, na voharatīti 'na brāhmaṇo aññato suddhimāha diṭṭhe sute sīlavate mute vā.

'

Puññe ca pāpe ca anūpalittoti - puññaṃ vuccati yaṃ kiñci tedhātukaṃ kusalābhisaṅkhāraṃ;

apuññaṃ vuccati sabbaṃ akusalaṃ. Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca

āneñjābhisaṅkhāro pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅgatā āyatiṃ

anuppādadhammā, ettāvatā puññe ca pāpe ca na limpati na saṃlimpati, na upalimpati, alitto

asaṃlitto4 anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā

viharatīti 'puññe ca pāpe ca anūpalitto. '

Attañjaho nayidha pakubbamānoti - 'attañjaho'ti attadiṭṭhijaho, attaṃ jahoti gāhajaho, attaṃ

jahoti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ [PTS Page

091] [\q 91/] adhimuttaṃ, sabbaṃ5 taṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ

paṭinissaṭṭhaṃ; nayidha pakubbamānotipuññābhisaṅkhāraṃ6 vā apuññābhisaṅkhāraṃ vā

āneñjābhisaṅkhāraṃ vā akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno

anabhinibbattayamānoti 'attaṃ jaho nayidha pakubbamāno. '

Tenāha bhagavā:

"Na brāhmaṇo aññato suddhimāha

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā,

Puññe ca pāpe ca anūpalitto

Attaṃjaho nayidha pakubbamāno"ti.

4 - 4

Purimaṃ pahāya aparaṃ sitā se

Ejānugā te na taranti saṅgaṃ,

Te uggahāyanti nirassajanti

Kapīva sākhaṃ pamukha7ṅgahāya.

1. Jālaṃ - syā. 2. Phalaṃ āmasanti. Machasaṃ 3. Pussa - syā. Sīmu1. 4. Apalitto - machasaṃ

5. Sabbassa - sīmu1. 6. Saṅkhāro - sīmu1 7. Pamuñca - sīmu. 1

[BJT Page 126] [\x 126/]

Purimaṃ pahāya aparaṃ sitā seti - purimaṃ satthāraṃ pahāya aparaṃ satthāraṃ nissitā,

purimaṃ dhammakkhānaṃ pahāya aparaṃ dhammakkhānaṃ nissitā, purimaṃ gaṇaṃ pahāya

aparaṃ gaṇaṃ nissitā, purimaṃ diṭṭhiṃ pahāya aparaṃ diṭṭhiṃ nissitā, purimaṃ paṭipadaṃ

pahāya aparaṃ paṭipadaṃ nissitā, purimaṃ maggaṃ pahāya aparaṃ maggaṃ nissitā sannissitā

allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti 'purimaṃ pahāya aparaṃ sitā se. '

Ejānugā te na taranti saṅganti - ejā vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ;[A] ejānugāti ejānugā ejānugatā ejānusaṭā ejāyāpannā patitā abhibhūtā

pariyādinnacittā; te na taranti saṅganti - rāgasaṅgaṃ dosasaṅgaṃ mohasaṅgaṃ mānasaṅgaṃ

diṭṭhisaṅgaṃ kilesasaṅgaṃ duccaritasaṅgaṃ na taranti, na uttaranti, na samatikkamanti, na

vītivattantīti 'ejānugā te na taranti saṅgaṃ'.

Te uggahāyanti nirassajantīti - satthāraṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ satthāraṃ gaṇhanti,

dhammakkhānaṃ gaṇhanti, [PTS Page 092] [\q 92/] taṃ muñcitvā aññaṃ

dhammakkhānaṃ gaṇhanti; gaṇaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ gaṇaṃ gaṇhanti; diṭṭhiṃ

gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ diṭṭhiṃ gaṇhanti; paṭipadaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ

paṭipada1 gaṇhanti; maggaṃ gaṇhanti, taṃ muñcitvā aññaṃ maggaṃ gaṇhanti; gaṇhanti ca

muñcanti1 ca ādiyanti ca nirassajanti cāti 'te uggahāyanti nirassajanti'.

Kapī'va sākhaṃ pamukhaṅgahāyāti - yathā makkaṭo araññe pavane caramāno sākhaṃ

gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ sākhaṃ gaṇhāti, taṃ muñcitvā aññaṃ sākhaṃ gaṇhāti.

Evameva puthusamaṇabrāhmaṇā puthudiṭṭhigatāni gaṇhanti ca muñcanti ca ādiyanti ca

nirassajanti cāti 'kapī va sākhaṃ pamukhaṅgahāya2'.

Tenāha bhagavā:

" Purimaṃ pahāya aparaṃ sitā se

Ejānugā te na taranti saṅgaṃ,

Te uggahāyanti nirassajanti

Kapīva sākhaṃ pamukhaṅgahāyā"ti.

4 - 5

Sayaṃ samādāya vatāni jantu

Uccāvacaṃ gacchati saññasatto,

Vidvā ca3 vedehi samecca dhammaṃ

Na uccāvacaṃ gacchati bhūripañño.

1. Pamuñcanti - sa. 2. Pamuñcaggahāya - sīmu1. 3. Viddhā - syā machasaṃ [a]

dhammasaṅgaṇī - cittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 128] [\x 128/]

Sayaṃ samādāya vatāni jantūti - 'sayaṃ samādāyāti sāmaṃ samādāya; vatānīti - hatthivataṃ

vā assavataṃ vā govataṃ vā kukkuravataṃ vā kākavataṃ vā vāsudevavataṃ vā baladevavataṃ

vā puṇṇabhaddavataṃ vā maṇibhaddavataṃ vā aggivataṃ vā nāgavataṃ vā supaṇṇavataṃ

vā yakkhavataṃ vā asuravataṃ vā - pe -

Disāvataṃ vā, ādāya samādāya diyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā;

jantūti - satto naro [PTS Page 093 [\q 93/] - ] pe - manujoti ' sayaṃ samādāya vatāni

jantu. '

Uccāvacaṃ gacchati saññasattoti - satthārato satthāraṃ gacchati, dhammakkhānato

dhammakkhānaṃ gacchati, gaṇato gaṇaṃ gacchati, diṭṭhiyā diṭṭhiṃ gacchati, paṭipadāto

paṭipadaṃ gacchati, maggato maggaṃ gacchati; saññasattoti - kāmasaññāya vyāpādasaññāya

vihiṃsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto laggo laggito paḷibuddho, yathā

bhittikhīle vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ paḷibuddhaṃ;

evameva kāmasaññāya vyāpādasaññāya vihiṃsāsaññāya diṭṭhisaññāya satto visatto āsatto

laggo laggito paḷibuddhoti 'uccāvacaṃ gacchati saññasatto. '

Vidvā1 ca vedehi samecca dhammanti - 'vidvā'ti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī;

vedehīti - vedā vuccanti catusu maggesu ñāṇaṃ, paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ

dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi, tehi vedehi jātijarāmaraṇassa

antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato

vosānappatto tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato

abhayappatto accutagato2 accutappatto3 amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto;

vedānaṃ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antaṃ gatoti vedagu, sattannaṃ vā dhammānaṃ

viditattā vedagu: sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito

hoti, rāgo vidito hoti, doso vidito hoti, moho vidito hoti, māno vidito hoti, viditāssa honti

pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ

jātijarāmaraṇīyā.

1. " Vedāni viceyya kevalāni (sabhiyāti bhagavā)

Samaṇānaṃ yānipatti4 brāhmaṇānaṃ,

Sabbavedanāsu vītarāgo

Sabbaṃ vedamaticca vedagu so"ti.

1. Viddhā - syā. Machasaṃ. 2. Accutiṃgato - sa. 3. Accutippatto - sa 4. Dhanti - sīmu1.

Machasaṃ.

[BJT Page 130] [\x 130/]

Vidvā [PTS Page 094] [\q 94/] ca vedehi samecca dhammanti - samecca abhisamecca

dhammaṃ; 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'sabbe saṅkhārā

dukkhā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'avijjā paccayā saṅkharā'ti samecca abhisamecca

dhammaṃ; 'saṅkhārapaccayā viññāṇa'nti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'viññāṇapaccayā

nāmarūpanti nāmarūpapaccayā saḷāyatananti saḷāyatanapaccayā phassoti phassapaccayā

vedanāti vedanāpaccayā taṇhāti - taṇhāpaccayā upādānanti upādānapaccayā bhavoti

bhavapaccayā jātīti jātipaccayā jarāmaraṇa'nti samecca abhisamecca dhammaṃ;

'avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'saṅkhāranirodhā

viññāṇanirodho'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti -

nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti saḷāyatananirodhā phassanirodhoti - phassanirodhā

vedanānirodhoti vedanānirodhā taṇhānirodhoti taṇhānirodhā upādānanirodhoti

upādānanirodhā bhavanirodhoti bhavanirodhā jātinirodhoti jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti

samecca abhisamecca dhammaṃ; 'idaṃ dukkha'nti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'ayaṃ

dukkhasamudayo'ti - ayaṃ dukkhanirodhoti - ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti

samecca abhisamecca dhammaṃ; 'ime āsavā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'ayaṃ

āsavasamudayo'ti - aya1 āsavanirodhoti - ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadāti samecca

abhisamecca dhammaṃ, 'ime dhammā abhiññeyyā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ, ime

dhammā pariññeyyāti - ime dhammā pahātabbāti - ime dhammā bhāvetabbāti - ime

dhammā sacchikātabbā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; channaṃ phassāyatanānaṃ

samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca

dhammaṃ; pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca

ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca [PTS Page 095] [\q 95/] dhammaṃ;

catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

samecca abhisamecca dhammaṃ; 'yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ

nirodhadhamma'nti samecca abhisamecca dhammanti 'vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ'.

Na uccāvacaṃ gacchati bhūripaññoti - na satthārato satthāraṃ gacchati, na dhammakkhānato

dhammakkhānaṃ gacchati, na diṭṭhiyā diṭṭhiṃ gacchati, na paṭipadāya paṭipadaṃ gacchati,

na maggato maggaṃ gacchati. Bhūripaññoti bhūripañño mahāpañño puthupañño

hāsupañño1 javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño; bhūri vuccati paṭhavī, tāya

paṭhavīsamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti ' na uccāvacaṃ gacchati

bhūripañño. '

1. Hāsapañño[PTS]

[BJT Page 132] [\x 132/]

Tenāha bhagavā:

"Sayaṃ samādāya vatāni jantu

Uccāvacaṃ gacchati saññasatto,

Vidvā ca vedehi samecca dhammaṃ

Uccāvacaṃ gacchati bhūripañño"ti.

4 - 6

Sa sabbadhammesu1 visenibhūto

Yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā,

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya.

Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti senā vuccati

mārasenā; kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā,

rāgo mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho - upanāho - pe -

sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

1. " Kāmā [PTS Page 096] [\q 96/] te paṭhamā senā dutiyā arati vuccati,

Tatiyā khuppipāsā te catutthī taṇhā paccati.

2. Pañcami2 thīnamiddhaṃ te chaṭṭhā bhīrū pavuccati,

Sattamī3 vicikicchā te makkho thambho te aṭṭhamo.

3. Lābho siloko sakkāro micchāladdho ca yo yaso,

Yo cattānaṃ samukkaṃse pare ca avajānati.

4. Esā namuci te senā kaṇhassābhippahāriṇī,

Na naṃ asūro jināti jetvā ca labhate sukha"nti [a]

Yato catuhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca

bhaggā vippaluggā parammukhā, so vuccati visenibhūto; so diṭṭhe visenibhūto suto

visenibhūto mute visenibhūto viññāte visenibhūtoti - sa sabbadhammesu4 visenibhūto yaṃ

kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā.

1. Sabbesu dhammesu - sīmu1. 2. Pañcamaṃ - syā 3. Sattamaṃ - sīmu1 4. Sabbesu

dhammesu - samu1 [a]suttanipāta - padhānasutta.

[BJT Page 134] [\x 134/]

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantanti - tameva suddhadassiṃ visuddhadassiṃ parisuddhadassiṃ

vodānadassiṃ pariyodānadassiṃ; atha vā suddhadassanaṃ visuddhadassanaṃ

parisuddhadassanaṃ vodānadassanaṃ pariyodānadassanaṃ; vivaṭanti taṇhāchadanaṃ

diṭṭhichadanaṃ kilesachadanaṃ duccaritachadanaṃ, tāni chadanāni vivaṭāni honti

viddhaṃsitāni ugghāṭitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni

paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni; carantanti carantaṃ vicarantaṃ

irīyantaṃ vattentaṃ pālentaṃ yapentaṃ yāpentanti tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ.

Kenīdha [PTS Page 097] [\q 97/] lokasmiṃ vikappayeyyāti - kappāti dve kappā:

taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca - - pe -

Ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa

pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā kena rāgena kappeyya? Kena dosena kappeyya?

Kena mohena kappeyya? Kena mānena kappeyya? Kāya diṭṭhiyā kappeyya? Kena

uddhaccena kappeyya? Kāya vicikicchāya kappeyya? Kehi anusayehi kappeyya rattoti vā

duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṃ gatoti

vā thāmagatoti vā? Te1 abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā2 kena

kappeyya nerayikoti vā, tiracchānayonikoti vā, pettivisayikoti vā, manussoti vā, devoti vā,

rūpīti vā, arūpīti vā, asaññīti vā, nevasaññīnāsaññīti vā? So hetu natthi paccayo natthi

kāraṇaṃ natthi, yena kappeyya vikappeyya vikappaṃ āpajjeyya; lokasminti apāyaloke

manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi 'kenīdha lokasmiṃ

vikappayeyya. '

Tenāha bhagavā:

" Sa sabbadhammesu visenibhūto

Yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā,

Tameva dassiṃ vivaṭaṃ carantaṃ

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyā"ti.

4 - 7

Na kappayanti na purekkharonti

Accantasuddhiṃti3 na te vadanti,

Ādānaganthaṃ gathitaṃ4 visajja

Āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke.

1. Ete - manupa. 2. Gatiyo - sīmu11, 3. Accantasuddhi - sīmu11, machasaṃ 4. Gadhitaṃ -

sīmu. 1.

[BJT Page 136] [\x 136/]

Na kappayanti na purekkharontīti - 'kappā'ti dve kappa: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca - pe

-

Ayaṃ diṭṭhikappo. Tesaṃ taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhā kappassa

pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā [PTS Page 098] [\q 98/] na

kappenti1 na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti na kappayanti; na

purekkharontīti 'purekkhārā'ti dve purekkhārā: taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca -

pe

Ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tesaṃ taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho.

Taṇhā purekkhārassa pahīnattā diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhā vā na

diṭṭhiṃ vā purato katvā caranti; na taṇhādhajā na taṇhāketu na taṇhādhipateyyā na

diṭṭhidhajā na diṭṭhiketu na diṭṭhādhipateyyā, na taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāritā

carantīti - na kappayanti na purekkharonti.

Accantasuddhinti2 na te vadantīti - accantasuddhiṃ saṃsārasuddhiṃ akiriyadiṭṭhiṃ3

sassatavādaṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti

'accantasuddhiṃ ti na te vadanti. '

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajjāti - 'ganthāti cattāro ganthā: abhijjhā kāyagantho, byāpādo

kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Attano

diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho. Paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho.

Attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā parāmasantīti sīlabbataparāmāso kāyagantho.

Attano diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Kiṃ kāraṇā vuccati3 ādānagantho? Tehi

ganthehi rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Vedanaṃ saññaṃ

saṅkhāre viññāṇaṃ gatiṃ uppattiṃ paṭisandhiṃ bhavaṃ saṃsāravaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti

gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Taṃ kāraṇā vuccati4 ādānagantho. Visajjāti ganthe

vossajitvā vā visajja; atha vā ganthe gathite [PTS Page 099] [\q 99/] ganthite bandhe

vibandhe bandhe lagge laggite paḷibuddho bandhane poṭhayitvā visajja; yathā vayhaṃ vā

rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti, evamevaṃ ganthe

vossajitvā vā visajja; athavā ganthe gathite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite

paḷibuddhe bandhane poṭhayitvā visajjāti ' ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja. '

1. Na kappayanti - manupa. 2. Accantasuddhīti - sīmu11. Machasaṃ 3. Akiriyasuddhiṃ - syā

4. Vuccanti - samu1 machasaṃ.

[BJT Page 138] [\x 138/]

Āsaṃ na kubbanti kuhiñci loketi - āsā vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

visamalobho akusalamūlaṃ; āsaṃ na kubbantīti āsaṃ na kubbanti na janenti na sañjanenti na

nibbattenti na abhinibbattenti; kuhiñcīti kuhiñci kimhici ajjhattaṃ vā bahiddhā vā;

ajjhattabahiddhā vā; loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloketi 'āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke. '

(Tenāha) bhagavā:

" Na kappayanti na purekkharonti

Accantasuddhinti na te vadanti,

Ādānaganthaṃ gathitaṃ visajja

Āsaṃ na kubbanti kuhiñci loke"ti.

4 - 8

Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi

Ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ,

Na rāgarāgī1 na virāgaratto

Tassīdha natthi paramuggahītaṃ.

Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi ñatvā ca disvā ca samuggahītanti' - sīmāti catasso sīmāyo:

sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso diṭṭhānusayo vicikicchānusayo tadekaṭṭhā ca

kilesā, ayaṃ paṭhamā sīmā. Oḷārikaṃ kāmarāgasaññojanaṃ paṭighasaññojanaṃ oḷāriko

kāmarāgānusayo paṭighānusayo tadekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ dutiyā sīmā. Anusahagataṃ

kāmarāgasaññojanaṃ paṭighasaññojanaṃ anusahagato kāmarāgānusayo paṭighānusayo

tadekaṭṭhā ca kilesā, ayaṃ tatiyā sīmā. Rūparāgo [PTS Page 100] [\q 100/] arūparāgo

māno uddhaccaṃ avijjā mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayo tadekaṭṭhā ca kilesā,

ayaṃ catutthā sīmā. 2 Yato ca catuhi ariyamaggehi imā catasso sīmāyo atikkanto hoti

samatikkanto vītivatto, so vuccati sīmātigo. Brāhmaṇoti - sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā

brāhmaṇo; sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti

sakkāyadiṭṭhi asitā hoti, vicikicchā asitā hoti, sīlabbataparāmāso asito hoti tādī pavuccate

sa brahmā. Tassāti arahato khīṇāsavassa; ñatvāti paracittañāṇena vā ñatvā,

pubbenivāsānussatiñāṇena vā ñatvā; disvāti - maṃsacakkhunā vā disvā, dibbacakkhunā vā

disvā; 'sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi ñatvā ca disvā ca samuggahīta'nti - tassa idaṃ

paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ4 pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ

abhiniviṭṭhaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nūpalabbhati pahīnaṃ samucchinnaṃ

vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti 'sīmātigo brāhmaṇo

tassa natthi ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ'.

1. Rāgarājī - suni a. 2. Catuttha sīmā [PTS] 3. Anissito - syā. Machasaṃ 4. Visiṭṭhaṃ -

machasaṃ.

[BJT Page 140] [\x 140/]

Na rāgarāgī na virāgarattoti - rāgarattā vuccanti ye pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā

gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā paḷibuddhā; virāgarattā vuccanti ye

rūpāvacaraarūpāvacarasamāpattīsu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā

paḷibuddhā; 'na rāgarāgī na virāgaratto'ti yato kāmarāgo ca rūparāgo ca arūparāgo ca

pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā1 āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatā

'na rāgarāgī na virāgaratto. '

Tassīdha natthi paramuggahītanti - 'tassā'ti arahato khīṇāsavassa; tassa idaṃ paramaṃ

aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ [PTS Page

101] [\q 101/] abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati

nūpalabbhati samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā

daḍḍhanti ' tassīdha natthi paramuggahītaṃ. '

Tenāha bhagavā:

"Sīmātigo brāhmaṇo tassa natthi

Ñatvā ca disvā ca samuggahītaṃ,

Na rāgarāgī na virāgaratto,

Tassīdha natthi paramuggahītaṃ" nti.

Suddhaṭṭhakasuttaniddeso catuttho.

5

Paramaṭṭhakasuttaniddeso

Atha paramaṭṭhakasuttaniddeso vuccati. 2

5 - 1

[PTS Page 102] [\q 102/] paramanti diṭṭhīsu paribbasāno

Yaduttariṃ kurute3 jantu loke,

Hīnāti aññe tato sabbamāha

Tasmā vivādāni avītivatto.

Paramanti diṭṭhīsu paribbasānoti - santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā, te dvāsaṭṭhiyā

diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ

pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā

sakāya sakāya diṭṭhiyā4 vasanti5 āvasanti parivasanti, yathā agārikā vā gharesu vasanti,

sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti, evameva santeke

samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā, te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ

idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahetvā uggahetvā

gaṇhitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā4 vasanti āvasanti parivasantīti 'paramanti

diṭṭhīsu paribbasāno. '

1. Anabhāvaṃ gatā - syā 2. Suttaṃ cakkhati - sīmu11 3. Yaduttarī kurute - manupa 4.

Sakkāyadiṭhiyā - syā 5. Pavasanti - machasaṃ.

[BJT Page 142] [\x 142/]

Yaduttariṃ kurute jantu loketi - 'yadū'ti1 yaṃ; uttariṃ kuruteti uttariṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ

viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ [PTS Page 103] [\q 103/] uttamaṃ pavaraṃ karoti - ayaṃ satthā

sabbaññūti uttariṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ karoti.

Ayaṃ dhammo svākkhāto, ayaṃ gaṇo supaṭipanno, ayaṃ diṭṭhi bhaddikā, ayaṃ paṭipadā

supaññattā, ayaṃ maggo niyyānikoti uttariṃ karoti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ

uttamaṃ pavaraṃ karoti nibbatteti; abhinibbatteti; jantūti satto naro mānavo poso puggalo

jīvo jāgu jantu indagu manujo; loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke

dhātuloke āyatanaloketi 'yaduttariṃ kurute jantu loke. '

Hīnāti aññe tato sabbamāhāti - attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ

maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde2 khipati ukkhipati parikkhipati: so satthā na sabbaññū,

dhammo na svākkhāto, gaṇo na supaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā,

maggo na niyyāniko, na tattha 3 suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā

parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā, muccanti vā, vimuccanti

vā parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chattakā4parittāti evamāha evaṃ katheti

evaṃ bhaṇati evaṃ dīpayati evaṃ voharatīti 'hīnāti aññe tato sabbamāha. '

Tasmā vivādāni avītivattoti - ' tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā;

vivādānīti diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni

diṭṭhimedhagāni; avītivattoti anatikkanto asamatikkanto avītivattoti tasmā vivādāni

avītivatto.

Tenāha bhagavā:

"Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno

Yaduttariṃ kurute jantu loke,

Hīnāti aññe tato sabbamāha

Tasmā vivādāni avītivatto"ti.

5 - 2

Yadattanī [PTS Page 104] [\q 104/] passati ānisaṃsaṃ

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā,

Tadeva so tattha samuggahāya

Nihīnato passati sabbamaññaṃ

1. Yadanti - sīmu 11. 2. Parappavāde - sīmu11 3. Natthettha - sīmu11. 4. Jatukkā - 1 sīmu1.

[BJT Page 144] [\x 144/]

Yadattani passati ānisaṃsaṃ diṭṭhe sute silavate mute vāti 'yadattanī'ti yaṃ attani, attā

vuccati diṭṭhigataṃ, attano diṭṭhiyā dve ānisaṃse passati: diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ

samparāyikañca ānisaṃsaṃ. Katamo diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yandiṭṭhiko satthā

hoti, tandiṭṭhikā sāvakā honti, tandiṭṭhikaṃ satthāraṃ sāvakā sakkaronti garukaronti

mānenti pūjenti. Labhati ca tatonidānaṃ

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Ayaṃ diṭṭhiyā

diṭṭhadhammiko ānisaṃso. Katamo diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso? Ayaṃ diṭṭhi alaṃ

nāgattāya vā supaṇṇattāya vā yakkhattāya vā asurattāya vā gandhabbattāya vā

mahārājattāya vā indattāya vā brahmattāya vā devattāya vā, ayaṃ diṭṭhi alaṃ suddhiyā

visuddhiyā parisuddhiyā muttiyā vimuttiyā parimuttiyā, imāya diṭṭhiyā sujjhanti visujjhanti

parisujjhanti muccanti vimuccanti parimuccanti, imāya diṭṭhiyā sujjhissāmi visujjhissāmi

parisujjhissāmi muccissāmi vimuccissāmi parimuccissāmīti āyatiṃ phalapāṭikaṅkhī hoti.

Ayaṃ diṭṭhiyā samparāyiko ānisaṃso. Attano diṭṭhiyā ime dve ānisaṃse passati.

Diṭṭhasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati - sutasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati

sīlasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati - vatasuddhiyāpi dve ānisaṃse passati mutasuddhiyāpi

dve ānisaṃse passati: diṭṭhadhammikañca ānisaṃsaṃ samparāyikañca ānisaṃsaṃ. Katamo

mutasuddhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṃso? Yandiṭṭhiko satthā hoti, tandiṭṭhikā sāvakā honti

- Pe -

Ayaṃ mutasuddhiyā [PTS Page 105] [\q 105/] samparāyiko ānisaṃso. Mutasuddhiyāpi

ime dve ānisaṃse passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti 'yadattanī passati

ānisaṃsaṃ diṭṭhe sute sīlavate mute vā. '

Tadeva so tattha samuggahāyāti - 'tadevā'ti taṃ diṭṭhigataṃ; tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya

khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā; samuggahāyāti - idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ

viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvāti tadeva so tattha samuggahāya. Nihīnato passati sabbamaññanti aññaṃ

satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ hīnato nihīnato omakato

lāmakato chattakato1 parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti

'nihīnato passati sabbamaññaṃ. '

Tenāha bhagavā:

" Yadattanī passati ānisaṃsaṃ

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā,

Tadeva so tattha samuggahāya

Nihīnato passati sabbamañña"nti.

1. Jatukkato - sīmu11. Chatukkato - manupa.

[BJT Page 146] [\x 146/]

5 - 3

Taṃ1 cāpi ganthaṃ2 kusalā vadanti

Yannissito passati hīnamaññaṃ,

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā

Sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya.

Taṃ cāpi ganthaṃ kusalā vadantīti - 'kusalā'ti ye te khandhakusalā dhātukusalā

āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā

iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā

nibbānakusalā. Te kusalā evaṃ vadanti: gantho3 eso, lagganaṃ4 etaṃ, bandhanaṃ etaṃ,

paḷibodho [PTS Page 106] [\q 106/] esoti evaṃ vadanti evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti

evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti - 'taṃ cāpi ganthaṃ kusalā vadanti. '

Yaṃ nissito passati hīnamaññanti - ' yaṃ nissito'ti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ

diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissito sannissito5 allīno upagato ajjhosito adhimutto; passati

hīnamaññanti aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ hīnato

nihīnato omakato lāmakato chattakato6 parittato dissati passati dakkhati oloketi nijjhāyati

upanijjhāyati upaparikkhatīti - 'yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ. '

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyyāti 'tasmā'ti tasmā

taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃ nidānā - diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā sutaṃ vā

sutasuddhiṃ vā mutaṃ vā mutasuddhiṃ vā sīlaṃ vā sīlasuddhiṃ vā vataṃ vā vatasuddhiṃ

vā na nisasayeyya na gaṇheyya na parāmaseyya na abhiniviseyyāti 'tasmā hi diṭṭhaṃ va

sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya. '

Tenāha bhagavā:

" Taṃcāpi ganthaṃ7 kusalā vadanti

Yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ,

Tasmā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā

Sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyyā"ti.

5 - 4

Diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya

Ñāṇena vā sīlavatena vāpi,

Samoti attānamanūpaneyya

Hīno na maññetha visesi vāpi.

1. Taṃ vāpi - syā. , 2. Gandhaṃ - manupa 3. Gandho - manupa, 4. Lambanaṃ - syā. 5.

Atinissito - machasaṃ 6. Chatukkato - sīmu11. Chatukkato - manupa. 7. Gandhaṃ - manupa

[BJT Page 148] [\x 148/]

Diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya ñāṇena vā sīlavatena vāpīti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā

pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā sīlena vā vatena vā sīlabbatena vā diṭṭhiṃ [PTS

Page 107] [\q 107/] na kappayeyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya

nābhinibbatteyya; lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke āyatanaloketi

- diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya.

Ñāṇena vā sīlavatena vāpi samoti attānamanūpaneyyāti sadisohamasmīti attānaṃ na

upaneyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā

ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena

vā aññataraññatarena vā vatthunāti 'samoti attānamanūpaneyya. '

Hīno na maññetha visesi vāpīti - 'hīnohamasmī'ti attānaṃ na upaneyya1 jātiyā vā gottena

vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā

sippāyatanena va - vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā, 'seyyohamasmī'ti attānaṃ na upaneyya1 jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā

vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā

vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti ' hīno na

maññetha visesi vāpi. '

Tenāha bhagavā:

"Diṭṭhimpi lokasmiṃ na kappayeyya

Ñāṇena vā sīlavatena vāpi,

Samoti attānamanūpaneyya

Hīno na maññetha visesi vāpī"ti.

5 - 5

Attaṃ pahāya anupādiyāno

Ñāṇepi2 so nissayaṃ no karoti,

Sa ve viyattesu na vaggasārī

Diṭṭhimpi so na pacceti kiñci.

Attaṃ pahāya anupādiyānoti - ' attaṃ pahāyā'ti attadiṭṭhiṃ pahāya; 'attaṃ pahāyā'ti attagāhaṃ

pahāya; 'attaṃ pahāyā'ti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ

ajjhositaṃ adhimuttaṃ pahāya pajahitvā vinodayitvā3 byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti

- attaṃ [PTS Page 108] [\q 108/] pahāya; anupādiyānoti catuhi upādānehi

anupādiyamāno agaṇhamāno aparāmasamāno anabhinivisamānoti 'attaṃ pahāya

anupādiyāno.

1. Upavadeyya - sīmu11 2. Mu: ñāṇenapi - sīmu11 3. Vinodetvā - syā.

[BJT Page 150] [\x 150/]

Ñāṇepi1 so nissayaṃ no karotīti aṭṭhasamāpattiñāṇe vā pañcābhiññāñāṇe vā micchāñāṇe1

vā taṇhānissayaṃ vā diṭṭhinissayaṃ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti

nābhinibbattetīti - 'ñāṇepi1 so nissayaṃ no karoti. '

Sa ve viyattesu na vaggasārīti sa ve viyattesu bhinnesu dvejjhāpannesu dveḷhakajātesu

nānādiṭṭhikesu nānākhantikesu nānārucikesu nānāladdhikesu nānādiṭṭhinissayaṃ nissitesu

chandāgatiṃ gacchantesu dosāgatiṃ gacchantesu mohāgatiṃ gacchantesu bhayāgatiṃ

gacchantesu na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na

bhayāgatiṃ gacchati; na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena

gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na

vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati niyyati

vuyhati saṃharīyatīti - 'sa ve viyattesu na vaggasārī'.

Tenāha bhagavā:

"Attaṃ pahāya anupādiyāno

Ñāṇepi1 so nissayaṃ no karoti,

Sa ve viyattesu na vaggasārī

Diṭṭhimpi so na pacceti kiñcī"ti.

5 - 6

Yassūbhayante [PTS Page 109] [\q 109/] paṇidhīdha natthi

Bhavābhavāya idha vā huraṃ vā,

Nivesanā tassa na santi keci

Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

1. Ñāṇena vā - sīmu. 11. Manupa.

[BJT Page 152] [\x 152/]

Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṃ vāti 'yassāti' arahato

khīṇāsavassa, antoti phasso eko anto, phassasamudayo dutiyo anto; atīto eko anto, anāgato

dutiyo anto; sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto; nāmaṃ eko anto, rūpaṃ

dutiyo anto; cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto; sakkāyo

eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto; paṇidhi vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo

anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge

paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā

āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7

āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā

puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā

loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā

patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā

nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ; bhavābhavāyāti bhavābhavāya kammabhavāya

punabbhavāya, kāmabhavāya kammabhavāya, kāmabhavāya punabbhavāya, rūpabhavāya

kammabhavāya, rūpabhavāya punabbhavāya, arūpabhavāya kammabhavāya, arūpabhavāya

punabbhavāya punappunabhavāya punappunagatiyā punappunauppattiyā

punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā; idhāti sakattabhāvo; huraṃti1

parattabhāvo; idhāti sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ; huraṃti

pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṃ; idhāti cha ajjhattikāni āyatanāni; huraṃti cha

bāhirāni āyatanāni; idhāti manussaloko; huraṃti devaloko; idhāti kāmadhātu; huraṃti

rūpadhātu arūpadhātu; idhāti kāmadhātu rūpadhātu; huraṃti arūpadhātu.

Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṃ vāti 'yassa' ubho ante ca

bhavābhavāya ca idha huraṃ ca paṇidhi taṇhā natthi na santi, na saṃvijjati2, nūpalabbhati3,

pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā [PTS Page 100] [\q 100/]

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhātiyassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha

vā huraṃ vā.

Nivesanā tassa na santi kecīti - 'nivesanā'ti dve nivesanā taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā

ca.

Katamo taṇhānivesanā? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānivesanā.

Katamo diṭṭhinivesanā? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhinivesanā;

Tassāti arahato khīṇāsavassa, 'nivesanā tassa na santi

Kecī'ti nivesanā tassa keci natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbanti, pahīnā samucchinnā

vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti - nivesanā tassa na santi

keci.

Dhammesu niccheyya samuggahītanti - 'dhammesū'ti dvāsaṭṭiyā4 diṭṭhigatesu; niccheyyāti

nicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā;

samuggahītanti odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho

samuccayaggāho idaṃ saccaṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītanti gahitaṃ

parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjati nūpalabbhati

pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasannaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā

daḍḍhantidhammesu niccheyya samuggahītaṃ.

Tenāha bhagavā:

" Yassūbhayante paṇidhīdha natthi

Bhavābhavāya idha vā huraṃ vā,

Nivesanā tassa na santi keci

Dhammesu niccheyya samuggahīta"nti.

1. Hurāti - sīmu11. Syā 2. Na saṃvijjanti - sīmu. 1 Machasaṃ 3. Nupalabbhanti - sīmu. 11

Machasaṃ 4. Dvāsaṭṭhi - sīmu1.

[BJT Page 154] [\x 154/]

5 - 7

Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā

Pakappitā natthi aṇūpi saññā,

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya

Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā pakappitā natthi aṇūpi saññāti 'tassāti' arahato

khīṇāsavassa, tassa diṭṭhe [PTS Page 111] [\q 111/] vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā

sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā, saññāpubbaṅgamatā saññāvikappayatā,

saññāviggahena saññāya uṭṭhapitā samuṭṭhapitā kappitā pakappitā saṅkhatā abhisaṅkhatā

saṇṭhapitā diṭṭhi natthi na santi na saṃvijjati nūpalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti - tassīdha. Diṭṭheva sute mute vā

pakappitā natthi aṇūpi saññā.

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānanti - brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā

brāhmaṇo, sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, - peasito1

Tādī pavuccate sa brahmā; taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānanti - taṃ brāhmaṇaṃ

diṭṭhimanādiyantaṃ agaṇhantaṃ aparāmasantaṃ anabhinivisantanti 'taṃ bārahmaṇaṃ

diṭṭhimanādiyānaṃ'

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyāti - 'kappā'ti dve kappā: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca - pe

-

Ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa

pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā. Kena rāgena kappeyya? Kena dosena kappeyya?

Kena mohena kappeyya? Kena mānena kappeyya? Kāya diṭṭhiyā kappeyya? Kena

uddhaccena kappeyya? Kāya vicikicchāya kappeyya? Kehi anusayehi kappeyya rattoti vā

duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṃ gatoti

vā thāmagatoti vā? Te abhisaṅkhārā pahīnā, abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā2 kena

kappeyya nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti [PTS Page 112] [\q 112/] vā

manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā?

So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena kappeyya vikappeyya vikappaṃ

āpajjeyya. Kenīdha lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloketi - kenīdha lokasmiṃ vikappayeyya.

Tenāha bhagavā:

"Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā

Pakappitā natthi aṇūpi saññā,

Taṃ brāhmaṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ

Kenīdha lokasmiṃ vikappayeyyā"ti.

1. Anissito - syā. 2. Gatiyo - syā.

[BJT Page 156] [\x 156/]

Na kappayanti na purekkharonti

Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse,

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo

Pāraṃ gato na pacceti tādī.

Na kappayanti na purekkharontīti - 'kappāti 'dve kappā: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca.

. 5

Katamo taṇhā kappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhākappo.

Katamo diṭṭhikappo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā [PTS Page 113] [\q 113/]

micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ

diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho

paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ

vipariyesagāho viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3

gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhikappo.

. 5

Tesaṃ taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho; taṇhākappassa pahīnattā

diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā na kappenti na janenti na

saṃjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti - na kappayanti; na purekkharontīti

purekkhārāti dve purekkhārā: taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca

Katamo taṇhā purekkhāro? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhāpurekkhāro

Katamo diṭṭhipurekkhāro? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhipurekkhāro. Tesaṃ taṇhāpurekkhāro pahīno,

diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho taṇhā purekkhārassa pahīnattā diṭṭhipurekkhārassa

paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā na diṭṭhiṃ vā purato katvā caranti. Na taṇhādhajā na

taṇhāketu na taṇhādhipateyyā na diṭṭhidhajā na diṭṭhiketu na diṭṭhādhipateyyā na

taṇhāya vā na diṭṭhiyā vā parivāretvā carantīti - na kappayanti na purekkharonti.

1. Mariyādikataṃ - machasaṃ, syā. 2. Pariyantikataṃ - syā 3. Yathāvakanti - sīmu. 11.

[BJT Page 158] [\x 158/]

Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitā seti - dhammā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, tesanti tesaṃ

arahantānaṃ khīṇāsavānaṃ; na paṭicchitā seti sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti

na paṭicchitā se, asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ

jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca

na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ moghamaññanti na paṭicchitā seti - dhammāpi tesaṃ na paṭicchitā se.

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyoti - 'nā'ti paṭikkhepo; brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ

bāhitattā brāhmaṇo, sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti,

Vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti,

moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā

ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

" Bāhetvā sabbapāpakāni (sabhiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito [PTS Page 114] [\q 114/] tādī pavuccate sa brahmā". 1 Tādī2 pavuccate sa

brahmā. Na brāhmaṇo sīlavatena neyyoti brāhmaṇo sīlena vā vatena3 vā sīlabbatena4 vā

na yāyati na niyyati5 na vuyhati na saṃharīyatīti - na brāhmaṇo sīlavatena neyyo.

Pāraṃ gato na pacceti tādīti - pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ, so pāraṃ gato pāraṃ patto

antagato antappatto koṭigato koṭippatto (vitthāro) jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa

punabbhavoti - pāraṃ gato; ne paccetīti sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na

puneti na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na

puneti na pacceti na paccāgacchati, anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na

pacceti na paccāgacchati, arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti

na paccāgacchatīti - pāraṃ gato na pacceti;

1. Anissito - syā. 2. Tādi - syā 3. Vattena - syā 4. Sīlavattena - syā. 5. Niyyāti - syā.

[BJT Page 160] [\x 160/]

Tādīti arahā pañcahākārehi tādī: iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti

tādī, taṃniddesā tādī. Kathaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Arahā lābhepi tādī, alābhepi tādī,

yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṃsāyapi tādī, nindāyapi tādī, sukhepi tādī dukkhepi tādī,

ekaṃ ce bāhaṃ1 gandhena limpeyyuṃ2, ekaṃ ce bāhaṃ1 vāsiyā taccheyyuṃ, amusmiṃ natthi

rāgo, amusmiṃ natthi paṭighaṃ. Anunayapaṭighavippahīno ugghātinighātivītivatto

anurodhavirodhaṃ samatikkanto; evaṃ arahā iṭṭhāniṭṭhe tādī. Kathaṃ arahā cattāvīti tādī?

Arahato rāgo catto vanto [PTS Page 115] [\q 115/] mutto pahīno paṭinissaṭṭho, doso

moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho

māno atimāno mado pamādo sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā

sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā cattā vantā mutā pahīnā paṭinissaṭṭhā, evaṃ arahā

cattāvīti tādī. Kathaṃ arahā tiṇṇāvīti tādī? Arahā kāmoghaṃ tiṇṇo bhavoghaṃ tiṇṇo

diṭṭhoghaṃ tiṇṇo avijjoghaṃ tiṇṇo sabbaṃ saṃsārapathaṃ3 tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo

atikkanto samatikkanto vītivatto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa

punabbhavoti. Evaṃ arahā tiṇṇāvīti tādī. Kathaṃ arahā muttāvīti tādī? Arahato rāgā cittaṃ

muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; dosā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, mohā cittaṃ muttaṃ

vimuttaṃ suvimuttaṃ, kodhā upanāhā makkhā paḷāsā issāya macchariyā māyāya sāṭheyyā

thambhā sārambhā mānā atimānā madā pamādā sabbakilesehi sabbaduccaritehi

sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ

vimuttaṃ suvimuttaṃ, evaṃ arahā muttāvīti tādī. Kathaṃ arahā tanniddesā tādī? Arahā sīle

sati sīlavāti taṃniddesā tādī; saddhāya sati saddhoti taṃniddesā tādī, viriye sati viriyavāti

taṃniddesā tādī, satiyā sati satimāti taṃniddesā tādī, samādhismiṃ sati samāhitoti

taṃniddesā tādī, paññāya sati paññavāti taṃ niddesā tādī, vijjāya sati tevijjoti taṃniddesā

tādī, abhiññāya sati chaḷabhiññoti taṃniddesā tādī, evaṃ arahā taṃniddesā [PTS Page 116]

[\q 116/] tādīti - pāraṅgato na pacceti tādī.

Tenāha bhagavā:

" Na kappayanti na purekkharonti

Dhammāpi tesaṃ na paṭicchitā se,

Na brāhmaṇo sīlavatena neyyo

Pāraṅgato na pacceti tādīti.

Paramaṭṭhakasuttaniddeso pañcamo.

1. Aṅgaṃ - sīmu. 1 2. Vilimpeyyuṃ - sīmu11 3. Sabbasaṃsārapathaṃ - manupa.

Sabbasaṅkhārapathaṃ - sīmu11.

[BJT Page 162] [\x 162/]

6.

Jarāsuttaniddeso

Atha jarāsuttaniddeso1 vuccati:

6 - 1

Appaṃ [PTS Page 117] [\q 117/] vata jīvitaṃ idaṃ

Oraṃ vassasatāpi mīyati, 2

Yo cepi aticca jīvati

Atha kho so jarasāpi mīyati.

Appaṃ vata jīvitaṃ idanti - 'jīvita'nti āyu ṭhiti3 yapanā yāpanā irīyanā vattanā pālanā

jīvitaṃ jīvitindriyaṃ; apica dvīhi kāraṇehi appakaṃ jīvitaṃ, thokakaṃ jīvitaṃ;

ṭhitiparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ, sarasaparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ. Kathaṃ

ṭhitiparittatāya vā appakaṃ jīvitaṃ? Atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati; anāgate

cittakkhaṇe jīvissati na jīvati na jīvittha; paccuppanne cittakkhaṇe jīvati na jīvittha na

jīvissati.

1. Jīvitaṃ attabhāvo ca sukhadukkhā ca kevalā,

Ekacittasamāyuttā lahuso vattate khaṇo.

2. Cullāsīti sahassāni kappā4 tiṭṭhanti ye marū,

Natveva tepi jīvanti dvīhi cittehi saṃyutu5.

3. Ye [PTS Page 118] [\q 118/] niruddhā marantassa tiṭṭhamānassa vā idha,

Sabbepi6 sadisā khandhā gatā appaṭisandhikā. 7

4. Anantarā ca ye bhaggā ye ca bhaggā anāgatā,

Tadantare niruddhānaṃ vesamaṃ8 natthi lakkhaṇe.

5. Anibbattena na jāto paccuppannena jīvati,

Cittabhaṅgā mato loko paññattiparamatthiyā. 9

6. Yathā ninnā pavattanti chandena pariṇāmitā,

Acchinnadhārā vattanti saḷāyatanapaccayā.

7. Anidhānagatā bhaggā puñjo natthi anāgate,

Nibbattāyeva tiṭṭhanti āragge sāsapūpamā.

1. Jarāsuttaṃ - sīmu11 2. Mīyyati - sū, sa. 3. Āyuṭṭhiti - sīmu11. 4. Kappaṃ - vi. 5. Samohitā

- sīmu 11. Samāhitā - vi. 6. Sabbeva - sīmu11 7. Appaṭisandhiyā - vi. 8. Vesammaṃ - sa 9.

Paramaṭṭhiyā - vi. Paramaṭṭhiti - sa.

[BJT Page 164] [\x 164/]

8. Nibbattānañca dhammānaṃ bhaṅgo nesaṃ purakkhato,

Palokadhammā tiṭṭhanti purāṇehi amissitā.

9. Adassanāto āyanti bhaṅgā gacchanti adassanaṃ1,

Vijjuppādova ākāse uppajjanti vayanti cāti.

Evaṃ ṭhitiparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Kathaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ? Assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, passāsūpanibaddhaṃ

jīvitaṃ, assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, mahābhūtupanibaddhaṃ jīvitaṃ,

kabalīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, usmūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, viññāṇūpanibaddhaṃ

jīvitaṃ. Mūlampi imesaṃ dubbalaṃ, pubbahetu'pi imesaṃ dubbalā, yepi paccayā te'pi

dubbalā, yāpi pabhavikā sāpi2 dubbalā, sahabhupi3 imesaṃ dubbalā, sampayogā'pi imesaṃ

dubbalā, sahajāpi imesaṃ dubbalā, yā'pi payojikā sā'pi dubbalā, aññamaññaṃ niccadubbalā

ime, aññamaññaṃ [PTS Page 119] [\q 119/] anavaṭṭhitā ime, aññamaññaṃ paripātayanti

ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṃ ime. Yo'pi nibbattako so

na vijjati.

10. " Na ca kenaci koci hāyati bhaṅgabyā4 ime hi sabbaso,

Purimehi pabhāvitā ime yepi pabhavakā5 te pure matā

Purimā'pi ca pacchimā'pi ca aññamaññaṃ na kadācimāddasu" nti.

Evaṃ sarasaparittatāya appakaṃ jīvitaṃ.

Apica cātummahārājikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica cātummahārājikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica tāvatiṃsānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ

thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na

ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica yāmānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ

thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na

ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica tusitānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ jīvitaṃ

thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na

ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica nimmāṇaratīnaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ

parittaṃ jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ

anaddhaniyaṃ jīvitaṃ na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ.

Apica brahmakāyikānaṃ devānaṃ jīvitaṃ upādāya manussānaṃ appakaṃ jīvitaṃ parittaṃ

jīvitaṃ thokaṃ jīvitaṃ khaṇikaṃ jīvitaṃ lahukaṃ jīvitaṃ ittaraṃ jīvitaṃ anaddhaniyaṃ jīvitaṃ

na ciraṭṭhitikaṃ jīvitaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā:

"Appamidaṃ bhikkhave manussānaṃ āyu, gamanīyo samparāyo, mantāya boddhabbaṃ,

kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ, yo bhikkhave ciraṃ

jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo vā. "[A]

1. Gacchantyadassanaṃ - vi 2. Yepi pabhāvikā tepi - sīmu11 3. Sahabhūmi pi - sīmu11. 4.

Gandhabbā - sīmu11 5. Pabhāvitā - sīmu. 11 [A] mārasaṃyutta - paṭhamavagga.

[BJT Page 166] [\x 166/]

11. Appamāyu manussānaṃ hīḷeyya naṃ suporiso,

Careyyādittasīsova natthi maccussa nāgamo.

12. Accayanti ahorattā jīvitaṃ uparujjhati,

Āyu khīyati maccānaṃ kunnadīnaṃva odakaṃ. [A]"

Appaṃ [PTS Page 120] [\q 120/] vata jīvitaṃ idaṃ oraṃ vassasatāpi mīyatīti1 -

kalalakālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, abbudakālepi cavati marati

antaradhāyati vippalujjati, pesikālepi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, ghanakālepi

cavati marati antaradhāyati vippalujjati, pasākhakālepi2 cavati marati antaradhāyati

vippalujjati, jātamattopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, sūtigharepi cavati marati

antaradhāyati vippalujjati, addhamāsikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, māsikopi

cavati marati antaradhāyati vippalujjati, dvemāsikopi temāsikopi catumāsikopi -

pañcamāsikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjati, chamāsikopi sattamāsikopi

aṭṭhamāsikopi navamāsikopi dasamāsikopi - saṃvaccharikopi cavati marati antaradhāyati

vippalujjati, dvevassikopi - tivassikopi catuvassikopi pañcavassikopi chavassikopi

sattavassikopi aṭṭhavassikopi navavassikopi dasavassikopi vīsativassikopi tiṃsavassikopi

cattārīsavassikopi paññāsavassikopi saṭṭhivassikopi sattativassikopi asītivassikopi

navutivassikopi cavati marati antaradhāyati vippalujjatīti 'oraṃ vassasatāpi mīyati. 3'

Yo cepi aticca jīvatīti - yo vassasataṃ atikkamitvā jīvati, so ekaṃ vā vassaṃ4 jīvati, dve vā

vassāni jīvati, tīṇi vā vassāni jīvati, cattāri vā vassāni jīvati, pañca vā vassāni jīvati dasa vā

vassāni jīvati, vīsatiṃ vā vassāni jīvati, tiṃsaṃ vā vassāni jīvati, cattārīsaṃ vā vassāni

jīvatīti 'yo cepi aticca jīvati. '

Atha kho so jarasāpi mīyatīti - yadā jiṇṇo hoti vuddho mahallako addhagato vayo

anuppatto, khaṇḍadanto [PTS Page 121] [\q 121/] palitakeso, 5 vilūnaṃ khalitaṃsiro

valitaṃ tilakāhatagatto vaṅko bhoggo daṇḍaparāyaṇo, so jarāyapi cavati marati

antaradhāyati vippalujjati, natthi maraṇamhā mokkho.

13. "Phalānamiva pakkānaṃ pāto papanato bhayaṃ,

Evaṃ jātāna maccānaṃ niccaṃ maraṇato bhayaṃ.

14. Yathāpi kumbhakārassa kataṃ mattikabhājanaṃ, 6

Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ7 evaṃ maccāna jīvitaṃ.

15. Daharā ca mahantā ca ye bālā ye ca paṇḍitā.

Sabbe maccuvasaṃ yanti sabbe maccuparāyaṇā, "

1. Mīyatīti - sīmu11. 2. Pañcasākhakālepi - syā. 3 Miyyati - sīmu11. 4. Vassasataṃ - sīmu11.

5. Phalitakeso - sa. 6. Katā mattikabhājanā - machasaṃ. Syā. 7 Sabbe bhedanapariyantā -

machasaṃ. Syā [a]mārasaṃyutta - paṭhamavagga.

[BJT Page 168] [\x 168/]

16. "Tesaṃ maccuparetānaṃ gacchataṃ paralokato,

Na pitā tāyate puttaṃ ñātī vā pana ñātake.

17. Pekkhataññeva ñātīnaṃ passa lālapataṃ1 puthu,

Ekamekova maccānaṃ govajjho viya nīyati,

Evamabbhāhato loko maccunā ca jarāya cā"ti [a.]

Atha kho so jarasāva mīyati

Tenāha bhagavā:

" Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ

Oraṃ vassasatāpi mīyati,

Yo cepi aticca jīvati

Atha kho so jarasāva mīyatī"ti.

6 - 2

Sovanti janā mamāyite

Na hi santi niccā pariggahā,

Vinābhāvaṃ santamevidaṃ

Iti disvā nāgāramāvase2.

Socanti janā mamāyiteti - ' janā'ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca

pabbajitā ca devā ca manussā [PTS Page 122] [\q 122/] ca; mamattāti dve mamattā:

Katamo taṇhāmamatto? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ taṇhāmamattaṃ

Katamo diṭṭhimamatto? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi socanti.

Acchijjantepi socanti. Acchinnepi socanti. Mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi socanti.

Vipariṇamantepi socanti. Vipariṇatepi socanti, kilamanti, paridevanti, urattāḷīṃ kandanti,

sammohaṃ āpajjantīti 'socanti janā mamāyite. '

Na hi santi niccā pariggahāni - ' pariggahā'ti - dve pariggahā: taṇhāpariggaho ca

diṭṭhipariggaho ca

Katamo taṇhāpariggaho? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhāpariggaho.

Katamo diṭṭhipariggaho? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhipariggaho.

Taṇhāpariggaho anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo

virāgadhammo nirodhadhammo vipariṇāmadhammo. Diṭṭhipariggaho ca anicco saṅkhato3

paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo

vipariṇāmadhammo.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Passatha no tumhe bhikkhave, taṃ pariggahaṃ, yvāssa4 pariggaho nicco dhuvo sassato

avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatīti? No hetaṃ bhante. Sādhu bhikkhave.

Ahampi kho etaṃ bhikkhave pariggahaṃ na samanupassāmi, yavāssa4 pariggaho nicco

dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī"ti. [B] pariggahā niccā

dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā natthi na santi na saṃvijjanti nupalabbhantīti 'na hi

santi niccā pariggahā'.

1. Lālapanaṃ - sīma11. Lālappataṃ - machasaṃ

[A] suttanipāta sallasutta.

2. Na gharamāvase - manupa. 3. Asaṅkhato - sīmu1 4. Yvāyaṃ - sīmu11. Yāyaṃ - [PTS]

[B] majjhimanikāya - alagaddūpamasutta.

[BJT Page 170] [\x 170/]

Vinābhāvaṃ santamevidanti - nānābhāve vinābhāve aññathābhāve sante saṃvijjamāne1

upalabbhiyamāne; vuttaṃ hetaṃ bhagavatā; "alaṃ ānanda, mā soci. Mā paridevi. Nanu etaṃ

mayā ānanda, paṭigacceva akkhātaṃ [PTS Page 123] [\q 123/] sabbeheva piyehi

manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo. Taṃ kutettha ānanda, labbhā, yaṃ taṃ jātaṃ

bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ taṃ vata mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī"ti [a.]

Purimānaṃ purimānaṃ khandhānaṃ dhātūnaṃ āyatanānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā pacchimā

pacchimā khandhā ca dhātuyo ca āyatanāni ca pavattantīti 'vinābhāvaṃ santamevidaṃ. '

Iti disvā nāgāramāvaseti - 'itī'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nāmetaṃ itīti. Iti disvā - passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mamattesūti 'iti disvā'; nāgāramāvaseti2sabbaṃ

gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā

mittāmaccapaḷibodhaṃ chinditvā sannidhipaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā

kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcana3 bhāvaṃ upagantvā

eko careyya vihareyya irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti 'iti disvā

nāgāramāvase'.

Tenāha bhagavā:

" Socanti janā mamāyite

Na hi santi niccā pariggahā,

Vinābhāvaṃ santamevidaṃ

Iti disvā nāgāramāvase"ti. 2

6 - 3

Maraṇenapi taṃ pahīyati

Yaṃ puriso mamidanti maññati,

Etaṃ disvāna4 paṇḍito

Na mamattāya nametha māmako.

Maraṇepi taṃ pahīyatīti - 'maraṇa'nti yā5 tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā

cuti cavanatā bhedo [PTS Page 124] [\q 124/] antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā

khandhānaṃ bhedo kalebarassa nikkhepo jīvitindriyassūpacchedo;[B] tanti rūpagataṃ

vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ; pahīyatīti - pahīyati jahīyati

vijahīyati antaradhāyati vippalujjati. Bhāsitampi hetaṃ:

1. "Pubbeva maccaṃ vijahanti bhogā

Macco ca te pubbataraṃ jahāti,

Asassatā bhogino kāmakāmī

Tasmā na socāmahaṃ sokakāle. [C]

1. Saṃvijjamāne atthi - sīmu1 2. Na gharamāvaseti - manupa. 3. Ākiñcana - syā. 4. Etampi

viditvā - syā, manupa. 5. Yaṃ - sīmu1.

[A.] Dīghanikāya - mahāparinibbānasutta [b.] Paṭiccasamuppādavibhaṅga. [C]

maṇikuṇḍalajātaka.

[BJT Page 172] [\x 172/]

2. Udeti āpūrati veti cando

Atthaṅgametvāna paleti sūriyo,

Viditā mayā sattuka! Lokadhammā

Tasmā na socāmahaṃ sokakāle"ti[a]

Maraṇenapi taṃ pahīyati.

Yaṃ puriso mamidanti maññatīti - 'ya'nti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ

viññāṇagataṃ; purisoti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ

nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo; mamidanti maññatīti taṇhāmaññanāya maññati,

diṭṭhimaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, kilesamaññanāya maññati,

duccaritamaññanāya maññati, payogamaññanāya maññati, vipākamaññanāya maññatīti 'yaṃ

puriso mamidanti maññati. '

Etaṃ disvāna1 paṇḍitoti - etaṃ ādīnavaṃ ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā mamattesūti - etaṃ2 disvāna; paṇḍitoti - dhīro paññavā buddhimā ñāṇī

vibhāvī medhāvīti - 'etaṃ disvāna paṇḍito. '

Na mamattāya nametha māmakoti - 'mamattā'ti dve mamattā: [PTS Page 125] [\q 125/]

taṇhāmamattaṃ ca diṭṭhimamattaṃ ca

Katamo taṇhāmamatto? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ taṇhāmamatto.

Katamo diṭṭhimamatto? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; idaṃ diṭṭhimamatto.

Māmakoti - māmako buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako; so taṃ bhagavantaṃ

mamāyati. Bhagavā taṃ puggalaṃ parigaṇhāti. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: " ye te bhikkhave

bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā, na me te bhikkhave, bhikkhu māmakā.

Apagatā ca te bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā. Na ca pana te imasmiṃ

dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Ye ca kho te bhikkhave, bhikkhu

nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā, te kho me bhikkhave, bhikkhu māmakā.

Anapagatā ca te bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā; te ca imasmiṃ dhammavinaye

vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. [B]

3. "Kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā,

Na te dhamme virūhanti sammāsambuddhadesite.

4. Nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā,

Te ve dhamme virūhanti sammāsambuddhadesite" ti[b]

1. Etampi viditvā - syā. Manupa 2. Etampi - sīmu. 11

[A] jātaka pañcakanipāta maṇikuṇḍalajātaka, [b] catukkaṅguttara uruvelavagga.

[BJT Page 174] [\x 174/]

Na mamattāya nametha māmakoti - māmako taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ

paṭinissajitvā mamattāya na nameyya, na onameyya, na tanninno assa, na tappoṇo na

tappabbhāro na tadadhimutto na tadadhipateyyoti - na mamattāya nametha māmako.

Tenāha bhagavā:

" Maraṇenapi taṃ pahīyati

Yaṃ puriso mamidanti maññati,

Etaṃ disvāna paṇḍito

Na mamattāya nametha māmako"ti.

6 - 4

Supinena1 [PTS Page 126] [\q 126/] yathāpi saṅgataṃ2

Paṭibuddho puriso na passati,

Evaṃ3 piyāyitaṃ janaṃ

Petaṃ kālakataṃ na passati.

Supinena yathāpi saṅgatanti - saṅgataṃ samāgataṃ samāhitaṃ sannipatitanti 'supinena

yathāpi saṅgataṃ. '

Paṭibuddho puriso na passatīti - yathā puriso supinagato candaṃ passati, suriyaṃ passati,

mahāsamuddaṃ passati, sineruṃ pabbatarājānaṃ passati, hatthiṃ passati, assaṃ passati,

rathaṃ passati, pattiṃ passati, senābyūhaṃ passati, ārāmarāmaṇeyyakaṃ passati,

vanarāmaṇeyyakaṃ passati, bhūmirāmaṇeyyakaṃ passati, pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṃ

passati; paṭibuddho na kiñci passatīti 'paṭibuddho puriso na passati. '

Evaṃ piyāyitaṃ jananti - 'eva'nti opammasampaṭipādanaṃ; piyāyitaṃ jananti piyāyitaṃ

mamāyitaṃ janaṃ, mātaraṃ vā pitaraṃ vā bhātaraṃ vā bhaginiṃ vā puttaṃ vā dhītaraṃ vā

mittaṃ vā amaccaṃ vā ñātisālohitaṃ vāti4 'evaṃ piyāyitaṃ janaṃ. '5 Petaṃ kālakataṃ na

passatīti - peto vuccati mato kālakato, taṃ petaṃ na passati, na dakkhati, nādhigacchati, na

vindati, na paṭilabhatīti - petaṃ kālakataṃ na passati.

Tenāha bhagavā:

Supinena6 yathāpi saṅgataṃ

Paṭibuddho puriso na passati,

Evaṃ7 piyāyitaṃ janaṃ

Petaṃ kālakataṃ na passatī"ti.

6 - 5

Diṭṭhāpi [PTS Page 127] [\q 127/] sutāpi te janā

Yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati,

Nāmamevāvasissati

Akkheyyaṃ petassa jantuno.

Diṭṭhāpi sutāpi te janāti - 'diṭṭhā'ti ye cakkhuviññāṇāhi sambhūtā; sutāti ye

sotaviññāṇābhisambhūtā; te janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca

pabbajitā ca devā ca manussā cāti 'diṭṭhāpi sutāpi te janā'

1. Supinepi - manupa 2. Saṃkhataṃ - sa 3. Evampi - manupa. 4. Vā - sīmu11. 5. Jananti -

sīmu11. Manupa 6. Supinepi - manupa. 7. Evampi - manupa.

[BJT Page 176] [\x 176/]

Yesaṃ nāmamidaṃ pavuccatīti - 'yesa'nti khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ suddānaṃ

gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ; nāmanti saṅkhā samaññā paññatti vohāro

nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo; pavuccatīti vuccati

pavuccati kathiyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti 'yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati. '

Nāmamevāvasissati akkheyyanti - rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ

viññāṇagataṃ pahīyati jahīyati antaradhāyati vippalujjatīti nāmamevāvasissati; akkheyyanti

akkhātuṃ kathetuṃ bhaṇituṃ dīpayituṃ voharitunti 'nāmamevāvasissati akkheyyaṃ. '

Petassa jantuno - 'petassā'ti petassa kālakatassa; jantunoti sattassa narassa māṇavassa

posassa puggalassa jīvassa jāgussa1 jantussa indagussa hindagussa manujassāti akkheyyaṃ

petassa jantuno.

Tenāha bhagavā:

"Diṭṭhāpi sutāpi te janā

Yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati,

Nāmamevāvasissati

Akkheyyaṃ petassa jantuno"ti.

6 - 6

Sokaparidevamaccharaṃ2

[PTS Page 128] [\q 128/] na javanti giddhā mamāyite

Tasmā munayo pariggahaṃ

Hitvā acariṃsu khemadassino.

Sokaparidevamaccharaṃ2 na jahanti giddhā mamāyiteti 'soko'ti ñātivyasanena vā phuṭṭhassa

bhogavyasanena vā phuṭṭhassa rogavyasanena vā phuṭṭhassa sīlavyasanena vā phuṭṭhassa

diṭṭhivyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena vā vyasanena samannāgatassa

aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko

antoparisoko antodāho3 antoparidāho cetaso parijhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ[a];

paridevoti - ñātivyasanena vā phuṭṭhassa bhogavyasanena vā phuṭṭhassa rogavyasanena vā

phuṭṭhassa sīlavyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhi vyasanena vā phuṭṭhassa

aññataraññatarena vā vyasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena

phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācā palāpo

vippalāpo lālappo lālappanā4 lālappitattaṃ5[a]; macchariyanti - pañca macchariyāni:

āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ

dhammamacchariyaṃ, yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ

kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati macchariyaṃ. [B] api ca

khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ,

āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho; idaṃ vuccati6 macchariyaṃ.

1. Jatussa - sīmu. 11. Machasaṃ syā. 2. Maccheraṃ - manupa. 3. Ḍāho - sa. 4. Lālappāyanā -

sīmu11. Manupa. 5. Lālappāyitattaṃ - sīmu. 11. Manupa. 6. Gāho vuccati - 11. Manupa.

[A.] Paṭiccasamuppādavibhaṅga [b] khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 178] [\x 178/]

Gedho vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo

icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, akusalamūlaṃ akusalanidānaṃ akusalappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ.

Mamattāti dve mamattā: taṇhāmamattaṃ ca diṭṭhimamattaṃ ca.

Katamo taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Katamo diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; idaṃ diṭṭhimamattaṃ;

[PTS Page 129] [\q 129/]

Mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkino'pi socanti. Acchijjantepi socanti. Acchinnepi socanti.

Mamāyitaṃ vatthuṃ acchedasaṅkino'pi socanti. Acchijjantepi socanti. Acchinnepi socanti.

Mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkino'pi socanti. Vipariṇamante'pi1 socanti. Mamāyitaṃ

vatthuṃ acchedasaṅkino'pi paridevanti. Acchijjante'pi paridevanti. Acchinne'pi paridevanti.

Mamāyitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkino'pi paridevanti. Vipariṇamante'pi paridevanti.

Vipariṇate'pi paridevanti. Mamāyitaṃ vatthuṃ rakkhanti gopenti parigaṇhanti. Mamāyanti

maccharāyanti. 2 Mamāyitasmiṃ vatthusmiṃ sokaṃ na jahanti. Paridevaṃ na jahanti.

Macchariyaṃ na jahanti. Gedhaṃ na jahanti. Nappajahanti na vinodenti na byantiṃ karonti

na anabhāvaṃ gamentīti - sokaparidevamaccharaṃ na jahanti giddhā mamāyite.

Tasmā munayo pariggahaṃ hitvā acariṃsu khemadassinoti 'tasmā' ti tasmā taṃkāraṇā

taṃhetu tappaccayā taṃnidānā etaṃ ādīnavaṃ sampassamānā3 mamattesūti tasmā; munayoti

monaṃ vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā - pe -

Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi; tena ñāṇena samannāgatā munayo monappattā. Tīṇi

moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ - pe - saṅgajālamaticca so muni;

pariggahoti - dve pariggahā: taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca

Katamo taṇhāpariggaho? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhāpariggaho.

Katamo diṭṭhipariggaho? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhipariggaho;

Munayo taṇhāpariggahaṃ pariccajitvā diṭṭhipariggahaṃ paṭinissajitvā cajitvā pariccajitvā

pajahitvā vinodetvā byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvā acariṃsu vicariṃsu4 irīyiṃsu

vattayiṃsu pālayiṃsu yapayiṃsu yāpayiṃsu; khemadassinoti - [PTS Page 130] [\q 130/]

khemaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo

taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ; khemadassinoti khemadassino tāṇadassino

lenadassino saraṇadassino abhayadassino accutadassino amatadassino nibbānadassinoti

'tasmā munayo pariggahaṃ hitvā acariṃsu khemadassino. '

Tenāha bhagavā:

"Sokaparidevamaccharaṃ

Na jahanti giddhā mamāyite,

Tasmā munayo pariggahaṃ

Hitvā acariṃsu khemadassino"ti.

6 - 7

Patilīnacarassa bhikkhuno

Bhajamānassa vivittamāsanaṃ, 5

Sāmaggiyamāhu tassetaṃ6

Yo attānaṃ7 bhavane na dassaye.

1. Vipariṇāmantepi - machasaṃ, syā. 2. Mamāyitanti maccharāyitanti - syā. 3. Sampassamāno

- sīmu1. 4. Vihariṃsu - machasaṃ 5. Vivittamānasaṃ - manupa. 6. Tassa taṃ - manupa. Syā.

7. Attaṃ - manupa.

[BJT Page 180] [\x 180/]

Patilīnacarassa bhikkhunoti - patilīnacarā vuccanti satta sekhā; arahā patilīno. Kiṃ kāraṇā

patilīnacarā vuccanti satta sekhā? Te tato tato cittaṃ patilīnentā patikuṭentā1 pativaṭṭentā

sannirumbhentā2 sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti viharanti irīyanti

vattenti pālenti yapenti yāpenti. Cakkhudvāre cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā

sannirumbhentā sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā caranti viharanti irīyanti

vattenti pālenti yapenti yāpenti. Sotadvāre cittaṃ - ghānadvāre cittaṃ jivhādvāre cittaṃ

kāyadvāre cittaṃ - manodvāre cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sannirumbhentā

sanniggaṇhantā sannivārentā rakkhantā gopentā [PTS Page 131] [\q 131/] caranti

viharanti irīyanti vattenti pālenti yāpenti yāpenti. Yathā kukkuṭapattaṃ vā nahārudaddulaṃ

vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativaṭṭati na sampasārīyati, evamevaṃ te tato

tato cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sannirumbhentā sanniggaṇhantā

sannivārentā rakkhantā gopentā caranti viharanti irīyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti.

Cakkhudvāre cittaṃ - sotadvāre cittaṃ ghānadvāre cittaṃ jivhādvāre cittaṃ - kāyadvāre cittaṃ

- manodvāre cittaṃ patilīnentā patikuṭentā pativaṭṭentā sannirumbhentā sanniggaṇhantā

sannivārentā rakkhantā gopentā caranti viharanti irīyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti.

Taṃ kāraṇā patilīnacarā vuccanti satta sekhā. Bhikkhunotiputhujjanakalyāṇakassa3 vā

bhikkhuno sekhassa vā bhikkhunoti ' patilīnacarassa bhikkhuno. '

Bhajamānassa vivittamāsananti - āsanaṃ vuccati yattha nisīdanti, mañco pīṭhaṃ bhisi

taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasantharo palālasanthāro; taṃ āsanaṃ

asappāyarūpadassanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyasaddasavaṇena

asappāyagandhaghāyanena asappāyarasasāyanena - asappāyaphoṭṭhabbaphusanena -

asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ, taṃ vivittaṃ āsanaṃ bhajato

sambhajato sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti 'bhajamānassa vivittamāsanaṃ. '.

Sāmaggiyamāhu tassetaṃ yo attānaṃ bhavane na dassayeti'sāmaggī'ti4 tisso sāmaggiyo:

gaṇasāmaggi dhammasāmaggi anabhinibbattisāmaggi. Katamā gaṇasāmaggi? Bahū cepi

bhikkhū samaggā sammodamānā [PTS Page 132] [\q 132/] avivadamānā khīrodakībhūtā

aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti. Ayaṃ gaṇasāmaggi. Katamā

dhammasāmaggi? Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā

pañcindriyāni pañcabalāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, te ekato pakkhandanti

pasīdanti sampatiṭṭhanti vimuccanti. Na tesaṃ dhammānaṃ vivādo pavivādo atthi. Ayaṃ

dhammasāmaggi.

1. Patikujjantā - syā. 2. Sanniruddhattā - machasaṃ. Syā. 3. Kalyāṇaputhujjanassa - syā. 4.

Sāmaggiyoti - sīmu. 11 Sāmaggiyāti - syā.

[BJT Page 182. [\x 182/] ]

Katamā anabhinibbattisāmaggi? Bahū cepi bhikkhu anupādisesāya nibbānadhātuyā

parinibbāyanti. Na tena1 nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā puṇṇattaṃ vā paññāyati. Ayaṃ

anabhinibbattisāmaggi.

Bhavaneti - nerayikānaṃ nirayo bhavanaṃ tiracchānayonikānaṃ tiracchānayoni bhavanaṃ;

pettivisayikānaṃ pettivisayo bhavanaṃ; manussānaṃ manussaloko bhavanaṃ; devānaṃ

devaloko bhavananti 'sāmaggiyamāhu tassetaṃ. '

Yo attānaṃ bhavane na dassayeti - tassesā sāmaggi etaṃ channaṃ etaṃ patirūpaṃ etaṃ

anucchavikaṃ etaṃ anulomaṃ, yo evaṃ paṭicchanne niraye attānaṃ na dasseyya,

tiracchānayoniyā attānaṃ na dasseyya, pettivisaye attānaṃ na dasseyya, manussaloke attānaṃ

na dasseyya, devaloke attānaṃ na dasseyyāti. Evamāhu evamāhaṃsu evaṃ kathenti evaṃ

bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti 'sāmaggiyamāhu tassetaṃ yo attānaṃ bhavane na

dassaye. '

Tenāha bhagavā:

"Patilīnacarassa bhikkhuno

Bhajamānassa vicittamāsanaṃ,

Sāmaggiyamāhu tassetaṃ

Yo attānaṃ bhavane na dassaye"ti.

6 - 8

Sabbattha [PTS Page 133] [\q 133/] munī anissito

Na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ,

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ

Paṇṇe vāri yathā na lippati.

Sabbattha munī anissitoti - 'sabbaṃ' vuccati dvādasāyatanāni: cakkhuñceva rūpā ca, sotañca

saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca, dhammā

ca; munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ - pe -

Saṅgajālamaticca so muni; anissitoti - dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca

Katamo taṇhānissayo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhinissayo.

Muni taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajitvā cakkhuṃ anissito sotaṃ anissito

ghānaṃ anissito jivhaṃ anissito kāyaṃ anissito manaṃ anissito rūpe sadde gandhe rase

phoṭṭhabbe dhamme kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ lābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ sukhaṃ cīvaraṃ

piṇḍapātaṃ senāsanaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ

arūpadhātuṃ kāmabhavaṃ rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ saññābhavaṃ asaññābhavaṃ

nevasaññānāsaññābhavaṃ ekavokārabhavaṃ catuvokārabhavaṃ pañcavokārabhavaṃ atīta1

anāgataṃ paccuppannaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ sabbe dhamme anissito anallīno

anupagato anajjhosito2 anadhimutto nikkhanto nissaṭo3 vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'sabbattha munī

1. Tesaṃ - sīmu. 1 2. Anajjhesito - sīmu. 3. Nissato - sa.

[BJT Page 184] [\x 184/]

Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti - piyāti dve piyā: sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā piyā?

Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā, mātā vā pitā vā

bhātā [PTS Page 134] [\q 134/] vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī

vā sālohitā vā, ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā

manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā.

Appiyāti - dve appiyā: sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā appiyā? Idha yassa te honti

anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā, ime sattā

appiyā. Katame saṅkhārā appiyā? Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā amanāpikā gandhā

amanāpikā rasā amanāpikā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā appiyā.

Na piyaṃ kubbati nopi appiyanti ' ayaṃ me satto piyo, ' ime ca me saṅkhārā manāpā'ti

rāgavasena piyaṃ na karoti. 'Ayaṃ me satto appiyo, ime saṅkhārā amanāpā'ti paṭighavasena

appiyaṃ na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti 'na piyaṃ kubbati

nopi appiyaṃ'.

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ paṇṇe vāri yathā na lippatīti - 'tasmi'nti tasmiṃ puggale

arahante khīṇāsave, paridevoti - ñātivyasanena vā phuṭṭhassa bhogavyasanena vā

phuṭṭhassa aññataraññatarena vā vyasanena samannāgatassa aññataraññatarena

dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ

paridevitattaṃ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā1 lālappitattaṃ [a2] macchariyanti

pañca macchariyāni: āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ

vaṇṇamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā

maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā3 aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati

macchariyaṃ. [B] apica, khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi [PTS

Page 135] [\q 135/] macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho vuccati

macchariyaṃ.

Paṇṇe vāri yathā na lippatīti - paṇṇaṃ vuccati padumapattaṃ; vāri vuccati udakaṃ; yathā

vāri padumapatte na lippati na saṃlippati na upalippati, alittaṃ asaṃlittaṃ anupalittaṃ,

evamevaṃ tasmiṃ puggale arahante khīṇāsave paridevo ca macchariyañca na lippati na

saṃlippati na upalippati alitto asaṃlitto anupalitto; so ca puggalo tehi kilesehi na lippati na

saṃlippati na upalippati alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo4 vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'tasmiṃ paridevamaccharaṃ paṇṇe vāri yathā na lippati.

'

1. Lālappāyanā - sīmū11. 2. Lālappāyitattaṃ sīmū11. Manupa. 3. Kaṭukañcatā - manupa. 4.

Nissato - sa. [A] vibhaṅgapāḷi - paṭiccasamuppādavibhaṅga. [B] khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 186] [\x 186/]

Tenāha bhagavā:

"Sabbattha munī anissito

Na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ,

Tasmiṃ paridevamaccharaṃ

Paṇṇe vāri yathā na lippatī"ti.

6 - 9

Udabindu yathāpi pokkhare

Padume vāri yathā na lippati, 1

Evaṃ muni nopalippati

Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ2 mutesu vā.

Udabindu yathāpi pokkhareti - udabindu vuccati udakathevo;3 pokkharaṃ vuccati

padumapattaṃ; yathā udabindu padumapatte na lippati na palippati na upalippati alittaṃ

apalittaṃ4 anupalittanti 'udabindu yathāpi pokkhare. '

Padume vāri yathā na lippatīti - padumaṃ vuccati padumapupphaṃ;5 vāri vuccati udakaṃ,

yathā vāri padumapupphe na lippati na palippati na upalippati alittaṃ apalittaṃ

anupalittanti 'padume vāri yathā na lippati'

Evaṃ [PTS Page 136] [\q 136/] muni nopalippati yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vāti - '

eva'nti opammasampaṭipādanaṃ, munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ - pe -

Saṅgamaticca so muni; 'lepā'ti dve lepā: taṇhālepo ca diṭṭhilepo

Katamo taṇhālepo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhālepo.

Katamo diṭṭhilepo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ

diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhilepo; muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajitvā diṭṭhe na

lippati, sute na lippati, mute na lippati, viññāte na lippati na palippati na upalippati. Alitto

apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā

viharatīti 'evaṃ muni nopalippati yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vā. '

Tenāha bhagavā:

" Udabindu yathāpi pokkhare

Padume vāri yathā na lippati,

Evaṃ muni nopalippati

Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ6 mutesu vā"ti.

6 - 10

Dhono na hi tena maññati

Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ6 mutesu vā,

Nāññena visuddhimicchati

Na hi so rajjati no virajjati.

1. Limpati - mu. 11. Syā 2. Diṭṭhasute - sīmu. 11 3. Udakatthavako - pu 4. Asaṃlittaṃ -

sīmu11 5. Padumapattaṃ - sīmu1 6. Diṭṭhasute - sīmu11.

[BJT Page 188] [\x 188/]

Dhono na hi tena maññati yadidaṃ diṭṭhasutaṃ1 mutesu vāti 'dhono'ti dhonā vuccati paññā,

yā paññā pajānanā - pe -

Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. [A] kiṃ kāraṇā dhonā vuccati paññā? Tāya paññāya

kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; vacīduccaritaṃ -

manoduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca; rāgo dhuto ca dhoto ca

sandhoto ca niddhoto ca, doso moho kodho upanāho - makkho - paḷāso - issā - macchariyaṃ

māyā sāṭheyyaṃ - thambho - sārambho - māno - atimāno - mado pamādo sabbe kilesā -

sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe [PTS Page 137] [\q 137/] santāpā -

sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca; taṃkāraṇā dhonā

vuccati paññā. Athavā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā

ca; sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca;

sammāvācāya micchāvācā dhutā ca dhotā ca sammākammantena micchākammanto dhuto ca

dhoto ca sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca dhoto ca sammāvāyāmena micchāvāyāmo

dhuto ca dhoto ca - sammāsatiyā micchāsati dhutā ca dhotā ca - sammāsamādhinā

micchāsamādhi dhuto ca dhoto ca - sammāñāṇena micchāñāṇaṃ dhutañca dhotañca

sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca. Athavā ariyena aṭṭhaṅgikena

maggena sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā

sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Arahā imehi dhonehi

dhammehi upeto samupeto upāgato samūpāgato upapanno samupapanno samannāgato.

Tasmā arahā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo dhutakileso dhutapariḷāhoti dhono.

Dhono na hī tena maññati yadidaṃ diṭṭhasutaṃ1 mutesu vāti dhono diṭṭhaṃ na maññati.

Diṭṭhasmiṃ na maññati. Diṭṭhato na maññati. Diṭṭhaṃ meti na maññati. Sutaṃ na maññati.

Sutasmiṃ na maññati. Sutato na maññati. Sutaṃ meti na maññati. Mutaṃ na maññati.

Mutasmiṃ na maññati. Mutato na maññati. Mutaṃ meti na maññati. Viññātaṃ na maññati.

Viññātasmiṃ na maññati. Viññātato na maññati. Viññātaṃ meti na maññati. Vuttampi hetaṃ

bhagavatā:

1. Diṭṭhasute - sīmu11. 2. Asminti - sīmu. 11 [A] dhamamasaṅgaṇi - cittupādakaṇḍa.

[BJT Page 190] [\x 190/]

"Asmīti1 bhikkhave maññitametaṃ. Ayamahamasmīti1 maññitametaṃ. Bhavissanti

maññitametaṃ. Na bhavissanti maññitametaṃ. Rūpī bhavissanti maññitametaṃ arūpī

bhavissanti maññitametaṃ. [PTS Page 138] [\q 138/] saññī bhavissanti maññitametaṃ.

Asaññī bhavissanti maññitametaṃ. Nevasaññīnāsaññī bhavissanti maññitametaṃ. Maññitaṃ

hi bhikkhave, rogo, maññitaṃ gaṇḍo, maññitaṃ sallaṃ, maññitaṃ upaddavo, tasmātiha

bhikkhave amaññamānena cetasā viharissāmāti evaṃ hi vo bhikkhave sikkhitabba"nti [a]

dhono na hi tena maññati yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vā. '

Nāññena visuddhimicchatīti - dhono aññena asuddhimaggena micchāpaṭipadāya

aniyyāṇikapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi

aññatra indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā

suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ na icchati na sādiyati na

pattheti na piheti nābhijappatīti 'nāññena visuddhimicchati. '

Na hi so rajjati no virajjatīti - 'sabbe bālaputhujjanā rajjanti. Puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya

satta sekhā virajjanti. Arahā neva rajjati no virajjati. Viratto so khayā rāgassa vītarāgattā

khayā dosassa vītadosattā khayā mohassa vītamohattā so vutthavāso ciṇṇacaraṇo - pe -

Jātijarāmaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti ' na hi so rajjati no virajjati. '

Tenāha bhagavā:

" Dhono na hi tena maññati

Yadidaṃ diṭṭhasutaṃ mutesu vā,

Nāññena visuddhimicchati

Na hi so rajjati no virajjatī"ti.

Jarāsuttaniddeso chaṭṭho.

7. Tissametteyyasuttaniddeso

Atha tissametteyyasuttaniddeso vuccati: 2

7 - 1

Methunamanuyuttassa [PTS Page 139] [\q 139/] ( iccāyasmā tisso metteyyo)

Vighātaṃ brūhi mārisa,

Sutvāna tava sāsanaṃ

Viveke sikkhissāma se.

1. Asminti - mu11 2. Suttaṃ cakkhati - sīmu11

[A] saḷāyatanasaṃyutta - āsīvisavagga.

[BJT Page 192] [\x 192/]

Methunamanuyuttassāti - methunadhammo nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo

vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti;[A] kiṃkāraṇā vuccati

methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo.

Yathā ubho kalahakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho bhassakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vivādakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vādino 'methunakā'ti

vuccanti, ubho sallāpakā 'methunakā'ti vuccanti, evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ

avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyadinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ

kāraṇā vuccati methunadhammo; methunamanuyuttassāti - methunadhamme yuttassa

payuttassa āyuttassa samāyuttassa taccaritassa tabbahulassa taggarukassa tanninnassa

tappoṇassa tappabbhārassa tadadhimuttassa tadadhipateyyassāti 'methunamanuyuttassa. '

Iccāyasmā tisso metteyyoti - 'iccā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā [PTS Page 140] [\q 140/] padānupubbatā nāmetaṃ

iccāti; āyasmāti - piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravavacanaṃ sappatissavacanametaṃ

āyasmāti; tissoti - tassa therassa nāmaṃ saṃkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ

nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo; metteyyoti - tassa therassa gottaṃ

saṅkhā samaññā paññatti vohāroti 'iccāyasmā tisso metteyyo. '

Vighātaṃ brūhi mārisāti - 'vighāta'nti vighātaṃ upaghātaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭhanaṃ upaddavaṃ

upassaggaṃ; brūhi - ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi

pakāsehi; mārisāti 'piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravavacanaṃ sappatissavacanametaṃ

mārisāti 'vighātaṃ brūhi mārisa'.

Sutānaṃ tava sāsananti - 'tuyhaṃ vacanaṃ vyappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ1

sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti 'sutvāna tava sāsanaṃ'

1. Anusatthiṃ - sa.

[A]vinayamahāvibhaṅga - paṭhamapārājikaṃ. (Tattha " duṭṭhullaṃ odakantikaṃ rahassa"nti

napuṃsakaliṅgavasena dissati)

[BJT Page 194] [\x 194/]

Viveke sikkhissāma seti - 'viveko'ti tayo vivekā: kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko.

Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhū vivittaṃ senāsanaṃ bhajati: araññaṃ rukkhamūlaṃ

pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Kāyena

vivitto viharati. So eko gacchati. Eko tiṭṭhati. Eko nisīdati eko seyyaṃ kappeti. Eko gāmaṃ

piṇḍāya pavisati. Eko paṭikkamati. Eko raho nisīdati. Eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti. Eko carati

viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Ayaṃ kāyaviveko.

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti.

Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Tatiyaṃ jhānaṃ

samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi

cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya

nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ [PTS Page 141] [\q 141/]

samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ

samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ

samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā

vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi

cittaṃ vivittaṃ hoti. Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā

kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Anāgāmissa

anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti.

Arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā

avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ayaṃ

cittaviveko.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.

Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ upadhiviveko.

Kāyaviveko ca vavakaṭṭhakāyānaṃ1 nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca

parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ

visaṅkhāragatānaṃ.

Viveke sikkhissāma seti - so thero pakatiyā sikkhitasikkho. Apica, dhammadesanaṃ upādāya

dhammadesanaṃ yācanto2 evamāha: 'viveke sikkhissāma se'ti. Tenāha tisso metteyyo:

"Methunamanuyuttassa( iccāyasmā tisso metteyyo)

Vighātaṃ brūhi mārisa,

Sutvāna tava sāsanaṃ

Viveke sikkhissāma se"ti.

1. Vivekaṭṭhakāyānaṃ - sīmu11. Vūpakaṭṭhakāyānaṃ - [PTS. 2.] Yācento - machasaṃ.

[BJT Page 196] [\x 196/]

7 - 2

[PTS Page 142] [\q 142/]

Methunamanuyuttassa ( metteyyāti bhagavā)

Mussatevāpi1 sāsanaṃ,

Micchā ca paṭipajjati

Etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ

Methunamanuyuttassāti - methunadhammo nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo

vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti, [a] kiṃ kāraṇā vuccati

methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo,

yathā ubho kalahakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā 'methunakā' ti

vuccanti, ubho bhassakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vivādakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā 'methunakā' ti vuccanti, ubho vādino 'methunakā'ti

vuccanti, ubho sallāpakā 'methunakā'ti vuccanti, evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ

avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ

kāraṇā vuccati methunadhammo. Methunamanuyuttassāti methunadhamme yuttassa

payuttassa āyuttassa samāyuttassa taccaritassa2 tabbahulassa taggarukassa tanninnassa

tappoṇassa tappabbhārassa tadadhimuttassa tadadhipateyyassāti 'methunamanuyuttassa'.

Metteyyāti - bhagavā taṃ theraṃ gottena ālapati; bhagavāti gāravādhivacanaṃ; apica,

bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā; bhaggamohoti bhagavā; bhaggamānoti

bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti bhagavā; bhaggakilesoti bhagavā; bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā [PTS Page 143] [\q 143/] cīvara

piṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

1. Mussate cāpi - su a. Mussate vāti - sa. 2. Taṃcaritassa - sa

[A] vinayamahāvibhaṅga - paṭhamapārājika.

[BJT Page 198] [\x 198/]

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattinaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'metteyyāti bhagavā. '

Mussate vāpi1 sāsananti - dvīhi kāraṇehi sāsanaṃ mussati: pariyattisāsanampi mussati.

Paṭipattisāsanampi mussati. Katamaṃ taṃ pariyattisāsanaṃ? Yantassa pariyāputaṃ2 suttaṃ

geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ, idaṃ

pariyattisāsanaṃ. Tampi mussati sammussati pamussati sampamussati paribāhiro hotīti

'evampi mussate vāpi sāsanaṃ' katamaṃ paṭipattisāsanaṃ? Sammāpaṭipadā

anulomapaṭipadā [PTS Page 144] [\q 144/] apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā

dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane

mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro satipaṭṭhānā

cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo, idaṃ paṭipattisāsanaṃ. Tampi mussati sammussati pamussati

sampamussati paribāhiro hotīti evampi 'mussate vāpi sāsanaṃ. '

Micchā ca paṭipajjatīti - 'pāṇampi hanti, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi

harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇatīti

'micchā ca paṭipajjati. '

Etaṃ tasmiṃ anāriyanti - etaṃ tasmiṃ puggale anariyadhammo bāladhammo mūḷhadhammo

aññāṇadhammo amarāvikkhepadhammo yadidaṃ micchāpaṭipadāti ' etaṃ tasmiṃ anāriyaṃ.

'

Tenāha bhagavā:

" Methunamanuyuttassa ( metteyyāti bhagavā)

Mussate vāpi sāsanaṃ

Micchā ca paṭipajjati

Etaṃ tasmiṃ anāriya"nti.

1. Mussate vāti - sa. 2. Pariyāpuṇanaṃ - sīmu11. Pariyāpuṭaṃ - manupa pariyāputtaṃ - pu.

[BJT Page 200] [\x 200/]

7 - 3

Eko pubbe caritvāna

Methunaṃ yo nisevati,

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke

Hīnamāhu puthujjanaṃ.

Eko pubbe caritvānāti - dvīhi kāraṇehi eko pubbe caritvāna: pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇā

vavassaggaṭṭhena1 vā. Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena eko pubbe caritvāna? Sabbaṃ

gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā

mittāmaccapaḷibodha1 chinditvā sannidhipaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā

kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā

eko carati [PTS Page 145] [\q 145/] viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ

pabbajjāsaṅkhātena eko pubbe caritvāna; katha1 gaṇā vavassaggaṭṭhena1 eko pubbe

caritvāna? So evaṃ pabbajito samāno eko araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati

appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So

eko gacchati. Eko tiṭṭhati. Eko nisīdati. Eko seyyaṃ kappeti. Eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati.

Eko paṭikkamati. Eko raho nisīdati. Eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti. Eko carati viharati irīyati

vattati pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ gaṇāvavassaggaṭṭhena1 'eko pubbe caritvāna'.

Methunaṃ yo nisevatīti - methunadhammo nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo

vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti, [a] kiṃ kāraṇā vuccati

methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo,

yathā ubho kalahakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā 'methunakā' ti

vuccanti, ubho bhassakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vivādakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā 'methunakā' ti vuccanti, ubho vādino 'methunakā'ti

vuccanti, ubho sallāpakā 'methunakā'ti vuccanti, evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ

avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ

kāraṇā vuccati methunadhammo; methunaṃ yo nisevatīti yo aparena samayena buddhaṃ

dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā methunaṃ dhammaṃ sevati nisevati

saṃsevati paṭisevatīti 'methunaṃ yo nisevati. '

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loketi - 'yāna'nti hatthiyānaṃ assayānaṃ goyānaṃ ajayānaṃ

meṇḍayānaṃ oṭṭhayānaṃ kharayānaṃ, bhantaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ uppathaṃ

gaṇhāti, visamaṃ khāṇumpi pāsāṇampi abhirūhati, yānampi ārohakampi2 bhañjati3

papātepi papatati, yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ uppathaṃ gaṇhāti

evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo uppathaṃ gaṇhāti micchādiṭṭhiṃ gaṇhāti

- pe -

Micchāsamādhiṃ gaṇhāti yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ visamaṃ

khāṇumpi pāsāṇampi abhirūhati, evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo visamaṃ

kāyakammaṃ abhirūhati. Visamaṃ vacīkammaṃ - visamaṃ manokammaṃ abhirūhati,

visamaṃ pāṇātipātaṃ abhirūhati. Visamaṃ adinnādānaṃ abhirūhati. Visamaṃ kāmesu

micchācāraṃ abhirūhati. Visamaṃ musāvādaṃ abhirūhati, visamaṃ pisunavācaṃ abhirūhati.

