Cullaniddesa

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

Pārāyana vaggo

Vatthugāthā

[PTS Page 001] [\q 1/]

1. Kosalānaṃ purā rammā - agamā dakkhiṇāpathaṃ

Ākiñcaññaṃ patthayāno - brāhmaṇo mantapāragū.

2. So assakassa2 visaye - mūlakassa3 samāsane

Vasī godāvarī4 kūle - uñchena ca phalena ca.

3. Tasseva5 upanissāya - gāmo ca vipulo ahu

Tato jātena āyena - mahāyaññamakappayī.

4. Mahāyaññaṃ yajitvāna - puna pāvisi assamaṃ

Tasmiṃ5 patipaviṭṭhamhi6 - añño āgañchi7 brāhmaṇo.

5. Ugghaṭṭapādo tasito - paṅkadanto rajassiro

So ca naṃ upasaṃkamma - satāni pañca yācati.

6. Tamenaṃ bāvarī disvā - āsanena nimantayī

Sukhaṃ ca kusalaṃ pucchi - idaṃ vacanamabravī.

7. Yaṃ kho mamaṃ deyyadhammaṃ - sabbaṃ vissajjitaṃ8 mayā

Anujānāhi me brahme - natthi pañca satāni me.

8. Sace me yācamānassa - bhavaṃ nānupadassati

Sattame divase tuyhaṃ - muddhā phalatu sattadhā.

1. Cūḷaniddeso - syā.

2. Ayakassa - sī.

3. Maḷakassa - machasaṃ, sī.

4. Godhāvarī - ba, syāṃ

5. Taṃyeva. Machasaṃ, va.

6. Paṭī pavīṭṭhamhi - machasaṃ. Sī, syā

7. Āgacchi - sī.

8. Visajjitaṃ - machasaṃ.

[BJT Page 4] [\x 4/]

9. Abhisaṅkharitvā [PTS Page 002] [\q 2/] kuhako - bheravaṃ so akittayī

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā - bāvarī dukkhito ahu.

10. Ussussati1 anāhāro - sokasallasamappito

Atho'pi evaṃcittassa - jhāne na ramatī mano.

11. Utrastaṃ dukkhitaṃ disvā - devatā attakāminī

Bāvariṃ upasaṅkamma - idaṃ vacanamabravī.

12. Na so muddhaṃ pajānāti - kuhako so dhanatthiko

Muddhani muddhapāte vā - ñāṇaṃ tassa na vijjati.

13. Bhoti carahi jānāti - taṃ me akkhāhi pucchitā2

Muddhaṃ muddhādhipātaṃ ca - taṃ suṇoma vaco tava.

14. Ahampetaṃ3 na jānāmi - ñāṇaṃ mettha4 na vijjati

Muddhaṃ muddhādhipāto5 ca - jānānaṃ hetadassanaṃ.

15. Atha ko carahi jānāti - asmiṃ puthavi6 maṇḍale

Muddhaṃ muddhādhipātaṃ ca - taṃ me7 akkhāhi devate,

16. Purā kapilavatthumhā - nikkhanto lokanāyako

Apacco okkākarājassa - sakyaputto pabhaṅkaro.

17. So hi brāhmaṇa, sambuddho - sabbadhammāna pāragu

Sabbābhiññābalappatto - sabbadhammesu cakkhumā

Sabbakammakkhayaṃ8 patto - vimutto upadhisaṅkhaye9.

18. Buddho so bhagavā loke - dhammaṃ deseti cakkhumā

Taṃ tvaṃ gantvāna pucchassū - so te taṃ vyākarissati10.

19. Sambuddhoti [PTS Page 003] [\q 3/] vaco sutvā - udaggo bāvarī ahu

Sokassa tanuko āsi - pītiñca vipulaṃ labhi.

1. Ussūyati - sī.

2. Pucchito - su, [P T S]

3. Ahametaṃ - va.

4. Ñāṇamettha - va.

5. Muddhā vipāto - va.

6. Puthuvi - sī

7. Taṃ ve - nā, su.

8. Sabba dhammakkhayaṃ - su, [P T S]

9. Upadhikkhaye - machasaṃ.

10. Byākarissati - va, [P T S]

[BJT Page 6] [\x 6/]

20. So bāvarī attamano udaggo

Taṃ devataṃ pucchati vedajāto

Katamamhi1 gāme nigamamhi vā puna2

Katamamhi vā janapade lokanātho

Yattha gantvā namassemu3 - sambuddhaṃ dipaduttamaṃ.