Visamaṃ pharusavācaṃ abhirūhati. Visamaṃ samphappalāpaṃ abhirūhati. [PTS Page 146] [\q

146/] visamaṃ abhijjhaṃ abhirūhati visamaṃ vyāpādaṃ abhirūhati. Visamaṃ

micchādiṭṭhiṃ abhirūhati. Visame saṅkhāre abhirūhati. Visame pañca kāmaguṇe abhirūhati.

Visame pañca nīvaraṇe abhirūhati.

1. Gaṇavavassaggatthena - sa. 2. Ārohakaṃ - sīmu. 1. 3. Vibhañjati - sīmu. 11.

[BJT Page 202] [\x 202/]

Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ yānampi ārohakampi bhañjati,

evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo niraye attānaṃ bhañjati. Tiracchānayoniya1

attānaṃ bhañjati. Pettivisaye attānaṃ bhañjati. Manussaloke attānaṃ bhañjati. Devaloke

attānaṃ bhañjati. Yathā taṃ bhantaṃ yānaṃ adantaṃ akāritaṃ avinītaṃ papāte papatati,

evamevaṃ so vibbhantako bhantayānapaṭibhāgo jātipapātampi papatati. Jarāpapātampi

papatati. Vyādhipapātampi papatati. Maraṇapapātampi papatati.

Sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsapapātampi papatati. Loketi apāyaloke - pe -

manussaloketi 'yānaṃ bhantaṃva taṃ loke. '

Hīnamāhu puthujjananti - 'puthujjanā'ti kenaṭṭhena puthujjanā? Puthu kilese janentīti

puthujjanā. Puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāni puthujjanā. Puthu satthārānaṃ mukhullokakāti

puthujjanā. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre

abhisaṅkharontīti puthujjanā. Puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā. Puthu

nānāsantāpehi santappantīti1 puthujjanā. Puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā.

Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā2 laggā laggitā

paḷibuddhāti puthujjanā. Puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā

paṭikujjitāti puthujjanā. Hīnamāhu puthujjananti puthujjanaṃ hīnaṃ nihīnaṃ omakaṃ

lāmakaṃ [PTS Page 147] [\q 147/] chattakaṃ3 parittanti evamāhaṃsu, evaṃ kathenti,

evaṃ bhaṇanti, evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti 'hīnamāhu puthujjanaṃ. '

Tenāha bhagavā:

" Eko pubbe caritvāna

Methunaṃ yo nisevati,

Yānaṃ bhantaṃva taṃ loke

Hīnamāhu puthujjana"nti.

7 - 4

Yaso kitti ca yā pubbe

Hāyate vāpi tassa sā,

Etampi4 disvā sikkhetha

Methunaṃ vippahātave.

Yaso kitti ca yā pubbe hāyate vāpi tassa sāti - katamo yaso? Idhekacco pubbe samaṇabhāve

sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī

civarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Ayaṃ yaso.

1. Santapantīti - sīmu11 2. Ajjhosantā - machasaṃ 3. Jatukkaṃ - sīmu. 11 4. Evampi -

sīmu11. Etaṃ - manupa.

[BJT Page 204] [\x 204/]

Katamā kitti. ? Idhekacco pubbe samaṇabhāve kittivaṇṇabhato1 hoti: paṇḍito viyatto

medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno, suttantikoti vā, vinayadharoti vā,

dhammakathikoti vā, āraññikoti vā, piṇḍapātikoti vā, paṃsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā,

sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā, nesajjikoti vā, yathāsanthatikoti vā,

paṭhamassa jhānassa lābhīti vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā,

catutthassa jhānassa lābhīti vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā,

viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā,

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā ayaṃ kittīti 'yaso kitti ca yā pubbe. '

Hāyate vāpi tassa sāti - tassa aparena samayena buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ

paccakkhāya hīnāyāvattassa so ca yaso sā ca kitti hāyati parihāyati [PTS Page 148] [\q 148/]

paridhaṃsati paripatati2 antaradhāyati vippalujjatīti 'yaso kitti ca yā pubbe hāyate vāpi

tassa sā. '

Etampi disvā sikkhetha methunaṃ vippahātaveti - 'eta'nti pubbe samaṇabhāve yaso kitti ca,

aparabhāge buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa ayaso ca

akitti ca, etaṃ sampattivipattiṃ;3 disvāti passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti - etampi disā. Sikkhethāti tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā

adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti

pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī

samādāya sikkhati sikkhāpadesu, khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho sīlaṃ

patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro mokkhaṃ pamokkhaṃ 4 kusalānaṃ dhammānaṃ

samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā. Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi

vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ

upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso

ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati.

Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti,

yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ' upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ1 upasampajja

viharati. Sukhassa ca pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ

atthaṅgamā adukkhaṃ asukhaṃ2 upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja

viharati. Ayaṃ adhicittasikkhā. Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti

udayatthagāminiyā paññāya samannāgato hoti ariyāya nibbedhikāya sammā

dukkhakkhayagāminiyā, so 'idaṃ dukkha'nti yathābhūtaṃ pajānāti. 'Ayaṃ

dukkhasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti. 'Ayaṃ dukkhanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti.

'Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. 'Ime āsavā'ti 'ime āsavā'ti

yathābhūtaṃ pajānāti. 'Ayaṃ āsavasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti. 'Ayaṃ āsavanirodho'ti

yathābhūtaṃ pajānāti. ' Ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ

adhipaññāsikkhā.

1. Kittivaṇṇagato - sīmu. 11. 2. Paripaṭati - sa 3. Sampattiṃ vippattiṃ - sīmu11 4. Mukhaṃ

pamukhaṃ - sīmu11. Manupa.

[BJT Page 206] [\x 206/]

Methunadhammo [PTS Page 149] [\q 149/] nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo

vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti, [a] kiṃ kāraṇā vuccati

methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo,

yathā ubho kalahakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā 'methunakā' ti

vuccanti, ubho bhassakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vivādakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā 'methunakā' ti vuccanti, ubho vādino 'methunakā'ti

vuccanti, ubho sallāpakā 'methunakā'ti vuccanti, evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ

avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ

kāraṇā vuccati methunadhammo. Etampi disvā sikkhetha methunaṃ vippahātaveti

methunadhammassa pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭippassaddhiyā adhisīlampi

sikkheyya. Adhicittampi sikkheyya. Adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto

sikkheyya. Jānanto sikkheyya. Passanto sikkheyya. Paccavekkhanto sikkheyya. Cittaṃ

adhiṭṭhahanto sikkheyya. Saddhāya adhimuccanto sikkheyya. Viriyaṃ paggaṇhanto

sikkheyya satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya cittaṃ samādahanto sikkheyya. Paññāya pajānanto

sikkheyya. Abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya. Pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya.

Pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya. Bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya. Pahātabbaṃ pajahanto

sikkheyya. Bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya. Sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya

ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti 'etampi disvā sikkhetha methunaṃ vippahātave.

'

Tenāha bhagavā:

"Yaso kitti ca yā pubbe

Hāyate vāpi tassa sā,

Etampi disvā sikkhetha

Methunaṃ vippahātave"ti.

7 - 5

Saṅkappehi pareto so1

Kapaṇo viya jhāyati,

Sutvā paresaṃ nigghosaṃ

Maṅku hoti tathāvidho.

Saṅkappehi pareto so kapaṇo viya jhāyatīti - kāmasaṅkappena byāpādasaṅkappena

vihiṃsāsaṅkappena diṭṭhisaṅkappena phuṭṭho pareto samohito samannāgato pihito; kapaṇo

viya mando viya momūho viya jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati; yathā ulūko

rukkhasākhāyaṃ mūsikaṃ magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati, yathā kotthu

nadītīre macche magayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati, yathā [PTS Page 150]

[\q 150/] biḷāro2 sandhisamalasaṃkaṭīre mūsikaṃ magayamāno jhāyati pajjhāyati

nijjhāyati apajjhāyati, yathā gadrabho vahacchinno sandhisamalasaṅkaṭīre jhāyati pajjhāyati

nijjhāyati apajjhāyati, evamevaṃ so vibbhantako kāmasaṅkappena byāpādasaṅkappena

vihiṃsāsaṅkappena diṭṭhisaṅkappena phuṭṭho pareto samohito samannāgato pihito kapaṇo

viya mando viya momūho viya jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyatīti 'saṅkappehi pareto

so kapaṇo viya jhāyati'.

[A]vinayamahāvibhaṅga - paṭhamapārājika. 1. Yo - su. 2. Vilāro - sa.

[BJT Page 208] [\x 208/]

Sutvā paresaṃ nigghosaṃ maṅku hoti tathāvidhoti - 'paresa'nti upajjhāyā vā ācariyā vā

samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā

codenti: " tassa te āvuso alābhā, tassa te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ evarūpaṃ uḷāraṃ satthāraṃ

labhitvā evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitvā evarūpaṃ ariyadhanaṃ labhitvāpi tassa

methunadhammassa kāraṇā buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya

hīnāyāvattosi. Saddhāpi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu. Hirīpi nāma te nāhosi

kusalesu dhammesu. Ottappampi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu. Viriyampi nāma te

nāhosi kusalesu dhammesu. Satipi nāma te nāhosi kusalesu dhammesu. Paññāpi nāma te

nāhosi kusalesu dhammesū"ti. Tesaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ,

sutvā - suṇitvā uggahetvā upadhāretvā upalakkhayitvā; maṅku hoti - pīḷite ghaṭṭito1

byādhito domanassito hoti. Tathāvidhoti tathāvidho [PTS Page 151] [\q 151/] tādiso

tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so vibbhantakoti - 'sutvā paresaṃ nigghosaṃ maṅku

hoti tathāvidho'.

Tenāha bhagavā:

" Saṅkappehi pareto so

Kapaṇo viya jhāyati,

Hutvā paresaṃ nigghosaṃ

Maṅku hoti tathāvidho"ti.

7 - 6

Atha satthāni kurute

Paravādehi codito,

Esa khavassa mahāgedho

Mosavajjaṃ pagāhati.

Atha satthāni kurute paravādehi coditoti - 'athā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nāmetaṃ athāti; satthānīti - tīṇi

satthāni: kāyasatthaṃ vacīsatthaṃ manosatthaṃ. Tividhaṃ manoduccaritaṃ manosatthaṃ.

Paravādehi coditoti - upajjhāyehi vā ācariyehi vā samānupajjhāyakehi2 vā samānācariyakehi

vā mittehi vā sandiṭṭhehi vā sambhattehi vā sahāyehi vā codito sampajānamusā bhāsati: "

abhirato3 ahaṃ bhante ahosiṃ pabbajjāya. Mātā me posetabbā. Tenamhi vibbhanto"ti

bhaṇati. "Pitā me posetabbo. Tenamhi vibbhanto"ti bhaṇati. " Bhātā me posetabbo"ti

bhaṇati. 'Bhaginī me posetabbā"ti bhaṇati. " Putto me posetabbā, ñātakā me posetabbā,

sālohitā me posetabbā. Tenamhi vibbhanto"ti bhaṇati. Vacīsatthaṃ karoti saṅkaroti janeti

sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti 'atha satthāni kurute paravādehi codito'.

1. Ghaṭito - manupa. 2. Samānupajjhāyehi - sīmu11. 3. Anabhirato - sa.

[BJT Page 210] [\x 210/]

Esakhvassa mahāgedhoti - eso kho tassa mahāgedho mahāvanaṃ [PTS Page 152] [\q 152/]

mahāgahanaṃ mahākantāro mahāvisamo mahākuṭilo mahāpaṅko mahāpalipo

mahāpaḷibodho mahābandhanaṃ yadidaṃ sampajānamusāvādoti 'esakhvassa mahāgedho. '

Mosavajjaṃ pagāhatīti - mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato vā parisaggato

vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho "

ehambho purisa, yaṃ jānāsi, taṃ vadehī"ti. So ajānaṃ vā āha: 'jānāmī'ti. Jānaṃ vā āha: 'na

jānāmī'ti. Apassaṃ vā āha: 'passāmī'ti. Passaṃ vā āha: 'na passāmī'ti. Iti attahetu vā parahetu

vā dhanahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati. [A] idaṃ vuccati

mosavajjaṃ. Api ca tihākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musā bhaṇissa'nti.

Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā mayā bhaṇita'nti. Imehi

tihākārehi musāvādo hoti. Api ca, catuhākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musā

bhaṇissa'nti. Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā mayā bhaṇita'nti.

Vinidhāya diṭṭhiṃ. Imehi catuhākārehi musāvādo hoti. Apica, pañcahākārehi - chahākārehi

- sattahākārehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musā bhaṇissa'nti.

Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā bhaṇissa'nti. Bhaṇantassa hoti

'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā bhaṇissa'nti. Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti.

Bhaṇitassa hoti 'musā mayā bhaṇita'nti. Vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya

ruciṃ, vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ. Imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti.

Mosavajjaṃ pagāhatīti mosavajjaṃ pagāhati ogāhati ajjhogāhati pavisatīti 'mosavajjaṃ

pagāhati. '

Tenāha bhagavā:

" Atha satthāni kurute paravādehi codito,

Esakhvassa mahāgedho mosavajjaṃ pagāhatī"ti.

7 - 7

Paṇḍitoti samaññāto ekacariyamadhiṭṭhito,

Savāpi1 methune yutto mandova parikissati.

Paṇḍitoti samaññātoti - idhekacco pubbe samaṇabhāvekittivaṇṇabhato2 hoti paṇḍito

viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno suttantikoti vā vinayadharoti vā

dhammakathikoti vā - pe -

Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, evaṃ ñāto hoti saññāto3 samaññāto hotīti

- paṇḍitoti samaññāto.

1. Athāpi - [PTS] 2. Kittivaṇṇagato - sīmu11 3. Paññāto - sīmu11. Machasaṃ

[A] majjhimanikāya - sāleyyakasutta, tikaṅguttara - puggalavagga.

[BJT Page 212] [\x 212/]

Ekacariyaṃ adhiṭṭhitoti - dvīhi kāraṇehi ekacariyaṃ adhiṭṭhito pabbajjāsaṅkhātena vā gaṇā

vavassaggaṭṭhena vā. Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekacariyaṃ adhiṭṭhito? Sabbaṃ

gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā ekacariyaṃ adhiṭṭhitoti - dvīhi kāraṇehi ekacariyaṃ

adhiṭṭhito pabbajjāsaṅkhātena ekacariyaṃ adhiṭṭhito. Kathaṃ gaṇā vavassaggaṭṭhena

ekacariyaṃ adhiṭṭhito? So evaṃ pabbajito samāno eko araññe vanapatthāni - pe - evaṃ gaṇā

vavassaggaṭṭhena ekacariyaṃ adhiṭṭhitoti ekacariyaṃ adhiṭṭhito.

Sacāpi methune yuttoti - methunadhammo nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo

vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti, [a] kiṃ kāraṇā vuccati

methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo,

yathā ubho kalahakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā 'methunakā' ti

vuccanti, ubho bhassakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vivādakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā 'methunakā' ti vuccanti, ubho vādino 'methunakā'ti

vuccanti, ubho sallāpakā 'methunakā'ti vuccanti, evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ

avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ

kāraṇā vuccati methunadhammo. "Sacāpi methune yutto"ti so aparena samayena buddhaṃ

dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā methunadhamme yutto saṃyutto

payutto āyutto samāyuttoti 'sacāpi methune yutto. '.

Mandova parikissatīti - kapaṇo viya mando viya momūho viya kissati [PTS Page 154] [\q

154/] parikissati parikilissati, pāṇampi hanti, adinnampi ādiyati. Sandhimpi chindati,

nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi

bhaṇati, evampi kissati parikissati parikilissati. Tamenaṃ rājāno gahetvā vividhā

kammakāraṇā kārenti: kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, addhadaṇḍakehipi tāḷenti,

hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti,

nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti,

saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti,

hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cirakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi

karonti, balisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇakampi1 karonti, khārāpatacchikampi karonti,

palighaparivattikampi karonti, palālapiṭṭhikampi karonti, tattenapi telena osiñcanti,

sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti evampi kissati

parikissati parikilissati. Athavā kāmataṇhāya abhibhūto pariyādinnacitto bhoge pariyesanto

nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandati: sītassa purakkato uṇhassa purakkhato

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassehi rissamāno2 khuppipāsāhi miyamāno3

tigumbaṃ4 gacchati, takkolaṃ gacchati, takkasilaṃ gacchati, kālamukhaṃ gacchati,

parammukhaṃ5 gacchati, vesuṅgaṃ gacchati, verāpathaṃ gacchati, javaṃ gacchati, tāmaliṃ6

gacchati, vaṅgaṃ7 gacchati, eḷavaddhanaṃ8 gacchati, suvaṇṇakūṭaṃ [PTS Page 155] [\q

155/] gacchati, suvaṇṇabhūmiṃ gacchati, tambapaṇṇiṃ gacchati, suppārakaṃ98 gacchati,

bharukacchaṃ10 gacchati, suraṭṭhaṃ11 gacchati, aṅgalokaṃ12 gacchati, gaṅgaṇaṃ13 gacchati,

paramagaṅgaṇaṃ14 gacchati, yonaṃ gacchati, paramayonaṃ gacchati, allasandaṃ gacchati,

navakaṃ15 gacchati, mūlapadaṃ16 gacchati,

1. Kahāpaṇikampi - sīmu11 2 pīḷiyamāno - sīmu 11. Machasaṃ 3. Piḷiyamāno - [PTS]. 4.

Gumbhaṃ - sīmu1, gubbaṃ - sa 5. Maraṇapāraṃ - sī purapuraṃ - machasaṃ.

6. Kamaliṃ tamasiṃ - sī. Tamamuniṃ - manupa. Tabbaliṅgaṃ - sī 7. Vaṅkaṃ - sī. 8.

Eḷabandhanaṃ - sī. Machasaṃ. Jalavanaṃ - sīmu. 11 9. Suppādakaṃ - machasaṃ. Suppāraṃ

- sī. 10. Bhārukacchaṃ - sīmu. 11. Bharukaṃ - bhārukacchiṃ - sī. 11. Suraddhaṃ -

suraraṭṭhaṃ - sī 12. Saṅgalokaṃ - sīmu11. Bhaṅgalokaṃ - machasaṃ. Aṅganekaṃ - [PTS]. 13.

Taṅgaṇaṃ - sīmu1 saṅgaṇaṃ - sīmu11. Bhaṅgaṇaṃ - machasaṃ 14. Padapataṅgaṃ - sīmu. 1

Padamataṅgaṇaṃ - sī. Saramataṅgaṇaṃ - machasaṃ 15. Vinakaṃ - machasaṃ, vinaṃ - sī. 16.

Mūlapaddaṃ - manupa.

[BJT Page 214] [\x 214/]

Marukantāraṃ gacchati, chaṇṇupathaṃ gacchati, ajapathaṃ gacchati, meṇḍapathaṃ gacchati,

saṅkupathaṃ gacchati, chattapathaṃ gacchati, vaṃsapathaṃ gacchati; sakuṇapathaṃ1 gacchati,

mūsikapathaṃ gacchati, darīpathaṃ gacchati, vettādhāraṃ2 gacchati, evampi kissati,

parikissati, parikilissati. Gavesanto na vindati. Alābhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ

paṭisaṃvedeti. Evampi kissati parikissati parikilissati. Gavesanto vindati3 laddhā ca

ārakkhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti: " kinti me bhoge neva rājāno

hareyyuṃ' na corā hareyyuṃ' na aggi daheyya' na udakaṃ vaheyya' na appiyā dāyādā

hareyyu"nti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti. So

vippayogamūlakamipi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kissati parikissati

parikilissatīti - sacāpi [PTS Page 156] [\q 156/] methune yutto mandova parikissati.

Tenāha bhagavā:

" Paṇḍatoti samaññāto ekacariyamadhiṭṭhito

Sacāpi methune yutto mandova parikissatī"ti.

7 - 8

Etamādīnavaṃ ñatvā muni pubbāpare idha,

Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā na nisevetha methunaṃ.

Etamādīnavaṃ ñatvā muni pubbāpare idhāti - 'eta'nti pubbe samaṇabhāve yaso ca kitti ca,

aparabhāge buddhaṃ dhammaṃ saṅghaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattassa ayaso ca

akitti ca, etaṃ sampattivipattiṃ4 ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvā; munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā - pe -

Saṅgajālamaticca so muni; idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ

ādāye imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane

imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ brahmacariye imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloketi

'etamādīnavaṃ ñatvā muni pubbāpare idha. '

1. Aṃsapathaṃ - sī - 2. Vettācāraṃ - sīmu11. Machasaṃ. Cettādhāraṃ - manupa 3. Na vindati

- sīmu. 11. 4. Sampattiṃ vipattiṃ - sīmu11, sampattivipattiñca - manupa.

[BJT Page 216] [\x 216/]

Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirāti - dvīhi kāraṇehi ekacariyaṃ daḷhaṃ kareyya: pabbajjāsaṅkhātena

vā gaṇā (vavassaggaṭṭhena) vā. Kathaṃ pabbajjāsaṅkhātena ekacariyaṃ daḷhaṃ kareyya?

Sabbaṃ gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ

chinditvā mittāmaccapaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni

acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko careyya

vihareyya vatteyya pāleyya [PTS Page 157] [\q 157/] yapeyya yāpeyya. Evaṃ

pabbajjāsaṅkhātena ekacariyaṃ daḷhaṃ kareyya. Katha1 gaṇāvavassaggaṭṭhena ekacariyaṃ

daḷhaṃ kareyya. ? So evaṃ pabbajito samāno eko araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni

paṭiseveyya appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppāni. So eko gaccheyya. Eko tiṭṭheyya. Eko nisīdeyya eko seyyaṃ

kappeyya. Eko gāmaṃ piṇḍāya paviseyya. Eko paṭikkameyya. Eko raho nisīdeyya. Eko

caṅkamaṃ adhiṭṭheyya. Eko careyya vihareyya irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya.

Evaṃ gaṇā vavassaggaṭṭhena ekacariyaṃ daḷhaṃ kareyya ekacariyaṃ thiraṃ1 kareyya,

viriyaṃ kareyya daḷhasamādāno assa, avaṭṭhitasamādāno assa kusalesu dhammesūti

'ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā. '

Na nisevetha methunanti - methunadhammo nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo

vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti, [a] kiṃ kāraṇā vuccati

methunadhammo? Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo,

yathā ubho kalahakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā 'methunakā' ti

vuccanti, ubho bhassakārakā 'methunakā'ti vuccanti, ubho vivādakārakā 'methunakā'ti

vuccanti, ubho adhikaraṇakārakā 'methunakā' ti vuccanti, ubho vādino 'methunakā'ti

vuccanti, ubho sallāpakā 'methunakā'ti vuccanti, evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ

avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti, taṃ

kāraṇā vuccati methunadhammo. Methunadhammaṃ na seveyya, na niseveyya, na

saṃseveyya na paṭiseveyya, na careyya, na samācareyya, na samādāya vatteyyāti 'na

nisevetha methunaṃ'.

Tenāha bhagavā:

"Etamādīnavaṃ ñatvā muni pubbāpare idha,

Ekacariyaṃ daḷhaṃ kayirā na nisevetha methuna"nti.

7 - 9

Vivekaññeva 2 sikkhetha etadariyānamuttamaṃ3,

Tena seṭṭho na maññetha sa ve nibbānasantike.

Vivekaññeva sikkhethāti - 'vivekā'ti tayo vivekā: kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko.

Katamo kāyaviveko? [PTS Page 158] [\q 158/] idha bhikkhū vivittaṃ senāsanaṃ bhajati:

araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ

palālapuñjaṃ. Kāyena vivitto viharati. So eko gacchati. Eko tiṭṭhati. Eko nisīdati eko seyyaṃ

kappeti. Eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Eko paṭikkamati. Eko raho nisīdati. Eko caṅkamaṃ

adhiṭṭhāti. Eko carati viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Ayaṃ kāyaviveko.

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vivittaṃ hoti.

Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Tatiyaṃ jhānaṃ

samāpannassa pītiyā cittaṃ vivittaṃ hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi

cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya

nānattasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa

ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa

viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa

ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vivittaṃ hoti. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya

sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ

hoti. Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā oḷārikā kāmarāgānusayā

paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Anāgāmissa anusahagatā

kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Arahato

rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā

tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ vivittaṃ hoti. Ayaṃ cittaviveko.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.

Upadhiviveko vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ upadhiviveko.

Kāyaviveko ca vavakaṭṭhakāyānaṃ1 nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca

parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ

visaṅkhāragatānaṃ.

"Sikkhā"ti. Tisso sikkhā: adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā katamā

adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro mokkhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi

savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati.

Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ

samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca

viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti '

upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ1 upasampajja viharati. Sukhassa ca

pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhaṃ

asukhaṃ2 upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ

adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodho'ti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime

āsavā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

āsavanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā. Vivekaññeva sikkhethāti - vivekaññeva sikkheyya ācareyya

samācareyya samādāya vatteyyāti 'vivekaññeva sikkhetha. '

1. Daḷhaṃ - sīmu11. 2. Vivekaṃ yeva - su. 3. Etamariyānamuttamaṃ - sa 4.

Vivekaṭṭhakāyānaṃ - sīmu. 11. Machasaṃ.

[BJT Page 218] [\x 218/]

Etadariyānamuttamanti - ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca paccekabuddhā ca.

Ariyānaṃ etaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ yadidaṃ

vivekacariyāti 'etadariyānamuttamaṃ. '

Tena seṭṭho na maññethāti - tāya vivekacariyāya unnatiṃ na kareyya, unnamaṃ na kareyya,

mānaṃ na kareyya, thāmaṃ na kareyya, thambhaṃ na kareyya, na tena mānaṃ janeyya, na

tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti 'tena seṭṭho na maññetha. '

Sa ve nibbānasantiketi - so nibbānassa santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti - sa ve

nibbānasantike.

Tenāha bhagavā:

"Vivekaññeva1 sikkhetha etadariyānamuttamaṃ2,

Tena seṭṭho na maññetha sa ve nibbānasantike"ti.

7 - 10

Rittassa munino carato kāmesu anapekkhino,

Oghatiṇṇassa pihayanti kāmesu gathitā3 pajā.

Rittassa munino caratoti - 'rittassā'ti rittassa vivittassa pavivittassa [PTS Page 159] [\q 159/]

kāyaduccaritena rittassa vivittassa pavivittassa, vacīduccaritena rittassa vivittassa

pavivittassa, manoduccaritena rittassa vivittassa pavivittassa, rāgena dosena mohena

kodhena upanāhena makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena

thambhena sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi

sabbaduccaritehi sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi4

rittassa vivittassa pavivittassa, muninoti monaṃ vuccati ñāṇaṃ - pe -

Saṅgajālamaticca so muni, caratoti carato viharato irīyato vattato pālayato yapato yāpayatoti

'rittassa munino carato. '

Kāmesu anapekkhinoti - 'kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame

vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā,

khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca

koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo rāgā kāmo

saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmachando kāmarāgo kāmanandi kāmataṇhā kāmasineho

kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmūpādānaṃ

kāmacchandanīvaraṇaṃ -

1. " Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṃkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṃkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī" [a] ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ

gametvā kāmesu anapekkhamāno cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo

paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo

nicchāto nibbuto sītībhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti 'kāmesu

anapekkhino. '

1. Vivekaṃ yeva - su 2 etamariyānamuttamaṃ - sa 3. Gadhitā - manupa. Machasaṃ [PTS] 4.

Sabbakusalābhisaṅkhārehi - sīmu11.

[BJT Page 220] [\x 220/]

Oghatiṇṇassa pihayanti kāmesu gathitā1 pajāti - " pajā"ti sattādhivacanaṃ, pajā kāmesu rattā

giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā paḷibuddhā; te kāmoghatiṇṇassa

bhavoghatiṇṇassa diṭṭhoghatiṇṇassa avijjoghatiṇṇassa sabbasaṃsārapathaṃ2 tiṇṇassa

uttiṇṇassa nittiṇṇassa atikkantassa samatikkantassa vītivattassa pāraṃ gatassa pāraṃ

pattassa antaṃ [PTS Page 160] [\q 160/] gatassa antaṃ pattassa koṭiṃ gatassa koṭiṃ

gatassa koṭiṃ pattassa pariyantaṃ gatassa pariyantaṃ pattassa vosānaṃ gatassa vosānaṃ

pattassa tāṇaṃ gatassa tāṇaṃ pattassa lenaṃ gatassa lenaṃ pattassa saraṇaṃ gatassa saraṇaṃ

pattassa abhayaṃ gatassa abhayaṃ pattassa accutaṃ gatassa accutaṃ pattassa amataṃ gatassa

amataṃ pattassa nibbānaṃ gatassa nibbānaṃ pattassa icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti

abhijappanti. Yathā nāma iṇāyikā ānaṇayaṃ patthenti pihayanti, yathā ābādhikā ārogyaṃ

Patthenti pihayanti, yathā bandhanabaddhā bandhanamokkhaṃ patthenti pihayanti, yathā

dāsā bhujissaṃ patthenti pihayanti, yathā kantāraddhānapakkhannā3 khemantabhūmiṃ

patthenti pihayanti, evamevaṃ pajā kāmesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā

laggitā paḷibuddhā. Te kāmoghatiṇṇassa bhavoghatiṇṇassa te kāmoghatiṇṇassa

bhavoghatiṇṇassa diṭṭhoghatiṇṇassa avijjoghatiṇṇassa sabbasaṃsārapathaṃ2 tiṇṇassa

uttiṇṇassa nittiṇṇassa atikkantassa samatikkantassa vītivattassa pāraṃ gatassa pāraṃ

pattassa antaṃ gatassa antaṃ pattassa koṭiṃ gatassa koṭiṃ gatassa koṭiṃ pattassa pariyantaṃ

gatassa pariyantaṃ pattassa vosānaṃ gatassa vosānaṃ pattassa tāṇaṃ gatassa tāṇaṃ pattassa

lenaṃ gatassa lenaṃ pattassa saraṇaṃ gatassa saraṇaṃ pattassa abhayaṃ gatassa abhayaṃ

pattassa accutaṃ gatassa accutaṃ pattassa amataṃ gatassa amataṃ pattassa nibbānaṃ gatassa

nibbānaṃ pattassa icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappantīti. 'Oghatiṇṇassa

pihayanti kāmesu gathitā1 pajā. '

Tenāha bhagavā:

"Rittassa munino carato kāmesu anapekkhino,

Oghatiṇṇassa pihayanti kāmesu gathitā pajā"ti.

Tissametteyyasuttaniddeso sattamo.

8

Pasūrasuttaniddeso

8 - 1

Atha pasūrasuttaniddeso vuccati:

" Idheva [PTS Page 161] [\q 161/] suddhiṃ iti vādayanti4

Nāññesu dhammesu visuddhimāhu,

Yannissitā tattha subhaṃ vadānā

Paccekasaccesu puthū niviṭṭhā.

1. Gadhitā - manupa. Machasaṃ. [PTS] 2. Sabbasaṅkhārapathaṃ - sa 3. Pakkhandhā - sīmu

1 pakkhandā - machasaṃ. 4. Vādiyanti - su [PTS.]

[BJT Page 222] [\x 222/]

Idheva suddhiṃ iti vādayantīti - idheva suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; 'sassato loko, asassato loko,

antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato

parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā,

neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ moghamañña'nti suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharantīti 'idheva suddhiṃ iti vādayanti. '

Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti - attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ

paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti: so satthā na

sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na

supaññattā, [PTS Page 162] [\q 162/] maggo na niyyāṇiko, na tattha suddhi vā visuddhi

vā parisuddhi vā mutti vā vimutti vā parimutti vā; na tattha sujjhanti vā visujjhanti vā

parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā; hīnā nihīnā omakā lāmakā

chattakā1 parittāti, evamāhaṃsu evaṃ vadanti evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti

evaṃ voharantīti 'nāññesu dhammesu visuddhimāhu. '

Yannissitā tattha subhaṃ vadānāti - 'yannissitā'ti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ

diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissitā assitā2 allīnā upāgatā ajjhositā adhimuttā; tatthāti sakāya

diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā; subhaṃ vadānāti subhavādā

sobhanavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā

ṭhānavādā sakāya laddhiyāti 'yannissitā tattha subhaṃ vadānā. '

Paccekasaccesu puthu niviṭṭhāti - puthu samaṇabrāhmaṇā puthu paccekasaccesu niviṭṭhā

patiṭṭhitā allīnā upagatā (ajjhositā) adhimuttā 'sassato loko, idameva saccaṃ

moghamañña'nti niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā; 'asassato loko antavā

loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato

parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā,

neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ moghamañña'nti niviṭṭhā

patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti 'paccekasaccesu puthū niviṭṭhā. '

Tenāha bhagavā:

" Idheva suddhiṃ iti vādayanti

Nāññesu dhammesu visuddhimāhu,

Yannissitā tattha subhaṃ vadānā

Paccekasaccesu puthū niviṭṭhā"ti.

1. Jatukkā - sīmu11 chatukkā - machasaṃ catukkā - manupa 2. Ānissitā - sī. Machasaṃ.

Sannissitā - [PTS] patiṭṭhitā - sīmu11.

[BJT Page 224] [\x 224/]

8 - 2

Te [PTS Page 163] [\q 163/] vādakāmā parisaṃ vigayha

Bālaṃ dahanti mithu aññamaññaṃ,

Vadanti te aññasitā kathojjaṃ

Pasaṃsakāmā kusalāvadānā.

Te vādakāmā parisaṃ vigayhāti - 'te vādakāmā'ti te vādakāmā vādatthikā vādādhippāyā

vādapurekkhārā vādapariyesanaṃ carantā; parisaṃ - khattiyaparisaṃ brāhmaṇaparisaṃ

gahapatiparisaṃ samaṇaparisaṃ vigayha ogayha; vigayhāti ajjhogahetvā pavisitvāti 'te

vādakāmā parisaṃ vigayha. '

Bālaṃ dahanti mithu aññamaññanti - 'mithū'ti dve janā dve kalahakārakā dve

bhaṇḍanakārakā dve bhassakārakā dve vivādakārakā dve adhikaraṇakārakā dve vādino

dve sallāpakā; te aññamaññaṃ hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato parittato

dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti1 upaparikkhantīti 'bālaṃ dahanti mithu

aññamaññaṃ. '

Vadanti te aññasitā kathojjanti - te aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ

paṭipadaṃ maggaṃ nissitā assitā2 allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā; kathojjaṃ vuccati

kalaho bhaṇḍanaṃ viggaho vivādo medhagaṃ; athavā kathojjanti anojavantī3 sā kathā4

kathojjaṃ vadanti, kalahaṃ vadanti. Bhaṇḍanaṃ vadanti. Viggahaṃ vadanti. Vivādaṃ

vadanti. Medhagaṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti 'vadanti te aññasitā

kathojjaṃ. '

Pasaṃsakāmā kusalāvadānāti - 'pasaṃsakāmā'ti pasaṃsakāmā pasaṃsatthikā pasaṃsādhippāyā

pasaṃsāpurekkhārā pasaṃsāpariyesanaṃ carantā; kusalāvadānāti kusalavādā [PTS Page 164]

[\q 164/] paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā

ṭhānavādā sakāya laddhiyāti 'pasaṃsakāmā kusalāvadānā. '

Tenāha bhagavā:

" Te vādakāmā parisaṃ vigayha

Bālaṃ dahanti mithu aññamaññaṃ,

Vadanti te aññasitā kathojjaṃ

Pasaṃsakāmā kusalāvadānā"ti.

8 - 3

Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe

Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti,

Apāsadasmiṃ5 pana maṅku hoti,

Nindāya so kuppati randhamesī.

1. Nigghāyanti - [PTS] 2. Patiṭṭhitā - sīmu. 11 Anissitā - manupa. Ānissitā - machasaṃ

sannissitā - [PTS] 3. Anojavantīti - sīmu11. 4. Nisākathā - machasaṃ 5. Apāhatasmiṃ -

sīmu11. Avāsadasmiṃ - machasaṃ.

[BJT Page 226] [\x 226/]

Yutto kathāyaṃ parisāya majjheti - khattiyaparisāya vā brāhmaṇaparisāya vā

gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano kathāyaṃ yutto payutto āyutto

samāyutto sampayutto kathetunti 'yutto kathāyaṃ parisāya majjhe'

Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hotīti - 'pasaṃsamiccha'nti pasaṃsaṃ thomanaṃ kittiṃ

vaṇṇahāriyaṃ icchanto patthayanto pihayanto abhijappanto; vinighāti hotīti - pubbeva

sallāpā kathaṃkathī vinighāti hoti: 'jayo nu kho me bhavissati, parājayo nu kho me

bhavissati, kathaṃ niggahaṃ karissāmi, kathaṃ paṭikkammaṃ karissāmi, kathaṃ visesaṃ

karissāmi, kathaṃ paṭivisesaṃ karissāmi, kathaṃ āveṭhiyaṃ karissāmi, kathaṃ maṇḍalaṃ

karissāmī'ti. Evaṃ pubbeva sallāpā kathaṅkathī vinighāti hotīti 'pasaṃsamicchaṃ vinighāti

hoti.'

Apāsadasmiṃ2 pana maṅku hotīti - 'ye te pañhavīmaṃsakā parisā [PTS Page 165] [\q 165/]

pārisajjā pāsārikā3 te apasādenti: 'atthāpagataṃ bhaṇita'nti atthato apasādenti.

'Byañjanāpagataṃ bhaṇita'nti byañjanato apasādenti. 4 'Atthabyañjanāpagataṃ bhaṇita'nti

atthabyañjanato apasādenti. 'Attho te dunnīto. Byañjanaṃ te duropitaṃ. Atthabyañjanaṃ te

dunnītaṃ duropitaṃ. Niggaho te akato. Paṭikammaṃ te dukkataṃ. Viseso te akato.

Paṭiviseso te dukkato. Āveṭiyā te akatā, nibbeṭiyā te dukkatā. Chedo te akato. Maṇḍalaṃ te

dukkataṃ. Visamaṃ kathitaṃ5 dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttā dubbhāsita'nti

apasādenti. 6 Apāsadasmiṃ2 pana maṅku hotīti apāhatasmiṃ maṅku hoti pīḷito ghaṭṭito

byādhito domanassito hotīti apāsadasmiṃ pana maṅku hoti. '

Nindāya so kuppati randhamesīti - 'nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya kuppati

randhamesīti - 'nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya kuppati vyāpajjati patitthīyati.

Kopañca dosañca appaccayañca pātukarotī'ti nindāya so kuppati randhamesīti 'nindāya

garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya kuppati vyāpajjati patitthīyati. Kopañca dosañca

appaccayañca pātukarotī'ti nindāya so kuppati. Randhamesīti randhamesī. '

Tenāha bhagavā:

" Yutto kathāyaṃ parisāya majjhe

Pasaṃsamicchaṃ vinighāti hoti,

Apāsadasmiṃ2 pana maṅku hoti

Nindāya so kuppati randhamesī"ti.

1. Chedanaṃ - sa 2 apāhatasmiṃ - sīmu11, [PTS] 3. Pāsanikā[PTS.] Pāsādanīyā - sa 4.

Apaharanti - sīmu11. [PTS] 5. Visamakathaṃ - sīmu11. 6. Apaharanti - sīmu. 11.

[BJT Page 228] [\x 228/]

8 - 4

Yamassa [PTS Page 166] [\q 166/] vādaṃ parihīnamāhu

Apāsadaṃ1 pañhavīmaṃsakā se,

Paridevati socati hīnavādo

Upaccagā manti anutthunāti.

Yamassa vādaṃ parihīnamāhūti - yaṃ assa2 vādaṃ hīnaṃ nihīnaṃ parihīnaṃ parihāpitaṃ na

paripūritaṃ evamāhaṃsu eṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti

'yamassa vādaṃ parihīnamāhu. '

Apāsadaṃ pañhavīmaṃsakā seti - ye te pañhavīmaṃsakā parisā pārisajjā pāsārikā3 te

apasādenti: 'atthāpagataṃ bhaṇita'nti atthato apasādenti. 'Byañjanāpagataṃ bhaṇitanti'

'byañjanato apasādenti. 'Atthabyañjanāpagataṃ bhaṇita'nti atthabyañjanato apasādenti.

'Attho te dunnīto. Byañjanaṃ te duropitaṃ. Atthabyañjanaṃ dunnītaṃ duropitaṃ. Niggaho

te akato. Paṭikammaṃ te dukkataṃ. Viseso te akato. Paṭiviseso te dukkato. Āveṭhiyā te akatā.

Nibbeṭhiyā te dukkatā, chedo te akato, maṇḍalaṃ te dukkataṃ, visamaṃ katitaṃ4

dukkathitaṃ dubbhaṇitaṃ dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsitanti apaharantīti - 'apāsadaṃ

pañhavīmaṃsakā se. '

Paridevati socati hīnavādoti - 'paridevatīti' 'aññaṃ mayā āvajjitaṃ, aññaṃ cintitaṃ, aññaṃ

upadhāritaṃ, aññaṃ upasikkhitaṃ, aññaṃ upalakkhitaṃ. So mahāpakkho mahāpariso

mahāparivāro. Parisā'yaṃ vaggā na samaggā. Samaggāya parisāya hetu kathāsallāpo. Puna

bhañajissāmī'ti5 yā evarūpā vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā6 lālappitattanti7

paridevati. Socatīti 'tassa jayo'ti socati, 'mayhaṃ parājayo'ti socati. 'Tassa lābho'ti socati.

'Mayhaṃ alābho'ti socati. 'Tassa yaso'ti socati. 'Mayhaṃ ayaso'ti socati. 'Tassa pasaṃsā'ti

socati. 'Mayhaṃ nindā'ti socati; 'tassa sukha'nti socati; 'mayhaṃ dukkha'nti socati. 'So sakkato

garukato mānito pūjito apacito lābhī

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayahesajjaparikkhārānaṃ. Ahamasmi asakkato

agarukato amānito [PTS Page 167] [\q 167/] apūjito anapacito na lābhī

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkharāna'nti socati kilamati paridevati

urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatīti paridevati socati. ' Hīnavādoti - hīṇavādo

parihīnavādo parihāpitavādo na paripūravādoti 'paridevati socati hīnavādo. '.

1. Apāhataṃ - sīmu11 machasaṃ, [PTS] 2. Tassa - manupa. 3. Pasādanīyā - sa. 4.

Visamakathaṃ - sīmu11 5. Haññissāmīti - sīmu. 11 Sajissāmīti - manupa. Hindissāmīti - sī

6. Lālappāyanā - sīmu11 machasaṃ [PTS] 7. Lālappāyitattanti - sīmu11. Maja

[BJT Page 230] [\x 230/]

Upaccagā manti anutthunātīti - 'so maṃ vādena vādaṃ accagā upaccagā atikkanto

samatikkanto vītivatto'ti evampi upaccagā manti; athavā 'maṃ vādena vādaṃ abhibhavitvā

ajjhottharitvā pariyādiyitvā maddayitvā carati viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpetī'ti

evampi upaccagā manti; anutthunāti vuccati vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā

lālappitattanti 'upaccagā manti anutthunāti. '

Tenāha bhagavā:

" Yamassa vādaṃ parihīnamāhu

Apāsadaṃ pañhavīmaṃsakā se,

Paridevati socati hīṇavādo

Upaccagā manti anutthunātī"ti.

8 - 5

Ete vivādā samaṇesu jātā

Etesu ugghāti nighāti hoti,

Etampi disvā virame kathojjaṃ

Na haññadattha'tthi pasaṃsalābhā.

Ete vivādā samaṇesu jātāti - 'samaṇā'ti ye keci ito bahiddhā paribbājupagatā1

paribbājasamāpannā2. Ete diṭṭhikalahā diṭṭhibhaṇḍanā diṭṭhiviggahā diṭṭhivivādā

diṭṭhimedhagā samaṇesu jātā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtāti 'ete vivādā

samaṇesu jātā. '

Etesu ugghāti nighāti hotīti - jayaparājayo hoti, lābhā lābho hoti, yasāyaso hoti,

nindāpasaṃsā hoti, sukhadukkhaṃ [PTS Page 168] [\q 168/] hoti, somanassadomanassaṃ

hoti, iṭṭhā niṭṭhaṃ hoti, anunayapaṭighaṃ hoti, ugghātitanighātitaṃ3 hoti, anurodhavirodho

hoti, jayena cittaṃ ugghātitaṃ hoti, parājayena cittaṃ nighātitaṃ hoti, lābhena cittaṃ

ugghātitaṃ hoti, alābhena cittaṃ nighātitaṃ hoti, yasena cittaṃ ugghātitaṃ hoti, alābhena

cittaṃ nighātitaṃ hoti, yasena cittaṃ ugghātitaṃ hoti, nindāya cittaṃ nighātitaṃ hoti, sukhena

cittaṃ ugghātitaṃ hoti, dukkhena cittaṃ nighātitaṃ hoti, somanassena cittaṃ ugghātitaṃ hoti,

domanassena cittaṃ nighātitaṃ hoti, unnatiyā4 cittaṃ ugghātitaṃ hoti, onatiyā cittaṃ

nighātitaṃ hotīti 'etesu ugghāti nighāti hoti. '

Etampi disvā virame kathojjanti - 'etampī'ti etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu

diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhaghesūti etampi disvā; virame kathojjanti - 'kathojjaṃ' vuccati

kalaho bhaṇḍanaṃ viggaho vivādo medhagaṃ. Athavā, kathojjanti anojavantī sā kathā.

Kathojjaṃ na kareyya, kalahaṃ na kareyya, bhaṇḍanaṃ na kareyya, viggahaṃ na kareyya,

vivādaṃ na kareyya, medhagaṃ na kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ

pajaheyya, vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya,

kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo

vippayutto5 visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti 'etampi disvā virame kathojjaṃ.

'

1. Paribbajupagatā - machasaṃ 2. Paribbajasamāpannā - machasaṃ. Paribbājakasamāpannā -

[PTS] 3. Ugghātinigghāti - [PTS] 4. Uṇṇatiyā - syā 5. Vippamutto - sī.

[BJT Page 232] [\x 232/]

Nahaññadattha'tthi pasaṃsalābhāti - pasaṃsalābhā añño attho natthi attattho vā parattho vā

ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho [PTS Page

169] [\q 169/] gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho

nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā natthi na

santi na saṃvajjanti nūpalabbhantī'ti 'na haññadattha'tthi pasaṃsalābhā. '

Tenāha bhagavā:

"Ete vivādā samaṇesu jātā

Etesu ugghātinighāti hoti,

Etampi disvā virame kathojjaṃ

Nahaññadattha'tthi pasaṃsalābhā"ti.

8 - 6

Pasaṃsito vā pana tattha hoti

Akkhāya vādaṃ parisāya majjhe,

So taṃ hasati1 unnamaticca2 tena

Pappuyya3 tamattha1 yathāmano ahu.

Pasaṃsito vā pana tattha hotīti - 'tatthā'ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā

sakāya laddhiyā pasaṃsito thomito kittito vaṇṇito hotīti 'pasaṃsito vā pana tattha hoti'.

Akkhāya vādaṃ parisāya majjheti - khattiyaparisāya cā brāhmaṇa parisāya vā

gahapatiparisāya vā samaṇaparisāya vā majjhe attano vādaṃ akkhāya ācikkhitvā anuvādaṃ

akkhāya ācikkhitvā thambhayitvā bruhayitvā dīpayitvā jotayitvā voharitvā parigaṇhitvāti

'akkhāya vādaṃ parisāya majjhe'.

So taṃ hasati unnamaticca tenāti - so tena jayatthena tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano

paripuṇṇasaṃkappo; athavā dantavidaṃsakaṃ hasamāno so hasati. Unnamaticca tenāti - so

tena jayatthena unnato hoti. Unnamo [PTS Page 170] [\q 170/] dhajo sampaggāho

ketukamyatā cittassāti 'so taṃ hasati unnamaticca tena. '

Pappuyya tamatthaṃ yathāmano ahūti - 'taṃ jayatthaṃ 'pappuyya pāpuṇitvā adhigantvā

vinditvā paṭilabhitvā; yathāmano ahūti yathāmano ahu yathācitto ahu yathāsaṃkappo ahu

yathāviññāṇo ahūti - pappuyya tamatthaṃ yathāmano ahu. '

Tenāha bhagavā:

"Pasaṃsito vā pana tattha hoti

Akkhāya vādaṃ parisāya majjhe,

So taṃ hasati unnamaticca tena

Pappuyya3 tamattha1 yathāmano ahū"ti.

1. So hassati - machasaṃ, [PTS] 2. Unnatī ca - machasaṃ 3. Samapuyya - katthaci.

[BJT Page 234] [\x 234/]

8 - 7

Yā unnati sāssa vighātabhūmi

Mānātimānaṃ vadake1 paneso,

Etampi disvā na vivādiyetha

Na hī tena suddhiṃ kusalā vadanti,

Yā unnati sāssa vighātabhūmīti - "yā, ti yā unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā

cittassāti yā unnati; sāssa vighātabhūmīti sā tassa vighātabhūmi upaghātabhūmi

pīḷanabhūmi ghaṭṭanabhūmi upaddavabhūmi upassaggabhūmīti - 'unnati sāssa

vighātabhūmi. '

Mānātimānaṃ vadate2 panesoti - so puggalo mānaṃ ca vadati, atimānaṃ ca vadatīti -

'mānātimānaṃ vadate paneso. '

Etampi disvā na vivādiyethāti - etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu

diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti - etampi disvā; na vivādiyethāti - [PTS Page 171] [\q

171/] na kalahaṃ kareyya, na bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ

kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ jaheyya

vinodeyya byantiṃ kareyya anabhāvaṃ gameyya. Kalahabhaṇḍanaviggavivādamedhagā

ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto3 visaññutto vimariyādīkatena

cetasā vihareyyāti 'etampi disvā na vivādiyetha. '

Na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti - 'kusalā'ti ye te khandhakusalā dhātukusalā

āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā

iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā

nibbānakusalā diṭṭhikalahena diṭṭhibhaṇḍanena diṭṭhiviggahena diṭṭhivivādena

diṭṭhimedhagena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ na vadanti, na

kathenti, na bhaṇanti na dīpayanti, na voharantīti 'na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti. '

Tenāha bhagavā:

"Yā unnati sāssa vighātabhūmi

Mānātimānaṃ vadate paneso,

Etampi disvā na vivādiyetha

Na hi tena suddhiṃ kusalā vadantī"ti.

8 - 8

Sūro yathā rājakhādāya phuṭṭho

Abhigajjameti paṭisūramicchaṃ,

Yeneva so tena palehi sūra4

Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya.

1Carate - sīmu. 11 Manupa. 2. Carate - manupa. 3. Vippamutto - sīmu 11 [PTS] 4. Sūraṃ -

manupa.

[BJT Page 236] [\x 236/]

Sūro yathā rājakhādāya phuṭṭhoti - 'sūro'ti sūro vīro vikkanto abhīru acchambhī anutrāsi

apalāyī; rājakhādāya phuṭṭhoti rājakhādanīyena rājabhojanīyena phuṭṭho posito [PTS Page

172] [\q 172/] āpādito1 vaḍḍhitoti 'sūro yathā rājakhādāya phuṭṭho. '

Abhigajjameti paṭisūramicchanti - so gajjanto uggajjanto abhigajjanto eti upeti apagacchati

paṭisūraṃ paṭipurisaṃ paṭisattuṃ paṭimallaṃ icchanto sādiyanto patthayante pihayanto

abhigajjantoti ' abhigajjameti paṭisūramicchaṃ. '

Yeneva so tena palehi sūrāti - yeneva so diṭṭhigatiko tena palehi, tena vaja2, tena gaccha,

tena abhikkama. So tuyhaṃ paṭisūro paṭipuriso paṭisattu paṭimalloti 'yeneva so tena palehi

sūra. '

Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyāti - 'pubbeva bodhiyā mūle ye paṭisenikarā kilesā

paṭilomakarā paṭikaṇaṭanarā3 paṭipakkhakarā, te natthi na santi na saṃvijjanti

nūpalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhā; yadidaṃ yudhāyāti yadidaṃ yuddhatthāya kalahatthāya bhaṇḍanatthāyu

viggahatthāya vivādatthāya medhagatthāyāti ' pubbeva natthi yadidaṃ yudhāya. '

Tenāha bhagavā:

"Sūro yathā rājakhādāya phuṭṭho

Abhigajjameti paṭisūramicchaṃ,

Yeneva so tena palehi sūra

Pubbeva natthi yadidaṃ yudhāyā"ti.

8 - 9

Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti4

Idameva saccanti ca vādayanti, 5

Te tvaṃ vadassu na hi te'dha atthi

Vādamhi jāte paṭisenikattā.

Ye [PTS Page 173] [\q 173/] diṭṭhimuggayha vivādayantīti - ye dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānaṃ

aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā gaṇhitvā uggaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā

vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ karonti,

medhagaṃ karonti:

'Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi. Ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ

imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno.

Sahitaṃ me. Asahitaṃ te. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca pacchā vacanīyaṃ pure avaca.

Āciṇṇaṃ6 te vipāravantaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara vādappamokkhāya.

Nibbeṭhehi7 vā sace pahosī'ti 'ye diṭṭhimuggayha vivādayanti. ,

1. Apādito - machasaṃ. 2. Vada - sīmu 1. 3. Paṭibhaṇḍakarāsīmu11 paṭikaṇḍakarā -

manupa

Paṭikaṇḍakakarā - machasaṃ. 4. Vivādiyanti - samī11. [PTS]. 5. Vādiyanti [PTS] 6.

Adhiciṇṇaṃ - sīmu11. Machasaṃ [PTS.] Avacinnaṃ - manupa. 7. Nibbeṭṭhehi - sīmu11.

Nibbedhehi - machasaṃ. [PTS]

[BJT Page 238] [\x 238/]

Idameva saccanti ca vādayantīti - 'sassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña'nti vādayanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ

taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato

parammaraṇā, hoti ca na va hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti, na na hoti tathāgato

parammaraṇā idameva saccaṃ, moghañña'nti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharantīti ' idameva saccanti ca vādayanti. '

Te tvaṃ vadassu na hi te'dha atthi vādamhi jāte paṭisenikattāti - te tvaṃ diṭṭhigatike

vadassu vā vādena vādaṃ viggahena viggahaṃ paṭikammena paṭikammaṃ visesena visesaṃ

paṭivisesena paṭivisesaṃ āveṭhiyāya āveṭhiyaṃ nibbeṭhiyāya nibbeṭhiyaṃ chedena chedaṃ

maṇḍalena maṇḍalaṃ. Te tuyhaṃ paṭisūra paṭipurisa paṭisattu paṭimallāti te tvaṃ vadassu;

na hi te'dha atthi vādamhi jāte paṭisenikattāti - vāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte

pātubhūte yeva paṭisenikattā paṭilomakattā [PTS Page 174] [\q 174/] paṭikaṇṭakattā

paṭipakkhakattā kalahaṃ kareyya, bhaṇḍanaṃ kareyya, viggahaṃ kareyya, vivādaṃ kareyya,

medhagaṃ kareyya.

Te natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti 'te tvaṃ vadassu na hi te'dha atthi

vādamhi jāte paṭisenikattā.

Tenāha bhagavā:

" Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti

Idameva saccanti ca vādayanti,

Te tvaṃ vadassu na hi te'dha atthi

Vādamhi jāte paṭisenikattā"ti.

8 - 10

Visenikatvā pana ye caranti

Diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā,

Tesu tvaṃ kiṃ labhetho1pasūra

Yesī'dha natthi paramuggahītaṃ.

Visenikatvā pana ye carantīti - 'senā vuccati mārasenā: kāyaduccaritaṃ mārasenā,

vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, lobho2 mārasenā, doso mārasenā,

moho mārasenā, kodho mārasenā, upanāho mārasenā, makkho paḷāso issā macchariyaṃ

māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe

duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

1. Kiñca labhetha - sīmu 1. Kiṃ labhetha - machasaṃ. 2. Rāgo[PTS]

[BJT Page 240] [\x 240/]

1. " Kāmā te paṭhamā senā dutiyā arati vuccati

Tatiyā khuppipāsā te catutthī taṇhā pavuccati,

Pañcamī thīnamiddhaṃ te chaṭṭhā bhīrū pavuccati,

Sattamī vicikicchā te makkho thambho te aṭṭhamī. 1

Lābho siloko sakkāro micchāladdho ca yo yaso,

Yo cattānaṃ samukkaṃse pare ca avajānati.

Esā namuci te senā kaṇhassābhippahāriṇī,

Na taṃ asūro jināti jetvā ca labhate sukhanti. "[A]

Yato catuhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parijitā

bhaggā vippaluggā1 parammukhā [PTS Page 175] [\q 175/] tena vuccati " visenikatvā"ti.

Yeti - arahanto khīṇāsavā; carantīti caranti viharanti irīyanti vattenti pālenti yapenti

yāpentīti 'visenikatvā pana ye caranti. '

Diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānāti - yesaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni

vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, te diṭṭhīhi diṭṭhiṃ

avirujjhamānā appaṭivirujjhamānā aghaṭṭiyamānā appaṭihaññamānā appaṭihanamānāti5

'diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā. '

Tesu tvaṃ kiṃ lahetho1 pasūrāti - tesu arahantesu khīṇāsavesu kiṃ labhetho paṭisūraṃ

paṭipurisaṃ paṭisattuṃ paṭimallanti 'tesu tvaṃ kiṃ lahetho1 pasūra. '

Yesī'dha natthi paramuggahitanti - yesaṃ arahantānaṃ khīṇāsavānaṃ idaṃ paramaṃ aggaṃ

seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ2 pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ

ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbhanti, pahīnaṃ samucchinnaṃ

vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti'yesī'dha natthi

paramuggahītaṃ. '

Tenāha bhagavā:

" Visenikatvā na ye caranti

Diṭṭhīhi diṭṭhiṃ avirujjhamānā,

Tesu tvaṃ kiṃ labhetho1 pasūra

Yesī'dha natthi paramuggahīta"nti.

8 - 11

Atha tvaṃ pavitakkamāgamo3

Manasā diṭṭhigatāni cintayanto,

Dhonena yugaṃ samāgamo4

Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave.

1. Vippalaggā - manupa. 2. Viseṭṭhaṃ - [PTS]. 3. Māgama - sīmu. 11 Māgamā - machasaṃ.

[PTS]. 4. Samāgama - sīmu. 11 5. Sabbapotthakesu 'appaṭihatamānā'ti dissati.

[A.] Suttanipāta - padhānasutta.

[BJT Page 242] [\x 242/]

Atha [PTS Page 176] [\q 176/] tvaṃ pavitakkamāgamoti - 'athā'ti padasandhi

padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nāmetaṃ

'athā'ti. Pavitakkamāgamoti takkento vitakkento saṃkappento 'jayo nu kho me bhavissati

parājayo nu kho me bhavissati, kathaṃ niggahaṃ karissāmi? Kathaṃ paṭikammaṃ karissāmi?

Kathaṃ visesaṃ karissāmi? Kathaṃ paṭivisesaṃ karissāmi? Kathaṃ āveṭhiyaṃ karissāmi?

Kathaṃ nibbeṭhiyaṃ karissāmi? Kathaṃ chedaṃ karissāmi? Kathaṃ maṇḍalaṃ karissāmī'ti

evaṃ takkento vitakkento saṃkappento āgatosi apāgatosi sampattosi mayā saddhiṃ

samāgatosīti 'atha tvaṃ pavitakkamāgamo. '

Manasā diṭṭhigatāni cintayantoti - 'mano'ti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ

mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu[a,]

cittena diṭṭhiṃ cintento vicintento 'sassato loko'ti vā, 'asassato loko'ti vā, antavā loko,

anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato

parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na va hoti tathāgato parammaraṇā,

neva hoti, na na hoti tathāgato parammaraṇā'ti vā'ti 'manasā diṭṭhigatāni cintayanto. '

Dhonena yugaṃ samāgamo1 na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti dhonā vuccati paññā, yā

paññā pajānanā - pe

Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi[a,] kiṃ kāraṇā dhonā vuccati paññā? Tāya paññāya

kāyaduccaritaṃ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca, vacīduccaritaṃ - pe -

Sabbākusalābhisaṃkhārā dhutā na dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Athavā sammādiṭṭhiyā

micchādiṭṭhi sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo - pe -

Sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Athavā ariyena

aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe

santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Bhagavā imehi

dhoneyyehi dhammehi upeto samupeto upāgato [PTS Page 177] [\q 177/] samupāgato

upapanno samupapanno samannāgato, tasmā bhagavā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo

dhutakileso dhutapariḷāhoti - dhono.

1. Samāgama - sīmu11 samāgamā - machasaṃ. [PTS].

A. Dhammasaṅgaṇācittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 244] [\x 244/]

Dhonena yugaṃ samāgamo na hi tvaṃ sakkhasi sampayātaveti pasūro paribbājako

nappaṭibalo dhonena buddhena bhagavatā saddhiṃ yugasamāgamaṃ1 samāgantvā

yugaggāhaṃ gaṇhitvā sākacchetuṃ2 sallapituṃ sākacchaṃ samāpajjituṃ. Taṃ kissa hetu?

Pasūro paribbājako hīno nihīno omako lāmako chattako3 paritto. So hi bhagavā aggo ca

seṭṭho ca visiṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Yathā saso na paṭibalo mattena

mātaṅgena saddhiṃ yugasamāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ, yathā kotthuko na

paṭibalo sīhena migaraññā saddhiṃ yugasamāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ,

yathā vacchako taruṇako dhenūpako na paṭibalo usabhena calakkunā saddhiṃ

yugasamāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ, yathā dhaṅko na paṭibalo garuḷena

venateyyena saddhiṃ yugasamāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ, yathā caṇḍālo na

paṭibalo raññā cakkavattinā saddhiṃ yugasamāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhituṃ,

yathā paṃsupisācako na paṭibalo indena devaraññā saddhiṃ yugasamāgamaṃ samāgantvā

yugaggāhaṃ gaṇhituṃ, evamevaṃ pasūro paribbājako na paṭibalo dhonena buddhena

bhagavatā saddhiṃ yugasamāgamaṃ samāgantvā yugaggāhaṃ gaṇhitvā sākacchetuṃ2

sallapituṃ sākacchaṃ samāpajjituṃ. Taṃ kissa hetu? Pasūro paribbājako hīnapañño

nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chattakapañño parittapaññā. So hi bhagavā

mahāpañño puthupañño hāsupañño4 javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño

paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto

dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño [PTS Page 178] [\q 178/]

purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano5 dhanavā netā

vinetā anunetā paññapetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā.

So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa maggassa sañjanetā

anakkhātassa maggassa akkhātā maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca

panassa etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā.

1. Yugaṃ samāgamaṃ - sīmu. 11 Machasaṃ. [PTS] 2. Sākacchituṃ - sa. 3. Chatukko -

machasaṃ. [PTS.] Jatukko - sīmu. 11 Chatukko - manupa. 4. Hāsapañño - machasaṃ. 5.

Mahādhano - pu.

[BJT Page 246] [\x 246/]

So hi bhagavā jānaṃ jānāti. Passaṃ passati. Cakkhubhūto dhammabhūto, vattā pavattā

atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmi tathāgato. Natthi tassa bhagavato anaññātaṃ1

adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ athassitaṃ2 paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ

upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti.

Yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma atthi dhammaṃ jānitabbaṃ, attattho vā parattho vā ubhayattho vā

diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā

attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho sabbaṃ taṃ anto buddhañāṇe

parivattati. Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Sabbaṃ

vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti3. Sabbaṃ manokammaṃ ñāṇānuparivatti.

Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Paccuppanne

appaṭihataṃ4 ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ

ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ

nappavattati. Ñāṇaṃ atikkamitvā ñeyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te

dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phussitānaṃ heṭṭhimaṃ

samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino, evamevaṃ buddhassa bhagavato ñeyyañca ñāṇañca

aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ,

tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyaṃ

atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati. [PTS Page 179] [\q 179/] ñāṇaṃ atikkamitvā

ñeyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Sabbadhammesu buddhassa

bhagavato ñāṇaṃ pavattati.

Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhanapaṭibaddhā

manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ

pavattati. Sabbesañca sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti. Anusayaṃ jānāti. Caritaṃ jānāti.

Adhimuttiṃ jānāti. Apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre

suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko samārako

sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā anto buddhañāṇe parivattati. Yathā

ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya anto mahāsamudde parivattanti,

evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā

anto buddhañāṇe parivattati.

1. Aññātaṃ - sa, [PTS] 2. Aphusitaṃ - [PTS] 3. Ñāṇānuparivattati - sīmu1 4. Appatihataṃ -

sa.

[BJT Page 248] [\x 248/]

Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti,

evamevaṃ yepi te sāriputtasamā paññāya, tepi buddhañāṇassa [PTS Page 180] [\q 180/]

padese parivattanti. Buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati

yeva. Yepi tekhattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā

kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te

pañhe abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca.

Kathitā vissajjitāva te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā. Apakkhittakāva te bhagavato

sampajjanti. Atha kho bhagavāva tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti - dhonena yugaṃ

samāgamo na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave.

Tenāha bhagavā:

" Atha tvaṃ pavitakkamāgamo

Manasā diṭṭhigatāni cintayanto,

Dhonena yugaṃ samāgamo

Na hi tvaṃ sakkhasi sampayātave"ti.

Pasūrasuttaniddeso aṭṭhamo.

9.

Māgandiyasuttaniddeso

Atha māgandiyasuttaniddeso vuccate:

9 - 1

Disvāna [PTS Page 181] [\q 181/] taṇhaṃ aratiṃ ragañca1

Nāhosi chando api methunasmiṃ,

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ?

Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche.

Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca nāhosi chando api methunasminti taṇhañca aratiñca

ragañca2 māradhītaro disvā passitvā methunadhamme chando vā rāgo vā pemaṃ vā

nāhosīti disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca nāhosi chando api methunasmiṃ.

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ pādāpi naṃ samphusituṃ na iccheti kimevidaṃ sarīraṃ

muttapuṇṇaṃ karīsapuṇṇaṃ semhapuṇṇaṃ rudhirapuṇṇaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ3

nahārusambandhaṃ rudhiramaṃsāvalepanaṃ cammāvanaddhaṃ4 chaviyā paṭicchannaṃ

chiddāvachiddaṃ uggharantaṃ paggharantaṃ5 kimisaṅghanisevitaṃ nānākalimalaparipūraṃ

pādena akkamituṃ na iccheyyaṃ, 6 kuto pana saṃvāso vā samāgamo vāti - kimevidaṃ

muttakarīsapuṇṇaṃ [PTS Page 182] [\q 182/] pādāpi naṃ samphusituṃ na icche.

Tenāha bhagavā:

" Disvāna taṇhaṃ aratiṃ ragañca

Nāhosi chando api methunasmiṃ,

Kimevidaṃ muttakarīsapuṇṇaṃ

Pādāpi naṃ samphusituṃ na icche"ti.

1. Aratiñca rāgaṃ - [PTS] 2. Rāgañca - [PTS] 3. Aṭṭhisaṃghāṭaṃ - sa. 4. Cammavinaddhaṃ -

sa. 5. Uggharaṃ paggharaṃ - sa. 6. Iccheyya - sīmu. 11. Machasaṃ.

[BJT Page 250] [\x 250/]

9 - 2

Etādisaṃ ve ratanaṃ na icchasi

Nāriṃ narindehi bahūhi patthitaṃ,

Diṭṭhiggataṃ sīlavatānujīvitaṃ

Bhavūpapattiñca vadesi kīdisaṃ.

Anacchariyamevetaṃ manusso yaṃ dibbe kāme patthayanto mānusake kāme na iccheyya,

mānusake vā kāme patthayanto dibbe kāme na iccheyya, yaṃ tvaṃ ubhopi na icchasi1 na

sādiyasi na patthesi na pihesi nābhijappasi, kiṃ te dassanaṃ? Katamāya tvaṃ diṭṭhiyā

samannāgato'ti pucchati.

"Etādisaṃ ve ratanaṃ na icchasi

Nāriṃ narindehi bahuhi patthitaṃ,

Diṭṭhiggataṃ sīlavatānujīvitaṃ

Bhavūpapattiñca vadesi kīdisa"nti.

9 - 3

Idaṃ vadāmīti na tassa hoti (māgandiyā'ti bhagavā)

Dhammesu2 niccheyya samuggahītaṃ,

Passañca diṭṭhīsu anuggahāya

Ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassaṃ.

Idaṃ vadāmīti na tassa hoti - 'idaṃ vadāmi 'ti idaṃ vadāmi. Etaṃ vadāmi. Ettakaṃ vadāmi.

Ettāvatā vadāmi. Idaṃ diṭṭhigataṃ vadāmi. 'Sassato loko'ti vā - pe -

'Neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā'ti cā; na tassa hotīti - na mayhaṃ hoti ettāvatā

vadāmīti tassa hotīti 'idaṃ vadāmīti na tassa hoti. ' Māgandiyā [PTS Page 183] [\q 183/]

ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati; bhagavāti gāravādhivacanaṃ - pe -

Sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti 'māgandiyāti bhagavā. '

Dhammesu niccheyya samuggahītanti - 'dhammesū'ti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatesu; niccheyyāti

nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho idaṃ saccaṃ

tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ3 aviparītanti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ

adhimuttaṃ natthi na saṃvijjati nūpalabbhati pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti ' dhammesu niccheyya

samuggahītaṃ. '

1. Icchati - mu. 11 2. Na ca dhammesu - mu 11. Machasaṃ. 3. Yathāvaṃ - sīmu 11.

[BJT Page 252] [\x 252/]

Passañca diṭṭhīsu anuggahāyāti - 'diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na

parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā 'na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti

evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya, athavā, 'sassato loko, idameva saccaṃ ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ

diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na

nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na

nibbānāya saṃvattatīti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi

nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi -

'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'. Athavā, 'asassato [PTS Page 184] [\q 184/] loko, antavā

loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato

parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā,

neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaññojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi, na parāmasāmi, nābhinivisāmi; athavā,

na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu

anuggahāya. ' Athavā, imā diṭṭhiyo evaṃ gahitā evaṃ parāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavissanti

evaṃ abhisamparāyāti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi, na parāmasāmi,

nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi 'passañca

diṭṭhīsu anuggahāya. ' Athavā, imā diṭṭhiyo nirayasaṃvattanikā tiracchānayonisaṃvattanikā

pettivisayasaṃvattanikāti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passañca diṭṭhīsu anuggahāya. ' Athavā, imā

diṭṭhiyo nirayasaṃvattanikā tiracchānayonisaṃvattanikā pettivisayasaṃvattanikāti diṭṭhīsu

ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi, na parāmasāmi, nābhinivisāmi; nābhinivisāmi;

athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu

anuggahāya. ' Athavā, imā diṭṭhiyo niccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā

vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na

gaṇhāmi, na parāmasāmi, nābhinivisāmi. Athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā

nābhinivisitabbāti evampi 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya. '

[BJT Page 254] [\x 254/]

Ajjhattasantiṃ [PTS Page 185] [\q 185/] pacinaṃ adassanti - 'ajjhattasanti'nti ajjhattaṃ

rāgassa santiṃ dosassa santiṃ mohassa santiṃ kodhassa - upanāhassa makkhassa

sārambhassa mānassa - atimānassa - madassa - pamādassa sabbakilesānaṃ -

sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santiṃ upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭippassaddhiṃ;

pacinanti - pacinanto vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ

karonto; 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti pacinanto vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto

vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto; 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti pacinanto vicinanto pavicinanto

tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto; 'sabbe dhammā anattā'ti pacinanto

vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto; 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ sabbantaṃ nirodhadhamma'nti pacinanto vicinanto pavicinanto

tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto; adassanti adassaṃ1 adakkhi apassiṃ

paṭivijjhunti 'ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassaṃ. '

Tenāha bhagavā:

" Idaṃ vadāmīti na tassa hoti ( 'māgandiyā'ti bhagavā)

Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ,

Passañca diṭṭhīsu anuggahāya

Ajjhattasantiṃ pacinaṃ adassa"nti.

9 - 4

Vinicchayā yāni pakappitāni(iti māgandiyo)

Te ve muni brūsi anuggahāya,

Ajjhattasantīti yametamatthaṃ

Kathannu dhīrehi paveditaṃ taṃ. 2

Vinicchayā [PTS Page 186] [\q 186/] yāni pakappitānīti - 'vinicchayā' vuccanti

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni; pakappitānīti - kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitātipi

pakappitāni; athavā, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā

virāgadhammā nirodhadhammā vipariṇāmadhammātipi pakappitānīti vinicchayā yāni

pakappitāni; iti māgandiyoti - 'itī'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nāmetaṃ 'itī'ti; māgandiyoti - tassa

brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti 'iti māgandiyo. 3

Te ve muni brūsi anuggahāya ajjhattasantīti yametamatthanti 'te ve' ti

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni; munīti - monaṃ vuccati ñāṇaṃ - pe -

Saṅgajālamaticca so munīti; anuggahāyāti - diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na

gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmīti ca bhaṇasi ajjhattasantīti ca bhaṇasi;

yametamatthanti - yaṃ paramatthanti - 'te ce muni brūsi anuggahāya ajjhattasantīti

yametamatthaṃ. '

1. Addasaṃ - sa. 2. Paveditanti - manupa. 3. Māgandiyoti - sīmu 11

[BJT Page 256] [\x 256/]

Kathannu dhīrehi paveditaṃ tanti - 'kathannū'ti padaṃ saṃsayapucchā vimatipucchā

dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā, evannu kho na nu kho kinnukho kathannu khoti

kathannu; dhīrehīti - dhīrehi paṇḍitehi paññāvantehi buddhimantehi ñāṇīhi vibhāvīhi

medhāvīhi; paveditanti veditaṃ paveditaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññāpitaṃ paṭṭhapitaṃ

vibhattaṃ [PTS Page 187] [\q 187/] uttānīkataṃ pakāsitanti 'kathannu dhīrehi paveditaṃ

taṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

"Vinicchayā yāni pakappitāni (iti māgandiyo)

Te ve muni brūsi anuggahāya,

Ajjhattasantīti yametamatthaṃ

Kathannu dhīrehi paveditaṃ ta"nti.

9 - 5

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena ('māgandiyā'ti bhagavā)

Sīlabbatenāpi na suddhimāha,

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā1

Asīlatā abbatā nopi tena.

Ete ca nissajja anuggahāya

Santo anissāya bhavaṃ na jappe.

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti - diṭṭhiyāpi2 suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathemi3 na bhaṇāmu4 na dīpayāmi; na voharāmi sutiyāpi

suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathemi5, na

bhaṇāmi, 6 na dīpayāmi 7 na voharāmi diṭṭhiyā sutiyāpi8 suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ

muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha. Na kathemi, na bhaṇāmi, dīpayāmi, na voharāmi;

ñāṇenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathemi, na

bhaṇāmi na dīpayāmi, na voharāmīti - na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena. Māgandiyāti

bhagavāti - ' māgandiyā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati; bhagavāti -

gāravādhivacanaṃ - bhagavā sacchikā paññatti' yadidaṃ ' bhagavā'ti - 'māgandiyāti bhagavā.

'

Sīlabbatenāti [PTS Page 188] [\q 188/] na suddhimāhāti - sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathemi, na bhaṇāmi, na dīpayāmi, na

voharāmi; vatenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na

kathemi, na bhaṇāmi, na dīpayāmi, na voharāmīti; sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathemi, na bhaṇāmi, na dīpayāmi, na

voharāmīti 'sīlabbatenāpi na suddhimāha. '

1. Asutiyā aññāṇā - sa. Manupa. 2. Duṭṭhena - sīmu11. Duṭṭhenāpi - machasaṃ. [PTS]

3. Kathesi - sabbattha. 4. Bhaṇasi - sabbattha. 5. Kathesi - sīmu11[PTS]. 6. Bhaṇasi - sīmu.

11 7. Dīpayasi. Sīmu11 8. Sutenapi - sabbattha.

[BJT Page 258] [\x 258/]

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā asīlatā abbatā nopi tenāti - diṭṭhipi1 icchitabbā dasavatthukā

sammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā

opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ

parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. Savaṇampi icchitabbaṃ paratoghoso:

suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ.

Ñāṇampi icchitabbaṃ: kammassakataṃ ñāṇaṃ saccānulomikaṃ ñāṇaṃ, abhiññāññāṇaṃ

samāpattiyā ñāṇaṃ. Sīlampi icchitabbaṃ: pātimokkhasaṃvaro. Vatampi icchitabbaṃ aṭṭha

dhutaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ

sapadānacārikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti adiṭṭhiyā

assutiyā añāṇā asīlatā abbatā. Nopi tenāti nāpi sammādiṭṭhimattena [PTS Page 189] [\q

189/] nāpi savaṇamattena nāpi ñāṇamattena nāpi sīlamattena nāpi vatamattena

ajjhattasantiṃ patto hoti. Napi vinā etehi dhammehi ajjhattasantiṃ pāpuṇituṃ adhigantuṃ

phusituṃ2 sacchikātunti 'adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā asīlatā abbatā nopi tena. '

Ete ca nissajja anuggahāyāti - 'ete'ti kaṇhapakkhikānaṃ dhammānaṃ samugghātato pahānaṃ

icchitabbaṃ, tedhātukesu kusalesu dhammesu atammayatā3 icchitabbā, yato kaṇhapakkhiyā

dhammā samugghātappahānena pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā4 anabhāvakatā

āyatiṃ anuppādadhammā, tedhātukesu ca kusalesu dhammesu atammayatā hoti. Ettāvatāpi

na gaṇhāti, na parāmasati, nābhinivisati. Athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā

nābhinivisitabbāti evampi 'ete ca nissajja anuggahāya. ' Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca

pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā4 anabhāvakatā āyatiṃanuppādadhammā5,

ettāvatāpi na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti evampi - 'ete ca nissajja anuggahāya. '

Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti

ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatāpi na gaṇhāti

na parāmasati nābhinivisatīti evampi - ' ete ca nissajja anuggahāya. '

1. Diṭṭhi - sīmu11. 2. Phassituṃ - machasaṃ. 3. Akammayatā - sīmu 11 4. Tālavatthukatā -

sa 5. Anuppādadhammāti - sīmu 11 machasaṃ.

[BJT Page - 26 [\x 26/] 0]

Santo anissāya bhavaṃ na jappeti - ' santo'ti rāgassa samitattā santo, dosassa samitattā santo,

mohassa samitattā santo, [PTS Page 190] [\q 190/] kodhassa - upanāhassa makkhassa -

paḷāsassa - issāya macchariyassa māyāya - sāṭheyyassa thambhassa - sārambhassa - mānassa

- atimānassa madassa - pamādassa - sabbakilesānaṃ - sabbaduccaritānaṃ - sabbadarathānaṃ

sabbapariḷāhānaṃ sabbasantāpānaṃ - sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā

vūpasamitattā vijjhātattā nibbuto paṭippassaddhoti 'santo'.

Anissāyāti - dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca.

Katamo taṇhānissayo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ: 'idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā

mama, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca - kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ3 yāthāvatanti gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ

paṭinissajitvā cakkhuṃ anissāya sotaṃ anissāya ghānaṃ anissāya jivhaṃ anissāya kāyaṃ

anissāya manaṃ nissāya rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme tulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ

lābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ sukhaṃ cīvaraṃ piṇḍapātaṃ senāsanaṃ

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ kāmabhavaṃ

rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ saññābhavaṃ asaññābhavaṃ nevasaññānāsaññābhavaṃ

ekavokārabhavaṃ catuvokārabhavaṃ pañcavokārabhavaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissāya agaṇhitvā aparāmasitvā anabhinivisitvāti - '

santo anissāya. ' Bhavaṃ na jappeti - kāmabhavaṃ na jappeyya, rūpabhavaṃ na jappeyya,

arūpabhavaṃ na jappeyya, nappajappeyya, na abhijappeyyāti 'santo anissāya bhavaṃ na

jappe. '

Tenāha bhagavā:

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena ('māgandiyā'ti bhagavā)

Sīlabbatenāpi na suddhimāha,

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā1

Asīlatā abbatā nopi tena.

Ete ca nissajja anuggahāya

Santo anissāya bhavaṃ na jappe.

9 - 6

No [PTS Page 191] [\q 191/] ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena ( iti māgandiyo)

Sīlabbatenāpi na suddhimāha,

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā

Asīlatā abbatā nopi tena.

Maññāmahaṃ momūhameva dhammaṃ

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ.

1. Vihatattā - mū 11. 2. Na ssutiyā - sīmu 1 sīmu 11.

[BJT Page 262] [\x 262/]

No ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti - diṭṭhiyāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ

muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ 'nāha, na kathesi, na bhaṇasi, na dīpayasi. Na voharasi.

Sutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ - diṭṭhasutenapi

suddhiṃ visuddhi parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ - ñāṇenapi suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ 'nāha na kathesi na bhaṇasi na dīpayasi na

voharasīti 'no ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena. ' Iti māgandiyoti 'itī'ti padasandhi

padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nāmetaṃ

'itī'ti ; māgandiyoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti 'iti

māgandiyo.

Sīlabbatenāpi na suddhimāhāti - sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimutti

parimuttiṃ nāha, na kathemi na bhaṇāmi na dīpayāmi; na voharāmi sutiyāpi suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathemi, na bhaṇāmi, na

dīpayāmi na voharāmi diṭṭhiyā sutiyāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ nāha. Na kathemi, na bhaṇāmi, na dīpayāmi, na voharāmi; ñāṇenapi suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ nāha, na kathesi, na bhaṇasi na

dīpayasi, na voharasīti - 'sīlabbatenāpi na suddhimāha. '

Adiṭṭhiyā [PTS Page 192] [\q 192/] assutiyā añāṇā asīlatā abbatā nopi tenāti diṭṭhipi

icchitabbāti evaṃ bhaṇasi; savaṇampi icchitabbanti evaṃ bhaṇasi; ñāṇampi icchitabbanti

evaṃ bhaṇasi; sīlampi icchitabbanti evaṃ bhaṇasi; vatampi icchitabbanti evaṃ bhaṇasi. Na

sakkosi ekaṃsena anujānituṃ na sakkosi ekaṃsena paṭikkhipitunti ' adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā

asīlatā abbatā nopi tena. '

Maññāmahaṃ momūhameva dhammanti - momūhadhammo ayaṃ tuyhaṃ bāladhammo

mūḷhadhammo aññaṇadhammo amarāvikkhepadhammoti evaṃ maññāmi evaṃ jānāmi evaṃ

ājānāmi evaṃ vijānāmi evaṃ paṭivijānāmi evaṃ paṭivijjhāmīti ' maññāmahaṃ momūhameva

dhammaṃ. ' Diṭṭhiyā eke paccenti suddhinti - diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti: " sassato loko, idameva saccaṃ,

moghamañña"nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti. " Asassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na

gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - ' passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

' Athavā, ' asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ

aññaṃ sarīraṃ, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato

parammaraṇā, idameva saccaṃ moghamañña"nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccentīti ' diṭṭhiyā eke paccenti

suddhiṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

" No ce kira diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena (iti māgandiyo)

Sīlabbatenāpi na suddhimāha,

Adiṭṭhiyā assutiyā añāṇā

Asīlatā abbatā nopi tena.

Maññāmahaṃ momūhameva dhammaṃ

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhi"nti.

1. Vattenapi - [PTS]

[BJT Page 264] [\x 264/]

9 - 7

Diṭṭhiñca1 [PTS Page 193] [\q 193/] nissāya anupucchamāno ( māgandiyā'ti bhagavā)

Samuggahītesu pamohamāgato2,

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ

Tasmā tuvaṃ momuhato dahāsi.

Diṭṭhiñca1 nissāya anupucchamānoti - māgandiyo brāhmaṇo diṭṭhiṃ nissāya diṭṭhiṃ

pucchati, lagganaṃ nissāya lagganaṃ pucchati, bandhanaṃ nissāya bandhanaṃ pucchati,

paḷibodhaṃ nissāya paḷibodhaṃ pucchati; anupucchamānoti punappunaṃ pucchatīti -

'diṭṭhiñca nissāya anupucchamāno. ' Māgandiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati;

bhagavāti - gāravādhivacanaṃ; apica, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā;

bhaggamohoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti1

bhagavā; bhaggakāloti bhagavā; bhaji vibhaji paṭivibhaji dhammaratananti bhagavā;

bhavānaṃ antakaroti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni

appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyāni paṭisallānasāruppānīti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa

adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ

appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ

vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti

bhagavā; bhāgī va bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattinaṃ

ānāpānasatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ

satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ

indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ

paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā; 'bhagavā'ti

netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na

mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatihi kataṃ,

vimokkanti kametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa

paṭilābhi sacchikā paññatti yadidaṃ ' bhagavā'ti - ' māgandiyāti bhagavā.

Samuggahītesu pamohamāgatoti - yā sā diṭṭhi tayā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā

ajjhositā adhimuttā, tāyeva tvaṃ diṭṭhiyā mūḷhosi pamūḷhosi3 jammūḷhosi4 mohaṃ āgatosi

pamohaṃ āgatosi sammohaṃ āgatosi andhakāraṃ pakkhannosīti5 ' samuggahītesu

pamohamāgato'.

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññanti - ito ajjhattasantito vā paṭipadāto vā 6 dhammadesanāto

vā yuttasaññaṃ vā pattasaññaṃ vā lakkhaṇasaññaṃ vā kāraṇasaññaṃ vā ṭhānasaññaṃ vā

nappaṭilabhasi kuto ñāṇanti evampi - 'ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ. 'Athavā, aniccaṃ

vā aniccasaññānulomaṃ vā, dukkhaṃ vā dukkhasaññānulomaṃ vā, anattaṃ vā

anattasaññānulomaṃ vā, saññuppādamattaṃ vā saññānimittaṃ vā nappaṭilabhasi, [PTS Page

194] [\q 194/] kuto ñāṇanti evampi - 'ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ. '

Tasmā tuvaṃ momūhato dahāsīti - ' tasmāti' tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā

momūhadhammato bāladhammato mūḷhadhammato aññāṇadhammato

amarāvikkhepadhammato bāladhammato mūḷhadhammato aññāṇadhammato

amarāvikkhepadhammato dahāsi passasi dakkhasi olokesi nijjhāyasi upaparikkhasīti ' tasmā

tuvaṃ momūhato dahāsī'ti.

Tenāha bhagavā:

"Diṭṭhiñca7 nissāya anupucchamāno ('māgandiyā'ti bhagavā)

Samuggahītosi pamohamāgato8,

Ito ca nāddakkhi aṇumpi saññaṃ

Tasmā tuvaṃ momūhato dahāsī'ti.

1. Diṭṭhisu - sīmu11 [PTS] 2. Pamohamāga - sīmu11 [PTS] sammohamāgato - manupa.

Pamohamāgā - machasaṃ. 3. Pamūḷho [PTS] 4. Sammūḷho - [PTS] 5. Paṭipattito - [PTS] 6.

Pakkhandhosīti - sīmu 1. Manupa. Pakkhandosīti - machasaṃ. Pakkhantosīti - syā. [PTS] 7.

Diṭhīsu - sīmu11 [PTS] 8. Pamohamāga - sīmu 1. Pamohamāgā - machasaṃ[PTS]

[BJT Page 266] [\x 266/]

9 - 8

Samo visesī udavā nihīno

Yo maññati so vivadetha tena.

Tīsu vidhāsu avikampamāno

Samo visesīti na tassa hoti.

Samo visesi udavā nihīno yo maññati so vivadetha tenāti - ' sadisohamasmī'ti vā '

seyyohamasmī'ti vā 'hīnohamasmī'ti vā, yo maññati, so tena mānena tāya diṭṭhiyā tena vā

puggalena kalahaṃ kareyya bhaṇḍanaṃ kareyya viggahaṃ kareyya vivādaṃ kareyya

medhagaṃ kareyya: "na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi.

Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhāya. Nibbeṭhehi sace pahosī'ti - samo visesī udavā nihīno yo maññati so

vivadetha tena.

Tīsu [PTS Page 195] [\q 195/] vidhāsu avikampamāno samo visesīti na tassa hotīti

yassetā tisso vidhā pahīnā samucchinnā rūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā

ñāṇagginā daḍḍhā, so tīsu vidhāsu na kampati na vikampati; avikampamānassa

puggalassa 'sadisohamasmī'ti vā 'seyyohamasmī'ti vā 'hīnohamasmī'ti vā; na tassa hotīti na

mayhaṃ hotīti tīsu vidhāsu avikampamāno samo visesīti na tassa hoti.

Tenāha bhagavā:

Samo visesī udavā nihīno

Yo maññati so vivadetha tena.

Tīsu vidhāsu avikampamāno

Samo visesīti na tassa hoti.

9 - 9

Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyya

Musāti vā so vivadetha kena,

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthi

Sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya2.

1. Adhiciṇṇante - mu 11 machasaṃ. 2. Paṭisaññujeyya - manupa.

[BJT Page 268] [\x 268/]

Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyyāti - 'brāhmaṇo'ti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā

brāhmaṇo: sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti,

rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti

pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ

jātijarāmaraṇīyā.

1. "Bāhetvā sabbapāpakāni( sabhiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā"

Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyyāti ' sassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña'nti

brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya?

'Asassato loko, sassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ

katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya? Antavā loko, sassato loko, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya? Anantavā loko,

idameva saccaṃ, moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ ṃ bhaṇeyya? Kiṃ

vohareyya? Taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ, moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ

vadeyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya? Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya?

Hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya?

Kiṃ katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya? Na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ, moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ

vohareyya? Hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti

brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ vohareyya? Neva hoti na na

hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti brāhmaṇo kiṃ vadeyya? Kiṃ

katheyya? Kiṃ bhaṇeyya? Kiṃ dīpayeyya? Kiṃ vohareyya cāti ' saccanti so brāhmaṇo kiṃ

vadeyya. '

Musāti vā so vivadetha kenāti - brāhmaṇo 'mayhaṃva saccaṃ, . Tuyhaṃ musā'ti kena

mānena kāya diṭṭhiyā kena vā puggalena kalahaṃ kareyya? Bhaṇḍanaṃ kareyya? Viggahaṃ

[PTS Page 196] [\q 196/] kareyya? Vivādaṃ kareyya? Medhagaṃ kareyya: ' na tvaṃ imaṃ

dhammavinayaṃ ājānāsi ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imā dhammavinayaṃ

ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante.

Pure vacanīyaṃ pacchā avaca. Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ.

Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara vādappamokkhāya. Nibbeṭhehi sace pahosī'ti - musāti vā

so vivadetha kena.

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthīti - ' yasmi'nti yasmiṃ puggale arahante khīṇāsave'

sadisohamasmī'ti māno natthi, 'seyyohamasmī'ti atimāno natthi; 'hīnohamasmī'ti omāno

natthi, na santi na saṃvijjati nūpalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti - yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi

natthi.

Sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyyāti - so kena mānena kāya diṭṭhiyā kena vā puggalena vādaṃ

paṭisaṃyujeyya, paṭicareyya. Kalahaṃ kareyya, bhaṇḍanaṃ kareyya, viggahaṃ kareyya,

vivādaṃ kareyya. Medhagaṃ kareyya: 'na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi ahaṃ imaṃ

dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno

tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhāya. Nibbeṭhehi vā sace pahosī'ti - sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya.

Tenāha bhagavā:

Saccanti so brāhmaṇo kiṃ vadeyya

Musāti vā so vivadetha kena,

Yasmiṃ samaṃ visamaṃ vāpi natthi

Sa kena vādaṃ paṭisaṃyujeyya2.

9 - 10

Okaṃ pahāya aniketasārī

Gāme akubbaṃ muni santhavāni,

Kāmehi ritto apurekkharāno

Kathaṃ na3 viggayha janena kayirā4.