21. Sāvatthiyaṃ kosalamandire jino

Pahūtapañño varabhūrimedhaso

So sakyaputto vidhuro anāsavo

Muddhādhipātassa vidū narāsabho.

22. Tato āmantayī sisse - brāhmaṇo mantapārage

Etha māṇavā akkhissaṃ - suṇotha vacanaṃ mama.

23. Yasseso dullabho loke - pātubhāvo abhiṇhaso

Svajja4 lokamhi uppanno - sambuddho iti vissuto

Khippaṃ gantvāna sāvatthiṃ - passavho dipaduttamaṃ.

24. Kathaṃ carahi jānemu - disvā buddhoti brāhmaṇa

Ajānataṃ no pabrūhi - yathā jānemu taṃ mayaṃ.

25. Āgatāni hi mantesu - mahāpurisalakkhaṇā

Dvattiṃsa ca5 vyākhyātā - samattā anupubbaso.

26. Yassete honti gattesu - mahāpurisalakkhaṇā

Dveyeva6 tassa gatiyo - tatiyā hi na vijjati.

27. Sace [PTS Page 004] [\q 4/] agāraṃ āvasati7 - vijeyya paṭhaviṃ imaṃ

Adaṇḍena asatthena - dhammenamanusāsati8.

28. Sace ca so pabbajati - agārā anagāriyaṃ

Vivaṭṭacchaddo9 sambuddho - arahā bhavati anuttaro.

1. Katamhi - su.

2. Pana - machasaṃ.

3. Gantvā passemu - ca - va.

4. Svājja - su, machasaṃ.

5. Dvattiṃsāni ca - va, machasaṃ.

6. Duve ca - su.

7. Ajjhāvasati - u.

8. Dhammena anusāsati - su, [PTS]

9. Vīvaṭajado - machasaṃ. [PTS]

[BJT Page 8] [\x 8/]

29. Jātiṃ gottaṃ1 ca lakkhaṇaṃ - mante sisse punāparaṃ2

Muddhaṃ muddhādhipātaṃ3 ca - manasāyeva pucchatha.

30. Anāvaraṇadassāvī - yadi buddho bhavissati

Manasā pucchite pañhe - vācāya vissajessati4.

31. Bāvarissa vaco sutvā - sissā soḷasa brāhmaṇā

Ajito tissametteyyo - puṇṇako atha mettagu.

32. Dhotako upasīvo ca - nando ca atha hemako

Todeyyakappā5 dubhayo - jatukaṇṇī ca paṇḍito.

33. Bhadrāvudho udayo ca - posālo cāpi brāhmaṇo

Mogharājā ca medhāvī - piṃgiyo ca mahāisi.

34. Paccekagaṇino sabbe - sabbalokassa vissutā

Jhāyī jhānaratā dhīrā - pubbavāsanavāsitā.

35. Bāvariṃ abhivanditvā - katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ

Jaṭājinadhārā sabbe - pakkāmuṃ uttarāmukhā.

36. Mūlakassa6 patiṭṭhānaṃ - purimaṃ māhissatiṃ tathā7

Ujjeniṃ cāpi gonaddhaṃ - vedisaṃ vanasavhayaṃ8.

37. Kosambiṃ cāpi sāketaṃ - sāvatthiṃ ca puruttamaṃ

Setavyaṃ9 kapilavatthuṃ - kusināraṃ ca mandiraṃ.

38. Pāvaṃ [PTS Page 005] [\q 5/] ca bhoganagaraṃ - vesāliṃ māgadhaṃ puraṃ

Pāsāṇakaṃ cetiyaṃ ca - ramaṇīyaṃ manoramaṃ.

39. Tasitovudakaṃ sītaṃ - mahālābhaṃ va vāṇijo

Chāyaṃ ghammābhitattova - tusitā10 pabbatamārahuṃ.

1. Jātigottaṃ - va, machasaṃ.

2. Punāpare - su, [PTS.]

3. Muddhā vipātaṃ - va.

4. Visajjissati - machasaṃ.

5. Kappo - va, su.

6. Malakassa - va, machasaṃ, alakassa - katthaci

7. Puramāhissatiṃ tadā - machasaṃ

8. Vanasāvatthiṃ - pu.

9. Setabyaṃ - [PTS.]

10. Turitā - machasaṃ, pa.

[BJT Page 10] [\x 10/]

40. Bhagavā ca tasmiṃ1 samaye - bhikkhusaṅghapurakkhato

Bhikkhunaṃ dhammaṃ deseti - sīhova nadatī vane.

41. Ajito addasa sambuddhaṃ - sataraṃsiṃ'va bhānumaṃ2

Vandaṃ yathā paṇṇarase - paripūrimupāgataṃ3

42. Athassa gatte disvāna - paripūraṃ va byañjanaṃ

Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho - manopañhe apucchatha.

43. Ādissa jammanaṃ brūhi - gottaṃ brūhi salakkhaṇaṃ

Mantesu pāramiṃ brūhi - kati vāceti brāhmaṇo.

44. Vīsaṃ vassasataṃ āyu - so ca gottena bāvarī

Tīṇassa4 lakkhaṇā gatte - tiṇṇaṃ vedāna pāragū.

45. Lakkhaṇe itihāse ca - sanighaṇḍu sakeṭubhe

Pañca satāni vāceti - sadhamme pāramiṃ gato.

46. Lakkhaṇānaṃ pavicayaṃ - bāvarissa naruttama

Taṇhacchida pakāsehi - mā no kaṅkhāyitaṃ ahu.

47. Mukhaṃ jivhāya chādeti - uṇṇassa bhamukantare

Kosohitaṃ vatthaguyhaṃ - evaṃ jānāhi māṇava.

48. Pucchamhi [PTS Page 006] [\q 6/] kañci asuṇanto - sutvā pañhe vyākate

Vicinteti jano sabbo - vedajāto katañjalī.

49. Ko nu devo vā brāhmā vā - indo vāpi sujampati

Manasā pucchite pañhe - kametaṃ paṭibhāsati.

50. Muddhaṃ muddhādhipātaṃ ca - bāvarī paripucchati

Taṃ vyākarohi bhagavā - kaṅkhaṃ vinaya no ise,

1. Tamhi - su. [PTS.]

2. Vītaraṃsiṃva hāṇumaṃ - machasaṃ

Vītaraṃsiva - [PTS.]

3. Paripuraṃ upāgataṃ - va, machasaṃ

Paripuriṃ upāgataṃ - [PTS.]

4. Tīnassa - su. [PTS.]

[BJT Page 12] [\x 12/]

51. Avijjā muddhāti jānāhi - vijjā muddhādhipātinī

Saddhāsatisamādhīhichandaviriyena saṃyutā,

52. Tato vedena mahatā - santhambhitvāna1 māṇavo

Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā - pādesu sirasā patī.

53. Bāvarī brāhmaṇo bhoto - saha sissehi mārisa

Udaggacitto sumano - pāde vandati cakkhuma, 2

54. Sukhito bāvarī hotu - saha sissehi brāhmaṇo

Tvaṃ cāpi sukhito hohi - ciraṃ jīvāhi māṇava,

55. Bāvarissa3 va tumhaṃ4 vā - sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ

Katāvakāsā pucchavho - yaṃ kiñci manasicchatha.

56. Sambuddhena katokāso - nisīditvāna pañjalī

Ajito paṭhamaṃ pañhaṃ - tattha pucchi tathāgataṃ.

Vatthugāthā niṭṭhitā

1. Satathamebhatvāna - machasaṃ.

2. Cakkhumā - su.

3. Bravarissava - si, va, a.

Bāvāriyassa - su. Vi.

4. Tuyhaṃ - si, su. , Vi.

[BJT Page 14] [\x 14/]

1. Ajitamāṇava pucchā.

1-1 Kenassu nivuto loko (iccāyasmā ajito)

Kenassu nappakāsati

Kissābhilepanaṃ brūhi

Kiṃ su tassa mahabbhayaṃ.

1-2 Avijjāya [PTS Page 007] [\q 7/] nivuto loko (ajitāti bhagavā)

Vevicchā5 pamādā nappakāsati

Jappābhilepanaṃ brūmi

Dukkhamassa mahabbhayaṃ.

1-3 Savanti sabbadhi sotā (iccāyasmā ajito)

Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi

Kena sotā pithiyare1.

1-4 Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāni bhagavā)

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ

Sotānaṃ [PTS Page 008] [\q 8/] saṃvaraṃ brūmi

Paññāyete pithiyare.