1. Assito atādi - syā. 2. Nibbedhehi - syā. Machasaṃ.

1. Kathannu - mu. 11 2. Kāriyā - machasaṃ.

[BJT Page 270] [\x 270/]

"Atha [PTS Page 197] [\q 197/] kho haliddakānī gahapati yenāyasmā mahākaccāno

tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

Ekamantaṃ nisinno kho haliddakānī gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca: '

vuttamidaṃ bhante kaccāna, bhagavatā aṭṭhakavaggiye1 māgandiyapañhe:

Okaṃ pahāya aniketasārī

Gāme akubbaṃ muni santhavāni,

Kāmehi ritto apurekkharāno

Kathaṃ na2 viggayha janena kayirā"ti. [A]

Imassa nu kho bhante kaccāna! Bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho

daṭṭhabbo?" Ti.

"Rūpadhātu ko gahapati, viññāṇassa oko. Rūpadhāturāgavinibaddhañca3 pana viññāṇaṃ

'okasārī'ti vuccati. Vedanādhātu kho gahapati saññādhātu kho gahapati - saṅkhāradhātu kho

gahapati, viññāṇassa oko, saṅkhāradhātu rāgavinibaddhañca pana viññāṇaṃ 'okasārī'ti

vuccati. Evaṃ kho gahapati okasārī hoti.

Kathañca kho gahapati anokasārī hoti? Rūpadhātuyā kho gahapati yo chando yo rāgo yā

nandi yā taṇhā ye upayūpādānā4 cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te tathāgatassa pahīnā

acchinnamūlā tālāvatthukatā5 anabhāvakatā āyatiṃ [PTS Page 198] [\q 198/]

anuppādadhammā, tasmā tathāgato 'anokasārī' vuccati. Vedanādhātuyā kho gahapati -

saññādhātuyā kho - gahapati - saṅkhāradhātuyā kho gahapati - viññāṇadhātuyā kho

gahapati, yo chando yogo yā nandi yā taṇhā ye upayūpādānā3 cetaso

adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā

anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā tathāgato ' anokasārī'ti vuccati. Evaṃ kho

gahapati anokasārī hoti.

Kathañca gahapati. Niketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho gahapati

'niketasārī'ti vuccati. Saddanimitta - gandhanimitta - rasanimitta - phoṭṭhabbanimitta -

dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho gahapati ' niketasārī'ti vuccati. Evaṃ kho

gahapati, niketasārī hoti.

1. Vaggike - syā. Machasaṃ 2. Katha - sīmu11 3. Vinibandhañca - syā. Machasaṃ. 4.

Upāyupādānā - sabbattha. 5. Tālavatthukata - sa.

[A.] Suttanipāta - māgandiyasutta khandhasaṃyutta - nakulapituvagga.

[BJT Page 272] [\x 272/]

Kathañca gahapati. Niketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho gahapati

tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā

tasmā tathāgato 'aniketasārī'ti. Saddanimitta - gandhanimitta - rasanimitta -

phoṭṭhabbanimitta - dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho gahapati, tathāgatassa

pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā1 anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā

tathāgato aniketasārī'ti vuccati. Evaṃ kho gahapati, aniketasārī hoti.

Kathañca gahapati, gāme santhavajāto hoti? Idha [PTS Page 199] [\q 199/] gahapati,

ekacco bhikkhu gihīhi saṃsaṭṭho viharati: sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito,

dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṃ āpajjati. Evaṃ kho

gahapati! Gāme santhavajāto hoti. Kathañca gahapati, gāme na santhavajāto hoti? Idha

gahapati, ekacco bhikkhu gihīhi saṃsaṭṭho viharati: na sahanandī na sahasokī, na sukhitesu

sukhito, na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā voyogaṃ āpajjati.

Evaṃ kho gahapati! Gāme na santhavajāto hoti.

Kathañca gahapati, kāmehi aritto hoti? Idha gahapati, ekacco bhikkhu kāmesu avītarāgo

hoti avigata2 chando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Evaṃ kho

gahapati, kāmehi aritto hoti.

Kathañca gahapati, kāmehi ritto hoti? Idha gahapati, ekacco bhikkhu kāmesu vītarāgo hoti

vigata3 chando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Evaṃ kho gahapati,

kāmehi ritto hoti.

Kathañca gahapati, purekkharāno ti? Idha gahapati, ekaccassa bhikkhuno evaṃ hoti:

'evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna'nti. Tattha nandiṃ samannāneti4 'evaṃvedano siyaṃ -

evaṃsañño siyaṃ evaṃsaṅkhāro siyaṃ - evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna'nti tattha

nandiṃ samannāneti. Evaṃ kho gahapati, purekkharāno hoti.

1. Tālavatthukatā - sa. 2. Avīta - syā. Machasaṃ[PTS]. 3. Vīta - syā machasaṃ [PTS]. 4.

Samanvāgameti - sya . [PTS]

[BJT Page 274] [\x 274/]

Kathañca [PTS Page 200] [\q 200/] gahapati, apurekkharāno hoti? Idha gahapati,

ekaccassa bhikkhuno evaṃ hoti: 'evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna'nti na tattha nandiṃ

samannāneti. ' Evaṃvedano siyaṃ - evaṃsañño sayaṃ - evaṃsaṅkhāro siyaṃ - evaṃviññāṇo

siyaṃ anāgatamaddhāna'nti na tattha nandiṃ samannāneti. Evaṃ kho gahapati,

apurekkharāno hoti.

Kathañca gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti? Idha gahapati, ekacco bhikkhu

evarūpaṃ kathaṃ kattā hoti: ' na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi "na tvaṃ imaṃ

dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno.

Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca. Pacchāvacanīyaṃ pure avaca.

Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara vādappamokkhāya. Nibbeṭhehi

vā sace pahosī' ti. Evaṃ kho gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti.

Kathañca gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti? Idha gahapati, ekacco bhikkhu na

evarūpaṃ kathaṃ kattā hoti: 'na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi "na tvaṃ imaṃ

dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno.

Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca. Pacchāvacanīyaṃ pure avaca.

Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara vādappamokkhāya. Nibbeṭhehi

sace pahosī'ti. Evaṃ kho gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti. Iti kho gahapati,

yantaṃ vuttaṃ bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgandiyapañhe:

Okaṃ pahāya aniketasārī

Gāme akubbaṃ muni santhavāni,

Kāmehi ritto apurekkharāno

Kathaṃ na2 viggayha janena kayirā"ti.

Imassa [PTS Page 201] [\q 201/] kho gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ

vitthārena attho daṭṭhabbo"ti. [A]

Okaṃ pahāya aniketasārī

Gāme akubbaṃ muni santhavāni,

Kāmehi ritto apurekkharāno

Kathaṃ na2 viggayha janena kayirā"ti.

9 - 11

Yehi vivitto vicareyya loke

Na tāni uggayha vadeyya1 nāgo,

Elambujaṃ kaṇṭakaṃ vārijaṃ2 yathā

Jalena paṅkena ca nūpalittaṃ.

Evaṃ munī santivādo agiddho

Kāme ca loke ca anūpalitto.

Yehi vivitto vicareyya loketi - ' yehī'ti yehi diṭṭhigatehi; vivittoti kāyaduccaritena ritto

vivitto pavivitto; vacīduccaritena - manoduccaritena - rāgena - pe -

Sabbākusaḍalābhiṅkhārehi ritto vivitto pavivitto; vicareyyāti vicareyya vihareyya irīyeyya

vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya; loketi manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloketi ' yehi vivitto vicareyya loko. '

[A.] Khandhasaṃyutta - nakulapituvagga. 1. Careyya - manupa. 2. Kaṇṭakavārijaṃ -

machasaṃ.

[BJT Page: 276 [\x 276/] ]

Na tāni uggayha vadeyya nāgoti - ' nāgo'ti āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo,

nāgacchatīti nāgo, kathaṃ āguṃ na karotīti nāgo? Āgu vuccanti pāpakā akusalā dhammā

saṅkilesikā ponobhavikā sadarā1 dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. " Āguṃ [PTS Page 202] [\q 202/] na karoti kiñci loke ( sabhiyāti bhagavā)

Sabbasaññoge visajja bandhanāni,

Sabbattha na sajjati vimutto

Nāgo tādī pavuccate2, tathattā. "[A]

Evaṃ āguṃ na karotīti nāgo. Kathaṃ na gacchatīti nāgo? Na chandāgatiṃ gacchati, na

dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati,

na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena

gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena

gacchati. Na vaggehi dhammehi. Yāyati nīyati vuyhati saṃharīyati. Evaṃ na gacchatīti -

nāgo. Kathaṃ nāgacchatī ti nāgo? Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilesā na puneti, na

pacceti, na paccāgacchati. 3 Sakadāgāmimaggena - anāgāmimaggena - arahattamaggena ye

kilesā pahīnā, te kilese na puneti, na paccheti, na paccāgacchati, evaṃ nāgacchatīti nāgo.

Na tāni uggayha vadeyya nāgoti - nāgo na tāni diṭṭhigatāni gahetvā uggahetvā gaṇhitvā

parāmasitvā abhinivisitvā vadeyya katheyya bhaṇeyya dīpayeyya vohareyya, 'sassato loko,

idameva saccaṃ, moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro

diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ

sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na

sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi

na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti

evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'. Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā

loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na

hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na

hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti vadeyya katheyya bhaṇeyya

dīpayeyya vohareyyāti - 'na tāni uggayha vadeyya nāgo. '

Elambujaṃ kaṇṭakaṃ vārijaṃ yathā jalena paṅkena ca nūpalittanti 'elaṃ' vuccati udakaṃ.

'Ambujaṃ' vuccati padumaṃ, ' kaṇṭako' vuccati kharadaṇḍo. [PTS Page 203 [\q 203/]

'] vāri' vuccati udakaṃ. 'Vārijaṃ' vuccati padumaṃ vārisambhavaṃ. ' Jalaṃ' vuccati udakaṃ. '

Paṅko' vuccati kaddamo. Yathā padumaṃ vārijaṃ vārisambhavaṃ jalena ca paṅkena ca na

lippati, na saṃlippati4 nūpalippati, alittaṃ asaṃlittaṃ, anupalittanti - " elambujaṃ kaṇṭakaṃ

vārijaṃ yathā jalena paṅkena ca nūpalittaṃ. "

1. Saddarā - sa. 2. Vuccate - syā, [PTS] 3. Kilesā punenti, na paccenti, na paccāgacchanti - mu

1 4. Upalimpati - mu 11 saṃlimpati - sa.

[A] suttanipāta - sabhiyasutta.

[BJT Page 278] [\x 278/]

Evaṃ munī santivādo agiddho kāme ca loke ca anūpalittoti 'eva'nti

opammasampaṭipādanaṃ; munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ - pe -

Saṅgajālamaticca so muni. Santivādoti santivādo muni tāṇavādo lenavādo saraṇavādo

abhayavādo accutavādo amatavādo nibbānavādoti - evaṃ munī santivādo. Agiddhoti gedho

vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho

akusalamūlaṃ; yassa so gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho

abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho. So rūpe agiddho; sadde - gandhe

- rase - phoṭṭhabbe - kule - gaṇe - āvāse - lābhe - yase1 pasaṃsāya - sukhe - cīvare -

piṇḍapāte - senāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāre - kāmadhātuyā - rūpadhātuyā -

arūpadhatuyā - kāmabhave - rūpabhave - arūpabhave - nevasaññānāsaññābhave -

ekavokārabhave - catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte - anāgate - paccuppanne -

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agathito amucchito anajjhopanno2

vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo

vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo [PTS Page 204] [\q 204/]

paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītībhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā

viharatīti evaṃ munī santivādo agiddho.

Kāme ca loke ca anūpalittoti - ' kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca -

pe -

Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke; 'lepā'ti dve

lepā: taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca - pe -

Ayaṃ taṇhālepo - pe - ayaṃ diṭṭhilepo. Muni taṇhālepaṃ pahāya diṭṭhilepaṃ paṭinissajitvā

kāme ca loke ca na lippati, na palippati, na upalippati. Alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto

nissaṭo3 vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti - evaṃ munī santivādo

agiddho kāme ca loke ca anūpalitto. '

Tenāha bhagavā:

Yehi vivitto vicareyya loke

Na tāni uggayha vadeyya1 nāgo,

Elambujaṃ kaṇṭakaṃ vārijaṃ2 yathā

Jalena paṅkena ca nūpalittaṃ.

Evaṃ munī santivādo agiddho

Kāme ca loke ca anūpalitto.

1. Yaso - mu11 2. Anajjhāpanno - mu 11 3. Nissato - sa

[BJT Page 280] [\x 280/]

9 - 12

Na vedagu diṭṭhiyā na mutiyā

Sa mānameti na hi tammayo1 so,

Na kammunā2 nopi sutena neyyo

Anūpanīto sa3 nivesanesu.

Na vedagu diṭṭhiyā na mutiyā sa mānametīti - 'nā'ti paṭikkhepo. Vedagūti 'vedaṃ' vuccati

catusu maggesu ñaṇaṃ, paññā [PTS Page 205] [\q 205/] paññindriyaṃ paññābalaṃ

dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammā diṭṭhi. Tehi vedehi

jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto

vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto

abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato

nibbānappatto vedānaṃ vā antaṃ gatoti vedagu. Vedehi vā antaṃ gatoti vedagu. Sattannaṃ

dhammānaṃ viditattā vedagu: sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti,

sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo vidito hoti, doso vidito hoti, moho vidito hoti, māno

vidito hoti, viditā'ssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā

sadarā4dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. " Vedāni viceyya kevalāni ( sabhiyāti bhagavā)

Samaṇānaṃ yāni'dhatthi5 brāhmaṇānaṃ,

Sabba6 vedanāsu vītarāgo

Sabba7 vedamaticca vedagu so"ti[a]

Na diṭṭhiyāti - tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni

paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. So diṭṭhiyā na yāyati, na nīyati,

na vuyhati, na saṃharīyati, napi taṃ diṭṭhigataṃ sārato pacceti. Na paccāgacchatīti - na

vedagu diṭṭhiyā.

Na mutiyā sa mānametīti - mutarūpena vā paratoghosena vā mahājanasammutiyā vā mānaṃ

neti, na upeti, [PTS Page 206] [\q 206/] na upagacchati, na gaṇhāti, na parāmasati,

nābhinivisatīti - ' na vedagu diṭṭhiyā na mutiyā ' sa mānameti'.

Na hi tammayo soti - na taṇhāvasena na diṭṭhivasena tammayo hoti tapparamo

tapparāyaṇo; yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca assa pahīnā honti ucchinnamūlā

tālāvatthukatā8 anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatā na tammayo hoti, na

tapparamo, na tapparāyaṇoti - na hi tammayo so. '

1. Kammayo - manupa. 2. Kammanā - sa 3. So - su. 4. Saddārā - sa. 5. Yānīpatthi -

machasaṃ[PTS]. 6. Sabbāsu - su 7. Sabbaṃ - su. 8. Tālavatthukatā - sa.

[A.] Suttanipāta sabhiyasutta.

[BJT Page 282] [\x 282/]

Na kammunā no'pi sutena neyyoti - 'na kammunā'ti puññābhisaṅkhārena vā

apuññābhiṅkhārena vā āneñjābhisaṅkhārena vā na yāyati, na nīyati, na vuyhati, na

saṃharīyatīti - na kammunā; nopi sutena neyyoti sutasuddhiyā vā paratoghosena vā

mahājanasammutiyā vā na yāyati, na nīyati, na vuyhati, na saṃharīyatīti - na kammunā

nopi sutena neyyo.

Anūpanīto sa nivesanesūti - 'upayā'ti dve upayā: taṇhāupayo ca diṭṭhiupayo ca - pe -

Ayaṃ diṭṭhiupayo.

Tassa taṇhāupayo pahīno, diṭṭhiupayo paṭinissaṭṭho; taṇhūpayassa pahīnattā

diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā so nivesanesu anūpanīto anupalitto anupagato anajjhosito1

anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti

anūpanīto sa nivesanesu.

Tenāha [PTS Page 207] [\q 207/] bhagavā:

Na vedagu diṭṭhiyā na mutiyā

Sa mānameti na hi tammayo so,

Na kammunā nopi sutena neyyo

Anūpanīto sa nivesanesu.

9 - 13

Saññāvirattassa na santi ganthā2

Paññāvimuttassa na santi mohā,

Saññaṃ ca diṭṭhiṃ ca ye aggahesuṃ

Te ghaṭṭayantā3 vicaranti4 loke.

Saññāvirattassa na santi ganthāti - yo samathapubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ5 bhāveti, tassa

ādito upādāya ganthā vikkhambhītā honti, arahatte patte6 arahato ganthā ca mohā ca

nīvaraṇā ca, kāmasaññā vyāpādasaññā vihiṃsāsaññā diṭṭhisaññā ca pahīnā honti

ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammāti - ' saññāvirattassa na

santi ganthā. '

Paññāvimuttassa na santi mohā - yo vipassanāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti, tassādito

upādāya mohā vikkhambhitā honti, arahatte patte 6 arahato mohā ca ganthā ca nīvaraṇā ca

kāmasaññā vyāpādasaññā vihiṃsāsaññā diṭṭhisaññā ca pahīnā honti ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammāti - ' paññāvimuttassa na santi mohā.

'

1. Anajjhesito - sīmu11 2. Gandhā - manupa. 3. Ghaṭṭamānāsīmu11. Machasaṃ. 4. Vivadanti

- katthaci. 5. Ariyadhammaṃ - sīmu11 6. Arahattappatte - sīmu. 11 Syā. [PTS]

[BJT Page 284] [\x 284/]

Saññaṃ ca diṭṭhiṃ ca ye aggahesuṃ te ghaṭṭayantā vicaranti loketi ye saññaṃ gaṇhanti

kāmasaññaṃ vyāpādasaññaṃ vihiṃsāsaññaṃ, te saññāvasena ghaṭṭenti saṃghaṭṭenti.

Rājānopi rājūhi vivadanti. Khattiyāpi khattiyehi [PTS Page 208] [\q 208/] vivadanti.

Brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti. Gahapatikāpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena

vivadati. Puttopi mātarā vivadati. Pitāpi puttena vivadati. Puttopi pitarā vivadati. Bhātāpi

bhātarā vivadati. Bhaginīpi bhaginiyā vivadati. Bhātāpi bhaginiyā vivadati. Bhaginīpi

bhātarā vivadati. Sahāyopi sahāyena vivadati. Te tattha maraṇampi nigacchanti.

Maraṇamattampi dukkhaṃ. Ye diṭṭhiṃ gaṇhanti ' sassato loko'ti vā idameva saccaṃ,

moghamañña"nti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti. " Asassato loko, idameva saccaṃ, moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na

gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - ' passañca diṭṭhīsu anuggahāya.

' Athavā, ' asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ

aññaṃ sarīraṃ, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato

parammaraṇā'ti vā, te diṭṭhivasena ghaṭṭenti saṃghaṭṭenti. Satthārato satthāraṃ ghaṭṭenti.

Dhammakkhānato dhammakkhānaṃ ghaṭṭenti. Gaṇato gaṇaṃ ghaṭṭenti. Diṭṭhiyā diṭṭhiṃ

ghaṭṭenti. Paṭipadāya paṭipadaṃ ghaṭṭenti. Maggato maggaṃ ghaṭṭenti. Athavā. Te

vivadanti. Kalahaṃ karonti. Bhaṇḍanaṃ karonti. Viggahaṃ karonti vivādaṃ karonti.

Medhagaṃ karonti: na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi micchāpaṭipanno tvamasi.

Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhāya. Nibbeṭhehi vā sace pahosī' ti. Tesaṃ abhisaṅkhārā appahīnā,

tiracchānayoniyā ghaṭṭenti. Pettivisaye ghaṭṭenti. Manussaloke ghaṭṭenti. Devaloke

ghaṭṭenti. Gatiyā gatiṃ upapattiyā upapattiṃ paṭisandhiyā paṭisandhiṃ bhavena bhavaṃ

saṃsārena saṃsāraṃ vaṭṭena vaṭṭaṃ ghaṭṭenti saṃghaṭṭenti. Ghaṭṭentā2, caranti3, vicaranti

viharanti irīyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke

khandhaloke āyatanaloketi. - ' Saññañca diṭṭhiñca [PTS Page 209] [\q 209/] ye

aggahesuṃ te ghaṭṭayantā vicaranti loke. '

Tenāha bhagavā:

Saññāvirattassa na santi ganthā2

Paññāvimuttassa na santi mohā,

Saññaṃ ca diṭṭhiṃ ca ye aggahesuṃ

Te ghammayantā3 vicaranti4 loke.

Māgandiyasuttaniddeso navamo.

10

Purābhedasuttaniddeso

Atha purābhedasuttaniddeso vuccati:

10 - 1

Kathaṃdassī [PTS Page 210] [\q 210/] kathaṃsīlo upasantoti vuccati,

Taṃ me gotama pabrūhi pucchito uttamaṃ naraṃ.

1. Nibbedhehi - [PTS]. 2. Ghaṭṭentāti padaṃ - sīmu. 11 Machasaṃ. Potthakesu na dissati. 3.

Vadanti - sīmu 11 machasaṃ. 4. Ghaṭṭamānā - sīmu 11 machasaṃ.

[BJT Page 286] [\x 286/]

Kathaṃdassī kathaṃsīlo upasantoti vuccatīti - 'kathaṃdassī'ti kīdisena dassanena

samannāgato kiṃsaṇṭhitena kimpakārena kiṃpaṭibhāgenāti kathaṃdassī; kathaṃsīloti

kīdisena sīlena samannāgato kiṃsaṇṭhitena kimpakārena kimpaṭibhāgenāti kathaṃdassī

kathaṃsīlo. '

Upasantoti vuccatīti - santo upasanto vūpasanto nicchāto nibbuto paṭippassaddhoti vuccati

pavuccati kathiyati bhaṇīyati dīpiyati voharīyati; 'kathaṃdassī'ti adhipaññaṃ vuccati;

'kathaṃ sīlo'ti adhisīlaṃ pucchati ' upasanto'ti adhicittaṃ pucchatīti - 'kathaṃdassī

kathaṃsīlo upasantoti vuccati. '

Taṃ me gotama pabrūhīti - ' tanti' yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi yaṃ ajjhesāmi yaṃ pasādemi;

gotamāti so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ gottena ālapati; pabrūhīti [PTS Page 211] [\q

211/] brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti

- ' taṃ me gotama pabrūhi. '

Pucchito uttamaṃ naranti - ' pucchito'ti puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito; uttamaṃ

naranti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ naranti - ' pucchito uttamaṃ

naraṃ. '

Tenāha so nimmito:

"Kathaṃdassī kathaṃsīlo upasantoti vuccati,

Taṃ me gotama pabrūhi pucchito uttamaṃ nara"nti.

10 - 2

Vītataṇho purā bhedā (iti1 bhagavā) pubbamantamanissito,

Vemajjhenūpasaṃkheyyo tassa natthi purekkhataṃ.

Vītataṇho purā bhedāti - purā kāyassa bhedā purā attabhāvassa bhedā purā kalebarassa

nikkhepā purā jīvitindriyassa upacchedā, vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho

muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo

muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītībhūto sukhapaṭisaṃvedī

brahmabhūtena attanā viharati.

1. Purā bhedāti - syā. [PTS]

[BJT Page 288] [\x 288/]

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ; apica, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā;

bhaggamohoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti1

bhagavā; bhaggakilesoti bhagavā; bhaji vibhaji paṭivibhaji dhammaratananti bhagavā;

bhavānaṃ antakaroti bhagavā; bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;

bhaji vā bhagavā araññe [PTS Page 212] [\q 212/] vanapatthāni pantāni senāsanāni

appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyāni paṭisallānasāruppānīti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā vīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa

adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ

appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ

vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ

ānāpānasatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ

satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ

indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ

paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā; 'bhagavā'ti

netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na

mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi

kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha

sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti - 'vītataṇho purā bhedā

iti2 bhagavā,

Pubbamantamanissitoti - pubbanto vuccati atīto addhā; atītaṃ addhānaṃ ārabbha taṇhā

pahīnā hoti, diṭṭhi paṭinissaṭṭhā; taṇhāya pahīnattā diṭṭhiyā paṭinissaṭṭhattā evampi

pubbamantamanissito; athavā, ' evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhānanti ' tattha nandiṃ na

samannāneti ' evaṃvedano ahosiṃ, evaṃsañño ahosiṃ, evaṃsaṅkhāro [PTS Page 213] [\q

213/] ahosiṃ, evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhānanti' natthi nandiṃ na samannāneti

'evampi - ' pubbamantamanissito' athavā, 'iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṃ, iti rūpāti

tattha na chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, na chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa

na tadabhinandati, na tadabhinandanto evampi - 'pubbamantamanissito'iti me sotaṃ ahosi

atītamaddhānaṃ, iti saddā'ti iti, me ghānaṃ ahosi atītamaddhānaṃ, iti gandhā'ti, iti me jivhā

ahosi atītamaddhānaṃ, iti dhammā'ti tattha na chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ. Na

chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa na tadabhinandati, na tadabhinandanto evampi - '

pubbamantamanissito, ' athavā, yāna'ssu tāni3 pubbe mātugāmena saddhiṃ

hasitalapitakīḷitāni, na tadassādeti, na taṃ nikāmeti; na ca tena vittiṃ āpajjati, evampi

'pubbamantamanissito. '

1. Taṇhoti - machasaṃ. 2. Bhedāti - sīmu 1 machasaṃ [PTS] 3. Yāni tāni - machasaṃ.

[BJT Page 290] [\x 290/]

Vemajjhenupasaṃkheyyoti - 'vemajjhaṃ: vuccati paccuppanno addhā, paccuppannaṃ

addhānaṃ ārabbha taṇhā pahīnā hoti, diṭṭhi paṭinissaṭṭhā; taṇhāya pahīnattā diṭṭhiyā

paṭinissaṭṭhattā 'ratto'ti nūpasaṃkheyyo, 'duṭṭho'ti nūpasaṃkheyyo, 'parāmaṭṭho'ti

nūpasaṃkheyyo, ' vikkhepagato'ti nūpasaṃkheyyo, ' aniṭṭhaṃ gato: ti nūpasaṃkheyyo,

'thāmagato'ti nūpasaṃkheyyo: nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā

manussoti vā devoti vā rūpīti [PTS Page 214] [\q 214/] vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti

vā nevasaññīnāsaññīti vā; so hetu natthi paccayo, natthi, kāraṇaṃ natthi, yena saṅkhaṃ

gaccheyyāti - 'vemajjhenupasaṅkheyyo. '

Tassa natthi purekkhatanti - 'tassā'ti arahato khīṇāsavassa; purakkhāroti dve purakkhārā:

taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro ca, - pe -

Ayaṃ diṭṭhipurekkhāro, tassa taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho;

taṇhāpurekkhārassa pahīnattā diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ

vā purato katvā carati, na taṇhādhajo na taṇhāketu na taṇhādhipateyyo, na diṭṭhidhajo na

diṭṭhiketu na diṭṭhādhipateyyo, na taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito carati; evampi - 'tassa

natthi purekkhataṃ. ' Athavā, 'evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhāna'nti tattha nandiṃ na

samannāneti; 1 evampi - 'tassa natthi purekkhataṃ. 'Athavā, 'iti me cakkhu2 siyā

anāgatamaddhānaṃ, iti rūpā: ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati; cetaso

appanidhānappaccayā3 na tadabhinandati, na tadabhinandanto evampi 'tassa natthi

purekkhataṃ. ' Iti me sotaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti saddā'ti - 'iti me ghānaṃ siyā

anāgatamaddhānaṃ, iti gandhā'ti - ' iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rasā'ti - 'iti me

kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ, iti phoṭṭhabbā'ti - 'iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ, iti

dhammā'ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati; cetaso appanidhānappaccayā

na tadabhinandati; na tadabhinandanto; evampi - ' tassa natthi purekkhataṃ. ' Athavā '

imināhaṃ [PTS Page 215] [\q 215/] sīlena vā vatena4 vā tapena vā brahmacariyena vā

devo vā bhavissāmi devaññataro vā'ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati;

cetaso appaṇidhānappaccayā na tadabhinandati, na tadabhinandanto evampi - 'tassa natthi

purekkhataṃ. '

Tenāha bhagavā:

" Vītataṇho purābhedā (iti bhagavā) pubbamantamanissito,

Vemajjhenupasaṃkheyyo tassa natthi purekkhata"nti.

1. Samanvāgameti - [PTS] syā. 2. Cakkhuṃ - sīmu11 3. Apaṇidhānapaccayā - sa 4. Vattena

- [PTS.]

[BJT Page 292] [\x 292/]

10 - 3

Akkodhano asantāsī1 avikatthī akukkuco2

Mantabhāṇī anuddhato sa ve vācāyato muni.

Akkodhano asantāsīti - 'akkodhano'ti hi kho3 vuttaṃ, apica, kodho tāva vattabbo -

dasahākārehi kodho jāyati 'anatthaṃ me acarī'ti kodho jāyati. 'Anatthamme caratī'ti kodho

jāyati. 'Anatthamme carissatī'ti kodho jāyati. 'Piyassa me manāpassa anatthaṃ acari,

anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatī'ti kodho jāyati, 'appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari,

atthaṃ carati, atthaṃ carissatī'ti kodho jāyati. Aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo

cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso

sampadoso cittassa vyāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā

dussitattaṃ vyāpatti vyāpajjanā vyāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo4

anattamanatā cittassa; ayaṃ vuccati kodho.

Apica, [PTS Page 216] [\q 216/] kodhassa adhimattaparittatā veditabbā: atthi kañci

kālaṃ5 kodho cittāvilakaraṇamatto hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti; atthi kañci

kālaṃ kodho mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti; atthi kañci

kālaṃ kodho hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācānicchāraṇo hoti; atthi kañci

kālaṃ kodho pharusavācānicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti; atthi

kañci kālaṃ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti;

atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva

daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti; atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto

hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho

daṇḍasatthaabhinipātanamatto hoti, na ca tāva kinnavichinnakaraṇo6 hoti, atthi kañci kālaṃ

kodho chinnavichinnakaraṇamatto hoti, na ca tāva sambhañjanapaḷibhañjano hoti; atthi

kañci kālaṃ kodho sambhañjanapaḷibhañjanamatto hoti, na ca tāva ṅgamaṅagāpakaḍḍhano

hoti; atthi kañci kālaṃ kodho aṅgamaṅagāpakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitā

voropaṇo7 hoti; atthi kañci kālaṃ kodho jīvitā voropaṇamatto hoti, na ca tāva

sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hoti, yato kodho parapuggalaṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti,

ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullappatto hoti.

1. Asantāpi - manupa. 2. Akukkucco - sīmu 11 3. Yaṃ hi kho - machasaṃ. 4. Assuropo -

sīmu11 5. Kiñcākālaṃ - sa 6. Chiddavichiddakaraṇo - sa [PTS] chinnāvicchinnakaraṇo -

manupa 7. Jīvitapanāsano - syā. [PTS]

[BJT Page 294] [\x 294/]

Yassa so kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho [PTS Page 217] [\q 217/]

abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati 'akkodhano. ' Kodhassa pahīnattā

'akkodhano. ' Kodhavatthussa pariññātattā 'akkodhano. ' Kodhahetussa upacchinnattā

'akkodhano'ti 'akkodhano, ' asantāsīti - idhekacco tāsī hoti uttāsī parittāsī, so tasati uttasati

parittasati bhāyati santāsaṃ āpajjati: kulaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā

na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ

vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi,

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi gilānūpaṭṭhākaṃ1 vā na labhāmi, a

ppaññātombhīti2 tasati uttasati parittasati bhāyati santāsaṃ āpajjati. Idha bhikkhu asantāsī

hoti anuttāsī aparittāsī, so na tasati na uttasati na parittasati na bhāyati na santāsaṃ āpajjati:

kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi,

yasaṃ vā na labhāmi. Pasaṃsaṃ vā na labhāmi. Sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na

labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi,

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānūpaṭṭhākaṃ vā na labhāmi,

appaññātomhīti na tasati na uttasati na parittasati na bhāyati na santāsaṃ āpajjatīti '

akkodhano asantāsī. '

Avikatthī akukkucoti - 'idhekacco katthī hoti vikatthī, so katthati vikatthati: ahamasmi

sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā, jātiyā vā gottena vā

kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā, uccākulā [PTS Page 218] [\q 218/] pabbajitoti vā mahākulā pabbajitoti vā

mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, ñāto yasassī

sagahaṭṭhapabbajitānanti vā, lābhīmhi

cīvarapiṇḍapātisenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti vā, suttantikoti vā

vinayadharoti vā dhammakathikoti vā, āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā paṃsukūlikoti vā

tecīvarikoti vā sapadānacārikoti vā khalupacchābhattikoti vā nesajjikoti vā yathāsanthatikoti

vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti vā tatiyassa jhānassa lābhīti vā catutthassa jhānassa lābhīti

vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasamāpattiyā

ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati

vikatthati. Evaṃ na katthati, na vikatthati; katthanā vikatthanā ārato virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'avikatthī. '

1. Gilānupaṭṭhānaṃ - sīmu 11 2. Appapaññātomhīti - sīmu1

[BJT Page 296] [\x 296/]

Akukkucoti - 'kukkucca'nti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ, pādakukkuccampi kukkuccaṃ,

hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ, " akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā,

vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā. Vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ

kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ, cetaso vippaṭisāro manovilekho, idaṃ vuccati

kukkuccaṃ[a".] Apica dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho:

katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho? ' Kataṃ me kāyaduccaritaṃ, akataṃ me kāyasucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho; 'kataṃ me vacīduccaritaṃ, akataṃ me vacīsucarita'nti

uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; kataṃ me manoduccaritaṃ, akatamme

manosucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; 'kato me pāṇātipāto,

akatā me pāṇātipātā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho,

'kataṃ adinnādānaṃ [PTS Page 219] [\q 219/] akatā me adinnādānā veramaṇī'ti uppajjati

kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho; 'kato me. Kāmesu micchācāro akatā me kāmesu

micchācārā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 'Kato me

musāvādo. Akatā me musāvādā veramaṇī'ti - 'katā me pharusā vācā, akatā me

samphappalāpā veramaṇī'ti - 'katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā'ti - 'kato me vyāpādo

- akato me avyāpādo'ti - 'katā me micchādiṭṭhi. Akatā me sammādiṭṭhī'ti uppajjati

kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho. Atha vā sīlesumhi na paripūrakārīti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho indriyesumhi aguttadvāroti - bhojane amattaññūmhīti

jāgariyaṃ ananuyuttomhīti na satisampajaññena samannāgatomhīti - abhāvitā me cattāro

satipaṭṭhānāti - abhāvitā me cattāro sammappadhānāti - abhāvitā me cattā iddhipādāti -

abhāvitāni me pañcindriyānīti abhāvitāni me pañcabalānīti - abhāvitā me satta bojjhaṅgāti

abhāvito1 me ariyo aṭṭhaṅgiko maggeti - dukkhaṃ me apariññātanti - samudayo me

appahīnoti, maggo me abhāvitoti - nirodho me asacchikatoti uppajjati, kukkuccaṃ cetaso

vippaṭisāro manovilekho. Yassetaṃ kukkuccaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati akukkuccoti - avikatthī

akukkuco.

1. Abhāvitā - sīmu 11 2. Vibhaṅgappakaraṇa - jhānavibhaṅga.

[BJT Page 298] [\x 298/]

Mantabhāṇī anuddhatoti - 'mantā' vuccati paññā, yā paññā pajānanā - amoho

dhammavicayo sammādiṭṭhi[a]; mantāya pariggahetvā vācaṃ bhāsati, bahumpi kathento

bahumpi bhaṇanto bahumpi dīpayanto bahumpi voharanto dukkathitaṃ dubhaṇitaṃ

dullapitaṃ duruttaṃ dubbhāsitaṃ [PTS Page 220] [\q 220/] vācaṃ na bhāsatīti

mantabhāṇī. Anuddhato - tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avupasamo

cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa, idaṃ vuccati uddhaccaṃ. Yassetaṃ pahīnaṃ

samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so

vuccati anuddhatoti - 'mantabhāṇī anuddhato'.

Sa ce vācāyato munīti - 'idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti.

Saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Pisunaṃ vācaṃ pahāya

pisunāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā

sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā

anuppadātā samaggārāmo1 samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti, yā sā vācā neḷā kaṇṇasukhā

pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, kālavādī bhūtavādī atthavādī

dhammavādī vicayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti, kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ

atthasaṃhitaṃ. Catuhi vacīsucaritehi samannāgato catudosāpagataṃ vācaṃ bhāsati,

dvattiṃsāya tiracchānakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto

visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati. Dasa kathavatthuni2 katheti, seyyathīdaṃ?

Appicchakathaṃ katheti. Santuṭṭhikathaṃ katheti. Pavivekakathaṃ asaṃsaggakathaṃ

viriyārambhakathaṃ sīlakathaṃ samādhikathaṃ paññākathaṃ vimuttikathaṃ [PTS Page 221]

[\q 221/] vimuttiñāṇadassanakathaṃ satipaṭṭhānakathaṃ sammappadhānakathaṃ

iddhipādakathaṃ indriyakathaṃ balakathaṃ bojjhaṅgakathaṃ maggakathaṃ phalakathaṃ

nibbānakathaṃ katheti; vācāya yato yatto pariyatto gutto gopito rakkhito vūpasanto; munīti

monaṃ vuccati ñaṇaṃ. Yā paññā pajānanā - pe - amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi [a] -

pe - saṅgajālamaticca so munīti - sa ce vācāyato muni.

Tenāha bhagavā:

" Akkodhano asantāsī avikatthī akukkuco,

Mantabhāṇī anuddhato sa ce vācāyato munī"ti.

[A.] Dhammasaṅgaṇī - cittuppādakaṇḍa.

1. Samaggarāmo - pu 2. Dasa vatthūni - [PTS]

[BJT Page 300] [\x 300/]

10 - 4

Nirāsatti anāgate atītaṃ nānusocati,

Vivekadassī phassesu diṭṭhīsu ca na nīyati.

Nirāsatti anāgateti 'āsatti' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo

cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā

sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ,

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā

sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho

akusalamūlaṃ [a], yassesā āsatti taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti. Evampi - 'nirāsatti anāgate. ' Athavā, evaṃrūpo siyaṃ

anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ na samannāneti1, evaṃvedano siyaṃ - evaṃsañño siyaṃ

- evaṃsaṅkhāro siyaṃ - evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhānanti tattha nandiṃ na

samannāneti, evampi nirāsatti anāgate; athavā, 'iti me cakkhuṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti

rūpā'ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati, cetaso appaṇidhānappaccayā na

tadabhinandati, na tadabhinandanto evampi nirāsatti anāgate; 'iti me sotaṃ siyā

anāgatamaddhānaṃ, iti saddā'ti - 'iti me ghānaṃ siyā anāgatamaddhānaṃ, iti gandhā'ti - ' iti

me jivhā siyā anāgatamaddhānaṃ, iti rasā'ti - 'iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṃ, iti

phoṭṭhabbā'ti - 'iti me mano siyā anāgatamaddhānaṃ, iti dhammā'ti appaṭiladdhassa

paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati; cetaso appanidhānappaccayā [PTS Page 222] [\q 222/]

na tadabhinandati; na tadabhinandanto; evampi - ' tassa natthi purekkhataṃ. ' Athavā '

imināhaṃ sīlena vā vatena4 vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi

devaññataro vā'ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ na paṇidahati; appaṇidhānappaccayā

na tadabhinandati, na tadabhinandanto evampi - ' nirāsatti '.

Atītaṃ nānusocatīti - vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na

socati; cakkhuṃ me vipariṇatanti na socati, sotaṃ me - ghānaṃ me - jivhā me - kāyo me -

rūpā me - saddā me - gandhā me - rasā me - phoṭṭhabbā me - kulaṃ me - gaṇo me - āvāso

me - lābho me - yaso me - pasaṃsā me - sukhaṃ me - cīvaraṃ me - piṇḍapāto me -

senāsanaṃ me - gilānapaccayabhesajjaparikkhāro me mātā me - pitā me - bhātā me - bhaginī

me putto me - dhītā me - mittā me - amaccā2 me - ñātakā me - sālohitā me vipariṇatāti na

socati. Na kilamati. Na paridevati. Na urattāḷiṃ kandati. Na sammohaṃ āpajjatīti - 'atītaṃ

nānusocati. '

[A.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa.

1. Samanvāgameti - [PTS] 2. Mittāmaccā - [PTS.]

[BJT Page 302] [\x 302/]

Vivekadassī phassesūti - 'phasso'ti cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso

jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso adhivacanasamphasso paṭighasamphasso

sukhavedanīyo phasso dukkhavedanīyo phasso adukkhamasukhavedanīyo phasso. Kusalo

phasso akusalo phasso abyākato phasso kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro

phasso suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso lokiyo phasso lokuttaro phasso

atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā

samphusitattaṃ. Ayaṃ vuccati phasso.

Vivekadassī phassesūti - cakkhusamphassaṃ vivittaṃ passati attena vā attaniyena vā niccena

vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā, sotasamphassaṃ vivittaṃ [PTS Page

223] [\q 223/] passati - ghānasamphassaṃ vicittaṃ passati - jivhāsamphassaṃ vivittaṃ

passati kāyasamphassaṃ vivittaṃ passati - manosamphassaṃ vivittaṃ passati -

adhivacanasamphassaṃ vivittaṃ passati paṭighasamphassaṃ vivittaṃ passati -

sukhavedanīyaṃ phassaṃ1 dukkhavedanīyaṃ phassaṃ1 - adukkhamasukhavedanīyaṃ

phassaṃ1 - kusalaṃ phassaṃ akusalaṃ phassaṃ avyākataṃ phassaṃ - kāmāvacaraṃ phassaṃ

- rūpāvacaraṃ phassaṃ arūpāvacaraṃ phassaṃ - lokiyaṃ phassaṃ* vivittaṃ passa ti attena vā

attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena; athavā atītaṃ

phassaṃ anāgatehi ca 2 paccuppannehi ca phassehi vivittaṃ passati, anāgataṃ phassaṃ

atītehi ca anāgatehi3 na phassehi vivittaṃ passati; athavā, ye te phassā ariyā anāsavā

lokuttarā suññatāpaṭisaññuttā, te phasse vivitte passati rāgena dosena mohena kodhena

upanāhena makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena

sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi sabbaduccaritehi

sabbadarathehi sabbasantāpehi sabbakusalābhisaṅkhārehi vivitte passatīti - 'vivekadassī

phassesu'.

Diṭṭhīsu ca na nīyatīti - tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāti samucchinnāni vūpasantāni

paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so diṭṭhiyā na yāyati na nīyati

na vuyhati na saṃharīyati napi taṃ diṭṭhigataṃ sārato pacceti na paccāgacchatīti - ' diṭṭhīsu

ca na nīyati. '

Tenāha bhagavā:

"Nirāsatti [PTS Page 224] [\q 224/] anāgate atītaṃ nānusocati,

Vivekadassī phassesu diṭṭhīsu ca na nīyatī"ti.

10 - 5

Patilīno akuhako apihālu amaccharī,

Appagabbho ajeguccho pesuneyye ca no yuto.

1. Samphassaṃ - [PTS.] Syā. 2. Anāgatehi ca phassehi - [PTS.] Syā. 3. Paccuppannehi -

sīmu11

* 'Lokuttaraṃ phassa'nti pāṭho syāma - [PTS.] Potthakesu dissate.

[BJT Page 304] [\x 304/]

Patilīno akuhanoti - 'patilīno'ti rāgassa pahīnattā patilīno dosassa - mohassa pahīnattā

patilīno; kodhassa - upanāhassa - makkhassa - paḷāsassa - issāya - macchariyassa - māyāya

- sāṭheyyassa thambhassa - sārambhassa mānassa - atimānassa - madassa - pamādassa -

sabbakilesānaṃ - sabbaduccaritānaṃ - sabbadarathānaṃ - sabbapariḷāhānaṃ -

sabbasantāpānaṃ - sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ pahīnattā patilīno1 vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

'kathañca bhikkhave bhikkhu patilīno 1 hoti? Imassa bhikkhave bhikkhuno asmimāno

pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvakato āyatiṃ anuppādadhammo. Evaṃ kho

bhikkhave bhikkhū patilīno hotī"ti [a '] patilīno.

' Akuhakoti2 - tīṇi kuhanavatthūni: paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ3 kuhanavatthu, 4

iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ3 kuhanavatthu" idha gahapatikā bhikkhuṃ

nimantenti chivarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So pāpiccho

icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ

bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti piṇḍapātaṃ paccakkhāti. Senāsanaṃ

paccakkhāti. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha: kiṃ samaṇassa

mahagghena cīvarena? Etaṃ sāruppaṃ - yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā

nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena? [PTS

Page 225] [\q 225/] etaṃ sāruppaṃ - yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍayālopena jīvikaṃ

kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena? Etaṃ sāruppaṃ - yaṃ samaṇo

rukkhamūliko vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena

gilānapaccayabhesajjaparikkhārena? Etaṃ sāruppaṃ - yaṃ samaṇo pūtimuttena vā

harītakīkhaṇḍena vā osadhaṃ kareyyāti. Tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti. Lūkhaṃ

piṇḍapātaṃ paribhuñjati. Lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati. Lūkhaṃ

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti, ayaṃ

samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhaviriyo dhutavādo'ti bhiyyo bhiyyo

nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So evamāha:

"tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati: saddhāya

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Deyyadhammassa

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Dakkhiṇeyyānaṃ

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākaṃ cevāyaṃ saddhā

atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati. Ahañca paṭiggāhako. Sacehaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ

tumhe puññena paribāhirā bhavissatha5. Na mayhaṃ iminā attho. Apica, tumhākaṃ yeva

anukampāya paṭigaṇhāmī"ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭigaṇhāti. Bahumpi

piṇḍapātaṃ paṭigaṇhāti. Bahumpi senāsanaṃ paṭigaṇhāti. Bahumpi

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭigaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā

kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

1. Paṭilino - machasaṃ. 2 Akuhaṇo - manupa 3. Paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ - sīmu 11

manupa

4. Kuhanavatthuṃ sīmu 11

[A.] Catukkaṅguttara - cakkavagga. 5. Bhavissanti - sīmu11

[BJT Page 306] [\x 306/]

Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato

sambhāvanādhippāyo 'evaṃ maṃ jano sambhāvessatī'ti gamanaṃ saṇṭhapeti. hānaṃ [PTS

Page 226] [\q 226/] saṇṭhapeti. Nisajjaṃ saṇṭhapeti. Sayanaṃ saṇṭhapeti. Paṇidhāya

gacchati. Paṇidhāya tiṭṭhati. Paṇidhāya nisīdati. Paṇidhāya seyyaṃ kappeti. Samāhito viya

gacchati. Samāhito viya tiṭṭhati. Samāhito viya nisīdati. Samāhito viya seyyaṃ kappeti.

Āpāthakajjhāyī ca hoti. 1 Yā evarūpā iriyāpathassa aṭṭhapanā2 ṭhapanā saṇṭhapanā

bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato

sambhavanādhippāyo 'evaṃ ma; jano sambhāvessatī'ti3 ariyadhammasannissitaṃ vācaṃ

bhāsati' 'yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti, so samaṇo mahasakkho'ti bhaṇati. 'Yo evarūpaṃ

pattaṃ dhāreti, lohathālakaṃ dhāreti, dhammakarakaṃ4 dhāreti parissāvanaṃ dhāreti,

kuñcikaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, kāyabandhanaṃ dhāreti, āyogaṃ dhāreti, so samaṇo

mahesakkho'ti bhaṇati. 'Yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkho'ti bhaṇati. 'Yassa

evarūpo ācariyo, evarūpā samānupajjhāyakā, samānācariyakā, evarūpā mittā sandiṭṭhā

sambhattā sahāyā, so samaṇo mahesakkho'ti bhaṇati. 'Yo evarūpe vihāre vasati, so samaṇo

mahesakkho'ti bhaṇati. Yo evarūpe aḍḍhayoge vasati, pāsāde vasati, hammiye vasati,

guhāyaṃ vasati, leṇe vasati, kuṭiyā vasati, kūṭāgāre vasati, aṭṭe vasati, māle vasati,

uddaṇḍe vasati, upaṭṭhānasālāyaṃ vasati, maṇḍape vasati, rukkhamūle vasati, so samaṇo

mahesakkho'ti bhaṇati. Athavā, korañjikakorañjiko bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako

lapakalapako, mukhasambhāvito 'ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ santānaṃ

vihārasamāpattīnaṃ lābhī'ti5 tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ6 nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ

[PTS Page 227] [\q 227/] lokuttaraṃ suññatāpaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ katheti. Yā evarūpā

bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ. Idaṃ vuccati sāmantajappanasaṅkhātaṃ

kuhanavatthu.

Yassimāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni

abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati akuhakoti - patilīno akuhako. '

1. Āpāthakajjhāyī ca - machasaṃ syā [PTS] mu11 2. Āṭhapanā - [PTS] ṭhapanā, āṭhapanā

machasaṃ 3. Sambhāvissatīti - [PTS] 4. Dhammakaraṇaṃ - machasaṃ. 5. Lābhī - [PTS] 6.

Guyhaṃ - [PTS]

[BJT Page 308] [\x 308/]

Apihālu amaccharīti - 'pihā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo - pe -

Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā

ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati apihālu; so rūpe na piheti. Sadde gandhe rase phoṭṭhabbe,

kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ lābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ sukhaṃ, cīvaraṃ piṇḍapātaṃ senāsanaṃ

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ, kāmabhavaṃ

rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ saññābhavaṃ asaññābhavaṃ nevasaññānāsaññābhavaṃ

ekavokārabhavaṃ catuvokārabhavaṃ pañcavokārabhavaṃ, atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ,

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme na piheti na icchati na sādiyati na pattheti

nābhijappatīti - apihālu; amaccharīti pañca macchariyāni: āvāsamacchariyaṃ

kulamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ, [a] yaṃ

evarūpaṃ macchariyaṃ 1 maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ

kaṭukañcukatā2 aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati macchariyaṃ. Apica,

khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ,

āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho, idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassetaṃ macchariyaṃ

pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā

daḍḍhaṃ, so vuccati amaccharīti - apihālu amaccharī.

Appagabbho [PTS Page 228] [\q 228/] ajegucchoti - 'pāgabbhiya'nti tīṇi pāgabbhiyāni:

kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Katamaṃ kāyikaṃ

pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Gaṇagatopi kāyikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti. Bhojanasālāyampi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Jantāgharepi kāyikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti. Udakatitthepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Antaragharaṃ pavisantopi

kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Antaragharaṃ paviṭṭhopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati. Ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati.

Uccepi āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepako pi

bhaṇati. Evaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittikārakato therānaṃ

bhikkhūnaṃ anupāhanānaṃ caṅkamantānaṃ saupāhano caṅkamati. Nīce caṅkame

caṅkamantānaṃ ucce caṅkame caṅkamati. Chamāya3 caṅkamantānaṃ caṅkame caṅkamati,

ghaṭṭayantopi tiṭṭhati. Ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati. Uccepi

āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

[A.] Khuddakavatthuvibhaṅga.

1. Maccheraṃ - machasaṃ 2. Kaṭukañcakatā - [PTS] 3. Chamāyaṃ. [PTS] syā.

[BJT Page 310] [\x 310/]

Kathaṃ bhojanasālāyaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. ? Idhekacco bhojanasālāyaṃ

acittikārakato there bhikkhū anupakhajja nisīdati. Navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati.

Ghaṭṭayantopi tiṭṭhati. Ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati. Uccepi

āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṃ bhojanasālāyaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ [PTS Page 229] [\q 229/] jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco

jantāghare acittikārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati ghaṭṭayantopi nisīdati.

Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati. Uccepi āsane nisīdati. Anāpucchāpi kaṭṭhaṃ pakkhipati.

Anāpucchā pi dvāraṃ1 pidahati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ jantāghare kāyikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco udakatitthe acittīkārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati. Puratopi otarati. Ghaṭṭayantopi nahāyati2. Puratopi

nahāyati. Uparitopi nahāyati. Ghaṭṭayantopi uttarati. Puratopi uttarati. Uparitopi uttarati.

Evaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

pavisanto acittikārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati. Puratopi gacchati.

Vokkammāpi therānaṃ bhikkhūnaṃ purato purato3 gacchati. Evaṃ antaragharaṃ pavisantopi

kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

paviṭṭho 'na pavisatha4 bhante'ti vuccamāno pavisati. 'Na tiṭṭhatha bhante'ti vuccamāno

tiṭṭhati. 'Na nisīdatha bhante'ti vuccamāno nisīdati. Anokāsampi pavisati. Anokāsepi

tiṭṭhati. Anokāsepi nisīdati. Yāni tānipi honti kulānaṃ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni

ca, yattha kulitthiyo kuladhītaro5 kulasuṇhāyo kulakumārikāyo nisīdanti, tatthapi sahasā

pavisati. Kumārakassapi siraṃ parāmasati. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti.

Katamaṃ [PTS Page 230] [\q 230/] vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi

vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Gaṇagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Antaragharaṃ

paviṭṭhopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ saṅghagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato

there bhikkhū anāpucchā vā anajjhiṭṭho vā dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ vissajjeti

pātimokkhaṃ uddisati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato

vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

1. Ākulitoyaṃ pāṭho - machasaṃ. [PTS.] Potthakesu, 2. Nahāyati - machasaṃ. 3. Purato - [PTS.

4.] Pavisa - machasaṃ. Syā. [PTS. 5.] Kuladhītāyo - sīmu 11.

[BJT Page 312] [\x 312/]

Kathaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittikārakato there

bhikkhū anāpucchā vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ

vissajjeti. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Ārāmagatānaṃ bhikkhūṇīnaṃ

upāsakānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ vissajjeti. hitakopi bhaṇati.

Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

paviṭṭho itthiṃ vā kumāriṃ vā evamāha: 'itthaṃnāme, itthaṃgotte, kiṃ atthi? Yāgu atthi?

Bhattaṃ atthi? Khādanīyaṃ atthi? Kiṃ pivissāma? Kiṃ bhuñjissāma? Kiṃ khādissāma, ? Kiṃ

vā atthi, ? Kiṃ vā me dassathā'ti vippalapati. *Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti. Idaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Katamaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco na uccākulā pabbajito samāno uccākulā

pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Na mahākulā pabbajito samāno

mahākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na mahābhogakulā pabbajito

samāno mahābhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, [PTS Page 231]

[\q 231/] na uḷārabhogakulā pabbajito samāno - na suttantiko samāno suttantikena

saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Na vinayadharo samāno - na dhammakathiko

samāno - na āraññiko samāno - na piṇḍapātiko samāno - na paṃsukūliko samāno - na

tecīvariko samāno - na sapadānacāriko samāno - na khalupacchābhattiko samāno - na

nesajjiko samāno - na yathāsanthatiko samāno - na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno

paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Na uḷārabhogakulā

pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena na mahākulā

pabbajitena samāno - na suttantiko samāno suttantikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati

cittena. Na vinayadharo pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na mahākulā

pabbajito samāno na dhammakathiko samāno mahākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ

attānaṃ dahati cittena, na āraññiko pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ

attānaṃ dahati cittena, na mahākulā pabbajito samāno mahākulā pabbajitena saddhiṃ

sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na piṇḍapātiko pabbajitena samāno uccākulā pabbajitena

saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na paṃsukūliko pabbajito samāno mahābhogakulā

pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na tecīvariko pabbajito samāno - na

uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na tecīvariko pabbajito samāno

uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na sapadānacāriko pabbajitena

samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na khalupacchābhattiko

pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na nesajjiko

pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na

yathāsanthatiko pabbajitena samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati

cittena, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno - na

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā

lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Idaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vupasantāni. Paṭippassaddhāni

abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti - ' appagabbho. '

* Yā evarūpā - pe - lālappitattaṃ itipi machasaṃ [PTS] potthakesu dissati. Taṃ pana

paridevaniddese desitaṃ idha na yujjatīti maññe.

[BJT Page 314] [\x 314/]

Ajegucchoti - atthi puggalo jeguccho. Atthi ajeguccho. Katamo ca puggalo jeguccho?

Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro

paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacārī paṭiñño

antopūti avassuto kasambujāto. Ayaṃ vuccati puggalo jeguccho. Athavā, kodhano hoti

upāyāsabahulo appampi vutto samāno abhisajjati kuppati vyāpajjati patitthīyati, kopañca

dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ vuccati puggalo jeguccho. Athavā, kodhano hoti

upanāhī, * makkhī hoti paḷāsī, issukī hoti maccharī, saṭho hoti māyāvī, thaddho hoti

atimānī, pāpiccho hoti micchādiṭṭhi, sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānagāhī duppaṭinissaggī;

ayaṃ vuccati puggalo jeguccho.

Katamo ca puggalo ajeguccho? Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto

viharati, ācāragocarasampanno [PTS Page 232] [\q 232/] aṇumattesu vajjesu

bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ vuccati puggalo ajeguccho. Athavā,

akkodhano hoti anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno nābhisajjati na kuppati na

vyāpajjati na patitthīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ vuccati

puggalo ajeguccho. Athavā, akkodhano hoti anupanāhī, * amakkhī hoti apaḷāsī, anussukī

hoti amaccharī, asaṭho hoti amāyāvī, athaddho hoti anatimānī, na pāpiccho hoti, na

micchādiṭṭhi, asandiṭṭhiparāmāsī hoti anādhānagāhī suppaṭinissaggī. Ayaṃ vuccati

puggalo ajeguccho. Sabbe bālaputhujjanā jegucchā. Puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya aṭṭha

ariyapuggalā 1 ajegucchāti - appagabbho ajeguccho.

Pesuneyye ca no yutoti - 'pesuñña'nti idhekacco pisunavāco2 hoti: ito sutvā amutra akkhātā

imesaṃ bhedāya; amutra vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya; iti samaggānaṃ vā

bhettā bhinnānaṃ vā anuppadātā vaggārāmo vaggarato, vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ

bhāsitā hoti. Idaṃ vuccati pesuññaṃ.

*Syāma. [PTS.] Potthakesu 'hoti' saddo sabbapadehi yojito.

1. Sabbo kalyāṇaputhujjanaṃ upādāya ariyapuggalo, [PTS] 2. Pisuṇavāco - machasaṃ, sīmu.

11

[BJT Page 316] [\x 316/]

Apica. Dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati: piyakamyatāya vā bhedādhippāyo vā.

Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati? 'Imassa piyo bhavissāmi, manāpo

bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmī'ti evaṃ

piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati. Kathaṃ bhedādhippāyo pesuññaṃ upasaṃharati?

'Kathaṃ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvedhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu,

bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ, dukkhaṃ aphāsuṃ vihareyyu'nti evaṃ [PTS Page 233] [\q

233/] bhedādhippāyo pesuññaṃ upasaṃharati. . Yassetaṃ pesuññaṃ pahīnaṃ

samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so

pesuññe no1 yuto na yutto nappayutto na samāyuttoti - 'pesuneyye ca yo yuto. 8

Tenāha bhagavā:

"Patilīno akuhako apihālu amaccharī,

Appagabbho ajeguccho pesuneyye ca no yuto'ti.

10 - 6

Sātiyesu anassāvī atimāne ca no yuto,

Saṇho ca paṭibhānavā na saddho na virajjati.

Sātiyesu anassāvīti - ' sātiyā' vuccanti pañca kāmaguṇā. Kiṃ kāraṇā sātiyā vuccanti pañca

kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sādiyanti patthayanti

pihayanti abhijappanti. Taṅkāraṇā sātiyā vuccanti pañca kāmaguṇā. Yesaṃ esā sātiyā taṇhā

appahīnā, tesaṃ cakkhuto rūpataṇhā savati āsavati2 sandati pavattati. Sotato saddataṇhā

savati āsavati sandati pavattati. Ghānato gandhataṇhā savati āsavati sandati pavattati.

Jivhāto rasataṇhā savati āsavati sandati pavattati. Kāyato phoṭṭhabbataṇhā, savati āsavati

sandati pavattati. Manato dhammataṇhā savati āsavati2 sandati pavattati. Yesaṃ esā sātiyā

taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā;

tesaṃ cakkhuto rūpataṇhā na savati nāsavati3 na sandati nappavattati. Sotato saddataṇhā na

savati nāsavati na sandati na pavattatīti. Ghānato gandhataṇhā na savati nāsavati na

sandati na pavattatīti. 'Sātiyesu anassāvī. '

1. Pesuññena - sīmu. 11. 2. Assavati - sa. Manupa - pasavati [PTS]. 3. Nāssavati - manupa.

Napasavati [PTS.]

[BJT Page 318] [\x 318/]

Atimāne ca no yutoti - katamo atimāno? Idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā

kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjaṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho

ketukamyatā cittassa, [PTS Page 234] [\q 234/] ayaṃ vuccati atimāno. Yasseso atimāno

pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so

atimāne ca no yuto na yutto nappayutto na samāyuttoti ' atimāne ca no yuto. '

Saṇho ca paṭibhānavāti - 'saṇho 'ti saṇhena kāyakammena samannāgatoti saṇho; saṇhena

vacīkammena samannāgatoti saṇho; saṇhena manokammena samannāgatoti saṇho;

saṇhehi satipaṭṭhānehi samannāgatoti saṇho; saṇhehi sammappadhānehi saṇhehi

iddhipādehi - saṇhehi indriyehi - saṇhehi balehi saṇhehi bojjhaṅgehi samannāgatoti saṇho;

saṇhena ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgatoti saṇho; paṭibhānavāti - tayo

paṭibhānavanto: pariyattipaṭibhānavā paripucchāpaṭibhānavā adhigamapaṭibhānavā.

Katamo pariyattipaṭibhānavā? Idhekaccassa pakatiyāpi pariyāputaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ

veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ; tassa

pariyattiṃ nissāya paṭibhāti1. Ayaṃ pariyattipaṭibhānavā. Katamo paripucchāpaṭibhānavā?

Idhekacco paripucchitā2 hoti attatthe ca ñāyatthe ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca,

tassa taṃ paripucchaṃ nissāya paṭibhāti. Ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā. Katamo

adhigamapaṭibhānavā? Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro

sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni sattabojjhaṅgā ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha

abhiññāyo; tassa attho ñāto. Dhammo ñāto. Nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti. 1 [PTS

Page 235] [\q 235/] dhamme ñāte dhammo paṭibhāti1 niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti1

imesu tīsu ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto

samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati

paṭibhānavā. Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṃ tassa

paṭibhāyissatīti - ' saṇho ca paṭibhānavā. . .

1. Paṭibhāyati - sīmu 11 machasaṃ [PTS]. 2. Paripucchitaṃ sīmu 11. Paripucchikatā -

manupa.

[BJT Page 320] [\x 320/]

Na saddho na virajjatīti - ' na saddho'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ

na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. ' Sabbe saṅkhārā aniccā'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ

na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. 'Sabbe saṅkhārā aniccā'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ

na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. ' Sabbe dhammā anattā'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ

na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. Avijjāpaccayā saṅkhārā'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ

na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. Jātipaccayā jarāmaraṇa'nti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ

dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa

vā brahmuno vā. Avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ

dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa

vā brahmuno vā. 'Jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ

dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa

vā brahmuno vā. 'Idaṃ dukkha'nti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na

kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. 'Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā'ti 'ime āsavā'ti sāmaṃ sayaṃ

abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā

brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā. 'Ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti

'ime dhammā abhiññeyyā'ti sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci

saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā.

'Ime dhammā sacchikātabbā'ti sāmaṃ sayaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na

kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā

brahmuno vā. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṃgamañca assādañca

ādīnavañca nissaraṇañca. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca sāmaṃ sayaṃ

abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa vā

brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ

samudayañca atthaṃgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca sāmaṃ sayamabhiññātaṃ

sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa

samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā. Yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti sāmaṃ sayaṃ sayamabhiññātaṃ

attapaccakkhaṃ dhammaṃ na kassaci saddahati. Aññassa samaṇassa [PTS Page 236] [\q

236/] vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Saddahasi tvaṃ sāriputta saddhindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti

amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ? Viriyindriyaṃ - satindriyaṃ - samādhindriyaṃ -

paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosāna'nti.

Na khvāhaṃ ettha bhante bhagavato saddhāya gacchāmi. Saddhindriyaṃ - viriyindriyaṃ -

satindriyaṃ - samādhindriyaṃ paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti

amataparāyanaṃ amatapariyosānanti yesaṃ nu etaṃ bhante aññātaṃ assa adiṭṭhaṃ aviditaṃ

asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya; te tattha paresaṃ saddhāya gaccheyyuṃ: saddhindriyaṃ

bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ, viriyindriyaṃ

- satindriyaṃ - samādhindriyaṃ - paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti

amataparāyanaṃ amatapariyosānanti. Yesañca kho etaṃ bhante ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ

sacchikataṃ phassitaṃ paññāya nikkhaṅkhā te tattha nibbicikicchā: saddhindriyaṃ bhāvitaṃ

bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānaṃ viriyindriyaṃ -

satindriyaṃ - samādhindriyaṃ - paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti

amataparāyanaṃ amatapariyosānanti. Mayhañca kho etaṃ bhante ñātaṃ diṭṭhaṃ viditaṃ

sacchikataṃ phassitaṃ paññāya. Nikkaṅkhohaṃ tattha nibbicikiccho: saddhindriyaṃ

viriyindriyaṃ - satindriyaṃ - samādhindriyaṃ paññindriyaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ

amatogadhaṃ hoti amataparāyanaṃ amatapariyosānanti. Sādhu sādhu sāriputta, yesaṃ hetaṃ

sāriputta, aññātaṃ assa adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya, te tattha paresaṃ

saddhāya gaccheyyuṃ. . Saddhindriyaṃ viriyindriyaṃ - satindriyaṃ - samādhindriyaṃ

paññindriyaṃ [PTS Page 237] [\q 237/] bhāvitaṃ bahulīkataṃ amatogadhaṃ hoti

amataparāyanaṃ amatapariyosānanti. [A]

1. Saddhahati [PTS a.] Saṃyuttanikāya - indriyasaṃyutta.

[BJT Page 322] [\x 322/]

1. Assaddho akataññū ca sandhicchedo ca yo naro,

Hatāvakāso vantāso sa ce uttamaporiso "ti. [A]

Na virajjatīti - sabbe bālaputhujjanā rajjanti, puthujjanakalyāṇakaṃ1 upādāya satta sekhā

virajjanti; arahā neva rajjati no virajjati. Viratto2 so khayā rāgassa vītarāgattā khayā dosassa

vītadosattā khayā mohassa vītamohattā; so vutthavāso ciṇṇacaraṇo - pe -

Jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti 'na saddho na virajjati. '

Tenāha bhagavā:

"Sātiyesu anassāvī atimāne ca no yuto,

Saṇho ca paṭibhānavā na saddho na virajjatī"ti.

10 - 7

Lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppati,

Aviruddho ca taṇhāya rase ca nānugijjhati.

Lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppatīti - kathaṃ lābhakamyā sikkhati? " Idha

bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ

cirepiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ; tassa evaṃ hoti 'kena nu kho

ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna'nti. Tassa

evaṃ hoti: ' ayaṃ kho āyasmā suttantiko. Tenāyamāyasmā lābhī

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhejjaparikkhārāna'nti. So lābhahetu lābhapaccayā

lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento suttantaṃ pariyāpuṇāti. Evampi

lābhakamyā sikkhati. Athavā, [PTS Page 238] [\q 238/] bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti: 'kena nu kho

ayamāyasmā lābhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna'nti. Tassa

evaṃ hoti: 'ayaṃ kho āyasmā vinayadharo tenāyamāyasmā lābhī

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhejjaparikkhārāna'nti. So lābhahetu lābhapaccayā

lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento vinayadharo pariyāpuṇāti. Evampi

lābhakamyā sikkhati. Athavā, bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti: 'kena nu kho

ayamāyasmā lābhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna'nti. Tassa

evaṃ hoti: 'ayaṃ kho āyasmā dhammakathiko3, tenāyamāyasmā lābhī

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhejjaparikkhārāna'nti. So lābhahetu lābhapaccayā

lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento abhidhammaṃ pariyāpuṇāti. Evampi

lābhakamyā sikkhati. Athavā, bhikkhu bhikkhuṃ passati lābhiṃ

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccabhesajjaparikkhārānaṃ. Tassa evaṃ hoti: 'kena nu kho

ayamāyasmā lābhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna'nti. Tassa

evaṃ hoti: 'ayaṃ kho āyasmā āraññiko - piṇḍapātiko - paṃsukūliko - yathāsanthatiko.

Tenāyamāyasmā lābhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna'nti. So

lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento āraññiko hoti.

Piṇḍapātiko hoti. Paṃsukūliko hoti. Tecīvariko hoti. Sapadānacāriko hoti.

Khalupacchābhattiko hoti. Nesajjiko hoti. Yathāsanthatiko hoti. Evampi lābhakamyā sikkhati.

[A.] Dhammapada - arahantavagga.

1. Kalyāṇaputhujjanaṃ - syā [PTS]. 2. Virato - [PTS]. 3. Ābhidhammiko - syā [PTS]

[BJT Page 324] [\x 324/]

Kathaṃ na lābhakamyā sikkhati? Idha bhikkhu na lābhahetu na lābhapaccayā na

lābhakāraṇā na lābhābhinibbattiyā na lābhaṃ paripācento yāvadeva attadamathāya

attasamathāya attaparinibbāpanatthāya suttantaṃ pariyāpuṇāti. Vinayaṃ pariyāpuṇāti

abhidhammaṃ pariyāpuṇāti. Evampi na lābhakamyā sikkhati. Athavā, bhikkhu na lābhahetu

na lābhapaccayā na lābhakāraṇā na lābhābhinibbattiyā na lābhaṃ paripācento yāvadeva

appicchaṃ yeva nissāya santuṭṭhiññeva2 nissāya sallekhaññeva nissāya pavivekaññeva

nissāya idamatthitaññeva2 nissāya āraññiko hoti piṇḍapātiko hoti. Paṃsukūliko hoti.

Tecīvariko hoti. Sapadānacāriko hoti. Khalupacchābhattiko hoti. Nesajjiko hoti.

Yathāsanthatiko hoti. Evampi na lābhakamyā sikkhatīti - lābhakamyā na sikkhati.

Alābhe [PTS Page 239] [\q 239/] ca na kuppatīti - kathaṃ alābhe kuppati? Idhekacco

kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi,

yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na

labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi,

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṃ vā na labhāmi,

appaññātomhīti kuppati vyāpajjati patitthīyati3 kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti.

Evaṃ alābhe kuppati. Kathaṃ alābhe na kuppati? Idha bhikkhu kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ

vā na labhāmi āvāsaṃ vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ

vā na labhāmi, sukhaṃ vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi,

senāsanaṃ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṃ

vā na labhāmi, appaññātomhīti na kuppati na vyāpajjati na patitthīyati3 na kopañca

dosañca appaccayañca pātukaroti. Evaṃ alābhe ca na kuppatīti - lābhakamyā na sikkhati

alābhe ca na kuppati.

Mi,

Aviruddho ca taṇhāya rase ca nānugijjhatīti - ' viruddho'ti yo cittassa āghāto paṭighāto

paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti

manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā

byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo4 anattamanatā cittassa [a.] Ayaṃ

vuccati virodho. Yasseso virodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho

abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. So vuccati aviruddho. Taṇhāti [PTS Page 240] [\q

240/] rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā.

Rasoti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso, ambilaṃ madhuraṃ

tittakaṃ5 kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lapilaṃ6kasāvo sāduṃ asāduṃ7 sītaṃ uṇhaṃ; santeke

samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā, te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti. Te ambilaṃ

labhitvā anambilaṃ pariyesanti. Anambilaṃ labhitvā ambilaṃ. Pariyesanti. Madhuraṃ

labhitvā amadhuraṃ pariyesanti. Amadhuraṃ labhitvā madhuraṃ pariyesanti tittakaṃ

labhitvā atittakaṃ pariyesanti. Atittakaṃ labhitvā tittakaṃ pariyesanti. Kaṭukaṃ labhitvā

akaṭukaṃ pariyesanti. Akaṭukaṃ labhitvā kaṭukaṃ pariyesanti. Loṇikaṃ labhitvā aloṇikaṃ

pariyesanti. Aloṇikaṃ labhitvā loṇikaṃ pariyesanti.

1. Santuṭṭhameva - sa 2. Idamatthikataññeva - sīmu11. 3. Patiṭṭhiyati - syā. [PTS - ]

patiṭṭhiyati - machasaṃ 4. Assuropo - sīmu 11. 5. Tittikaṃ - [PTS]. 6. Labila - machasaṃ.

Lambilaṃ - [PTS]. 7. Sādu asādu - machasaṃ.

[A.] Dhammasaṅgaṇi - nikkhepakaṇḍa.

[BJT Page 326] [\x 326/]

Khārikaṃ labhitvā akhārikaṃ pariyesanti. Akhārikaṃ labhitvā khārikaṃ pariyesanti. Lapilaṃ1

labhitvā kasāvaṃ pariyesanti. Kasāvaṃ labhitvā lapilaṃ pariyesanti. Sāduṃ labhitvā asāduṃ

pariyesanti. Asāduṃ labhitvā sāduṃ pariyesanti. Sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti. Uṇhaṃ

labhitvā sītaṃ pariyesanti. Te yaṃ yaṃ labhitvā tena tena 2 na santussanti. Aparāparaṃ

pariyesanti. Manāpikesu rasesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā

paḷibuddhā. Yassesā3 rasataṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. So paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti: neva davāya na

madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya

vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi4 navañca

vedanaṃ na uppādessāmi. Yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca. Yathā [PTS

Page 241] [\q 241/] vaṇaṃ5 ālimpeyya yāvadeva ropaṇatthāya; yathā vā pana akkhaṃ

abbhañjeyya6 yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya; yathā vā pana puttamaṃsaṃ āhāraṃ

āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya; evameva bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ

āhāreti, ' neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa

ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ

paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmi yātrā na me bhavissati anavajjatā ca

phāsuvihāro cā'ti. Rasataṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

Rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimariyādikatena7 cetasā viharatīti - ' aviruddho ca taṇhāya rase ca nānugijjhati. '

Tenāha bhagavā:

Lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppati,

Aviruddho ca taṇhāya rase ca nānugijjhatī"ti.

10 - 8

Upekkhako sadā sato na loke maññate samaṃ,

Na visesī na nīceyyo tassa yo santi ussadā.

Upekkhako sadā satoti - 'upekkhako' ti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato: cakkhunā rūpaṃ

disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno; sotena saddaṃ

sutvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno; ghānena

gandhaṃ ghāyitvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno;

jivhāya rasaṃ sāyitvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno;

kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato

sampajāno; manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati

sato sampajāno. Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati8 na rāgaṃ janeti.

Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ.

1. Labilaṃ - machasaṃ, [PTS]. 2. Tena - [PTS]. 3. Yassa - [PTS]. 4. Paṭikaṃkhāmi - [PTS]. 5.

Vanaṃ - machasaṃ. 6. Abañjessa - [PTS]. 7. Vimariyādikatena - machasaṃ. 8. Nābhihasati -

sīmu. 11. [PTS]

[BJT Page 328] [\x 328/]

Cakkhunā [PTS Page 243] [\q 243/] kho paneva rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti

appatiṭṭhitacitto alīnamanaso1 abyāpannacetaso, tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ

ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ; sotena saddaṃ sutvā - ghānena gandhaṃ ghāyitvā -

jihvāya rasaṃ sāyitvā - kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā - manasā dhammaṃ viññāya -

manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti. hitaṃ cittaṃ

ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Manasā kho paneva dhammaṃ viññāya amanāpaṃ na

maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso1 abyāpannacetaso tassa ṭhito ca kāyo hoti. hitaṃ

cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpāmanāpesu rūpesu

tassa ṭhito ca kāyo hoti. hitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Sotena saddaṃ sutvā

manāpāmanāpesu rūpesu tassa ṭhito ca kāyo hoti. hitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ

suvimuttaṃ. Ghānena gandhaṃ ghāyitvā manāpāmanāpesu rūpesu tassa ṭhito ca kāyo hoti.

hitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Jihvāya rasaṃ sāyitvā manāpāmanāpesu

rūpesu tassa ṭhito ca kāyo hoti. hitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Kāyena

phoṭṭhabbaṃ phusitvā manāpāmanāpesu rūpesu tassa ṭhito ca kāyo hoti. hitaṃ cittaṃ

ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Manasā dhammaṃ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu

tassa ṭhito ca kāyo hoti. hitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṇṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā rūpaṃ

disvā rajanīye na rajjati. Dosanīye na dussati. Mohanīye na muyhati. Kopanīye na kuppati.

Kilesanīye na kilissati. Madanīye na majjati. Sotena saddaṃ sutvā rajanīye na rajjati.

Dosanīye na dussati. Mohanīye na muyhati. Kopanīye na kuppati. Kilesanīye na kilissati.

Madanīye na majjati. Ghānena gandhaṃ ghāyitvā rajanīye na rajjati. Dosanīye na dussati.

Mohanīye na muyhati. Kopanīye na kuppati. Kilesanīye na kilissati. Madanīye na majjati.

Jihvāya rasaṃ sāyitvā rajanīye na rajjati. Dosanīye na dussati. Mohanīye na muyhati.

Kopanīye na kuppati. Kilesanīye na kilissati. Madanīye na majjati. Kāyena phoṭṭhabbaṃ

phusitvā rajanīye na rajjati. Dosanīye na dussati. Mohanīye na muyhati. Kopanīye na

kuppati. Kilesanīye na kilissati. Madanīye na majjati. Manasā dhammaṃ viññāya rajanīye

na rajjati. Dosanīye na dussati. Mohanīye na muyhati. Kopanīye na kuppati. Kilesanīye na

kilissati. Madanīye na majjati. Diṭṭhe diṭṭhamatto. Sute sutamatto. Mute mutamatto.

Viññāte viññātamatto. Diṭṭhe na lippati. 2 Sute na lippati. 2 Mute na lippati. Viññāte na

lippati. Diṭṭhe anupayo anapāyo3 anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā viharati. Sute mute viññāte anupayo anapāyo3 anissito

appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati.

Saṃvijjati arahato cakkhu. 4 Passati arahā cakkhunā rūpaṃ. Chandarāgo arahato natthi.

Suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato sotaṃ. Suṇāti arahā sotena saddaṃ. Chandarāgo

arahato natthi. Suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato ghānaṃ. Ghāyati arahā ghānena

gandhaṃ. Chandarāgo arahato natthi. Suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato jivhā. Sāyati

arahā jivhāya rasaṃ. Chandarāgo arahato natthi. Saṃvijjati arahato kāyo. Phusati arahā

kāyena phoṭṭhabbaṃ. Chandarāgo arahato natthi. Suvimuttacitto arahā. Saṃvijjati arahato

mano. Vijānāti arahā manasā dhammaṃ. Chandarāgo arahato natthi. Suvimuttacitto arahā.

Cakkhuṃ rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ. Taṃ arahato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ

saṃvutaṃ. Tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Sotaṃ saddārāmaṃ saddarataṃ

saddasammuditaṃ. Taṃ arahato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ. Tassa ca saṃvarāya

dhammaṃ deseti. Ghānaṃ gandhārāmaṃ jivhā rasārāmā rasaratā rasasammudito. Sā arahato

dantā guttā rakkhitā saṃvutā. Tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo

phoṭṭhabbarataṃ phoṭṭhabbasammuditaṃ. Taṃ arahato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ.

Tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti. Mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito.

So arahato danto gutto rakkhito saṃvuto. Tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Appatitthitacitto ādinamaso - [PTS.] 2. Limpati - sīmu 11 . Machasaṃ [PTS]. 3. Anūpayo -

syā. [PTS]. 4. Cakkhuṃ - sīmu 11.

[BJT Page 330] [\x 330/]

1. " Dantaṃ nayanti samitiṃ dantaṃ rājābhirūhati,

Danto seṭṭho manussesu yo'ti vākyaṃ titikkhati. [A]

2. Varamassatarā dantā ājānīyā ca sindhavā,

Kuñjarā ca 1 mahānāgā attadanto tato varaṃ[a]

3. Na hi etehi yānehi gaccheyya agataṃ disaṃ,

Yathattanā2 sudantena danto dantena gacchati. [A]

4. Vidhāsu na vikampanti3 vippamuttā punabbhavā,

Dantabhūmimanuppattā te loke vijitāvino. [B]

5. Yassindriyāni [PTS Page 244] [\q 244/] bhāvitāni4 ajjhattabahiddhā ca sabbaloke,

Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ kālaṃ kaṅkhati bhāvito sadanto 5"ti [c]

Upekkhako sadāti - sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ

abbhokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakomikājātaṃ avīcisantatisahitaṃ phussitaṃ purebhattaṃ

pacchābhattaṃ purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ pacchimaṃ yāmaṃ kāḷe juṇhe vasse

hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe; 6

satoti catuhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, vedanāsu -

citte - dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato vedanāsu citte dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato. Aparehipi catuhī kāraṇehi sato: asati

parivajjanāya sato, satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato, satipaṭipakkhānaṃ1

dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhatatā2 sato. *3Aparehipi

catuhi kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya

sato, satiyā apaccoropanatāya4 sato. * Aparehipi catuhī kāraṇehi sato: sattattā sato, santattā

sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato,

dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato,

devatānussatiyā sato, ānāpānasatiyā sato, maraṇānussatiyā sate, kāyagatāsatiyā sato,

upasamānussatiyā satoti. Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā5

asammussanatā6 sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ

vuccati sati, imāya satiyā upeto hoti samupeto upagato7 samupagato upapanno

samupapanno8 samannāgato. So vuccati sato. 'Upekkhako sadā sato. '

Na loke maññate samanti - 'sadisohamasmī'ti mānaṃ na janeti jātiyā vā gottena vā - pe -

aññataraññatarena vā vatthunā; ' na loke maññate samaṃ. '

Na visesi na nīceyyoti - ' seyyohamasmī'ti atimānaṃ na janeti jātiyā vā gottena vā - pe -

Aññataraññatarena vā vatthunā; ' hīnohamasmī'ti mānaṃ na janeti jātiyā vā gottena vā - pe

- aññataraññatarena va vatthunā'ti - na visesī na nīceyyo, tassa no santi ussadāti - 'tassā'ti

arahato khīṇāsavassa, ussadāti sattussadā rāgussado dosussado mohussado mānussado

diṭṭhussado kilesussado kammussado; tassime ussadā natthi na santi na saṃvijjanti

nūpalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhā'ti - tassa no santi ussadā. '

Tenāha bhagavā:

"Upekkhako sadā sato na loke maññate samaṃ.

Na visesī na nīceyyo tassa no santi ussadā"ti.

1. Kuñjarā va - [PTS]. 2. Yathāttanā - [PTS] 3. Vikappanti sīmu. 1. [PTS] 4. Vibhāvitāni -

sīmu11. [PTS] 5. Sudanto - syā. [PTS] 6. Vayokhandho - sīmu. 11. Pacchimavayokhandhe -

[PTS]

[A.] Dhammapada - nāgavagga. [B.] Khandhasaṃyutta - khajjaniya vagga. [C.] Suttanipāta

- sabhiyasutta.

[BJT Page 332] [\x 332/]

10 - 9

Yassa nissayatā natthi ñatvā dhammaṃ anissito,

Bhavāya vibhavāya vā1 taṇhā yassa na vijjati.

Yassa [PTS Page 245] [\q 245/] nissayatā natthīti - ' yassā'ti arahato khīṇāsavassa;

nissayatāti dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca. Katamo taṇhānissayo " yāvatā

taṇhāsaṅkhātena sīmākataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ: 'idaṃ

mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, mama rūpā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso

ca koṭṭhāgārañca - kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā

aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ3 yāthāvatanti gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinissayo. Tassa taṇhānissayo pahīno diṭṭhinissayo

paṭinissaṭṭho. Taṇhānissayassa pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā nissayatā yassa

natthi na santi na saṃvijjati nūpalabbhati. Pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti - 'yassa nissayatā natthi'.

Ñatvā dhammaṃ anissitoti - ñatvā'ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvā; 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti sabbe saṅkhārā dukkhā'ti 'sabbe dhammā anattā'ti - pe -

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbantaṃ nirodhadhammaṃ'ti ñatvā jānitvā tulayitvā

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; anissitoti dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo

ca. Katamo taṇhānissayo " yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmākataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ

pariggahitaṃ mamāyitaṃ: 'idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, mama

rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo

raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca - kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena

mamāyati, yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ3 yāthāvatanti gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ

paṭinissajitvā cakkhuṃ anissito sotaṃ anissito ghānaṃ anissito jivhaṃ anissito kāyaṃ anissito

manaṃ anissito. Rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ - pe -

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto

nikkhanto nissamo2 visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatī'ti - ' ñatvā dhammaṃ

anissito. '

Bhavāya vibhavāya vā 1 taṇhā yassa na vijjatīti - 'taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā,

gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Yassāti - arahato khīṇāsavassa;

bhavāyāti - bhavadiṭṭhiyā; vibhavāyāti vibhavadiṭṭhiyā; bhavāyāti - sassatadiṭṭhiyā vā;

vibhavāyāti - ucchedadiṭṭhiyā; 'bhavāyā'ti punappunabhavāya3 punappunagatiyā

punappunauppattiyā punappunapaṭisandhiyā [PTS Page 246] [\q 246/]

punappunaattabhāvābhinibbattiyā, taṇhā yassa natthi na santi na saṃvijjati nūpalabbhati

pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā'ti -

bhavāya vibhavāya ca taṇhā yassa na vijjati.

Tenāha bhagavā:

" Yassa nissayatā natthi ñatvā dhammaṃ anissito,

Bhavāya vibhavāya vā taṇhā yassa na vijjatī'ti.

1. Vibhavāya ca - [PTS] 2. Nisaṭṭho - [PTS]. 3. Punappunaṃ bhavāya - syā. [PTS.]

[BJT Page 334] [\x 334/]

10 - 10

Taṃ brūmi upasanto'ti kāmesu anapekkhinaṃ.

Ganthā1 tassa na vijjanti atarī2 so visattikaṃ.

Taṃ brūmi upasantoti - upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddho'ti taṃ brūmi taṃ

kathemi taṃ bhaṇāmi taṃ dīpayāmi taṃ voharāmī'ti - taṃ brūmi upasanto.

Kāmesu anapekkhinanti - ' kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca kāmaṃ

kāmayamānassāti - ' kāmā'ti uddānato1 dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame

vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā,

khettaṃ vatthu2 hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso

ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā. Vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinoditvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā; kāmesu anapekkinanti vītakāmo cattakāmo vantakāmo

muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo, kāmesu vītarāgo vigatarāgo cattarāgo

vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto

sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatī'ti - 'kāmesu anapekkhinaṃ. '

Ganthā1 tassa na vijjantīti - 'ganthā'ti cattāro ganthā. Abhijjhā kāyagantho vyāpādo

kāyagantho3 sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho; attano [PTS

Page 247] [\q 247/] diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho3; paravādesu āghāto appaccayo

vyāpādo kāyagantho; attano sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā parāmasati sīlabbataparāmāso

kāyagantho; attano diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyagantho3 tassāti arahato khīṇāsavassa;

ganthā tassa natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā'ta - 'ganthā tassa na vijjanti. '

Atarī so visattikanti - 'visattikā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā

Rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā

jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho

akusalamūlaṃ. Visattakāti - kenaṭṭhena visattikā visatāti visattikā; visālāti visattikā, visaṭāti4

visattikā, visamāti visattikā, visakkatī'ti visattikā, visaṃharatī'ti visattikā, visaṃvādikā'ti

visattikā, visamūlā'ti visattikā, visaphalā'ti visattikā, visaparibhogā'ti visattikā; visālā vā pana

sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse yase pasaṃsāyaṃ sukhe,

cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā

arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave

nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave, atīte anāgate

paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti visattikā. "Atarī so

visattika"nti so imaṃ visattikaṃ taṇhaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattatī'ti 'atarī so

visattikaṃ. '

Tenāha bhagavā:

" Taṃ brūmi upasanto'ti kāmesu anapekkhinaṃ.

Ganthā tassa na vijjanti atari so visattika"nti.

1 Gandhā - manupa. 2. Atāri - [PTS] 3. Kāyagandho - manupa 4. Visaṭṭhāti - [PTS]

[BJT Page 336] [\x 336/]

10 - 11

Na tassa puttā pasavo 1 khettaṃ vatthuñca vijjati,

Attā cāpi nirattā2 vā na tasmiṃ upalabbhati.

Na tassa puttā pasavo khettaṃ vatthuñca vijjatīti - 'nā'ti paṭikkhepo; tassāti arahato

khīṇāsavassa; puttāti cattāro puttā: atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, [PTS Page

248] [\q 248/] antevāsiko putto; pasavoti ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā;

khettanti sālikhettaṃ vīhikhettaṃ muggakhettaṃ māsakhettaṃ yavakhettaṃ godhumakhettaṃ

tilakhettaṃ; vatthunti gharavatthu3 koṭṭhavatthu purevatthu pacchāvatthu ārāmavatthu

vihāravatthu. Na tassa puttā pasavo khettaṃ vatthuñca vijjatīti tassa puttapariggaho vā

pasupariggaho vā khettapariggaho vā vatthupariggaho vā natthi na santi na saṃvijjanti4

nūpalabbhanti5 pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhā'ti - ' na tassa puttā pasavo khettaṃ vatthuñca vijjati. '

Attā vāpi nirattā vā na tasmiṃ upalabbhatīti - 'attā'ti sassatadiṭṭhi natthi, nirattāti

ucchedadiṭṭhi natthi. ' Attā'ti gahitaṃ natthi; 'nirattā'ti muñcitabbaṃ natthi; yassa natthi

gahitaṃ, tassa natthi muñcitabbaṃ. Yassa natthi gahitaṃ, tassa natthi muñcitabbaṃ. Yassa

natthi muñcitabbaṃ. Tassa natthi gahitaṃ. Gāhamuñcanasamatikkanto arahā

vuddhiparihānivītivatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso. Jātimaraṇasaṃsāro

natthi tassa punabbhavo'ti - attā vā pi nirattā vā na tasmiṃ upalabbhati.

Tenāha bhagavā:

"Na tassa puttā pasavo khettaṃ vatthuñca vijjati.

Attā vā pi nirattā vā na tasmiṃ upalabbhatī"ti.

10: 12

Yena naṃ vajjuṃ6 puthujjanā atho samaṇabrāhmaṇā,

Taṃ tassa apurekkhataṃ tasmā vādesu nejati.

1. Pasavo vā - manupa 2. Attaṃ vāpi nirattaṃ - [PTS]. 3. Gharavatthu. - Sīmu11 machasaṃ 4.

Vijjanti - sa. 5. Nupalabbhanti [PTS] 6. Vajju - su

[BJT Page 338] [\x 338/]

Yena naṃ vajjuṃ 1 puthujjanā atho samaṇabrāhmaṇāti - 'puthujjanā'ti puthu kilese janentī'

[PTS Page 249] [\q 249/] ti puthujjanā. Puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāni puthujjanā.