1-5 Paññā ceva satī cāpi2 (iccāyasmā ajito)

Nāmarūpaṃ ca mārisa

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi

Katthetaṃ uparujjhati.

1-6 Yametaṃ pañhaṃ apucchi

Ajita taṃ vadāmi te

Yattha nāmaṃ ca rūpaṃ ca

Asesaṃ uparujjhati

Viññāṇassa nirodhena

Etthetaṃ uparujjhati.

1-7 Ye [PTS Page 008] [\q 8/] ca saṅkhātadhammā3 se

Ye ca sekhā puthū idha

Tesaṃ me nipako iriyaṃ

Puṭṭho pabrūhi mārisa.

1-8 Kāmesu nābhigijjheyya

Manasā nāvilo siyā

Kusalo sabba dhammānaṃ4

Sato bhikkhu paribbaje.

Ajitamāṇava pucchā - niṭṭhitā

1. Vivicchā - ma. Cha. Saṃ.

2. Piḍīyare - machasaṃ.

3. Satīceva - su.

4. Sabbata dhammā - va

5. Sabbadhammesu - sa

[BJT Page 16] [\x 16/]

2. Tissametteyyamāṇava pucchā

2-1 Ko'dha1 santusito loke (iccāyasmā tissa metteyyo)

Kassa no santi (iñjitā)

Ko ubhantamabhiññāya

Majjhe mantā na lippati2

Kaṃ [PTS Page 010] [\q 10/] brūsi mahāpuriso'ti

Ko'dha sibbanimaccagā3?

2-2 Kāmesu brahmacariyavā (metteyyā'ti bhagavā)

Vītataṇho sadā sato

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu

Tassa no santi iñjitā.

2-3 So ubhantamabhiññāya

Majjhe mantā na lippati

Taṃ brūmi mahā puriso'ti

So4'dha sibbanimaccagā.

Tissametteyyamāṇavapucchā niṭṭhitā.

3. Puṇṇakamāṇava pucchā

3-1 Anejaṃ [PTS Page 011] [\q 11/] mūladassāviṃ ( iccāyasmā puṇṇako)

Atthi pañhena5 āgamaṃ

Kiṃnissitā isayo manujā

Khattiyā brāhmaṇā6 devatānaṃ

Yaññamakappayiṃsu puthu7 idha loke

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

1. Ko idha santussito - va

2. Nalimpati - va

3. Majjhagā - va

4. Sodha - su

5. Pañhenāgamaṃ - su

6. Brāhmaṇa (dadaca) su

7. Puthūdha - [PTS]

[BJT Page 18] [\x 18/]

3-2 Ye keci 'me isayo manujā (puṇṇakā'ti bhagavā)

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappayiṃsu puthu idha loke

Āsiṃsamānā1 [PTS Page 012] [\q 12/] puṇṇaka itthabhāvaṃ

Jaraṃsitā yaññamakappayiṃsu.

3-3 Ye keci 'me isayo manujā (iccāyasmā puṇṇako)

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappayiṃsu puthu idha loke

Kaccissu te bhagavā yaññapathe appamattā

Atāru jātiṃ ca jaraṃ ca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

3-4 Āsiṃsanti2 thomayanti abhijappanti juhanti (puṇṇakāti bhagavā)

Kāmābhijappanti3 paṭicca lābhaṃ

Te yājayogā bhavarāgarattā

Nāta4riṃsu jātijaranti brūmi.

3-5 Te [PTS Page 013] [\q 13/] ce nātariṃsu yājayogā (iccāyasmā puṇṇako)

Yaññehi jātiñca jarañca mārisa

Atha ko carahi devamanussaloke

Atāri jātiṃ ca jaraṃ ca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

3-6 Saṅkhāya lokasmiṃ parovarāni5 (puṇṇakāti bhagavā)

Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke

Santo vidhūmo anīgho nirāso

Atāri so jātijaranti brūmi'ti.

Puṇṇakamāṇava pucchā - niṭṭhitā

1. Āsīsamānā - va

2. Āsisanti - va

3. Kāmehi jappanti - aṭuvā

4. Nātāriṃsu - machasaṃ.

5. Paroparāni - va - [P T S.]

[BJT Page 20] [\x 20/]

4. Mettagūmāṇava pucchā

4-1 Pucchāmi [PTS Page 014] [\q 14/] taṃ bhagavā brūhi metaṃ (iccāyasmā mettagū)

Maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattaṃ

Kutonu dukkhā1 samudāgatā ime

Ye keci lokasmiṃ anekarūpā.

4-2 Dukkhassa ve maṃ2 pabhavaṃ apucchasi (mettagū'ti bhagavā)

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā

Ye keci lokasmiṃ anekarūpā.

4-3 Yo [PTS Page 015] [\q 15/] ve3 avidvā upadhiṃ karoti

Punappunaṃ dukkhamupeti mando

Tasmā pajānaṃ4 upadhiṃ na kayirā

Dukkhassa jātippabhavānupassī.

4-4 Yantaṃ apucchimha akittayī5 no (iccāyasmā mettagū)

Aññaṃ taṃ6 pucchāma7 tadiṅgha brūhi

Kathannu dhīrā vitaranti oghaṃ

Jāti jaraṃ sokapariddavaṃ ca8

Taṃ me munī sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo.

4-5 Kittayissāmi [PTS Page 016] [\q 16/] te dhammaṃ (mettagūti bhagavā)

Diṭṭhe9 dhamme anītihaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

4-6 Taṃ cāhaṃ abhinandāmi

Mahesi dhammamuttamaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

1. Dukkhāya sadāgatā - su

2. Cemaṃ - va - vī

3. Yoce - va - vī

4. Tasmābhijānaṃ - su

5. Akittiyī no - va - vi

6. Aññetvaṃ - vi

7. Pucchāmi - u - su

8. Paridevaṃca - va - vī

Pariddaṃca - su

9. Diṭṭheva dhammeva - va - su - vi

[BJT Page 22] [\x 22/]

4-7 Yaṃ [PTS Page 017] [\q 17/] kiñci sampajānāsi1 (mettagū'ti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyaṃ cāpi majjhe

Etesu nandiṃ2 ca nivesanaṃ ca

Panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.

4-8 Evaṃvihārī sato appamatto

Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca3

Idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ.

4-9 Etābhinandāmī [PTS Page 018] [\q 18/] vaco mahesino (iccāyasmā mettagū)

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkaṃ

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ

Tathā hi te vidito esa dhammo.

4-10 Te cāpi nūna pajaheyyu dukkhaṃ

Ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāga

Appeva maṃ (bhagavā) aṭṭhitaṃ ovadeyya.

4-11 Yaṃ brāhmaṇaṃ vedaguṃ4 ābhijaññā (mettagū'ti bhagavā)

Akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ

Addhā hi so oghamimaṃ (atāri)

Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

4-12 Vidvā [PTS Page 019] [\q 19/] ca yo5 vedagū naro idha

Bhavābhave saṅgamimaṃ visajja

So vītataṇho anīgho nirāso

Atāri so jātijaranti brūmī ti.

Mettagūmāṇava pucchā - niṭṭhitā

1. Saṃjānisi - va - vi

2. Nandi ca - va - vi

3. Paridevaṃca - va - vi

4. Vedagumabhijaññā - su

5. Vidvāca so - [PTS.]

[BJT Page 24] [\x 24/]

5. Dhotakamāṇava pucchā

5-1 Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ (iccāyasmā dhotako)

Vācā'bhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ

Tava sutvāna nigghosaṃ1

Sikkhe nibbānamattano.

5-2 Tena [PTS Page 020] [\q 20/] hātappaṃ karohi (dhotakā'ti bhagavā)

Idheva nipako sato

Ito sutvāna nigghosaṃ

Sikkhe nibbānamattano.

5-3 Passāmahaṃ deva manussaloke (iccāyasmā dhotako)

Akiñcanaṃ brāhmaṇamiriyamānaṃ

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu

Pamuñca maṃ sakka2 kathaṃkathāhi.

5-4 Nāhaṃ [PTS Page 021] [\q 21/] sahissāmi3 pamocanāya (dhotakā'ti bhagavā)

Kathaṃkathiṃ dhotaka kañci loke

Dhammaṃ ca seṭṭhaṃ ājānamāno

Evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi.

5-5 Anusāsa brahme karuṇāyamāno (iccāyasmā dhotako)

Vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Yathāhaṃ4 ākāso'va avyāpajjamāno5

Idheva santo asito careyyaṃ.