Puthu satthārānaṃ mukhullokakāti puthujjanā. Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā,

puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā. Puthu nānāoghehi vuyhantīti

puthujjanā. Puthu nānāsantāpehi santappantīti1 puthujjanā. Puthu nānāpariḷāhehi

pariḍayhantīti puthujjanā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā

ajjhopannā2 laggā laggitā paḷibuddhāti puthujjanā. Puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā

ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā. Samaṇāti - ye keci ito bahiddhā

paribbājūpagatā paribbājasamāpannā. Brāhmaṇāti - ye keci bhovādikā yena naṃ vajjuṃ

puthujjanā atho samaṇabrāhmaṇāti puthujjanā yena rāgena vadeyyuṃ, yena dosena

vadeyyuṃ, yena mohena vadeyyuṃ. Yena mānena vadeyyuṃ, yāya diṭṭhiyā vadeyyuṃ, yena

uddhaccena vadeyyuṃ. Yāya vicikicchāya vadeyyuṃ, yehi anusayehi vadeyyuṃ, ratto'ti vā

duṭṭho'ti vā mūḷho'ti vā vinibaddho'ti vā parāmaṭṭho'ti vā vikkhepagato'ti vā aniṭṭhaṃ

gato'ti vā thāmagato'ti vā; te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā yena

naṃ vadeyyuṃ nerayiko'ti vā tiracchānayoniko'ti vā pettivisayiko'ti vā manusso'ti vā devo'ti

vā rūpī'ti vā arūpī'ti vā saññī'ti vā asaññī'ti vā nevasaññīnāsaññī'ti vā; so hetu natthi

paccayo natthi kāraṇaṃ natthi yena naṃ vadeyyuṃ katheyyuṃ bhaṇeyyuṃ dīpayeyyuṃ

vohareyyunti - 'yena naṃ vajjuṃ puthujjanā atho samaṇabrāhmaṇā.

Taṃ tassa apurekkhatanti - 'tassā'ti arahato khīṇāsavassa. Purekkhārāti - dve purekkhārā:

taṇhāpurekkhāro ca diṭṭhipurekkhāro [PTS Page 250] [\q 250/] ca - pe -

Tassa taṇhāpurekkhāro pahīno, diṭṭhipurekkhāro paṭinissaṭṭho. Taṇhāpurekkhārassa

pahīnattā diṭṭhipurekkhārassa paṭinissaṭṭhattā na taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā purato katvā carati

na taṇhādhajo na taṇhāketu na taṇhādhipateyyo na diṭṭhidhajo na diṭṭhiketu na

diṭṭhādhipateyyo. Na taṇhāya vā diṭṭhiyā vā parivārito caratī'ti - 'taṃ tassa apurekkhataṃ.

'

Tasmā vādesu nejatīti - 'tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā2 taṃ nidānā3 vādesu

upavādesu nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya nejati na iñjati na calati na vedhati

nappavedhati na sampavedhatīti - 'tasmā vādesu nejati. '

1. Vajju - su. Yena vajjuṃ - [PTS] 2. Kaṃ paccayā - katthaci 3. Taṃnidānaṃ - sīmu11

[BJT Page 340] [\x 340/]

Tenāha bhagavā: " yena naṃ vajjuṃ1 puthujjanā atho samaṇabrāhmaṇā,

Taṃ tassa apurekkhataṃ tasmā vādesu nejatī"ti.

10 - 13

Vītagedho amaccharī na ussesu2 vadate muni,

Na samesu na omesu kappaṃ neti akappiyo.

Vītagedho amaccharīti - ' gedho' vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

visamalobho akusalamūlaṃ[a,] yassesā āsatti taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍho. So vuccati vītagedho, so rūpe

agiddho - pe - diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agathito amucchito

anajjhāpanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho

paṭinissaṭṭhagedho nicchāto - pe - brahmabhūtena attanā viharatī'ti vītagedho. Amaccharīti

macchariyanti [PTS Page 251] [\q 251/] pañca macchariyāni: āvāsamacchariyaṃ,

kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ, yaṃ

evarūpaṃ macchariyaṃ - pe -

Gāho vuccati macchariyaṃ. Yassetaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati amaccharī'ti -

'vītagedho amaccharī. '

Na ussesu2 vadate muni na samesu na omesūti - ' munī'ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ " yā paññā

pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā

paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā

vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi"

[a] tena ñāṇena samannāgato muni monappatto. Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ,

vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ katamaṃ kāyamoneyyaṃ" tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ

pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhakāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyārammaṇañāṇaṃ

kāyamoneyyaṃ. Kāyapariññā kāyamoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ. Kāye

chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti

kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahāṇaṃ vacīmoneyyaṃ.

Catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācārammaṇaṃ ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ.

Vācāpariññā vacīmoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ. Vācāya chandarāgassa

pahāṇaṃ vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ" tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ.

Tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ. Cittārammaṇaṃ ñāṇaṃ manomoneyyaṃ.

Cittapariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ. Citte chandarāgassa

pahānaṃ manomoneyyaṃ. Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti

manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ.

5. " Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ. [B]

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka" nti[c]

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munayo: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimunino.

Katame anagāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā; ime agāramunino katame

agāramunino " ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā; ime anagāramunino. Satta sekhā

sekhamunino arahanto asekhamunino paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

7. " Na monena1 muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so muni,

Yo munāti ubho loke muni tena pavuccati [a.]

9. Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke

Devamanussehi pūjito yo saṅgajālamaticca so muni. [B]

Seyyohamasmī'ti vā sadisohamasmī'ti vā hīnohamasmī'ti vā na vadati na katheti na

bhaṇati na dīpayati na voharatī'ti - na ussesu vadate muni na samesu na omesu.

Kappaṃ neti akappiyoti - 'kappā'ti dve kappā: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca. Katamo

taṇhākappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhākappo.

Katamo diṭṭhikappo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhikappo.

Tassa taṇhākappo pahīno diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho; taṇhākappassa pahīnattā

diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā neti na upeti na

upagacchati na gaṇhāti na parāmasati, nābhinivisatī'ti - 'kappaṃ neti. ' Akappiyoti 'kappā'ti

dve kappā: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca. Katamo taṇhā kappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena

sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama

etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā

attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu

hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca

kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhākappo.

Katamo diṭṭhikappo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhikappo.

Tassa taṇhākappo pahīno diṭṭhikappo paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā

na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetī'ti - 'kappaṃ neti akappiyo. '

1. Yena vajjuṃ - [PTS] 2. Ossesu - [PTS.]

[A] dhammasaṅgaṇi niddesavāra. [B.] Tikaṅguttara - āpāyikavagga [c.] Itivuttaka -

dutiyavagga.

[BJT Page 342] [\x 342/]

Tenāha bhagavā:

" Vītagedho amaccharī na ussesu vadate muni.

Na samesu na omesu kappaṃ neti akappiyo"ti.

10 - 14

Yassa loke sakaṃ natthi asatā ca na socati,

Dhammesu ca na gacchati sa ce santo'ti vuccati.

Yassa [PTS Page 252] [\q 252/] loke sakaṃ natthīti - 'yassā'ti arahato khīṇāsavassa;

sakaṃ natthīti yassa 'mayhaṃ vā idaṃ, paresaṃ vā ida'nti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ

saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ

adhimuttaṃ natthi na santi - pe - ñāṇagginā daḍḍhanti - ' yassa loke sakaṃ natthi. '

Asatā ca na socatīti - 'vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati; vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na

socati; cakkhuṃ me vipariṇatanti na socati. Sotaṃ me - ghānaṃ me - jivhā me - kāyo me -

mano me - rūpā me - saddā me - gandhā me - rasā me - phoṭṭhabbaṃ me - kulaṃ me - gaṇo

me - āvāso me - lābho me - yaso me - pasaṃsā me - sukhaṃ me - cīvaraṃ me - piṇḍapāto

me - senāsanaṃ me - gilānapaccayabhesajjaparikkhāro me - mātā me - pitā me - bhātā me -

bhaginī me - putto me - dhītā me - mittā me - amaccā me - ñātakā me - sālohitā me

vipariṇatā'ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ

āpajjatī'ti - evampi asatā ca na socati. Athavā, asātāya1 dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto

samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na

sammohaṃ āpajjati. Cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na

kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjati. Sotarogena ghānarogena

jivhārogena kāyarogena sīsarogena kaṇṇarogena mukharogena dantarogena kāsena sāsena

pināsena ḍahena jarena kucchirogena mucchāya pakkhandikāya sūlāya visūcikāya kuṭṭhena

gaṇḍena kilāsena sosena apamārena dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā nakhasāya2 vitacchikāya

lohitena pittena madhumehena aṃsāya pīḷakāya bhagandalāya pittasamuṭṭhānena ābādhena

semhasamuṭṭhānena ābādhena vātasamuṭṭhānena [PTS Page 253] [\q 253/] ābādhena

sannipātikena ābādhena3 utupariṇāmajena ābādhena3 visamaparihārajena ābādhena

opakkamikena ābādhena kammavipākajena ābādhena sītena uṇhena jighacchāya pipāsāya

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati

na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ kandati na sammohaṃ āpajjatī'ti - evampi ' asatā ca

na socati.

1. Asatāya - sīmu 11 [PTS] asattāya - manupa, machasaṃ. 2. Rakhasāya - sīmu1 3. Ābādhehi

- [PTS]

[BJT Page 344] [\x 344/]

Athavā, asante asaṃvijjamāne anupalabbhamāne1 ahu vata me2, taṃ vata me natthi, siyā

vata me, taṃ vatā'haṃ na ḷabhāmī'ti3 na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṃ

kandati na sammohaṃ āpajjatī'ti - 'evampi asatā ca na socati, '

Dhammesu ca na gacchatīti - na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ

gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati; na

mohāgatiṃ gacchati ; na mānavasena gacchati; na diṭṭhivasena gacchati; na uddhaccavasena

gacchati; na vicikicchāvasena gacchati; na anusayavasena gacchati; na ca vaggehi dhammehi

yāyati nīyati vuyhati saṃharīyatī'ti - 'dhammesu ca na gacchati.

Tenāha [PTS Page 254] [\q 254/] bhagavā:

"Yassa loke sakaṃ natthi asatā ca na socati,

Dhammesu ca na gacchati sa ce santo'ti vuccatī"ti.

Purābhedasuttaniddeso dasamo.

11

Kalahavivādasuttaniddeso

[PTS Vol Nd1-2] [\z Nidd /] [\f Ib /]

[PTS Page 255] [\q 255/]

Atha kalahavivādasuttaniddeso vuccati:

11 - 1

Kuto pahūtā kalahā vivādā

Paridevasokā sahamaccharā ca,

Mānātimānā saha pesunā ca

Kuto pahūtā2 te tadiṅgha brūhi.

Kuto pahutā4 kalahā vivādā'ti - ' kalaho'ti ekena ākārena kalaho; vivādotipi taññeva; yo

kalaho, so vivādo. Yo vivādo, so kalaho, athavā, aparena ākārena vivādo vuccati: kalahassa

pubbabhāgo vivādo; rājānopi rājuhi vivadanti. Khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi

brāhmaṇehi vivadanti. Gahapatipi5 gahapatīhi vivadanti. Mātāpi puttena vivadati. Puttopi

mātarā vivadati. Pitāpi puttena vivadati. Puttopi pitarā vivadati. Bhātāpi bhātarā vivadati,

bhātāpi bhaginiyā vivadati. Bhaginīpi bhātarā vivadati. Sahāyopi sahāyena vivadati. Ayaṃ

vivādo.

1 Anupalabbhiyamāne - [PTS] 2. Aho vata me taṃ - sīmu11. [PTS] 3. Na ca labhāmīti - sa

mu11 4. Bahūtā - manupa. 5. Gahapatikāpi - [PTS]

[BJT Page 346] [\x 346/]

Katamo kalaho? Āgāhikā1 daṇḍapasutā kāyena vācāya kalahaṃ karonti. Pabbajitā āpattiṃ

āpajjantā kāyena vācāya kalahaṃ karonti. Ayaṃ kalaho.

Kuto [PTS Page 256] [\q 256/] pahutā kalahā vivādā'ti - kaḍahā ca vivādā ca kuto

pahutā? Kuto jātā? Kuto sañjātā? Kuto nibbattā? Kuto abhinibbattā? Kuto pātubhūtā?

Kinnidānā? Kiṃsamudayā? Kiñjātikā? Kimpabhavā'ti kalahassa ca vivādassa ca mūlaṃ

pucchati. Hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ pucchati,

samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ pucchati,

samudayaṃ pucchati papucchati, yāvatā, ajjhesati2, pasādetīti - 'kuto pahūtā kalahā vivādā.

'

Paridevasokā sahamaccharā cā'ti - 'paridevo'ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena

vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena

vā phuṭṭhassa aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā

dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ

paridevitattaṃ, vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā3 lālappitattaṃ;4[A] sokoti

ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhoga - roga - sīla - diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa,

aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena

phuṭṭhassa, soko socanā socitattaṃ, anto soko anto parisoko anto dāho5 anto paridāho,

cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ [a]; maccharanti pañca macchariyāni:

āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ

dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ,

vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa;[D] idaṃ vuccati macchariyaṃ.

Apica khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ,

āyatanamacchariyampi [PTS Page 257] [\q 257/] macchariyaṃ; gāho vuccati

macchariyanti - paridevasokā sahamaccharā ca.

Mānātimānā sahapesunā6 cā'ti - 'māno'ti idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā

kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā ajjhenena 7vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā

vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā ajjhenena 7vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā

vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Atimānoti

idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā aññataraññatarena vā vatthunā.

1. Agarikā - sīmu11 2. Ajjhosati - saumu11. 3. Lālappāyanā - sa mu11 machasaṃ [PTS]

4. Lālappāyitattaṃ - sīmu11 machasaṃ [PTS] 5. Cāho - sa 6. Pesuṇā - sa mu11 7.

Ajjhayanena - sa 8. Vijjāñāṇena vā - katthaci

[A.] Sacca-paṭiccasamuppādavibhaṅga. [B.] Khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 348] [\x 348/]

Pesuññanti - idhekacco pisunavāco hoti: ito sutvā amutra; akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra

vā sutvā imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettā bhinnānaṃ vā

anuppadātā vaggarāmo vaggarato vagganandi vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idaṃ

vuccati pesuññaṃ; apica, dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati: piyakamyatāya vā

bhedādhippāyo vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati? Imassa piyo bhavissāmi,

manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmīti

evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati. Kathaṃ bhedādhippāyo pesuññaṃ

upasaṃharati? Kathaṃ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvidhā assu, dvejjhā assu, dve

pakkhā assu, bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ, dukkhaṃ na phāsu vohareyyunti. Evaṃ

bhedādhippāyo pesuññaṃ upasaṃharatīti - 'mānātimānā sahapesunā ca.

Kuto pahutā te tadiṅgha brūhīti - ' kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca macchariyaṃ ca

māno ca atimāno ca pesuññañcāti [PTS Page 258] [\q 258/] ime aṭṭha kilesā kuto

pahutā? Kuto jātā? Kuto sañjātā? Kuto nibbattā? Kuto abhinibbattā? Kuto pātubhūtā?

Kinnidānā? Kiṃsamudayā? Kiñjātikā2 kimpabhavāti? Imesaṃ aṭṭhannaṃ kilesānaṃ mūlaṃ

pucchati, hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ pucchati,

samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati. Paccayaṃ pucchati.

Samudayaṃ pucchati, papucchati yāvatā ajjhesati pasādetīti kuto pahutā te tadiṅgha brūhīti

iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti -

kuto pahūtā te tadiṅgha brūhīti.

Tenāha so nimmito,

" Kuto pahutā kalahā vivādā

Paridevasokā sahamaccharā ca"

Mānātimānā sahapesunā ca

Kuto pahutā te tadiṅgha brūhī'ti .

11 - 2

Piyappahutā1 kalahā vivādā

Paridevasokā sahamaccharā ca,

Mānātimānā sahapesunā ca maccherayuttā kalahā vivādā

Vivādajātesu ca pesunāni.

1. Piyā pahūtā - su. Piyappabhūtā - manupa.

[BJT Page 350] [\x 350/]

Piyappahūtā kalahā vivādā paridevasokā sahamaccharā cāti - piyāni dve piyā: sattā vā

saṅkhārā vā. Katame sattā piyā? Idha yassa1 te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā

yogakkhemakāmā, mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā

vā ñātī vā sālohitā vā, ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā? Manāpikā rūpā manāpikā

saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā. Piyaṃ

[PTS Page 259] [\q 259/] vatthuṃ acchedasaṃkinopi kalahaṃ karonti. Acchijjantepi

kalahaṃ karonti acchinnepi kalahaṃ karonti. Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi kalahaṃ

karonti. Vipariṇamantepi kalahaṃ karonti. Vipariṇatepi kalahaṃ karonti. Piyaṃ vatthuṃ

acchedasaṅkinopi vivadanti. Acchijjantepi vivadanti. Acchinnepi vivadanti. Piyaṃ vatthuṃ

vipariṇāmasaṅkinopi vivadanti. Vipariṇamantepi vivadanti. Vipariṇatepi vivadanti. Piyaṃ

vatthuṃ acchedasaṅkinopi paridevanti. Acchijjantepi paridevanti. Achinnepi paridevanti.

Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi paridevanti. Vipariṇamantepi paridevanti. Vipariṇatepi

paridevanti. Piyaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi socanti. Acchijjantepi socanti. Acchinnepi

socanti. Piyaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi socanti. Vipariṇamantepi socanti. Vipariṇatepi

socanti. Piyaṃ vatthuṃ rakkhanti gopenti pariggaṇhanti mamāyanti maccharāyanti.

Mānātimānā sahapesunā cāti - piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti. Piyaṃ vatthuṃ nissāya

atimānaṃ janenti. Kathaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti? " Mayaṃ lābhino

manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānaṃ. Ime panaññe na

lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbāna"nti evaṃ piyaṃ

vatthuṃ nissāya mānaṃ janenti. Kathaṃ piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti? "Mayaṃ

lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbānaṃ. Ime panaññe

na lābhino manāpikānaṃ rūpānaṃ saddānaṃ gandhānaṃ rasānaṃ phoṭṭhabbāna"nti evaṃ

piyaṃ vatthuṃ nissāya atimānaṃ janenti.

Pesuññanti - idhekacco pisunavāco hoti: ito sutvā amutra akkhātā imesambhedāya - pe -

Evaṃ bhedādhippāyo pesuññaṃ upasaṃharatīti ' mānātimānā sahapesunā ca. '

Maccherayuttā [PTS Page 260] [\q 260/] kalahā vivādā'ti - kalaho ca vivādo ca paridevo

ca soko ca māno ca atimāno ca pesuññañcāti ime satta kilesā macchariye yuttā payuttā

āyuttā samāyuttāti - 'maccherayuttā kalahā vivādā'

1. Yāssa sīmu11

[BJT Page 352] [\x 352/]

Vivādajātesu ca pesunānīti - 'vivāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte pesuññaṃ

upasaṃharanti: ito sutvā amutra akkhāyanti imesaṃ bhedāya. Amutra vā sutvā imesaṃ

akkhāyanti amūsaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettāro bhinnānaṃ vā anuppadātāro

vaggārāmā vaggaratā vagganandi vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāro honti idaṃ vuccati

pesuññaṃ. Apica, dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharanti: piyakamyatāya vā

bhedādhippāyā vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharanti? Imassa piyā

bhavissāma, manāpā bhavissāma, vissāsikā bhavissāma, abbhantarikā bhavissāma, suhadayā

bhavissāmāti, evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharanti. Kathaṃ bhedādhippāyā

pesuññaṃ upasaṃharanti? Kathaṃ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvedhā assu,

dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ, dukkhaṃ na phāsu

vihareyyunti. Evaṃ bhedādhippāyā pesuññaṃ upasaṃharantīti - 'vivādajātesu ca pesunāti'

" Piyappahūtā kalahā vivādā

Paridevasokā sahamacchārā ca,

Mānātimānā sahapesunā ca

Maccherayuttā kalahā vivādā

Vivādajātesu ca pesunātī"ti.

11 - 3

Piyā [PTS Page 261] [\q 261/] su lokasmiṃ kutonidānā

Ye cāpi1 lobhā vicaranti loke,

Āsā ca niṭṭhā ca kuto nidānā

Ye samparāyāya narassa honti.

Piyā su lokasmiṃ kutonidānāti - piyā kuto nidānā, kuto jātā, kuto sañjātā. Kuto nibbattā.

Kuto abhinibbattā, kuto pātubhūtā, kinnidānā, kiṃsamudayā, kiñjātikā, kimpabhavāti

piyānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ

pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ pucchati,

samudayaṃ pucchati papucchati, yāvatā, ajjhesati2, pasādetīti samudayaṃ pucchati

papucchati yāvatā ajjhesati2 pasādetīti - 'piyā su lokasmiṃ kutonidānā. '

1. Cāpi - [PTS] 2. Ajjhosati - sīmu11.

[BJT Page 354] [\x 354/]

Ye cāpi lobhā vicaranti loketi - ' ye cāpī'ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca

gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca; lobhāti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo

sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ[a]vicarantīti vicaranti viharanti irīyanti

vattanti pālenti yapenti yāpenti; loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke

dhātuloke āyatanaloketi 'ye cāpi lobhā vicaranti loke. '

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānāti - 'āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā kuto jātā kuto sañjātā kuto

nibbatti kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kinnidānā kiṃsamudayā kiñjātikā kimpabhavā, ti

āsāya ca niṭṭhāya ca mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati,

pabhavaṃ pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ

pucchati, samudayaṃ pucchati papucchati, yāvatā, ajjhesati2, pasādetīti - samudayaṃ

pucchati papucchati yāvatā ajjhesati1 pasādetīti - 'āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā. '

Ye samparāyāya narassa hontīti - ye narassa parāyanā honti. Dīpā honti, tāṇā honti, lenā

honti, saraṇā honti, naro niṭṭhā parāyano hotīti2, 'ye samparāyāya narassa honti. '

Tenāha so nimmito:

"Piyā [PTS Page 262] [\q 262/] su lokasmiṃ kutonidānā

Ye cāpi3 lobhā vicaranti loke,

Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā

11 - 4

Chandanidānāti piyāni loke

Ye cāpi 3 lobhā vicaranti loke,

Āsā ca niṭṭhā ca ito nidānā

Ye samparāyāya narassa honti.

Chandanidānāni piyāni loketi - ' chando'ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi

kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo

kāmūpādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. Apica, pañca chandā: pariyesanacchando

paṭilābhacchando paribhogacchando sannidhicchando vissajjanacchando. Katamo

pariyesanachando " idhekacco ajjhosito yeva atthiko chandajāto rūpe pariyesati. Sadde -

gandhe rase - phoṭṭhabbe pariyesati. Ayaṃ pariyesanacchando. Katamo paṭilābhacchando.

? Idhekacco ajjhosito yeva atthiko chandajāto rūpe paṭilabhati. Sadde - gandhe - rase -

phoṭṭhabbe paṭilabhati. Ayaṃ paṭilābhacchando.

[A] dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa

1. Ajjhosati - sīmu. 11 2. Niṭṭhāparāyanā hontīti - machasaṃ, sīmu11. 3. Ye cā pi - syā,

[PTS]

[BJT Page 356] [\x 356/]

Katamo paribhogacchando? Idhekacco ajjhosito yeva atthiko chandajāto rūpe paribhuñjati,

sadde gandhe rase phoṭṭhabbe paribhuñjati. Ayaṃ paribhogacchando. Katamo

sannidhicchando? Idhekacco ajjhosito yeva atthiko chandajāto dhanasannicayaṃ karoti

āpadāsu bhavissatīti; ayaṃ sannidhicchando. Katamo visajjanacchando? Idhekacco ajjhosito

yeva atthiko chandajāto dhanaṃ vissajjeti hatthārohānaṃ assārohānaṃ rathikānaṃ

dhanuggahānaṃ pattikānaṃ 'ime maṃ rakkhissanti gopissanti samparivāressantī'ti. Ayaṃ

vissajjanacchando. Piyānīti [PTS Page 263] [\q 263/] dve piyā: sattā vā saṅkhārā vā.

Katame sattā piyā: idha yā'ssa te honti atthakā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā

vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā,

ime sattā piyā. Katame saṅkhārā piyā: manāpikā rūpā manāpikā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā; chandanidānāni piyāni loketi piyā chandanidānā

chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti - ' chandanidānāti piyāti loke. '

Ye cāpi lobhā vicaranti loketi - ' ye cāpī'ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca

gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca; lobhāti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo

sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ[a]; vicarantīti vicaranti viharanti irīyanti

vattanti pālenti yapenti yāpenti; loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke

dhātuloke āyatanaloketi 'ye cāpi lobhā vicaranti loke. '

Āsā ca niṭṭhā ca ito nidānāti - ' āsā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

visamalobho akusalamūlaṃ, [b] niṭṭhāti idhekacco rūpe pariyesanto rūpaṃ paṭilabhati,

rūpaniṭṭho hoti. Sadde - gandhe rase - phoṭṭhabbe, kulaṃ, gaṇaṃ, āvāsaṃ, lābhaṃ, yasaṃ,

pasaṃsaṃ, sukhaṃ, cīvaraṃ piṇḍapātaṃ, senāsanaṃ, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ,

suttantaṃ, vinayaṃ, abhidhammaṃ, āraññikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ,

tecīvarikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ,

yathāsanthatikaṅgaṃ, paṭhamajjhānaṃ, dutiyajjhānaṃ, tatiyajjhānaṃ, catutthajjhānaṃ

ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ, viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ,

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ, pariyesanto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ

paṭilabhati. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiniṭṭho hoti.

1 " Āsāya kasate1 khettaṃ bījaṃ āsāya vappati

Āsāya vāṇijā yanti samuddaṃ dhanahārakā ;

Yāya āsāya tiṭṭhāmi2 sā me āsā samijjhatū"ti3[c]

[A.] Dhammasaṅgaṇī - cittuppādakaṇḍa. [B] dhammasaṅgaṇi nikkhepakaṇḍa

1. Kassate - manupa 2. Niṭṭhādi - sīmu. 11. Patiṭṭhāmi - syā. 3. Samijjhatīti - sīmu11. [PTS]

C. Theragāthā 10. 1. 1.

[BJT Page 358] [\x 358/]

Āsāya samiddhi vuccate1 niṭṭhā; āsā [PTS Page 264] [\q 264/] ca niṭṭhā ca ito nidānāti

āsā ca niṭṭhā ca ito chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti āsā ca

niṭṭhā ca itonidānā.

Ye samparāyāya narassa hontīti - ye narassa parāyanā honti, dīpā honti, tāṇā honti, lenā

honti, saraṇā honti. Naro niṭṭhā parāyano hotīti2 - ye samparāyāya narassa honti.

Tenāha bhagavā:

" Chandanidānāni piyāni loke

Ye cāpi lobhā vicaranti loke,

Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā

Ye samparāyāya narassa hontī"ti.

11 - 5

Chando nu lokasmiṃ kutonidāno

Vinicchayā vāpi kuto pahūtā,

Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca

Ye cāpi3 dhammā samaṇena vuttā.

Chando nu lokasmiṃ - kutonidānoti - chando kutonidāno kuto jāto kuto sañjāto kuto

nibbatto kuto abhinibbatto kuto pātubhūto kinnidāno kiṃsamudayo kiñjātiko kimpabhavoti

chandassa mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ

pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ pucchati,

samudayaṃ pucchati papucchati, yāvatā, ajjhesati4, pasādetīti - chando nu lokasmiṃ

kutonidāno.

Vinicchayā vāpi kuto pahūtāti - vinicchayā kuto pahūtā kuto jātā kuto sañjāto kuto nibbattā

kuto abhinibbatto kuto pātubhūto kinnidānā kiṃsamudayā kiñjātikā kimpabhavāti

vinicchayānaṃ mūlaṃ pucchati hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati,

pabhavaṃ pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ

pucchati, samudayaṃ pucchati papucchati, yāvatā, ajjhesati, pasādetīti - vinicchayā vāpi kuto

pahūtā.

Kodho mosavajjañca kathaṅkathā cāti ' kodho'ti - yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto

paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti

[PTS Page 265] [\q 265/] manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā

dussitattaṃ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo

anattamanatā cittassa[a]; mosavajjaṃ vuccati musāvādo, kathaṃkathā vuccati vicikicchā'ti -

kodho mosavajjañca kathaṃkathā ca.

1. Vuccati - sa 2. Niṭṭhā parāyanā hontīti - machasaṃ. Niṭṭhā honti parāyaṇā honti - sa

mu11. 3. Vāpi - syā. [PTS.] Sa. 4. Ajjhosati sīmu. 11

[A.] Dhammasaṅgaṇi nikkhepakaṇḍa.

[BJT Page 360] [\x 360/]

Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā'ti - 'ye cāpī'ti ye kodhena ca mosavajjena ca

kathaṃkathāya ca sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā sampayuttā ekuppādā ekanirodhā

ekavatthukā ekārammaṇā, ime vuccanti 'ye cāpi dhammā' athavā, ye te kilesā aññajātikā

aññavihitakā, ime vuccanti 'ye cāpi dhammā' samaṇena vuttāti samaṇena samitapāpena

brāhmaṇena bāhitapāpadhammena1 bhikkhunā bhinnakilesamūlena

sabbakusalamūlabandhanā2 pamuttena vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā

vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitāti - 'ye cāpi dhammā samaṇena vuttā'.

Tenāha bhagavā:

" Chando nu lokasmiṃ kutonidāno

Vinicchayā cāpi kuto pahutā,

Kodho mosavajjañca kathaṃ kathā ca

Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā"ti.

11 - 6

Sātaṃ asātanti yamāhu loke

Tamūpanissāya pahoti chando,

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca

Vinicchayaṃ kurute3 jantu loke.

Sātaṃ asātanti yamāhu loketi - ' sāta'nti sukhā ca vedanā iṭṭhañca vatthu, 4 asātanti dukkhā

ca vedanā aniṭṭhañca vatthu; yamāhu loketi yaṃ āhaṃsu yaṃ kathenti yaṃ bhaṇanti yaṃ

dīpayanti yaṃ voharantīti - ' sātaṃ asātanti yamāhu loke. '

[PTS Page 266] [\q 266/]

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañcā'ti - ' rūpesū'ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca

mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Katamo rūpānaṃ bhavo? Yo rūpānaṃ bhavo jāti sañjāti

nibbatti abhinibbatti pātubhāvo; ayaṃ rūpānaṃ bhavo. Katamo rūpānaṃ vibhavo? Yo rūpānaṃ

khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ; ayaṃ rūpānaṃ vibhavo. Rūpesu disvā

vibhavaṃ bhavañcā'ti rūpesu bhavañca vibhavañca disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti - ' rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca. '

1. Bāhitapāpena - syā . 2. Sabbākusalabandhanā - sa. 3. Kubbati - machasaṃ. 4. Vatthuṃ -

sīmu. 11.

[BJT Page 362] [\x 362/]

Vinicchayaṃ kurute jantu loketi - ' vinicchayā'ti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca

diṭṭhivinicchayo ca. Kathaṃ taṇhāvinicchayaṃ karoti? Idhekaccassa anuppannā ceva

bhogā1na uppajjanti; uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti; tassa evaṃ hoti: 'kena nu

kho me upāyena anuppannā ceva bhogā na uppajjanti? Uppannā ca bhogā parikkhayaṃ

gacchantī'ti. Tassa pana evaṃ hoti: ' surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttassa me

anuppannā ceva bhogā na uppajjanti; uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti.

Vikālavisikhācariyānuyogaṃ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti; uppannā

ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti. Samajjābhicaraṇaṃ anuyuttassa me -

jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttassa me - pāpamittānuyogaṃ anuyuttassa me

anuppannā ceva bhogā na uppajjanti; uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchanti,

ālassānuyogaṃ2 [PTS Page 267] [\q 267/] anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na

uppajjanti; uppannā ca bhogā parikkhayaṃ gacchantī'ti evaṃ ñāṇaṃ katvā cha bhogānaṃ

apāyamukhāni na sevati. Cha bhogānaṃ āyamukhāni sevati. Evampi taṇhāvinicchayaṃ

karoti.

Athavā kasiyā vā vaṇijjāya vā gorakkhena vā issattena vā rājaporisena3 vā sippaññatarena

vā paṭipajjati. Evampi taṇhāvinicchayaṃ karoti. Kathaṃ diṭṭhivinicchayaṃ karoti"

cakkhusmiṃ uppanne jānāti 'attā me uppanno'ti. Cakkhusmiṃ antarahite jānāsi 'attā me

antarahito, vigato me attā'ti, evampi diṭṭhivinicchayaṃ karoti. Sotasmiṃ - ghānasmiṃ -

jivhāya - kāyasmiṃ - rūpasmiṃ - saddasmiṃ - gandhasmiṃ rasasmiṃ - phoṭṭhabbasmiṃ

uppanne jānāti 'attā me antarahito, vigato me attā'ti. Evampi diṭṭhivinicchayaṃ karoti, janeti

sañjaneti nibbatteti abhinibbatteti. Jantūti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu

indagu manujo; loke'ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloketi' 'vinicchayaṃ kurute jantu loke. '

Tenāha bhagavā:

Sātaṃ asātanti yamāhu loko

Tamūpanissāya pahoti chando,

Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca

Vinicchayaṃ kurute3 jantu loke.

11 - 7

Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca

Etepi dhammā dvayameva sante,

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe

Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.

1. Lobhā. - Sīmu. 11 2. Ālasānuyogaṃ - machasaṃ. 3. Rājaporissena - sīmu. 114. Kubbati -

machasaṃ.

[BJT Page 364] [\x 364/]

Kodho mosavajjañca kathaṅkathā cāti - 'kodho'ti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto

paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti

manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā dussitattaṃ, byāpatti byāpajjanā

byāpajjitattaṃ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa[a]; mosavajjaṃ

vuccati musāvādo, [PTS Page 268] [\q 268/] kathaṃkathā vuccati vicikicchā; iṭṭhaṃ

vatthuṃ nissāyapi kodho jāyati; aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi kodho jāyati. Iṭṭhaṃ vatthuṃ

nissāyapi musāvādo uppajjati. Aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāyapi musāvādo uppajjati, iṭṭhaṃ

vatthuṃ nissāyapi kathaṅkathā uppajjati, aniṭṭhaṃ vatthuṃ. Nissāyapi kathaṅkathā uppajjati.

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati? Pakatiyā aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho

jāyati: anatthaṃ me acarīti kodho jāyati. Anatthaṃ me caratīti kodho jāyati. Anatthaṃ me

carissatīti kodho jāyati. Piyassa me manāpassa anatthaṃ acari - anatthaṃ carati - anatthaṃ

carissatīti kodho jāyati. Appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari - atthaṃ carati - atthaṃ

carissatīti kodho jāyati. Evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kodho jāyati. Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ

nissāya kodho jāyati? Iṭṭhaṃ vatthuṃ acchedasaṅkinopi1kodho jāyati, acchiddantepi kodho

jāyati, acchinnepi kodho jāyati. Iṭṭhaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi kodho jāyati.

Vipariṇamantepi kodho jāyati. Vipariṇatepi kodho jāyati. Evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya

kodho jāyati.

Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati? Idhekacco andubandhanena2 vā

baddho3 tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati. Rajjubandhanena vā

baddho, 3 saṅkhalikabandhanena vā baddho, vettabandhanena vā baddho, latābandhanena

vā baddho, pakkhepabandhanena vā baddho, parikkhepabandhanena vā baddho,

gāmanigamanagarajanapadaraṭṭhabandhanena vā baddho, janapadabandhanena vā baddho,

tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati. [PTS Page 269] [\q 269/] evaṃ

aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati. Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya musāvādo

uppajjati? Idhekacco manāpikānaṃ4 rūpānaṃ hetu sampajānamusā bhāsati, manāpikānaṃ

saddānaṃ - gandhānaṃ - rasānaṃ phoṭṭhabbānaṃ hetu - cīvarahetu - piṇḍapātahetu -

senāsanahetu - gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu sampajānamusā bhāsati, evaṃ iṭṭhaṃ

vatthuṃ nissāya musāvādo uppajjati. Kathaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṅkathā

uppajjati? 'Muccissāmi5 nu ko cakkhurogato, na nu kho muccissāmi cakkhurogato,

kāyarogato, sīsarogato, kaṇṇarogato, mukharogato, muccissāmi 5 nu kho dantarogato, na

nu kho muccissāmi dantarogato'ti evaṃ aniṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṅkathā uppajjati.

Kathaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṅkathā uppajjati? 'Labhissāmi nu kho manāpiye6 rūpe,

na nu kho labhissāmi manāpiye rūpe, labhissāmi nu kho manāpiye6jadde, gandhe, rase,

phoṭṭhabbe, kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ lābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ sukhaṃ cīvaraṃ piṇḍapātaṃ

senāsanaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāra'nti evaṃ iṭṭhaṃ vatthuṃ nissāya kathaṅkathā

uppajjatī'ti - kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca.

1. Vatthucchedasaṅkinopi - syā. 2. Addubandhanena - syā. [PTS]. 3. Bandho - syā [PTS] 4.

Manāpānaṃ - sīmu. 11 5. Muñcissāmisīmu11. 6. Manāpike - machasaṃ.

[BJT Page 366] [\x 366/]

Vatepi dhammā dvayameva santeti - sātāsāte sante sukhadukkhe1 sante

somanassadomanasse sante iṭṭhāniṭṭhe sante anunayapaṭighe sante saṃvijjamāne atthi

upalabbhamāneti - etepi dhammā dvayameva sante.

Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkheti - ñāṇampi ñāṇapatho ñāṇassa ārammaṇampi

ñāṇapatho; ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho; yathā ariyamaggo ariyapatho,

devamaggo devapatho, brahmamaggo brahmapatho; evameva ñāṇampi ñāṇapatho, ñāṇassa

ārammaṇampi ñāṇapatho, ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho; sikkheti [PTS Page 270]

[\q 270/] tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati,

ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu;

khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃvaro

mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā, ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi -

- Pe -

Ayaṃ adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā: so idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti - pe -

Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti; ime āsavā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti - pe -

Ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ adhipaññāsikkhā.

Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkheti - kathaṅkathī puggalo sakaṅkho savilekho sadveḷhako

savicikiccho ñāṇādhigamāya ñāṇapusanāya2 ñāṇasacchikiriyāya adhisīlampi sikkheyya,

adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya; imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya,

jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccāvekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto

sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ

upaṭṭhapento sikkheyya. Cittaṃ samādahanto sikkheyya. Paññāya pajānanto sikkheyya,

abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ

pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto

sikkheyya [PTS Page 271] [\q 271/] ācareyya samācareyya, samādāya vatteyyā'ti -

kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe.

1. Sukhāsukhe - syā. 2. Ñāṇadassanāya - sa

[BJT Page 368] [\x 368/]

Ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti - ' ñatvā'ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā

uttānīkatā pakāsitā' sabbe saṅkhārā aniccā'ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā, vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā

uttānīkatā pakāsitā. Sabbe saṅkhārā dukkhāti - sabbe dhammā anattāti - avijjāpaccayā

saṅkhārāti - pe -

Saṅkhāranirodhoti - pe -

Idaṃ dukkhanti - pe - ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ti.

Ime āsavāti - pe - ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti, ime dhammā abhiññeyyāti, ime

dhammā pariññeyyāti, ime dhammā pahātabbāti, ime dhammā sacchikātabbā'ti, channaṃ

phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca,

pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ - catunnaṃ mahābhūtānaṃ 'yaṃ kiñci samudayadhammaṃ

sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā,

vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññāpitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā' " abhiññāyāhaṃ bhikkhavo dhammaṃ desemi; no anabhiññāya.

Sanidānāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemi; no anidānaṃ. Sappāṭihāriyāhaṃ bhikkhave

dhammaṃ desemi; no appāṭihāriyaṃ. Tassa mayhaṃ bhikkhave abhiññāya dhammaṃ

desayato no anabhiññāya, sanidānaṃ dhammaṃ desayato no anidānaṃ, sappāṭihāriyaṃ

dhammaṃ [PTS Page 272] [\q 272/] no appāṭihāriyaṃ, karaṇīyo ovādo; karaṇīyā

anusāsanī. Alañca pana vo bhikkhave1 tuṭṭhiyā alaṃ pāmojjāya2 alaṃ somanassāya

'sammāsambuddho bhagavā. Svākkhāto3 dhammo, supaṭipanno saṅgho'ti imasmiñca pana

veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassī 4 lokadhātu akampitthā"ti [a] - ñatvā pavuttā

samaṇena dhammā.

Tenāha bhagavā:

"Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca

Etepi dhammā dvayameva sante,

Kathaṃkathī ñāṇapathāya sikkhe

Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā"ti.

11 - 8

Sātaṃ asātañca kutonidānā?

Kismiṃ asante na bhavanti hete,

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ

Etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ

1, Bhikkhave vo. - Sīmu11 2. Attamanatā - ani. 3. Bhagavatā dhammo - ati 4. Sahassī - ani.

[A] aṅguttara - tikanipāta - gharaṇḍuvagga.

[BJT Page 370] [\x 370/]

Sātaṃ asātañca kutonidānāti - sātā asātā kutonidānā? Kuto jātā? Kuto sañjātā? Kuto nibbattā?

Kuto abhinibbattā? Kuto pātubhūtā? Kinnidānā? Kiṃsamudayā? Kiñjātikā kimpabhavāti

sātāsātānaṃ mūlaṃ pucchati - pe -

Samudayaṃ pucchati papucchati yāvatā ajjhesati pasādetīti - 'sātaṃ asātañca kutonidānā. '

Kismiṃ asante na bhavanti heteti - 'kismiṃ asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne

sātā (asātā) na bhavanti, na jāyanti, na sañjāyanti, na nibbattanti, na abhinibbattantīti -

'kismiṃ asante na bhavanti hete. '

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthanti - katamo sātāsātānaṃ bhavo? Yo sātāsātānaṃ bhavo

pabhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo, ayaṃ sātāsātānaṃ bhavo. Katamo [PTS

Page 273] [\q 273/] sātāsātānaṃ vibhavo? Yo sātāsātānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo

aniccatā antaradhānaṃ. Ayaṃ sātāsātānaṃ vibhavo;. Yametamatthanti yaṃ paramatthanti -

'vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ. '

Etaṃ me pabrūhi. Yatonidānanti - 'eta'nti2 yaṃ pucchāmi, yaṃ yācāmi, yaṃ ajjhesāmi, 1 yaṃ

pasādemi; pabrūhīti brūhi vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja

uttānīkarohi pakāsehī'ti etaṃ me pabrūhi; yatonidānanti yannidānaṃ yaṃ samudayaṃ

yañjātikaṃ yampabhavanti - 'etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ. '

Tenāha so nimmito:

Sātaṃ asātañca kutonidānā?

Kismiṃ asante na bhavanti hete,

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthaṃ

Etaṃ me pabrūhi yatonidānaṃ

11 - 9

Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ

Phasse asante na bhavanti hete,

Vibhavaṃ bhavaṃ cāpi yametamatthaṃ

Etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ.

1. Ajjhosāmi - sīmu11. Machasaṃ. 2. Etaṃ meti - sīmu1

[BJT Page 372] [\x 372/]

Phassanidānaṃ sātaṃ asātanti - sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Yā

tasseva sukhavedanīyassa phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedanīyaṃ phassaṃ

paṭicca uppannā sukhavedanā, sā nirujjhati, sā vūpasammati, dukkhavedanīyaṃ phassaṃ

paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Yā tasseva dukkhavedanīyassa phassassa nirodhā yaṃ

tajjaṃ vedayitaṃ dukkhavedanīyaṃ [PTS Page 274] [\q 274/] phassaṃ paṭicca uppannā

dukkhā vedanā, sā nirujjhati; sā vūpasammati1. Adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ

paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Yā tasseva adukkhamasukhavedanīyassa

phassassa nirodhā yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ adukkhamasukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca

uppannā adukkhamasukhā vedanā, sā nirujjhati; vūpasammati. Phassanidānaṃ sātaṃ asātanti

sātāsātā phassanidānā phassasamudayā phassajātikā phassapabhavā'ti - ' phassanidānaṃ

sātaṃ asātaṃ. '

Phasse asante na bhavanti heteti - phasse asante asaṃvijjamāne natthi anupalabbhamāne sātā

asātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti nābhinibbattanti na

pātubhavantī'ti - 'phasse asante na bhavanti hete. '

Vibhavaṃ bhavañcāpi yametamatthanti - bhavadiṭṭhipi phassanidānā vibhavadiṭṭhipi

phassanidānā; yametamatthanti yaṃ paramatthanti - 'vibhavaṃ bhavaṃ cāpi yametamatthaṃ.

'

Etaṃ te pabrūmi itonidānanti - ' eva'nti yaṃ pucchasi, yaṃ yācasi, yaṃ ajjhesasi, yaṃ pasādesi;

pabrūmīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi

uttānīkaromi pakāsemīti 'etaṃ te pabrūmi. ' Itonidānanti ito phassanidānaṃ

phassasamudayaṃ phassajātikaṃ phassapabhavanti - 'etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ. '

Tenāha bhagavā:

Phassanidānaṃ sātaṃ asātaṃ

Phasse asante na bhavanti hete,

Vibhavaṃ bhavi cāpi yametamatthaṃ

Etaṃ te pabrūmi itonidānaṃ.

11 - 10

Phasso [PTS Page 275] [\q 275/] nu lokasmiṃ kutonidāno

Pariggahā cāpi kuto pahūtā.

Kismiṃ asante na mamattamatthi

Kismiṃ vibhūte na phusanti phassā.

[BJT Page 374] [\x 374/]

Phasso nu lokasmiṃ kutonidānoti - phasso kuto nidāno? Kuto jāto? Kuto sañjāto? Kuto

nibbatto? Kuto abhinibbatto? Kuto pātubhūto? Kinnidāno? Kiṃ samudayo? Kiñjātiko?

Kimpabhavoti phassassa mūlaṃ pucchati, hetuṃ pucchati nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ

pucchati, pabhavaṃ pucchati, samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati,

paccayaṃ pucchati, samudayaṃ pucchati papucchati, yāvati, ajjhesati2, pasādetīti - 'phasso

nu lokasmiṃ kutonidāno'.

Pariggahā cāpi kuto pahūtāti - pe - samudayaṃ pucchati papucchati yāvati ajjhesati

pasādetīti - 'pariggahā cāpi kuto pahūtā.'

Kismiṃ asante na mamattamatthīti - kismiṃ asante asaṃvijjamāne1 anupalabbhamāne

mamattā natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti - kismiṃ asante na mamattamatthi.

Kismiṃ vibhūte na phusanti phassāti - kismiṃ vibhūte vibhāvite atikkante samatikkante

vītivatte phassā na phusatī'ti - kismiṃ vibhūte na phusanti phassā.

Tenāha so nimmito:

Phasso nu lokasmiṃ kutonidāno

Pariggahā cāpi kuto pahūtā.

Kismiṃ asante na mamattamatthi

Kismiṃ vibhūte na phusanti phassā.

11 - 11

Nāmañca rūpañca paṭicca phasso

Icchānidānāni pariggahāni.

Icchāya'santyā na mamattamatthi

Rūpe vibhūte na phusanti phassā.

[PTS Page 276] [\q 276/]

Nāmañca rūpañca paṭicca phassoti - cakkhuṃ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ,

tiṇṇaṃ saṅgati phasso; cakkhu ca2 rūpā ca rūpasmiṃ, cakkhusamphassaṃ ṭhapetvā

sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ, evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso;

1. Asaṃvijjamāne natthi - machasaṃ sīmu. 11 2. Cakkhuṃ ca sīmu11

[BJT Page 376] [\x 376/]

Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; sotañca saddā ca

rūpasmiṃ. Sotasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ, evampi nāmañca

rūpañca paṭicca phasso. Ghānaṃ ca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ

saṅgati phasso; ghānañca gandhā ca rūpasmiṃ, ghānasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā

dhammā nāmasmiṃ, evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso; jivhañca paṭicca rase ca

uppajjati jivhāsamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ, evampi nāmañca

rūpañca paṭicca phasso. Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ

saṅgati phasso; kāyo ca phoṭṭhabbā ca rūpasmiṃ kāyasamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā

dhammā nāmasmiṃ, evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. Manañca paṭicca dhamme ca

uppajjati manoviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso; vatthurūpaṃ rūpasmiṃ, dhammā rūpino

rūpasmiṃ, manosamphassaṃ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṃ, evampi nāmañca

rūpañca paṭicca phasso.

Icchānidānāni pariggahānīti - 'icchā ' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho

nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā

māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ, pariggahāti dve pariggahā: taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca

katamaṃ taṇhāpariggaho? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhāpariggaho

Ayaṃ diṭṭhipariggaho. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhipariggaho. Icchānidānāni pariggahānīti pariggahā

icchānidānā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti - icchānidānāni

pariggahāni.

Icchāya'santyā na mamattamatthī'ti - 'icchā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo

anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge

paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā

āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7

āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā

puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā

loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā

patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā

nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ;

'Mamattā'ti dve mamattā: taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca.

[PTS Page 276] [\q 276/]

Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ4 odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Icchāya'santyā na mamattamatthīti icchāya

asantyā asaṃvijjamānāya natthi anupalabbhamānāya mamattaṃ natthi na santi na saṃvijjanti

nūpalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhāti - icchāya'santyā na mamattamatthi. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti - 'rūpe'ti ca

cattāro ca mahābhūtā cataṇṇañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ; rūpe vibhūteti catuhākārehi

rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Ñātavibhūtena1 tīraṇavibhūtena pahānavibhūtena

samatikkamavibhūtena. Kathaṃ ñātavibhūtena2 rūpaṃ vibhūtaṃ hoti? Rūpaṃ jānāti yaṃ kiñci

rūpaṃ, sabbaṃ rūpaṃ cattāri ca mahābhūtāni catuṇṇañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpanti

jānāti passati.

1. Ñāṇavibhūtena - sīmu. 11. Ñātavītivattena - sa 2. Ñāṇavibhūtena - sīmu. 11

[BJT Page 378] [\x 378/]

Evaṃ ñātavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Kathaṃ tīraṇavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti? Evaṃ

ñātaṃ katvā rūpaṃ tīreti; aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato

palokato ītito upaddavato bhayato upassaggato calato pabhaṅgurato1 addhuvato atāṇato

alenato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato

asārakato2 aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato

jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato

sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsadhammato saṅkilesikadhammato samudayato

atthaṅgamato assādato3 ādīnavato nissaraṇato tīreti. Evaṃ tīraṇavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ

hoti. [PTS Page 278] [\q 278/] kathaṃ pahānavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti? Evaṃ

tīrayitvā rūpe chandarāgaṃ pajahati, vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gameti. Vuttaṃ hetaṃ

bhagavatā: "ye bhikkhave rūpe chandarāgo, taṃ pajahatha; evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ

bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ4 anabhāvakataṃ āyatiṃ anuppādadhamma"nti. [A]

evaṃ pahānavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Kathaṃ samatikkamavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ

hoti? Catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpā vibhūtā honti vibhāvitā atikkantā

samatikkantā vītivattā. Evaṃ samatikkamavibhūtena rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Imehi catuhi

kāraṇehi rūpaṃ vibhūtaṃ hoti. Rūpe vibhūte na phusanti phassāti rūpe vibhūte vibhāvite

atikkante samatikkante vītivatte pañca phassā na phusanti: cakkhusamphasso

sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso - rūpe vibhūte na phusanti

phassā.

Tenāha bhagavā:

"Nāmañca rūpañca paṭicca phasso

Icchānidānāni pariggahāni,

Icchāya'santyā na mamattamatthi

Rūpe vibhūte na phusanti phassā"ti.

11 - 12

Kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ

Sukhaṃ dukhaṃ5 vāpi kathaṃ vibhoti,

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti

Taṃ jānissāma iti6 me mano ahū.

1. Pabhaṅgato - [PTS.] Pabhaṅguto - sa 2. Asaraṇato - syā 3. Asārato - sīmu 11 4.

Tālavatthukataṃ - sa 5. Dukkhaṃ - syā manupa [PTS.] Dukhañcāpi - machasaṃ. 6.

Jānissamāti - sīmu 11 machasaṃ [a.] Khandhasaṃyutta - bhāravagga.

[BJT Page 380] [\x 380/]

Kathaṃ sametassa vibhoti rūpanti - 'kathaṃ sametassā'ti kathaṃ sametassa, kathaṃ

paṭipannassa, kathaṃ irīyantassa, kathaṃ vattantassa, kataṃ pālentassa, kathaṃ yapentassa,

[PTS Page 279] [\q 279/] kathaṃ yāpentassa rūpaṃ vibhoti, vibhāvīyati1 atikkamīyati2

samatikkamīyati, vītivattīyatīti - kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ.

Sukhaṃ dukhaṃ vāpi kathaṃ vibhotīti - sukhaṃ ca dukkhaṃ ca kathaṃ vibhoti vibhāvīyati

atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti - sukhaṃ dukhaṃ vāpi kathaṃ vibhoti.

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhotīti - 'eta'nti yaṃ pucchāmi, yaṃ yācāmi, yaṃ ajjhesāmi3 yaṃ

pasādemīti etaṃ; me pabrūhīti me pabrūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara

vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti etaṃ me pabrūhi; yathā vibhotīti yathā vibhoti vibhāvīyati

atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti - etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti.

Taṃ jānissāma iti me mano ahūti - 'tañjānissāmā'ti taṃ jāneyyāma ājāneyyāma4 vijāneyyāma

paṭivijāneyyāma paṭivijjheyyāmā'ti; taṃ jānissāma; iti me mano ahūti iti me mano ahū, iti me

cittaṃ ahu, iti me saṅkappo ahu, iti me viññāṇaṃ ahūti - taṃ jānissāma iti me mano ahu.

Tenāha so nimmito: kathaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ

Sukhaṃ dukhaṃ5 vāpi kathaṃ vibhoti,

Etaṃ me pabrūhi yathā vibhoti

Taṃ jānissāma iti6 me mano ahū.

11 - 13

Na saññasaññī na visaññasaññī

Nopi asaññī na vibhūtasaññī.

Evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ

Saññānidānā hi papañcasaṅkhā.

Na saññasaññī na visaññasaññīti - saññasaññino vuccanti ye pakatisaññāya ṭhitā, napi so

pakatisaññāya ṭhito; visaññāsaññino vuccanti ummattakā, ye ca khittacittā; [PTS Page 280]

[\q 280/] napi so ummattako, nopi khittacittoti - na saññasaññī na visaññasaññī.

1. Vibhāviyyati sīmu11. [PTS] 2. Atikkamīyyati - sīmu 11 [PTS] 3. Ajjhosāmi - sīmu11. 4.

Pajāneyyāma - sa.

[BJT Page 382] [\x 382/]

Nopi asaññī na vibhūtasaññīti - asaññino vuccanti nirodhasamāpannā ye ca asaññasattā;

napi so nirodhasamāpanno, napi asaññasatto. Vibhūtasaññino vuccanti ye catuṇṇaṃ

āruppasamāpattīnaṃ lābhino; napi so catuṇṇaṃ arūpasamāpattīnaṃ lābhīti nopi asaññī na

vibhūtasaññī.

Evaṃ sametassa vibhoti rūpanti - " idha bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā

pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhaṃ asukhaṃ upekkhasatipārisuddhiṃ

catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte

anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite ānejjappatte

ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti",

āruppamaggasamaṅgīti. Evaṃ sametassāti evaṃ paṭipannassa evaṃ irīyantassa evaṃ

vattantassa evaṃ pālentassa evaṃ yapentassa evaṃ yāpentassa rūpaṃ vibhoti vibhāvīyati

atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti - evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ.

Saññānidānā hi papañcasaṅkhāti - papañcā yeva papañcasaṅkhā; taṇhā papañcasaṅkhā,

diṭṭhi papañcasaṅkhā, mānaṃ papañcasaṅkhā; saññānidānā saññāsamudayā saññājātikā

saññāpabhavāti - saññānidānā hi papañcasaṅkhā.

Tenāha bhagavā:

Na saññasaññī na visaññasaññī

Nopi asaññī na vibhūtasaññī.

Evaṃ sametassa vibhoti rūpaṃ

Saññānidānā hi papañcasaṅkhā.

11 - 14

Yantaṃ [PTS Page 281] [\q 281/] apucchimha akittayī no

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi,

Ettāvataggaṃ nu1 vadanti heke

Yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā se

Udāhu aññampi vadanti etto.

Yantaṃ apucchimha akittayī noti - yantaṃ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha;

akittayi noti kittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ vibhattaṃ

uttānīkataṃ pakāsitanti - yantaṃ apucchimha akittayī no.

1. No - sa [PTS]

[BJT Page 384] [\x 384/]

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhīti - aññaṃ taṃ pucchāma, aññaṃ taṃ papucchāma,

aññaṃ taṃ ajjhesāma, aññaṃ taṃ pasādema, uttariṃ taṃ pucchāma; tadiṅgha brūhīti iṅgha

brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti - aññaṃ

taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi.

Ettāvataggaṃ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā seti eke samaṇabrāhmaṇā

etā arūpasamāpattiyo aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ vadanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. . Yakkhassā'ti sattassa narassa mānavassa posassa

puggalassa jīvassa jāgussa1 jantussa indagussa2 manujassa; suddhinti suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ; idha paṇḍitā se'ti idha paṇḍitavādā thiravādā3

ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyā'ti - 'ettāvataggaṃ

nu vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā se. '

Udāhu aññampi vadanti etto'ti - udāhu eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo

atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā, [PTS Page 282] [\q 282/] etto arūpasamāpattito

aññaṃ uttariṃ yakkhassa suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ

vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti - udāhu aññampi vadanti etto.

Tenāha so nimmito:

"Yantaṃ apucchimha akittayī no

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi,

Ettāvataggaṃ nu vadanti he'ke

Yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā se

Udāhu aññampi vadanti etto"ti.

11 - 15

Ettāvataggampi vadanti he'ke

Yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā se,

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti

Anupādisese kusalāvadānā.

Ettāvataggampi vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā seti santeke

samaṇabrāhmaṇā sassatavādā etā arūpasamāpattiyo aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ

uttamaṃ pavaraṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; yakkhassā'ti sattassa

narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa1 jantussa indagussa2 manujassa;

suddhinti suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ; idha paṇḍitā se'ti

idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā

sakāya laddhiyā'ti - ettāvataggampi vadanti heke yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā se

1. Jatussa - sīmu 11 jagussa - [PTS] 2. Hindagussa - pu dhīravādā - syā. - [PTS]

[BJT Page 386] [\x 386/]

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti anupādisese kusalāvadānāti tesaṃ yeva

samaṇabrāhmaṇānaṃ eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā bhavatajjitā vibhavaṃ

abhinandanti, te sattassa samaṃ upasamaṃ vūpasamaṃ nirodhaṃ paṭippassaddhinti vadanti.

Yato kiṃ bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti parammaraṇā, ettāvatā

anupādiseso hoti. Kusalāvadānāti kusalavādā [PTS Page 283] [\q 283/] paṇḍitavādā

thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti -

tesaṃ paneke - samayaṃ vadanti anupādisese kusalāvadānā.

Tenāha bhagavā:

Ettāvataggampi vadanti he'ke

Yakkhassa suddhiṃ idha paṇḍitā se,

Tesaṃ paneke samayaṃ vadanti

Anupādisese kusalāvadānā.

11 - 16

Ete ca ñatvā upanissitāti

Ñatvā muni nissaye so vimaṃsī,

Ñatvā vimutto na vivādameti1

Bhavābhavāya na sameti dhīro.

Ete ca ñatvā upanissitāti - 'ete'ti diṭṭhigatike; upanissitāti sassatadiṭṭhinissitā'ti ñatvā,

ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, jānitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā'ti - ete ca ñatvā upanissitā"ti.

Ñatvā muni nissaye so vimaṃsī'ti - 'munī'ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ na ussesu2 vadate

munino samesu na omesūti - ' munī'ti monaṃ vuccati ñāṇaṃ " yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi" [a] tena

ñāṇena samannāgato muni monappatto.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ katamaṃ kāyamoneyyaṃ"

tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhakāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ.

Kāyārammaṇañāṇaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyapariññā kāyamoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo

kāyamoneyyaṃ. Kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ kāyasaṅkhāranirodho

catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahāṇaṃ vacīmoneyyaṃ.

Catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācārammaṇaṃ ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ.

Vācāpariññā vacīmoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ. Vācāya chandarāgassa

pahāṇaṃ vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ.

Tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ. Cittārammaṇaṃ ñāṇaṃ manomoneyyaṃ.

Cittapariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ. Citte chandarāgassa

pahānaṃ manomoneyyaṃ. Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti

manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ.

5. " Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ. [B]

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka" nti[c]

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munayo: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimunino.

Katame anagāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā; ime agāramunino katame

agāramunino " ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā; ime anagāramunino. Satta sekhā

sekhamunino arahanto asekhamunino paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

7. " Na monena1 muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃ va paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so muni,

Yo munāti ubho loke muni tena pavuccati[a.]

9. Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke

Devamanussehi pūjito yo saṅgajālamaticca so muni.

Muni sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti

ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; so vimaṃsī'ti paṇḍito

paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti - ñatvā munī nissaye

1. Napi vādameti - katthaci.

[BJT Page 388] [\x 388/]

Ñatvā vimutto na vivādametīti - ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvā, vimutto'ti mutto vimutto suvimutto parimutto accantaanupādāvimokkhena, " sabbe

saṅkhārā aniccā"ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā mutto

vimutto suvimutto parimutto accantaanupādāvimokkhena, " sabbe saṅkhārā dukkhā"ti - pe

-

"Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbantaṃ nirodhadhamma"nti [PTS Page 284] [\q 284/]

ñatvā: jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, mutto vimutto suvimutto

parimutto accantaanupādāvimokkhenāti - ñatvā vimutto; na vivādametī'ti - na kalahaṃ

karoti, na medhagaṃ karoti. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: "evaṃ vimuttacitto kho aggivessana,

bhikkhu na kenaci saṃvadati. Na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṃ. Tena ca voharati

aparāmasa"nti [a] ñatvā vimutto na vivādameti.

Bhavābhavāya na sameti dhīro'ti - " bhavābhavāyā "ti bhavābhavāya1 kammabhavāya

punabbhavāya kāmabhavāya; kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya; rūpabhavāya

kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya; punappunabhavāya; punappunagatiyā

punappunauppattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvāya

punappunābhinibbattiyā na sameti na samāgacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati.

Dhīro'ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī'ti - bhavābhavāya na

sameti dhīro.

Tenāha bhagavā:

Ete ca ñatvā upanissitāti

Ñatvā muni nissaye so vimaṃsī,

Ñatvā vimutto na vivādameti1

Bhavābhavāya na sameti dhīro.

Kalahavivādasuttaniddeso samatto

Ekādasamo.

12

Cūlaviyūhasuttaniddeso

Atha cūlaviyūhasuttaniddeso vuccati:

12 - 1

Sakaṃ [PTS Page 285] [\q 285/] sakaṃ diṭṭhiparibbasānā

Viggayha nānā2 kusalā vadanti,

Evaṃ pajānāti3 sa vedaa4 dhammaṃ

Idaṃ paṭikkosamakevalī so.

1. Bhavāya - sīmu 11.

[A] majjhimanikāya - dīghanakhasutta.

2. Vādaṃ - katthaci. 3. Yo evaṃ jānāti - syā machasaṃ 4. Pavedī - katthaci.

[BJT Page 390] [\x 390/]

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā'ti - santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; te dvāsaṭṭhiyā

diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti. Yathā agārikā

vā1 gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti. Evamevaṃ

santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā, te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ

diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti

saṃvasanti āvasanti parivasantīti - sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā.

Viggayha nānā kusalā vadantī'ti - 'viggayhā'ti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā, nānā vadanti vividhaṃ vadanti aññamaññaṃ2 vadanti puthu3 vadanti na ekaṃ

vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. Kusalā'ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā

ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā [PTS Page 286] [\q 286/] kāraṇavādā ṭhānavādā

sakāya laddhiyāti - viggayha nānā kusalā vadanti.

Evaṃ pajānāti sa vedi dhammanti - yo idaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ jānāti, so

dhammaṃ vedi, aññāsi, apassi, paṭivijjhiti4 - evaṃ pajānāti sa vedi dhammaṃ.

Idaṃ paṭikkosamakevalī soti - yo imaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ paṭikkosati,

akevalī so asamatto so aparipuṇṇo so, hīno nihīno omako lāmako chattako5 parittoti.

Tenāha so nimmito:

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhiparibbasānā

Viggayha nānā2 kusalā vadanti,

Evaṃ pajānāti3 sa vedaa4 dhammaṃ idaṃ paṭikkosamakevalī so.

12 - 2

Evampi viggayha vivādayanti

Bālo paro akkusalo'ti1 cāhu,

Sacco nu vādo katamo imesaṃ

Sabbeva hi'me kusalāvadānā.

Evampi viggayha vivādayantīti - evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ

karonti, medhagaṃ karonti; ' na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi - pe -

Nibbeṭhehi vā sace pahosī [a] 'ti - evampi viggayha vivādayanti.

1. Asārikā - sīmu11 2, aññāññaṃ - sa. 3. Puthuṃ - sīmu11 4. Paṭivijjhatīti - sīmu 11. 5.

Jatukko - sīmu11 chatukko - machasaṃ. [A] dīghanikāya - brahmajāla, sāmaññaphala,

ambaṭṭha, saṅgīsutta.

[BJT Page 392] [\x 392/]

Bālo paro akakusaloti1 cāhūti - paro bālo hīno nihīno omako lāmako chattako paritto

akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, [PTS

Page 287] [\q 287/] evaṃ bhaṇanti, evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti - bālo paro

akusalo'ti cāhu.

Sacco nu vādo katamo imesanti - imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ katamo sacco taccho tatho

bhūto yāthāvo2 aviparītoti sacco nu vādo katamo imesaṃ.

Sabbeva hi'me kusalāvadānāti - sabbepi ime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādī

thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti -

sabbeva hi'me kusalāvadānā,

Tenāha bhagavā:

Evampi viggayha vivādayanti

Bālo paro akusalo'ti1 cāhu,

Sacco nu vādo katamo imesaṃ

Sabbeva hi'me kusalāvadānā.

12 - 3

Parassa ce dhammamanānujānaṃ 3

Bālo mago4 hoti nihīnapañño,

Sabbeva5 bālā sunihīnapaññā6

Sabbe vime diṭṭhiparibbasānā.

Parassa ce dhammamanānujānanti - parassa dhammaṃ paṭipadaṃ maggaṃ ananujānanto7

ananupassanto ananumananto ananumaññanto ananumodantoti - parassa ce

dhammamanānujānaṃ.

Bālo mago hoti nihīnapañño'ti - paro bālo hoti, hīno nihīno omako lāmako chattako paritto

hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chattakapañño parittapañño'ti - bālo

mago hoti nihīnapañño.

Sabbeva bālā sunihīnapaññāti - sabbavime samaṇabrāhmaṇā bālā hīnā nihīnā omakā

lāmakā chattakā parittā, sabbeva hīnapaññā nihīnapaññā omakapaññā [PTS Page 288] [\q

288/] lāmakapaññā chattakapaññā8 parittapaññā'ti - sabbeva bālā sunihīnapaññā.

1. Akusaloti - syā. Su. Sa 2. Yathāvo - sa 3. Mananujānaṃ - manupa. 4. Bālo mako - manupa.

Machasaṃ. [PTS] 5. Sabbepi me - sa 6. Nihīnapaññā - manupa, 7. Anānu - machasaṃ.

Sabbapadesu. 8. Jatukkapaññā - sīmu11.

[BJT Page 394] [\x 394/]

Sabbevime diṭṭhiparibbasānā'ti - sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. Te dvāsaṭṭhiyā

diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā, sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti. Yathā agārikā

vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti, evamevaṃ

sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ

aññataraññataradiṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā, sakāya

sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasantīti. Diṭṭhiparibbasānā.

Tenāha bhagavā:

" Parassa ce dhammamanānujānaṃ

Bālo mago hoti nihīnapañño,

Sabbeva bālā sunihīnapaññā

Sabbevime diṭṭhiparibbasānā"ti.

12 - 4

Sandiṭṭhiyā ceva na vevaditā1

Saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā,

Kesaṃ na koci parihīnapañño

Diṭṭhi hi tesampi tathā samattā.

Sandiṭṭhiyā ceva na vevadātā 'ti - sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya

laddhiyā, na vevadātā avodātā apariyodātā saṅkilesikāti - sandiṭṭhiyā ceva na vevadātā

Saṃsuddhapaññā [PTS Page 289] [\q 289/] kusalā mutīmāti - "saṃsuddhapaññā"ti

suddhapaññā parisuddhapaññā odātapaññā pariyodātapaññā; athavā, suddhadassanā

visuddhadassanā parisuddhadassanā vodātadassanā pariyodātadassanā'ti saṃsuddhapaññā;

'kusalā'ti kusalā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvinoti

saṃsuddhapaññā kusalā; mutimā'ti mutimā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino

vibhāvino medhāvinoti saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā.

Tesaṃ na koci parihīnapaññoti - tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ na koci hīnapañño

nihīnapañño omakapañño lāmakapaññā lāmakapañño chattakapañño2 parittapañño atthi,

sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti - tesaṃ na

koci parihīnapañño.

Diṭṭhi hi tesampi tathā samattāti - tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ diṭṭhi tathā samattā

samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti - diṭṭhi hi tesampi tathā

samattā.

Tenāha bhagavā:

Sandiṭṭhiyā ceva na vevaditā1

Saṃsuddhapaññā kusalā mutīmā,

Kesaṃ na koci parihīnapañño

Diṭṭhi hi tesampi tathā samattā.

1. Sandiṭṭhiyā ce pana vevadātā - su. Sandiṭṭhiyā ve na vevadātā - pu.

Sandiṭṭhi yā ce pana vavadātā - [PTS]. 2. Jatukkapañño - sīmu. 11

[BJT Page 396] [\x 396/]

12 - 5

Na cāhametaṃ1 tathiyanti 2 brūmi

Yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ,

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ

Tasmā hi bāloti paraṃ dahanti.

Na [PTS Page 290] [\q 290/] cāhametaṃ tathiyanti brūmīti - 'nā'ti paṭikkhepo; 'eta'nti

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; nāhaṃ vataṃ tacchaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ3 aviparītanti brūmi,

ācikkhāmi, desemi, paññapemi, paṭṭhapemi, vivarāmi, vibhajāmi, uttānīkaromi, pakāsemīti

- na cāhametaṃ tathiyanti brūmī.

Yamāhu bālā mithu aññamaññanti - 'mithū'ti dve janā, dve kalahakārakā, dve

bhaṇḍanakārakā, dve bhassakārakā, dve vivādakārakā, dve adhikaraṇakārakā, dve vādino,

dve sallāpakā; te aññamaññaṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato parittato

evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti, evaṃ voharantīti yamāhu bālā mithu

aññamaññaṃ.

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccanti - sassato loke idameva saccaṃ moghamaññanti sakaṃ

sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ. Asassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na

gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'.

Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ

sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti

tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ moghamaññanti - sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ.

Tasmā hi bāloti paraṃ dahantīti - 'tasmā'ti tasmā taṅkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā;

paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato parittato; dahanti, passanti,

dakkhanti, olokenti, nijjhāyanti, upaparikkhantī'ti - tasmā hi bālo'ti paraṃ dahanti.

Tenāha bhagavā:

Na cāhametaṃ1 tathiyanti 2 brūmi

Yamāhu bālā mithu aññamaññaṃ,

Sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ

Tasmā hi bāloti paraṃ dahanti.

12 - 6

Yamāhu [PTS Page 291] [\q 291/] saccaṃ tathiyanti 4 eke

Tamāhu aññe tucchaṃ musāti,

Evampi viggayha vivādayanti5 kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

1. Na vāhametaṃ - su. Sa. Machasaṃ [PTS] 2. Tathavanti - manupa, tathivanti - pu. Syā

[PTS]. 3. Yathāvataṃ - sa. 4. Tathavanti - manupa. Machasaṃ 5. Vivādiyanti - su. [PTS]

[BJT Page 398] [\x 398/]

Yamāhu saccaṃ tathiyanti eketi - yaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā idaṃ

saccaṃ tathaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ1 aviparītanti evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti

evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti - yamāhu saccaṃ tathiyanti eke.

Tamāhu aññe tucchaṃ musātīti2 - tameva dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke

samaṇabrāhmaṇā tucchaṃ etaṃ musā etaṃ abhūtaṃ etaṃ alīkaṃ etaṃ ayāthāvaṃ etanti

evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti, evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti - tamāhu aññe

tucchaṃ musāti.

Evampi viggayha vivādayantīti - evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti viggahaṃ karonti, vivādaṃ

karonti, medhagaṃ karonti, 'na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi micchāpaṭipanno

tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhaya. Nibbeṭhehi vā sace pahosī'ti - evampi viggayha vivādayanti. '

Kasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti - 'kasmā'ti kasmā kiṅkāraṇā kiṃhetu kimpaccayā

kinnidānā kiṃsamudayā kiñjātiyā kimpabhavā na ekaṃ vadanti? Nānā vadanti vividhaṃ

vadanti? Aññamaññaṃ vadanti? Kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti - kasmā na ekaṃ

samaṇā vadanti.

Tenāha so nimmito:

Yamāhu [PTS Page 292] [\q 292/] saccaṃ tathiyanti 4 eke

Tamāhu aññe tucchaṃ musāti,

Evampi viggayha vivādayanti5

Kasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

12 - 7

Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthi

Yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ,

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti

Tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthīti - ekaṃ saccaṃ vuccati dukkhanirodho nibbānaṃ, yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ.

Athavā ekaṃ saccaṃ vuccati maggasaccaṃ niyyāṇasaccaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā

ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṃ: sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā

sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti - ekaṃ hi saccaṃ

na dutiyamatthi.

1. Yathāvataṃ - sa 2. Musāti - sīmu 11

[BJT Page 400] [\x 400/]

Yasmiṃ pajā no vivade pajānanti - ' yasmi'nti yasmiṃ sacce; 'pajā'ti sattādhivacanaṃ; 'pajānaṃ'

yaṃ saccaṃ pajānantā vijānantā paṭivijānantā paṭivijjhantā na kalahaṃ kareyyuṃ, na

bhaṇḍanaṃ kareyyuṃ, na viggahaṃ kareyyuṃ, na vivādaṃ kareyyuṃ, na medhagaṃ

kareyyuṃ, kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyyuṃ, vinodeyyuṃ,

byantīkareyyuṃ, anabhāvaṃ gameyyunti - yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ.

Nānā te saccāni sayaṃ thunantīti - nānā te saccāni sayaṃ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti

dīpayanti voharanti, 'sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti, sayaṃ [PTS Page 293]

[\q 293/] thunanti, vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti - nānā te saccāni

sayaṃ thunanti.

Tasmā na ekaṃ samaṇā vadantīti - 'tasmā'ti tasmā taṅkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā

na ekaṃ vadanti, nānā vadanti, vividhaṃ vadanti, aññamaññaṃ vadanti puthu vadanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti - tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti

Tenāha bhagavā:

Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthi yasmiṃ pajā no vivade pajānaṃ,

Nānā te saccāni sayaṃ thunanti

Tasmā na ekaṃ samaṇā vadanti.

12 - 8

Kasmā nu saccāni vadanti nānā

Pavādiyā se kusalāvadānā,

Saccāni sutāni1 bahūni nānā

Udāhu te takkamanussaranti.

Kasmā nu saccāni vadanti nānāti - ' kasmā'ti kasmā kiṃ kāraṇā kiṃhetu kimpaccayā

kinnidānā saccāni nānā vadanti? Vividhāni vadanti? Aññamaññāni vadanti? Puthūni vadanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti - kasmā nu saccāni vadanti nānā.

Pavādiyā se kusalāvadānāti - : pavādiyā se'ti vippavadantīti pi pavādiyā se; athavā sakaṃ

sakaṃ diṭṭhigataṃ pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti, - sassato loke idameva

saccaṃ moghamaññanti sakaṃ sakaṃ diṭṭhimakaṃsu saccaṃ. Asassato loko idameva saccaṃ

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ

diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na

nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na

nibbānāya saṃvattatīti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi

nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi -

'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'. Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ

jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti

tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti

tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti pavadanti kathenti bhaṇanti

dīpayanti voharanti. Kusalāvadānāti [PTS Page 294] [\q 294/] kusalavādā paṇḍitavādā

thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā, sakāya laddhiyāti -

pavādiyā se kusalāvadānā.

1. Suttāni - syā. [PTS]

[BJT Page 402] [\x 402/]

Saccāni sutāni bahūni nānāti - saccāni sutāni bahukāni nānāni vividhāni aññamaññāni

puthūnīti - saccāni sutāni bahūni nānā.

Udāhu te takkamanussarantī'ti - udāhu takkena vitakkena saṅkappena yāyanti nīyanti

vuyhanti saṃhariyyantīti evampi - udāhu te takkamanussaranti. Athavā takkapariyāhataṃ

vīmaṃsānucaritaṃ sayampaṭibhānaṃ vadanti bhaṇanti dīpayanti voharantīti evampi -

udāhu te takkamanussaranti.

Tenāha so nimmito:

"Kasmā nu saccāni vadanti nānā

Pavādiyā se kusaḍalavadānā,

Saccāni sutāni bahūni nānā

Udāhu te takkamanussarantī"ti.

12 - 9

Na heva saccāni bahūni nānā

Aññatra saññāya niccāni loko,

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā

Saccaṃ musāti dvayadhammamāhu.

Na heva saccāni bahūni nānāti - na heva saccāni bahukāni nānāni vividhāni aññamaññāni

puthūnīti - na heva saccāni bahūni nānā.

Aññatra saññāya niccāni loketi - aññatra saññāya niccagāhā ekaññeva saccaṃ loke kathiyati1

bhaṇīyati2 dīpiyati3 voharīyati4 dukkhanirodho nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Athavā, ekaṃ saccaṃ vuccati

maggasaccaṃ niyyānasaccaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo;

seyyathīdaṃ? Sammādiṭṭhi [PTS Page 295] [\q 295/] - pe -

Sammāsamādhīti - aññatra saññāya niccāni loke.

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā saccaṃ musāti dvayadhammamāhūti takkaṃ vitakkaṃ

saṅkappaṃ takkayitvā vitakkayitvā saṅkappayitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti

abhinibbattenti; diṭṭhigatāni janetvā sañjanetvā nibbattetvā abhinibbattetvā 'mayhaṃ saccaṃ

tuyhaṃ musā'ti evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti, evaṃ dīpayanti, evaṃ

voharantīti - takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā saccaṃ musāti dvayadhammamāhu.

1. Kathiyyati - sīmu11. Kathiyati - [PTS]. 2. Bhaṇiyyati - sīmu. 11. Bhaṇiyati - [PTS]. 3.

Dīpiyyati - sīmu11 dīpayati - [PTS] 4. Vohariyyati - sīmu11. Vohariyati - [PTS.]

[BJT Page 404] [\x 404/]

Tenāha bhagavā:

Naheva saccāni bahūni nānā

Aññatra saññāya niccāni loko,

Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā

Saccaṃ musāti dvayadhammamāhu.

12 - 10

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā

Ete ca1 nissāya vimānadassī,

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno2

Bālo paro akusalo'ti3 cāha.

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā ete ca 1 nissāya vimānadassīti diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā

sutaṃ vā sutasuddhiṃ vā sīlaṃ vā sīlasuddhiṃ vā vataṃ vā vatasuddhiṃ vā mutaṃ vā

mutasuddhiṃ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti - diṭṭhe sute

sīlavate mute vā ete ca nissāya vimānadassī,

Vinicchaye ṭhatvā pahassamānoti - vinicchayā vuccanti [PTS Page 296] [\q 296/]

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; diṭṭhivinicchaye vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā

parāmasitvā abhinivisitvāti - vinicchaye ṭhatvā; pahassamānoti - tuṭṭho hoti haṭṭho

pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo; athavā, dantavidaṃsakaṃ pahassamāno2 ti -

vinicchaye ṭhatvā pahassamāno.

Bālo paro akkusaloti cāhāti - paro bālo hīno nihīno omako lāmako chattako4 paritto akusalo

avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī amedhāvī duppaññoti evamāha, evaṃ katheti, evaṃ

bhaṇati, evaṃ dīpayati, evaṃ voharatīti - bālo paro akkusaloti cāha.

Tenāha bhagavā:

Diṭṭhe sute sīlavate mute vā

Ete ca1 nissāya vimānadassī,

Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno2

Bālo paro akusalo'ti3 cāha.

12 - 11

Yeneva bāloti paraṃ dahāti

Tenātumānaṃ kusaloti cāha,

Sayamattanā so kusalāvadāno

Aññaṃ vimāneti tadeva pāvā5

1. Etesu - sīmu 11 manupa 2. Pahaṃsamāno - sīmu11 3. Akusaloti - sa, su. Syā. [PTS] 4.

Chatukko - machasaṃ. Jatukko - sīmu 11 [PTS] 5. Pāvada - sīmu 11 pāva - machasaṃ.

[BJT Page 406] [\x 406/]

Yeneva bāloti paraṃ dahātīti - yeneva hetunā yena paccayena yena kāraṇena yena

pabhavena paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato parittato dahāti

passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti - yeneva bāloti paraṃ dahāti.

Tenātumānaṃ kusaloti cāhāti - 'ātumā1' vuccati attā; so pi teneva hetunā tena paccayena tena

kāraṇena tena pabhavena attānaṃ 'ahamasmi kusalo paṇḍito [PTS Page 297] [\q 297/]

paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī'ti - tenātumānaṃ kusaloti cāha.

Sayamattanā so kusalāvadānoti - sayameva attānaṃ kusalavādo paṇḍitavādo thiravādo

ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya ḍaddhiyātisayamattanā

so kusalāvadāno.

Aññaṃ vimāneti tadevapāvāti2 - na sammānetīti pi ' aññaṃ vimāneti' athavā, domanassaṃ

janetīti pi 'aññaṃ vimāneti' tadeva pāvāti tadeva taṃ diṭṭhigataṃ pāvadati: 'iti vāyaṃ

puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano'ti - aññaṃ vimāneti tadeva pāvā.

" Yeneva bāloti paraṃ dahāti

Tenātumānaṃ kusaloti cāha,

Sayamattanā so kusalāvadāno

Aññaṃ vimāneti tadeva pāvā"ti2.

12 - 12

Atisāradiṭṭhiyā3 so samatto

Mānena matto paripuṇṇamānī,

Sayameva sāmaṃ manasābhisitto

Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.

Atisāradiṭṭhiyā so samattoti - atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, kiṃkāraṇā

atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni? Sabbā tā diṭṭhiyo kāraṇātikkantā

lakkhaṇātikkantā ṭhānātikkantā taṃkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni;

sabbāpi [PTS Page 298] [\q 298/] diṭṭhiyo atisāradiṭṭhiyo; kiṃkāraṇā sabbāpi diṭṭhiyo

vuccanti atisāradiṭṭhiyo? Te aññamaññaṃ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā

diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti abhinibbattenti; taṅkāraṇā sabbāpi diṭṭhiyo

vuccanti atisāradiṭṭhiyo. Atisāradiṭṭhiyā so samattoti atisāradiṭṭhiyā samatto paripuṇṇo

anomoti atisāradiṭṭhiyā so samatto.

1. Ātumāno - sīmu 11 machasaṃ 2. Pāvadāti - sīmu11. 3. Atisaraṃdiṭṭhiyā - syā. [PTS.]

[BJT Page 408] [\x 408/]

Mānena matto paripuṇṇamānīti - sakāya diṭṭhiyā diṭṭhimānena matto pamatto ummatto

atimattoti - mānena matto; paripuṇṇamānīti paripuṇṇamānī samattamānī anomamānīti

- mānena matto paripuṇṇamānī.

Sayameva sāmaṃ manasābhisittoti - sayameva attānaṃ cittena abhisiñcati: 'ahamasmi kusalo

paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī'ti ' sayameva sāmaṃ manasābhisitto. '

Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattāti - tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā

parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti - diṭṭhi ha sā tassa tathā samattā.

Tenāha bhagavā:

Atisāradiṭṭhiyā so samatto

Mānena matto paripuṇṇamānī,

Sayameva sāmaṃ manasā'bhisitto

Diṭṭhi hi sā tassa tathā samattā"ti

12 - 13

Parassa ce hi vacasā nihīno

Tumo sahā hoti nihīnapañño,

Atha ce 1 sayaṃ vedagu hoti dhīro

Na koci bālo samaṇesu atthi.

Parassa [PTS Page 299] [\q 299/] ce hi vacasā nihīnoti - parassa ce vācāya vacanena

ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako

chattako2 parittoti - parassa ce hi vacasā nihīno.

Tumo sahā hoti nihīnapaññoti - so pi teneva sahā hoti hīnapañño nihīnapañño

omakapañño lāmakapañño chattakapañño parittapaññoti - tumo sahā hoti nihīnapañño.

Atha ce sayaṃ vedagu hoti dhīroti - atha ce sayaṃ vedagu hoti dhīro paṇḍito paññavā

buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti - atha ce sayaṃ vedagu hoti dhīro.

Na koci bālo samaṇesu atthīti - samaṇesu na koci bālo hīno nihīno omako lāmako

chattako paritto atthi, sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā

pavarapaññāti na koci bālo samaṇesu atthi.

1. Athavā - sīmu 11 [PTS] 2. Jatukko - machasaṃ.

[BJT Page 410] [\x 410/]

Tenāha bhagavā:

"Parassa ce hi vacasā nihīno

Tumo sahā hoti nihīnapañño,

Atha ce sayaṃ vedagu hoti dhīro

Na koci bālo samaṇesu atthī"ti.

12 - 14

Aññaṃ ito yā'bhivadanti dhammaṃ

Aparaddhā suddhimakevalī te, 1

Evampi titthyā puthuso vadanti

Sandiṭṭhirāgena hi te'bhirattā2.

Aññaṃ ito yā'bhivadanti dhammaṃ aparaddhā suddhimakevalī teti - ito aññaṃ dhammaṃ

diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ [PTS Page 300] [\q 300/] ye abhivadanti, te suddhimaggaṃ

visuddhimaggaṃ vodātamaggaṃ pariyodātamaggaṃ viraddhā aparaddhā khalitā galitā

aññāya aparaddhā3 akevalī teti asamattā te aparipuṇṇā te hīnā nihīnā omakā lāmakā

chattakā parittāti - aññaṃ ito yā'bhivadanti dhammaṃ aparaddhā suddhimakevaḍī te 1.

Evampi titthyā puthuso vadantīti - 'titthaṃ ' vuccati diṭṭhigataṃ, titthiyā vuccanti

diṭṭhigatikā; puthu titthiyā4 puthu diṭṭhigatāni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharantīti - evampi titthyā puthuso vadanti.

Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattāti - sakāya diṭṭhiyā diṭṭhirāgena rattā abhirattāti -

sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.

Tenāha bhagavā:

" Aññaṃ ito yā'bhivadanti dhammaṃ

Aparaddhā suddhimakevalī te,

Evampi titthyā puthuso vadanti

Sandiṭṭhirāgena hi te'bhirattā'ti.

12 - 15

Idheva suddhiṃ iti5 vādayanti6

Nāññesu dhammesu va suddhimāhu,

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā

Sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā.

1. Suddhimakevalī no - syā. 2. Tvābhirattā - manupa. 3. Ñāyāparaddhā - pu. 4.

Puthudiṭṭhiyā - sīmu11 machasaṃ [PTS]. 5. Suddhi iti - sīmu11 suddhimiti - su 6. Vādiyanti

- [PTS]

[BJT Page 412] [\x 412/]

Idheva suddhiṃ iti vādayantīti - idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; 'sassato loko idameva saccaṃ

moghamañña'nti idha suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti; 'asassato loko asassato loko idameva saccaṃ

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ

diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na

nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na

nibbānāya saṃvattatīti diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi

nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi -

'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'. Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ

jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti

tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti

tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ, moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na

hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti - idha suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti [PTS Page 301] [\q 301/]

dīpayanti voharantīti - idheva suddhiṃ iti vādayanti.

Nāññesu dhammesu visuddhimāhūti - attano satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ

paṭipadaṃ maggaṃ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti: so satthā na

sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na

supaññattā, maggo na niyyāṇiko, na tattha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā

vimutti vā parimutti vā; na tattha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā muccanti vā

vimuccanti vā parimuccanti vā; hīnā nihīnā omakā lāmakā chattakā1 parittāti, evamāhaṃsu

evaṃ vadanti evaṃ kathenti evaṃ bhaṇanti evaṃ dīpayanti evaṃ voharantīti 'nāññesu

dhammesu visuddhimāhu. '

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhāti - titthaṃ vuccati diṭṭhigataṃ; titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā

puthu titthiyā puthu diṭṭhigatesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti -

evampi titthyā puthuso niviṭṭhā.

Sakāyane tattha daḷhaṃ vadānāti - dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi sakāyanaṃ paṭipadā

sakāyanaṃ, maggo sakāyanaṃ, sakāyane daḷhavādā thiravādā balikavādā avaṭṭhitavādā ti -

sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā.

Tenāha bhagavā:

"Idheva suddhiṃ iti vādayanti

Nāññesu dhammesu visuddhimāhu,

Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā

Sakāyane tattha daḷhaṃ vadānā"ti.

12 - 16

Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno

Kaṃ kattha2 bāloti paraṃ daheyya,

Sayaṃ 'va so medhagamāvaheyya3

Paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ.

1. Jatukko - sīmu. 11. 2. Kamettha - machasaṃ. [PTS]. 3. Medhakaṃ avabheyyā - pa.

[BJT Page 414] [\x 414/]

Sakāyane [PTS Page 302] [\q 302/] vāpi daḷhaṃ vadānoti - dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi

sakāyanaṃ, paṭipadā sakāyanaṃ, maggo sakāyanaṃ sakāyane daḷhavādo thiravādo

balikavādo avaṭṭhitavādoti sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno.

Kaṃ tattha bāloti paraṃ daheyyāti - tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā

sakāya laddhiyā paraṃ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato parittato kaṃ

daheyya? Kaṃ passeyya? Kaṃ dakkheyya? Kaṃ olokeyya? Kaṃ nijjhāyeyya? Kaṃ

upaparikkheyyāti - kaṃ tattha bāloti paraṃ daheyya.

Sayaṃva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammanti - paro bālo hīno

nihīno omako lāmako chattako paritto asuddhidhammo avisuddhidhammo

aparisuddhidhammo avodātadhammoti evaṃ vadanto evaṃ kathento evaṃ bhaṇanto eva

dīpayanto evaṃ voharanto sayameva kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ

āvaheyya samāvaheyya āhareyya samāhareyya ākaḍḍheyya samākaḍḍheyya gaṇheyya1

parāmaseyya abhiniviseyyāti - sayaṃva so medhagamāvaheyya paraṃ vadaṃ

bālamasuddhidhammaṃ.

Tenāha bhagavā:

"Sakāyane vāpi daḷhaṃ vadāno

Kaṃ kattha2 bāloti paraṃ daheyya,

Sayaṃ'va so medhagamāvaheyya3

Paraṃ vadaṃ bālamasuddhidhammaṃ.

12 - 17

Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya

Uddhaṃ so2 lokasmiṃ vivādameti,

Hitvāna sabbāni vinicchayāni

Na medhagaṃ3 kurute4 jantu loke.

Vinicchaye [PTS Page 303] [\q 303/] ṭhatvā sayaṃ pamāyāti - 'vinicchayā: vuccanti

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvāti vinicchaye ṭhatvā; sayaṃ pāmāyāti sayaṃ pamāya pamiṇitvā5 ayaṃ satthā

sabbaññū'ti sayaṃ pamāya pamiṇitvā ayaṃ dhammo svakkhāto, ayaṃ gaṇo supaṭipanno,

ayaṃ diṭṭhi bhaddikā, ayaṃ paṭipadā supaññattā, ayaṃ maggo nīyāniko'ti sayaṃ pamāya

pamiṇitvāti - vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya.

1. Gaṇeyya - machasaṃ. 2. Uddhaṃ sa. - Sīmu. 11. Machasaṃ. 3. Medhakaṃ - pa. 4.

Medhagaṃ kubbati - sīmu 11. Machasaṃ. 5. Saminitvā - pu.