5-6 Kittayissāmi te santiṃ6 (dhotakā'ti bhagavā)

Diṭṭhe dhamme anītihaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

1. Nighosaṃ - vi - va

2. Maṃ magga - vi - va

3. Sa gamissāmi - si - mu

4. Yathāhamākāso - su

5. Abyāpajjhamāno - vi - va - [PTS.]

6. Te santi - vi - va

[BJT Page 26] [\x 26/]

5-7 Taṃ1 [PTS Page 022] [\q 22/] cāhaṃ abhinandāmi (iccāyasmā dhotako)

Mahesi santi muttamaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

5-8 Yaṃ kiñci sampajānāsi (dhotakā'ti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyaṃ cāpi majjhe

Etaṃ viditvā saṅgo'ti loke

Bhavābhavāya mākāsi taṇhanti.

Dhotakamāṇava pucchā - niṭṭhitā.

6. Upasīvamāṇava pucchā

6-1 Eko ahaṃ sakka, mahantamoghaṃ (iccāyasmā upasīvo)

Anissito no visahāmi tarituṃ2

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu

Yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ.

6-2 Ākiñcaññaṃ [PTS Page 023] [\q 23/] pekkhamāno satīmā (upasīvā'ti bhagavā)

Natthīti nissāya tarassu oghaṃ

Kāme pahāya virato kathāhi

Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa3.

6-3 Sabbesu kāmesu yo vītarāgo (iccāyasmā upasīvo)

Ākiñcaññaṃ nissito hitva aññaṃ4

Saññā vimokkhe parame'dhimutto

Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyi5

[BJT Page 26] [\x 26/]

6-4 Sabbesu [PTS Page 024] [\q 24/] kāmesu yo vītarāgo (upasīvāti bhagavā)

Ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññaṃ

Saññāvimokkhe parame'dhimutto

Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.

1. Taṃvāhamabhinandāmi -sū

2. Tārituṃ ja-saṃ,

3. Ratatimahābhipassa-va-vi

4. Hitvā maññaṃ-ma-cha-saṃ

5. Anānuvāyī-va-vi

Adhimutto-[PTS]

[BJT Page 28] [\x 28/]

6-5 Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī (iccāyasmā upasīvo)

Yugampi vassānaṃ samantacakkhu

Tattheva so sītī siyā1 vimutto

Cavetha2 viññāṇaṃ tathāvidhassa.

6-6 Acci yathā vātavegena khittā (upasīvā'ti bhagavā)

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto

Atthaṃ paleti na upeti3 saṅkhaṃ.

6-7 Atthaṃ [PTS Page 025] [\q 25/] gato so udvā4 so natthi (iccāyasmā upasīvo)

Udāhu ve sassatiyā arogo

Taṃ me munī sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo.

6-8 Atthaṃ gatassa na pamāṇamatthi (upasīvāti bhagavā)

Yena naṃ vajju taṃ tassa natthi

Sabbesu dhammesu samūhatesu

Samūhatā vādapathāpi sabbe'ti.

Upasīvamāṇava pucchā niṭṭhitā.

7. Nandamāṇava pucchā

7-1 Santi [PTS Page 026] [\q 26/] loke munayo (iccāyasmā nando)

Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu

Ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti

Udāhu ve jīvitenūpapannaṃ.

7-2 Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena (nandā'ti bhagavā)

Munīdha nanda kusalā vadanti

Viseni katvā anīghā nirāsā

Caranti ye te munayo'ti brūmi.

1. So tiyā vimutto-va-vi

2. Bhāvetha-u-va-vi

3. Nopeti-su

4. Udātiso natthi-va-vi

[BJT Page 30] [\x 30/]

7-3 Ye [PTS Page 027] [\q 27/] keci'me samaṇabrāhmaṇā se (iccāyasmā nando)

Diṭṭhe1 sutenāpi vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ

Kacci su te bhagavā tattha yathā carantā

Atāru jātiṃ ca jaraṃ ca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

7-4 Ye keci'me samaṇabrāhmaṇā se (iccāyasmā nando)

Diṭṭhe sutenāpi vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ

Kiñcāpi te tattha yathā caranti

Nātariṃsu jātijaranti brūmi.

7-5 Ye [PTS Page 028] [\q 28/] keci'me samaṇabrāhmaṇā se (iccāyasmā nando)

Diṭṭhe2 sutenāpi vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ.