[BJT Page 416] [\x 416/]

Uddhaṃ so lokasmiṃ vivādametīti - 'uddhaṃ'1 vuccati anāgataṃ attano vādaṃ uddhaṃ

ṭhapetvā sayameva kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ eti upeti upagacchati

gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti evampi - uddhaṃ so lokasmiṃ vivādameti. Athavā aññena

uddhaṃ vādena saddhiṃ kalahaṃ karoti bhaṇḍanaṃ karoti viggahaṃ karoti vivādaṃ karoti

medhagaṃ karoti: 'na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi micchāpaṭipanno tvamasi.

Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhaya. Nibbeṭhehi sace pahosī'ti - uddhaṃ so lokasmiṃ vivādameti.

Hitvāna sabbāni vinicchayānīti - vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni;

diṭṭhivinicchayā sabbe vinicchaye2 hitvā cajitvā pariccajitvā jahitvā pajahitvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti - hitvāna sabbāni vinicchayāni.

Na medhagaṃ kurute jantu loketi - na kalahaṃ karoti' na bhaṇḍanaṃ karoti, na viggahaṃ

karoti, na vivādaṃ karoti, na medhagaṃ karoti, vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: "evaṃ vimuttacitto

kho aggivessana bhikkhu na kenaci saṃvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṃ, tena ca

voharati aparāmasa"nti [a] jantūti satto naro mānavo poso [PTS Page 304] [\q 304/]

puggalo jīvo jāgu3 jantu indagu4 manujo; loketi apāyaloke manussaloke devaloke

khandhaloke āyatanaloketi - na medhagaṃ kurute jantu loketi.

Tenāha bhagavā:

"Vinicchaye ṭhatvā sayaṃ pamāya

Uddhaṃ so lokasmiṃ vivādameti,

Hitvāna sabbāni vinicchayāni

Na medhagaṃ kurute jantu loketi''.

Cūlaviyūhasuttaniddeso samatto dvādasamo.

13.

Mahāviyūhasuttaniddeso.

Atha mahāviyuhasuttaniddeso vuccati.

13 - 1

[PTS Page 305] [\q 305/]

Ye keci'me diṭṭhiparibbasānā

Idameva saccanti ca vādayanti, 5

Sabbeva te nindamanvānayanti

Atho pasaṃsampi labhanti tattha.

1. Uddhaṃ so - sīmu. 11 Machasaṃ. 2. Sabbā vinicchayadiṭṭhayo - manupa. Sabbā

vinicchitadiṭṭhiyo. - [PTS]. 3. Jatu - sīmu 11. Jagu - [PTS]. 4. Hindagu - sīmu. 11. 5.

Pavādiyanti - [PTS].

A. Majjhimanikāya - dīghanakhasutta.

[BJT Page 418] [\x 418/]

Ye keci'me diṭṭhiparibbasānāti - 'ye kecī'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ 'ye kecī'ti. Diṭṭhiparibbasānāti santeke samaṇabrāhmaṇā

diṭṭhigatikā. Te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā

uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti

āvasanti parivasanti. Yathā agārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattisu vasanti, sakilesā

vā kilesesu vasanti, evamevaṃ santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā. Te dvāsaṭṭhiyā

diṭṭhigatānaṃ aññataraññataraṃ diṭṭhigataṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṃvasanti āvasanti parivasanti. Yathā agārikā

vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattisu vasanti, 'ye keci' me diṭṭhi paribbasānā. '

Idameva saccanti ca vādayantīti - 'sassato loko' idameva saccaṃ, moghamañña'nti vadanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti ' asassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na

gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'.

Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ

sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti

tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ [PTS Page 306] [\q 306/] moghamaññanti - vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharantīti - idameva saccanti ca vādayanti.

Sabbeva te nindamanvānayantīti - sabbeva te samaṇabrāhmaṇā nindameva anventi'

garahameva anventi, akittimeva anventi, sabbe ninditā yeva honti, garahitā yeva honti

akittitā yeva hontīti - sabbeva te nindamanvānayanti.

Atho pasaṃsampi labhanti tatthāti - tattha sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā

sakāya laddhiyā pasaṃsaṃ thomanaṃ kittiṃ vaṇṇahārikaṃ1 labhanti paṭilabhanti

upagacchanti vindantīti - atho pasaṃsampi labhanti tattha.

Tenāha so nimmito:

"Ye keci 'me diṭṭhiparibbasānā

Idameva saccanti ca vādayanti,

Sabbeva te nindamanvānayanti

Atho pasaṃsampi labhanti tatthā"ti.

13 - 2

Appañhi etaṃ na alaṃ2 samāya

Duve vivādassa phalāni brūmi,

Etampi disvā na vivādayetha

Khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ. 3

Appañhi etaṃ na alaṃ samāyāti - 'appañhi eta'nti appakaṃ etaṃ, omakaṃ etaṃ, thokaṃ etaṃ,

lāmakaṃ etaṃ, chattakaṃ etaṃ, parittakaṃ etanti - appañhi etaṃ; na alaṃ samāyāti nālaṃ

rāgassa samāya dosassa samāya mohassa samāya kodhassa upanāhassa makkhassa

paḷāsassa issāya macchariyassa māyāya sāṭheyyassa thambhassa sārambhassa mānassa

atimānassa madassa pamādassa sabbakilesānaṃ sabbaduccaritānaṃ sabbapariḷāhānaṃ [PTS

Page 307] [\q 307/] sabbasantāpānaṃ sabbākusaḍalābhisaṅkhārānaṃ samāya upasamāya

vūpasamāya nibbānāya4 paṭinissaggāya paṭippassaddhiyāti - appañhi etaṃ na alaṃ samāya.

1. Vaṇṇahāriyaṃ - sa, 2. Appañhetaṃ nālaṃ - manupa. 3. Avivādabhummaṃ - [PTS] 4.

Nibbāpanāya - sa.

[BJT Page 420] [\x 420/]

Diṭṭhikalahassa diṭṭhibhaṇḍanassa diṭṭhiviggahassa diṭṭhivivādassa diṭṭhimedhagassa

dve phalāni honti jayaparājayo hoti, lābhālābho hoti, yasāyaso hoti, nindāpasaṃsā hoti,

sukhadukkhaṃ hoti, somanassadomanassaṃ hoti, iṭṭhāniṭṭhaṃ hoti, anunayapaṭighaṃ hoti,

ugghātinigghāti hoti, anurodhavirodho hoti; atha vā taṃ kammaṃ nirayasaṃvattanikaṃ

tiracchānayonisaṃvattanikaṃ pettivisayasaṃvattanikanti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi

paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti - duve vivādassa phalāni brūmi.

Etampi disvā na vivādayethāti - 'etampi disvā'ti etaṃ ādīnavaṃ disvā passitvā tulayitvā

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu

diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti etampi disvā; na vivādayethāti na kalahaṃ kareyya, na

bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya,

kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyya, kalahā bhaṇḍanā viggahā vivādā medhagā ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - etampi

disvā na vivādayetha.

Khemābhipassaṃ [PTS Page 308] [\q 308/] avivādabhūminti - avivādabhūmiṃ vuccati

amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo

nirodho nibbānaṃ; etaṃ avivādabhūmiṃ khemato tāṇato lenato saraṇato abhayato accutato

amatato nibbānato passanto dakkhanto olokento nijjhāyanto upaparikkhantoti -

khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ.

Tenāha bhagavā:

Appañhi etaṃ na alaṃ2 samāya

Duve vivādassa phalāni brūmi,

Etampi disvā na vivādayetha

Khemābhipassaṃ avivādabhūmiṃ.

13 - 3

Yā kācimā sammutiyo puthujjā

Sabbāva etā na upeti vidvā,

Anupayo so upayaṃ kimeyya1

Diṭṭhe sute khantimakubbamāno. 2

Yā kācimā sammutiyo puthujjāti - ' yā kācī'ti sabbena sabbaṃ sabbathā 3 sabbaṃ asesaṃ

nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ4 yā kācī'ti; sammutiyoti sammutiyo vuccanti dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo;5 puthujjāti puthujjanehi janitā sammutiyoti puthujjā; puthu

nānā janehi janitā vā sammutiyoti puthujjāti - yā kāci'mā sammutiyo puthujjā.

1. Kameyya - manupa 2. Khantimakuppamāṇo - manupa. 3. Sabbato - syā. 4.

Pariyādānavacāmetaṃ - manupa. 5. Tā sammutiyo - sa.

[BJT Page 422] [\x 422/]

Sabbāva etā na upeti vidvāti - vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī; sabbāva etā

diṭṭhisammutiyo neti, na upeti, na upagacchati, na gaṇhāti, na parāmasati, nābhinivisatīti

- sabbāva etā na upeti vidvā.

Anupayo so upayaṃ kimeyyāti - 'upayoti' dve upayā' taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca.

Ayaṃ taṇhūpayo yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ4 odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ taṇhūpayo.

Ayaṃ diṭṭhupayo vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro

diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho; taṇhūpayassa pahīnattā diṭṭhūpayassa

paṭinissaṭṭhattā anupayo puggalo kiṃ rūpaṃ upeyya upagaccheyya gaṇheyya parāmaseyya

abhiniveseyya [PTS Page 309] [\q 309/] 'attā me' ti', kiṃ vedanaṃ - kiṃ saññaṃ - kiṃ

saṅkhāre - kiṃ viññāṇaṃ - kiṃ gatiṃ - kiṃ uppattiṃ - kiṃ paṭisandhiṃ - kiṃ bhavaṃ - kiṃ

saṃsāraṃ kiṃ vaṭṭaṃ upeyya upagaccheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniveseyyāti -

anupayo so upayaṃ kimeyya.

Diṭṭhe sute khantimakubbamānoti - diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā

mute vā mutasuddhiyā vā khantiṃ akubbamāno chandaṃ akubbamāno pemaṃ akubbamāno

rāgaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti

- diṭṭhe sute khantimakubbamāno.

Tenāha bhagavā9

"Yā kāci'mā sammutiyo puthujjā

Sabbāva etā na upeti vidvā,

Anupayo so upayaṃ kimeyya

Diṭṭhe sute khantimakubbamāno"ti.

13 - 4

Sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ

Vataṃ1 samādāya upaṭṭhitā se,

Idheva sikkhema athassa suddhiṃ

Bhavūpanītā kusalāvadānā.

Sīluttamā saññamenāhu suddhinti - santeke samaṇabrāhmaṇā sīluttamavādā. Te

sīlamattena saññamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ āhaṃsu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharanti; samaṇamaṇḍikāputto evamāha: - " catuhi kho ahaṃ thapati dhammehi

samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ

uttamapattipattaṃ [PTS Page 310] [\q 310/] samaṇaṃ ayojjhaṃ. Katamehi catuhi:

1. Vattaṃ - [PTS.]

[BJT Page 424] [\x 424/]

Idha thapati na kāyena pāpakaṃ1 kammaṃ karoti; na pāpakaṃ vācaṃ bhāsati; na pāpakaṃ

saṅkappaṃ saṅkappeti; na pāpakaṃ ājīvaṃ ājīvati2. Imehi kho ahaṃ thapati catuhi dhammehi

samannāgataṃ purisapuggalaṃ paññapemi sampannakusalaṃ paramakusalaṃ

uttamapattipattaṃ samaṇaṃ ayojjha"nti[a] evamevaṃ santeke samaṇabrāhmaṇā

sīluttamavādā, te sīlamattena saññamamattena saṃvaramattena avītikkamamattena suddhiṃ

visuddhi parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ āhaṃsu vadanti kathenti bhaṇanti

dīpayanti voharantīti - sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ.

Vataṃ samādāya upaṭṭhitā seti - 'vata'nti hatthivataṃ vā assavataṃ vā govataṃ vā

kukkuravataṃ vā kākavataṃ vā vāsudevavataṃ vā baladevavataṃ vā puṇṇabhaddavataṃ vā

maṇibhaddavataṃ vā aggivataṃ vā nāgavataṃ vā supaṇṇavataṃ vā yakkhavataṃ vā

asuravataṃ vā gandhabbavataṃ vā mahārājavataṃ vā candavataṃ vā suriyavataṃ vā

indavataṃ vā brahmavataṃ vā devavataṃ vā disāvataṃ vā ādāya samādāya diyitvā

samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā upaṭṭhitā paccupaṭṭhitā allīnā upagatā

ajjhositā adhimuttāti3 - vataṃ samādāya upaṭṭhitā se.

Idheva sikkhema athassa suddhinti - 'idhā'ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā

sakāya laddhiyā; sikkhemāti sikkhema āvarema samācarema samādāya vattemāti idheva

sikkhema; athassa suddhinti athassa suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttinti - idheva sikkhema athassa suddhiṃ.

Bhavūpanītā kusalāvadānāti - 'bhavūpanītā'ti bhavūpanītā bhavūpagatā bhavajjhositā

bhavādhimuttāti - bhavūpanītā; [PTS Page 311] [\q 311/] kusalāvadānāti

kusalavādāpaṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā

sakāya laddhiyāti - bhavūpanītā kusalāvadānā.

Tenāha bhagavā:

" Sīluttamā saññamenāhu suddhiṃ

Vataṃ samādāya upaṭṭhitā se.

Idheva sikkhema athassa suddhiṃ

Bhavūpanītā kusalāvadānā"ti.

13 - 5

Sace cuto sīlabbatato 4 hoti

Sa vedhati kammaṃ virādhayitvā,

Sa jappatī5 patthayaticca suddhiṃ

Satthā va hīno pavasaṃ gharamhā.

1. Pāpakammaṃ - sīmu11. [PTS] 2. Jīvati - syā. 3. Avimuttāti - sīmu11.

[A.] Majjhimanikāya - samaṇamaṇḍikāsutta.

4. Sīlavatato - sīmu11. Machasaṃ. [PTS] 5. Pajappatī - machasaṃ. Manupa.

[BJT Page 426] [\x 426/]

Sace cuto silabbatato1 hotīti - dvīhi kāraṇehi sīlabbatato1 cavati: paracchindenāya2 vā

cavati, anabhisambhuṇanto vā cati. Kathaṃ paravicchindanāya2 cavati? Paro vicchindati 'so

satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na supaṭippanno, diṭṭhi na bhaddikā,

paṭipadā na suppaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi

vā mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā, visujjhanti vā, muccanti vā,

vimuccanti vā, parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chattakā parittāti, evaṃ paro

vicchindati. 3 Evaṃ vicchindiyamāno satthārā cavati. Dhammakkhānā cavati. Gaṇā cavati.

Diṭṭhiyā cavati. Paṭipadāya cavati. Maggato cavati. Evaṃ paravicchindanāya cavati. Kathaṃ

[PTS Page 312] [\q 312/] anabhisambhuṇanto cavati? Sīlaṃ anabhisambhūṇanto sīlato

cavati. Vataṃ anabhisambhūṇanto vatato cavati. Sīlabbataṃ anabhisambhuṇanto sīlabbatato

cavati. Evaṃ anabhisambhūṇanto cavatīti sace cuto sīlabbatato1 hoti.

Sa vedhati kammaṃ virādhayitvāti - ' sa vedhatī'ti sīlaṃ vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā

viraddhaṃ mayā aparaddhaṃ mayā khalitaṃ mayā galitaṃ mayā aññāya aparaddho ahanti

vedhati pavedhati sampavedhatīti - sa vedhati; kammaṃ virādhayitvāti puññābhisaṅkhāraṃ

vā apuññābhisaṅkhāraṃ vā āneñjābhisaṅkhāraṃ vā viraddhaṃ mayā aparaddhaṃ mayā

khalitaṃ mayā galitaṃ mayā aññāya aparaddho ahanti vedhati pavedhati sampavedhatīti -

sa vedhati kammaṃ virādhayitvā,

Sa jappati patthayaticca suddhinti - ' sa jappatī'ti sīlaṃ vā jappati, vataṃ vā jappati,

sīlabbataṃ vā jappati pajappati abhijappatīti - sa jappati; patthayaticca suddhinti

sīlasuddhiṃ vā pattheti, vatasuddhiṃ vā pattheti, sīlabbatasuddhiṃ vā pattheti, piheti

abhijappatīti - sa jappati patthayaticca suddhiṃ.

Satthā va hīno pavasaṃ gharamhāti - yathā puriso gharato nikkhanto satthena saha1 vasanto

satthā ohīno taṃ vā satthaṃ anubandhati, sakaṃ vā gharaṃ paccāgacchati, evameva so

diṭṭhigatiko taṃ vā satthāraṃ gaṇhāti, aññaṃ vā satthāraṃ gaṇhāti, taṃ vā dhammakkhānaṃ

gaṇhāti, aññaṃ vā dhammakkhānaṃ gaṇhāti, taṃ vā gaṇaṃ gaṇhāti, aññaṃ vā gaṇaṃ

gaṇhāti, taṃ vā diṭṭhiṃ gaṇhāti, aññaṃ vā diṭṭhiṃ gaṇhāti, taṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti,

aññaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti, taṃ vā maggaṃ gaṇhāti, aññaṃ vā maggaṃ gaṇhāti parāmasati

abhinivisatīti [PTS Page 313 [\q 313/] - ] satthā va hīno pavasaṃ gharamhā.

1. Pavasaṃ - manupa. Machasaṃ 2. Paravicchandanāya - sa 3. Vicchandeti - manupa.

[BJT Page 428] [\x 428/]

Tenāha bhagavā:

Sace cuto sīlabbatato 4 hoti

Sa vedhati kammaṃ virādhayitvā,

Sa jappatī5 patthayaticca suddhiṃ

Satthā va hīno pavasaṃ gharamhā.

13 - 6

Sīlabbataṃ cāpi pahāya sabbaṃ

Kammañca sāvajja'navajjametaṃ, 1

Suddhiṃ asuddhinti apatthayāno

Virato care santimanuggahāya.

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti - sabbā sīlasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, sabbā vatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā

vyantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti - sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ.

Kammañca sāvajjametanti - sāvajjakammaṃ vuccati kaṇhaṃ kaṇhavipākaṃ; anavajjakammaṃ

vuccati sukkaṃ sukkavipākaṃ; sāvajjañca kammaṃ anavajjañca kammaṃ pahāya pajahitvā

vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti kammañca sāvajja'navajjametaṃ.

Suddhiṃ asuddhinti apatthayānoti - 'asuddhi'nti asuddhiṃ patthenti akusale dhamme

patthenti; 'suddhi'nti suddhiṃ patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti; asuddhiṃ patthenti

akusale dhamme patthenti, pañcakāmaguṇe patthenti, suddhiṃ patthenti - dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni patthenti, asuddhiṃ patthenti - akusale dhamme patthenti - pañcakāmaguṇe

patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti; suddhiṃ patthenti - tedhātuke kusale dhamme

patthenti; asuddhiṃ patthenti - akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti,

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti; tedhātuke kusale dhamme patthenti, suddhiṃ patthenti

puthujjanakalyāṇakā3 niyāmāvakkantiṃ patthenti, sekhā aggadhammaṃ [PTS Page 314] [\q

314/] arahattaṃ patthenti; arahatte patte arahaṃ neva akusale dhamme pattheti. Napi

pañca kāmaguṇe pattheti. Napi dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pattheti. Napi tedhātuke kusale

dhamme pattheti, napi niyāmāvakkantiṃ pattheti, napi aggadhammaṃ arahattaṃ pattheti.

Patthanāsamatikkanto arahā vuddhiparihāniṃ4 vītivatto so vutthavāso ciṇṇacaraṇo

uttiṇṇajātijarāmaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti - suddhiṃ asuddhinti apatthayāno.

1. Sāvajjānavajjametaṃ - sa 2. Kalyāṇaputhujjanā - syā [PTS]. 3. Pārihāniṃ - sīmu11.

[BJT Page 430] [\x 430/]

Virato care sattimanuggahāyāti - 'virato'ti suddhiasuddhiyā ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti virato; careti

careyya vihareyya irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti 'virato care

santimanuggahāyāti' santiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; diṭṭhi santiyo agaṇhanto

aparāmasanto anabhinivisantoti virato care santimanuggahāya.

Tenāha bhagavā:

" Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Kammañca sāvajjanavajjametaṃ,

Suddhiṃ asuddhinti apatthayāno

Virato care santimanuggahāyā"ti.

13 - 7

Tamupanissāya jigucchitaṃ vā

Athavāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā.

Uddhaṃsarā suddhimanutthunanti

Avītataṇhā se bhavābhavesu.

Samupanissāya [PTS Page 315] [\q 315/] jigucchitaṃ vāti - santeke samaṇabrāhmaṇā

tapojigucchāvādā 1 tapojigucchāsārā tapojigucchānissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā

adhimuttāti samupanissāya jigucchitaṃ vā.

Athavāpi diṭṭhaṃ va2 sutaṃ mutaṃ vāti - diṭṭhaṃ vā diṭṭhasuddhiṃ vā sutaṃ vā

sutasuddhiṃ vā mutaṃ vā mutasuddhiṃ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvāti athavāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā.

Uddhaṃsarā suddhimanutthunantīti - santeke samaṇabrāhmaṇā uddhaṃsaravādā3. Katame

te samaṇabrāhmaṇā uddhaṃsaravādā" ye te samaṇabrāhmaṇā accantasuddhikā

saṃsārasuddhikā akiriyadiṭṭhikā sassatavādā, ime te samaṇa brāhmaṇā uddhaṃsaravādā, te

saṃsārena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ thunanti vadanti

kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti - uddhaṃsarā suddhimanutthunanti.

Avītataṇhā se bhavābhavesūti - 'taṇhā'ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā.

1. Jigucchavādā - sa. [PTS] 2. Diṭṭhañca - sīmu. 11. 3. Uddhaṃsarāvādā - sīmu.

[BJT Page 432] [\x 432/]

Bhavābhavesūti - bhavābhave kammabhave punabbhave, kāmabhave kammabhave,

kāmabhave punabbhave, rūpabhave kammabhave, rūpabhave punabbhave, arūpabhave

kammabhave, arūpabhave punabbhave, punappunabhave punappunagatiyā

punappunauppattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā avītataṇhā

avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti

- avītataṇhā se bhavābhavesu.

Tenāha bhagavā:

"Samupanissāya [PTS Page 316] [\q 316/] jigucchitaṃ vā

Athavāpi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā,

Uddhaṃsarā suddhimanutthunanti

Avītataṇhā se bhavābhavesū"ti.

13 - 8

Patthayamānassa hi jappitāni

Pavedhitaṃ1 vāpi pakappitesu,

Cutūpapāto idha yassa natthi

Sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe.

Patthayamānassa hi jappitānīti - patthanā vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho

nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā

māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ; patthayamānassāti patthayamānassa icchamānassa sādiyamānassa

pihayamānassa abhijappamānassāti patthayamānassa hi; jappitānīti jappanā vuccati taṇhā

yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā

Patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā

nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlanti - patthayamānassa hi jappitāni.

Pavedhitaṃ vāpi pakappitesūti - pakappanāti dve pakappanā: taṇhā pakappanā ca

diṭṭhipakappanā ca ayaṃ taṇhāpakappanā; yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ

mariyādikataṃ4 odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ

mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā

attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu

hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca

kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhāpakappanā;.

Ayaṃ diṭṭhipakappanā? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhipakappanā; pavedhitaṃ vāpi pakappitesūti - pakappitaṃ

vatthuṃ acchedasaṅkinopi vedhenti, acchindantepi2 vedhenti, acchinnepi vedhenti;

pakappitaṃ vatthuṃ vipariṇāmasaṅkinopi vedhenti, vipariṇamantepi vedhenti, vipariṇatepi

vedhenti, pavedhenti sampavedhentīti - pavedhitaṃ vāpi pakappitesu.

Cutūpapato idha yassa natthīti - 'yassā'ti arahato khīṇāsavassa; yassa gamanaṃ āgamanaṃ

gamanāgamanaṃ kālaṃ gati bhavābhavo cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti

jarāmaraṇañca natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā [PTS Page 317] [\q 317/] ñāṇagginā daḍḍhāti -

cutūpapāto idha yassa natthi.

1. Saṃvedhitaṃ - su [PTS]. 2. Acchijjattopi - [PTS.]

[BJT Page 434] [\x 434/]

Sa kena vedheyya kuhiṃ va jappeti - so kena rāgena vedheyya, kena dosena vedheyya, kena

mohena vedheyya, kena mānena vedheyya, kāya diṭṭhiyā vedheyya, kena uddhaccena

vedheyya, kāya vicikicchāya vedheyya, kehi anusayehi vedheyya, rattoti vā duṭṭhoti vā

mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṃgatoti vā

thāmagatoti vā, te abhisaṅkhārā pahīnā. Abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā kena vedheyya

nerayikoti vā, tiracchānayonikoti vā, pettivisayikoti vā, manussoti vā, devoti vā, rūpīti vā,

arūpīti vā, saññīti vā, asaññīti vā, nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi; paccayo natthi;

kāraṇaṃ natthi; yena vedheyya pavedheyya sampavedheyyāti - sa kena vedheyya. Kuhiṃ va

jappeti kuhiṃ vā jappeyya, kimhi jappeyya, kattha jappeyya, pajappeyya abhijappeyyāti sa

kena vedheyya kuhiṃ va jappe.

Tenāha bhagavā:

"Patthayamānassa hi jappitāni

Pavedhitaṃ vāpi pakappitesu,

Cutūpapāto idha yassa natthi

Sa kena vedheyya kuhiṃ va jappe"ti.

13 - 9

Yamāhu dhammaṃ paramanti eke

Tameva hīnanti panāhu aññe,

Sacco nu vādo katamo imesaṃ

Sabbeva hi'me kusalāvadānā.

Yamāhu dhammaṃ paramanti eketi - yaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke

samaṇabrāhmaṇā idaṃ paramaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ visiṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti

[PTS Page 318] [\q 318/] evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti, evaṃ dīpayanti,

evaṃ voharantīti - yamāhu dhammaṃ paramanti eke.

Tameva hīnanti panāhu aññeti - tameva dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke

samaṇabrāhmaṇā hīnaṃ etaṃ nihīnaṃ etaṃ omakaṃ etaṃ lāmakaṃ etaṃ chattakaṃ etaṃ

parittakaṃ etanti evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti, evaṃ dīpayanti, evaṃ

voharantīti - tameva hīnanti panāhu aññe.

Sacco nu vādo katamo imesanti - imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vādo katamo sacco taccho

tathā bhūto yāthāvo aviparītoti - sacco nu vādo katamo imesaṃ.

[BJT Page 436] [\x 436/]

Sabbeva hime kusalāvadānāti - sabbevime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādā

thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti

sabbeva hime kusalāvadānā.

Tenāha so nimmito: 1

"Yamāhu dhammaṃ paramanti eke

Tameva hīnanti panāhu aññe,

Sacco nu vādo katamo imesaṃ

Sabbeva hime kusalāvadānā"ti.

13 - 10

Sakaṃ hi dhammaṃ paripuṇṇamāhu

Aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu,

Evampi viggayha vivādayanti2

Sakaṃ sakaṃ sammuti3 māhu saccaṃ.

Sakaṃ hi dhammaṃ paripuṇṇamāhūti - sakaṃ hi dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke

samaṇabrāhmaṇā idaṃ samattaṃ paripuṇṇaṃ anomanti evamāhaṃsu evaṃ kathenti, evaṃ

bhaṇanti, evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti - sakaṃ hi dhammaṃ paripuṇṇamāhu.

Aññassa [PTS Page 319] [\q 319/] dhammaṃ pana hīnamāhūti - aññassa dhammaṃ

diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ eke samaṇabrāhmaṇā hīnaṃ etaṃ nihīnaṃ etaṃ omakaṃ etaṃ

lāmakaṃ etaṃ chattakaṃ etaṃ parittakaṃ etanti evamāhaṃsu, evaṃ kathenti, evaṃ bhaṇanti,

evaṃ dīpayanti, evaṃ voharantīti - aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu.

Evampi viggayha vivādayantīti - evaṃ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā

abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṃ karonti, bhaṇḍanaṃ karonti, viggahaṃ karonti, vivādaṃ

karonti, medhagaṃ karonti 'na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi micchāpaṭipanno tvamasi.

Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhaya. Nibbeṭhehi vā sace pahosī'ti - 'evampi viggayha vivādayanti'.

Sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccanti - 'sassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti sakaṃ

sakaṃ sammutimāhu saccaṃ; ' asassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na

gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'.

Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ

sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti

tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ moghamaññanti - sakaṃ sakaṃ sammutimāhu saccaṃ.

Tenāha bhagavā:

"Sakaṃ hi dhammaṃ paripuṇṇamāhu

Aññassa dhammaṃ pana hīnamāhu,

Evampi viggayha vivādayanti

Sakaṃ sakaṃ sammutimāhu sacca"nti.

1. Bhagavā - syā. [PTS]. 2. Vivādiyanti - [PTS]. 3. Sammati - syā .

[BJT Page 438] [\x 438/]

13 - 11

Parassa ce vambhayitena hīno

Na koci dhammesu visesi assa.

Puthu hi aññassa vadanti dhammaṃ

Nihīnato samhi daḷhaṃ vadānā.

Parassa ce vambhayitena hīnoti - parassa ce vambhayitakāraṇā ninditakāraṇā

garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chattako

parittoti - parassa ce vambhayitena hīno.

Na koci dhammesu visesi assāti - dhammesu na koci aggo seṭṭho visiṭṭho pāmokkho

uttamo pavaro assāti - na koci dhammesu visesi assa.

Puthū [PTS Page 320] [\q 320/] hi aññassa vadanti dhammaṃ nihīnatoti - bahukāpi

bahūnaṃ dhammaṃ vadanti upavadanti nindanti garahanti hīnato nihīnato omakato

lāmakato chattakato parittato; bahukāpi ekassa dhammaṃ vadanti upavadanti nindanti

garahanti hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato parittato; ekopi bahunnaṃ

dhammaṃ vadati upavadati nindati garahati hīnato nihīnato omakato lāmakato chattakato

parittato; ekopi ekassa dhammaṃ vadati upavadati nindati garahati hīnato nihīnato

omakato lāmakato chattakato parittatoti - puthū hi aññassa vadanti dhammaṃ nihīnato.

Samhi daḷhaṃ vadānāti - dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi sakāyanaṃ, paṭipadā sakāyanaṃ,

maggo sakāyanaṃ, sakāyanena daḷhavādā thiravādā balikavādā avaṭṭhitavādāti - samhi

daḷhaṃ vadānā.

Tenāha bhagavā:

Parassa ce vambhayitena hīno

Na koci dhammesu visesi assa.

Puthu hi aññassa vadanti dhammaṃ

Nihīnato samhi daḷhaṃ vadānā.

13 - 12

Sadhammapūjā1 ca panā tatheva

Yathā pasaṃsanti sakāyanāni,

Sabbeva vādā2 tathiyā3 bhaveyyuṃ suddhī hi4 tesaṃ paccattameva.

1. Saddhammapūjā - sīmu11 dhammesu pūjā - sa. 2. Sabbe pavādā - syā. [PTS]. 3. Tathivā -

sīmu. 11. Su. 4. Suddhīpi - sīmu. 11

[BJT Page 440] [\x 440/]

Sadhammapūjā ca panā tathevāti - katamā sadhammapūjā: sakaṃ satthāraṃ sakkaroti

garukaroti māneti pūjeti 'ayaṃ satthā sabbaññū"ti ayaṃ sadhammapūjā. Sakaṃ

dhammakkhānaṃ - sakaṃ gaṇaṃ - sakaṃ diṭṭhiṃ - sakaṃ paṭipadaṃ - sakaṃ maggaṃ

sakkaroti garukaroti māneti pūjeti "ayaṃ maggo niyyāniko"ti ayaṃ sadhammapūjā. [PTS Page

321] [\q 321/] sadhammapūjā ca panā tathevāti sadhammapūjā tathā tacchā bhūtā

yāthāvā aviparītāti - sadhammapūjā ca panā tatheva.

Yathā pasaṃsanti sakāyanānīti - dhammo sakāyanaṃ, diṭṭhi sakāyanaṃ, paṭipadā

sakāyanaṃ, maggo sakāyanaṃ; sakāyanāni pasaṃsanti thomenti kittenti vaṇṇentīti - yathā

pasaṃsanti sakāyanāni.

Sabbeva vādā tathiyā1 bhaveyyunti - sabbeva vādā tathā tacchā bhūtā yāthāvā aviparītā

bhaveyyunti - sabbeva vādā tathi1 bhaveyyuṃ.

Suddhi hi2 nesaṃ paccattamevāti - paccattameva tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ suddhi

visuddhi parisuddhi mutti vimutti parimuttīti - suddhi hi2 nesaṃ paccattameva.

Tenāha bhagavā:

"Sadhammapūjā ca panā tatheva

Yathā pasaṃsanti sakāyanāni,

Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṃ

Suddhī hi 2 nesaṃ paccattamevā"ti.

13 - 13

Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi

Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ,

Tasmā vivādāni upātivatto

Na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṃ.

Na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti - ' nā'ti paṭikkhepo; brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ

bāhitattā brāhmaṇo sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso

bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa

honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ

jātijarāmaraṇīyā.

1. " Bāhetvā sabbapāpakāni (sabhiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā".

Na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti brāhmaṇassa paraneyyo natthi, brāhmaṇo na

paraneyyo, na parappattiyo, na parappaccayo, na parapaṭibaddhagu; jānāti [PTS Page 322]

[\q 322/] passati asammūḷho sampajāno patissato. "Sabbe saṅkhārā aniccā"ti

brāhmaṇassa paraneyyā natthi. Brāhmaṇo na paraneyyo. Na parappattiyo. Na

parappaccayo' na parapaṭibaddhagu jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato. " Sabbe

saṅkhārā dukkhā"ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi. Brāhmaṇo na paraneyyo, na

parappattiyo, na parappaccayo ' na parapaṭibaddhagu jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissatoti - yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbantaṃ nirodhadhamma"nti brāhmaṇassa

paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parappattiyo, na parappaccayo; na

parapaṭibaddhagu jānāti passati asammūḷho sampajāno patissatoti - na brāhmaṇassa

paraneyyamatthi.

1. Tathivā - sīmu. 11. 2. Suddhīpi - sīmu. 11.

[BJT Page 442] [\x 442/]

Dhammesu niccheyya samuggahītanti - 'dhammesū'ti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu; niccheyyāti

nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

odhigāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho, idaṃ saccaṃ

tathaṃ tacchā bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītanti gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ

adhimuttaṃ natthi na saṃvijjati nūpalabbhati pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti - dhammesu niccheyya

samuggahītaṃ.

Tasmā vivādāni upātivattoti - ' tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā

diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni

upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti - tasmā vivādāni upātivatto.

Na hi seṭṭhato passati dhammamaññanti - aññaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ diṭṭhiṃ

paṭipadaṃ aññatra; satipaṭṭhānehi aññatra; sammappadhānehi aññatra; iddhipādehi aññatra

indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggo aggaṃ seṭṭhaṃ

viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammaṃ na passati na dakkhati na oloketi na

nijjhāyati na upaparikkhatīti [PTS Page 323 [\q 323/] - ] na hi seṭṭhato passati

dhammamaññaṃ.

Tenāha bhagavā:

"Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi

Dhammesu niccheyya samuggahītaṃ,

Tasmā vivādāni upātivatto

Na hi seṭṭhato passati dhammamañña"nti.

13 - 14

Jānāmi passāmi tatheva etaṃ

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ,

Adakkhi1 ce kiṃ hi tumassa tena

Atisitvā aññena vadanti suddhiṃ.

Jānāmi passāmi tatheva etanti - " jānāmī"ti paracittavijānanañāṇena jānāmi;

pubbenivāsānussatiñāṇena vā jānāmi; passāmīti maṃsacakkhunā vā passāmi; dibbena

cakkhunā vā passāmi; tatheva etanti etaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ aviparītanti - jānāmi

passāmi tatheva etaṃ.

1. Dakkhiti - su.

[BJT Page 444] [\x 444/]

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhinti - diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccenti sassato loko idameva saccaṃ

moghamaññanti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vi

muttiṃ parimuttiṃ paccenti; asassato loko ' asassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti

diṭṭhigatametaṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya

na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti

diṭṭhīsu ādīnavaṃ passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na

gaṇhitabbā na parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'.

Athavā, 'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ

sarīraṃ, hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti

tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ moghamaññanti - diṭṭhiyā eko samaṇabrāhmaṇā suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ

muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ paccentīti - diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ.

Adakkhi1 ce kiṃ hi tumassa tenāti - "adakkhī'ti paracittavijānanañāṇena vā adakkhi,

pubbenivāsānussatiñāṇena vā adakkhi; maṃsacakkhunā va adakkhi; dibbena cakkhunā vā

adakkhīti adakkhi ce; kiṃ hi tumassa tenāti - tassa tena dassanena kiṃ kataṃ? Na

dukkhapariññā atthi; na samudayassa pahānaṃ atthi; na maggabhāvanā atthi; na [PTS Page

324] [\q 324/] rāgassa samucchedappahānaṃ atthi; na dosassa samucchedappahānaṃ

atthi; na mohassa samucchedappahānaṃ atthi; na kilesānaṃ samucchedappahānaṃ atthi; na

saṃsāravaṭṭassa upacchedo atthīti - adakkhi1 ce kiṃ hi tumassa tena.

Atisitvā aññena denti suddhinti - te titthiyā suddhimaggaṃ visuddhimaggaṃ

parisuddhimaggaṃ vodātamaggaṃ pariyodātamaggaṃ atikkamitvā samatikkamitvā

vītivattitvā aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi aññatra

indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharantīti, evampi, atisitvā aññena vadanti suddhiṃ. Athavā buddhā ca buddhasāvakā ca

paccekabuddhā ca tesaṃ titthiyānaṃ asuddhimaggaṃ avisuddhimaggaṃ aparisuddhimaggaṃ

avodātamaggaṃ apariyodātamaggaṃ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā catuhi

satipaṭṭhānehi catuhi sammappadhānehi catuhi iddhipādehi pañcahi indriyehi pañcahi

balehi sattahi bojjhaṅgehi ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ

muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti evampi atisitvā

aññena vadanti suddhiṃ.

Tenāha bhagavā:

"Jānāmi passāmi tatheva etaṃ

Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṃ,

Adakkhi ce kiṃ hi tumassa tena

Atisitvā aññena vadanti suddhi"nti.

13 - 15

Passaṃ naro dakkhati1 nāmarūpaṃ

Disvāna vā ñassati2 tānimeva,

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā

Na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti.

1. Dakkhiti - su. 2. Vāññassati - [PTS.]

[BJT Page 446] [\x 446/]

Passaṃ [PTS Page 325] [\q 325/] naro dakkhati nāmarūpanti - passaṃ naro,

paracittavijānanañāṇena vā passanto pubbenivāsānussatiñāṇena vā passanto

maṃsacakkhunā vā passanto dibbena cakkhunā vā passanto nāmarūpaṃ yeva dakkhati

niccato sukhato attato; na tesaṃ dhammānaṃ samudayaṃ vā atthaṅgamaṃ vā assādaṃ vā

ādīnavaṃ vā nissaraṇaṃ vā dakkhatīti - passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ.

Disvāna vā ñassati tānimevāti - 'disvā'ti paracittañāṇena vā disvā pubbenivāsānussatiñāṇena

vā disvā maṃsacakkhunā vā disvā dibbena cakkhunā vā disvā nāmarūpaṃ yeva disvā ñassati

niccato sukhato attano; na tesaṃ dhammānaṃ samudayaṃ vā atthaṅgamaṃ vā assādaṃ vā

ādīnavaṃ vā nissaraṇaṃ vā ñassatīti - disvāna vā ñassati tānimeva.

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vāti - kāmaṃ bahukaṃ vā passanto nāmarūpaṃ appakaṃ vā

niccato sukhato attatoti - kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā.

Na hi tena suddhiṃ kusalā vadantīti - ' kusalā'ti ye te khandhakusalā dhātukusalā

āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā

iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā

nibbānakusalā paracittañāṇena vā pubbenivāsānussatiñāṇena vā maṃsacakkhunā vā

dibbena cakkhunā vā nāmarūpadassanena suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ na vadanti, na kathenti, na bhaṇanti, na dīpayanti, na voharantīti na hi tena

suddhiṃ kusalā vadanti.

Tenāha bhagavā:

"Passaṃ naro dakkhati nāmarūpaṃ

Disvāna vā ñassati tānimeva.

Kāmaṃ bahuṃ passatu appakaṃ vā

Na hi tena suddhi kusalā vadantī"ti

13 - 16

"Nivissavādī [PTS Page 326] [\q 326/] na hi subbināyo

Pakappitaṃ diṭṭhi purekkharāno,

Yaṃ nissito tattha subhaṃvadāno

Suddhiṃvado tattha tathaddasā so.

[BJT Page 448] [\x 448/]

Nivissavādī na hi subbināyoti - ' sassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti nivissavādī,

asassato loko 'sassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti idha suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti;

'asassato loko asassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ

diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ

sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na

upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti diṭṭhīsu ādīnavaṃ

passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na

parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'. Athavā,

'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ,

hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato

parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ moghamaññanti - nivissavādī; na hi subbināyoti nivissavādī dubbinayo

duppaññāpiyo1 dunnijjhāpiyo duppekkhāpiyo duppasādiyoti - nivissavādī na hi subbināyo.

Pakappitaṃ diṭṭhi purekkharānoti - kappitaṃ pakappitaṃ abhisaṅkhataṃ saṇṭhapitaṃ diṭṭhiṃ

purakkhataṃ katvā. Carati, diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo diṭṭhiyā parivārito

caratīti - pakappitaṃ diṭṭhi purekkharāno.

Yaṃ nissito tattha subhaṃvadānoti - 'yaṃ nissito'ti yaṃ satthāraṃ dhammakkhānaṃ gaṇaṃ

diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ nissito sannissito allīno upagato ajjhesito adhimuttoti yaṃ

nissito; tatthāti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā;

subhaṃvadānoti subhavādo sobhanavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo

lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti - yaṃ nissito tattha subhaṃvadāno.

Suddhiṃvado tattha tathaddasā soti - suddhivādo [PTS Page 327] [\q 327/]

visuddhivādo parisuddhivādo pariyodātavādo, athavā suddhidassano visuddhidassano

parisuddhidassano vodātadassano pariyodātadassanoti suddhiṃvado; tatthāti sakāya

diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā tathaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ

aviparītanti addasa adakkhi apassi paṭivijjhīti - suddhiṃvado tattha tathaddasā so.

"Nivissavādī na hi subbināyo

Pakappitaṃ diṭṭhipurekkharāno,

Yaṃ nissito tattha subhaṃvadāno

Suddhiṃvado tattha tathaddasā so"ti.

13 - 17

Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhaṃ

Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu, ñatvā ca so sammutiyo puthujjā

Upekkhati uggaṇhanti maññe.

1. Duppaññāpayo - machasaṃ - syā.

[BJT Page 450] [\x 450/]

Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhanti - 'nā'ti paṭikkhepo; brāhmaṇoti sattannaṃ

dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo na brāhmaṇassa paraneyyamatthīti - ' nā'ti paṭikkhepo;

brāhmaṇoti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā

bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito

hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā

sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. " Bāhetvā sabbapāpakāni (sabhiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā".

Kappāti dve kappā: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca.

Katamo taṇhā kappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ

pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhākappo.

Katamo diṭṭhikappo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhikappo.

Saṅkhā vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā - pe - amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi; na

brāhmaṇo kappamupeti saṅkhanti brāhmaṇo saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā ' sabbe saṅkhārā aniccāti, sabbe saṅkhārā dukkhāti - pe - yaṃ

kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti saṅkhāya jānitvā tulayitvā

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā taṇhākappaṃ [PTS Page 328] [\q 328/] vā

diṭṭhikappaṃ vā neti, na upeti, na upagacchati, na gaṇhāti, na parāmasati, nābhinivisatīti

- na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhaṃ.

Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhūti - tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni

vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni; so diṭṭhiyā na

yāyati na niyyati na vuyhati na saṃhariyyati; napi taṃ diṭṭhigataṃ sārato pacceti, na

paccāgacchatīti ' na diṭṭhisārī;' napi ñāṇabandhūti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā

pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhābandhaṃ vā diṭṭhibandhaṃ vā na karoti na

janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti - na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu.

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjāti - ' ñatvā'ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā: 'sabbe saṅkhārā aniccāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā: ' sabbe saṅkhārā dukkhāti - pe - yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ

nirodhadhamma'nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā ti - ñatvā

ca so; sammutiyo vuccanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo; puthujjāti puthujjanehi

janitā vā tā sammutiyoti puthujjā, puthu nānājanehi janitā vā tā sammutiyoti puthujjāti -

ñatvā va so sammutiyo puthujjā.

Upekkhatī uggaṇhanti maññeti - aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhanti parāmasanti

abhinivisanti, arahā upekkhati, na gaṇhāti na parāmasati, nābhinivisatīti - upekkhetī

uggaṇhanti maññe.

Tenāha bhagavā:

" Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhaṃ

Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu,

Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā

Upekkhatī uggaṇhanti maññe"ti.

[BJT Page 452] [\x 452/]

13 - 18

Visajja [PTS Page 329] [\q 329/] ganthāni munīdha loke

Vivādajātesu na vaggasārī,

Santo asantesu upekkhako so

Anuggaho uggaṇhanti maññe.

Visajja ganthāni munīdha loketi - ' ganthā'ti cattāro ganthā: abhijjhā kāyagantho byāpādo

kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho, attano diṭṭhiyā

rāgo abhijjhā kāyagantho, paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho, attano sīlaṃ

vā vataṃ vā sīlabbataṃ vā parāmasati sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi

idaṃsaccābhiniveso kāyagantho, visajjāti ganthe vossajitvā vā visajja; athavā ganthe gathite

ganthite baddhe1 vibaddhe1 ābaddhe1 lagge laggite paḷibuddhe bandhane phoṭayitvā vā

visajja; yathā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti

vikopenti, evamevaṃ ganthe vossajjitvā vā visajja; athavā ganthe gathite ganthite baddhe

vibaddhe ābaddhe lagge laggite paḷibuddhe2 bandhane phoṭayitvā vā visajja; munīti

monaṃ vuccati ñāṇaṃ

Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti 'eva'nti opammasampaṭipādanaṃ, munīti 'monaṃ' vuccati

ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo

Pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni

monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

5. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

7. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃ va paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

9. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Idhāti - imissā diṭṭhiyā, imissā, khantiyā, imissā ruciyā, imasmiṃ ādāye2, imasmiṃ dhamme,

imasmiṃ vinaye, imasmiṃ dhammavinaye, imasmiṃ pāvacane, imasmiṃ brahmacariye,

imasmiṃ satthusāsane, imasmiṃ attabhāve, imasmiṃ manussaloketi visajja munīdha loke.

Vivādajātesu na vaggasārīti - vivāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte3

chandagatiṃ gacchantesu dosāgatiṃ gacchantesu bhayāgatiṃ gacchantesu mohāgatiṃ

gacchantesu [PTS Page 330] [\q 330/] na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na

bhayāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati,

na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na

uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na

vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṃharīyatīti - vivādajātesu na vaggasārī.

Santo asantesu upekkhako soti - ' santo'ti rāgassa santattā santo; dosassa santattā santo,

mohassa santattā santo kodhassa, upanāhassa, makkhassa, palāsassa, issāya, macchariyassa,

māyāya, sāṭheyyassa, thambhassa, sārambhassa, mānassa, atimānassa, madassa, pamādassa,

sabbakilesānaṃ, sabbaduccaritānaṃ, sabbasantāpānaṃ, sabbākusalābhisaṃkhārānaṃ santattā

samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto

vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti - santo; asantesūti asantesu anupasantesu avupasantesu

anibbutesu appaṭippassaddhesūti - santo asantesu; upekkhako soti arahā chaḷaṅgupekkhāya

samannāgato: cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharati

sato sampajāno, sotena saddaṃ sutvā gandhena gandhaṃ sāyitvā neva sumano hoti, na

dummano, upekkhako viharati sato sampajāno, phoṭṭhabbaṃ pūsitvā neva sumano hoti, na

dummano, upekkhako viharati sato sampajāno, kālaṃ kaṅkhati bhāvitatto4 sudantoti - santo

asantesu upekkhako so.

1. Bandhe - machasaṃ. [PTS]. 2. Palibuddhe - sīmu. 11. 3. Vivādajātesu pātubhūtesu - syā.

[PTS]. 4. Bhāvito - sīmu11. Manupa. [PTS.]

[BJT Page 454] [\x 454/]

Anuggaho uggaṇhanti maññeti - aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhanti1 parāmasanti

abhinivisanti, arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti - anuggaho

uggaṇhanti maññe.

Tenāha bhagavā:

"Visajja ganthāni munīdha loke

Vivādajātesu na vaggasārī,

Santo asantesu upekkhako so

Anuggaho uggaṇhanti maññe"ti

13 - 19

Pubbāsave hitvā nave akubbaṃ

Na chandagū nopi nivissavādī,

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro na lippati2 loke anattagarahī.

Pubbāsave [PTS Page 331] [\q 331/] hitvā nave akubbanti - pubbāsavā vuccanti atītā

rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā, atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā upajjeyyuṃ, te kilese

hitvā cajitvā pariccajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti -

pubbāsave hitvā; nave akubbanti ' navā" vuccanti paccuppannā

rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā, paccuppanne saṅkhāre ārabbha chandaṃ akubbamāno

anibbattayamāno nabhinibbattayamānoti pubbāsave hitvā nave akubbaṃ.

Na chandagū nopi nivissavādīti - na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na

bhayāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati,

na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na

uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na

vaggehi dhammehi yāyati niyyati vuyhati na saṃhariyyatīti - na chandagū; nopi

nivissavādīti ' sassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti na nivissavādī idha suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharanti; 'asassato loko asassato loko idameva saccaṃ moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ

diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ

sadukkhaṃ savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na

upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattatīti diṭṭhīsu ādīnavaṃ

passanto diṭṭhiyo na gaṇhāmi na parāmasāmi nābhinivisāmi; athavā, na gaṇhitabbā na

parāmasitabbā nābhinivisitabbāti evampi - 'passañca diṭṭhīsu anuggahāya'. Athavā,

'asassato loko, antavā loko, anantavā loko, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ,

hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā, hoti ca na ca hoti tathāgato

parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva saccaṃ,

moghamañña'nti diṭṭhigatametaṃ neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā, idameva

saccaṃ moghamaññanti - na nivissavādīti - na chandagū nopi nivissavādī,

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīroti - tassa dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni

vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni; so diṭṭhigatehi

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati; dhīroti dhīro paṇḍito paññavā

buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti - sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro.

1. Gaṇhante - sīmu11 2. Limpati sīmu11. [PTS].

[BJT Page 456] [\x 456/]

Na lippati1 loke anattagarahīti - 'lepā'ti dve lepā: taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca. Katamo taṇhā

kappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ pariyantakataṃ2

pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ ettāvatā mamaṃ, mama

rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati

yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhālepo.

Katamo diṭṭhilepo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ

diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhilepo.

[PTS Page 332] [\q 332/]

Tassa taṇhā lepo pahīno diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho; taṇhālepassa pahīnattā diṭṭhilepassa

paṭinissaṭṭhattā anupalitto apāyaloke na lippati; manussaloke na lippati; devaloke na

lippati; khandhaloke na lippati; dhātuloke na lippati; āyatanaloke na lippati; na saṃlippati,

na upalippati, alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā viharatīti - na lippati loke, anattagarahīti dvīhi kāraṇehi attānaṃ

garahati' katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati? Kataṃ me

kāyaduccaritaṃ akataṃ me kāyasucaritanti attānaṃ garahati. Kataṃ me vacīduccaritaṃ kataṃ

me manoduccaritaṃ - kato me pāṇātipāto kato me pāṇātipātā veramaṇī'ti attānaṃ garahati.

'Kataṃ me adinnādānaṃ, akatā me adinnādānā veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Kato me

kāmesu micchācāro, akatā kāmesu micchācārā veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Kato me

musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī'ti attānaṃ garahati. ' Katā me pisunā vācā, akatā

me pisunāya vācāya veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Katā me pharusā vācā, akatā me

pharusāya vācāya veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Kato me samphappalāpo, akatā me

samphappalāpā veramaṇī'ti attānaṃ garahati. 'Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā'ti

attānaṃ garahati. 'Kato me vyāpādo, akato me avyāpādo'ti attānaṃ garahati. 'Katā me

micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī'ti6 attānaṃ garahati. Evaṃ katattā ca akatattā ca

attānaṃ garahati. Athavā sīlesu'mhi na paripūrakārīti attānaṃ garahati. Indriyesu'mhi

aguttadvāroti - bhojanemhi amattaññūti jāgariyamhi ananuyuttoti - na satisampajaññenamhi

samannāgatoti - abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti - abhāvitā me cattāro sammappadhānāti

- abhāvitā me cattāro iddhipādāti - abhāvitāni me pañcindriyānīti - abhāvitāni me pañca

balānīti - abhāvitā me satta bojjhaṅgāti - abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ti - dukkhaṃ

me apariññātanti - dukkhasamudayo me appahīnoti - maggo me abhāvitoti - nirodho me

asacchikatoti attānaṃ garahati evaṃ katattā ca akatattā ca attānaṃ garahati. Evaṃ attagarahī

kataṃ2 kammaṃ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno [PTS Page 333] [\q 333/]

anibbattayamāno anabhinibbattayamāno anattagarahīti - na lippati1 loke anattagarahī.

Tenāha bhagavā:

9"Pubbāsave hitvā nave akubbaṃ

Na chandagū nopi nivissavādī,

Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro

Na lippati1 loke anattagarahī"ti.

13 - 20

Sa sabbadhammesu visenibhūto

Yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā,

Sa pannabhāro muni vippamutto

Na kappiyo nūparato na patthiyo (iti bhagavā. )

1. Limpati - sīmu11. [PTS]. 2. Attagarahī tayidaṃ - sīmu. 11. [PTS]

[BJT Page 458] [\x 458/]

Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vāti - senā vuccati

mārasenā, kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā,

rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho

sārambho māno atimāno mado pamādo sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe

pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

1. "Kāmā te paṭhamā senā dutiyāarati1 vuccati,

Tatiyā khuppipāsā te catutthī taṇhā pavuccati.

2. Pañcamī2 thinamiddhaṃ te chaṭṭhā bhirū pavuccati,

Sattamī vicikicchā te makkho thambho te aṭṭhamā. 3

3. Lābho [PTS Page 334] [\q 334/] siloko sakkāro micchāladdho ca yo yaso,

Yo cattānaṃ samukkaṃse pare ca avajānati.

4. Esā namuci te senā kaṇhassābhippahāriṇī,

Na naṃ asūro jināti jitvā4 ca labhate sukha"nti. [A]

Yato catuhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca

bhaggā vippaluggā5 parammukhā, so vuccati visenibhūto, so diṭṭhe visenībhūto sute mute

viññāte visenībhūtoti - sa sabbadhammesu visenibhūto yaṃ kañci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ

vā.

Sa pantabhāro muni vippamuttoti - 'bhāro'ti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro

abhisaṅkhārabhāro; katamo khandhabhāro? Paṭisandhiyā rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā

viññāṇaṃ, ayaṃ khandhabhāro. Katamo kilesabhāro? Rāgo doso moho kodhassa apanāhassa

makkhassa paḷāsassa issāya macchariyassa māyāya sāṭheyyassa thambhassa sārambhassa

mānassa atimānassa madassa pamādassa sabbakilesānaṃ sabbaduccaritānaṃ

sabbapariḷāhānaṃ sabbasantāpānaṃ sabbākusalābhisaṅkhārā ayaṃ kilesabhāro. Katamo

abhisaṅkhārabhāro? Puññabhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro, ayaṃ

abhisaṅkhārabhāro. Yato khandhabhāro ca kilesabhāro ca abhisaṅkhārabhāro ca pahīnā honti

ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā; so vuccati pannabhāro

patitabhāro oropitabhāro samoropitabhāro nikkhittabhāro paṭipassaddhabhāro.

1. Dutiyā rati - katthaci. Pañcamaṃ - sīmu. 11. Machasaṃ. [PTS]. 3. Aṭṭhamo - sīmu. 11.

Machasaṃ. [PTS]. 4. Chetvā - [PTS]. 5. Vippaluttā - sīmu. 11. [PTS].

A. Suttanipāta - padhānasutta.

[BJT Page 460] [\x 460/]

Munīti 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo

sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā

upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ

paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ [PTS Page 335] [\q 335/] amoho

dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

5. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi [PTS Page 336] [\q 336/] tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino:

agāramunino anagāramunino sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti.

[A.] Dhammasaṅgaṇi niddesavāra. [B.] Tikaṅguttara - āpāyikavagga [c.] Itivuttaka -

dutiyavagga.

[BJT Page 462] [\x 462/]

Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame

anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā

sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

7. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃ va paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

9. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Vippamuttoti - munino rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; dosā cittaṃ - mohā cittaṃ

muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ kodho cittaṃ muttaṃ va muttaṃ suvimuttaṃ upanāho cittaṃ -

makkho cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ paḷāso cittaṃ - muttaṃ va muttaṃ suvimuttaṃ

issā cittaṃ - macchariyaṃ cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ mayā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ

suvimuttaṃ; sāṭheyyaṃ cittaṃ thambho mohā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ sārambho

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; māno cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ atimāno

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ; mado cittaṃ - pamādo cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ

suvimuttaṃ sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā

sabbākusalehi saṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti - sa pannabhāro muni

vippamutto.

Na kappiyo nūparato na patthiyoti bhagavāti - 'kappā'ti dve kappā: taṇhākappo ca

diṭṭhikappo ca katamo taṇhā kappo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1

odhikataṃ pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ mamāyitaṃ: idaṃ mama etaṃ mama ettakaṃ mamaṃ

ettāvatā mamaṃ, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā

ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhākappo.

Katamo diṭṭhikappo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho, ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti3 gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni; ayaṃ diṭṭhikappo. Tassa taṇhākappo pahīno. Diṭṭhikappo

paṭinissaṭṭho. Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhatā taṇhākappaṃ [PTS

Page 337] [\q 337/] vā diṭṭhikappaṃ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti

nābhinibbattetīti - na kappiyo; nūparatoti sabbe bālaputhujjanā rajjanti, kalyāṇaputhujjanaṃ

upadāya sabbe sekhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa

sacchikiriyāya āramanti viramanti paṭiviramanti; arahā ārato virato paṭivirato nikkhanto

nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti - na kappiyo nūparato;

1. Moneyyena - sa.

[A.] Dhammapada - dhammaṭṭhakavagga. [B.] Suttanipāta - sabhiyasutta.

[BJT Page 464] [\x 464/]

Na patthiyoti - patthanā vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo

cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā

sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ,

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā

sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho

akusalamūlaṃ. Yassesā patthanā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati na patthiyo; bhagavāti gāravādhivacanaṃ;

api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti

bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇṭakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji

pabhaji paṭivibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji1 vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajajaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā

bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti

bhagavā, bhāgī vā bhagavā catuṇṇaṃ jhānānaṃ catuṇṇaṃ appamaññānaṃ catuṇṇaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ

[PTS Page 338] [\q 338/] saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ

ānāpānasatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catuṇṇaṃ

satipaṭṭhānānaṃ catuṇṇaṃ sammappadhānānaṃ catuṇṇaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ

indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṃgikassa maggassāti

bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catuṇṇaṃ

paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññāñāṇānaṃ2 channaṃ buddhadhammānanti bhagavā,

bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ

na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi

kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha

sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti - na kappiyo nūparato na

patthiyoti bhagavāti.

Tenāha bhagavā:

" Sa sabbadhammesu visenibhūto

Yaṃ kiñci diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā,

Sa pannabhāro muni vippamutto

Na kappiyo nūparato na patthiyoti bhagavā"ti.

Mahāviyuhasuttaniddeso samatto

Terasamo.

1. Bhāgī - sīmu11. 2. Abhiññāṇānaṃ - sīmu1 abhiññānaṃ - machasaṃ

[BJT Page 466] [\x 466/]

14

Tuvaṭakasuttaniddeso

Atha tuvaṭakasuttaniddeso vuccati:

14 - 1

Pucchāmi [PTS Page 339] [\q 339/] taṃ ādiccabandhuṃ1

Vivekaṃ santipadañca mahesiṃ,

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu

Anupādiyāno lokasmiṃ kiñci.

Pucchāmi taṃ ādiccabandhunti2 - 'pucchā'ti tisso pucchā: adiṭṭhajotanā pucchā,

diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā.

Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ

avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ

pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ

vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ

diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

Katamā vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhanno3 hoti vimatipakkhanno

dveḷhakajāto 'evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho'ti so

vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā: manussapucchā, amanussapucchā. Nimmitapucchā.

Katamā [PTS Page 340] [\q 340/] manussapucchā? Manussā buddhaṃ bhagavantaṃ

upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti - bhikkhu pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā

pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti,

vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti. Ayaṃ

manussapucchā .

Katamā amanussapucchā? Amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ

pucchanti - nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti,

gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāṇo pucchanti, devatāyo

pucchanti, ayaṃ amanussapucchā.

1. Ādiccabandhu - sīmu11 machasaṃ. 2. Ādiccabandhūti - sīmu11. Machasaṃ 3. Pakkhanto -

[PTS]

[BJT Page 468] [\x 468/]

Katamā nimmitapucchā? Yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ

ahīnindriyaṃ, taṃ so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati,

bhagavā vissajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā: attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā. Aparāpi tisso

pucchā: diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā. Aparāpi

tisso pucchā: anavajjatthapucchā, nikkhepatthapucchā, vodānatthapucchā. Aparāpi tisso

pucchā: atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā. Aparāpi tisso pucchā:

ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā. Aparāpi tisso pucchā,

kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā. Aparāpi tisso pucchā: khandhapucchā,

dhātupucchā, āyatanapucchā. Aparāpi tisso pucchā: satipaṭṭhānapucchā.

Sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā. Aparāpi [PTS Page 341] [\q 341/] tisso

pucchā: indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapuccā. Aparāpi tisso pucchā: maggapucchā,

phalapucchā, nibbānapucchā.

Pucchāmi tanti - pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ; ajjhesāmi taṃ, pasādemi taṃ; kathayassu meti -

pucchāmi taṃ; ādiccabandhunti ādicco vuccati suriyo; suriyo gotamo gottena; bhagavā pi

gotamo gottena. Bhagavā suriyassa gottañātako gottabandhu, tasmā buddho ādiccabandhūti

- pucchāmi taṃ ādiccabandhuṃ 1.

Vivekaṃ santipadañca mahesinti - ' viveko'ti tayo vivekā' kāyaviveko, cittaviveko,

upadhiviveko.

Katamo kāyaviveko? Idha bhikkhu vivittaṃ senāsanaṃ bhajati, araññaṃ rukkhamūlaṃ

pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. Kāyena ca

vicitto viharati, so eko gacchati. Eko tiṭṭhati. Eko nisīdati. Eko seyyaṃ kappeti. Eko gāmaṃ

piṇḍāya pavisati. Eko paṭikkamati. Eko raho nisīdati. Eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti. Eko carati

viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti' ayaṃ kāyaviveko.

1. Ādiccabandhu - sīmu11. Machasaṃ.

[BJT Page 470] [\x 470/]

Katamo cittaviveko? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ vicittaṃ hoti.

Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vicittaṃ hoti. Tatiyaṃ jhānaṃ

samāpannassa pītiyā vicittaṃ cittaṃ hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa sukhadukkhehi

cittaṃ vicittaṃ hoti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya

nānattasaññāya cittaṃ vicittaṃ hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa

ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ vicittaṃ hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa

viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ vicittaṃ hoti. Neva- [PTS Page 342] [\q 342/]

saññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ vicittaṃ hoti.

Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā

vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vicittaṃ hoti. Sakadāgāmissa1 oḷārikā

kāmarāgasaññojanā, paṭighasaññojanā, oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā,

tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ vicittaṃ hoti. Anāgāmissa aṇusahagatā kāmarāgasaññojanā

paṭighasaññojanā, aṇusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi

cittaṃ vicittaṃ hoti. Arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā

bhavarāgānusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi, bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ

vicittaṃ hoti. Ayaṃ cittaviveko.

Katamo upadhiviveko? Upadhi vuccati kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca; upadhiviveko

vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo

taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ayaṃ upadhiviveko.

Kāyaviveko ca vūpakaṭṭhakāyānaṃ2 nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca

parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ

visaṅkhāragatānaṃ.

Santīti ekena ākārena santipi santipadampi taṃ yeva amataṃ nibbānaṃ, yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: " santametaṃ padaṃ paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna"nti.

[A]athavā aparena ākārena ye dhammā santādhigamāya [PTS Page 343] [\q 343/]

santiphusanāya santisacchikiriyāya saṃvattanti seyyathīdaṃ: cattāro satipaṭṭhānā, cattāro

sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti santipadaṃ tāṇapadaṃ lenapadaṃ saraṇapadaṃ

abhayapadaṃ accutapadaṃ amatapadaṃ nibbānapadaṃ.

1. Sakadāgāmikassa - sīmu11. 2. Vavakaṭṭhakāyānaṃ - sa. [A.] Majjhimanikāya -

alagaddasutta.

[BJT Page 472] [\x 472/]

Mahesīti, mahesī bhagavā; mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti mahesi.

Mahantaṃ samādhikkhandhaṃ - mahantaṃ paññākkhandhaṃ - mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ

- mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti mahesī. Mahato

tamokāyassa padālanaṃ, mahato vipallāsassa bhedaṃ, mahato taṇhāsallassa abbūhanaṃ.

Mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ, mahato mānadhajassa papātanaṃ1 mahato

abhisaṅkhārassa vūpasamanaṃ, mahato, oghassa nittharaṇaṃ. 2Mahato bhārassa

nikkhepanaṃ, mahato saṃsāravaṭṭassa upacchedaṃ, mahato santāpassa nibbāpanaṃ, mahato

pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ, mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesīti

mahesī mahante satipaṭṭhāne - mahante sammappadhāne - mahante iddhipāde - mahante

satipaṭṭhāne - mahante sammappadhāne - mahante iddhipāde - mahantāni indriyāni -

mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esi gavesi pariyesīti mahesī. Mahesakkhehi vā

sattehi esito gavesito pariyesito 'kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo' kahaṃ

narāsabho'ti mahesīti - vivekaṃ santipadañca mahesiṃ.

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhūti - kathaṃ disvā passitvā tulayitvā [PTS Page 344] [\q 344/]

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā attano rāgaṃ nibbāpeti? Dosaṃ nibbāpeti! Mohaṃ

nibbāpeti? Kodhaṃ, upanāhaṃ makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ, māyaṃ, sāṭheyyaṃ,

thambhaṃ, sārambhaṃ, mānaṃ, atimānaṃ, madaṃ, pamādaṃ, sabbe kilese, sabbe duccarite,

sabbe darathe, sabbe pariḷāhe, sabbe santāpe, sabbākusalābhisaṅkhāre nibbāpeti sameti

upasameti vūpasameti paṭippassambheti? Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho

vā bhikkhūti - kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu.

Anupādiyāno lokasmiṃ kiñcīti - catuhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhamāno

aparāmasamāno anabhinivisamāno; lokasminti apāyaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloke; kiñcīti - anupādiyāno lokasmiṃ kiñci.

Tenāha bhagavā:

Pucchāmi taṃ ādiccabandhuṃ1

Vivekaṃ santipadañca mahesiṃ,

Kathaṃ disvā nibbāti bhikkhu

Anupādiyāno lokasmiṃ kiñci.

14 - 2

Mūlaṃ papañcasaṅkhāyāti bhagavā

Mantā asmīti sabbamuparundhe,

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe.

1Pavāhanaṃ - syā. 2. Nitthāraṇaṃ - sīmu11. [PTS.]

[BJT Page 474] [\x 474/]

Mūlaṃ papañcasaṅkhāyāti bhagavā mantā asmīti sabbamuparundheti papañcā yeva

papañcasaṅkhā; taṇhā papañcasaṅkhā, diṭṭhi papañcasaṅkhā, katamaṃ taṇhāpapañcassa

mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ, ayoniso manasikāro mūlaṃ. Asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, [PTS

Page 345] [\q 345/] anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ, idaṃ taṇhāpapañcassa mūlaṃ,

katamaṃ diṭṭhipapañcassa mūlaṃ? Avijjā mūlaṃ ayoniso manasikāro mūlaṃ. Asmimāno

mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ, idaṃ diṭṭhipapañcassa mūlaṃ.

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ; api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā,

bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇṭakoti

bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji paṭivibhaji dhammaratananti bhagavā,

bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā,

bhaji1 vā bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni

vijanavātāni manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajajaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā

bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti

bhagavā, bhāgī vā bhagavā catuṇṇaṃ jhānānaṃ catuṇṇaṃ appamaññānaṃ catuṇṇaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ

saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catuṇṇaṃ satipaṭṭhānānaṃ catuṇṇaṃ

sammappadhānānaṃ catuṇṇaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṃgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catuṇṇaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññāñāṇānaṃ2 channaṃ buddhadhammānanti [PTS Page 346] [\q 346/] bhagavā,

bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na

Pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi

kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ

bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ

bhagavāti - mūlaṃ papañcasaṅkhāyāti bhagavā.

Manti asmīti sabbamuparundheti - 'mantā' vuccati paññā, yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi; asmīti rūpe asmīti māno, asmīti

chando, asmīti anusayo; vedanāya - saññāya - saṅkhāresu viññāṇe asmīti māno, asmīti

chando, asmīti anusayoti - mūlaṃ papañcasaṅkhāyāti bhagavā mantā asmīti.

1. Bhagī sīmu. 11.

[BJT Page 476] [\x 476/]

Sabbamuparundheti - papañcasaṅkhāya mūlañca asmimānañca mantāya sabbaṃ rundheyya

uparundheyya nirodheyya vūpasameyya atthaṅgameyya paṭippassambheyyāti - mūlaṃ

papañcasaṅkhāyāti bhagavā mantā asmīti sabbamuparundhe.

Yā kāci taṇhā ajjhattanti - 'yā kācī'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ1 yā kācīti. Taṇhāti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā; ajjhattanti ajjhattasamuṭṭhānā vā sā taṇhāti

ajjhattaṃ; athavā ajjhattaṃ vuccati cittaṃ, yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano

manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu; [A]

cittena sā taṇhā sahagatā sahajātā saṃsaṭṭhā sampayuttā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā

ekārammaṇāti pi ajjhattanti - yā kāci taṇhā ajjhattaṃ.

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkheti - ' sadā'ti sadā sabbadā sabbakālaṃ [PTS Page 347] [\q 347/]

niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakomikājātaṃ2

avīcisantatisahitaṃ phussitaṃ3 purebhattaṃ pacchābhattaṃ, purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ

yāmaṃ pacchimaṃ yāmaṃ, kāle juṇhe, vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime

vayokhandhe pacchime vayokhandhe; satoti catuhi kāraṇehi sato: kāye

kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato; citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; aparehipi catuhi kāraṇehi sato;

asatiparivajjanāya sato; satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ katattā sato; satipaṭipakkhānaṃ

dhammānaṃ hatattā sato; satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato; aparehipi catuhi

kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato; satiyā vasitattā sato; satiyā pāguññatāya sato;

satiyā apaccorohaṇatāya sato. Aparehi catuhi kāraṇehi sato: sattattā4 sato, samitattā sato,

santattā sato, santidhammasamannāgatattā sato, buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā

sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato,

ānāpānasatiyā sato, maraṇasatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati

anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā apammussanatā sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, [a] ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā

upeto samupeto apagato5 samupagato6 upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati

sato.

1Pariyādāyavacanametaṃ - sīmu11 [PTS]. 2. Udakumikajātaṃ - sīmu. 11 [PTS]. 3. Phusitaṃ

- sīmu 11 4. Satattā - sīmu. 11. [PTS]. 5. Upāgato - machasaṃ 6. Samupāgato - machasaṃ.

[A.] Dhammasaṅgaṇi - niddesavāra.

[BJT Page 478] [\x 478/]

Sikkheti - tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu,

khuddako sīlakkhandho, mahanto [PTS Page 348] [\q 348/] sīlakkhandho, sīlaṃ

patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo saṃvaro, mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ

samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca

akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ

upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso

ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati.

Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti,

yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ' upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ1 upasampajja

viharati. Sukhassa ca pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ

atthaṅgamā adukkhaṃ asukhaṃ2 upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja

viharati. Ayaṃ adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodho'ti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime

āsavā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

āsavanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā.

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe'ti - tāsaṃ taṇhānaṃ vinayāya paṭivinayāya pahānāya

vūpasamāya paṭinissaggāya paṭippassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi

sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. Imā tisso sikkhāyo1 āvajjanto sikkheyya, jānanto

sikkheyya, passanto [PTS Page 349] [\q 349/] sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya,

cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto

sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto

sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya,

pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ

sacchikaronto sikkheyya, ācareyya, samācareyya, samādāya vatteyyāti tāsaṃ vinayā sadā sato

sikkhe.

Tenāha bhagavā:

"Mūlaṃ papañcasaṅkhāyāti bhagavā

Mantā asmīti sabbamuparundhe,

Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ

Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe"ti.

1. Tisso sikkhā - [PTS.]

[BJT Page 480] [\x 480/]

14 - 3

Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā

Ajjhattaṃ athavāpi bahiddhā,

Na tena thāmaṃ 1 kubbetha

Na hi sā nibbuti sataṃ vuttā.

Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattanti - yaṃ kiñci attano guṇaṃ jāneyya kusale vā

dhamme abyākate vā dhamme. Katame attano guṇā? Uccākulā pabbajito vā assaṃ2

mahābhogakulā pabbajito vā assaṃ; uḷārabhogakulā pabbajito vā assaṃ, ñāto yasassī

sagahaṭṭhapabbajitānanti vā assaṃ; lābhīmhi

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā assaṃ, suttantiko vā

assaṃ, vinayadharo vā assaṃ, dhammakathiko vā assaṃ, āraññako vā assaṃ, piṇḍapātiko vā

assaṃ, paṃsukūliko vā assaṃ, tecīvariko vā assaṃ, sapadānacāriko vi assaṃ,

khalupacchābhattiko vā assaṃ, nesajjiko vā assaṃ, yathāsanthatiko vā assaṃ, paṭhamassa

jhānassa lābhīti vā assaṃ; catutthassa [PTS Page 350] [\q 350/] jhānassa lābhīti vā assaṃ;

ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṃ; viññāṇañcāyatanasamāpattiyā -

ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṃ; ime

vuccanti attano guṇā. Yaṃ kiñci attano guṇaṃ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya

paṭivijjheyyāti yaṃ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattaṃ.

Athavāpi bahiddhāti - upajjhāyassa vā ācariyassa vā te guṇā assūti ajjhattaṃ athavāpi

bahiddhā.

Na tena thāmaṃ kubbethāti - attano vā guṇena paresaṃ vā guṇena thāmaṃ na kareyya,

thambhaṃ na kareyya, mānaṃ na kareyya, unnatiṃ na kareyya, unnāmaṃ na kareyya, na

tena mānaṃ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti - na tena thāmaṃ

kubbetha.

Na hi sā nibbuti sataṃ vuttāti - satānaṃ santānaṃ sappurisānaṃ buddhānaṃ

buddhasāvakānaṃ paccekabuddhānaṃ sā nibbutīti na vuttā; na pavuttā, na ācikkhitā, na

desitā, na paññāpitā na paṭṭhapitā, na vivaṭā, na vibhattā, na uttānīkatā, nappakāsitāti - na

hi sā nibbuti sataṃ vuttā

Tenāha bhagavā:

Yaṃ kiñci dhammamabhijaññā

Ajjhattaṃ athavāpi bahiddhā,

Na tena thāmaṃ 1 kubbetha

Na hi sā nibbuti sataṃ vuttā.

1. Mānaṃ - susa. 2. Assa - syā.

[BJT Page 482] [\x 482/]

14 - 4

Seyyo na tena maññeyya

Nīceyyo athavāpi sarikkho,

Phuṭṭho anekarūpehi

Nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe.

Seyyo na tena maññeyyāti - seyyo'hamasmīti atimānaṃ na janeyya jātiyā vā gottena vā

kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya [PTS Page 351] [\q 351/] vā dhanena vā ajjhenena

vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā

aññataraññatarena vā vatthunāti - seyyo na tena maññeyya.

Nīceyyo1 athavāpi sarikkhoti - hīno'hasmīti omānaṃ na janeyya jātiyā vā gottena vā

kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Sadisohamasmīti mānaṃ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā

vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā

vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Nīceyyo

athavāpi sarikkho.

Phuṭṭho anekarūpehīti - anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgatoti -

phuṭṭho anekarūpehi.

Nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭheti - 'ātumā' vuccati attā. Attānaṃ kappento vikappento

vikappaṃ āpajjanto na tiṭṭheyyāti nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe.

Tenāha bhagavā:

Seyyo na tena maññeyya

Nīceyyo athavāpi sarikkho,

Phuṭṭho anekarūpehi

Nātumānaṃ vikappayaṃ tiṭṭhe.

14 - 5

"Ajjhattameva upasame2

Nāññato3 bhikkhu santimeseyya,

Ajjhattaṃ upasantassa

Natthi attā kuto nirattā vā. "

Ajjhattameva upasameti - ajjhattaṃ rāgaṃ sameyya, dosaṃ sameyya, mohaṃ sameyya,

kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ

sārambhaṃ mānaṃ [PTS Page 352] [\q 352/] atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese

sabbe duccarite sabbe darathe sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sabbā kusalābhisaṅkhāre

sameyya upasameyya vūpasameyya nibbāpeyya paṭippassambheyyāti - ajjhattameva

upasame.

1. Nīceyyaṃ - manupa. 2. Ajjhattamevupasame - sīmu11. Machasaṃ. 3. Na aññato - sīmu.

11. Machasaṃ.

[BJT Page 484] [\x 484/]

Nāññato bhikkhu santimeseyyāti - aññato asuddhimaggena micchāpaṭipadāya

aniyyānapathena aññatra satipaṭṭhānehi aññatra sammappadhānehi aññatra iddhipādehi

aññatra; indriyehi aññatra balehi aññatra bojjhaṅgehi aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā santiṃ

upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭippassaddhiṃ na eseyya na gaveseyya na pariyeseyyāti -

nāññato bhikkhu santimeseyya.

Ajjhattaṃ upasantassāti - ajjhattaṃ rāgaṃ santassa1 dosaṃ santassa mohaṃ santassa kodhaṃ

santassa upanāhaṃ santassa makkhaṃ santassa paḷāsaṃ santassa issaṃ santassa macchariyaṃ

santassa māyā santassa sāṭheyyaṃ santassa thambhaṃ santassa sārambhaṃ santassa mānaṃ

santassa atimānaṃ santassa madaṃ santassa pamādaṃ sabbe kilesā sabbe duccarite sabbe

darathe sabbe pariḷāhā sabbe santāpe sabbākusalābhisaṅkhārā santassa upasantassa

vūpasantassa nibbutassa paṭippassaddhassāti - ajjhattaṃ upasantassa.

Natthi attā kuto nirattā vāti - 'natthī'ti paṭikkhepo. Attāti attadiṭṭhi natthi, nirattāti

uccheddiṭṭhi natthi, attāti gahitaṃ natthi, nirattāti muñcitabbaṃ natthi. Yassatthi gahitaṃ

tassatthi muñcitabbaṃ, yassa natthi muñcitabbaṃ tassa natthi gahitaṃ,

gāhamuñcanasamatikkanto arahā vuddhiparihāniṃ vītivatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo -

pe -

Jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavoti - natthi attā kuto nirattā vā.

Tenāha bhagavā:

"Ajjhattameva upasame nāññato bhikkhu santimeseyya,

Ajjhattaṃ upasantassa natthi attā kuto nirattā vā"ti.

14 - 6

Majjhe [PTS Page 353] [\q 353/] yathā samuddassa ūmi no jāyati ṭhito hoti,

Evaṃ ṭhito anejassa ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyati ṭhito hotīti - samuddo caturāsītiyojanasahassāni

ubbedhena gambhīro. Heṭṭhā cattārīsayojanasahassāni udakaṃ macchakacchapehi kampati.

Upari catārīsasaṃyojanasahassāni udakaṃ vātehi kampati. Majjhe cattāri2 yojanasahassāni

udakaṃ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati

anerito aghaṭṭito acalito alulito abhanto vūpasanto. Tatra ūmi no jāyati ṭhito hoti samuddoti.

Evampi yathā samuddassa ūmi no jāyati ṭhito hoti. Athavā sattannaṃ pabbatānaṃ antarikāsu

satta sīdantarā mahāsamuddā, 3 tatra udakaṃ na kampati, na vikampati na calati na vedhati

nappavedhati na sampavedhati. Anerito aghaṭṭito acalito alulito abhanto vūpasanto. Tatra

ūmi no jāyati ṭhito hoti samuddoti. Evampi - majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyati ṭhito

hoti.

1. Upasantassa - [PTS]. 2. Cattārīsa - syā, machasaṃ, cattālisa - [PTS]. 3. Sīdantarasamuddo

- [PTS.]

[BJT Page 486] [\x 486/]

Evaṃ ṭhito anejassāti - 'eva'nti opammasampaṭipādanaṃ; ṭhitoti lābhepi na kampati,

alābhepi na kampati, yasepi na kampati, ayasepi na kampati, pasaṃsāyapi na kampati,

nindāyapi na kampati, sukhepi na kampati, dukkhepi na kampati, na vikampati, na calati,

na veti, nappavedhati, na sampavedhatīti evaṃ ṭhito, anejassāti 'ejā' vuccati taṇhā, yo rāgo

sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho

paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā

suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā

paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā

lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ

loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho

nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā

rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ

chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ

dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ

taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho akusalamūlaṃ. Yassesā ejā taṇhā

pahīnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā, ñāṇagginā

daḍḍhā, so vuccati anejo. Ejāya pahīnattā anejo. So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati,

yasepi na iñjati, ayasepi [PTS Page 354] [\q 354/] na iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati,

nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati

na sampavedhatīti - evaṃ ṭhito anejassa.

Ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti - 'ussadā'ti sattussadā: rāgussadaṃ1 dosussadaṃ

mohussadaṃ mānussadaṃ diṭṭhussadaṃ kilesussadaṃ kammussadaṃ na kareyya na janeyya

na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya; kuhiñcīti kuñci kismiñci katthaci ajjhattaṃ

vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti - ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Tenāha bhagavā:

"Majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyati ṭhito hoti,

Evaṃ ṭhito anejassa ussadaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcī"ti.

14 - 7

Akittayī vivaṭacakkhu sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ,

Paṭipadaṃ vadehi bhaddante pātimokkhamathavāpi2 samādhiṃ.

Akittayī vivaṭacakkhūti - 'akittayī'ti kittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ

vivaṭaṃ vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitanti akittayī. Vivaṭacakkhūti bhagavā pañcahi

cakkhūhi vivaṭacakkhu; maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhu, dibbacakkhunāpi vivaṭacakkhu,

paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu, buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu, samantacakkhunāpi

vivaṭacakkhu.

1. Rāgassado - [PTS]. 2. Pātimokkhaṃ athavāpi - [PTS.]

[BJT Page 488] [\x 488/]

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhu? Maṃsacakkhumhi bhagavato pañcavaṇṇā

saṃvijjanti: nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto

[PTS Page 355] [\q 355/] ca vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato - yattha ca akkhilomāni

patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ, ummāpupphasamānaṃ1. Tassa

parato pītaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ

kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhayato ca akkhikūṭāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ

hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ siniddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ. Tassa

parato odātaṃ hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhītārakāsamānaṃ.

Tena bhagavā pākatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena

purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadā hi

caturaṅgasamannāgato hoti: suriyo ca atthaṅgato hoti, kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca

vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti evarūpepi caturaṅgasamannāgate

andhakāre samantā yojanaṃ passati, yattha so kuḍḍo2 vā kavāṭaṃ vā pākāro vā pabbato vā

gacchaṃ vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya. Ekañce tilaphalaṃ nimittaṃ katvā tilavāhe

pakkhipeyya, taññeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato pākatikaṃ

maṃsacakkhu evaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena

atikkantamānusakena satte passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe

sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti: 'ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena

samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ

upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, [PTS Page 356] [\q 356/] te

kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā, ime vā pana

bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena

samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te

kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā'ti. Iti dibbena cakkhunā

visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte

suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca

bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya. Dve pi lokadhātuyo passeyya. Tisso pi lokadhātuyo

passeyya. Catasso pi lokadhātuyo passeyya. Pañcapi lokadhātuyo passeyya. Dasa pi

lokadhātuyo passeyya. Vīsampi lokadhātuyo passeyya. Tiṃsampi lokadhātuyo passeyya.

Cattāḷīsampi lokadhātuyo passeyya. Paññāsampi lokadhātuyo passeyya. Cattāḷīsampi

lokadhātuyo passeyya. Paññāsampi lokadhātuyo passeyya. Satampi lokadhātuyo passeyya.

Sahassimpi cūlanikaṃ lokadhātuṃ passeyya. Dvisahassimpi 3 majjhimikaṃ lokadhātuṃ

passeyya. Tisahassiṃ mahāsahassimpi lokadhātuṃ 4 passeyya. Yāvatā vā pana ākaṅkheyya

tāvatakaṃ passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbaṃ cakkhu. Evaṃ bhagavā5 dibbena

cakkhunāpi vivaṭacakkhū.

1. Ummārapupphasamānaṃ - syā. 2. Kūṭo - syā. 3. Dvisahassampi - sīmu. 11 4. Tisahassimpi

lokadhātuṃ - syā. 5. Bhagavatā - sīmu. 11.

[BJT Page 490] [\x 490/]

Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu? Bhagavā mahāpañño puthupañño

hāsupañño1 javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo

pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido, catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho

purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho2 anantañāṇo anantatejo anantayaso,

aḍḍho mahaddhano dhanavā, netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā.

So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa maggassa sañjanetā,

anakkhātassa maggassa akkhātā. Maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca pana

etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā. So hi bhagavā jānaṃ jānāti, [PTS Page 357] [\q

357/] passaṃ passati. Cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā

atthassa ninnetā amatassa dātā, dhammassāmi tathāgato. Natthi tassa bhagavato aññātaṃ

adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ 3 paññāya, atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ

upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti,

yaṃ kiñci ñeyyaṃ4 nāma atthi dhammaṃ jānitabbaṃ, attattho vā parattho vā ubhayattho vā

diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā atthe uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho

vā attho paṭicchanno vā attho neyyā vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā

attho vodāno5 vā attho paramattho vi attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati. Sabbaṃ

kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Sabbaṃ vacīkammaṃ - sabbaṃ

manokammaṃ ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ anāgate -

paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ,

yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ. Tāvatakaṃ ñeyyaṃ,

ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ, ñeyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ

nappavattati, ñaṇaṃ atikkamitvā ñeyyapatho natthi, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te

dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phassitānaṃ heṭṭhimaṃ 6

samuggapaṭalaṃ uparimaṃ 7 nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino te, evamevaṃ buddhassa bhagavato ñeyyañca ñāṇañca

aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, [PTS Page 358] [\q

358/] yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ, ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ

ñeyyaṃ, ñeyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā ñeyyapatho natthi,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

1. Bhāsapañño - syā. 2. Dhoreyho - syā. 3. Aphusitaṃ - syā, 4. Neyaṃ - sīmu. 11. [PTS]. 5.

Vodāto - syā. 6. Heṭṭhimaṃ ca - syā. 7. Uparimaṃ va - syā

[BJT Page 492] [\x 492/]

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ parivattati. Sabbe dhammā buddhassa

bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhāpaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā

cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ parivattati. Sabbesaṃ

sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti.

Apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye

duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako

sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā anto buddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci

macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti,

evamevaṃ sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā

antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya

ākāsassa padese parivattanti, evamevaṃ yepi te sāriputtasamā paññāya, tepi buddhañāṇassa

padese parivattanti. Buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.

Ye ca te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā pahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā1

kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te

pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca

paṭicchannāni ca. Kathitā vissajjitā ca te pañhā bhagavatā2 honti niddiṭṭhakāraṇā.

Upakkhittakāva3 te bhagavato sampajjanti. [PTS Page 359] [\q 359/] atha kho bhagavā

va tattha atirocati yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Kathaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ

olokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre

suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce ca

na paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ

vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni

udake saṃvaddhāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā

padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni samodakaṃ ṭhitāni,

appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni

udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena, evamevaṃ bhagavā buddhacakkhunā

lokaṃ olokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre

dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante,

appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante.

1. Nipuññā - syā. 2. Bhagavato - sīmu. 11 3. Upakkhittakā ca - sīmu11.

[BJT Page 494] [\x 494/]

Jānāti bhagavā ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito, ayaṃ

vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacaritoti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa

asubhakathaṃ katheti. Dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati.

Mohacaritaṃ bhagavā puggalaṃ uddese paripucchāya kālena dhammasavane kālena

dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti. Vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānasatiṃ

ācikkhati saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādaniyaṃ nimittaṃ ācikkhati

buddhasubodhiṃ [PTS Page 360] [\q 360/] dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ

sīlāni ca attano. Ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa ācikkhati vipassanānimittaṃ aniccākāraṃ

dukkhākāraṃ anattākāraṃ.

1. " Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito

Yathāpi passe janataṃ samantato.

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,

Pāsādamāruyha samantacakkhu,

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko

Avekkhassu jātijarābhibhūta"nti. [A]

Evaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu? Samantacakkhu vuccati

sabbaññutañāṇaṃ; bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato1 samupagato2

upapanno sampanno samannāgato.

2. " Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci

Atho aviññātamajānitabbaṃ,

Sabbaṃ abhaññāsi yadatthi ñeyyaṃ3

Tathāgato tena samantacakkhū" ti [b.]

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhūti - akittayī vivaṭacakkhu.

Sakkhidhammaṃ parissayavinayanti - ' sakkhidhamma'nti na itihitihaṃ na itikirāya na

paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na

diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammanti

sakkhidhammaṃ.

1. Upāgato - pu. Sīmu11. 2. Samupāgato - pu sīmu11. 3. Neyyaṃ - sīmu11.

[A.] Dīghanikāya - mahāpadānasutta, majjhimanikāya - ariyapariyesanasutta,

bodhirājakumārasutta brahmasaṃyutta - paṭhamavagga, itivuttaka dutiyavagga. [B]

paṭisambhidāmagga - ñāṇakathā, indriyakathā.

[BJT Page 496] [\x 496/]

Parissayavinayanti 'parissayā'ti dve parissayā: pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.

Katame pākaṭaparissayā? Sīhā vyagghā dīpī acchā taracchā kokā [PTS Page 361] [\q 361/]

mahisā hatthī ahī vicchikā satapadī corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā

vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo

dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā

kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu hakhasā1 vitacchikā lohitapittaṃ

madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā, semhasamuṭṭhānā ābādhā,

vātasamuṭṭhānā ābādhā, sannipātikā ābādhā, utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā

ābādhā, opakkamikā ābādhā, kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro

passāvo, ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassā iti vā, ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ,

kāmacchandanīvaraṇaṃ vyāpādanīvaraṇaṃ thīnamiddhanīvaraṇaṃ

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ, rāgo doso moho kodho upanāho

makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado

pamādo sabbe kilesā sabbāni duccaritāni sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā

sabbākusalābhisaṅkhārā. Ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

Parissayāti - kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti

parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ

sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti

parissayā. Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ

antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya

analomapaṭipadāya appaccanikapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya [PTS Page 362] [\q 362/]

dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya

bhojanesu mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ

bhāvanānuyogassa, catunnaṃ sammappadhānānaṃ - catunnaṃ iddhipādānaṃ - pañcannaṃ

indriyānaṃ - pañcannaṃ balānaṃ - sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ - ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa

bhāvanānuyogassa. Imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya parihānāya saṃvattanti.

Evampi parihānāya saṃvattantīti parissayā.