7-6 Te3 ce munī brūhi anoghatiṇṇe4

Atha ko carahi devamanussaloke

Atāri jātiñca jarañca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

7-7 Nāhaṃ5 sabbe samaṇabrāhmaṇā se (nandāti bhagavā)

Jāti jarāya nivutā'ti brūmi

Ye sūdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se

Te6 ve narā oghatiṇṇā'ti brūmi.

1. Diṭṭhena-su

Diṭṭhasutena-va-vi-[PTS.]

Diṭṭhassutena-machasaṃ

2. Kaccissu-vi-va [PTS.]

3. Sace-u-su

4. Anoghatiṇṇo-u-va-vi

5. Nāvāhaṃ-va-vi

6. Ye te narā-u

[BJT Page 32] [\x 32/]

7-8 Etābhinandāmi [PTS Page 029] [\q 29/] vaco mahesino (iccāyasmā nando)

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkaṃ

Ye sūdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se

Ahampi te oghatiṇṇā'ti brūmīti.

Nandamāṇava pucchā - niṭṭhitā.

8. Hemakamāṇava pucchā

8-1 Ye me pubbe vyākaṃsu (iccāyasmā hemako)

Huraṃ1 gotamasāsanā

Iccāsi2 iti bhavissati

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ

Nāhaṃ tattha abhiramiṃ.

8-2 Tvaṃ [PTS Page 030] [\q 30/] ca me dhammamakkhāhi

Taṇhā nigghātanaṃ muni

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

8-3 Idha diṭṭhasutamuta3-

Viññātesu piyarūpesu hemaka

Chandarāga4 vinodanaṃ

Nibbānapadamaccutaṃ.

8-4 Etadaññāya ye5 satā

Diṭṭhadhammābhinibbutā

Upasantā ca te sadā

Tiṇṇā loke visattikanti.

Hemakamāṇava pucchā - niṭṭhitā.

1. Hudaṃ-va-vi

2. Icchāmi iti-va-vi

3. Sutamutaṃ-su-va-vi

4. Chandāhaṭavinodanaṃ-va-vi

5. Etamaññāya mesata-va-vi

[BJT Page 34] [\x 34/]

9. Todeyyamāṇava pucchā

9-1 Yasmiṃ [PTS Page 031] [\q 31/] kāmā na vasanti (iccāyasmā todeyyo)

Taṇhā yassa na vijjati

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo

Vimokkho tassa kīdiso.

9-2 Yasmiṃ kāmā na vasanti (todeyyāti bhagavā)

Taṇhā yassa na vijjati

Kathaṃkathā ca yo tiṇṇo

Vimokkho tassa nāparo.

9-3 Nirāsaso1 so uda āsasāno (iccāyasmā todeyyo)

Paññāṇavā2 so uda paññakappī

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ

Taṃ me viyācikkha samantacakkhu.

9-4 Nirāsāso [PTS Page 032] [\q 32/] so na so āsasāno

(Paññāṇavā) so na ca paññakappī

Evampi todeyya muniṃ vijāna

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti.

Todeyyamāṇava pucchā - niṭṭhitā.

10. Kappamāṇava pucchā

10-1 Majjhe sarasmiṃ3 tiṭṭhataṃ4 (iccāyasmā kappo)

Oghe jāte mahabbhaye

Jarāmaccuparetānaṃ

Dīpaṃ5 pabrūhi mārisa

Tvaṃ ca me dīpamakkhāhi

Yathayidaṃ nāparaṃ siyā.

1. Nirāsaṃso -[PTS.]

2. Paññānaṃ vā so -machasaṃ

3. Parasmiṃ -vī-va

4. Tiṭṭhanti -va-vi

5. Disaṃ -va-vi

[BJT Page 36] [\x 36/]

10-2 Majjhe [PTS Page 033] [\q 33/] sarasmiṃ tiṭṭhitaṃ (kappāti bhagavā)

Oghe jāte mahabbhaye

Jarāmaccuparetānaṃ

Dīpaṃ pabrūmi kappa te.

10-3 Akiñcanaṃ1 anādānaṃ

Etaṃ dīpaṃ anāparaṃ

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi

Jarāmaccuparikkhayaṃ.

10-4 Etadaññāya ye satā

Diṭṭhadhammābhinibbutā

Na te māravasānugā

Na te mārassa paddhagūti.