1. Nakhasā - katthaci.

[BJT Page 498] [\x 498/]

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā: tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti

attabhāvasannissayā. Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, date dakāsayā pāṇā sayanti, vane

vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evamevaṃ tatthete pāpakā akusalā

dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā:

"Sāntevāsiko bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathañca

bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha bhikkhave,

bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā

saññojanīyā, tyāssa1 anto vasanti anvāssavasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā -

ghānena gandhaṃ ghāyitvā - jivhāya rasaṃ sāyitvā - kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā - manasā

[PTS Page 363] [\q 363/] dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā

sarasaṅkappā saññojanīyā. Tyāssa anto vasanti, anvāssa vasanti pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te kaṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā

dhammāti, tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako

dukkhaṃ na phāsu viharatī"ti. [A] evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā;

"Tayo'me bhikkhave antarā malā antarā amittā antarā sapattā antarā vadhakā antarā

paccatthikā. Katame tayo? Lobho bhikkhave, antarāmalaṃ antarāmitto antarāsapatto

antarāvadhako antarāpaccatthiko. Doso bhikkhave - moho bhikkhave antarāmalaṃ

antarāmitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho bhikkhave, tayo antarā

malā antarā mittā antarā sapattā antarā vadhakā antarā paccatthikoti [b.]

3. Anatthajanano lobho lobho cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ no nāvabujjhati. [B.]

1. Tyassa - sīmu11. Machasaṃ. 2. Anvāssavanti - sīmu11. Antassa vasanti - saṃ atthāssa

vasanti - sa [a.] Saḷāyatanasaṃyutta - navapurāṇavagga [b.] Itivuttaka - catutthavagga -

malasutta

[BJT Page 500] [\x 500/]

4. Luddho atthaṃ na jānāti luddho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ tadā hoti yaṃ lobho sahate naraṃ.

5. Anatthajanano doso doso cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

6. Kuddho atthaṃ na jānāti kuddho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ tadā hoti yaṃ kodho sahate naraṃ.

7. Anatthajanano [PTS Page 364] [\q 364/] moho moho cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

8. Mūḷho atthaṃ na jānāti mūḷho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ tadā hoti yaṃ moho sahate nara"nti[a.]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā'

" Tayo kho'me mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya

dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo: lobho ko mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ

uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya, doso kho mahārāja - moho kho

mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya. Ime kho mahārāja tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti

ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. [B]

9. "Lobho doso ca moho ca purisaṃ pāpacetasaṃ,

Hiṃsanti attasambhūtā tacasāraṃ 'va samphala"nti[b]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttañhetaṃ bhagavatā:

10. "Rāgo ca doso ca itonidānā

Aratī ratī lomahaṃsā itojā,

Ito samuṭṭhāya manovitakkā

Kumārakā dhaṅkamivossajantī"ti [c.]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Parissaya- [PTS Page 365] [\q 365/] vinayanti - parissayavinayaṃ parissayapahānaṃ

parissayavūpasamaṃ parissayapaṭinissaggaṃ parissayapaṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti

- sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ.

[A.] Itivuttaka - catutthavagga - malasutta [b.] Kosalasaṃyutta - paṭhamavagga. [C.]

Suttanipāta - sūcilomasutta.

[BJT Page 502] [\x 502/]

Paṭipadaṃ vadehi bhaddanteti - paṭipadaṃ vadehi sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ

apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu

paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ

satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde

pañcindriyāni pañca balāni sattabojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca

nibbānagāminiñca paṭipadaṃ; vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja

uttānīkarohi pakāsehīti - paṭipadaṃ vadehi; bhaddanteti so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ

ālapati. Athavā, yaṃ tvaṃ dhammaṃ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji

uttānīakāsi pakāsesi, sabbaṃ taṃ sundaraṃ bhaddakaṃ kalyāṇaṃ anavajjaṃ sevitabbanti -

paṭipadaṃ vadehi bhaddante.

Pātimokkhamathavā pi samādhinti - pātimokkhanti: sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. [A] athavāpi samādhinti

yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho

samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhīti [b - ] pātimokkhamathavā pi samādhiṃ.

Tenāha so nimmito:

" Akittayī vivaṭacakkhu - sakkhidhammaṃ parissayavinayaṃ,

Paṭipadaṃ vadehi bhaddante - pātimokkhamathavā pi samādhi"nti.

14 - 8

Cakkhūhi neva lolassa

Gāmakathāya āvaraye sotaṃ,

Rase ca nānugijjheyya

Na ca mamāyetha kiñci lokasmiṃ.

Cakkhūhi [PTS Page 366] [\q 366/] neva lolassāti - kathaṃ 'cakkhulolo' hoti? Idhekacco

bhikkhū cakkhulolo cakkhuloliyena samannāgato hoti: adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ

samatikkamitabbanti ārāmena ārāmaṃ, uyyānena uyyānaṃ, gāmena gāmaṃ, nigamena

nigamaṃ, nagarena nagaraṃ. Raṭṭhena raṭṭhaṃ, janapadena janapadaṃ, dīghacārikaṃ

anavattitacārikaṃ1 anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi cakkhulolo hoti.

[A] jhānavibhaṅga. [B.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa.

1. Anavaṭṭhitacārikaṃ - machasaṃ.

[BJT Page 504] [\x 504/]

Athavā, bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati hatthiṃ

olokento. Assaṃ olokento, rathaṃ olokento, pattiṃ olokento, itthiyo olokento , purise

olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṃ olokento, gharamukhāni

olokento, uddhaṃ olokento, adho olokento, disāvidisaṃ vipekkhamāno1 gacchati. Evampi

cakkhulolo hoti -

Athavā, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī

yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā

akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ,

cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi cakkhulolo hoti. Yathā vā paneke bhonto

samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā

viharanti. Seyyathīdaṃ: naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ

kumbhathūnaṃ sobhanagarakaṃ2 caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ

mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ goyuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ

vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ3 uyyodhikaṃ balaggaṃ [PTS

Page 367] [\q 367/] senābyūhaṃ aṇīkadassanaṃ iti vā. Evampi cakkhulolo hoti -

Kathaṃ na 'cakkhulolo' hoti? Idhekacco bhikkhū na cakkhulolo na cakkhuloliyena

samannāgato hoti: adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti na ārāmena

ārāmaṃ na, uyyānena uyyānaṃ, na gāmena gāmaṃ, na nigamena nigamaṃ, na nagarena

nagaraṃ. Na raṭṭhena raṭṭhaṃ, na janapadena janapadaṃ, dīghacārikaṃ anavattitacārikaṃ1

anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi na cakkhulolo hoti. Athavā, bhikkhu antaragharaṃ

paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati: na hatthiṃ olokento. Na assaṃ olokento, na

rathaṃ olokento, na pattiṃ olokento, na itthiyo olokento na, purise olokento, na kumārake

olokento, na kumārikāyo olokento, na antarāpaṇaṃ olokento, na gharamukhāni olokento, na

uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno1 gacchati. Evampi na

cakkhulolo hoti -

Athavā, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā

akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ,

cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Evampi na cakkhulolo hoti. Yathā vā paneke bhonto

samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā

viharanti. Seyyathīdaṃ: naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ

kumbhathūnaṃ sobhanagarakaṃ2 caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ

mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ goyuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ

vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ3 uyyodhikaṃ balaggaṃ

senābyūhaṃ aṇīkadassanaṃ iti vā. Evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti. Evampi

cakkhulolo hoti -

1. Pekkhamāno - sīmu 1. 2. Sobhanakaṃ - machasaṃ 3. Nibuddhaṃ - machasaṃ

[BJT Page 506] [\x 506/]

Cakkhūhi neva lolassāti - cakkhuloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ

gameyya. Cakkhuloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto

visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - cakkhūhi neva lolassa.

Gāmakathāya āvaraye sotanti - gāmakathā vuccati battiṃsa tiracchānakathā. Seyyathīdaṃ:

rājakathā corakathā mahāmattakathā senākathā bhayakathā yuddhakathā annakathā

pānakathā vatthakathā yānakathā sayanakathā mālākathā gandhakathā ñātikathā gāmakathā

nigamakathā nagarakathā [PTS Page 368] [\q 368/] janapadakathā itthikathā purisakathā

sūrakathā visikhākathā kumbhaṭṭhānakathā pubbapetakathā nānattakathā1 lokakkhāyikā

samuddakkhāyikā itibhavābhavakathā iti vā.

Gāmakathāya āvaraye sotanti - gāmakathāya sotaṃ āvareyya nivāreyya sannivāreyya

rakkheyya gopeyya pidaheyya pacchindeyyāti - gāmakathāya āvaraye sotaṃ.

Rase ca nānugijjheyyāti - ' raso'ti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso

phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇakaṃ khārikaṃ lapilaṃ2 kasāvo sāduṃ

asāduṃ sītaṃ uṇhaṃ. Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā. Te jivhaggena rasaggāni

pariyesantā āhiṇḍanti. Te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti, anambilaṃ labhitvā

ambilaṃ pariyesanti - pe -

Sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti, uṇhaṃ labhitvā sītaṃ pariyesanti. Te yaṃ yaṃ labhitvā

tena tena na tussanti, aparāparaṃ pariyesanti. Manāpikesu rasesu rattā giddhā gathitā

mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhā. Yassesā rasataṇhā pahīnā samucchinnā - pe

ñāṇagginā daḍḍhā. So paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ [PTS Page 369] [\q 369/] āhāreti: neva

davāya - pe -

Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Rasataṇhaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ

gameyya, rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimarīyādīkatena cetasā vihareyyāti - rase ca nānugijjheyya.

1. Nānatthakathā - sīmu 11.

[BJT Page 508] [\x 508/]

Na ca mamāyetha kiñci lokasminti - 'mamattā'ti dve mamattā: taṇhāmamattañca

diṭṭhimamattañca 'mamattā'ti dve mamattā: taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca. Katamaṃ

taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ4 odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ

paṭinissajitvā cakkhuṃ na mamāyeyya, na gaṇheyya, na parāmaseyya, nābhiniviseyya,

sotaṃ, ghānaṃ, jivhaṃ. Kāyaṃ, rūpe, sadde, gandhe, rase, phoṭṭhabbe, kulaṃ, gaṇaṃ, āvāsaṃ,

lābhaṃ, yasaṃ, pasaṃsaṃ, sukhaṃ, cīvaraṃ, piṇḍapātaṃ, senāsanaṃ,

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, kāmadhātuṃ, rūpadhātuṃ, arūpadhātuṃ, kāmabhavaṃ,

rūpabhavaṃ, arūpabhavaṃ, saññābhavaṃ, asaññābhavaṃ, nevasaññānāsaññābhavaṃ,

ekavokārabhavaṃ, catuvokārabhavaṃ, pañcavokārabhavaṃ, atītaṃ, anāgataṃ, paccuppannaṃ,

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme na mamāyeyya, na gaṇheyya, na parāmaseyya,

nābhiniviseyya. Kiñcīti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ

viññāṇagataṃ; lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloketi - na ca mamāyetha kiñci lokasmiṃ.

Tenāha bhagavā:

"Cakkhūhi neva lolassa

Gāmakathāya āvaraye sotaṃ,

Rase ca nānugijjheyya

Na ca mamāyetha kiñci lokasmi"nti.

14 - 9

Phassena yadā phuṭṭhassa

Paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

Bhavañca nābhijappeyya

Bheravesu ca na sampavedheyya.

Phassena [PTS Page 370] [\q 370/] yadā phuṭṭhassāti - 'phasso'ti rogaphasso;

rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; cakkhurogena puṭṭho pareto

samohito samannāgato assa; sotarogena, ghānarogena jivhārogena, kāyarogena, sīsarogena,

kaṇṇarogena, mukharogena, dantarogena, kāsena, pināso, ḍahena, jarena, kucchirogena,

mucchāya, pakkhandikāya, sūlāya visūcikāya kuṭṭhena gaṇḍena kilāsena sosena,

apamārena, dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā rakhasāya vitacchikāya. Lohitena pittena

madhumehena, aṃsāya piḷakāya bhagandalena, pittasamuṭṭhānena ābādhena sannipātikena

ābādhena utupariṇāmajena ābādhena visamaparihārajena ābādhena opakkamikena

ābādhena kammavipākajena ābādhena, sītena uṇhena jighacchāya pipāsāya uccārena

passāvena, ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassehi phuṭṭho pareto samohito

samannāgato assāti - phassena yadā phuṭṭhassa.

1. Dārunena - sa. 2. Alabbhamāno - [PTS.]

[BJT Page 510] [\x 510/]

Paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti - ādevaṃ paridevaṃ ādevanaṃ paridevanaṃ

ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācāpalapaṃ vippalāpaṃ lālappaṃ lālappāyanaṃ lālappāyitattaṃ na

kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. Kuhiñcīti kuhiñci

kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti - paridevaṃ bhikkhu na

kareyya kuhiñci.

Bhavañca nābhijappeyyāti - kāmabhavaṃ na jappeyya, rūpabhavaṃ na jappeyya,

arūpabhavaṃ na jappeyya na pajappeyya nābhijappeyyāti - bhavañca nābhijappeyya.

Bheravesu ca na sampavedheyyāti - 'bheravāti' ekenākārena bhayampi bheravampi taññeva.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: [PTS Page 371] [\q 371/] "etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ1

āgacchatī"ti[a] bahiddhārammaṇaṃ vuttaṃ: sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahisā2

assā hatthī ahivicchikā satapadī corā vā assu māṇavā katakammā vā akatakammā vā;

athāparena ākārena bhayaṃ vuccati ajjhattikaṃ cittasamuṭṭhānaṃ bhayaṃ bhayānakattaṃ 3

chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso, jātibhayaṃ jarābhayaṃ vyādhibhayaṃ

maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ

parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhilabhayaṃ

āvaṭṭabhayaṃ susukābhayaṃ ājīvikabhayaṃ4 asilokabhayaṃ parisāya sārajjabhayaṃ

madanabhayaṃ duggatibhayaṃ bhayānakattaṃ3 chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego

utrāso. Bheravesu ca na sampavedheyyāti - bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya

nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na

santāsaṃ āpajjeyya; abhīru assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso vihareyyāti - bheravesu ca na sampavedheyya.

Tenāha bhagavā:

"Phassena yadā phuṭṭhassa

Paridevaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci,

Bhavañca nābhijappeyya

Bheravesu ca na sampavedheyyā'ti.

1. Bhayaṃ bheravaṃ - sīmu 11. Machasaṃ[PTS]. 2. Mahiṃsā - machasaṃ, gomahisā - [PTS]. 3.

Bhayānakaṃ - [PTS]. 4. Ājivakabhayaṃ - sīmu11. [PTS].

A. Majjhimanikāya - bhayabheravasutta.

[BJT Page 512] [\x 512/]

14 - 10

Annānamatho pānānaṃ

Khādanīyānamathopi vatthānaṃ,

Laddhā na sannidhiṃ kayirā

Na ca parittase tāni alabhamāno1.

Annānamatho [PTS Page 372] [\q 372/] pānānaṃ khādanīyānamathopi vatthānanti -

'annāna'nti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ; pānānanti aṭṭha pānāni: ambapānaṃ

jambupānaṃ vocapānaṃ mocapānaṃ madhupānaṃ muddikāpānaṃ sālukapānaṃ

phārusakapānaṃ. Aparāni pi aṭṭha pānāni: kosambapānaṃ kolapānaṃ badarapānaṃ

ghatapānaṃ telapānaṃ payopānaṃ yāgupānaṃ rasapānaṃ; khādanīyānanti piṭṭhakhajjakaṃ

pūvakhajjakaṃ mūlakhajjakaṃ tacakhajjakaṃ pattakhajjakaṃ pupphakhajjakaṃ phalakhajjakaṃ;

vatthānanti cha cīvarāni: khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ haṅganti -

annānamatho pānānaṃ khādanīyānamathopi vatthānaṃ.

Laddhā na sannidhiṃ kayirāti - 'laddhā'ti laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā

na kuhanāya na lapanāya na nemittikatāya na nippesikatāya na lābhena lābhaṃ

nijigiṃsanatāya na kaṭṭhadānena1 na veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na

phaladānena na sinānadānena na cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na

mukhodakadānena na cāṭukamyatāya na pāribhaṭṭatāya na piṭṭhimaṃsikatāya na

vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya na aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtagamanena na

pahīṇagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na navakammena na

piṇḍapatipiṇḍakena na dānānuppadānena dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā

vinditvā paṭilabhitvāti - laddhā; na sannidhiṃ kayirāti annasannidhiṃ pānasannidhiṃ

yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ na kareyya na janeyya na

sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti - laddhā na sannidhiṃ kayirā.

1. Alabbhamāno - [PTS.]

[BJT Page 514] [\x 514/]

Na ca parittase tāni alahamāno1ti - annaṃ vā na labhāmi, pānaṃ [PTS Page 373] [\q 373/]

vā na labhāmi, vatthaṃ vā na labhāmi, kulaṃ vā na labhāmi, gaṇaṃ vā na labhāmi, āvāsaṃ

vā na labhāmi, lābhaṃ vā na labhāmi, yasaṃ vā na labhāmi, pasaṃsaṃ vā na labhāmi, sukhaṃ

vā na labhāmi, cīvaraṃ vā na labhāmi, piṇḍapātaṃ vā na labhāmi, senāsanaṃ vā na labhāmi,

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ vā na labhāmi, gilānūpaṭṭhākaṃ vā na labhāmi,

appaññātomhīti na taseyya, na uttaseyya, na parittaseyya, na bhāyeyya, na santāsaṃ

āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso

vihareyyāti - na ca parittase tāni alabhamāno.

Tenāha bhagavā:

Annānamatho pānānaṃ

Khādanīyānamathopi vatthānaṃ,

Laddhā na sannidhiṃ kayirā

Na ca parittase tāni alahamāno1.

14 - 11

Jhāyī na padalolassa

Virame kukkuccā nappamajjeyya,

Athāsanesu sayanesu

Appasaddesu bhikkhu vihareyya.

Jhāyī na pādalolassāti - "jhāyī"ti paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī,

tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenāpi jhānena jhāyī,

avitakkavicāramattenāpi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenāpi jhānena jhāyī, sappītikenāpi

jhānena jhāyī, nippītikenāpi jhānena jhāyī, pītisahagatenāpi jhānena jhāyī, sātasahagatenāpi

jhānena jhāyī, sukhasahagatenāpi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenāpi jhānena jhāyī,

suññatenāpi jhānena jhāyī, animittenāpi jhānena jhāyī, appaṇihitenāpi jhānena jhāyī,

lokiyenāpi jhānena jhāyī, lokuttarenāpi jhānena jhāyī, jhānarato ekattamanuyutto

sadatthagarukoti - jhāyī.

Na [PTS Page 374] [\q 374/] pādalolassāti - kathaṃ 'pādalolo' hoti? Idhekacco bhikkhū

pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti:

1. Alabbhamāno - [PTS.]

[BJT Page 516] [\x 516/]

Ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena1 nagaraṃ

raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavatthitacārikaṃ anuyutto viharati,

evampi pādalolo hoti. Athavā bhikkhu antopi saṅghārāme pādalolo pādaloliyena

samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avupasantacitto pariveṇato

pariveṇaṃ gacchati, vihārato vihāraṃ gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṃ gacchati, pāsādato

pāsādaṃ gacchati, hammiyato hammiyaṃ gacchati, guhāya guhaṃ gacchati, lenato lenaṃ

gacchati, kuṭito kuṭiṃ gacchati, kūṭāgārato kūṭāgāraṃ gacchati, aṭṭato aṭṭaṃ gacchati, mālato

mālaṃ gacchati, uddaṇḍato uddaṇḍaṃ gacchati, uddosinato uddosinaṃ gacchati,

upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṃ gacchati, maṇḍalamālato maṇḍalamālaṃ gacchati,

rukkhamūlato rukkhamūlaṃ gacchati. Yattha vā pana bhikkhū nisīdanti tahiṃ gacchati, tattha

ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ

samphappalāpaṃ palapati. Seyyathīdaṃ: rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ

senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ yānakathaṃ

sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ

nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ purisakathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ

kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ

itibhavābhavakathaṃ iti vā evampi pādalolo hoti.

Na pādalolassāti pādaloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya,

pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto [PTS Page 375] [\q 375/] nissaṭo

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyya careyya vicareyya irīyeyya

vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṃ

cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ

jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadattha2 - garukoti - jhāyī na pādalolassa.

Virame kukkuccā nappamajjeyyāti - ' kukkucca'nti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ,

pādakukkuccampi kukkuccaṃ; hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ; akappiye kappiyasaññitā

kappiye akappiyasaññitā avajje vajjasaññitā vajje avajjasaññitā, yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ

kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho, idaṃ vuccati kukkuccaṃ.

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho:

1. Anavaṭṭhita - machasaṃ. 2. Paramattha - machasaṃ.

[BJT Page 518] [\x 518/]

Katattā ca akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho? Kataṃ me kāyaduccaritaṃ akataṃ me kāyasucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho. 'Kataṃ me vacīduccaritaṃ akataṃ me vacīsucarita'nti

uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 'Taṃ me manoduccaritaṃ akataṃ me

manosucaritaṃ kataṃ me kāyaduccaritaṃ akataṃ me kāyasucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho. 'Kataṃ me vacīduccaritaṃ akataṃ me vacīsucarita'nti

uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kato me pāṇātipāto akatā me

pāṇātipātā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 'Kataṃ me

adinnādānaṃ akatā me adinnādānā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho, kato me kāmesu micchācāro akatā me kāmesu micchācārā veramaṇī'ti

uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kato me musāvādo akatā me

musāvādā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Katā me

pisuṇā vācā akatā me pisuṇā vācā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho. Katā me pharusā vācā akatā me pharusā vācā veramaṇī'ti uppajjati

kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kato me samphappalāpo akatā me

samphappalāpā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Katā me

abhijjhā akatā me anabhijjhā'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kato me

byāpādo akato me abyāpādo. Katā me micchādiṭṭhi akatā me sammādiṭṭhī'ti uppajjati

kukkuccā cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Athavā, sīlesumhi [PTS Page 376] [\q 376/] na paripūrakārīti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho. Indriyesumhi aguttadvāroti - bhojane amattaññūmhīti -

jāgariyaṃ ananuyuttomhīti - na satisampajaññena samannāgatomhīti - abhāvitā me cattāro

satipaṭṭhānāti - abhāvitā me cattāro sammappadhānāti - abhāvitā me cattāro iddhipādāti

abhāvitāni me pañcindriyānīti - abhāvitāni me pañcabalānīti abhāvitā me satta bojjhaṅgāti

- abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti dukkhaṃ me apariññātanti samudayo me

appahīṇoti maggo me abhāvitoti nirodho me asacchikato'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso

vippaṭisāro manovilekho.

Virame kukkuccāti - kukkuccā ārameyya virameyya paṭivirameyya, kukkuccaṃ pajaheyya

vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya, kukkuccā ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - virame

kukkuccā.

[BJT Page 520] [\x 520/]

Tappamajjeyyāti sakkaccakārī assa sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittachando

anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu; 'kadāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ

paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggaṇheyya'nti; yo

tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivāṇī ca sati ca

sampajaññañca, ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu;

'kadāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ, kadāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne

vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ nirodhaṃ

sacchikareyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivāṇī

ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ [PTS Page 377] [\q 377/] adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti - virame kukkuccā nappamajjeyya.

Athāsanesu sayanesu appasaddesu bhikkhu vihareyyāti - 'athā'ti padasandhi padasaṃsaggo

padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nāmetaṃ 'athā'ti āsanaṃ

vuccati yattha na sīdati mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro

paṇṇasanthāro palālasanthāro; sayanaṃ vuccati senāsanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo

hammiyaṃ guhāti athāsanesu sayanesu.

Appasaddesu bhikkhu vihareyyāti appasaddesu appanigghosesu vijanavātesu

manussarāhaseyyakesu paṭisallānasāruppesu senāsanesu careyya vicareyya vihareyya

irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti - athāsanesu sayanesu appasaddesu bhikkhu

vihareyya.

Tenāha bhagavā:

" Jhāyī na pādalolassa

Virame kukkuccā nappamajjeyya,

Athāsanesu sayanesu

Appasaddesu bhikkhu vihareyyā"ti.

14 - 12

Niddaṃ na bahulīkareyya

Jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī,

Tandiṃ māyaṃ bhassaṃ khiḍḍaṃ

Methunaṃ vippajahe savibhūsaṃ.

Niddaṃ na bahulīkareyyāti rattindivaṃ cha koṭṭhāse karitvā pañca koṭṭhāse paṭijaggeyya

1 ekaṃ koṭṭhāsaṃ nipajjeyyāti - niddaṃ na bahulīkareyya.

1. Jaheyya - sa.

[BJT Page 522] [\x 522/]

Jāgariyaṃ bhajeyya ātāpīti - idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi

dhammehi cittaṃ parisodheyya, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi

dhammehi cittaṃ parisodheyya, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ [PTS Page 387] [\q 387/]

dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeyya pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno

uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā; rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya

āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheyya. Jāgariyaṃ bhajeyyāti jāgariyaṃ bhajeyya

sambhajeyya seveyya niseveyya saṃseveyya paṭiseveyyāti 'jāgariyaṃ bhajeyya. Ātāpīti

ātappaṃ vuccati viriyaṃ. Yo cetasiko viriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo

ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā

dhurasampaggāho viriyaṃ viriyindriyaṃ viriyabalaṃ sammāvāyāmo. [A] iminā ātāpena upeto

samupeto upagato1 samupagato upapanno 2 sampanno3 samannāgato so vuccati ātāpīti -

jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī.

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ methunaṃ vippajahe savibhūsanti 'tandi'nti 'yā tandi

tandiyanā tandimanakatā4 ālasyaṃ ālasyayanā ālasyāyitattaṃ, ayaṃ vuccati tandi. Māyāti

māyā vuccati vañcanikā cariyā. 'Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya - manasā

duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ panidahati, mā maṃ jaññāti

icchati, mā maṃ jaññāti saṅkappeti, mā maṃ jaññāti vācaṃ bhāsati, mā maṃ jaññāti kāyena

parakkamati, yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā guhanā

pariguhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvīkammaṃ vocchādanā pāpakiriyā,

ayaṃ vuccati māyā. [B ']hassanti idhekacco ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasati. Vuttaṃ hetaṃ

bhagavatā: "komārakamidaṃ bhikkhave ariyassa [PTS Page 379] [\q 379/] vinaye

yadidaṃ ativelaṃ dantavidaṃsakaṃ hasita"nti. [C] khiḍḍā kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca

khiḍḍā. Katamā kāyikā khiḍḍā? Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti,

dhanūhipi kīḷanti, aṭṭhapadepi5 kīḷanti, dasapadepi5 kiḷanti, ākāsepi6 kīḷanti,

parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi7 kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti.

1. Upāgato - pu. 2. Uppanno - sa 3. Samupapanno - sa. 4. Tandiyitattaṃ manattaṃ - sīmu. 11

5. Padehi - sīmu11. [PTS]. 6. Akāsehipi - sīmu11. [PTS]. 7. Santikāyapi - sa.

[A.] Dhammasaṅgaṇicittuppādakaṇḍa. [B.] Khuddakavatthuvibhaṅga. [C.] Tikaṅguttara -

sambodhivagga.

[BJT Page 524] [\x 524/]

Salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅgavīrenapi1 kīḷanti, vaṅkakenapi kīḷanti,

mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti,

dhanukenapi kīḷanti akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti.

Ayaṃ kāyikakhiḍḍā. Katamā vācasikā khiḍḍā? Mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ

mukhadeṇḍimakaṃ mukhavalimakaṃmukhabherulakaṃ2 mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāsaṃ

gītaṃ davakammaṃ. Ayaṃ vācasikā khiḍḍā.

Methunadhammo nāma: yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo

odakantiko rahasso dvayaṃdvayasamāpatti. Kiṃ kāraṇā vuccati methunadhammo?

Ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ

sadisānaṃ dhammoti taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo; yathā ubho kalahakārakā

methunakāti vuccanti ubho bhaṇḍanakārakā - ubho bhassakārakā - ubho adhikaraṇakārakā

- ubho vivādakārā - ubho vādino - ubho sallāpakā methunakāti vuccanti, [PTS Page 380] [\q

380/] evamevaṃ ubhinnaṃ rattānaṃ sārattānaṃ avassutānaṃ pariyuṭṭhitānaṃ

pariyādinnacittānaṃ ubhinnaṃ sadisānaṃ dhammoti taṃ kāraṇā vuccati methunadhammo.

Vibhūsāti dve vibhūsā: atthi agāriyassa vibhūsā; atthi pabbajitassa vibhūsā. Katamā

agāriyassa vibhūsā? Kesā ca massu ca mālā ca gandhā ca vilepanā ca ābharaṇā ca

piḷandhanā ca vatthañca sārasāṭanañca3 veṭhanañca ucchādanaṃ parimaddanaṃ nahāpanaṃ

sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāvilepanaṃ mukhacuṇṇakaṃ mukhalepaṃ hatthabandhanaṃ

sikhābandhanaṃ daṇḍanāliyaṃ khaggaṃ chattaṃ citrā upāhanā uṇhīsaṃ maṇiṃ vāḷavījanī

odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā, ayaṃ agāriyassa vibhūsā katamā pabbajitassa vibhūsā?

Civaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsāmaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā

parikkhārānaṃ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gedhitatā4 gedhitattaṃ capalatā

cāpalyaṃ. Ayaṃ pabbajitassa vibhūsā.

Tandiṃ māyaṃ bhassaṃ khiḍḍaṃ methunaṃ vippajahe savibhūsanti - tandiṃ ca māyaṃ ca

hassaṃḍa caḍaṃ ca methunadhammaṃ ca savibhūsaṃ saparivāraṃ saparibhaṇḍaṃ

saparikkhāraṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti - tandiṃ māyaṃ

hassaṃ khiḍḍaṃ methunaṃ vippajahe savibhūsaṃ.

Tenāha bhagavā:

"Niddaṃ na bahulīkareyya

Jāgariyaṃ bhajeyya ātāpī,

Tandiṃ māyaṃ hassaṃ khiḍḍaṃ

Methunaṃ vippajahe savibhūsa"nti.

1. Paṅkacīrenapi - sīmu. 11[PTS]. 2. Mukhabherilaṃ - syā. Sa 3. Pasādanañca - [PTS.]

Sayanāsanañca - sīmu. 11. Machasaṃ. Harāpanañca - manupa. Rasanañca - pu 4. Gadhitatā

- sa.

[BJT Page 526] [\x 526/]

14 - 13

Āthabbaṇaṃ1 [PTS Page 381] [\q 381/] supinaṃ lakkhaṇaṃ

No vidahe athopi nakkhattaṃ.

Virutañca gabbhakaraṇaṃ

Tikicchaṃ māmako na seveyya.

Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ no vidahe athopi nakkhattanti āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ

payojenti nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite parasenāya paccatthikesu

paccāmittesu ītiṃ uppādenti, upaddavaṃ uppādenti, rogaṃ uppādenti, pajjarakaṃ karonti,

sūlaṃ karonti, visūcikaṃ karonti, pakkhandikaṃ karonti. Evaṃ āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ

payojenti.

Supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti: ' yo pubbanhasamayaṃ supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti.

Yo majjhantikasamayaṃ supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti. Yo sāyanhasamayaṃ supinaṃ

passati. Evaṃ vipāko hoti. Yo purime yāme - yo majjhime yāme - yo pacchime yāme yo

dakkhiṇena passena nipanno - yo vāmena passena nipanno yo uttānaṃ nipanno - yo

avakujjanipanno - yo candaṃ passati. Suriyaṃ passati, yo mahāsamuddaṃ passati, yo sineruṃ

pabbatarājānaṃ passati, yo hatthiṃ passati, yo assaṃ passati, yo rathaṃ passati, yo pattiṃ

passati, yo senābyūhaṃ passati, yo ārāmarāmaṇeyyakaṃ passati, yo vanarāmaṇeyyakaṃ

passati, yo bhūmirāmaṇeyyakaṃ passati, yo pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṃ passati, evaṃ vipāko

hotī'ti evaṃ supinapāṭhakā supinaṃ ādisanti.

Lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ ādisanti' ' maṇilakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ

asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ

purisalakkhaṇaṃ kumārikālakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ dāsīlakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ

hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahisalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ goṇalakkhaṇaṃ

ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ [PTS Page 382] [\q 382/] kukkuṭalakkhaṇaṃ

vaṭṭalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikālakkhaṇaṃ kacachapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ

iti vā'ti evaṃ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṃ ādisanti.

Nakkhattapāṭhakā nakkhattaṃ ādisanti: 'aṭṭhavīsati nakkhattāni; iminā nakkhattena

gharappaveso kattabbo. Iminā nakkhattena makuṭaṃ bandhitabbaṃ. Iminā nakkhattena

vāreyyaṃ kāretabbaṃ. Iminā nakkhattena bijanīhāro kattabbo. Iminā nakkhattena saṃvāso

gantabbo'ti evaṃ nakkhattapāṭhakā nakkhattaṃ ādisanti.

Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ no vidahe athopi nakkhattanti āthabbaṇañca supinañca

lakkhaṇañca nakkhattañca no vidaheyya, na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya;

athavā na gaṇheyya na dhāreyya, na upadhāreyya nappayojeyya - āthabbaṇaṃ supinaṃ

lakkhaṇaṃ no vidahe athopi nakkhattaṃ.

1. Ātappanaṃ - manupa.

[BJT Page 528] [\x 528/]

Virutañca gabbhakaraṇaṃ tikicchaṃ māmako na seveyyāti virutaṃ vuccati migavākyaṃ. 1

Migavākyapāṭhakā 2 migavākyaṃ ādisanti: sakuntānaṃ vā catuppadānaṃ vā rutaṃ vassitaṃ

jānanti; evaṃ migavākyapāṭhakā migavākyaṃ ādisanti. Gabbhakaraṇīyā gabbhaṃ

saṇṭhāpenti. Dvīhi kāraṇehi gabbho na saṇṭhāti: pāṇakehi vā vātakuppehi vā. Pāṇakānaṃ

vātakuppānaṃ vā paṭighātāya osadhaṃ dentīti evaṃ gabbhakaraṇīyā gabbhaṃ saṇṭhāpenti.

Tikicchāti pañca tikicchā: sālākiyaṃ sallakattiyaṃ kāyatikicchaṃ bhūtiyaṃ komārabhaccaṃ3.

Māmakoti buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako; so vā bhagavantaṃ māmayati,

bhagavā vā taṃ puggalaṃ parigaṇhāti. Vuttaṃ [PTS Page 383] [\q 383/] hetaṃ bhagavatā:

"ye te bhikkhave bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā, na me te bhikkhave

bhikkhū māmakā apagatā ca te bhikkhave bhikkhū imasmā dhammavinayā. Na ca te

bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Ye ca kho bhikkhave

bhikkhū nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā, te kho me bhikkhave bhikkhū

māmakā. Anapagatā ca te bhikkhave bhikkhū imasmā dhammavinayā. Te ca bhikkhū

imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti [a.]

1. " Kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā.

Na te dhamme virūhanti sammāsambuddhadesite.

2. Nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā.

Te ve dhamme virūhanti sammāsambuddhadesite"ti. [A.]

Virutañca gabbhakaraṇaṃ tikicchaṃ māmako na seveyyāti virutañca gabbhakaraṇañca

tikicchañca māmako na seveyya, na niseveyya na saṃseveyya nappaṭiseveyya na careyya na

samācareyya na samādāya vatteyya, athavā na gaṇheyya na uggaṇheyya na upadhāreyya

na upalakkheyya na payojeyyāti - virutañca gabbhakaraṇaṃ tikicchaṃ māmako na seveyya.

Tenāha bhagavā:

"Āthabbaṇaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ

No vidahe athopi nakkhattaṃ,

Virutañca gabbhakaraṇaṃ

Tikicchaṃ māmako na seveyyā"ti.

1. Migavākkaṃ - machasaṃ. Migacakkaṃ - syā. [PTS.] Migapakkha - sa. 2. Migavākkapāṭhakā

- machasaṃ. Migacakkapāṭhikā - [PTS]. 3. Komārakavejjaṃ - syā.

[A.] Catukkaṅguttara - urulavelavagga.

[BJT Page 530] [\x 530/]

14 - 14

Nindāya [PTS Page 384] [\q 384/] nappavedheyya

Na unnameyya pasaṃsito bhikkhu,

Lobhaṃ saha macchariyena

Kodhaṃ pesuniyañca 1 panudeyya.

Nindāya nappavedheyyāti - idhekacce bhikkhuṃ nindanti: jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena

vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā

vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Atimānoti

idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā

dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā

paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā

vā gottena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Nindanti garahanti upavadanti, nindito

garahito upavadito nindāya garahāya upavādena akittiyā avaṇṇahārikāya na vedheyya

nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na

santāsaṃ āpajjeyya. Abhīru assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso vihareyyāti nindāya nappavedheyya.

Na unnameyya pasaṃsito bhikkhūti - idhekacce bhikkhuṃ pasaṃsanti: jātiyā vā vā gottena vā

kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā ajjhenena 7vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā

vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā ajjhenena 7vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā

vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. Atimānoti

idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena vā aññataraññatarena vā vatthunā pasaṃsanti

thomenti kittenti vaṇṇenti. Pasaṃsito thomito kittito vaṇṇito pasaṃsāya thomanena kittiyā

vaṇṇahārikāya unnatiṃ na kareyya, unnāmaṃ na kareyya, mānaṃ na kareyya, thambhaṃ na

kareyya, na tena mānaṃ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti - na

unnameyya pasaṃsito bhikkhu.

Lobhaṃ saha macchariyena kodhaṃ pesuniyañca 1 panudeyyāti lobhoti " yo lobho lubbhanā

lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ;"[A] macchariyanti

pañca macchariyāni: āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ

vaṇṇamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ, yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā

maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati

macchariyaṃ. [B] api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi

macchariyaṃ, āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho; idaṃ vuccati6 macchariyaṃ; kodhoti

"yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo, doso padoso

sampadoso cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṃ, doso dussanā

dussitattaṃ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ, virodho paṭivirodho [PTS Page 385] [\q 385/]

chaṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa. "[B]

1.) Pesuneyyaṃ ca - sa, 2. Assuropo - sīmu 11.

[A.] Dhammasaṅgaṇi cittuppādakaṇḍa. [A.] Dhammasaṅgaṇi nikkhepakaṇḍa.

[BJT Page 532] [\x 532/]

Pesuniyanti idhekacco pisunavāco hoti: ito sutvā amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra

vā sutvā imesaṃ akkhātā amusaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhettā bhinnānaṃ vā

anuppadātā vaggarāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Iti vuccati

pesuññaṃ. Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṃ upasaṃharati: piyakamyatāya vā

bhedādhippāyena vā. Kathaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati? 'Imassa piyo

bhavissāmi, manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo

bhavissāmī'ti evaṃ piyakamyatāya pesuññaṃ upasaṃharati. Kathaṃ bhedādhippāyena

pesuññaṃ upasaṃharati? 'Kathaṃ ime nānā assu, vaggā assu, dvidhā assu, dvejjhā assu, dve

pakkhā assu, bhijjeyyuṃ na samāgaccheyyuṃ, dukkhaṃ na phāsu vihareyyu'nti evaṃ

bhedādhippāyena pesuññaṃ upasaṃharati. Lobhaṃ saha macchariyena kodhaṃ pesuniyañca

panudeyyāti lobhañca macchariyañca kodhañca pesuññañca nudeyya panudeyya pajaheyya

vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti - lobhaṃ saha macchariyena kodhaṃ

pesuniyañca panudeyya.

Tenāha bhagavā:

"Nindāya nappavedheyya

Na unnameyya pasaṃsito bhikkhu,

Lobhaṃ saha macchariyena

Kodhaṃ pesuniyañca panudeyyā"ti.

14 - 15

Kayavikkaye na tiṭṭheyya

Upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci,

Gāme ca nābhisajjeyya

Lābhakamyā janaṃ na lapayeyya.

Kayavikkaye [PTS Page 386] [\q 386/] na tiṭṭheyyāti - ye kayavikkayā vinaye

paṭikkhittā, na te imasmiṃ atthe adhippetā. Kathaṃ kayavikkaye tiṭṭhati? Pañcannaṃ

saddhiṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā aññaṃ vā kañci parikkhāraṃ vañcaniyaṃ vā karonto udayaṃ

vā patthayanto parivatteti, evaṃ kayavikkaye tiṭṭhati, kathaṃ kayavikkaye na tiṭṭhati?

Pañcannaṃ saddhiṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā aññaṃ vā kañci parikkhāraṃ na vañcaniyaṃ vā

karonto na udayaṃ vā patthayanto parivatteti. Evaṃ kayavikkaye na tiṭṭhati. Kayavikkaye

na tiṭṭheyyāti kayavikkaye na tiṭṭheyya, na santiṭṭheyya, kayavikkayaṃ pajaheyya,

vinodeyya, byantīkareyya, anabhāvaṃ gameyya, kayavikkayā ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - kayavikkaye

na tiṭṭheyya.

[BJT Page 534] [\x 534/]

Upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñcīti - katame upavādakarā kilesā? Santeke

samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti,

āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyo

dibbacakkhukā paracittaviduniyo. Tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ

pajānanti. Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi

upavadeyyuṃ. Katame oḷārikā kilesā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Ime

vuccanti oḷārikā kilesā. Katame majjhimā kilesā? Kāmavitakko vyāpādavitakko

vihiṃsāvitakko. Ime vuccanti majjhimā kilesā. Katame sukhumā kilesā? Ñātivitakko

janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaññutto vitakko

lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko anavaññattipaṭisaññutto vitakko. Ime vuccanti

sukhumā kilesā. Tehi oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi na

upavadeyya, upavādaṃ na kareyya, upavādakare kilese na kareyya, na janeyya, na

sañjaneyya, na nibbatteyya nābhinibbatteyya. Upavādakare kilese pajaheyya vinodeyya [PTS

Page 387] [\q 387/] byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya. Upavādakarehi kilesehi ārato

assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā

vihareyya. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti

'upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci'

Game ca nābhisajjeyyāti - kathaṃ game sajjati? Idha bhikkhu gāme gihīhi saṃsaṭṭho viharati

sahanandī sahasokī sukhitesu sukhito dukkhitesu dukkhito. Uppannesu kiccakaraṇīyesu

attanā voyogaṃ āpajjati. Evampi gāme sajjati. Athavā bhikkhu pubbanhasamayaṃ nivāsetvā

pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena

arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṃvutehi indriyehi. So tatra

tatra sajjati. Tatra tatra gaṇhāti. Tatra tatra bajjhati. Tatra tatra anayabyasanaṃ āpajjati.

Evampi gāme sajjati.

[BJT Page 536] [\x 536/]

Kathaṃ gāme na sajjati? Idha bhikkhu gāme gihīhi asaṃsaṭṭho viharati: na sahanandī na

sahasokī na sukhitesu sukhito, na dukkhitesu dukkhito. Uppannesu kiccakaraṇīyesu na

attanā voyogaṃ āpajjati. Evampi gāme na sajjati. Athavā bhikkhu pubbanhasamayaṃ

nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena

rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi. So tatra tatra

na sajjati. Tatra tatra na gaṇhāti. Tatra tatra na bajjhati. Tatra tatra na anayabyasanaṃ

āpajjati evampi gāme na sajjati, gāme ca nābhisajjeyyāti gāme na sajjeyya na gaṇheyya na

bajjheyya na palibajjheyya. Agiddho assa agathito1 amucchito anajjhopanno vītagedho

vigatagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho nicchāto nibbuto

sītibhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā vihareyyāti - gāme ca nābhisajjeyya.

Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti - katamā lapanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa [PTS

Page 388] [\q 388/] pāpicchassa icchāpakatassa āmisacakkhukassa

lokadhammagarukassa yā paresaṃ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā

samunnahanā ukkācanā samukkācanā anuppiyabhāṇīti cāṭukamyatā muggasupyatā2

pāribhaṭṭatā parapiṭṭhimaṃsikatā, yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā sithilavācatā

apharusavācatā, ayaṃ vuccati lapanā, api ca dvīhi kāraṇehi janaṃ lapati: attānaṃ vā nīcaṃ

ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapentā janaṃ lapati. Attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ

ṭhapento janaṃ lapati. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento janaṃ lapati?

'Tumhe me bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi

vīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Ye pime aññe dātuṃ vā kātuṃ

vā maññanti, tumhe nissāya tumhe sampassantā. Yampi me purāṇaṃ mātāpettikaṃ

nāmadheyaṃ, tampi me antarahitaṃ. Tumhehi ahaṃ ñāyāmi asukassa kulupako asukāya

kulūpako'ti. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento janaṃ lapati. Kathaṃ

attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento janaṃ lapati? 'Ahaṃ tumhākaṃ bahūpakāro,

tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ saraṇaṃ gatā,

pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesu micchācārā paṭiviratā, musāvādā

paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Ahaṃ tumhākaṃ uddesaṃ demi.

Paripucchaṃ demi.

1. Agadhito - sīmu11. Machasaṃ. 2. Muggasuppatā - sīmu11. Muggasupatā - [PTS.]

[BJT Page 538] [\x 538/]

Uposathaṃ ācikkhāmi. Navakammaṃ adhiṭṭhāmi. Atha ca pana tumhe maṃ ujjhitvā aññe

sakkarotha garukarotha mānetha pūjethā'ti evampi attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ

ṭhapento [PTS Page 389] [\q 389/] janaṃ lapati. Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyāti

lābhahetu labhe paccayā labhe kāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṃ paripācento janaṃ na

lapeyya lapanaṃ pajaheyya, vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya, lapanā ārato

assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto. Vimariyādīkatena cetasā

vihareyyāti - lābhakamyā janaṃ na lapayeyya.

Tenāha bhagavā;

" Kayavikkaye na tiṭṭheyya

Upavādaṃ bhikkhu na kareyya kuhiñci,

Game ca nābhisajjeyya

Lābhakamyā janaṃ na lapayeyyā"ti.

14 - 16

Na ca katthiko siyā bhikkhu

Na ca vācaṃ payuttaṃ 1 bhāseyya,

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyya

Kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyya.

Na ca katthiko siyā bhikkhūti - idhekacco katthī hoti vikatthī. So katthati vikatthī "

ahamasmi sīlasampanno'ti vā, vatasampanno'ti vā, sīlabbatasampanno'ti vā, jātiyā vā

gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā

kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā

aññataraññatarena vā vatthunā, uccā kulā pabbajitoti vā mahābhogakulā pabbajitoti vā

uḷārabhogakulā pabbajitoti vā, suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā

āraññikoti vā piṇḍapātikoti vā, paṃsukūlikoti vā, tecīvarikoti vā, sapadānacārikoti vā

khalupacchābhattikoti vā, nesajjikoti vā, yathāsanthatikoti vā, paṭhamassa jhānassa lābhīti

vā, dutiyassa jhānassa lābhīti vā, tatiyassa jhānassa lābhīti vā, catutthassa jhānassa lābhīti

vā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā,

ākiñcaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā

katthati vikatthati. Evaṃ na kattheyya na vikattheyya, katthanaṃ pajaheyya vinodeyya

byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya. Katthanā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo

vippamutto visaññutto, vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - na ca katthiko siyā bhikkhu.

1. Saṃyuttaṃ - sa payutaṃ - su.

[BJT Page 540] [\x 540/]

Na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyyāti - katamā payuttavācā? Idhekacco [PTS Page 390] [\q 390/]

cīvarapayuttaṃ vācaṃ bhāsati, piṇḍapātapayuttaṃ vācaṃ bhāsati, senāsanapayuttaṃ vācaṃ

bhāsati, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapayuttaṃ vācaṃ bhāsati. Ayampi vuccati

payuttavācā. Atha vā cīvarahetu piṇḍapātahetu senāsanahetu

gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu saccampi bhaṇati, musāpi bhaṇati, pisunampi bhaṇati,

apisunampi bhaṇati, pharusampi bhaṇati, apharusampi bhaṇati, samphappalāpampi

bhaṇati, asamphappalāpampi bhaṇati, mantāpi vācaṃ bhāsati. Ayampi vuccati payuttavācā.

Athavā, pasannacitto paresaṃ dhammaṃ deseti: 'aho, vata me dhammaṃ suṇeyyuṃ, sutvā ca

dhamme pasīdeyyuṃ, pasannā ca me pasannākāraṃ kareyyu'nti. Ayampi vuccati

payuttavācā. Na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyyāti - antamaso dhammadesanaṃ vācaṃ upādāya

payuttavācaṃ na bhāseyya, na katheyya, na bhaṇeyya, na dīpayeyya, na vohareyya,

payuttaṃ vācaṃ pajaheyya, vinodeyya, byantīkareyya, anabhāvaṃ gameyya, payuttavācāya

ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena

cetasā vihareyyāti - na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyya.

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyyāti - 'pāgabbhiya'nti tīṇi pāgabbhiyāni: kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ,

vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ, cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ. Katamaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco

saṅghagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, gaṇagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti,

bhojanasālāyapi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, jantāghare pi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti,

udakatitthe pi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ pavisantopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ

dasseti, antaragharaṃ paviṭṭhopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittikārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati,

uccepi āsane nisīdati, sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati, [PTS Page 391] [\q 391/] ṭhitakopi

bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittikārakato therānaṃ

bhikkhūnaṃ anupāhanānaṃ caṅkamantānaṃ saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame

caṅkamantānaṃ ucce caṅkame caṅkamati, chamāya caṅkamantānaṃ caṅkame caṅkamati,

ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati, uccepi

āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

[BJT Page 542] [\x 542/]

Kathaṃ bhojanasālāya kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco bhojanasālāya acittīkārakato

there bhikkhū anupakhajja nisīdati, navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati, ghaṭṭayantopi

tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati,

sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ

bhojanasālāya kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco jantāghare acittīkārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati,

uccepi āsane nisīdati, anāpucchāpi kaṭṭhaṃ pakkhipati, anāpucchāpi dvāraṃ pidahati. Evaṃ

jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco udakatitthe acittikārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati, puratopi otarati, ghaṭṭayantopinahāyati1 puratopi nahāyati,

uparitopi nahāyati, ghaṭṭayantopi uttarati, puratopi uttarati, uparipi uttarati. Evaṃ

udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

pavisanto acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati, puratopi gacchati.

Vokkammapi therānaṃ bhikkhūnaṃ purato purato gacchati. [PTS Page 392] [\q 392/]

evaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

paviṭṭho ' na pavisatha2 bhante'ti vuccamāno pavisati. ' Na tiṭṭhatha bhante'ti vuccamāno

tiṭṭhati. ' Na nisīdatha bhante'ti vuccamāno nisīdati. Anokāsampi pavisati,

anokāsepi3tiṭṭhati, anokāsepi nisīdati. Yānipi tāni honti kulānaṃ ovarakāni gūḷhāni ca

paṭicchannāni ca yattha kulitthiyo kuladhītaro4 kulasuṇhāyo kulakumāriyo nisīdanti,

tatthapi sahasā pavisati. Kumārakassapi sīsaṃ5 parāmasati. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho

kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Idaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Katamaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti,

gaṇagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti, antaragharaṃ paviṭṭhopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ

dasseti.

1. Nhāyati - machasaṃ [PTS]. 2. Pavisa - machasaṃ. Sīmu11 [PTS]. 3. Anokāsampi -

saumu11. 4. Kuladhītāyo - sīmū11. 5. Kumārakassa sīsampi - machasaṃ. Sīmu11.

[BJT Page 544] [\x 544/]

Kathaṃ saṅghagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato

there bhikkhū anāpucchā vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati.

Pañhaṃ vissajjeti. Pātimokkhaṃ uddisati. hitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṃ saṅghagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittikārakato there

bhikkhū anāpucchā vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ

vissajjeti. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Ārāmagatānaṃ bhikkhunīnaṃ

upāsakānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ vissajjeti. hitakopi bhaṇati.

Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

paviṭṭho itthiṃ vā kumāriṃ vā evamāha: itthannāme, itthaṃgotte. Kiṃ atthi? Yāgu atthi?

Bhattaṃ atthi? Khādanīyaṃ atthi? Kiṃ pivissāma? Kiṃ bhuñjissāma? [PTS Page 393] [\q

393/] kiṃ khādissāma? Kiṃ vā atthi kiṃ vā me dassathāti vippalapati. Evaṃ antaragharaṃ

paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti idaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Katamaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco na uccākulā pabbajito samāno uccākulā

pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na mahābhogakulā pabbajito samāno

mahābhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na uḷārabhogakulā

pabbajito samāno uḷārabhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena. Na

suttantiko samāno suttantikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena. Na suttantiko samāno

suttantikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena, na vinayadharo samāno, na

dhammakathiko samāno, na khalupacchābhattiko samāno, na nesajjiko samāno, na

yathāsanthatikaṅgo samāno yathāsanthatikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena. Na

paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ

karoti cittena. Na dutiyassa jhānassa - na tatiyassa jhānassa - na catutthassa jhānassa lābhī

samāno na ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhī samāno - na viññāṇañcāyatanasamāpattiyā

- na ākiñcaññāyatanasamāpattiyā - na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ karoti cittena. Idaṃ

cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

[BJT Page 546] [\x 546/]

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyyāti - pāgabbhiyaṃ na sikkheyya na careyya na ācareyya na

samācareyya na samādāya vatteyya, pāgabbhiyaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyya, pāgabbhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto

visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - pāgabbhiyaṃ na sikkheyya.

Kathaṃ [PTS Page 394] [\q 394/] viggāhikaṃ na kathayeyyāti - katamā viggāhikā kathā?

Idhekacco evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti: na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ

dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno

tvamasi. Ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitamme, asahitante. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca.

Pacchāvacanīyaṃ pure avaca. Āciṇṇante1 viparāvattaṃ. Āropito te vādo. Niggahītosi. Cara

vādappamokkhaya. Nibbeṭhehi sace pahosī'ti. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: "viggāhikāya kho

moggallāna kathāya sati kathābāhullaṃ paṭikaṅkhaṃ, kathābāhulle sati uddhaccaṃ,

uddhatassa asaṃvaro, asaṃvutassa ārā cittaṃ samādhimhā"ti, [a]

Kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyyāti viggāhikaṃ kathaṃ na katheyya na bhaṇeyya na

dīpeyya na vohareyya; viggāhikaṃ kathaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ

gameyya; viggāhikakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto

visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyya.

Tenāha bhagavā:

"Na ca katthiko siyā bhikkhu

Na ca vācaṃ payuttaṃ bhāseyya,

Pāgabbhiyaṃ na sikkheyya

Kathaṃ viggāhikaṃ na kathayeyyā"ti.

14 - 17

Mosavajje na niyyetha

Sampajāno saṭhāni na kayirā,

Atha jīvitena paññāya

Sīlabbatena nāññamatimaññe.

Mosavajje na niyyethāti - mosavajjaṃ vuccati musāvādo; idhekacco sabhāgato vā parisagato

vā mosavajjaṃ pagāhatīti mosavajjaṃ vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato vā

parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto

sakkhipuṭṭho " ehambho purisa, yaṃ jānāsi, taṃ vadehī"ti. So ajānaṃ vā āha: 'jānāmī'ti.

Jānaṃ vā āha: 'na jānāmī'ti. Apassaṃ vā āha: 'passāmī'ti. Passaṃ vā āha: 'na passāmī'ti. Iti

attahetu vā parahetu vā dhanahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati. [A]

idaṃ vuccati mosavajjaṃ. Api ca tihākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musā

bhaṇissa'nti. Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā mayā bhaṇita'nti.

Imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Api ca, catuhākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti

'musā bhaṇissa'nti. Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā mayā

bhaṇita'nti. Vinidhāya diṭṭhiṃ. Imehi catuhākārehi musāvādo hoti. Apica, pañcahākārehi -

chahākārehi - sattahākārehi - aṭṭhahākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musā

bhaṇissa'nti. Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti. Bhaṇitassa hoti 'musā mayā [PTS Page

395] [\q 395/] bhaṇantassa. Vinidhāya diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ,

vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ. Imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti.

[A.] Sattakaṅguttara - avyākatavagga [b.] Majjhimanikāya - sāleyyasutta, tikaṅguttara

puggalavagga

[BJT Page 548] [\x 548/]

Mosavajje na niyyethāti - mosavajjena yāyeyya na niyyāyeyya na vuyheyya na saṃhareyya,

mosavajjaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya; mosavajjā ārato assa

virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā

vihareyyāti - mosavajje na niyyetha.

Sampajāno saṭhāni na kayirāti - katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ

tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkharatā kakkhariyaṃ parikkattatā pārikkhattiyaṃ, idaṃ

vuccati sāṭheyyaṃ. [A]

Sampajāno saṭhāni na kayirāti - sampajāno hutvā sāṭheyyaṃ na kareyya na janeyya na

sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, sāṭheyyaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyya; sāṭheyyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto

visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - sampajāno saṭhāni na kayirā.

Atha jīvitena paññāya sīlabbatena nāññamatimaññeti - 'athā'ti padasandhi padasaṃsaggo

padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā etaṃ athāti; idhekacco

lūkhajīvikaṃ jīvanto paraṃ paṇītajīvikaṃ jīvantaṃ atimaññati: kiṃ panāyaṃ bahulājīvo

sabbaṃ sambhakkheti, seyyathīdaṃ: mūlabījaṃ khandhabījaṃ eebijaṃ1 aggabījaṃ

bījabījameva pañcamaṃ, asanivicakkaṃ2 dantakuṭaṃ samaṇappavādenāti3. So tāya

lūkhajīvikāya paraṃ paṇītajīvikaṃ jīvantaṃ atimaññati. Idhekacco paṇītajīvikaṃ jīvanto

paraṃ lūkhajīvikaṃ jīvantaṃ atimaññati: " kaṃ panāyaṃ appapuñño appesakkho na lābhi

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti. " So tāya paṇītajīvikāya

paraṃ [PTS Page 396] [\q 396/] lūkhajīvikaṃ jīvantaṃ atimaññati. Idhekacco

paññāsampanno hoti, so puṭṭho pañhaṃ vissajjeti. Tassa evaṃ hoti: ahamasmi

paññāsampanno; ime panaññe na paññasampannāti. So tāya paññāsampadāya paraṃ

atimaññati. Idhekacco sīlasampanno hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhāpadesu. Tassa

evaṃ hoti: 'ahamasmi sīlasampanno ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā'ti. So tāya

sīlasampadāya paraṃ atimaññati. Idhekacco vatasampanno hoti: āraññiko vā piṇḍapātiko

vā paṃsukūliko vā tecīvariko vā sapadānacāriko vā khalupacchābhattiko vā nesajjiko vā

yathāsanthatiko vā, tassa evaṃ hoti: 'ahamasmi vatasampanno. Ime panaññe na

vatasampannā'ti. So tāya vatasampadāya paraṃ atimaññati.

1. Elubījaṃ - sīmu. 11. 2. Asaniva cakkaṃ - sīmu 11. 3. Samaṇappadhānoti - sīmu11

asanivicakkadantakuṭasamaṇappadhānenāti - machasaṃ.

Asanivicakkadantakuṭasamaṇappadhānātiṇṇeti - [PTS].

A. Khuddakavatthu vibhaṅga.

[BJT Page 550] [\x 550/]

Atha jīvitena paññāya sīlabbatena nāññamatimaññeti - lūkhajīvikāya vā paṇītajīvikāya vā

paññāsampadāya vā sīlasampadāya vā vatasampadāya vā paraṃ nātimaññeyya nāvajāneyya,

na tena mānaṃ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti - atha jīvitena

paññāya sīlabbatena nāññamatimaññe.

Tenāha bhagavā:

" Mosavajje na niyyetha

Sampajāno saṭhāni na kayirā,

Atha jīvitena paññāya

Sīlabbatena nāññamatimaññe"ti.

14 - 18

Sutvā dūsito 1 bahuṃ vācaṃ

Samaṇānaṃ vā puthuvacanānaṃ,

Pharusena ne na paṭivajjā

Na hi santo paṭiseniṃ 2 karonti.

Sutvā [PTS Page 397] [\q 397/] dūsito bahuṃ vācaṃ samaṇānaṃ vā puthuvacanānanti -

'dūsito' ti dūsito khuṃsito ghaṭṭito vambhito garahito upavadito; samaṇāti ye keci ito

bahiddhā paribbājūpagatā paribbājasamāpannā; puthuvacanānanti khattiyā ca brāhmaṇā ca

vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca te bahukāhi vācāhi

aniṭṭhāhi akantāhi amanāpāhi akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ

vihiṃseyyuṃ; tesaṃ bahuvācaṃ aniṭṭhaṃ akantaṃ amanāpaṃ sutvā suṇitvā uggahitvā

upadhārayitvā upalakkhayitvāti - sutvā dūsito1 bahuṃ vācaṃ samaṇānaṃ vā

puthuvacanānaṃ.

Pharusena ne na paṭivajjāti - 'pharusenā'ti pharusena kakkhalena; na paṭivajjā na

paṭibhaṇeyya, akkosantaṃ na paccakkoseyya, rosantaṃ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṃ na

paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṃ kareyya, na bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na

vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṃ

pajaheyya, vinodeyya, byantīkareyya, anabhāvaṃ gameyya,

kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti pharusena ne na paṭivajjā.

1. Rusito - su 2. Paṭiseni - su.

[BJT Page 552] [\x 552/]

Na hi santo paṭiseniṃ karontīti - ' santo'ti rāgassa santattā santo, dosassa - mohassa -

kodhassa upanāhassa - makkhassa - paḷāsassa - issāya macchariyassa - māyāya -

sāṭheyyassa thambhassa - sārambhassa - mānassa - atimānassa madassa - pamādassa -

sabbakilesānaṃ - sabbaduccaritānaṃ - sabbadarathānaṃ sabbapariḷāhānaṃ sabbasantāpānaṃ

- sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā

paṭippassaddhoti 'santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti 'santo'.

Na hi santo paṭiseniṃ karontīti santo paṭiseniṃ paṭimallaṃ paṭibhaṇḍanaṃ paṭipakkhaṃ na

karonti na janenti [PTS Page 398] [\q 398/] na sañjanenti na nibbattenti

nābhinibbattentīti - na hi santo paṭiseniṃ karonti.

Tenāha bhagavā:

"Sutvā dūsito bahuṃ vācaṃ1

Samaṇānaṃ puthuvacanānaṃ,

Pharusena ne na paṭivajjā

Na hi santo paṭiseniṃ karontī"ti.

14 - 19

Vatañca dhammamaññāya

Vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe,

Santīti nibbutiṃ ñatvā

Sāsane gotamassa nappamajjeyya.

Etañca dhammamaññāyāti - 'eta'nti ācikkhitaṃ desitaṃ paññāpitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaṭaṃ

vibhattaṃ uttānīkataṃ pakāsitaṃ. Dhammamaññāyāti jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvāti evampi etañca dhammamaññāya. Athavā, samañca visamañca pathañca

vipathañca sāvajjañca anavajjañca hīnañca paṇītañca kaṇhañca sukkañca viññugarahitañca

viññuppasatthañca dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti evampi vatañca dhammamaññāya. Athavā sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ

apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu

paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ

satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde

pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca

nibbānagāminiñca paṭipadaṃ dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvāti evampi - etañca dhammamaññāya.

Vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkheti - 'vicina'nti vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto

vibhāvayanto vibhūtaṃ karonto sabbe saṅkhārā aniccāti - pe - yaṃ kiñci samudayadhammaṃ

sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti vicinanto [PTS Page 399] [\q 399/] pavicinanto tulayanto

tīrayanto vibhāvayanto. Vibhūtaṃ karontoti vicinaṃ bhikkhu; ' sadā'ti sadā sabbadā

sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ

udakomikājātaṃ2 avīcisantatisahitaṃ phussitaṃ3 purebhattaṃ pacchābhattaṃ, purimaṃ yāmaṃ

majjhimaṃ yāmaṃ pacchimaṃ yāmaṃ, kāle juṇhe, vasse hemante gimhe, purime

vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe; satoti catuhi kāraṇehi sato:

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato; citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; aparehipi catuhi kāraṇehi sato;

asatiparivajjanāya sato; satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ katattā sato; satipaṭipakkhānaṃ

dhammānaṃ hatattā sato; satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato; aparehipi catuhi

kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato; satiyā vasitattā sato; satiyā pāguññatāya sato;

satiyā apaccorohaṇatāya sato. Aparehi catuhi kāraṇehi sato: sattattā4 sato, samitattā sato,

santattā sato, santidhammasamannāgatattā sato, buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā

sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato,

ānāpānasatiyā sato, maraṇasatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati

anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā apammussanatā sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, [a] ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā

upeto samupeto apagato5 samupagato6 upapanno samupapanno samannāgato. So vuccati

sato.

1. Bahuvācaṃ - sīmu. 11.

[BJT Page 554] [\x 554/]

Sikkheti - tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu,

khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro, mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca

akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ

upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso

ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati.

Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti,

yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ' upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ1 upasampajja

viharati. Sukhassa ca pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ

atthaṅgamā adukkhaṃ asukhaṃ2 upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja

viharati. Ayaṃ adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodho'ti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime

āsavā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

āsavanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā.

Imā tisso sikkhāyo1 āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya,

paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto

sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ

samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya,

pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento

sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya, samācareyya, samādāya

vatteyyāti - tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe.

Santīti nibbutaṃ ñatvāti - rāgassa nibbutiṃ santīti ñatvā, dosassa - mohassa - pe -

Sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbutiṃ santīti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvāti - santīti nibbutiṃ ñatvā.

Sāsane gotamassa nappamajjeyyāti - gotamassa sāsane buddhasāsane jinasāsane

tathāgatasāsane devadevasāsane1 arahantasāsane; nappamajjeyyāti sakkaccakārī assa

sāccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittachando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu

'kadāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ - pe - aparipūraṃ vā

samādhikkhandhaṃ - paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ - vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ

- kadāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ

vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ nirodhaṃ sacchikareyya'nti. Yo tattha chando ca

vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ

padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti - sāsane gotamassa

nappamajjeyya.

Tenāha bhagavā:

" Etañca dhammamaññāya

Vicinaṃ bhikkhu sadā sato sikkhe,

Santīti nibbutiṃ ñatvā

Sāsane gotamassa nappamajjeyyā"ti.

14 - 20

Abhibhū [PTS Page 400] [\q 400/] hi so anabhibhūto

Sakkhidhammamanitīhamadassī,

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane

Appamatto sadā namassamanusikkheti. ( Bhagavā)

1. Devasāsane - sīmu11 [PTS.] Machasaṃ.

[BJT Page 556] [\x 556/]

Abhibhū hi so anabhibhūtoti - 'abhibhū'ti rūpābhibhū saddābhibhū gandhābhibhū rasābhibhū

phoṭṭhabbābhibhū dhammābhibhū, anabhibhūto kehici kilesehi; abhibhosi1 ne hīno pāpake

akusale dhamme saṅkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ jātijarāmaraṇiyeti -

abhibhū hi so anabhibhūto.

Sakkhidhammamanitīhamadassīti - ' sakkhidhamma'nti na itihītihaṃ na itikirāya na

paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na

diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ addasi addakkhi

apassi paṭivijjhatīti - sakidhammamanitihamadassī.

Tasmā hi tassa bhagavato sāsaneti - 'tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā

tannidānaṃ. Tassa bhagavato sāsaneti tassa bhagavato sāsane gotamasāsane buddhasāsane

jinasāsane tathāgatasāsane devadevasāsane arahantasāsaneti - tasmā hi tassa bhagavato

sāsane.

Appamatto sadā namassamanusikkheti bhagavāti - ' appamatto'ti sakkaccakārī yapento

yāpento. Appamattoti - sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko

anikkhittachando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā

sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya

anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca

sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.

'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ

tattha tattha paññāya anugaṇheyyaṃ yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca

appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo

kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ paripūraṃ vā

vimuttikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyyaṃ yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā

vimuttiñānadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca

vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ

adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ

parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ,

asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyyanti 'yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca

ussoḷhī ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo

appamādo kusalesu dhammesūti sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ

satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ2 poṅkhānupoṅkhaṃ3 udakomikājātaṃ avīcisantatisahitaṃ

phūssitaṃ4 purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ pacchimaṃ yāmaṃ

kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime

vayokhandhe; namassanti kāyena vā namassamāno vācāya vā namassamāno cittena vā

namassamāno anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno dhammānudhammapaṭipattiyā vā

namassamāno [PTS Page 401] [\q 401/] sakkurumāno garuṃ kurumāno mānayamāno

pūjayamāno apacayamāno. Anusikkheti tisso sikkhāyo: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā

adhipaññāsikkhā

Sikkheti - tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu,

khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro, mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca

akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ

upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso

ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati.

Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti,

yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ' upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ1 upasampajja

viharati. Sukhassa ca pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ

atthaṅgamā adukkhaṃ asukhaṃ2 upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja

viharati. Ayaṃ adhicittasikkhā. Imā tisso sikkheyya careyya ācareyya samācareyya samādāya

vatteyya; bhagavāti gāravādhivacanaṃ; apica, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā;

bhaggamohoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti1

bhagavā; bhaggakilesoti bhagavā; bhaji vibhaji paṭivibhaji dhammaratananti bhagavā;

bhavānaṃ antakaroti bhagavā; bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;

bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāti appasaddāni appanigghosāni

vijanātāni manussarāhaseyyāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

vīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā;

bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā; 'bhagavā'ti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti - appamatto sadā namassamanusikkheti bhagavā.

Tenāha bhagavā:

" Abhibhū hi so anabhibhūto

Sakkhidhammamanitīhamadassī,

Tasmā hi tassa bhagavato sāsane

Appamatto sadā namassamanusikkheti, (bhagavā"ti. )

Tuvaṭakasuttaniddeso samatto cuddasamo.

1. Abhibhū hi - sīmu11. Machasaṃ. [PTS.] Adhibhosi - sa.

[BJT Page 558] [\x 558/]

15.

Attadaṇḍasuttaniddeso.

Atha attadaṇḍasuttaniddeso vuccate:

15 - 1

Attadaṇḍā [PTS Page 402] [\q 402/] bhayaṃ jātaṃ

Janaṃ passatha medhagaṃ,

Saṃvegaṃ kittayissāmi

Yathā saṃvijitaṃ mayā.

Attadaṇḍā bhayaṃ jātanti - ' daṇḍā'ti tayo daṇḍā: kāyadaṇḍo vacīdaṇḍe manodaṇḍo.

Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo. Catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo, tividhaṃ

manoduccaritaṃ manodaṇḍo. Bhayanti dve bhayāni: diṭṭhadhammikañca bhayaṃ

samparāyikañca bhayaṃ. Katamaṃ diṭṭhadhammikaṃ bhayaṃ? Idhekacco kāyena duccaritaṃ

carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Pāṇampi hanti, adinnampi ādiyati,

sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati,

paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tamenaṃ gahetvā rañño dassenti: ' ayaṃ deva' coro

āgucārī. Imassa yaṃ icchati, taṃ daṇḍaṃ paṇehīti. Tamenaṃ rājā paribhāsati. So

paribhāsapaccayā bhayaṃ uppādeti, dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ

dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa: attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ. Ettakenapi rājā na tussati. Tamenaṃ rājā bandhāpeti andubandhanena [PTS Page

403] [\q 403/] vā rajjubandhanena vā saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā

latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā

pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā

nigamabandhanena vā nagarabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā

antamaso savacanīyampi karoti 'na te labbhā ito pakkamitu'nti. So bandhanapaccayāpi

dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa:

attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Ettakenapi rājā na tussati.

Rājā tassa dhanaṃ āharāpeti: sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā. So dhanajānipaccayāpi

dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa:

attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Ettakenapi rājā na tussati.

Tamenaṃ rājā vividhā kammakaraṇā kārāpeti:

[BJT Page 560] [\x 560/]

Kasāhipi tāḷeti vettehipi tāḷeti. Addhadaṇḍakehipi tāḷeti. Hatthampi chindati. Pādampi

chindati. Hatthapādampi chindati. Kaṇṇampi chindati. Nāsampi chindati. Kaṇṇanāsampi

chindati. Bilaṅgathālikampi karoti. Saṅkhamuṇḍikampi karoti. Rāhumukhampi karoti.

Jotimālikampi karoti hatthapajjotikampi karoti. Erakavattikampi karoti. Cīrakavāsikampi

karoti. Eṇeyyakampi karoti. Balisamaṃsikampi karoti. Kahāpaṇikampi karoti.

Khārāpatacchikampi karoti. Palighaparivattikampi karoti palālapiṭṭhikampi karoti. Tattenapi

telena osiñcati. Sunakhehipi khādāpeti. Jīvantampi sūle uttāseti. Asināpi sīsaṃ chindati. So

kammakāraṇapaccayāpi. Dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ

domanassaṃ kuto tassa? Attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ.

Rājā imesaṃ catuṇṇaṃ daṇḍānaṃ issaro.

So sakena kammena kāyassa bhedā parammaraṇā [PTS Page 404] [\q 404/] apāyaṃ

duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tamenaṃ nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma

kāraṇaṃ kārenti. Tattaṃ ayokhīlaṃ hatthe gamenti. Tattaṃ ayokhīlaṃ dutiye hatthe gamenti.

Tattaṃ ayokhīlaṃ pāde gamenti. Tattaṃ ayokhīlaṃ dutiye pāde gamenti. Tattaṃ ayokhīlaṃ

majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā kaṭukā tippā vedanā vedeti. Na ca tāva kālaṃ

karoti. Yāva na taṃ pāpaṃ kammaṃ byantīhoti. [A] etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto

tassa: attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Tamenaṃ nirayapālā

saṃvesetvā kuṭhārīhi tacchenti. So tattha dukkhā tippā kaṭukā vedanā vedeti. Na ca tāva

kālaṃ karoti. Yāva na taṃ pāpaṃ kammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ nirayapālā uddhapādaṃ

adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchenti. Tamenaṃ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya paṭhaviyā

sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi2 - pe -

Tamenaṃ nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi

oropentipi - pe - tamenaṃ nirayapālā uddhapādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā

pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati. So

tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati. Sakimpi adho gacchati.

Sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tippā kaṭukā vedanā vedeti. Na ca tāva kālaṃ

karoti. Yāva na taṃ pāpaṃ kammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto

tassa: attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Tamenaṃ nirayapālā

mahāniraye pakkhipanti. So kho pana mahānirayo:

1. Karaṇapaccayāpi - sīmu. 11 2. Bharentipi paccābhārentipi - sīmu11

[A.] Majjhimanikāya - devadūtasutta.

[BJT Page 562] [\x 562/]

1. Catukkaṇṇo [PTS Page 405] [\q 405/] catudvāro

Vibhatto bhāgaso mito,

Ayopākārapariyanto

Ayasā paṭikujjito.

2. Tassa ayomayā bhūmi

Jalitā tejasā yutā,

Samantā yojanasataṃ

Pharitvā tiṭṭhati sabbadā[a.]

3. Kadariyā tapanā1 ghorā accimanto durāsadā,

Lomahaṃsanarūpā ca bhismā paṭibhayā dukhā. [B]

4. Puratthimāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito,

Dahanto pāpakammante pacchimāya paṭihaññati.

5. Pacchimāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito,

Dahanto pāpakammante puratthimāya paṭihaññati.

6. Uttarāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito,

Dahanto pāpakammante dakkhiṇāya paṭihaññati.

7. Dakkhiṇāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito.

Dahanto pāpakammante uttarāya paṭihaññati.

8. Heṭṭhato ca samuṭṭhāya accikkhandho bhayānako,

Dahanto pāpakammante chadanasmiṃ paṭihaññati.

9. Chadanamhā samuṭṭhāya accikkhandho bhayānako,

Dahanto pāpakammante bhūmiyaṃ paṭihaññati.

10. Ayokapālamādittaṃ santattaṃ jalitaṃ yathā,

Evaṃ avīcinirayo heṭṭhā upari passato.

11. Tattha sattā mahāluddā mahākibbisakārino,

Accantapāpakammantā paccanti na ca miyyare.

12. Jātavedasamo kāyo tesaṃ nirayavāsinaṃ.

Passa kammānaṃ daḷhattaṃ na bhasmā hoti na masi.

13. Puratthimenapi dhāvanti tato dhāvanti pacchimaṃ,

Uttarenapi dhāvanti tato dhāvanti dakkhiṇaṃ.

14. Yaṃ yaṃ disaṃ padhāvanti taṃ taṃ dvāraṃ pithīyati,

Abhinikkhamitāsā te sattā mokkhagavesino.

15. Na te tato nikkhamituṃ labhanti kammapaccayā,

Tesaṃ ca pāpakammantaṃ avipakkaṃ kataṃ bahu"nti.

1. Kadariyā tapasā - sīmu11.

[A.] Majjhimanikāya - uparipaṇṇāsaka devadūtasutta

[B.] Saṅkiccajātaka.

[BJT Page 564] [\x 564/]

Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa: attadaṇḍato jātaṃ sañjātaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ. Yāni [PTS Page 406] [\q 406/] ca nerayikāni dukkhāni yāni ca

tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni,

tāni kuto jātāni, kuto sañjātāni, kuto nibbattāni, kuto abhinibbattāni, kuto pātubhūtāni:

attadaṇḍato jātāni sañjātāni nibbattāni abhinibbattāni pātubhūtāni.

Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ janaṃ passatha medhaganti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca

suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devatā ca manussā ca medhagaṃ janaṃ kalahaṃ janaṃ

viruddhaṃ janaṃ paṭiviruddhaṃ janaṃ āhataṃ janaṃ paccāhataṃ janaṃ āghātikaṃ 1 janaṃ

paccāghātitaṃ janaṃ passatha dakkhatha oloketha nijjhāyetha upaparikkhathāti - janaṃ

passatha medhagaṃ.

Saṃvegaṃ kittayissāmīti - saṃvegaṃ ubbegaṃ utrāsaṃ bhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ

upaddavaṃ upassaggaṃ; kittayissāmi pakittayissāmi ācikkhissāmi desissāmi paññapissāmi

paṭṭhapissāmi vicarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissamīti - saṃvegaṃ

kittayissāmi.

Yathā saṃvijitaṃ mayāti - yathā mayā attanā yeva attā2 saṃvejito ubbejito saṃvegamāpāditoti

- yathā saṃvijitaṃ mayā.

Tenāha bhagavā:

"Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ

Janaṃ passatha medhagaṃ,

Saṃvegaṃ kittayissāmi

Yathā saṃvijitaṃ mayā"ti.

15 - 2

Phandamānaṃ pajaṃ disvā macche appodake yathā,

Aññamaññehi byāruddhe disvā maṃ bhayamāvisi.

Phandamānaṃ pajaṃ disvāti - ' pajā'ti sattādhivacanaṃ; pajaṃ taṇhāphandanāya

phandamānaṃ, diṭṭhiphandanāya phandamānaṃ, [PTS Page 407] [\q 407/]

kilesaphandanāya phandamānaṃ, duccaritaphandanāya phandamānaṃ, payogaphandanāya

phandamānaṃ, vipākaphandanāya phandamānaṃ, rattaṃ rāgena phandamānaṃ, duṭṭhaṃ

dosena phandamānaṃ, mūḷhaṃ mohena phandamānaṃ, vinibaddhaṃ mānena phandamānaṃ,

vikkhepagataṃ uddhaccena phandamānaṃ, aniṭṭhāgataṃ vicikicchāya phandamānaṃ,

thāmagataṃ anusayehi phandamānaṃ, lābhena phandamānaṃ, alābhena phandamānaṃ,

yasena phandamānaṃ, ayasena phandamānaṃ, pasaṃsāya phandamānaṃ. Nindāya

phandamānaṃ, sukhena phandamānaṃ, dukkhena phandamānaṃ. Jātiyā phandamānaṃ,

jarāya phandamānaṃ, byādhinā phandamānaṃ, maraṇena phandamānaṃ,

sokaparidevadukkhadomanassūpāyāsehi phandamānaṃ, nerayikena dukkhena

phandamānaṃ, tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṃ, pettivisayikena dukkhena

phandamānaṃ, -

1. Āghāṭitaṃ, syā. 2. Saddā - sīmu11.

[BJT Page 566] [\x 566/]

Mānusikena dukkhena phandamānaṃ, gabbhokkantimūlakena dukkhena

gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena - gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena -

jātassūpanibandhakena dukkhena - jātassa parādheyyakena dukkhena attūpakkamena

dukkhena - parūpakkamena dukkhena - dukkhadukkhena saṅkhāradukkhena -

vipariṇāmadukkhena - cakkhurogena dukkhena sotarogena - ghānarogena - jivhārogena -

sīsarogena kaṇṇarogena, mukharogena, dantarogena, kāsena, pināso, ḍahena, jarena,

kucchirogena, mucchāya, pakkhandikāya, sūlāya visūcikāya kuṭṭhena gaṇḍena kilāsena

sosena, apamārena, dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā nakhasāya 1 vitacchikāya. Lohitena pittena

madhumehena, aṃsāya piḷakāya bhagandalena, pittasamuṭṭhānena ābādhena sannipātikena

ābādhena utupariṇāmajena ābādhena visamaparihārajena ābādhena opakkamikena [PTS

Page 408] [\q 408/] ābādhena kammavipākajena ābādhena, sītena uṇhena jighacchāya

pipāsāya uccārena passāvena, ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapa3 samphassena dukkhena

mātumaraṇena dukkhena pitumaraṇena dukkhena - dhītumaraṇena dukkhena -

ñātimaraṇena dukkhena - bhogavyasanena dukkhena - rogavyasanena dukkhena -

sīlavyasanena dukkhena - diṭṭhivyasanena dukkhena phandamānaṃ samphandamānaṃ

viphandamānaṃ vedhamānaṃ pavedhamānaṃ sampavedhamānaṃ; disvāti disvā passitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti - phandamānaṃ pajaṃ disvā.

Macche appodake yathāti - yathā macchā appodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā

balākāhi vā paripātiyamāni4 ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti samphandanti

vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti; evamevaṃ pajā taṇhāphandanāya

phandanti - pe -

Diṭṭhibyasanena dukkhena phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti

sampavedhantīti - macche appodake yathā.

Aññamaññehi byāruddheti - aññamaññaṃ sattā viruddhā paṭiviruddhā abāhati5 paccāhatā

āghātitaṃ6 paccāghātitā rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti,

brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena

vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi

vivadati, bhaginīpi bhaginiyā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati -

1. Rakhasāya - sa, rakkhasāya - pu. [PTS]. 2. Lohitena pittena - sīmu. 11 [PTS]. 3. Sarīsapa

- machasaṃ 4. Paripāṭiyamānā - sīmu. 11. Machasaṃ 5. Āhatā - sīmu. 11 6. Āghāṭitā - syā.

[BJT Page 568] [\x 568/]

Bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati te tattha kalahaviggahavivādāpannā

aññamaññaṃ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipiupakkamanti,

satthehipi upakkamanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti. Maraṇamattampi dukkhanti -

aññamaññehi byāruddhe.

Disvā [PTS page 409] maṃ bhayamāvisīti - ' disvā'ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā bhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ upaddavo upassaggo āvisīti -

disvā maṃ bhayamāvisi.

Tenāha bhagavā:

"Phandamānaṃ pajaṃ disvā

Macche appodake yathā,

Aññamaññehi byāruddhe

Disvā maṃ bhayamāvisī"ti.

15 - 3

Samantamasāro loko

Disā sabbā sameritā,

Icchaṃ bhavanamattano

Nāddasāsiṃ1 anositaṃ.

Samantamasāro lokoti - ' loko'ti nirayaloko tiracchānayoniloko pettivisayaloko manussaloko

devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko devaloko;

ayaṃ vuccati loko. Nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena

vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

Tiracchānāyoniloko - pettivisayaloko - manussaloko - devaloko - khandhaloko - dhātuloko

- āyatanaloko - ayaṃ loko paro loko brahmaloko - devaloko2 asāro nissāro sārāpagato

niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

avipariṇāmadhammena vā. Yathā panā naḷo asāro nissāro sārāpagato, yathā eraṇḍo asāro

nissāro sārāpagato, yathā udumbaro asāro nissāro sārāpagato, yathā setakaccho3 [PTS Page

410] [\q 410/] asāro nissāro sārāpagato, yathā pāribhaddako asāro nissāro sārāpagato,

yathā eṇapiṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udakabubbuḷakaṃ asāraṃ nissāraṃ

sārāpagataṃ, yathā marīci asāro nissāro sārāpagato, yathā kadalikkhandho4 asāro nissāro

sārāpagato, yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā, evameva nirayaloko

Asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā

dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā; -

1. Nāddasāmi - sīmu. 11. 2. Sadevaloko - syā, [PTS]. 3. Setakacco - manupa. Setagaccho -

[PTS] 4. Khadalikkhandho - sīmu11.

[BJT Page 570] [\x 570/]

Tiracchānayoniloko - pettivisayaloko manussaloko - devaloko asāro nissāro sārāpagato

niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

avipariṇāmadhammena vā; -

Khandhaloko - dhātuloko āyatanaloko - ayaṃ loko - paro loko - brahmaloko - devaloko

asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā

dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vāti - samantamasāro loko.

Disā sabbā sameritāti - ye puratthimāya disāya saṅkhārā tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā

aniccatāya, jātiyā anugatā, jarāya anusaṭā, byādhinā abhibhūtā, maraṇena abbhāhatā,

dukkhe patiṭṭhitā, atāṇā alenā asaraṇā asaraṇībhūtā. Ye pacchimāya disāya saṅkhārā ye

uttarāya disāya saṅkhārā - ye dakkhiṇāya disāya saṅkhārā - ye uttarāya anudisāya saṅkhārā

- ye pacchimāya anudisāya saṅkhārā - ye puratthimāya anudisāya1 saṅkhārā - ye

pacchimāya anudisāya saṅkhārā - ye uttarāya anudisāya saṅkhārā - ye dakkhiṇāya

anudisāya saṅkhārā - ye heṭṭhimāya disāya saṅkhārā - ye uparimāya disāya saṅkhārā - ye

dasasu disāsu saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya, jātiyā anugatā, jarāya

anusaṭā, byādhinā abhibhūtā, maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā, atāṇā alenā asaraṇā

asaraṇībhūtā.

Bhāsitampi cetaṃ:

1. "Kiñcāpi [PTS Page 411] [\q 411/] te'taṃ2 jalate3 vimānaṃ

Obhāsayaṃ uttarassaṃ disāyaṃ, 4

Rūpe raṇaṃ disvā sadā pavedhitaṃ

Tasmā na rūpe ramatī sumedho" [a]

2. "Maccunābbhāhato loko jarāya parivārito,

Taṇhāsallena otiṇṇo icchādhūmāyito sadā"[b]

3. "Sabbo ādīpito loko sabbo loko padhūpito,

Sabbo pajjalito loko sabbo loko pakampito"ti. [C]

Disā sabbā sameritā

1. Disāya - sīmu11. 2. Cetaṃ - sīmu11 3. Jalati - sīmu. 11. 4. Uttariyaṃ disāya - sīmu. 11.

Machasaṃ. [PTS]

A. Brahmasaṃyutta - paṭhamavagga. [B.] Devatāsaṃyutta - andhavagga [c.]

Bhikkhunīsaṃyutta.

[BJT Page 572] [\x 572/]

Icchaṃ bhavanamattanoti - attano bhavanaṃ tāṇaṃ lenaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ icchanto

sādiyato patthayanto pihayanto abhijappantoti - icchaṃ bhavanamattano.

Nāddasāsiṃ anositanti - ajjhositaṃ yeva addasaṃ; anajjhositaṃ nāddasaṃ. Sabbaṃ yobbaññaṃ

jarāya ositaṃ. Sabbaṃ ārogyaṃ byādhinā ositaṃ. Sabbaṃ jīvitaṃ maraṇena ositaṃ. Sabbaṃ

lābhaṃ alābhena ositaṃ. Sabbaṃ yasaṃ ayasena ositaṃ. Sabbaṃ passaṃ nindāya ositaṃ. Sabbaṃ

sukhaṃ dukkhena ositaṃ.

4. "Lābho alābhe ayaso yaso ca nindā pasaṃsā ca sukhaṃ dukhañca.

Ete aniccā manujesu dhammā asassatā vipariṇāmadhammā"ti[a]

'Nāddasāsiṃ anositaṃ'.

Tenāha bhagavā:

"Samantamasāro loko disā sabbā sameritā,

Icchaṃ bhavanamattano nāddasāsiṃ anosita"nti.

15 - 4

Osāne [PTS Page 412] [\q 412/] tveva byāruddhe disvā me aratī ahu,

Athettha sallamaddakkhiṃ duddasaṃ hadayassitaṃ.

Osāne tveva byāruddheti - 'osānetvevā'ti sabbaṃ yobbaññaṃ jarā osāpeti; sabbaṃ ārogyaṃ

byādhi osāpeti; sabbaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ osāpeti; sabbaṃ lābhaṃ alābho osāpeti; sabbaṃ yasaṃ

ayaso osāpeti; sabbaṃ pasaṃsaṃ nindā osāpeti; sabbaṃ sukhaṃ dukkhaṃ osāpetīti '

osānetveva;' byāruddheti yobbaññakāmā sattā jarāya paṭiviruddhā; ārogyakāmā sattā

byādhinā paṭiviruddhā; jīvitukāmā sattā maraṇena paṭiviruddhā; lābhakāmā sattā alābhena

paṭiviruddhā; yasakāmā sattā ayasena paṭiviruddhā; pasaṃsākāmā sattā nindāya

paṭiviruddhā; sukhakāmā sattā dukkhena paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā

paccāghātitāti ' osānetveva byāruddhe. '

[A.] Aṭṭhakaṅguttara - mettāvagga

[BJT Page 574] [\x 574/]

Disvā me arati ahūti - 'disvā'ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti disvā; me aratīti yā arati yā anabhirati yā anabhiramaṇā yā ukkaṇṭhitatā yā

paritasitā ahūti disvā me arati ahu.

Athettha sallamaddakkhinti - 'athā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī

akkharasamavāye byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā nametaṃ athāti; etthāti sattesu; sallanti

satta sallāni: rāgasallaṃ dosasallaṃ mohasallaṃ mānasallaṃ diṭṭhisallaṃ sokasallaṃ

kathaṅkathāsallaṃ; addakkhinti addasaṃ adakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhinti - athettha

sallamaddakkhiṃ.

Duddasaṃ hadayassitanti - 'duddasa'nti duddasaṃ duddakkhaṃ duppassaṃ dubbujjhaṃ

duranubujjhaṃ duppaṭivijjhanti duddasaṃ; hadayassitanti hadayaṃ vuccati cittaṃ; " yaṃ

cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ

viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu;[A] hadayassitaṃ hadayanissitaṃ cittasitaṃ

cittanissitaṃ cittena sahajātaṃ sahagataṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ ekuppādaṃ ekanirodhaṃ

ekavatthukaṃ ekārammaṇanti "duddasaṃ [PTS Page 413] [\q 413/] hadayassitaṃ ".

Tenāha bhagavā:

"Osāne tveva byāruddhe disvā me aratī ahu,

Athettha sallamaddakkhiṃ duddasaṃ hadayassita"nti.

15 - 5

Yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati,

Tameva sallamabbuyha na dhāvati na sīdati.

Yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvatīti - 'salla'nti satta sallāni: rāgasallaṃ dosasallaṃ

mohasallaṃ mānasallaṃ diṭṭhisallaṃ sokasallaṃ kathaṅkathāsallaṃ.

Katamā rāgasallaṃ? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo cittassa sārāgo anunayo

anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge

paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā

āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7

āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā

puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā

loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā

patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā

nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho akusalamūlaṃ. Idaṃ rāgasallaṃ.

Katamaṃ dosasallaṃ? Anatthaṃ me acarīti āghāto jāyati, anatthaṃ me carissatī'ti āghāto

jāyati - pe - caṇḍikkaṃ asuropo1 anattamanatā cittassa, idaṃ dosasallaṃ.

1. Assuropo - pu sīmu. 11 [PTS. A.] Dhammasaṅgaṇi cittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 576] [\x 576/]

Katamaṃ mohasallaṃ? Dukkhe aññāṇaṃ - pe - dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya

aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ aparante - pubbantāparante aññāṇaṃ,

idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ evarūpaṃ adassanaṃ

anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhanā1 apariyogāhanā

asamapekkhanā apaccavekkhanā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ moho pamoho

sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī2moho

akusalamūlaṃ, idaṃ mohasallaṃ.

Katamaṃ mānasallaṃ? Seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti

māno; yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho

ketukamyatā cittassa, idaṃ mānasallaṃ

Katamaṃ diṭṭhisallaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā [PTS Page 414] [\q 414/]

micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ

diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho

patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ

vipariyesagāho viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ3 yāthāvatanti gāho

yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhisallaṃ.

Katamaṃ sokasallaṃ? Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa

rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa

aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena

phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko antodāho antoparidāho cetaso

parijjhāyanā domanassaṃ, idaṃ sokasallaṃ.

1. Asaṅgahanā - sīmu11. 2. Laṅghī - sīmu 11 3. Ayāthāvakasmiṃ - sīmu11

[BJT Page 578] [\x 578/]

Katamaṃ kathaṅkathāsallaṃ? Dukkhe kaṅkhā dukkhasamudaye kaṅkhā dukkhanirodhe

kaṅkhā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā pubbante kaṅkhā aparante kaṅkhā

pubbantāparante kaṅkhā idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā

kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo

anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho;

idaṃ kathaṅkathāsallaṃ.

Yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvatīti - rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto

samohito samannāgato kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ

carati, pāṇampi hanti, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati.

Ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, evampi

rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati

saṃdhāvati saṃsarati, athavā rāgasallena otiṇṇo viddho puṭṭho pareto samohito

samannāgato bhoge pariyesanto nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhandati: sītassa purakkhato

[PTS Page 415] [\q 415/] uṇhassa purakkhato

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassehi rissamāno khuppipāsāhi 1 mīyamāno2

nigumbaṃ gacchati, takkolaṃ gacchati, takkasilaṃ gacchati, kālamukhaṃ gacchati,

pahammukhaṃ3 gacchati, vesuṅgaṃ gacchati, verāpathaṃ gacchati javaṃ gacchati, tāmaliṃ4

gacchati, vaṅgaṃ5 gacchati, eḷavaddhanaṃ6 gacchati, suvaṇṇakūṭaṃ gacchati,

suvaṇṇabhūmiṃ gacchati, tambapaṇṇiṃ gacchati, suppārakaṃ7 gacchati, bharukacchaṃ8

gacchati, suraṭṭhaṃ9 gacchati, aṅgalokaṃ10 gacchati, gaṅgaṇaṃ11 gacchaṃ,

paramagaṅgaṇaṃ12 gacchati, yonaṃ gacchati, paramayonaṃ gacchati, navakaṃ13 gacchati,

mūlapadaṃ gacchati, marukantāraṃ gacchati, jaṇṇupathaṃ gacchati, ajapathaṃ gacchati,

meṇḍapathaṃ gacchati, saṅkupathaṃ gacchati, chattapathaṃ gacchati, vaṃsapathaṃ14

gacchati, sakuṇapathaṃ gacchati, mūsikapathaṃ gacchati, darīpathaṃ gacchati, vettādhāraṃ15

gacchati. Pariyesanto na labhati. Alāhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

Pariyesanto labhati. Laddhā ārakkhamūlakampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, kinti

me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi daheyya, na udakaṃ vaheyya,

na appiyā dāyādā hareyyunti. Tassa evaṃ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti. [PTS

Page 416] [\q 416/] so [PTS Page 416] [\q 416/] vippayogamūlakampi dukkhaṃ

domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito

samannāgato dhāvati vidhāvati saṃdhāvati saṃsarati.

1. Khuppipāsāya - sīmu. 11. Machasaṃ[PTS] 2. Pīḷiyamāno - sīmu11. 3, Maraṇapāraṃ -

sīmu11 purapuraṃ - machasaṃ. 4. Tamasiṃ - sīmu 11. Tambaliṅgaṃ - siṅgaṃ - sī. 5. Caṅkaṃ

- sī. 6. Eḷabandhanaṃ - sīmu11. Machasaṃ jalavanaṃ - manupa. 7. Suppādakaṃ - machasaṃ.

Suppāraṃ - sīmu1. 8. Bhārukacchaṃ - sīmu11, bharukacchiṃ - bharukaṃ - sī. 9. Suraddhaṃ

- suraraṭṭhaṃ - sī. 10. Bhaṅgalokaṃ - machasaṃ. Saṅgalokaṃ - sī. 11. Bhaṅgaṇaṃ - machasaṃ.

Padapanaṅgaṃ - sī. 12. Suramataṅganaṃ machasaṃ. Padapataṅgaṃ - sī. Padapataṅgaṇaṃ - sī

13. Vinakaṃ - machasaṃ vitakaṃ - musī1. 14. Aṃsapathaṃ - sī 15. Vettācāraṃ - sī.

[BJT Page 580] [\x 580/]

Dosasallena - mohasallena - mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito

samannāgato kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati,

pāṇampi hanti, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi

karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Evaṃ mānasallena

otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati

saṃsarati.

Diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato acelako hoti muttācāro

hatthāpalekhano, na ehibhadantiko, na tiṭṭhabhadantiko, nābhihaṭaṃ na uddissa kataṃ na

nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā patigaṇhāti. Na khaḷopimukhā patigaṇhāti na

eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na

gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya na saṃkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti,

na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī. Na macchaṃ, na maṃsaṃ, na suraṃ, merayaṃ, na

thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti. Ekālopiko va. Dvāgāriko vā hoti dvālopiko - pe -

sattāgāriko vā hoti. Sattālopiko. Ekissāpi dattiyā yāpeti. Dvīhipi dattīhi yāpeti - pe -

sattahipi dattīhi yāpeti. Ekāhikampi āhāraṃ āhāreti. Dvāhikampi āhāraṃ āhāreti - pe -

sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ aḍḍhamākikampi

pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho

phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Athavā diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato so sākabhakkho

vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti,

haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho [PTS

Page 417] [\q 417/] vā hoti, tilabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho

vā hoti, vanamūlaphalāhāro vi yāpeti pavattaphalabhojano. So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi

dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti,

[BJT Page 582] [\x 582/]

Tirīṭānipi dhāreti - ajinānipi dhāreti - ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti,

vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vālakambalampi

dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti,

kesamassulocanānuyogamanuyutto viharati. Ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto,

ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto. Kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye

seyyaṃ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekāpassayiko hoti

rajojalladharo, abbhokāsiko hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti

vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānabhattamanuyutto, sāyatatiyakampi

udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa

ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho

pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

Sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato socati, kilamati,

paridevati, urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: "bhūtapubbaṃ

brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā [PTS Page 418] [\q 418/] itthiyā mātā

kālamakāsi. Sā tassā kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena

siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha: 'api me mātaraṃ addasatha? Api me mātaraṃ

addasathā'ti[a] bhūtapubbaṃ brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā pitā

kālamakāsi - bhātā kālamakāsi - bhaginī kālamakāsi putto kālamakāsi - dhītā kālamakāsi -

sāmiko kālamakāsi. Sā tassa kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṃ

siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha: 'api me sāmikaṃ addasatha? Api me

sāmikaṃ addasathā'ti. [A] bhūtapubbaṃ brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa

purisassa mātā kālamakāsi. So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṃ

siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha: ' api me mātaraṃ addasatha? Api me

mātaraṃ addasathā: ti. [A] bhūtapubbaṃ brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa

purisassa pitā kālamakāsi - bhātā kālamakāsi - bhaginī kālamakāsi - putto kālamakāsi -

dhītā kālamakāsi - pajāpati kālamakāsi. So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto

rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamāha: 'api me pajāpatiṃ

addasatha? Api me pajāpatiṃ addasathā'ti[a] bhūtapubbaṃ brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā

aññatarā itthī ñātikulaṃ agamāsi. Tassā te ñātakā sāmikaṃ acchinditvā aññassa dātukāmā. Sā

ca naṃ na icchati. Atha kho sā itthī sāmikaṃ etadavoca: 'ime maṃ ayyaputta, ñātakā tava

acchinditvā aññassa dātukāmā. Ubho mayaṃ marissāmā'ti. Atha kho so puriso taṃ itthiṃ

dvidhā chetvā attānaṃ opātesi1 ubho pecca bhavissāmā'ti. [A] evaṃ sokasallena otiṇṇo

viddho puṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati.

1. Opāteti - sīmu. 11.

[A.] Majjhimanikāya - majjhimapaṇṇāsaka - piyajātikasutta.

[BJT Page 584] [\x 584/]

Kathaṅkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato

saṃsayapakkhanno hoti vimatipakkhanno dveḷhakajāto: 'ahosiṃ nu kho ahaṃ

atītamaddhānaṃ? Na nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ? Kiṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ?

Kathaṃ nu kho ahosiṃ atītamaddhānaṃ? Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho atītamaddhānaṃ?

Bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ? Na nu kho bhavissāmi [PTS Page 419] [\q

419/] anāgatamaddhānaṃ? Kiṃ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ? Kathaṃ nu kho

bhavissāmi anāgatamaddhānaṃ? Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho anāgatamaddhānaṃ?

Etarahi vā paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṅkathī hoti: ahaṃ nu khosmi? No nu

khosmi? Kiṃ nu khosmi? Kathaṃ nu khosmi? Ayaṃ nu kho satto kuto āgato? So kuhiṃ gāmī

bhavissatī'ti. Evaṃ kathaṅkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito

samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsarati. Te salle abhisaṅkharoti. Te salle

abhisaṅkharonto sallābhisaṅkhāravasena puratthimaṃ disaṃ dhāvati. Pacchimaṃ disaṃ

dhāvati. Uttaraṃ disaṃ dhāvati. Dakkhiṇaṃ disaṃ dhāvati. Te sallābhisaṅkhārā appahīnā.

Sallābhisaṅkhārānaṃ appahīnattā gatiyā dhāvati niraye dhāvati. Tiracchānayoniyā dhāvati.

Pettivisaye dhāvati. Manussaloke dhāvati. Devaloke dhāvati. Gatiyā gatiṃ uppattiyā

upapattiṃ paṭisandhiyā paṭisandhiṃ bhavena bhavaṃ saṃsārena saṃsāraṃ vaṭṭena vaṭṭaṃ

dhāvati vidhāvati sandhāvati saṃsaratīti - yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati.

Tameva sallamabbuyha na dhāvati na sīdatīti - tameva rāgasallaṃ dosasallaṃ mohasallaṃ

mānasallaṃ diṭṭhisallaṃ sokasallaṃ kathaṅkathāsallaṃ abbuyha abbuhitvā uddharitvā

samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā1 pajahitvā vinodetvā byantikaritvā anabhāvaṃ

gametvā neva puratthimaṃ disaṃ dhāvati. Na pacchimaṃ disaṃ dhāvati. Na uttaraṃ disaṃ

dhāvati. Na dakkhiṇaṃ disaṃ dhāvati. Te sallābhisaṅkhārā pahīnā. Sallābhisaṅkhārānaṃ

pahīnattā gatiyā na dhāvati. Niraye na dhāvati. Tiracchānayoniyā na dhāvati. Pettivisaye na

dhāvati. Manussaloke na dhāvati. Devaloke na dhāvati. Na gatiyā gatiṃ - na upapattiyā

upapattiṃ - na paṭisandhiyā paṭisandhiṃ - na bhavena bhavaṃ - na saṃsārena saṃsāraṃ - na

vaṭṭena vaṭṭaṃ dhāvati vidhāvati saṃdhāvati saṃsaratīti - tamevasallamabbuyha. Na

dhāvati na sīdatīti [PTS Page 420] [\q 420/] kāmoghe na sīdati. Bhavoghe na sīdati.

Diṭṭhoghe na sīdati. Avijjoghe na sīdati. Na saṃsīdati na avasīdati na gacchati na

avagacchatīti - tameva sallamabbuyha na dhāvati na sīdati.

Tenāha bhagavā:

" Yena sallena otiṇṇo

Disā sabbā vidhāvati.

Tameva sallamabbuyha

Na dhāvati na sīdatī"ti

1. Uppādayitvā samuppādayitvā - sayā. Machasaṃ [PTS.]

[BJT Page 586] [\x 586/]

15 - 6

Tattha sikkhānugīyanti

Yāni loke gathitāni. 1

Na tesu pasuto siyā

Nibbijjha sabbaso kāme,

Sikkhe nibbānamattano.

Tattha sikkhānugīyanti yāni loko gathitānīti - 'sikkhā'ti hatthisikkhā assasikkhā rathasikkhā

sālākiyaṃ sallakattiyaṃ kāyatikicchaṃ bhūtiyaṃ komārabhaccaṃ. 2 Gīyantīti niggīyanti

kathiyanti bhaṇīyanti dīpīyanti voharīyanti. Athavā gīyanti - gaṇhīyanti uggaṇhīyanti

dhārīyanti upadhārīyanti upalakkhiyanti gathitapaṭilābhāya. Gathitā vuccanti pañca

kāmaguṇā: cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Kiṃ

kāraṇā gathitā vuccanti pañca kāmaguṇā? Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe

icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti; taṅkāraṇā gathitā vuccanti pañca

kāmaguṇā. Loketi manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi.

Na tesu pasuto siyāti - tāsu vā sikkhāsu tesu vā pañcasu kāmaguṇesu na pasuto siyā, na

tanninno assa, na tappoṇo na tappabbhāro na tadadhimutto na tadadhipateyyoti - na tesu

pasuto siyā.

Nibbijjha sabbaso kāmeti - 'nibbijjhā'ti paṭivijjhitvā; sabbe saṅkhārā aniccā ti paṭivijjhitvā

sabbe saṅkhārā dukkhā'ti paṭivijjhitvā - pe - 'yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ [PTS

Page 421] [\q 421/] taṃ nirodhadhamma'nti paṭivijjhitvā; sabbasoti sabbena sabbaṃ

sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ sabbasoti; kāmāti uddānato dve

kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā

manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā

ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu2 hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci

rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā. Nibbijjha sabbaso kāme.

Sikkhe nibbānamattanoti - ' sikkhā'ti tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā

adhipaññāsikkhā - pe - ayaṃ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattanoti attano rāgassa

nibbāpanāya dosassa nibbāpanāya mohassa nibbāpanāya - pe - sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ

samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭippassaddhiyā adhisīlampi

sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya.

1. Gadhitāni - sīmu11. 2. Komāratikicchaṃ - syā

[BJT Page 588] [\x 588/]

Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya,

paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto

sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ

samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya,

pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya, pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento

sikkheyya, sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya, samādāya

vatteyyā'ti ' sikkhe nibbānamattano. '

Tenāha bhagavā:

"Tattha sikkhānugīyanti

Yāni loke gathitāni,

Na tesu pasuto siyā

Nibbijjha sabbaso kāme,

Sikkhe nibbānamattano"ti.

15 - 7

Sacco siyā appagabbho amāyo rittapesuno,

Akkodhano lobhapāpaṃ vevicchaṃ vitare muni.

Sacco siyā appagabbhoti - ' sacco siyā'ti saccavācāya samannāgato siyā, sammādiṭṭhiyā

samannāgato siyā, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato siyāti sacco siyā;

appagabbhoti tīṇi pāgabbhiyāni: kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ cetasikaṃ

pāgabbhiyaṃ. Katamaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ

dasseti. Gaṇagatopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Bhojanasālāyampi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ

dasseti. Jantāgharepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Udakatitthepi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ

dasseti. Antaragharaṃ pavisantopi kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Antaragharaṃ paviṭṭhopi

kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati. Ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati.

Uccepi āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepako pi

bhaṇati. Evaṃ saṅghagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittikārakato therānaṃ

bhikkhūnaṃ anupāhanānaṃ caṅkamantānaṃ saupāhano caṅkamati. Nīce caṅkame caṅkame

caṅkamantānaṃ ucce caṅkame caṅkamati. Chamāya3 caṅkamantānaṃ caṅkame caṅkamati,

ghaṭṭayantopi tiṭṭhati. Ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati. Uccepi

āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṃ gaṇagato kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ bhojanasālāya kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. ? Idhekacco bhojanasālāyaṃ

acittikārakato there bhikkhū anupakhajja nisīdati. Navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati.

Ghaṭṭayantopi tiṭṭhati. Ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati. Uccepi

āsane nisīdati. Sasīsaṃ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṃ bhojanasālāyaṃ kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco jantāghare acittikārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati ghaṭṭayantopi nisīdati. Puratopi tiṭṭhati. Puratopi nisīdati.

Uccepi āsane nisīdati. Anāpucchāpi kaṭṭhaṃ pakkhipati. Anāpucchā pi dvāraṃ1 pidahati.

Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ jantāghare kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco udakatitthe acittikārakato there

bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati. Puratopi otarati. Ghaṭṭayantopi nahāyati2. Puratopi

nahāyati. Uparitopi nahāyati. Ghaṭṭayantopi uttarati. Puratopi uttarati. Uparitopi uttarati.

Evaṃ udakatitthe kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ pavisanto kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

pavisanto acittikārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati. Puratopi gacchati.

Vokkammāpi therānaṃ bhikkhūnaṃ purato purato3 gacchati. Evaṃ antaragharaṃ pavisantopi

kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

paviṭṭho 'na pavisatha4 bhante'ti vuccamāno pavisati. 'Na tiṭṭhatha bhante'ti vuccamāno

tiṭṭhati. 'Na nisīdatha bhante'ti vuccamāno nisīdati. Anokāsampi pavisati. Anokāsepi

tiṭṭhati. Anokāsepi nisīdati. Yāni tānipi honti kulānaṃ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni

ca, yattha kulitthiyo kuladhītaro5 kulasuṇhāyo kulakumārinīyo nisīdanti, tatthapi sahasā

pavisati. Kumārakassapi siraṃ parāmasati. Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho kāyikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti.

Katamaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco saṅghagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Gaṇagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti. Antaragharaṃ paviṭṭhopi vācasikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ saṅghagatopi vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco saṅghagato acittikārakato

there bhikkhū anāpucchā vā anajjhiṭṭho vā dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ vissajjeti

pātimokkhaṃ uddisati. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ saṅghagato

vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco gaṇagato acittikārakato there

bhikkhū anāpucchā vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ

vissajjeti. hitakopi bhaṇati. Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Ārāmagatānaṃ bhikkhūṇīnaṃ

upāsakānaṃ upāsikānaṃ dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ vissajjeti. hitakopi bhaṇati.

Bāhāvikkhepakopi bhaṇati. Evaṃ gaṇagato vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti.

Kathaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ dasseti? Idhekacco antaragharaṃ

paviṭṭho itthiṃ vā kumāriṃ vā evamāha: 'itthaṃnāme, itthaṃgotte, kiṃ atthi? Yāgu atthi?

Bhattaṃ atthi? Khādanīyaṃ atthi? Kiṃ pivissāma? Kiṃ bhuñjissāma? Kiṃ khādissāma, ? Kiṃ

vā atthi, ? Kiṃ vā me dassathā'ti vippalapati. *Evaṃ antaragharaṃ paviṭṭho vācasikaṃ

pāgabbhiyaṃ dasseti. Idaṃ vācasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Katamaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ? Idhekacco na uccākulā pabbajito samāno uccākulā

pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Na mahākulā pabbajito samāno

mahākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na mahābhogakulā pabbajito

samāno mahābhogakulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na

uḷārabhogakulā pabbajito samāno - na suttantiko samāno suttantikena saddhiṃ sadisaṃ

attānaṃ dahati cittena. Na vinayadharo samāno - na dhammakathiko samāno - na āraññiko

samāno - na piṇḍapātiko samāno - na paṃsukūliko samāno - na tecīvariko samāno - na

sapadānacāriko samāno - na khalupacchābhattiko samāno - na nesajjiko samāno - na

yathāsanthatiko samāno - na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa

lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Na uḷārabhogakulā pabbajito samāno

uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena na mahākulā pabbajitena

samāno - na suttantiko samāno suttantikena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Na

vinayadharo pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na mahākulā pabbajito

samāno - na dhammakathiko samāno mahākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati

cittena, na āraññiko pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati

cittena, na mahākulā pabbajito samāno mahākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ

dahati cittena, na piṇḍapātiko pabbajitena samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ

attānaṃ dahati cittena, na paṃsukūliko pabbajito samāno mahābhogakulā pabbajitena

saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na tecīvariko pabbajito samāno - na uccākulā

pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na tecīvariko pabbajito samāno uccākulā

pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na sapadānacāriko pabbajitena samāno

uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na khalupacchābhattiko

pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na nesajjiko

pabbajito samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena, na

yathāsanthatiko pabbajitena samāno uccākulā pabbajitena saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati

cittena, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno - na

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā

lābhinā saddhiṃ sadisaṃ attānaṃ dahati cittena. Idaṃ cetasikaṃ pāgabbhiyaṃ.

Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vupasantāni. Paṭippassaddhāni

abhabbuppattikāni [PTS Page 422] [\q 422/] ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati

appagabbhoti - ' appagabbho. '

Amāyo rittapesunoti - māyā vuccati vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā

vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ

paṇidahati: mā maṃ jaññā: ti icchati, 'mā maṃ jaññā'ti saṅkappeti, 'mā maṃ kaññā'ti vācaṃ

bhāsati, 'mā maṃ jaññā'ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accārā vañcanā

nikati nikaraṇā pariharaṇā guhanā pariguhanā chādanā paṭicchādanā1 anuttānīkammaṃ

anāvīkammaṃ vocchadanā pāpakiriyā. Ayaṃ vuccati māyā. Yassesā māyā pahīnā

samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. So vuccati

amāyo. Rittapesunoti 'pesuñña'nti: idhekacco pisunavāco hoti - pe -

Evaṃ bhedādhippāyo pesuññaṃ upasaṃharati; yassetaṃ pesuññaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ

vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, so vuccati rittapesuno

vivittapesuno pavivittapesunoti - amāyo rittapesuno.

1. Paricchādanā - sa

[BJT Page 590] [\x 590/]

Akkodhano lobhapāpaṃ vevicchaṃ vitare munīti - akkodhanoti hi vuttaṃ. Api ca kodho tāva

vattabbo. Dasahākārehi kodho jāyati: anatthaṃ me acarīti kodho jāyati 'anatthaṃ me caratī'ti

kodho jāyati. 'Anatthamme carissatī'ti kodho jāyati. 'Piyassa me manāpassa anatthaṃ acari,

anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatī'ti kodho jāyati, 'appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari,

atthaṃ carati, atthaṃ carissatī'ti kodho jāyati. Aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo

cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso

sampadoso cittassa vyāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā

dussitattaṃ vyāpatti vyāpajjanā vyāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo4

anattamanatā cittassa; ayaṃ vuccati kodho.

Apica, kodhassa adhimattaparittatā veditabbā: atthi kañci kālaṃ5 kodho cittāvilakaraṇamatto

hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti; atthi kañci kālaṃ kodho

mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho

hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācānicchāraṇo hoti; atthi kañci kālaṃ kodho

pharusavācānicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti; atthi kañci kālaṃ

kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti; atthi kañci

kālaṃ kodho daṇḍasetthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti;

atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva

daṇḍasattāibhinipātano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho daṇḍasatthaabhinipātanamatto hoti,

na ca tāva kinnavichinnakaraṇo6 hoti, atthi kañci kālaṃ kodho chinnavichinnakaraṇamatto

hoti, na ca tāva sambhañjanapaḷibhañjano hoti; atthi kañci kālaṃ kodho

sambhañjanapaḷibhañjanamatto hoti, na ca tāva ṅgamaṅagāpakaḍḍhano hoti; atthi kañci

kālaṃ kodho aṅgamaṅagāpakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitā voropaṇo7 hoti; atthi

kañci kālaṃ kodho jīvitā voropaṇamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito

hoti, yato kodho parapuggalaṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatā kodho paramussadagato

paramavepullappatto hoti.

Yassa so kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko

ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati 'akkodhano. ' Kodhassa pahīnattā 'akkodhano. '

Kodhavatthussa pariññātattā 'akkodhano. ' Kodhahetussa upacchinnattā 'akkodhano'ti

'akkodhano, ' abhijjhā lobho akusalamūlaṃ;" vevicchaṃ vuccati pañca macchariyāni

āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ

dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ macchariyaṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ

kadariyaṃ kaṭukañcukatā ggahitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati macchariyaṃ[b] apica,

khandhamacchariyampi macchariyaṃ, dhātumacchariyampi macchariyaṃ,

āyatanamacchariyampi macchariyaṃ, gāho vuccati macchariyaṃ. Munīti monaṃ vuccati

ñāṇaṃ yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā

paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā

pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato

muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ,

Cittapariññā manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa

pahānaṃ manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti

manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ.

5. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti.

[A.] Dhammasaṅgaṇi niddesavāra. [B.] Tikaṅguttara - āpāyikavagga [c.] Itivuttaka -

dutiyavagga.

Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame

anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā

sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

7. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃ va paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

9. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Akkodhano. Lobhapāpaṃ vevicchaṃ vitare munīti - muni lobhapāpañca vevicchañca atari

uttari patari samatikkami vītikkami vītivattayīti - akkodhano [PTS Page 423] [\q 423/]

lobhapāpaṃ vevicchaṃ vitare muni.

Tenāha bhagavā:

"Sacco siyā appagabbho amāyo rittapesuno,

Akkodhano lobhapāpaṃ vevicchaṃ vitare munī"ti.

15 - 8

Niddaṃ tandiṃ thīnaṃ pamādena na saṃvase,

Atimāne na tiṭṭheyya nibbānamānaso naro.

Niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti - 'niddā'ti yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho

antosamorodho middhaṃ soppaṃ1 pacalāyikā2 soppanā supanā supitattaṃ3 tandinti yā tandi

tandiyanā tandimanakatā ālassaṃ ālasiyaṃ ālasyāyanā ālasāyitattaṃ[a]; thīnanti yā cittassa

akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā layitattaṃ thīnaṃ thīyanā thīyitattaṃ

cittassa;[A] niddaṃ tandiṃ sahe thīnanti niddañca tandiñca thīnañca. Sahe - saheyya

parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti - niddaṃ tandiṃ sahe

thīnaṃ.

1. Suppaṃ - sīmu 11 machasaṃ 2. Capalāyikā - [PTS] pacalāyikaṃ - sīmu11 3. Suppanā

suppanattaṃ - sīmu1.

[A.] Jhānavibhaṅga.

[BJT Page 592] [\x 592/]

Pamādena na saṃvaseti - pamādo vattabbo: kāyaduccarite vā vacīduccarite vā

manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṃ1vā,

kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā2

olīnavuttitā nikkittachandatā nikkittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ

anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo, ye evarūpo pamādo pamaññanā pamaññitattaṃ, ayaṃ

vuccati pamādo. Pamādena na saṃvaseti pamādena na vaseyya na saṃvaseyya na āvaseyya

na parivaseyya, pamādaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya, pamādā

ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena

cetasā vihareyyāti - pamādena na saṃvase.

Atimāne [PTS Page 424] [\q 424/] na tiṭṭheyyā'ti - atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati

jātiyā vā gottena vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā

ajjhenena 7vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena

vā aññataraññatarena vā vatthunā. Atimānoti idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā vā gottena

vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya. Vā dhanena vā ajjhenena 7vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā8 sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Yo evarūpo mano maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho

ketukamyatā cittassa. Ayaṃ vuccati atimāno. Atimāne na tiṭṭheyyā'ti. Atimāne na tiṭṭheyya,

na santiṭṭheyya, atimānaṃ pajaheyya, vinodeyya, byantīkareyya, anabhāvaṃ gameyya,

atimānā ārato assa, virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - atimāne na tiṭṭheyya.

Nibbānamānaso naroti - idhekacco dānaṃ dento sīlaṃ samādiyanto uposathakammaṃ

karonto pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapento pariveṇaṃ sammajjanto cetiyaṃ vandanto

cetiye gandhamālaṃ āropento cetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto yaṃ kiñci tedhātukaṃ

kusalābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharonto na gatihetu na upapattihetu na paṭisandhihetu na

bhavahetu na saṃsārahetu na vaṭṭahetu sabbaṃ taṃ visaṃyogādhippāyo nibbānaninno

nibbānapoṇo nibbānapabbhāro abhisaṅkharotīti evampi nibbānamānaso naro; athavā

sabbasaṅkāradhātuyā cittaṃ paṭivāpetvā3 amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati: etaṃ santaṃ

etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo

nirodho nibbānanti evampi 'nibbānamānaso naro. '

1. Vossaggānupādanaṃ - manupa vossaggānuppādanaṃ - sīmu11. 2. Aniṭṭhitakiriyatā -

sīmu11. Machasaṃ. 3. Paṭivāsetvā - machasaṃ.

[BJT Page 594] [\x 594/]

1. " Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu

Dadanti dānāni punabbhavāya,

Kāmañca te upadhiparikkhayāya

Dadanti dānaṃ apunabbhavāya.

2. Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu

Bhāventi jhānāni punabbhavāya,

Kāmañca te upadhiparikkhayāya

Bhāventi jhānaṃ apunabbhavāya.

3. Te [PTS Page 425] [\q 425/] nibbutiṃ āsiṃsamānā dadanti

Tanninnacittā tadādhimuttā,

Najjo yathā sāgaramajjhupetā

Bhavanti nibbānaparāyaṇā te"ti

'Nibbānamānaso naro. '

Tenāha bhagavā:

" Niddaṃ tandiṃ sahe thīnaṃ

Pamādena na saṃvase,

Atimāne na tiṭṭheyya

Nibbānamānaso naro"ti

15 - 9

Mosavajje na niyyetha rūpe snehaṃ na kubbaye,

Mānañca parijāneyya sāhasā virato care.

Mosavajje na niyyethāti - 'mosavajjaṃ ' vuccati musāvādo. Idhekacco sabhaggato1 vā

parisaggato2 vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto

sakkhipuṭṭho 'ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī'ti. So ajānaṃ vā āha3 'jānāmī'ti. Jānaṃ

vā āha3 na jānāmī'ti, apassaṃ vā āha3 ' passāmī'ti passaṃ vā āha 'na passāmī'ti. Iti attahetu

vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati. Idaṃ vuccati mosavajjaṃ. Api

ca tihākārehi - catu - pañca - cha - satta - aṭṭhahākārehi pubbevassa hoti 'musā bhaṇissa'nti.

Bhaṇantassa hoti 'musā bhaṇāmī'ti bhaṇitassa hoti ' musā mayā bhaṇita'nti. Vinidhāya

diṭṭhiṃ, vinidhāya khantiṃ, vinidhāya ruciṃ, vinidhāya saññaṃ, vinidhāya bhāvaṃ. Imehi

aṭṭhahākārehi musāvādo hoti, mosavajje na niyyethāti - mosavajje na yāyeyya na

niyyayeyya na vuyheyya na saṃhareyya, mosavajjaṃ pajaheyya, vinodeyya, byantīkareyya,

anabhāvaṃ gameyya. Mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto

visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - mosavajje na niyyetha.

1. Sabhāgato - sīmu11. 2. Parisagato - sīmu11 3. Ahaṃ - sīmu. 11

[BJT Page 596] [\x 596/]

Rūpe snehaṃ na kubbayeti - 'rūpa'nti: cattāro ca mahābhūtā catunnañca [PTS Page 426] [\q

426/] mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Rūpe snehaṃ na kubbayeti rūpe snehaṃ na kareyya,

chandaṃ na kareyya, pemaṃ na kareyya, rāgaṃ na kareyya, na janeyya, na sañjaneyya. Na

nibbatteyya nābhinibbatteyyāti - rūpe snehaṃ na kubbaye.

Mānañca parijāneyyāti - 'māno'ti ekavidhena māno: yā cittassa unnati; duvidhena māno:

attukkaṃsanamāno paravambhanamāno; tividhena māno: seyyohamasmīti māno

sadisohamasmīti māno hīnohamasmīti māno; catubbidhena māno: lābhena mānaṃ janeti,

yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti; pañcavidhena māno:

lābhī'mhi manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhī'mhi manāpikānaṃ saddānaṃ -

gandhānaṃ - rasānaṃ phoṭṭhabbānanti mānaṃ janeti; chabbidhena māno: cakkhusampadāya

mānaṃ janeti, sotasampadāya - ghānasampadāya - jivhāsampadāya kāyasampadāya -

manosampadāya mānaṃ janeti; sattavidhena māno: māno atimāno mānātimāno omāno

adhimāno asmimāno micchāmāno; aṭṭhavidhena māno: lābhena mānaṃ janeti, alābhena

omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti,

nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti; navavidhena māno:

seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti

māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa

hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno,

hīnassa hīnohamasmīti māno, dasavidhena māno: idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena

vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā

sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhāṇena vā aññataraññatarena vā

vatthunā. Yo evarūpo māno maññatā maññitattaṃ unnati unnāmo dhajo sampaggāho

ketukamyatā cittassa, ayaṃ vuccati māno.

Mānañca parijāneyyāti - mānaṃ tīhi pariññāhi parijāneyya: ñātapariññāya tīraṇapariññāya

pahānapariññāya.

Katamā [PTS Page 427] [\q 427/] ñātapariññā? Mānaṃ jānāti: ayaṃ ekavidhena māno, yā

cittassa unnati; ayaṃ duvidhena māno: attukkaṃsanamāno paravambhanamāno duvidhena

māno: attukkaṃsanamāno paravambhanamāno; tividhena māno: seyyohamasmīti māno

sadisohamasmīti māno hīnohamasmīti māno; catubbidhena māno: lābhena mānaṃ janeti,

yasena mānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti; pañcavidhena māno:

lābhī'mhi manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhī'mhi manāpikānaṃ saddānaṃ -

gandhānaṃ - rasānaṃ phoṭṭhabbānanti mānaṃ janeti; chabbidhena māno: cakkhusampadāya

mānaṃ janeti, sotasampadāya ghānasampadāya - jivhāsampadāya kāyasampadāya -

manosampadāya mānaṃ janeti; sattavidhena māno: māno atimāno mānātimāno omāno

adhimāno asmimāno micchāmāno; aṭṭhavidhena māno: lābhena mānaṃ janeti, alābhena

omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti, ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti,

nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ janeti, dukkhena omānaṃ janeti; navavidhena māno:

seyyassa seyyohamasmīti māno, seyyassa sadisohamasmīti māno, seyyassa hīnohamasmīti

māno, sadisassa seyyohamasmīti māno, sadisassa sadisohamasmīti māno, sadisassa

hīnohamasmīti māno, hīnassa seyyohamasmīti māno, hīnassa sadisohamasmīti māno,

hīnassa hīnohamasmīti māno, ayaṃ dasavidhena māno: idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā

gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā

kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhāṇena vā

aññataraññatarena vā vatthunāti. Passati. Ayaṃ ñātapariññā.

* 110 - Oloketabbaṃ.

[BJT Page 598] [\x 598/]

Katamā tīraṇapariññā? Etaṃ ñātaṃ katvā mānaṃ tīreti: aniccato dukkhato rogato gaṇḍato

sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upassaggato calato

pabhaṅguto addhuvato attāṇato aleṇato (asaraṇato) asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato

anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato

saṃkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato vyādhidhammato maraṇadhammato

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṃkilesikadhammato samudayato

atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti. Ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā pahāṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā evaṃ tīrayitvā saññāya chandarāgaṃ pajahati

vinodeti vyantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vuttampi hetaṃ bhagavatā: " yo bhikkhave

saññāya chandarāgo, taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvaṃ gatā2 āyatiṃ anuppādadhammā"ti[a.] Ayaṃ pahānapariññā.

'Saññaṃ pariññā'ti saññaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijāneyyāti - mānañca parijāneyya.

Sāhasā virato careti - katamā sāhasā cariyā? Rattassa rāgacariyā sāhasā cariyā, duṭṭhassa

dosacariyā sāhasā cariyā, mūḷhassa mohacariyā sāhasā cariyā; vinibaddhassa mānacariyā

sāhasā cariyā, parāmaṭṭhassa diṭṭhicariyā sāhasā cariyā, vikkhepagatassa uddhaccacariyā

sāhasā cariyā, aniṭṭhāgatassa vicikicchā cariyā sāhasā cariyā, thāmagatassa anusayacariyā

sāhasā cariyā, ayaṃ sāhasā cariyā. Sāhasā virato careti sāhasācariyā ārato assa, virato

paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyya

careyya vicareyya irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyayya yāpeyyāti - sāhasā virato care.

Tenāha bhagavā:

"Mosavajje na niyyetha rūpe snehaṃ na kubbaye,

Mānañca parijāneyya sāhasā virato care"ti.

15 - 10

Purāṇaṃ nābhinandeyya nave khantiṃ na kubbaye,

Hīyamāne na soceyya ākāsaṃ1 na sito siyā.

Purāṇaṃ [PTS Page 428] [\q 428/] nābhinandeyyāti - 'purāṇaṃ' vuccati atītā rūpā

vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Atīte saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena nābhinandeyya,

nābhivadeyya, na ajjhoseyya, abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ

abhinivesaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti - purāṇaṃ

nābhinandeyya.

1. Ākassaṃ - syā.

[BJT Page 600] [\x 600/]

Nave khantiṃ na kubbayeti - 'navā' vuccanti paccuppannā rūpā vedanā saññā saṅkhārā

viññāṇaṃ. Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena khantiṃ na kareyya, chandaṃ

na kareyya, pemaṃ na kareyya, rāgaṃ na kareyya, na janeyya, na sañjaneyya, na

nibbatteyya, nābhinibbatteyyāti - nave khantiṃ na kubbaye.

Hīyamāne na soceyyāti - hīyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne

na soceyya, na kilameyya, na parāmaseyya, na parideveyya, na urattāḷiṃ kandeyya, na

sammohaṃ āpajjeyya. Cakkhusmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne

vigacchamāne antaradhāyamāne - sotasmiṃ ghānasmiṃ - jivhāya - kāyasmiṃ - rūpasmiṃ -

saddasmiṃ - gandhasmiṃ - rasasmiṃ - phoṭṭhabbasmiṃ - kulasmiṃ gaṇasmiṃ - āvāsasmiṃ -

senāsanasmiṃ - gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne

vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya, na kilameyya, na parāmaseyya, na

parideveyya, na urattāḷiṃ kandeyya, na sammohaṃ āpajjeyyāti - hīyamāne na soceyya.

Ākāsaṃ na sito siyāti - ' ākāsaṃ' vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo

cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Idaṃ

rāgasallaṃ. Kiṃkāraṇā ākāsaṃ vuccati taṇhā: yāya taṇhāya rūpaṃ ākassati samākassati

gaṇhāti parāmasati abhinivisati, vedanaṃ - saññaṃ - saṅkhāre - viññāṇaṃ - gatiṃ - upapattiṃ

- paṭisandhiṃ - bhavaṃ - saṃsāraṃ - vaṭṭaṃ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati

abhinivisati. Taṃkāraṇā ' ākāsaṃ' vuccati taṇhā.

Ākāsaṃ na sito siyāti - taṇhānissito na siyā, taṇhaṃ pajaheyya [PTS Page 429] [\q 429/]

vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya, taṇhāya ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - ākāsaṃ na

sito siyā.

Tenāha bhagavā:

"Purāṇaṃ nābhinandeyya nave khantiṃ na kubbaye,

Hīyamāne na soceyya ākāsaṃ na sito siyā"ti.

15 - 1

Gedhaṃ brūmi mahoghoti ājavaṃ1 brūmi jappanaṃ,

Ārammaṇaṃ pakampanaṃ2 kāmapaṅko duraccayo.

1. Ācamaṃ - [PTS]. 2. Pakappanaṃ - [PTS.]

[BJT Page 602] [\x 602/]

Gedhaṃ brūmi mahoghotīti - 'gedho' vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho

nandirāgo cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā

ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī

saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo

sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā va lobho akusalamūlaṃ.

'Mahogho' vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo cittassa sārāgo

anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho

paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā

suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā

paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā

lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ

loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho

nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā

rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ

chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ

dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ

taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. ; Gedhaṃ brūmi mahoghotī'ti

gedhaṃ mahoghoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi (paṭṭhapemi) vivarāmi vibhajāmi

uttānīkaromi pakāsemīti - gedhaṃ brūmi mahoghoti.

Ājavaṃ brūmi jappananti - 'ājavā: vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo

cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā visamalobho akusalamūlaṃ.

'Jappanā'pi vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo cittassa sārāgo

anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho

paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā

suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā

paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā

lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ

loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho

nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā

rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ

chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ

dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ

taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. Ājavaṃ (brūmi) jappananti

ājavaṃ jappanāti brūmi, ācikkhāmi - pe -

Uttānīkaromi, pakāsemīti - ājavaṃ brūmi jappanaṃ.

Ārammaṇaṃ pakampananti - ārammaṇampi vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo

anurodho nandirāgo cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. Pakampinampi vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo

cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlanti -

ārammaṇaṃ pakampanaṃ.

Kāmapaṅko duraccayoti - kāmapaṅko kāmakaddamo kāmakileso kāmapalipo

kāmapaḷirodho duraccayo durativatto duttaro duppataro dussamatikkamo dubbītivattoti -

kāmapaṅko duraccayo.

Tenāha bhagavā:

"Gedhaṃ [PTS Page 430] [\q 430/] brūmi mahoghoti ājavaṃ brūmi jappanaṃ,

Ārammaṇaṃ pakampanaṃ kāmapaṅko duraccayo"ti.

15 - 12

Saccā avokkamaṃ1 muni thale tiṭṭhati brāhmaṇo,

Sabbaṃ so2 paṭinissajja sa ve santo'ti vuccati.

Saccā avokkamaṃ munīti - saccavācāya avokkamanto sammādiṭṭhiyā avokkamanto ariyā

aṭṭhaṅgikā maggā avokkamanto munī'ti 'monaṃ 'vuccati ñāṇaṃ paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi" [a] tena

ñāṇena samannāgato muni monappatto.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ katamaṃ kāyamoneyyaṃ"

tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhakāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ.

Kāyārammaṇañāṇaṃ kāyamoneyyaṃ. Kāyapariññā kāyamoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo

kāyamoneyyaṃ. Kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ kāyasaṅkhāranirodho

catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahāṇaṃ vacīmoneyyaṃ.

Catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ. Vācārammaṇaṃ ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ.

Vācāpariññā vacīmoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ. Vācāya chandarāgassa

pahāṇaṃ vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ.

Tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ. Cittārammaṇaṃ ñāṇaṃ manomoneyyaṃ.

Cittapariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ. Citte chandarāgassa

pahānaṃ manomoneyyaṃ. Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti

manomoneyyaṃ. Idaṃ manomoneyyaṃ.

5. " Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ. [B]

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka" nti[c]

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munayo: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimunino.

Katame anagāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā; ime agāramunino katame

agāramunino " ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā; ime anagāramunino. Satta sekhā

sekhamunino arahanto asekhamunino paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

7. " Na monena1 muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃ va paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so muni,

Yo munāti ubho loke muni tena pavuccati[a.]

9. Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke

Devamanussehi pūjito yo saṅgajālamaticca so munī'ti - saccā avokkamaṃ muni.

Thale tiṭṭhati brāhmaṇoti - 'thalaṃ 'vuccati amataṃ nibbānaṃ: yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Brāhmaṇoti sattannaṃ

dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti,

sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno

bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā

dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. " Bāhetvā sabbapāpakāni (sabhiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā".

Thale tiṭṭhati brāhmaṇoti thale tiṭṭhati, dīpe tiṭṭhati, tāṇe tiṭṭhati, leṇe tiṭṭhati, saraṇe

tiṭṭhati, abhaye tiṭṭhati, accute tiṭṭhati, amate tiṭṭhati, nibbāne tiṭṭhatīti - thale tiṭṭhati

brāhmaṇo.

1. Avokkamma - su, sa. 2. Sabbaso - manupa.

[BJT Page 604] [\x 604/]

Sabbaṃ so paṭinissajjāti - 'sabbaṃ' vuccati dvādasāyatanāni: cakkhuñceva rūpā ca sotañca

saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ceva dhammā

ca; yato ajjhatthikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato

anabhāvakato āyatiṃ anuppādadhammo; ettāvatāpi sabbaṃ cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ

pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca pahīnā honti acchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṃ cattaṃ hoti vantaṃ

muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, yato paññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca

āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ

anuppādadhammā. Ettāvatāpi [PTS Page 431] [\q 431/] sabbaṃ cattaṃ hoti vantaṃ

muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhanti - sabbaṃ so paṭinissajja.

Sa ve santoti vuccatīti - so santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti vuccati

kathiyati bhaṇīyati dīpiyati voharīyatīti - sa ce santoti vuccati.

Tenāha bhagavā:

"Saccā avokkamaṃ muni thale tiṭṭhati brāhmaṇo,

Sabbaṃ so paṭinissajja sa ve santoti vuccatī"ti.

15 - 13

Sa ve vidvā sa vedagu ñatvā dhammaṃ anissito,

Sammā so loke irīyāno na pihetīdha kassaci.

Sa ve vidvā sa vedagūti - 'vidvā'ti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī; 'vedagū'ti vedā

vuccanti catusu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ

dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi, tehi vedehi jātijarāmaraṇassa

antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato

vosānappatto tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato

abhayappatto accutagato2 accutappatto3 amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto;

vedānaṃ vā antagatoti vedagu, vedevi vā antaṃ gatoti vedagu, sattannaṃ vā dhammānaṃ

viditattā vedagu: sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito

hoti, rāgo vidito hoti, doso vidito hoti, moho vidito hoti, māno vidito hoti, viditāssa honti

pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ

jātijarāmaraṇīyā.

1. " Vedāni viceyya kevalāni (sabhiyāti bhagavā)

Samaṇānaṃ yānipatti4 brāhmaṇānaṃ,

Sabbavedanāsu vītarāgo

Sabbaṃ vedamaticca vedagu so"ti.

- Sa ve vidvā sa vedagu.

Ñatvā dhammaṃ anissitoti - 'ñatvā'ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvā: 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā,

'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'avijjā paccayā saṅkharā'ti

samecca abhisamecca dhammaṃ; 'saṅkhārapaccayā viññāṇa'nti samecca abhisamecca

dhammaṃ; 'viññāṇapaccayā nāmarūpanti - nāmarūpapaccayā saḷāyatananti

saḷāyatanapaccayā phassoti phassapaccayā vedanāti vedanāpaccayā taṇhāti - taṇhāpaccayā

upādānanti upādānapaccayā bhavoti - bhavapaccayā jātīti jātipaccayā jarāmaraṇa'nti

samecca abhisamecca dhammaṃ; 'avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti samecca abhisamecca

dhammaṃ; 'saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti samecca abhisamecca dhammaṃ;

viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti - nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti

saḷāyatananirodhā phassanirodhoti phassanirodhā vedanānirodhoti vedanānirodhā

taṇhānirodhoti taṇhānirodhā upādānanirodhoti upādānanirodhā bhavanirodhoti

bhavanirodhā jātinirodhoti jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti samecca abhisamecca

dhammaṃ; 'idaṃ dukkha'nti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'ayaṃ dukkhasamudayo'ti -

ayaṃ dukkhanirodhoti - ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti samecca abhisamecca

dhammaṃ; 'ime āsavā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'ayaṃ āsavasamudayo'ti - aya1

āsavanirodhoti - ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ, 'ime

dhammā abhiññeyyā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ, ime dhammā pariññeyyāti - ime

dhammā pahātabbāti - ime dhammā bhāvetabbāti ime dhammā sacchikātabbā'ti samecca

abhisamecca dhammaṃ; channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca

ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ; pañcannaṃ

upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

samecca abhisamecca dhammaṃ; catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca

assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ; 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā; anissitoti dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca.

Katamo taṇhānissayo? Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmākataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ

pariggahitaṃ mamāyitaṃ: 'idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, mama

rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo

raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca - kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena

mamāyati, yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya diṭṭhinissayaṃ paṭinissajitvā

cakkhuṃ anissito sotaṃ anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto

nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti - ñatvā dhammaṃ

anissito.

[BJT Page 606] [\x 606/]

Sammā so loke irīyānoti - yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti

ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvakato āyatiṃ anuppādadhammo, ettāvatāpi sammā

[PTS Page 432] [\q 432/] loke carati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti; yato

puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti

acchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatāpi sammā loke

carati viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpetīti sammā so loke irīyāno,

Na pihetīdha kassacīti - 'pihā vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo

cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. ;

Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā

ñāṇagginā daḍḍhā; so kassaci na piheti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā

suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti - na pihetīdha

kassaci.

Tenāha bhagavā:

" Sa ce vidvā sa vedagu ñatvā dhammaṃ anissito.

Sammā so loke irīyāno na pihetīdha kassacī"ti.

15 - 14

Yo dha1 kāme accatari saṅgaṃ loke duraccayaṃ,

Na so socati nājjheti chinnasoto abandhano.

Yo dha kāme accatari saṅgaṃ loke duraccayanti - 'yo'ti yo sādiso yathā yuto2 yathā vihito

yathāpakāro yaṃṭhānaṃpatto3 yaṃdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā

suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā; kāmāti uddānato4 dve kāmā

vatthukāmā ca kilesakāmā ca katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā

manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā

ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu2 hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci

rajanīyaṃ vattū3 vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, paranimmitā kāmā, animmitā

kāmā4, pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena5 rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1. "Addasaṃ kāma te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāma na hehisī1"ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Saṅgāti satta saṅgā: rāgasaṅgo dosasaṅgo mohasaṅgo mānasaṅgo diṭṭhisaṅgo kilesasaṅgo

duccaritasaṅgo. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloke; saṅgaṃ loke duraccayanti yo5 kāme ca saṅge ca loke duraccaye durativatte

duttare duppatare dussamatikkame dubbinivatte6 atari uttari patari samatikkami

vinivattayīti - yo ca kāme accatari saṅgaṃ loke duraccayaṃ.

1. Yo ca - mūsī11. 2. Yathā vutto - sīmu 11 3. Yaṇṭhānappatto - sīmu11. 4. Udānato -

sīmu11 5. So - sīmu11 6. Dubbinivatto - sīmu11. [PTS.]

[BJT Page 608] [\x 608/]

Na [PTS Page 433] [\q 433/] so socati nājjhetīti - vipariṇataṃ vatthuṃ na socati;

vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ na socati; 'cakkhuṃ me1 - viparaṇata'nti na socati; sotaṃ me

- ghānaṃ me - jivhā me - kāyo me - rūpā me - saddā me - gandhā me - rasā me -

phoṭṭhabbā me - kulaṃ - me gaṇo me āvāso me - lābho me - yaso me - pasaṃsā me sukhaṃ

me - cīvaraṃ me - piṇḍapāto me - senāsanaṃ me - gilānapaccayabhesajjaparikkhārā me -

mātā me - pitā me - bhātā me - bhaginī me - putto me - dhītā me - mittā me - amaccā me

- ñātī me - sālohitā me vipariṇatāti ' na socati, ' na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ

kandati, na sammohaṃ āpajjatīti na socati; nājjhetīti - nājjheti na ajjheti na upanijjhāyati, na

nijjhāyati, na pajjhāyati, athavā na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjatīti

nājjhetīti - ' na so socati nājjheti.

Jinnasoto abandhanoti - 'sotā' vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo

cittassa sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho5 saṅge paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjananī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī6 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkhā paṭibandhu 7 āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. ;Yassesā

sotā taṇhā pahīnā succhinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhā; so vuccati chinnasoto; abandhanoti rāgabandhanaṃ dosabandhanaṃ

mohabandhanaṃ mānabandhanaṃ diṭṭhibandhanaṃ kilesabandhanaṃ duccaritabandhanaṃ,

yassetāni bandhanāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni

abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni; so vuccati abandhanoti chinnasoto abandhano.

Tenāha bhagavā:

"Yo' dha kāme accatari saṅgaṃ loke duraccayaṃ,

Na so socati nājjheti chinnasoto abandhano"ti.

15 - 15

Yaṃ pubbe taṃ visosehi pacchā te māhu kiñcanaṃ

Majjhe ce no gahessasi upasanto carissasi.

Yaṃ [PTS Page 434] [\q 434/] pubbe taṃ visosehīti - atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā

uppajjeyyuṃ, te kilese sosehi, visosehi, sukkhāpehi, visukkhāpehi, abījaṃ karohi, pajaha,

vinodehi, byantīkarehi, anabhāvaṃ gamehīti evampi - yaṃ pubbe taṃ visosehi. Athavā ye

atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā, te kammābhisaṅkhāre sosehi, visosehi, sukkhāpehi,

visukkhāpehi, abījaṃ karohi, pajaha, vinodehi, byantīkarohi, anabhāvaṃ gamehīti evampi

- yaṃ pubbe taṃ visosehi.

1. Cakkhu me - sīmu11 machasaṃ.

[BJT Page 610] [\x 610/]

Pacchā te māhu kiñcananti - ' pacchā' vuccati anāgataṃ; anāgate saṅkhāre ārabbha yāni

uppajjeyyuṃ rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ

kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, imāni kiñcanāni tuyhaṃ mā ahu, mā pāturakāsi, mā

janehi, mā sañjanehi, mā nibbattehi, mā abhinibbattehi, pajaha, vinodehi, byantīkarohi,

anabhāvaṃ gamehīti - pacchā te māhu kiñcanaṃ.

Majjhe ce no gahessasīti - 'majjhaṃ' vuccati paccuppannā rūpā vedanā saññā saṅkhārā

viññāṇaṃ, paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi, na uggahessasi,

na gaṇhissasi, na parāmasissasi, nābhivadissasi, na ajjhessasi, abhinandanaṃ abhivadanaṃ

ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahissasi, vinodessasi, byantīkarissasi,

anabhāvaṃ gamessasīti - majjhe ce no gahessasi.

Upasanto carissasīti - rāgassa santattā samitattā upasamitattā dosassa santattā samitattā

upasamitattā - pe -

Sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā vijjhātattā

nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddho

carissasi viharissasi irīyissasi vattissasi pālessasi [PTS Page 435] [\q 435/] yapissasi

yāpessasīti - upasanto carissasi.

Tenāha bhagavā:

"Yaṃ pubbe taṃ visosehi pacchā te mā'hu kiñcanaṃ,

Majjhe ce no gahessasī upasanto carissasī"ti.

15 - 16

Sabbaso nāmarūpasmiṃ yassa natthi mamāyitaṃ,

Asatā ca na socati sa ve loke na jīyati.

Sabbaso nāmarūpasmiṃ yassa natthi mamāyitanti - 'sabbaso'ti sabbena sabbaṃ sabbathā

sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ 'sabbaso'ti. Nāmanti cattāro arūpino

khandhā; rūpanti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ; yassāti

arahato khīṇāsavassa; mamāyitanti dve mamattā: taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca.

Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādikataṃ4 odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā5 aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Idaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ6 diṭṭhisañeyājanaṃ gāho paṭiggāho7

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ ' yāthāvata'nti8 gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Sabbaso nāmarūpasmiṃ yassa natthi na santi

na saṃvijjanti nūpalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti - sabbaso nāmarūpasmiṃ yassa natthi mamāyitaṃ.

[BJT Page 612] [\x 612/]

Asatā ca na socatīti - vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati, vipariṇatasmiṃ va vatthusmiṃ na

socati: ' cakkhuṃ me vipariṇata'nti na socati, sotaṃ me - ghānaṃ me - jivhā me - kāyo me -

rūpā me - saddā me - gandhā me - rasā me - phoṭṭhabbā me - kulaṃ - me gaṇo me - āvāso

me - lābho me - yaso me - pasaṃsā me sukhaṃ me - cīvaraṃ me - piṇḍapāto me - senāsanaṃ

me - gilānapaccayabhesajjaparikkhārā me - mātā me - pitā me - bhātā me - bhaginī me -

putto me - dhītā me - mittā me - amaccā me - ñātī sālohitā me vipariṇatāti ' na socati, ' na

kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjatīti na evampi asati ca na

socati. Athavā asatāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati.

Na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjatīti evampi asatā ca na

socati. Athavā cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati, na [PTS Page

436] [\q 436/] kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjatīti

evampi asatā ca na socati. Athavā, asante asaṃvijjamāne anupalabbhamāne 'ahu vata me, taṃ

vata me natthi, siyā vata me, taṃ vatāhaṃ na labhāmī'ti na socati, na kilamati, na paridevati,

na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjatīti evampi asatā ca na socati.

Sa ce loke na jīyatīti - yassa 'mayhaṃ vā idaṃ, paresaṃ vā ida'nti kiñci rūpagataṃ

vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ

ajjhositaṃ adhimuttaṃ atthi, tassa jāti atthi. Bhāsitampi hetaṃ:

1. " Jiṇṇe rathasse1 maṇikuṇḍale ca

Putte ca dāre ca tatheva jiṇṇe, 2

Sabbesu bhogesu asevitesu

Kasmā na santappasi sokakāle?

2. Pubbe'va maccaṃ vijahanti bhogā

Macco va ne pubbataraṃ jahāti,

Asassatā bhogino3 kāmakāmī

Tasmā na socāmahaṃ sokakāle.

3. Udeti āpūrati ti cando

Atthaṃ gamitvāna4 paleti sūriyo,

Viditā mayā sattuka5 lokadhammā

Tasmā na sovāmahaṃ sokakāle"ti[a.]

1. Jino rathassaṃ - machasaṃ. Jino rathassaṃ - [PTS]. 2.) Jino - machasaṃ.

[A.] Jātaka - pañcakanipāta - maṇikuṇḍalajātaka.

3. Asassakā bhāvino - sīmu11. Asassatā bhāgino - [PTS]. 4.) Andhaṃ tapetvāna - machasaṃ.

5. Aṭṭhaka - sīmu11

[BJT Page 614] [\x 614/]

Yassa 'mayhaṃ vā idaṃ, paresaṃ vā ida'nti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ

saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ

natthi, tassa jāti natthi. Bhāsitampi hetaṃ: "nandasi samaṇāti? Kiṃ laddhā āvusoti? Tena hi

samaṇa socasīti? Kiṃ jīyittha āvusoti? Tena hi samaṇa neva nandasi, na socasīti?

Evamāvusoti. [A.]

4. Cirassaṃ [PTS Page 437] [\q 437/] vata passāma brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ.

Anandiṃ anīghaṃ bhikkhuṃ tiṇṇaṃ loke visattika"nti[a]

'Sa ve loke na jīyati. '

Tenāha bhagavā:

"Sabbaso nāmarūpasmiṃ yassa natthi mamāyitaṃ,

Asatā ca na socati sa ve loke na jīyatī"ti.

15 - 17

Yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ,

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ natthi veti na socati,

Yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcananti - 'yassā'ti arahato khīṇāsavassa, yassa

mayhaṃ vā idaṃ paresaṃ vā idanti kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ

viññāṇagataṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ natthi, na santi, na

saṃvijjati, nūpalabbhati, pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ

abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhanti evampi - yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi

kiñcanaṃ. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: "nāyaṃ bhikkhave kāyo tumhākaṃ, napi aññesaṃ.

Purāṇamidaṃ bhikkhave kammaṃ abhisaṅkhataṃ abhisaṃcetayitaṃ vedanīyaṃ daṭṭhabbaṃ.

Tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃ yeva sādhukaṃ yoniso

manasikaroti: iti imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na

hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati. Yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā; saṅkhārapaccayā

viññāṇaṃ - pe -

Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva

asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho - pe -

Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī"ti[b] evampi yassa natthi idaṃ meti

paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

[A.] Devaputtasaṃyutta - dutiyavagga. [B.] Saṃyuttanikāya - kalārakhattiyavagga.

[BJT Page 616] [\x 616/]

Vuttampi hetaṃ bhagavatā:

1. "Suññato [PTS Page 438] [\q 438/] lokaṃ avekkhassu

Mogharāja sadā sato,

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca

Evaṃ maccutaro siyā.

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ

Maccurājā na passatī"ti[a]

Evampi - yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ. Vuttampi hetaṃ bhagavatā: "yaṃ

bhikkhave na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya

bhavissati1 kiñca bhikkhave na tumhākaṃ? Rūpaṃ bhikkhave na tumhākaṃ, taṃ pajahatha,

taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā - saññā - saṅkhārā -

viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya

bhavissati. Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ

jano hareyya vā, daheyya vā, yathā paccayaṃ vā kareyya; api nu tumhākaṃ evamassa: '

amhe jano harati vā, dahati vā, yathā paccayaṃ vā karotī'ti? No hetaṃ bhante. Taṃ kissa

hetu? Na hi no etaṃ bhante attā vā attaniyaṃ vā'ti. Evameva kho bhikkhave yaṃ na

tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati1. Kiñca

bhikkhave na tumhākaṃ? Rūpaṃ bhikkhave na tumhākaṃ, taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ

dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā saññā - saṅkhārā - viññāṇaṃ na tumhākaṃ,

taṃ pajahatha; taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī"ti[b] evampi - yassa

natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Bhāsitampi hetaṃ:

2. " Suddhadhamma2 samuppādaṃ suddhasaṅkhārasantatiṃ.

Passantassa yathābhūtaṃ na bhayaṃ hoti gāmaṇi.

3. Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ yadā paññāya passati.

Nāññā patthayate kiñci aññatra3 paṭisandhiyā"ti [c]

Evampi - yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ. Vajirā [PTS Page 439] [\q 439/]

bhikkhunī māraṃ pāpimantaṃ etadavoca:

4. "Kinnu4 satto'ti paccesi māra diṭṭhigataṃ nu te,

Suddhasaṅkhārapuñjo'yaṃ nayidha sattopalabbhati. 5

5. Yathāpi aṅgasambhārā hoti saddo ratho iti,

Evaṃ khandhesu santesu hoti sattoti sammuti.

1. Bhavissatīti - sīmu11 2. Suddhāgama - syā. [PTS] 3. Na aññatra; - sa. Pu 4. Kaṃ nu -

sīmu1 11 5. Sattupalabbhati - saṃ [PTS].

A. Suttanipāta - mogharājasutta. [B.] Khandhasaṃyutta - natumhākavagga. [C.]

Adhimuttattheragāthā.

[BJT Page 618] [\x 618/]

6. Dukkhameva hi sambhoti dukkhaṃ tiṭṭhati venti ca,

Nāññatra; dukkhā sambhoti nāññaṃ dukkhā nirujjhatī"ti [a]

Evampi - yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ. "Evameva kho bhikkhave bhikkhu

rūpaṃ samannesati, yāvatā rūpassa gati. Vedanaṃ saññaṃ - saṅkhāre - viññāṇaṃ samannesati,

yāvatā viññāṇassa gati. Tassa rūpaṃ samannesato yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ - saññaṃ -

saṅkhāre - viññāṇaṃ samannesato yāvatā viññāṇassa gati, yampissa hoti ahanti vā mamanti

vā asmīti vā, tampi tassa na hotī"ti[a.] Evampi - yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi

kiñcanaṃ. Āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca: "suñño loko suñño lokoti bhante vuccati,

kittāvatā nu kho bhante suñño loko'ti vuccatī'ti? Yasmā kho ānanda, suññaṃ attena vā

attaniyena vā, tasmā suñño loko'ti vuccati. Kiñcānanda suññaṃ attena vā attaniyena vā?

Cakkhuṃ kho ānanda suññaṃ attena vā attaniyena vā. Rūpā suññā - cakkhuviññāṇaṃ

suññaṃ - cakkhusamphasso suñño - yadidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ

sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi suññaṃ - sotaṃ suññaṃ - saddā suññā

- ghānaṃ suññaṃ - gandhā suññā - jivhā suññā - rasā suññā - kāyo suñño - phoṭṭhabbā

suññā - mano suñño - dhammā suññā - mano - viññāṇaṃ suññaṃ - manosamphasso suñño

- yadidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā

adukkhamasukhaṃ [PTS Page 440] [\q 440/] vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā.

Yasmā kho ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā tasmā suñño loko'ti vuccatī"ti [c]

evampi - yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ.

Mamattaṃ so asaṃvindanti - ' mamattā'ti dve mamattā: taṇhāmamattaṃ diṭṭhimamattañca

katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mamarūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharanā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Idaṃ

taṇhāmamattaṃ.

Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ 'yāthāvata'nti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya diṭṭhimamattaṃ paṭinissajitvā

mamattaṃ avindanto asaṃvindanto anadhigacchanto appaṭilabhantoti - mamattaṃ so

asaṃvindaṃ.

Natthi meti na socatīti = vipariṇataṃ vā vatthuṃ na socati; vipariṇatasmiṃ vā vatthusmiṃ

na socati. Cakkhu me vipariṇatanti na socati. Sotaṃ me - ghānaṃ me - jivhā me - kāyo me

- rūpā me - saddā me - gandhā me - rasā me - phoṭṭhabbā me - kulaṃ me - gaṇo me - āvāso

me lābho me - yaso me - pasaṃsā me sukhaṃ me - cīvaraṃ me - piṇḍapato me - senāsanaṃ

me - gilānapaccayabhesajjaparikkhāro me - mātā me - pitā me - bhātā me - bhaginī me putto

me - dhītā me - mittā me - amaccā me - ñātakā me - sālohitā me vipariṇatā'ti na socati; na

kilamati; na paridevati; na urattāḷiṃ kandati; sammohaṃ āpajjatīti - natthi meti na socati.

Tenāha bhagavā:

"Yassa natthi idaṃ meti paresaṃ vāpi kiñcanaṃ,

Mamattaṃ so asaṃvindaṃ natthi meti na socatī"ti.

[A.] Bhikkhūnīsaṃyutta. [B.] Saṃyuttanikāya - āsīvisavagga. [C.] Saṃyuttanikāya -

chantavagga.

[BJT Page 620] [\x 620/]

15 - 18

Aniṭṭhūrī1 ananugiddho anejo sabbadhī samo,

Tamānisaṃsaṃ pabrūmi pucchito avikampinaṃ.

Aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti - katamaṃ niṭṭhuriyaṃ? Idhekacco

niṭṭhuriyo hoti paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu, issati usūyati issaṃ

bandhati; yaṃ evarūpaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā

usūyanā usūyāyitattaṃ, idaṃ vuccati niṭṭhuriyaṃ. Yassetaṃ niṭṭhuriyaṃ pahīnaṃ

samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ; so

vuccati aniṭṭhurīti. Ananugiddhoti 'gedho vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho

nandi nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ, gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā

māyā janikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visatā āyūhanī dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ,

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ, loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ, pucchañcikatā

sā kamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ

māraviso, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ' yasseso [PTS Page 441] [\q 441/] gedho pahīno samucchinno vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati ananugiddho. So rūpe

agiddho sadde agiddho gandhe agiddho, rase agiddho, phoṭṭhabbe agiddho, kule gaṇe

āvāse lābhe yase passāyaṃ sukho, cīvare piṇḍapāte senāsane

gilānapaccayabhesajjaparikkhāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā, kāmabhave

rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave

catuvokārabhave pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne,

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agathito2 amucchito anajjhopanno

vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho

paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo

paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītībhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā

viharatīti aniṭṭhurī ananugiddho.

Anejo sabbadhi samoti - 'ejā 'vuccati taṇhā; yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ, gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visatā āyūhanī dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ,

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ, loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ, pucchañcikatā

sā kamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ

māraviso, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ' yasse'sā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasanto paṭippassaddho

abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo. Ejāya pahīnattā anejo. Ejāya

pahīnattā anejo. So lābhe'pi na iñjati, alābhepi na iñjati yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati,

pasaṃsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati, na

vedhati, nappavedhati, na sampavedhatīti - anejo. Sabbadhi samoti sabbaṃ vuccati

dvādasāyatanāni: cakkhu ce va3 rūpā ca saddhā ca gandhā ca rasā ca phoṭṭhabbā ca mano

ceva dhammā ca. Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo

tālāvatthukato āyatiṃ anuppādadhammo, so vuccati sabbadhi samo. So sabbattha tādī

sabbattha majjhatto sabbattha upekkhakoti - anejo sabbadhi samo.

1. Anuddhari - pu. 2. Agadhito - sīmu11. Machasaṃ 3. Cakkhuñceva - sīmu.

[BJT Page 622] [\x 622/]

Tamānisaṃsaṃ pabrūmi pucchito avikampinanti - avikampinaṃ puggalaṃ puṭṭho pucchito

yācito ajjhesito pasādito ime cattāro ānisaṃse pabrūmi: so aniṭṭhurī ananugiddho anejo

sabbadhi samoti brūmi ācikkhāmi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi

pakāsemīti - tamānisaṃsaṃ pabrūmi pucchito avikampinaṃ.

Tenāha bhagavā:

"Aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samo,

Tamānisaṃsaṃ pabrūmi pucchito avikampina"nti.

15 - 19

Anejassa [PTS Page 442] [\q 442/] vijānato natthi kāci nisaṅkiti, 1

Virato so viyārambhā 2 khemaṃ passati sabbadhi.

Anejassa vijānatoti - 'ejā' vuccati taṇhā; yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo,

cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ, gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā

sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visatā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti

vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkhā paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā

saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā

abhijappā jappanā jappitattaṃ, loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ, pucchañcikatā sā

kamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ

māraviso, taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ' yasse'sā evaṃ taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ

abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhā; so vuccati anejo. Ejāya pahīnattā anejo. So lābhepi

na iñjati. Alābhepi na iñjati. Yasepi na iñjati. Ayasepi na iñjati. Pasaṃsāyapi na iñjati.

Nindāyapi na iñjati. Sukhepi na iñjati. Dukkhepi na iñjati. Na calati na vedhati. Na

sampavedhati. Anejassa vijānatoti - vijānato paṭivijānato paṭivijjhato, "sabbe saṅkhārā

dukkhā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; ' sabbe dhammā anattā'ti samecca abhisamecca

dhammaṃ; ' avijjāpaccayā saṅkhārā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; ' saṅkhārapaccayā

viññāṇa'nti samecca abhisamecca dhammaṃ; ' viññāṇapaccayā nāmarūpanti -

nāmarūpapaccayā saḷāyatananti - saḷāyatanapaccayā phassoti - phassapaccayā vedanāti -

vedanāpaccayā taṇhāti - taṇhāpaccayā upādānanti - upādānapaccayā bhavoti -

bhavapaccayā jātīti - jātipaccayā jarāmaraṇa'nti samecca abhisamecca dhammaṃ;

'avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'saṅkhāranirodhā

viññāṇanirodho'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti -

nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti saḷāyatananirodho phassanirodhoti - phassanirodhā

vedanānirodhoti vedanānirodhā taṇhānirodhoti taṇhānirodhā upādānanirodhoti -

upādānanirodhā bhavanirodhoti - bhavanirodhā jātinirodhoti - jātinirodhā

jarāmaraṇanirodho'ti samecca abhisamecca dhammaṃ; ' idaṃ dukkha'nti samecca

abhisamecca dhammaṃ; 'ayaṃ dukkhasamudayo'ti - ayaṃ dukkhanirodhoti - ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ; 'ime āsavā'ti samecca

abhisamecca dhammaṃ; ' ayaṃ āsavasamudayo'ti - ayaṃ āsavanirodhoti - ayaṃ

āsavanirodhagāminīpaṭipadāti samecca abhisamecca dhammaṃ, 'ime dhammā abhiññeyyā'ti

samecca abhisamecca dhammaṃ, ime dhammā pariññeyyāti - ime dhammā pahātabbāti - ime

dhammā bhāvetabbāti - ime dhammā sacchikātabbā'ti samecca abhisamecca dhammaṃ;

channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṃgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

samecca abhisamecca dhammaṃ; pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca

atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca samecca abhisamecca dhammaṃ;

catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

samecca abhisamecca dhammaṃ; ' yaṃ kiñci samudayadhammaṃ; sabbaṃ taṃ

nirodhadhamma'nti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhatoti - anejassa vijānato.

Natthi kāci nisaṃkhitīti - ' nisaṃkhitiyo' vuccanti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro

āneñjābhisaṅkhāro; yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca

pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, ettāvatā

nisaṃkhitiyo natthi, na santi, na saṃvijjanti, nūpalabbhanti; pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhātinatthi kāci nisaṃkhiti.

1. Visaṃkhiti - saṃ tisaṃkhati - machasaṃ 2. Viriyārambhā - machasaṃ [a.] Dhammasaṅgaṇi

- nikkhepakaṇḍa, khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 624] [\x 624/]

[Half page missing]

Anejassa vijānato natthī kāci nisaṃkhiti,

Virato so viyārambhā khemaṃ passati sabbadhīti.

15 - 20

Na samesu na omesu na ussesu vadate2 muni,

Santo so vītamacchero nādeti na nirassatī'ti (bhagavā).

Na samesu na omesu na ussesu vadate munīti - 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā

vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ

kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā

sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni

monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

5. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

6. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti.

[A.] Dhammasaṅgaṇi niddesavāra. [B.] Tikaṅguttara - āpāyikavagga [c.] Itivuttaka -

dutiyavagga.

Katame agāramunino? Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame

anagāramunino? Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā

sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

7. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃ va paggayha varamādāya paṇḍito.

8. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

9. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

[PTS Page 443] [\q 443/] pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Muni seyyohamasmīti vā, sadisohamasmīti vā, hīnohamasmīti vā na vadati, na katheti, na

bhaṇati, na dīpayati, na voharatīti - na samesu na omesu na ussesu vadate muni.

Santo so vītamaccheroti - 'santo'ti rāgassa santattā samitattā santo, dosassa - mohassa santo

kodhassa - upanāhassa - makkhassa - paḷāsassa - issāya macchariyassa - māyāya -

sāṭheyyassa - thambhassa - sārambhassa - mānassa - atimānassa madassa - pamādassa -

sabbakilesānaṃ - sabbaduccaritānaṃ - sabbadarathānaṃ sabbapariḷāhānaṃ - sabbasantāpānaṃ

- sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbuto

paṭippassaddhoti [PTS Page 444 [\q 444/] ']santo so; vītamaccheroti pañca

macchariyāni: āvāsamacchariyaṃ vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhāti gāho. Idaṃ vuccati macchariyaṃ; yassetaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ

vūpasantipaṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhaṃ; so vuccati vītamaccharo

vigatamaccharo cattamaccharo vantamaccharo muttamaccharo pahīnamaccharo

paṭinissaṭṭhamaccharoti - santo so vītamacchero.

1. Mañjussaro - syā 2 pana - sīmu 11

[BJT Page 626] [\x 626/]

Nādeti na nirassatīti bhagavāti - 'nādetī'ti rūpaṃ nādiyati, na upādiyati, na gaṇhāti, na

parāmasati, nābhinivisati. Vedanaṃ - saññaṃ - saṅkhāre - viññāṇaṃ - gatiṃ - uppattiṃ

paṭisandhiṃ - bhavaṃ - saṃsāraṃ - vaṭṭaṃ nādiyati, na upādiyati, na gaṇhāti, na parāmasati,

nābhinivisatīti - nādeti; na nirassatīti rūpaṃ na pajahati, na vinodeti, na byantīkaroti, na

anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ - saññaṃ - saṅkhāre - viññāṇaṃ - gatiṃ uppattiṃ - paṭisandhiṃ

- bhavaṃ - saṃsāraṃ - vaṭṭaṃ na pajahati, na vinodeti na byantīkaroti, anabhāvaṃ gameti;

bhagavāti gāravādhivacanaṃ; apica, bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā;

bhaggamohoti bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggamānoti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti1

bhagavā; bhaggakilesotī bhagavā; bhaji vibhaji paṭivibhaji dhammaratananti bhagavā;

bhavānaṃ antakaroti bhagavā; bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;

bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāti appasaddāni appanigghosāni

vijanātāni manussarāhaseyyāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

vīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā;

bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā; 'bhagavā'ti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti - nādeti na nirassatīti bhagavā'ti.

Tenāha bhagavā:

" Na samesu na omesu na ussesu vadate muni,

Santo so vītamacchero nādeti na nirassatī'ti bhagavā"ti

Attadaṇḍasuttaniddeso samatto paṇṇarasamo.

16.

Sāriputtasuttaniddeso.

Atha sāriputtasuttaniddeso vuccati:

16 - 1

Na [PTS Page 445] [\q 445/] me diṭṭho ito pubbe

(Iccāyasmā sāriputto)

Na suto uda kassaci,

Evaṃ vagguvado satthā

Tusitā gaṇimāgato.

Na me diṭṭho ito pubbeti ito pubbe me mayā na diṭṭhapubbo so bhagavā iminā cakkhunā

iminā attabhāvena; yadā bhagavā tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṃ

vassaṃ vuttho devagaṇaparivuto majjhe maṇimayena sopānena saṅkassanagaraṃ otiṇṇo,

imaṃ dassanaṃ pubbe na diṭṭhoti 'na me diṭṭho ito pubbe'.

Iccāyasmā sāriputtoti - ' iccā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmetaṃ 'iccā'ti. Āyasmāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissavacanametaṃ ' āyasmā'ti. Sāriputtoti tassa therassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti

- iccāyasmā sāriputto.

[BJT Page 628] [\x 628/]

Na suto uda kassacīti - 'nā'ti paṭikkhepo; udāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmetaṃ udāti; kassacīti kassaci

khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā

devassa vā manussassa vāti - na suto uda kassaci.

Evaṃ [PTS Page 446] [\q 446/] vagguvado satthāti - evaṃ vagguvado madhuravado

pemanīyavado hadayaṅgamavado karavīkarutamañjughoso. 1 Aṭṭhaṅgasamannāgato ko

pana tassa bhagavato mukhato ghoso niccharati: vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca

savanīyo va bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca yathāparisaṃ kho pana so bhagavā

sarena viññāpeti. Na assa bahiddhā parisāya ghoso niccharati. Brahmassaro kho pana so

bhagavā karavīkabhāṇīti evaṃ vagguvado. Satthāti satthā bhagavā satthavāho; yathā

satthavāho satte kantāraṃ tāreti, dubhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti, uttāreti,

nittāreti, patāreti, khemantabhūmiṃ sampāpeti, evamevaṃ bhagavā satthavāho satte kantāraṃ

tāreti; jātikantāraṃ tāreti, jarākantāraṃ tāreti, byādhikantāraṃ tāreti, maraṇakantāraṃ tāreti,

sokakantāraṃ tāreti, paridevakantāraṃ tāreti, dukkhakantāraṃ tāreti,

domanassūpāyāsakantāraṃ tāreti, rāgakantāraṃ tāreti, dosa - moha - māna - diṭṭhi -

kilesaduccaritakantāraṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ tāreti, mohagahanaṃ tāreti,

mānagahanaṃ tāreti, diṭṭhigahanaṃ tāreti, kilesagahanaṃ - duccaritagahanaṃ tāreti, uttāreti,

nittāreti, patāreti; khemantaṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti evampi bhagavā satthavāho.

Athavā bhagavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetāti evampi

bhagavā satthavāho. Athavā bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa

maggassa sañjanetā anakkhātassa maggassa akkhātā maggaññū maggavidū maggakovido;

maggānugā ca panassa2 etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti evampi bhagavā

satthavāhoti - evaṃ vagguvado satthā.

1. Mañjussaro - syā 2. Pana - sīmu. 11.

[BJT Page 630] [\x 630/]

Tusitā gaṇimāgatoti - bhagavā tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkantoti

evampi tusitā gaṇimāgato; athavā [PTS Page 447] [\q 447/] devā vuccanti tusitā; te

tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā pamuditā pītisomanassajātā; devalokato gaṇiṃ āgatoti evampi

tusitā gaṇimāgato; atha vā arahanto vuccanti tusitā. Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā

paripuṇṇasaṅkappā. Arahantānaṃ gaṇiṃ āgatoti evampi tusitā gaṇimāgato; 'gaṇī'ti gaṇī

bhagavā; gaṇācariyoti gaṇī; gaṇassa satthāti gaṇī; gaṇaṃ pariharatīti gaṇī; gaṇaṃ

ovadatīti gaṇī; gaṇamanusāsatīti gaṇī; visārado gaṇaṃ upasaṅkamatīti gaṇī; gaṇossa1

sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti gaṇī; gaṇaṃ akusalā uṭṭhāpetvā kusale

patiṭṭhāpetīti gaṇī; bhikkhugaṇassa gaṇī. Bhikkhunīgaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa

gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khattiyagaṇassa - brāhmaṇagaṇassa -

vessagaṇassa - suddagaṇassa - devagaṇassa - brahmagaṇassa2 gaṇī, saṅghī, gaṇī,

gaṇācariyo; āgatoti āgato upāgato samūpāgato sampatto3 saṅkassanagaranti - tusitā

gaṇimāgato.

Tenāha thero sāriputto:

" Na me duṭṭho ito pubbe

(Iccāyasmā sāriputto)

Na suto uda kassaci,

Evaṃ vagguvado satthā

Tusitā gaṇimāgato"ti.

16 - 2

Sadevakassa lokassa

Yathā dissati cakkhumā,

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā

Ekova ratimajjhagā.

Sadevakassa lokassāti - sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa

sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti - sadevakassa lokassa.

Yathā dissati cakkhumāti - yathā bhagavantaṃ tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle

paṇḍakambalasilāyaṃ nisinnaṃ dhammaṃ desentaṃ devatā passanti; tathā manussā passanti;

yathā manussā passanti, [PTS Page 448] [\q 448/] tathā devatā passanti; yathā devānaṃ

dissati, tathā manussānaṃ dissati; yathā manussānaṃ dissati, tathā devānaṃ dissatīti evampi

yathā dissati cakkhumā. Yathā vā pane'ke bhonto samaṇabrāhmaṇā adantā dantavaṇṇena

dissanti, asantā santavaṇṇena dissanti, anupasantā upasantavaṇṇena dissanti, anibbutā

nibbutavaṇṇena dissanti.

1. Gaṇassa - sa 2. Brāhmaṇagaṇassa - sīmu. 11 3. Samupapanno sīmu. - Machasaṃ

[BJT Page 632] [\x 632/]

1. " Patirūpako mattikākuṇḍalova

Lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachanno,

Caranti loke parivārachannā

Anto asuddhā bahi sobhamānā"ti[a.]

Na bhagavā evaṃ dissati. Bhagavā bhūtena tacchena tathena yāthāvena aviparītena

sabhāvena danto dantavaṇṇena dissati, santo santavaṇṇena dissati, upasanto

upasantavaṇṇena dissati, nibbuto nibbutavaṇṇena dissati; akappitairiyāpathā ca buddhā

bhagavanto paṇidhisampaṇṇāti evampi - yathā dissati cakkhumā. Athavā bhagavā

visuddhasaddo gatakittisaddasiloko nāgabhavane ca supaṇṇabhavane ce yakkhabhavane ca

asurabhavane ca gandhabbabhavane ca mahārājabhavane ca indabhavane ca brahmabhavane

ca devabhavane va ediso ca tādiso ca tato ca bhiyyoti evampi - yathā dissati cakkhumā.

Athavā bhagavā dasahi balehi samannāgato catuhi vesārajjehi catuhi paṭisambhidāhi chahi

abhiññāhi chahi buddhadhammehi tejena ca balena ca guṇena ca viriyena ca paññāya ca

dissati ñāyati 'paññāyati.

2. "Dūre santo pakāsenti himavantova pabbato,

Asantettha na dissanti ratti khittā yathā sarā"[b]

Evampi yathā dissati cakkhumā. Cakkhumāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā:

maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā,

buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ [PTS Page 449] [\q 449/] bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā?

Maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṃvijjanti: nīlo ca vaṇṇo pītako ca vaṇṇo

lohitako ca vaṇṇo kaṇho ca vaṇṇo odāto ca vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato - yattha ca

akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ

ummāpupphasamānaṃ. Tassa parato pītakaṃ hoti supītakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ

dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ. Ubhato akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti

sulohitakāni, pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ

alūkhaṃ siniddhaṃ1 pāsādikaṃ dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ. 2 Tassa parato odātaṃ

hoti suodātaṃ setaṃ paṇḍaraṃpāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhītārakāsamānaṃ. Tena bhagavā

pākatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena

samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca.

[A.] Kosalasaṃyutta - dutiyavagga. [B.] Dhammapada - pakiṇṇakavagga.

1. Suddhaṃ - machasaṃ. Sīmu11 2. Bhaddāriṭṭhakasamānaṃ - sa.

[BJT Page 634] [\x 634/]

Yadā hi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti: suriyo ca atthaṅgato hoti, kāḷapakkho ca

uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti, evarūpepi

caturaṅgasamannāgato andhakāre samantā yojanaṃ passati. Natthi so kuḍḍo vā kavāṭaṃ vā

pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṃ rūpānaṃ dassanāya, ekañce tilaphalaṃ

nimittaṃ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taññeva tilaphalaṃ uddhareyya. Evaṃ parisuddhaṃ

bhagavato pākatikaṃ maṃsacakkhu. Evaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi2 cakkhumā? Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena

atikkantamānusakena sate passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe

sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti: [PTS Page 450] [\q 450/] ime vata

bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena

samannāgatā ariyānaṃ upavādakā, micchādiṭṭhikā, micchādiṭṭhikammasamādānā; te

kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana

bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā, vacīsucaritena samannāgatā, manosucaritena

samannāgatā, ariyānaṃ anupavādakā, sammādiṭṭhikā, sammādiṭṭhikammasamādānā; te

kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā'ti. Iti dibbena cakkhunā

visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte

suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Ākaṅkhamāno ca

bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo

passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi

lokadhātuyo passeyya, vīsatimpi lokadhātuyo passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya,

cattāḷīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi

cūlanikaṃ lokadhātuṃ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya,

tisahassimpi mahāsahassiṃ lokadhātuṃ passeyya. Yāvatakaṃ pana ākaṅkheyya, tāvatakaṃ

passeyya. Evaṃ parisuddhaṃ bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi

cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsupañño

javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo

adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo

purisājañño purisadhorayho [PTS Page 451] [\q 451/] anantañāṇo anantatejo

1. Yadāpi - machasaṃ, sīmu11 2. Cakkhunā - sīmu11.

[BJT Page 636] [\x 636/]

Anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā

pekkhetā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa

sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā

ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ

passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto1 brahmabhūto, vattā pavattā atthassa ninnetā

amatassa dātā dhammassamī tathāgato.

Natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ

anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato

ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti, yaṃ kiñci ñeyyaṃ nāma atthi jānitabbaṃ attattho vā

parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho

gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho

anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ anto

buddhañāṇe parivattati. Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti,

sabbaṃ vacīkammaṃ - sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Atīte

buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne

appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ

ñeyyaṃ ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ

nappavattati. Ñāṇaṃ atikkamitvā ñeyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te

dhammā. Yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phussitānaṃ heṭṭhimaṃ

samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino honti; evamevaṃ buddhassa bhagavato ñeyyañca ñāṇañca

aññamaññapariyantaṭṭhāyino: yāvatakaṃ [PTS Page 452] [\q 452/] ñeyyaṃ tāvatakaṃ

ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ

ñeyyaṃ. Ñeyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā ñeyyapatho natthi.

Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe dhammā buddhassa

bhagavato āvajjanapaṭibaddhā, ākaṅkhāpaṭibaddhā, manasikārapaṭibaddhā,

cittuppādapaṭibaddhā.

1. Maggabhūto - sīmu. 11

[BJT Page 638] [\x 638/]

Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbe sa sattānaṃ bhagavā āsayaṃ

jānāti anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti. Adhimuttiṃ jānāti. Apparajakkhe mahārajakkhe

tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte

jānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā anto

buddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya

anto mahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako sabrahmako

sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci

pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi

te sāriputtasamā paññāya. Tepi buddhañāṇassa padese parivattanti buddhaññāṇaṃ

devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khattīyapaṇḍitā

brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā. Samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā

vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe

abhisaṅkharitvā tathāgataṃ upasaṅkamitvā pucchanti: gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. Kathitā

vissajjitāva te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā. Upakkhittakāva te bhagavato

sampajjanti. Atha kho bhagavā'va tattha atirocati yadidaṃ [PTS Page 453] [\q 453/]

paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā? Bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento

addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre

suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekaccena

paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā

puṇḍarīkiniyaṃ vā appekacce uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni

udake saṃvaddhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā

padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni samodakaṃ ṭhitāni,

appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni

udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena, evamevaṃ bhagavā buddhacakkhunā

lokaṃ olokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre

dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante,

appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante.

[BJT Page 640] [\x 640/]

Jānāti bhagavā ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosacarito, ayaṃ mohacarito ayaṃ

vitakkacarito, ayaṃ saddhācarito, ayaṃ ñāṇacarito'ti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa

asubhakathaṃ katheti. Dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati.

Mohacaritaṃ bhagavā puggalaṃ1 uddese paripucchāya kālena dhammasavane kālena

dhammasākacchāya garusaṃvāse2 niveseti. Vitakkacaritassa bhagavā puggalassa

ānāpānasatiṃ ācikkhati. Saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ

ācikkhati: buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca attano.

Ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṃ ācikkhati: aniccākāraṃ dukkhākāraṃ

anattākāraṃ.

3. "Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito

Yathāpi passe janataṃ samantato.

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha

Pāsādamāruyha [PTS Page 454] [\q 454/] samantacakkhu.

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,

Avekkhassu jātijarābhibhūta"nti[a.]

Evaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā? 'Samantacakkhu' vuccati sabbaññutañāṇaṃ.

Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato3 samupagato4 upapanno sampanno5

samannāgato.

4. "Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci

Atho aviññātamajānitabbaṃ,

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi ñeyyaṃ6

Tathāgato tena samantacakkhū"ti[b]

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti - yathā dissati cakkhumā.

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvāti - sabbaṃ rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ

kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ

paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nuditvā panuditvā jahitvā

pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti sabbaṃ tamaṃ vinodetvā.

Ekova ratimajjhagāti - eko bhagavā: pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya

pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko,

ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddho'ti eko.

1. Mohacaritassa bhagavā puggalassa - machasaṃ. 2. Garu saṃvese - sīmu11. 3. Upāgato -

sīmu11 4. Samupāgato - sīmu11 5. Samupapanno - machasaṃ. 6. Neyyaṃ - sīmu11.

[A.] Dīghanikāya - mahāpadānasutta, majjhimanikāya - ariyapariyesanasutta,

bodhirājakumārasutta, brahmasaṃyutta, paṭhamavagga, itivuttaka dutiyavagga. [B.]

Paṭisambhidāmagga - ñaṇakathā, indriyakathā.

[BJT Page 642] [\x 642/]

Kathaṃ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko? Bhagavā daharova samāno susukāḷakeso bhadrena

yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātipitunnaṃ1 assumukhānaṃ

rudantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ pahāya sabbaṃ gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā

puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā sannidhipaḷibodaṃ chinditvā

kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā

akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko [PTS Page 455] [\q 455/] carati viharati irīyati vattati

pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko.

Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? So evaṃ pabbajito samāno eko araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni

manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko carati, eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko

seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko

caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, viharati irīyati vattati pāleti yapeti yāpeti. Evaṃ bhagavā

adutiyaṭṭhena eko.

Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? So evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī

pahīnatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṃ padahanto

māraṃ sasenaṃ kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhamitvā taṇhājāliniṃ visattīkaṃ

pajahi, vinodesi, byantīakāsi, anabhāvaṃ gamesīti.

5. " Taṇhādutiyo puriso dīghamaddhānasaṃsaraṃ,

Itthabhāvaññathābhāvaṃ saṃsāraṃ2 nātivattati.

6. Evamādinavaṃ3 ñatvā taṇhā4 dukkhassa sambhavaṃ,

Vītataṇho anādāno sato bhikkhu paribbaje"ti[a.]

Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Kathaṃ bhagavā ekantavītarāgoti eko? Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa

pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ

pahīnattā ekantanikkilesoti eko.

Kathaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko? Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā,

cattāro sammappadhānā, cattāro [PTS Page 456] [\q 456/] iddhipādā, pañcindriyāni,

pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

1. Mātāpitūnaṃ - machasaṃ [PTS. 2.] Saṃsaraṃ - sīmu11. 3. Etamādīnavaṃ - sīmu11. [PTS.]

Machasaṃ. 4. Taṇhaṃ - sīmu [PTS.] Machasaṃ.

[A.] Catukkaṅguttara - bhaṇḍagāmavagga, suttanipāta - dvayatānupassanāsutta.

[BJT Page 644] [\x 644/]

7. "Ekāyanaṃ jātikhayantadassī

Maggaṃ pajānāti hitānukampī,

Vatena maggena tariṃsu pubbe

Tarissanti ye ca taranti ogha"nti [a]

Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gato'ti eko.

Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho'ti eko? 'Bodhi' vuccati

catusu maggesu ñāṇaṃ - paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā

vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tena bodhiñāṇena sabbe saṅkhārā aniccāti bujjhi. Sabbe

saṅkhārā dukkhāti bujjhi. Sabbe dhammā anattāti bujjhi. Avijjāpaccayā saṅkhārāti bujjhi - pe

-

Jātipaccayā jarāmaraṇanti bujjhi. Avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti bujjhi. - Pe - jātinirodho

jarāmaraṇanirodhoti bujjhi. Idaṃ dukkhanti bujjhi. Ayaṃ dukkhasamudayoti bujjhi. Ayaṃ

dukkhanirodhoti bujjhi. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti bujjhi. Ime āsavāti bujjhi -

pe - ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti bujjhi. Ime dhammā pariññeyyāti bujjhi.

Pahātabbāti - bhāvetabbāti - sacchikātabbāti bujjhi. Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca

atthagamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ

samudayañca atthagamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi. Catunnaṃ

mahābhūtānaṃ samudayañca atthagamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi. Yaṃ

kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti bujjhi. Athavā yaṃ kiñci [PTS Page

457] [\q 457/] bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ

adhigantabbaṃ phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena bodhiñāṇena bujjhi, anubujjhi,

paṭibujjhi, sambujjhi, sammā bujjhi, adhigacchi, phassesi, sacchikāsi. Evaṃ bhagavā eko

anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Ratimajjhagā: ti 'rati)nti nekkhammaratiṃ vivekaratiṃ upasamaratiṃ sambodhiratiṃ; ajjhagā

- adhigacchi phassesi saccākāsīti - ekova ratimajjhagā.

Tenāha thero sāriputto:

"Sadevakassa lokassa

Yathā dissati cakkhumā,

Sabbaṃ tamaṃ vinodetvā

Ekova ratimajjhagā"ti.

16 - 3

Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ

Akuhaṃ gaṇimāgataṃ,

Bahunnamidha1 baddhānaṃ

Atthi pañhena āgamaṃ.

[A.] Satipaṭṭhānasaṃyutta - nālandavagga.

1. Bahūnamidha - sīmu. 11. Machasaṃ.

[BJT Page 646] [\x 646/]

Taṃ buddhaṃ asitaṃ tādinti - ' buddho'ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇi1.

Balesu ca vasībhāvaṃ pāpuṇi. ' Buddhoti' kenaṭṭhena buddho? Bujjhitā saccānīti buddho.

Bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddho. Sabbadassāvitāya buddho.

Anaññaneyyatāya buddho. Visavitāya buddho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddho.

Nirupakkilesasaṅkhātena buddho. Ekantavītarāgoti buddho. Ekantavītadosoti buddho.

Ekantavītamohoti buddho. Ekantanikkilesoti buddho. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddho. Eko

anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā [PTS Page 458]

[\q 458/] buddipaṭilābhā2 buddho. 'Buddho'ti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā

kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ,

na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ

bhagavantānaṃ bodhiyā mūlo saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikāpaññatti yadidaṃ

buddhoti - taṃ buddhaṃ.

Asitanti - dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca. Katamo taṇhānissayo? Yāvatā

taṇhāsaṅkhātena sīmākataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ' ' idaṃ

mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, mama rūpā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso

ca koṭṭhāgārañca - kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā

aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ 3 yāthāvatanti gāho, yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinissayo.

1Gha patto - syā. [PTS]. 2. Paṭilābhattā - sīmu [PTS] 3. Ayāthāvakasmiṃ - sīvu11 [PTS.]

Machasaṃ.

[BJT Page 648] [\x 648/]

Buddhassa bhagavato taṇhānissayo pahīno; diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho; taṇhānissayassa

pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā bhagavā cakkhuṃ asito, sotaṃ - ghānaṃ jivhaṃ

kāyaṃ - manaṃ asito, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ lābhaṃ yasaṃ

passaṃ sukhaṃ cīvaraṃ piṇḍapātaṃ senāsanaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ

kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ [PTS Page 459] [\q 459/] kāmabhavaṃ

rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ saññābhavaṃ asaññābhavaṃ nevasaññānāsaññābhavaṃ

ekavokārabhavaṃ catuvokārabhavaṃ pañcavokārabhavaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito

anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatī'ti

- taṃ buddhaṃ asitaṃ.

Tādinti - bhagavā pañcahākārehi tādī: iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvī'ti tādī,

muttāvīti tādī, tanniddesā tādī.

Kathaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī? Bhagavā lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi

tādī, pasaṃsāyapi tādī, nindāyapi tādī, sukhepi tādī dukkhepi tādī, ekaṃ ce bāhaṃ1

gandhena limpeyyuṃ2, ekaṃ ce bāhaṃ1 vāsiyā taccheyyuṃ, amusmiṃ natthi rāgo, amusmiṃ

natthi paṭighaṃ. Anunayapaṭighavippahīno ugghātinighātivītivatto anurodhavirodhaṃ

samatikkanto; evaṃ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī.

Kathaṃ bhagavā cattāvīti tādī? Bhagavato rāgo catto vanto mutto pahīno paṭinissaṭṭho,

doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho

sārambho māno atimāno mado pamādo sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe

pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā cattā vantā muttā pahīnā paṭinissaṭṭhā,

evaṃ bhagavā ' cattāvīti' tādī.

Kathaṃ bhagavā tiṇṇāvīti tādī? Bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo bhavoghaṃ tiṇṇo diṭṭhoghaṃ

tiṇṇo avijjoghaṃ tiṇṇo sabbaṃ saṃsārapathaṃ3 tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto

samatikkanto vītivatto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko3

pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo

sacchikatanirodho.

1. Ekacce - sīmu11. Machasaṃ. 2. Amukasmiṃ - sīmu 11. Machasaṃ [PTS]. 3. Gatakoṭiyo -

sīmu11 machasaṃ

[BJT Page 650] [\x 650/]

Dukkhaṃ tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato.

Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, [PTS Page 460] [\q 460/] pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ

pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaḷigho

saṃkiṇṇaparikho abbūḷhesiko niraggalo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto

pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno1 panunnapaccekasacco

samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto

suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto. So

nevācināti, na apacināti2 apacinitvā ṭhito. Neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito. Neva

saṃsibbati, na visineti3, visinetvā4 ṭhito. Neva vidhūpeti, na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.

Asekheta5 sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena samādhikkhandhena

samannāgatattā ṭhito, asekhena paññākkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena

vimuttikkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena

samannāgatattā ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito, ejaṃ samatikkamitvā ṭhito, kilesaggiṃ

pariyādiyitvā ṭhito, aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ6 samādāya ṭhito, muttapaṭisevanatāya

ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya pārisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito,

atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, santusitattā7 ṭhito, khandhapariyante

ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapattipariyante

ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito,

vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito. Antimadehadharo

bhagavā.

1. "Tassā'yaṃ pacchimakoṭi8

Carimo'yaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro

Natthi tassa punabbhavo"ti.

Evaṃ bhagavā tiṇṇāvīti tādī.

1. Caturāpasseno - sīmu [PTS] 2. Apacinati - machasaṃ. 3. Asineti - machasaṃ. Ussineti - sa,

[PTS]. 4. Visibbetvā - sa 5. Asekkhena - sa [PTS] 8. Pacchimako - sīmu11 [PTS.] Pacchiko

bhavo - machasaṃ.

[BJT Page 652] [\x 652/]

Kathaṃ [PTS Page 461] [\q 461/] bhagavā muttāvīti tādī? Bhagavato rāgā cittaṃ muttaṃ

vimuttaṃ suvimuttaṃ; dosā cittaṃ - mohā cittaṃ - kodhā - upanāhā - makkhā - paḷāsā -

issāya - macchariyā - māyāya - sāṭheyyā - thambhā - sārambhā - mānā - atimānā - madā -

pamādā - sabbakilesehi - sabbaduccaritehi - sabbadarathehi - sabbapariḷāhehi -

sabbasantāpehi - sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Evaṃ

bhagavā muttāvīti tādī.

Kathaṃ bhagavā tanniddesā tādī? Bhagavā sīle sati sīlavāti tanniddesā tādī, saddhāya sati

saddhoti tanniddesā tādī. Viriye sati viriyavāti tanniddesā tādī, satiyā sati satimāti

tanniddesā tādī, samādhismiṃ sati samāhito'ti tanniddesā tādī, paññāya sati paññavāti

tanniddesā tādī, vijjāya sati tevijjoti tanniddesā tādī, abhiññāya sati chaḷabhiññoti

tanniddesā tādī, dasabale sati dasabalo'ti tanniddesā tādī. Evaṃ bhagavā tanniddesā tādī'ti

- taṃ buddhaṃ asitaṃ tādiṃ.

Akuhaṃ gaṇimāgatanti - ' akuho'ti tīṇi kuhanavatthūni; paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ1

kuhanavatthu, iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ1 kuhanavatthu: idha gahapatikā bhikkhuṃ

nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāreha. So pāpiccho

icchāpakato attiko2 cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ

bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ

paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha: ' kiṃ samaṇassa

mahagghena cīvarena? Etaṃ sāruppaṃ: yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā

nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ karitvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena

piṇḍapātena?Etaṃ sāruppaṃ: yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvikaṃ kappeyya.

[PTS Page 462] [\q 462/] kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena? Etaṃ sāruppaṃ: yaṃ

samaṇo rukkhamūliko vā assa abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena

gilānapaccayabhesajjaparikkhārena? Etaṃ sāruppaṃ: yaṃ samaṇo pūtimuttena

haritakīkhaṇeḍanaosadhaṃ kareyyā'ti. Tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti, lūkhaṃ

piṇḍapātaṃ paribhuñjati, lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati, lūkhaṃ

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti:

1. Paṭisevana- - sīmu 11 machasaṃ [PTS]. 2. Atittiko - sīmu11

[BJT Page 654] [\x 654/]

Ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavicitto asaṃsaṭṭho āraddhaviriyo dhutavādoti bhiyyo

nimantenti cīvarapiṇḍapatasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So evamāha"

tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati: saddhāya

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Deyyadhammassa

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Deyyadhammassa

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Dakkhiṇeyyānaṃ

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākañcevāyaṃ saddhā atthi.

Deyyadhammo ca saṃvijjati. Ahañca paṭiggāhako. Sace ahaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ

tumhe puññena paribāhirā bhavissatha. Na mayhaṃ iminā attho. Api ca tumhākaṃ yeva

anukampāya paṭigaṇhāmī'ti". Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭigaṇhāti, bahumpi

piṇḍapātaṃ paṭigaṇhāti, bahumpi senāsanaṃ paṭigaṇhāti, bahumpi

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭigaṇhāti. Yā evarūpā bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā

kuhāyanā kuhitattaṃ; idaṃ paccayapaṭisedhana1 saṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato

sambhāvanādhippāyo 'evaṃ maṃ jano sambhāvessatī'ti gamanaṃ saṇṭhapeti, ṭhānaṃ

saṇṭhapeti, nisajjaṃ saṇṭhapeti, sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati, paṇidhāya

tiṭṭhati, paṇidhāya nisīdati, paṇidhāya seyyaṃ kappeti, samāhito viya gacchati, samāhito

viya [PTS Page 463] [\q 463/] tiṭṭhati, samāhito viya nisīdati, samāhito viya seyyaṃ

kappeti, āpāthakajjhāyīva hoti. Yā evarūpā iriyāpathassa aṭṭhapanā2 ṭhapanā saṇṭhapanā

bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato

sambhāvanādhippāyo 'evaṃ maṃ jano sambhāvessatī'ti ariyadhammasannissitaṃ vācaṃ

bhāsati. Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti, so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati. Yo evarūpaṃ

pattaṃ dhāreti, lohathālakaṃ dhāreti, dhammakarakaṃ3 dhāreti, parissāvanaṃ dhāreti,

kuñcikaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, kāyabandhanaṃ dhāreti, āyogaṃ dhāreti, so samaṇo

mahesakkhoti bhaṇati. Yassa evarūpo upajjhāyo, so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati. Yassa

evarūpo ācariyo samānupajjhāyakā samānācariyakā - mittā - sandiṭṭhā - sambhattā - sahāyā,

so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati. Yo evarūpe vihāre vasati, so samaṇo mahesakkhoti

bhaṇati. Yo evarūpe aḍḍhayoge vasati - pāsāde vasati - hammiye vasati - guhāya vasati -

leṇe vasati - kuṭiyā vasati - kūṭāgāre vasati - aṭṭe4 vasati - māḷe vasati - uddaṇḍe vasati

- upaṭṭhānasālāya vasati - maṇḍape vasati - rukkhamūle vasati - so samaṇo mahesakkhoti

bhaṇati.

1. Paṭisevana - sīmu11 machasaṃ. [PTS]. 2. Āṭhapanā - sīmu11. Machasaṃ 3.

Dhammakaraṇaṃ - machasaṃ. 4. Aḍeḍa - sīmu11. Machasaṃ.

[BJT Page 656] [\x 656/]

Athavā korañjikakorañjiko bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako lapakalapako

mukhasambhāvito - ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ santānaṃ vihārasamāpattīnaṃ lābhī'ti

tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaññuttaṃ kathaṃ

katheti. Yā evarūpā bhākuṭitā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ

sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Buddhassa bhagavato imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni

paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā [PTS Page 464] [\q 464/] daḍḍhāni.

Tasmā buddho akuhoti - akuhaṃ.

Gaṇimāgatanti - ' gaṇī'ti gaṇī bhagavā; gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī; gaṇaṃ

pariharatīti gaṇī, gaṇaṃ ovadatīti gaṇī, gaṇaṃ anusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṃ

upasaṃkamatīti gaṇī, gaṇo'ssa sussūsati sotaṃ odahati aññā cittaṃ upaṭṭhapetīti gaṇī,

gaṇaṃ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī,

bhikkhunīgaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī,

khattiyagaṇassa gaṇī, brāhmaṇagaṇassa gaṇī, vessagaṇassa gaṇī, suddagaṇassa gaṇī,

devagaṇassa gaṇī, brahmagaṇassa gaṇī, saṅghī, 1 gaṇī, gaṇācariyo2. Āgatanti3 āgataṃ

upāgataṃ samupāgataṃ4 sampattaṃ5 saṅkassanagaranti - akuhaṃ gaṇimāgataṃ.

Bahunnamidha6 baddhānanti - ' bahunna'nti bahunnaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ

suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ; baddhānanti baddhānaṃ

baddhacarānaṃ paricārakānaṃ sissānanti - bahunnamidha baddhānaṃ.

Atthi pañhena āgamanti - pañhena atthikāmha āgatā7 pañhaṃ pucchitukāmamha āgatā;

pañhaṃ sotukāmā āgatamhāti evampi atthi pañhena āgamaṃ. Athavā pañhatthikānaṃ

pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ

payirupāsanaṃ 8 atthīti evampi atthi pañhena (āgamaṃ). Athavā pañhāgamo tuyhaṃ atthi,

tvampi pahū, tvamasi alamattho mayā pucchitaṃ kathetuṃ vissajjetuṃ; vahassetaṃ bhāranti

evampi - atthi pañhena āgamaṃ.

Tenāha thero sāriputto:

" Taṃ [PTS Page 465] [\q 465/] buddhaṃ asitaṃ tādiṃ

Akuhaṃ gaṇimāgataṃ,

Bahunnamidha6 baddhānaṃ

Atthi pañhena āgama"nti.

1. Saṅghagaṇassa gaṇī - sīmu 11. 2. Gaṇācariyaṃ - sīmu11. 3. Āgataṃ - sīmu11 āgato -

[PTS]. 4. Upagataṃ samupagataṃ - machasaṃ. Upāgato samūpagato - [PTS] 5. Samupapannaṃ

- machasaṃ. 6. Bahūnamidha - machasaṃ - sīmu11 7. Atthiko āgatomhi - machasaṃ. 8.

Payirupāsanā - syā.

[BJT Page 658] [\x 658/]

16 - 4

Bhikkhuno vijigucchato

Bhajato rittamāsanaṃ,

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā

Pabbatānaṃ guhāsu vā.

Bhikkhuno vijigucchatoti - ' bhikkhuno'ti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno, sekhassa

vā bhikkhuno; vijigucchatoti jātiyā vijigucchato, jarāya - byādhinā - maraṇena - sokehi -

paridevehi - dukkhehi - domanassehi - upāyāsehi vijigucchato, nerayikena dukkhena

tiracchānayonikena dukkhena pettivisayikena dukkhena mānusakena dukkhena

gabbhokkantimūlakena dukkhena jātassupanibandhakena dukkhena jātassa parādheyyakena

dukkhena attupakkamena dukkhena parūpakkamena dukkhena dukkhadukkhena

saṅkhāradukkhena vipariṇāmadukkhena cakkhurogena dukkhena sotarogena dukkhena

ghānarogena dukkhena jivhārogena dukkhena kāyarogena dukkhena sīsarogena dukkhena

kaṇṇarogena dukkhena mukharogena dukkhena dantarogena dukkhena kāsena sāsena

pināsena ḍahena jarena kucchirogena mucchāya pakkhandikāya sūlāya visūcikāya kuṭṭhena

gaṇḍena kilāsena sosena apamārena dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā rakhasāya vitacchikāya

lohitena pittena madhumehena aṃsāya piḷakāya bhagandalena1 pittasamuṭṭhānena

ābādhena semhasamuṭṭhānena ābādhena vātasamuṭṭhānena ābādhena sannipātikena

ābādhena utupariṇāmajena ābādhena visamaparihārajena ābādhena opakkamikena

ābādhena kammavipākajena ābādhena sītena uṇhena jighacchāya pipāsāya uccārena

passāvena [PTS Page 466] [\q 466/] ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassena

dukkhena - mātumaraṇena dukkhena pitumaraṇena dukkhena bhātumaraṇena -

bhaginimaraṇena - puttamaraṇena - dhītumaraṇena - ñātimaraṇena - bhogabyasanena -

rogabyasanena - sīlabyasanena - diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchato aṭṭīyato harāyato

jigucchatoti - bhikkhuno vijigucchato.

Bhajato rittamāsananti - ' āsanaṃ' vuccati yattha nisīdati, mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā

cammakhaṇeḍā tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palāsasanthāro; taṃ āsaṃ

asappāyarūpadassanena rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ; asappāyasaddasavaṇena rittaṃ vivittaṃ

pavivittaṃ; asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ; taṃ pavivittaṃ āsanaṃ

bhajato sambhajato sevato nisevato saṃsevato paṭisevatoti - bhajato rittamāsanaṃ.

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vāti - rukkhamūlaṃ yeva rukkhamūlaṃ; susānaṃ yeva 'susāna'nti -

rukkhamūlaṃ susānaṃ vā.

1. Bhagandalāya - syā.

[BJT Page 660] [\x 660/]

Pabbatānaṃ guhāsu vāti - pabbatā yeva pabbatā; kandarā yeva kandarā; giriguhā yeva

giriguhā; pabbatantarikāyo vuccanti pabbatapabbhārāti pabbatānaṃ guhāsu vā.

Tenāha thero sāriputto:

" Bhikkhuno vijigucchato

Bhajato rittamāsanaṃ,

Rukkhamūlaṃ susānaṃ vā

Pabbatānaṃ guhāsu vā"ti.

16 - 5

Uccāvacesu sayanesu guvanto1 tattha bheravā.

Yehi bhikkhu na vedheyya nigghose sayanāsane.

Uccāvacesu [PTS Page 467] [\q 467/] sayanesūti - ' uccāvacesū'ti uccāvacesu

hīnappaṇītesu chekapāpakesu; ' sayanaṃ' vuccati vihāro aḍḍayogo pāsādo hammiyaṃ

guhāti - uccāvacesu sayanesu.

Kuvanto tattha bheravāti - ' kuvanto'ti kuvanto kujanto nadanto saddaṃ karonto; athavā

kīvantoti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā te bheravāti? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā

kokā mahisā hatthī ahī vicchikā satapadī corā vā assu mānavā vā katakammā vā

akatakammā vāti - kuvanto tattha bheravā.

Yehi bhikkhu na vedheyyāti - 'yehī'ti yehi bheravehi; bherave passitvā vā suṇitvā vā na

vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na

santāsaṃ āpajjeyya, abhīru assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso vihareyyāti - yehi bhikkhu na vedheyya.

Nigghose sayanāsaneti - appasadde appanigghose vijanavāte manussarāhaseyyake

paṭisallānasāruppe senāsaneti - nigghose sayanāsane.

Tenāha thero sāriputto:

"Uccāvacesu sayanesu

Kuvanto tattha bheravā,

Yehi bhikkhu na vedheyya

Nigghose sayanāsane"ti.

1. Gīvanto - syā. [PTS.] Kīvanto - sīmu 11 kīvanto - sū. Pu.

[BJT Page 662] [\x 662/]

16 - 6

Kati parissayā loke

Gacchato agataṃ disaṃ,

Ye bhikkhu abhisambhave

Pantamhi sayanāsane.

Kati parissayā loketi - 'katī'ti katī kittakā kīvatakā kivabahukā te parissayāti dve parissayā:

pākaṭaparissayā ca, paṭicchannaparissayā ca.

Katame pākaṭaparissayā? Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahisā hatthī ahī

vicchikā satapadī corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā [PTS Page 468] [\q

468/] vā, cakkhurogo sotarogo ghanarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo

mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlaṃ

visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā

lohitapittaṃ1 madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā

semhasamuṭṭhānena ābādhā vātasamuṭṭhānena ābādhā sannipatikena ābādhā

utupariṇāmajena ābādhā visamaparihārajena ābādhā opakkamikena ābādhā

kammāvipākajena ābādhā sītena uṇhena jighacchāya pipāsāya uccārena passāvena

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassā. Ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Katame paṭicchannaparissayā? Kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ

kāmachandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thīnamiddhanīvaraṇaṃ

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ, rāgo doso moho kodho upanāho

makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado

pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā

sabbākusalābhisaṅkhārā. Ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

Parissayāti - kenaṭṭhena parissayā? Parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti

parissayā, tatrāsayāti parissayā. Kathaṃ parisahantīti parissayā? Te parissayā taṃ puggalaṃ

sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. Evaṃ parisahantīti

parissayā. Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā? Te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ

antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ? Sammāpaṭipadāya

anulomapaṭipadāya appaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya

dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojanesu

mattaññutāya jāgariyānuyogassa [PTS Page 469] [\q 469/] satisampajaññassa, catunnaṃ

satipaṭṭhānānaṃ bhāvanānuyogassa, catunnaṃ sammappadhānānaṃ - catunnaṃ

iddhipādānaṃ - pañcannaṃ indriyānaṃ - pañcannaṃ balānaṃ - sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ -

ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa. Imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ

antarāyāya parihānāya saṃvattanti. Evaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā

1. Lohitaṃ pittaṃ - syā.

[BJT Page 664] [\x 664/]

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā? Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti

attabhāvasannissayā yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane

vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evamevaṃ tatthete pāpakā akusalā

dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Sāntevāsiko bhikkhave bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu1 viharati. Kathañca

bhikkhave bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu1 viharati?

Idha bhikkhave bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā

sarasaṃkappā saññojaniyā, tyāssa anto vasanti, anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti,

tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā

dhammāti tasmā sācariyakoti vuccati. Puna ca paraṃ bhikkhave bhikkhuno sotena saddaṃ

sutvā - ghānena gandhaṃ ghāyitvā - jivhāya rasaṃ sāyitvā - kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā

- manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṃkappā saññojaniyā

tyāssa anto vasanti anvāssa vasanti2 pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsikoti vuccati.

Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti tasmā sācariyakoti

vuccati. Puna caparaṃ bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā - ghānena gandhaṃ

ghāyitvā - jivhāya - rasaṃ sāyitvā - kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā - manasā dhammaṃ

viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā, tyāssa anto vasanti,

anvāssa vasanti pāpakā akusalā dhammā'ti tasmā sāntevāsikoti vuccati. Te naṃ

samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammā'ti tasmā sācariyakoti vuccati.

Evaṃ kho bhikkhave bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu1 viharatī"ti[a]

evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Tayo'me bhikkhave antarā malā antarā [PTS Page 470] [\q 470/] amittā antarā sapattā

antarā vadhakā antarā paccatthikā. Katame tayo? Lobho bhikkhave antarā malaṃ3 antarā

amitto antarā sapatto antarā vadhako antarā paccatthiko. Doso bhikkhave moho bhikkhave

antarāmalaṃ antarāmitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. Ime kho

bhikkhave, tayo antarā malā antarā muttā antarā sapattā antarā vadhakā antarā

paccatthikāti. "[B]

1. Anatthajanano lobho lobho cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

1. Phāsuṃ - saṃ 2. Anvāssavanti - sīmu11. Machasaṃ. Antassa vasanti - saṃ 3. Malo - syā.

[A.] Saṃyuttanikāya - navapurāṇavagga. [B.] Itivuttaka - 3. 4. 9. Malasutta.

[BJT Page 666] [\x 666/]

2. Luddho atthaṃ na jānāti luddho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ tadā hoti yaṃ lobho sahate naraṃ.

3. Anatthajanano doso doso cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

4. Kuddho atthaṃ na jānāti kuddho dhammaṃ na passati,

Andhantamaṃ tadā hoti yaṃ kodho sahate naraṃ.

5. Anatthajanano moho moho cittappakopano,

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

6. Mūḷho atthaṃ na jānāti mūḷho dhammaṃ na passati, andhantamaṃ tadā hoti yaṃ moho

sahate nara"nti[a.]

Evampi tatrāsayāti parissayā. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

" Tayo kho'me mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya

dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo: lobho ko mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ

uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya, doso kho mahārāja - moho kho

mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya [PTS Page

471] [\q 471/] aphāsuvihārāya. Ime kho mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ

uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. [B]

7. "Lobho doso ca moho ca purisaṃ pāpacetasaṃ,

Hiṃsanti attasambhūtā tacasāraṃ 'va samphala"nti[b]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

8. "Rāgo ca doso ca itonidānā

Aratī ratī lomahaṃsā itojā,

Ito samuṭṭhāya manovitakkā

Kumārakā dhaṅkamivossajantī"ti [c.]

Evampi tatrāsayāti parissayā. Loketi manussaloke - devaloke - khandhaloke - āyatanaloke'ti

kati parissayā loke?

1. Doso - sīmu11. 2. Lomahaṃso itojāto - syā.

[A.] Itivuttaka - 3. 4. 9 Malasutta. [B.] Kosalasaṃyutta. [C.] Suttanipāta - sūcilomasutta.

[BJT Page 668] [\x 668/]

Gacchato agataṃ disanti - 'agatā disā' vuccati amataṃ nibbānaṃ , "yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ?

Agatapubbā sā disā, na sā disā gatapubbā iminā dīghena addhunā.

9. " Samatittikaṃ anavasesakaṃ1

Telapattaṃ yathā parihareyya,

Evaṃ sacittamanurakkhe

Patthayāno disaṃ agatapubba"nti. [A]

Agatapubbaṃ disaṃ vajato gacchato abhikkamatoti gacchato agataṃ disaṃ.

Ye bhikkhu abhisambhaveti - ' ye'ti ye parissaye abhisambhaveyya abhibhaveyya

ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti - ye bhikkhu abhisambhave.

Pantamhi sayanāsaneti - ante pante pariyante selante vā vanante vā nadante vā udakante vā

yattha na kasīyati na vapīyati, vanantaṃ2 atikkamitvā manussānaṃ anupacāre senāsaneti -

pantamhi sayanāsane.

Tenāha thero sāriputto:

"Kati [PTS Page 472] [\q 472/] parissayā loke gacchato agataṃ disaṃ,

Ye bhikkhu abhisambhave pantamhi sayanāsane"ti.

16 - 7

Kyāssa byappathayo assu kyāssassu idha gocarā,

Kāni sīlabbatāna'ssu pahitattassa bhikkhuno.

Kyāssa byappathayo assūti - kīdisena byappathena samannāgato assa, kiṃsaṇṭhitena

kiṃpakārena kiṃpaṭibhāgenāti vacīpārisuddhiṃ pucchati; katamā vacīpārisuddhi? Idha

bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti: saccavādī saccasandho theto

paccayiko avisaṃvādako lokassa; pisunaṃ vācaṃ pahāya pisunāya vācāya paṭivirato hoti: ito

sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya; amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ

bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato

samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya

vācāya paṭivirato hoti: yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī

bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṃ pahāya

samphappalāpā paṭivirato hoti.

1. Janattaṃ - sīmu 11. 1. Anavasesaṃ - machasaṃ. Syā. Sīmu11.

[A.] Jātaka - ekakanipāta, telapattajātaka.

[BJT Page 670] [\x 670/]

Kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti

kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Catuhī vacīsucaritehi samannāgato

catudosāpagataṃ vācaṃ bhāsati. Battiṃsāya tiracchānakathāya ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Dasa

kathāvatthūni katheti. Seyyathīdaṃ: appicchakathaṃ santuṭṭhikathaṃ pavivekakathaṃ

asaṃsaggakathaṃ viriyārambhakathaṃ sīlakathaṃ samādhikathaṃ paññākathaṃ

vimuttikathaṃ vimuttiñāṇadassanakathaṃ, satipaṭṭhānakathaṃ sammappadhānakathaṃ

iddhipādakathaṃ indriyakathaṃ balakathaṃ bojjhaṅgakathaṃ maggakathaṃ phalakathaṃ

nibbānakathaṃ [PTS Page 473] [\q 473/] katheti. Vācāya yato yatto paṭiyatto gutto

gopito rakkhito saṃvuto. Ayaṃ vacīpārisuddhi. Edisāya1 vacīpārisuddhiyā samannāgato

assāti - kyāssa byappathayo assu.

Kyāssassu idha gocarāti - kīdisena gocarena samannāgato assa, kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena

kiṃpaṭibhāgenāti gocaraṃ pucchati. Atthi gocaro, atthi agocaro:

Katamo agocaro? Idhekacco vesiyagocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti,

thullakumārīgocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, bhikkhunīgocaro vā hoti,

pānāgāragocaro vā hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rajamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi

ananulomikena saṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni

anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukāmāni

ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni

sevati bhajati payirupāsati. Ayaṃ vuccati agocaro.

Athavā antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati: hatthiṃ olokento assaṃ

olokento rathaṃ olokento pattiṃ olokento itthiyo olokento purise olokento kumārikāyo

olokento kumārake olokento antarāpaṇaṃ olokento gharamukhāni olokento uddhaṃ

olokento2 adho olokento disāvidisaṃ pekkhamāno3 gacchati. Ayampi vuccati agocaro. [A]

1. Kīdisāya - sīmu11. 2. Ullokento - sīmu11. Vipekkhamāno - sīmu11.

[A.] Jhānavibhaṅga.

[BJT Page 672] [\x 672/]

Atha vā cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ

- Pe -

Manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā

anvāssaveyyuṃ; tassa asaṃvarāya paṭipajjati. Na rakkhati manindriyaṃ, manindriyaṃ

asaṃvaraṃ āpajjati. Ayampi vuccati agocaro.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ

visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathīdaṃ9 naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ

pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūnaṃ sobhanagaraṃ1 caṇḍālaṃ [PTS Page 474] [\q 474/]

vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ goyuddhaṃ

ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ

muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ aṇīkadassanaṃ iti vā. Iti

evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyutto hoti. Ayampi vuccati agocaro. Pañcapi kāmaguṇā

agocarā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Mā bhikkhave agocare caratha paravisaye. Agocare bhikkhave carataṃ paravisaye lacchati

māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ ko ca bhikkhave bhikkhuno agocaro paravisayo?

Yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā

piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā; sotaviññeyyā saddā - ghānaviññeyyā gandhā -

jivhāviññeyyā rasā - kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā

rajanīyā. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhuno agocaro paravisayo" [a] ayampi vuccati

agocaro.

Katamo agocaro? Idhekacco vesiyagocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti,

thullakumārīgocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, bhikkhunīgocaro vā hoti,

pānāgāragocaro vā hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi

ananulomikena saṃsaggena. Yāni vā pana tāni kulāni saddhāni pasannāni opānabhūtāni

kāsāvapajjotāni isivātapaṭivātāni atthakāmāti hitakāmāni phāsukāmāni yogakkhemakāmāni

bhikkhūnaṃ bhikkhūnīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati

payirupāsati. Ayaṃ vuccati agocaro.

1. Sobhanākaraṇaṃ - sīmu11. Sobhanakaṃ - sīmu11. Sobhanagarakaṃ - [PTS]. 2. Idha

bhikkhu - sīmu11

[A.] Satipaṭṭhānasaṃyutta - ambapālīvagga. [B.] Jhānavibhaṅga

[BJT Page 674] [\x 674/]

Atha vā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati: na hatthiṃ

olokento na assaṃ olokento na rathaṃ olokento na pattiṃ olokento itthiyo olokento purise

olokento kumārikāyo olokento kumārake olokento antarāpaṇaṃ olokento gharamukhāni

olokento uddhaṃ olokento adho olokento disāvidisaṃ vipekkhamāno gacchati, ayampi

vuccati gocaro. Athavā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ [PTS Page 475] [\q 475/] disvā na

nimittaggāhī hoti nānuvyañjanaggāhī, yatvādikaraṇametaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ

viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya

paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā -

ghānena gandhaṃ ghāyitvā - jivhāya rasaṃ sāyitvā - kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā - manasā

dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānuvyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇametaṃ

manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā

anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati. Rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ

āpajjati; ayampi vuccati gocaro. Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni

bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathīdaṃ9 naccaṃ

gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūnaṃ sobhanagaraṃ1

caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ

goyuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ

muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ aṇīkadassanaṃ iti vā. Iti

evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyutto hoti. Ayampi vuccati agocaro. Cattāropi satipaṭṭhānā

gocaro.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

"Gocare bhikkhave caratha sake pettike visaye. Gocare bhikkhave carataṃ sake pettike visaye

na lacchati māro otāraṃ, na lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca bhikkhave bhikkhuno gocaro

sako pettiko visayo: yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro: idha bhikkhave bhikkhu

kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā

vineyya loke abhijjhā domanassaṃ. Citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā

vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno

satimā vineyya loke abhijjhā domanassaṃ. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhuno gocaro sako

pettiko visayo. Ayampi vuccati gocaro. Edisena gocarena samannāgato assāti - kyāssassu

idha gocarā.

Kāni sīlabbatānassūti - kīdisena sīlabbatena samannāgato assa, kiṃsaṇṭhitena kiṃpakārena

kiṃpaṭibhagenāti sīlabbatapārisuddhiṃ pucchati; katamā sīlabbatapārisuddhi: atthi

sīlañceva vatañca, atthi vataṃ na sīlaṃ. Katamaṃ sīlañceva vatañca? Idha bhikkhu sīlavā

hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu

bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, yo tattha saññamo saṃvaro anatikkamo,

idaṃ sīlaṃ. Yaṃ samādānaṃ, taṃ vataṃ. [PTS Page 476] [\q 476/] saṃvaraṭṭhena sīlaṃ,

samādānaṭṭhena vataṃ. Idaṃ vuccati sīlaṃ ceva vataṃ ca. Katamaṃ vataṃ na sīlaṃ?

Aṭṭhadhutaṅgāni: āraññikaṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ paṃsukūlikaṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ

sapadānacārikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅgaṃ, idaṃ

vuccati vataṃ na sīlaṃ. Viriyasamādānampi vuccati vataṃ na sīlaṃ. " Kāmaṃ taco ca nahāru

ca aṭṭhi ca avasissatu sarīre upasussatu sarīre maṃsalohitaṃ, yaṃ taṃ purisathāmena

purisabalena purisaviriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā viriyassa

santhānaṃ bhavissatī"ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ viriyasamādānaṃ vuccati

vataṃ na sīlaṃ.

[A.] Satipaṭṭhānasaṃyutta - ambapālivagga.

[BJT Page 676] [\x 676/]

1. " Nāsissaṃ na pivissāmi vihārato na nikkhame,

Napi passaṃ nipātessaṃ1 taṇhāsalle anūhate"ti[a]

Cittaṃ paggaṇhāti padahati, evarūpampi viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. " Na

tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī"ti

cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ. 'Na tāvāhaṃ

imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi, caṅkamā orohissāmi, vihārā nikkhamissāmi, aḍḍhayogā

nikkhamissāmi, pāsādā nikkhamissāmi, hammiyā nikkhamissāmi, guhāya nikkhamissāmi,

leṇā nikkhamissāmi, kuṭiyā nikkhamissāmi, kūṭāgārā nikkhamissāmi, aṭṭā2 nikkhamissāmi,

māḷā nikkhamissāmi, uddaṇḍā3 nikkhamissāmi, upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi,

maṇḍapā nikkhamissāmi, rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ

vimuccissatī'ti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na

sīlaṃ. 'Imasmiṃ yeva pubbaṇhasamayaṃ ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi

adhigacchissāmi [PTS Page 477] [\q 477/] phassayissāmi sacchikarissāmī'ti cittaṃ

paggaṇhāti padahati. Evarūpaṃ viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ, imasmiññeva

majjhantikasamayaṃ - sāyanhasamayaṃ - purebhattaṃ pacchābhattaṃ - purimaṃ yāmaṃ - -

pacchimaṃ yāmaṃ - kāle - juṇhe vasse - hemante - gimhe - purime vayokhandhe - majjhime

vayokhandhe - pacchime vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi

adhigacchissāmi sacchikarissāmi phassayissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evarūpampi

viriyasamādānaṃ vuccati vataṃ na sīlaṃ.

Ayaṃ sīlabbatapārisuddhi; edisāya2 sīlabbatapārisuddhiyā samannāgato assāti - kāni

sīlabbatānassu.

Pahitattassa bhikkhunoti - ' pahitattassā'ti āraddhaviriyassa; thāmavato 3

daḷhaparakkamassa anikkhittachandassa anikkhittadhurassa kusalesu dhammesu; athavā

pesitattassa, yassatthāya pesito attatthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca

sabbe saṅkhārā aniccāti pesitattassa; sabbe saṅkhārā dukkhāti pesitattassa; sabbe dhammā

anattāti pesitattassa; avijjāpaccayā saṅkhārāti pesitattassa; - pe -

Jātipaccayā jarāmaraṇanti pesitattassa; avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti pesitattassa - pe -

Jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti pesitattassa; idaṃ dukkhanti pesitattassa - pe

Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti pesitattassa; ime āsavāti pesitattassa - pe -

Ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti pesitattassa; ime dhammā abhiññeyyāti pesitattassa -

pe - ime dhammā sacchikātabbāti pesitattassa; channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca

atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa;

1. Nikkhamiṃ - syā. [PTS.] .

Paccayattheragāthā - 3. 1. 2 Muditattheragāthā - 4. 1. 12

2. Kīdisāya - sīmu 1 machasaṃ. 3. Thāmagata - sīmu 11.

[BJT Page 678] [\x 678/]

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ - catuṇṇaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca

assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa; yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ

nirodhadhammanti [PTS Page 478] [\q 478/] pesitattassa. Bhikkhunoti

puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno sekhassa vā bhikkhunoti - pahitattassa bhikkhuno.

Tenāha thero sāriputto:

"Kyāssa byappathayo assu kyāssassu idha gocarā,

Kāni sīlabbatānassu pahitattassa bhikkhuno"ti.

16 - 8

Kaṃ so sikkhaṃ samādāya ekodi1 nipako sato,

Kammāro rajatasseva niddhame malamattano.

Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti - kaṃ so sikkhaṃ ādāya samādāya ādīyitvā samādiyitvā

gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti - kaṃ so sikkhaṃ samādāya.

Ekodi1 nipako satoti - 'ekodī'ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso, samatho

samādhindriyaṃ samādhibalaṃ - pe -

Sammāsamādhi; nipakoti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī; satoti

catuhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; vedanāsu - citte -

dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; se vuccati satoti - sato.

Kaṃ so sikkhaṃ samādāyāti - adhisīlasikkhaṃ pucchati, nipakoti adhipaññāsikkhaṃ pucchati,

satoti pārisuddhiṃ pucchatīti - kaṃ so sikkhaṃ samādāya ekodi nipako sato.

Kammāro rajatasseva niddhame malamattanoti - 'kammāro: vuccati suvaṇṇakāro; ' rajataṃ'

vuccati jātarūpaṃ. Yathā suvaṇṇakāro jātarūpassa oḷārikampi malaṃ dhamati saṃdhamati

niddhamati; majjhimakampi malaṃ dhamati saṃdhamati niddhamati; sukhumakampi malaṃ

dhamati saṃdhamati niddhamati; evamevaṃ bhikkhu attano oḷārikepi kilese dhamati

saṃdhamati niddhamati; evamevaṃ bhikkhu attano oḷārikepi kilese dhamati saṃdhamati

niddhamati pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

1. Ekodi - sīmu. 11

[BJT Page 680] [\x 680/]

Majjhimakepi kilese - sukhumakepi kilese dhamati saṃdhamati [PTS Page 479] [\q 479/]

niddhamati pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Atha vā bhikkhu attano

rāgamalaṃ dosamalaṃ mohamalaṃ mānamalaṃ diṭṭhimalaṃ kilesamalaṃ duccaritamalaṃ

andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ

anibbānasaṃvattanikaṃ dhamati saṃdhamati niddhamati pajahati vinodeti byantīkaroti

anabhāvaṃ gameti; atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṃ dhamati sandhamati niddhamati

pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti; sammāsaṅkappena micchāsaṅkappaṃ -

sammāvācāya micchāvācaṃ - sammākammantena micchākammantaṃ - sammāājīvena

micchāājīvaṃ - sammāvāyāmena micchāvāyāmaṃ - sammāsatiyā micchāsatiṃ -

sammāsamādhinā micchāsamādhiṃ - sammāñāṇena micchāñāṇaṃ - sammāvimuttiyā

micchāvimuttiṃ dhamati saṃdhamati niddhamati pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ

gameti. Athavā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilese sabbe duccarite sabbe darathe

sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sabbākusalābhisaṅkhāre dhamati saṃdhamati niddhamati

pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti - kammāro rajatasseva niddhame

malamattano.

Tenāha thero sāriputto:

" Kaṃ so sikkhaṃ samādāya ekodi nipako sato,

Kammāro rajatasseva niddhame malamattano"ti.

16 - 9

Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu

(Sāriputtāti bhagavā)

Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve,

Sambodhikāmassa yathānudhammaṃ

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsūti - 'vijigucchamānassā'ti jātiyā vijigucchamānassa, jarāya

- byādhinā - maraṇena - sokehi - paridevehi - [PTS Page 480] [\q 480/] dukkhehi -

domanassehi - upāyāsehi - pe -

Diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchamānassa aṭṭīyamānassa harāyamānassāti -

vijigucchamānassa; yadidaṃ phāsūti yaṃ phāsu phāsuvihāraṃ taṃ kathayissāmi; katamo

phāsuvihāro? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā

dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojanesu

mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā

cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo

nibbānañca nibbānagāminī ca paṭipadā; ayaṃ phāsuvihāroti - vijigucchamānassa yadidaṃ

phāsu.

[BJT Page 682] [\x 682/]

Sāriputtāti - bhagavā taṃ theraṃ nāmenālapati; bhagavāti gāravādhivacanaṃ; apica,

bhaggarāgoti bhagavā; bhaggadosoti bhagavā; bhaggamohoti bhagavā; bhaggamānoti

bhagavā; bhaggadiṭṭhīti bhagavā; bhaggakaṇṭakoti bhagavā; bhaggakilesoti bhagavā; bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvara

piṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā; bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti [PTS Page 481] [\q 481/] bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ

satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ

indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti

bhagavā; bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ

paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti

netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na

mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi

kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha

sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti 'metteyyāti bhagavā. '

Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato veti - 'āsanaṃ' vuccati yattha nisīdati mañco pīṭhaṃ bhisi taṭṭikā

cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro1; 'sayanaṃ? Vuccati senāsanaṃ:

vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā, taṃ sayanāsanaṃ asappāyarūpadassanena rittaṃ

vivittaṃ pavivittaṃ, asappāyasaddasavaṇena - pe -

Asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṃ vivittaṃ pavivittaṃ; rittaṃ sayanāsanaṃ sevato

nisevato saṃsevato paṭisevatoti - rittāsanaṃ sayanaṃ sevato ve.

1. Palāsa- - syā.

[BJT Page 684] [\x 684/]

Sambodhikāmassa yathānudhammanti - 'sambodhi' vuccati catusu maggesu ñāṇaṃ paññā

paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi; taṃ

sambodhiṃ bujjhitukāmassa anubujjhitukāmassa paṭivijjhitukāmassa sambujjhitukāmassa

adhigantukāmassa phassitukāmassa sacchikātukāmassāti - sambodhikāmassa;

yathānudhammanti katame bodhiyā anudhammā? Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā

apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā

indriyesu [PTS Page 482] [\q 482/] guttadvāratā bhojanesu mattaññutā jāgariyānuyogo

satisampajaññaṃ; ime vuccanti bodhiyā anudhammā; athavā catunnaṃ maggānaṃ

pubbabhāge vipassanā, ime vuccanti bodhiyā anudhammāti - sambodhikāmassa

yathānudhammaṃ.

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānanti - 'ta'nti bodhiyā anudhammaṃ pavakkhāmīti

pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vicarissāmi vibhajissāmi

uttānīkarissāmi pakāsissāmi; yathā pajānanti yathā pajānaṃ yathā pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, na itihitihaṃ na itikirāya na paramparāya na

piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na

diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ attapaccakkhaṃ dhammaṃ taṃ

kathayissāmīti - taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ.

Tenāha bhagavā:

" Vijigucchamānassa yadidaṃ phāsu

(Sāriputtāti bhagavā)

Rittāsanaṃ sayanaṃ sevato va,

Sambodhikāmassa yathānudhammaṃ

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajāna"nti.

16 - 10

Pañcanna dhīro bhayānaṃ na bhāye

Bhikkhu sato sappariyantacārī, 1

Ḍaṃsādhipātāna siriṃsapānaṃ2

Manussaphassāna3 catuppadānaṃ.

1. Sapariyantacārī - machasaṃ. 2. Sarīsapānaṃ - machasaṃ.

3. Manussaphassānaṃ - machasaṃ.

[BJT Page 686] [\x 686/]

Pañcanna dhīro bhayānaṃ na bhāyeti - 'dhīro'ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā - ñāṇī

vibhāvī medhāvī vīro pañcannaṃ bhayānaṃ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na

uttaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī

anutrāsī [PTS Page 483] [\q 483/] apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso

vihareyyāti - pañcanna dhīro bhayānaṃ na bhāye.

Bhikkhu sato sappariyantacārīti - 'bhikkhū'ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekho vā

bhikkhu; satoti catuhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato,

vedanāsu - citte - dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato; so vuccati

sato; sappariyantacārīti cattāro pariyantā: sīlasaṃvarapariyanto, indriyasaṃvarapariyanto,

bhojane mattaññutāpariyanto, jāgariyānuyogapariyanto; katamo sīlasaṃvarapariyanto? Idha

bhikkhu sīlavā hoti. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati, ācāragocarasampanno aṇumattesu

vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, antopūtibhāvaṃ paccavekkhamāno,

anto sīlasaṃvarapariyante carati; mariyādaṃ na bhindati, ayaṃ sīlasaṃvarapariyanto. Katamo

indriyasaṃvarapariyanto? Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti

nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā

domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati

cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā na nimittaggāhī hoti

nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ sotendriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā

domanassā pāpakā akusalā dhammā anvassaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati

sotendriyaṃ, sotendriye saṃvaraṃ āpajjati ghānena gandhaṃ ghāyitvā na nimittaggāhī hoti

nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ ghānendriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā

domanassā pāpakā akusalā dhammā anvassaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati

ghānendriyaṃ, ghānendriye saṃvaraṃ āpajjati jivhāya rasaṃ sāyitvā na nimittaggāhī hoti

nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ jivhindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā

domanassā pāpakā akusalā dhammā anvassaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati

jivhindriyaṃ, jivhindriye saṃvaraṃ āpajjati kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā na nimittaggāhī

hoti nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ kāyendriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā

domanassā pāpakā akusalā dhammā anvassaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati

kāyendriyaṃ, kāyendriye saṃvaraṃ āpajjati manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti

nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā

domanassā pāpakā akusalā dhammā anvassaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati

manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati ādinnapariyāyaṃ paccavekkhamāno anto

indriyasaṃvarapariyante carati, mariyādaṃ na bhindati, ayaṃ indriyasaṃvarapariyanto.

Katamo bhojane mattaññutāpariyanto? Idha bhikkhu paṭisaṅkhā [PTS Page 484] [\q 484/]

yoniso āhāraṃ āhāreti, neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsaṇāya;

yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya, vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti

purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me

bhavissati. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Akkhabbhañjana - vaṇapaṭicchādana -

puttamaṃsūpamaṃ paccavekkhamāno anto bhojane mattaññutāpariyante carati, mariyādaṃ

na bhindati; ayaṃ bhojane mattaññutāpariyanto.

[BJT Page 688] [\x 688/]

Katamo jāgariyānuyogapariyanto? Idha bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi

dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi

dhammehi cittaṃ parisodheti. Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ

kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā, rattiyā

pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ

parisodheti. Bhaddekarattavihāraṃ paccavekkhamāno antojāgariyānuyogapariyante carati,

mariyādaṃ na bhindati; ayaṃ jāgariyānuyogapariyantoti - bhikkhu sato sappariyantacārī.

Ḍaṃsādhipātāna siriṃsapānanti - 'ḍaṃsā' vuccanti piṅgalamakkhikāyo; 'adhipātakā' vuccanti

sabbāpi makkhikāyo; kiṃ kāraṇā adhipātakā muccanti sabbāpi makkhikāyo? Tā uppatitvā

uppatitvā khādanti; taṃkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo. ' Siriṃsapā'

vuccanti ahīti - ḍaṃsādhipātāna siriṃsapānaṃ

Manussaphassāna catuppadānanti - ' manussaphassā' vuccanti corā vā assu mānavā vā

katakammā vā akatakammā vi; te bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ, vādaṃ vā āropeyyuṃ,

akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ

viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Yo koci manussato

upaghāto manussaphasso; catuppadānanti sīhā byagghā [PTS Page 485] [\q 485/] dīpī

acchā taracchā kokā mahisā hatthī; te bhikkhuṃ maddeyyuṃ khādeyyuṃ hiṃseyyuṃ

vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ,

catuppadato upaghāto ya kiñci catuppadahayanti - manussaphassāna catuppadānaṃ.

Tenāha bhagavā:

" Pañcanna dhīro bhayānaṃ na bhāye bhikkhu sato sappariyantacārī,

Ḍaṃsādhipātāna siriṃsapānaṃ1 manussaphassāna2 catuppadāna"nti.

16 - 11

Paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṃ bahubheravāni,

Athāparāni abhisambhaveyya3 parissayāni kusalānuesī.

1. Ḍaṃsādhipātānaṃ sarīsapānaṃ - machasaṃ 2. Manussaphassānaṃ - machasaṃ. 3.

Abhisambhaveyyuṃ - syā.

[BJT Page 690] [\x 690/]

Paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṃ bahubheravānīti - 'paradhammikā'

vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṅghe appasannā. Te

bhikkhuṃ pañhaṃ vā puccheyyuṃ vādaṃ vā āropeyyuṃ, akkoseyyuṃ paribhāseyyuṃ

roseyyuṃ viroseyyuṃ hiṃseyyuṃ vihiṃseyyuṃ heṭheyyuṃ viheṭheyyuṃ ghāteyyuṃ

upaghāteyyuṃ upaghātaṃ vā kareyyuṃ. Tesaṃ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na

vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya, na taseyya na santaseyya na uttaseyya na

parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṃ āpajjeyya, abhīru assa acchambhī anutrāsī apalāyī,

pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso vihareyyāti - paradhammikānampi na santaseyya

disvāpi tesaṃ bahubheravāni.

Athāparāni abhisambhaveyya1 parissayāni kusalānuesīti - athāparānipi atthi

abhisambhotabbāni abhibhavitabbāni ajjhottharitabbāni pariyādiyitabbāni madditabbāni.

Parissayāti dve parissayā: [PTS Page 486] [\q 486/] pākaṭaparissayā ca

paṭicchannaparissayā ca

- Pe - evampi tatrāsayāti parissayā. Kusalānuphasīti sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ

apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ - pe - ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca

nibbānagāminiñca paṭipadaṃ esantena gavesantena pariyesantena parissayā

abhisambhotabbā abhibhavitabbā ajjhottharitabbā pariyādiyitabbā madditabbāti athāparāni

abhisambhaveyya parissayāni kusalānuesī.

Tenāha bhagavā:

"Paradhammikānampi na santaseyya

Disvāpi tesaṃ bahubheravāti.

Athāparāni abhisambhaveyya

Parissayāni kusalānuesī"ti.

16 - 12

Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho

Sītaṃ athuṇhaṃ2 adhivāsayeyya.

So tehi phuṭṭho bahudhā anoko

Viriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyya.

Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭhoti - ' ātaṅkaphasso' vuccati rogaphasso. Rogaphassena

phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito

samannāgato assa; sotarogena - ghānarogena - jivhārogena - kāyarogena - pe -

Ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa.

'Khudā' vuccati chātako. Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti -

ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho.

1. Abhisambhaveyyuṃ [PTS] 2. Atuṇhaṃ - sīmu11

[BJT Page 692] [\x 692/]

Sītaṃ athuṇhaṃ 1 adhivāsayeyyāti - 'sīta'nti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti:

abbhantaradhātupakopa2 vasena vā sītaṃ hoti. Bahiddhā utuvasena vā sītaṃ hoti. Uṇhanti

dvīhi kāraṇehi uṇhaṃ hoti. Abbhantaradhātupakopavasena2 vā uṇhaṃ hoti. Bahiddhā

utuvasena vā uṇhaṃ hotīti - sītaṃ athuṇhaṃ. Adhivāsayeyyāti [PTS Page 487] [\q 487/]

khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānaṃ, duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ,

uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tippānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ

amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko assāti - sītaṃ athunhaṃ1 adhivāsayeyya.

So tehi phuṭṭho bahudhā anokoti - ' so tehī'ti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca

uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti - so tehi phuṭṭho. Bahudhāti

anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti - so tehi phuṭṭho

bahudhā. Anokoti abisaṅkhārasahagataviññāṇassa okāsaṃ na karotītipi - anoko. Athavā,

kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa okāsaṃ na karotītipi anokoti - so tehi

phuṭṭho bahudhā anoko.

Viriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyāti - ' viriyaparakkamo' vuccati: "yo cetasiko viriyārambho

nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti3

asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho viriyaṃ

viriyindriyaṃ viriyabalaṃ sammāvāyāmo"[a] viriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyāti -

viriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyya, thiraṃ kareyya, daḷhasamādāno assa

avatthitasamādānoti - viriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyya.

Tenāha bhagavā:

" Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho

Sītaṃ athuṇhaṃ adhivāsayeyya,

So tehi phuṭṭho bahudhā anoko

Viriyaparakkamaṃ daḷhaṃ kareyyā"ti.

16 - 13

Theyyaṃ na kareyya4 na musā bhaṇeyya

Mettāya phasse tasathāvarāni,

Yadāvilattaṃ manaso vijaññā

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

1. Atuṇahaṃ, sīmu. 2. Dhātusaṃkhobha - sa. 3. hiti - sīmu11 4. Kare - sīmu11. Machasaṃ.

[BJT Page 694] [\x 694/]

Theyyaṃ [PTS Page 488] [\q 488/] na kareyya na musā bhaṇeyyāti - ' theyyaṃ na

kareyyā'ti idha bhikkhu adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato assa, dinnādāyī

dinnapāṭikaṅkhī athenena sucibhūtena attanā vihareyyāti - theyyaṃ na kareyya. Na musā

bhaṇeyyāti idha bhikkhu musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato assa, saccavādī

saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassāti - theyyaṃ na kareyya na musā

bhaṇeyya.

Mettāya phasse tasathāvarānīti - ' mettā'ti "yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ

anuddayā anuddayatā1 anuddayitattaṃ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso

kusalamūlaṃ[a.] Tasāti yesaṃ tasinā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā. Kiṃ

kāraṇā vuccanti tasā? Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṃ āpajjanti. Taṃkāraṇā

vuccanti tasā. Thāvarāti yesaṃ tasinā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā.

Kiṃkāraṇā vuccanti thāvarā? Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti, santāsaṃ

na āpajjanti, taṃkāraṇā vuccanti thāvarā.

Mettāya phasse tasathāvarānīti - tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya,

mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā

vihareyyāti - mettāya phasse tasathāvarāni.

Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti - 'yadā'ti yaṃ 2 manasoti " yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ

paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho

tajjāmanoviññāṇadhātu"[a] kāyaduccaritena cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ

bhantaṃ avupasantaṃ, vacīduccaritena - manoduccaritena - rāgena - dosena - mohena -

kodhena - upanāhena - makkhena - palāsena - issāya - macchariyena - māyāya - sāṭheyyena

- thambhena - sārambhena - mānena - atimānena - madena - pamādena - sabbakilesehi -

sabbaduccaritehi - sabbadarathehi - sabbapariḷāhehi - sabbasantāpehi -

sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṃ āvilaṃ hoti luḷitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ [PTS Page 489] [\q

489/] calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ. Yadāvilattaṃ manaso vijaññāti - cittassa āvilabhāvaṃ

jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti - yadāvilattaṃ manaso vijaññā.

1. Anuddayanā - sīmu11.

[A.] Dhammasaṅgaṇi - nikkhepakaṇḍa.

2. Yadā - sīmu 11

[BJT Page 696] [\x 696/]

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyāti - 'kaṇho'ti yo so māro kaṇho adhipati antagū namuci

pamattabandhu. Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabalisaṃ mārāmisaṃ

māravisayo māranivāpo1 māragocaro mārabandhananti pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyyāti - evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya. Athavā kaṇhassa pakkho

- mārapakkho akusalapakkho dukkhudrayo2 dukkhavipāko nirayasaṃvattaniko

tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattanikoti pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyyāti - evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

Tenāha bhagavā:

"Theyyaṃ na kareyya na musā bhaṇeyya

Mettāya phasse tasathāvarāni,

Yadāvilattaṃ manaso vijaññā

Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā"ti.

16 - 14

Kodhātimānassa vasaṃ na gacche

Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe,

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā

Addhā bhavanto abhisambhaveyya.

Kodhātimānassa vasaṃ na gaccheti - 'kodho'ti " yo cittassa āghāto paṭighāto - pe -

caṇḍikkaṃ asuropo3 anattamanatā cittassa" [b] atimānoti "idhekacco paraṃ atimaññati jātiyā

vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena7 vā

kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjaṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā

aññataraññatarena vā vatthunā. Kodhātimānassa vasaṃ na gaccheti kodhassa ca atimānassa

ca vasaṃ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyyāti kodhātimānassa vasaṃ na gacche.

Mūlampi [PTS Page 490] [\q 490/] tesaṃ palikhañña tiṭṭheti - katamaṃ kodhassa mūlaṃ:

avijjā mūlaṃ, ayonisomanasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ

mūlaṃ, uddhaccaṃ mūlaṃ. Idaṃ kodhassa mūlaṃ. Katamaṃ atimānassa mūlaṃ: avijjā mūlaṃ,

ayonisomanasikāro mūlaṃ, asmimāno mūlaṃ, ahirikaṃ mūlaṃ, anottappaṃ mūlaṃ, uddhaccaṃ

mūlaṃ. Idaṃ asmimānassa mūlaṃ. Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭheti kodhassa ca atimānassa

ca mūlaṃ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā

vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti - mūlampi tesaṃ

palikhañña tiṭṭhe.

1. Mārantatapo - syā, [PTS.] Māranivāso - sīmu11. Machasaṃ. 2. Dukkhuddayosīmu11.

Machasaṃ. Dukkhaddaso - sa. Dukkhudayo - [PTS].

A. Dhammasaṅgaṇi - cittupādakaṇḍa.

3. Assuropo - sīmu11

[B] dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa. [C.] Khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 698] [\x 698/]

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisambhaveyyāti 'athā'ti padasandhi

padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmetaṃ '

athā'ti. Piyāti dve piyā: sattā vā saṅkhārā vā, katame sattā piyā: idha yā'ssa te honti

atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā

putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā, ime sattā piyā. Katame saṅkhārā

piyā: manāpikā rūpā manāpikā saddā gandharasā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā. Appiyāti

dve appiyā: sattā vā saṅkhārā vā. Katame sattā appiyā: idha yā'ssa te honti anatthakāmā,

ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā. Ime sattā appiyā. Katame

saṅkhārā appiyā: amanāpikā rūpā amanāpikā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbaṃ, ime saṅkhārā

appiyā. Addhāti ekaṃsavacanaṃ nikkaṅkhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ 'addhā'ti;

athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisambhaveyyāti piyāppiyaṃ sātāsātaṃ

sukhadukkhaṃ [PTS Page 491] [\q 491/] somanassadomanassaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ

abhisambhavanto vā abhibhaveyya adibhavanto vā abhibhaveyyāti - athappiyaṃ vā pana

appiyaṃ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya.

Tenāha bhagavā:

"Kodhātimānassa vasaṃ na gacche

Mūlampi tesaṃ palikhañña tiṭṭhe,

Athappiyaṃ vā pana appiyaṃ vā

Addhā bhavanto abisambhaveyyā"ti.

16 - 15

Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti

Vikkhambhaye tāni parissayāni,

Aratiṃ sahetha sayanamhi pante

Caturo sahetha paridevadhamme.

Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapītīti - ' paññā'ti " yā paññā pajānanā vicayo pavicayo

dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ

vebhavyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā

paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi" [a] paññaṃ purakkhatvāti idhekacco

paññaṃ purato katvā carati paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo

pavicayabahulo pekkhāyanabahulo2 samekkhāyana3 bahulo vibhūtavihārī taccarito

tabbahulo taggarāko tanninno tappoṇo tappabhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti - evampi

paññaṃ purakkhatvā.

1. Niyyānikavacanaṃ - sīmu11. Machasaṃ. 2. Okkhāyana- - sīmu. 11 Samokkhāyana- - sīmu

11. [PTS] 3. Sampekkhāyana- - machasaṃ.

[A.] Dhammasaṅgani - cittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 700] [\x 700/]

Atha vā gacchanto vā: gacchāmī'ti pajānāti; ṭhito vā 'ṭhitomhī'ti pajānāti, nisinno vā

'nisinnomhī'ti pajānāti, sayāno vā 'sayānomhī'ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo

paṇihito hoti, tathā tathā naṃ pajānātīti evampi paññaṃ purakkhatvā. Athavā abhikkante

paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, sammiñjite pasārite

sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti. Asite pīte khāyite

sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte

jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hotī'ti evampi paññaṃ purakkhatvā.

Kalyāṇapītī'ti buddhānussativasena uppajjati pītipāmujjaṃ kalyāṇapīti,

dhammānussativasena - saṅghānussati - sīlānussati - cāgānussati - devatānussati -

vedanānussati(?) - Ānāpānasati [PTS Page 492 [\q 492/] - ] maraṇasati - kāyagatāsati -

upasamānussativasena uppajjati pītipāmujjaṃ kalyāṇapītīti - paññaṃ purakkhatvā

kalyāṇapīti.

Vikkhambhaye tāni parissayānīti - 'parissayā'ti dve parissayā: - pe -

Vikkhambhaye tāni parissayānīti tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya

ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti - vikkhambhaye tāni parissayāni.

Aratiṃ sahetha sayanamhi panteti - 'aratī'ti 'yā arati aratikā anabhirati anabhiramaṇā

ukkaṇṭhitā1 paritassikā'. 2[A] sayanamhi panteti pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu

dhammesu aratiṃ saheyya abhibhaveyya ajjhotthaheyya pariyādiyeyya maddeyyāti aratiṃ

sahetha sayanamhi pante.

Caturo sahetha paridevadhammeti - caturo paridevanīyadhamme saheyya parisaheyya

abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti caturo sahetha paridevadhamme.

Tenāha bhagavā:

"Paññaṃ purakkhatvā kalyāṇapīti

Vikkhambhaye tāni parissayāni,

Aratiṃ sahetha sayanamhi pante

Caturo sahetha paridevadhamme"ti.

16 - 16

Kiṃsu asissaṃ3 kuvaṃ4vā asissaṃ

Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ,

Ete vitakke paridevaneyye5

Vinayetha sekho aniketacārī.

1. Ukkaṇṭhakā - [PTS] ukkaṇṭhitatā - sīmu11. 2. Paritassanāsīmu11, [PTS] 3. Asissāmī - su.

Sa. [PTS] 4. Kuhiṃ - sīmu11 5. Paridevaniyye - sa.

[A.] Khuddakavatthuvibhaṅga.

[BJT Page 702] [\x 702/]

Kiṃ [PTS Page 493] [\q 493/] su asissaṃ kuvaṃ vā asissanti - ' kiṃsu asissa'nti1 kiṃ

bhuñjissāmi odanaṃ vā kummāsaṃ vā sattuṃ vā macchaṃ vā maṃsaṃ vāti - kiṃ su asissaṃ.

Kuvaṃ vā asissanti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā

suddakule vāti - kiṃ su asissaṃ kuvaṃ vā asissaṃ.

Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessanti - imaṃ rattiṃ dukkhaṃ sayittha phalake vā taṭṭikāya

vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā, āgāmirattiṃ2

kattha sukhaṃ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā vi bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge

vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti - dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ.

Ete vitakke paridevaneyyeti - 'ete vitakke'ti dve piṇḍapātapaṭisaññutte vitakke, dve

senāsanapaṭisaññutte vitakke; paridevateyyeti ādevaneyye paridevaneyyeti - ete vitakke

paridevaneyye.

Vinayetha sekho aniketacārīti - ' sekho'ti kiṃ kāraṇā vuccati sekho? Sikkhatīti sekho; kiñca

sikkhati: - pe - ayaṃ adhipaññāsikkhā. Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto -

passanto - paccavekkhanto - cittaṃ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati,

viriyaṃ paggaṇhanto - satiṃ upaṭṭhapento - cittaṃ samādahanto - paññāya pajānanto -

pahātabbaṃ [PTS Page 494] [\q 494/] pajahanto - bhāvetabbaṃ bhāvento -

sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkhati, ācarati samācarati samādāya sikkhati. Taṃ kāraṇā

vuccati sekho. Sekho vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya

paṭippassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya,

imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto - pe - samādāya vatteyyāti - vinayetha

sekho. Aniketacārīti kathaṃ niketacārī hoti: idhekacco kulapaḷibodhena samannāgato hoti.

Gaṇapaḷibodhena - āvāsapaḷibodhena - cīvarapaḷibodhena - piṇḍapātapaḷibodhena -

senāsanapaḷibodhena - gilānapaccayabhesajjaparikkhārapaḷibodhena samannāgato hoti.

Evaṃ niketacārī hoti. Kathaṃ aniketacārī hoti: idha bhikkhu na kulapaḷibodhena

samannāgato na gaṇa - na āvāsa - na cīvara - na piṇḍapāta - na senāsana - na

gilānapaccayabhesajjaparikkhārapaḷibodhena samannāgato hoti. Evaṃ aniketacārī hoti.

1. Asissāmīti - sīmu11. 2. Āgamanarattiṃ - syā. [PTS.]

[BJT Page 704] [\x 704/]

1. "Magadhaṃ gatā kosalaṃ gatā

Ekacciyā pana jjibemiyā1,

Migā viya2 asaṅgacārino3

Aniketā viharanti bhikkhavo[a.]

2. Sādhu caritakaṃ4 sādhu sucaritaṃ

Sādhu sadā aniketavihāro,

Atthapucchanaṃ padakkhiṇakammaṃ

Etaṃ sāmaññaṃ akiñcanassā"ti[b]

Vinayetha [PTS Page 495] [\q 495/] sekho aniketacārī.

Tenāha bhagavā:

"Kiṃ su asissaṃ kuvaṃ vā asissaṃ

Dukkhaṃ vata settha kuvajja sessaṃ,

Ete vitakke paridevaneyye

Vinayetha sekho aniketacārī"ti.

16 - 17

Annañca laddhā vasanañca kāle

Mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ,

So tesu gutto yatacāri gāme

Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

Annañca laddhā vasanañca kāleti - ' anna'nti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ;

vasananti - cha cīvarāni: khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅgaṃ; annañca

laddhā vasanañca kāleti - cīvaraṃ labhitvā piṇḍapātaṃ labhitvā, na kuhanāya na lapanāya

na nemittikatāya na nippesikatāya na lābhena lābhaṃ nijigiṃsanatāya na dārudānena na

veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na

cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na mukhodakadānena na

cāṭukamyatāya na muggasuppatāya na pāribhaṭṭatāya na piṭṭhimaṃsikatāya na

vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya na aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtagamanena na

pahiṇagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na piṇḍapatipiṇḍakena na

dānānuppadānena dhammena samena laddhā [PTS Page 496] [\q 496/] labhitvā

adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti - annañca laddhā vasanañca kāle.

Mattaṃ sa jaññā idha tosanatthanti - 'mattaṃ sa jaññā'ti dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya;

paṭiggahanato vā paribhogato vā. Kathaṃ paṭiggahanato mattaṃ janāti? Thokepi diyyamāne

kulānuddayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti. Bahukepi diyyamāne

kāyaparihārikaṃ cīvaraṃ paṭigaṇhāti, kucchiparihārikaṃ piṇḍapātaṃ paṭigaṇhāti. Evaṃ

paṭiggahanato mattaṃ jānāti.

1. Vajjabhūmiyā - sīmu 11 2. Magakā viya - syā. 3. Saṅghacārino - syā māgadhā

visaṅghacārino - [PTS]. 4. Caritaṃ - syā. [PTS.] .

Vanasaṃyutta. [B.] Kumāputtattheragāthā.

[BJT Page 706] [\x 706/]

Kathaṃ paribhogato mattaṃ jānāti? Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati: yāvadeva sītassa

paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānaṃ paṭighātāya,

yāvadeva hirikopinapaṭicchādanatthaṃ. Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṃ paṭisevati: neva

davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā

yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi,

navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ paṭisevati: yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānaṃ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanaṃ

paṭisallānārāmatthaṃ. Paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati:

yāvadeva uppannānaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ paṭighātāya abyāpajjhaparamatāya.

Evaṃ paribhogato mattaṃ jānāti. Mattaṃ sa jaññāti imehi dvīhi kāraṇehi mattaṃ jāneyya

ājāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti - mattaṃ sa jaññā.

Idha tosanatthanti " idha bhikkhusantuṭṭho hoti itarītarena cīvarena,

itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati,

aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā [PTS Page 497] [\q 497/] ca cīvaraṃ agathito1

amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati, tāya ca pana

itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti. No paraṃ2 vambheti. Yo3 hi tattha dakkho

analaso sampajāno patissato. 4 Ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Puna ca paraṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena,

itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ

āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agathito amucchito

anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana

itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti, no paraṃ vambheti. Yo hi tattha dakkho

analaso sampajāno patissato, 4 ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito.

Puna ca paraṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā

ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṃ na

paritassati, laddhā ca senāsanaṃ agathito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī

nissaraṇapañño paribhuñjati. Tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti.

No paraṃ vambheti.

1. Agadhito - sīmu11 machasaṃ 2. Na paraṃ - sīmu11 3. So - ani 4. Paṭissato, sīmu11

machasaṃ.

[BJT Page 708] [\x 708/]

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, 1 ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe

ariyavaṃse ṭhito. Puna ca paraṃ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena

gilānapaccayabhesajjaparikkhārena itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca

vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati,

aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ na paritassati, laddhā ca

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agathito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī

nissaraṇapañño paribhuñjati. Tāya ca pana

itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti. No paraṃ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajānopatissato1 ayaṃ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe

ariyavaṃse ṭhito" [a] ti - mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ.

So [PTS Page 498] [\q 498/] tesu gutto yatacāri gāmeti - 'so tesu gutto'ti cīvare

piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre gutto gopito rakkhito saṃvutoti

evampi so tesu gutto. Athavā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṃvutoti evampi so tesu

gutto. Yatacāri gāmeti - game yato yatatto2 paṭiyatatto3 gutto gopito rakkhito saṃvutoti - so

tesu gutto yatacāri gāme.

Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjāti - rusito khuṃsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito

pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā, nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṃ na paccakkoseyya,

rosantaṃ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṃ nappaṭibhaṇḍeyya, na kalahaṃ kareyya, na

bhaṇḍanaṃ kareyya, na viggahaṃ kareyya, na vivādaṃ kareyya, na medhagaṃ kareyya,

kalahaṃ bhaṇḍanaṃ viggahaṃ vivādaṃ medhagaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya

anabhāvaṃ gameyya. Kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti - rusitopi

vācaṃ pharusaṃ na vajjā.

Tenāha bhagavā:

"Annañca laddhā vasanañca kāle

Mattaṃ sa jaññā idha tosanatthaṃ,

So tesu gutto yatacāri gāme

Rusitopi vācaṃ pharusaṃ na vajjā"ti.

1. Paṭissato - sīmu11 machasaṃ. 2. Yatto - sīmu11 machasaṃ[PTS]. 3. Paṭiyatto - sīmu11

machasaṃ [PTS].

A. Catukkaaṅguttara - uruvelavagga; dīghanikāya - saṅgītisutta.

[BJT Page 710] [\x 710/]

16 - 18

Okkhittacakkhu na ca pādalolo

Jhānānuyutto bahujāgara'ssa

Upekkhamārabbha samāhitatto

Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde1.

Okkhittacakkhu na ca pādaloloti - kathaṃ khittacakkhu hoti: "idhekacco bhikkhu cakkhulolo

cakkhuloliyena samannāgato hoti: 'adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabba'nti

ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ [PTS Page 499] [\q 499/] nigamena

nigamaṃ nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ

anivattacārikaṃ anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi khittacakkhu hoti. Athavā bhikkhu

antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati: hatthiṃ olokento assaṃ olokento

rathaṃ olokento pattiṃ olokento itthiyo olokento purise olokento kumārake olokento

kumārikāyo olokento antarāpaṇaṃ olokento gharamukhāni olokento uddhaṃ olokento adho

olokento disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, evampi 'khittacakkhu' hoti. Athavā bhikkhu

cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ

cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā

anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na

saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti. Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā

saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti.

Seyyathīdaṃ: naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūnaṃ

sobhanagarakaṃ2 caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahisayuddhaṃ

usabhayuddhaṃ goyuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ

vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ

senābyūhaṃ aṇīkadassanaṃ iti vā. Evampi khittacakkhu hoti.

Kathaṃ na khittacakkhu hoti: "idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena

samannāgato hoti. 'Adiṭṭhaṃ dakkitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabba'nti na ārāmena ārāmaṃ

na uyyānena uyyānaṃ na gāmena gāmaṃ na nigamena nigamaṃ na nagarena nagaraṃ na

raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anivattacārikaṃ anuyutto hoti

rūpadassanāya. [PTS Page 500] [\q 500/] evampi na khittacakkhu hoti. Athavā bhikkhu

antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati: na hatthiṃ olokento na assaṃ

olokento na rathaṃ olokento na pattiṃ olokento na itthiyo olokento na purise olokento na

kumārake olokento kumārikāyo olokento na antarāpaṇaṃ olokento na gharamukhāni

olokento na uddhaṃ olokento na adho olokento disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, evampi

'khittacakkhu' hoti. Athavā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti

anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ

abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati,

na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Evampi khittacakkhu hoti.

1. Kukkucciyupacchinde - syā [PTS] 2. Sobhanakaṃ - machasaṃ.

[BJT Page 712] [\x 712/]

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te eva rūpaṃ

visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathīdaṃ: naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ

pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūnaṃ sobhanagarakaṃ2 caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ

hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ goyuddhaṃ ajayuddhaṃ

meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ

nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ aṇīkadassanaṃ iti vā. Evampi na

khittacakkhu hoti. Okkhittacakkhu.

Na ca pādaloloti - kathaṃ pādalolo hoti: idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena

samannāgato hoti: ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ

nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anivattacārikaṃ

anuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi pādalolo hoti. Athavā bhikkhu antopi saṅghārāme

pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti: na atthahetu1 na kāraṇahetu uddhato

avupasantacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati. Vihārato - pe -

( 516 Piṭe 2 cīdeye mèda siṭa avasanaṭa) iti bhavābhavakathaṃ iti vā2 evampi pādalolo hoti.

Na ca pādaloloti pādaloliyaṃ pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya.

Pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā vihareyya. Paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṃ

cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṃ,

jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti - okkhittacakkhu na ca pādalolo.

Jhānānuyutto bahujāgarassāti - ' jhānānuyutto'ti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto: anuppannassa

vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto; anuppannassa vā

dutiyassa jhānassa - tatiyassa jhānassa - catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto

samāyuttoti evampi jhānānuyutto. Athavā uppannaṃ vā paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti

bahulīkaroti; uppannaṃ vā dutiyaṃ [PTS Page 501] [\q 501/] jhānaṃ - tatiyaṃ jhānaṃ -

catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkarotīti evampi jhānānuyutto. Bahujāgarassāti idha

bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā

paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā

majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato

sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena

nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetīti - jhānānuyutto bahujāgarassa.

Upekkhamārabbha samāhitattoti - 'upekkhā'ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā

ajjhupekkhanā cittasamatā cittapassaddhatā majjhattatā cittassa,

1. Attahetu - [PTS]. 2. Kathaṃ katheti - sīmu11

[BJT Page 714] [\x 714/]

Samāhitattoti "yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā

samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi". Upekkhamārabbha samāhitattoti

catutthe jhāne upekkhaṃ ārabbha ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānasoti

upekkhamārabbha samāhitatto.

Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti - 'takkā'ti " nava vitakkā: kāmavitakko byāpādavitakko

vihiṃsāvitakko ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaññutto

vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko anavaññattipaṭisaññutto vitakko. Ime

vuccanti nava vitakkā. " Kāmavitakkānaṃ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṃ

byāpādasaññāsayo, vihiṃsāvitakkānaṃ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṃ

byāpādasaññāsayo, vihiṃsāvitakkānaṃ vihiṃsāsaññāsayo; athavā takkānaṃ vitakkānaṃ

saṅkappānaṃ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṃ āsayo,

uddhaccaṃ āsayo. Kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṃ pādakukkuccampi

kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ, akappiye kappiyasaññitā kappiye

akappiyasaññitā avajje vajjasaññitā vajje avajjasaññitā, yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ

kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro [PTS Page 502] [\q 502/]

manovilekho, idaṃ vuccati kukkuccaṃ, "[a.]

Apica dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho: katattā ca

akatattā ca. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho? 'Kataṃ me kāyaduccaritaṃ akataṃ me kāyasucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho. 'Kataṃ me vacīduccaritaṃ - kataṃ me mano duccaritaṃ -

kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso

vippaṭisāro manovilekho. 'Kataṃ me adinnādānaṃ - kato me kāmesu micchācāro - kato me

musāvādo - katā me pisunā vācā - katā me pharusā vācā - kato me samphappalāpo - katā

me abhijjhā - kato me byāpādo - katā me micchādiṭṭhi - akatā me sammādiṭṭhī'ti uppajjati

kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho.

1. Katheti - sīmu11 machasaṃ kathesi - [PTS]

[A.] Dhammasaṅgaṇi - nikkhepakaṇḍa.

[BJT Page 716] [\x 716/]

(518 Pime mula cīde. Gasanna) [section missing]

Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchindeti takkaṃ ca takkāsayañca kukkuccañcupacchindeyya

chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ

gameyyāti takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde.

Tenāha bhagavā:

"Okkhittacakkhu na ca pādalolo

Jhānānuyutto bahujāgarassa.

Upekkhamārabbha samāhitatto

Takkāsayaṃ kukkuccañcupacchinde"ti.

16 - 19

Cudito [PTS Page 503] [\q 503/] vacīhi satimābhinande

Sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde,

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ

Janavādadhammāya na cetayeyya.

Cudito vacīhi satimābhinandeti - 'cudito'ti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā

samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti "idaṃ te āvuso

ayuttaṃ, idaṃ te appattaṃ, idaṃ te asāruppaṃ, idaṃ te asīlaṭṭha1nti satiṃ upaṭṭhāpetvā taṃ

codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya

pihayeyya abhijappeyya. Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṃ

nahāno uppalamālaṃ vā vassikamālaṃ vā adhimuttikamālaṃ vā labhitvā ubhohi hatthehi

paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya

anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya, evamevaṃ satiṃ

upaṭṭhāpetvā taṃ codanaṃ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya

sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.

1. Asiliṭṭhaṃ - pu [PTS.]

[BJT Page 718] [\x 718/]

1. "Nidhīnaṃva pacattāraṃ yaṃ passe vajjadassinaṃ,

Niggayha vādiṃ medhāviṃ tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje.

Tādisaṃ bhajamānassa seyyo hoti na pāpiyo"ti [a]

2. "Ovadeyyanusāseyya asabbhā ca nivāraye,

Satañhi so piyo hoti asataṃ hoti appiyo"ti [a]

Cudito vacībhi satimābhinande.

Sabrahmacārīsu khīlaṃ pabhindeti - 'sabrahmacārī'ti ekakammā ekuddesā samasikkhakā.

Sabrahmacārīsu khilaṃ pahindeti sabrahmacārīsu āhatacittataṃ khilajātataṃ pabhindeyya;

[PTS Page 504] [\q 504/] pañcapi ceto khile pabhindeyya; tayopi cetokhile pabhindeyya;

rāgakhilaṃ dosakhilaṃ mohakhilaṃ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti -

sabrahmacārīsu khilaṃ pabhinde.

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelanti - ñāṇasamuṭṭhitaṃ vācaṃ muñceyya. Atthūpasaṃhitaṃ

dhammūpasaṃhitaṃ kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ vācaṃ muñceyya pamuñceyyāti - vācaṃ

pamuñce kusalaṃ; nātivelanti 'velā'ti dve velā: kālavelā ca sīlavelā ca. Katamā kālavelā?

Kālātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, velātikkantaṃ vācaṃ na bhāseyya, kālavelātikkantaṃ vācaṃ

na bhāseyya, kālaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya, velaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya,

kālavelaṃ asampattaṃ vācaṃ na bhāseyya.

3. " Yo ve kāle asampatte ativelaṃ pabhāsati,

Evaṃ so nihato seti kokilāyeva atrajo"ti [b]

Ayaṃ kālavela.

Katamā sīlavelā? Ratto vācaṃ na bhāseyya, duṭṭho vācaṃ na bhāseyya, mūḷho vācaṃ na

bhāseyya, musāvādaṃ na bhāseyya, pisunaṃ vācaṃ na bhāseyya, pharusaṃ vācaṃ na

bhāseyya, samphappalāpaṃ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na

vohareyya. Ayaṃ sīlavelāti - vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ.

[A.] Dhammapada - paṇḍitavagga [b.] Kokālikajātaka.

[BJT Page 720] [\x 720/]

Janavādadhammāya na cetayeyyāti - 'janā'ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca

gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā [PTS Page 505] [\q 505/] ca manussā ca, janassa vādāya

upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā

diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṃ na uppādeyya cittaṃ 1 na

uppādeyya saṅkappaṃ na uppādeyya manasikāraṃ na uppādeyyāti - janavādadhammāya na

cetayeyya.

Tenāha bhagavā:

"Cudito vacīhi satimābhinande

Sabrahmacārīsu khīlaṃ pabhinde,

Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ

Janavādadhammāya na cetayeyyā"ti.

16 - 20

Athāparaṃ pañca rajāni loko

Yesaṃ satimā vinayāya sikkhe,

Rūpesu saddesu atho rasesu

Gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

Athāparaṃ pañca rajānī loketi - ' athā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmetaṃ athāti. Pañca rajānī'ti rūparajo2

saddarajo2 gandharajo rasarajo phoṭṭhabbarajo.

1. Rāgo rājā na ca pana reṇu vuccati

Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti,

Etaṃ rajaṃ vippajahitva3 paṇḍitā

Viharanti te vigatarajassa sāsane.

2. Doso rajo na ca pana reṇu vuccati

Dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti,

Etaṃ rajaṃ vippajahitva paṇḍitā

Viharanti te vigatarajassa sāsane.

3. Moho rajo na ca pana reṇu vuccati

Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti,

Etaṃ rajaṃ vippajahitva paṇḍitā

Viharanti te vigatarajassa sāsane"ti [a.]

Loketi [PTS Page 506 [\q 506/] - ] apāyaloke manussaloke devaloko khandhaloke

dhātuloke āyatanaloketi - athāparaṃ pañca rajāni loke.

1. Cittasaṃkappaṃ na uppādeyya - syā [PTS]. 2. Rāgo - syā [PTS]. 3. Vippajahitvā - sīmu11.

[A.] Cūlapanthakajātaka.

[BJT Page 722] [\x 722/]

Yesaṃ satimā vinayāya sikkheti - 'yesa'nti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa

rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa; satimāti "yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā

apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo

ekāyanamaggo; ayaṃ vuccati sati. [A] imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato

upapanno sampanno samannāgato, so vuccati satimā. Sikkheti tisso sikkhā: adhisīlasikkhā

adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā. Katamā adhisīlasikkhā - pe - ayaṃ adhipaññāsikkhā. Yesaṃ

satimā vinayāya sikkheti satimā puggalo yesaṃ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa

rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya

paṭinissaggāya paṭippassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya,

adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya, - pe -

sacchikātabbaṃ sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti - yesaṃ satimā

vinayāya sikkhe.

Rūpesu saddesu atho rasesu gandhesu phassesu sahetha rāganti rūpesu saddesu gandhesu

rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṃ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya

maddeyyāti - rūpesu saddesu atho rasesu gandhesu phassesu sahetha rāgaṃ.

Tenāha bhagavā:

"Athāparaṃ pañca rajāni loke

Yesaṃ satimā vinayāya sikkhe,

Rūpesu saddesu atho rasesu

Gandhesu phassesu sahetha rāga"nti.

16 - 21

Etesu dhammesu vineyya chandaṃ

Bhikkhu satimā suvimuttacitto,

Kālena [PTS Page 507] [\q 507/] so dhammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno

Ekodibhūto vihane tamaṃ so ( iti bhagavā)

Etesu dhammesu vineyya chandanti - 'etesū'ti rūpesu saddesu gandhesu rasesu

phoṭṭhabbesu; chandoti " yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi kāmataṇhā

kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmūpādānaṃ

- pe - kāmacchandanīvaraṇaṃ[a"] etesu dhammesu vineyya chandanti etesu dhammesu

chandaṃ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti -

etesu dhammesu vineyya chandaṃ.

[A.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa.

[BJT Page 724] [\x 724/]

Bhikkhu satimā suvimuttacittoti - 'bhikkhū'ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho vā

bhikkhu; satimāti " yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā

asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo; ayaṃ

vuccati sati. [A] imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno sampanno

samannāgato, so vuccati satimā; bhikkhu satimā suvimuttacittoti paṭhamaṃ jhānaṃ

samāpannassa nīvaraṇehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ

samāpannassa vitakkavicārehi cittaṃ vuttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Tatiyaṃ jhānaṃ

samāpannassa pītiyā ca cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Catutthaṃ jhānaṃ

samāpannassa sukhadukkhehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Ākāsānañcāyatanaṃ

samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ

suvimuttaṃ. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṃ - pe -

Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṃ - pe -

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ

suvimuttaṃ. Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā

vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ.

Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ

muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Anāgāmissa aṇusahagatā kāmarāgasaññojanā

paṭighasaññojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Anāgāmissa [PTS Page 508] [\q 508/] anusahagatā

kāmarāgasaññojanā paṭighasaññojanā aṇusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā

tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttaṃ. Arahato rūparāgā arūparāgā

mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi

bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti - bhikkhu satimā

suvimuttacitto.

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti - ' kālenā'ti uddhate citte samādhissa kālo.

Samāhite citte vipassanāya kālo.

1. Kāle paggaṇhati cittaṃ niggaṇhāti punāpare, 1

Saṃpahaṃsati kālena kāle cittaṃ samādahe, 2

Ajjhupekkhati kālena so yogi kālakovido.

2. Kimhi kālamhi paggāho kimhi kāle viniggaho.

Kimhi pahaṃsanā kāle samathakālo ca kīdiso,

Upekkhākālaṃ cittassa kathaṃ dasseti yogino?

1. Athāpare - [PTS. 2.] Samādahati - [PTS.]

[BJT Page 726] [\x 726/]

3. Līne cittamhi paggāho uddhatasmiṃ hi niggaho,

Nirassādagataṃ cittaṃ saṃpahaṃseyya tāvade.

4. Sampahaṭṭhaṃ yadā cittaṃ alīnaṃ bhavatanuddhataṃ,

Samathanimittassa so1 kālo ajjhattaṃ ramaye mano.

5. Vatena mevupāyena2 yadā hoti samāhitaṃ,

Samāhitaṃ cittamaññāya ajjhupekkheyya tāvade.

6. Evaṃ kālavidū dhīro kālaññū kālakovido,

Kālena kālaṃ cittassa nimittamupalakkhaye"ti.

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamānoti - ' sabbe saṅkhārā aniccā'ti sammā

dhammaṃ parivīmaṃsamāno, sabbe saṅkhārā [PTS Page 509] [\q 509/] dukkhāti sammā

dhammaṃ parivīmaṃsamāno. Sabbe dhammā anattāti sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno

- pe -

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti sammā dhammaṃ

parivīmaṃsamānoti - kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno.

Ekodibhūto vihane tamaṃ soti bhagavāti - 'ekodī'ti ekaggacitto avikkhittacitto

avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhīti ekodibhūto.

Vihane tamaṃ soti rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ mānatamaṃ kilesatamaṃ

duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ

vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya

byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya.

1. Samathassa ca - syā. [PTS]. 2. Eteneva upāyena - sīmu11. Etena yevupāyena - [PTS.]

[BJT Page 728] [\x 728/]

(196 Antima cīdeya sa 198 mula cideye mèda dakvā ganna)

Bhagavāti gāravādhivacanaṃ. Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā,

bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇṭakoti

bhagavā bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā.

Bhavānaṃ antakaroti bhagavā. Bhāvitakāyoti bhagavā, bhāvitasīlo bhāvitacitto

bhāvitapaññoti bhagavā. Bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni

appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppānīti

bhagavā. Bhāgī vā bhagavā cīvariṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti

bhagavā. Bhāgī va bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa

adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ

appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ

vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti

bhagavā. Bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ

ānāpānasatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ

satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ [PTS Page 510] [\q 510/]

iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa

aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ

vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti

bhagavā. -

[BJT Page 730] [\x 730/]

'Bhagavā'ti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā

kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ. Na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na

devatāhi kataṃ. Vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mule saha

sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavāti - ekodibhūto vihane

tamaṃ soti bhagavā.

Tenāha bhagavā:

"Etesu dhammesu vineyya chandaṃ

Bhikkhu satimā suvimuttacitto,

Kālena so sammā dhammaṃ parivīmaṃsamāno

Ekodibhūto vihane tamaṃ so (ti bhagavā'ti. )

Soḷasamo

Sāriputtasuttaniddeso

Samatto.

Mahāniddesapāḷi niṭṭhitā.

Jaya