Kappamāṇava pucchā - niṭṭhitā

11. Jatukaṇṇīmāṇava pucchā

11-1 Sutvāna'haṃ (vīra) akāmakāmiṃ (iccāyasmā jātukaṇṇī)

Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ

Santipadaṃ brūhi sahajanetta

Yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ,

11-2 Bhagavā [PTS Page 034] [\q 34/] hi kāme abhibhūyaṃ irīyati

Ādiccova paṭhaviṃ tejī tejasā

Parittapaññassa me bhūripañña

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

11-3 Kāmesu [PTS Page 035] [\q 35/] vinaya gedhaṃ (jatukaṇṇīti bhagavā)

Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato

Uggahitaṃ niratthaṃ vā

Mā te vijjittha kiñcanaṃ.

1. Ākiñcanaṃ-u-va-vī

[BJT Page 38] [\x 38/]

11-4 Yaṃ pubbe taṃ visosehi1

Pacchā te māhu kiñcanaṃ

Majjhe2 ce no gahessasi

Upasanto carissasi.

11-5 Sabbaso nāma rūpasmiṃ

Vītagedhassa2 brāhmaṇa

Āsavā'ssa4 na vijjanti

Yehi maccuvasaṃ vajeti.

Jatukaṇṇīmāṇava pucchā - niṭṭhitā.

12. Bhadrāvudhamāṇava pucchā

12-1 Okaṃ5 [PTS Page 036] [\q 36/] jahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ (iccāyasmā

bhadrāvudho)

Nandiṃ jahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ

Kappaṃ jahaṃ abhiyāce sumedhaṃ

Sutvā nāgassa apanamissanti6 ito.

12-2 Nānā janā janapadehi saṅgatā7

Tava vīra8 vākyaṃ abhikaṅkhamānā9

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo.

12-3 Ādānataṇhaṃ [PTS Page 037] [\q 37/] vinayetha sabbaṃ (bhadrāvudhāti bhagavā

Uddhaṃ adho tiriyaṃ cāpi majjhe

Yaṃ yaṃ hi lokasmiṃ upādiyanti

Teneva māro anveti jantuṃ.

12-4 Tasmā [PTS Page 038] [\q 38/] pajānaṃ na upādiyetha

Bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke

Ādānasatte iti pekkhamāno

Pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti.

Bhadrāvudhamāṇava pucchā - niṭṭhitā.

1. Vīsoseti-su

Vīsodheti-vī-ka

Vinodeti-va

2. Macche-va-ka-vi

3. Vītarovassa-va-ka-vi

4. Āsavāya-va-ka-vī

5. Ogha-va-vī-ka

6. Aghanavissanti-va-vī-ka

7. Saṃkatā-va-vī-ka

8. Dhīra-va-vī-ka

9. Abhisaṃkhamāno-va-vī-ka

[BJT Page 40] [\x 40/]

13. Udayamāṇava pucchā

13-1 Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ1 (iccāyasmā udayo)

Katakiccaṃ anāsavaṃ

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ

Atthi pañhena āgamaṃ

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi

Avijjāya pabhedanaṃ.

13-2 Pahānaṃ [PTS Page 039] [\q 39/] kāma2cchandānaṃ (udayāti bhagavā)

Domanassāna vūbhayaṃ

Thīnassa ca panūdanaṃ

Kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ

13-3 Upekkhā sati saṃsuddhaṃ

Dhammatakkapurejavaṃ

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi

Avijjāya pabhedanaṃ.

13-4 Kiṃ su saṃyojano loko (iccāyasmā udayo)

Kiṃ su tassa vicāraṇaṃ

Kissassa3 vippahānena

Nibbānamiti vuccati.

13-5 Nandisaṃyojano [PTS Page 040] [\q 40/] loko (udayāti bhagavā)

Vitakkassa vicāraṇā

Taṇhāya vippahānena

Nibbānaṃ iti vuccati.

13-6 Kathaṃ satassa carato (iccāyasmā udayo)

Viññāṇaṃ uparujjhati

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma

Taṃ suṇoma vaco tava.

13-7 Ajjhattaṃ ca bahiddhā ca

Vedanaṃ nābhinandato

Evaṃ satassa carato

Viññāṇaṃ uparujjhatīti.

Udayamāṇavapucchā - niṭṭhitā

1. Jhāyī vīrajaṃ āsinaṃ-[PTS]

2. Kāmachandānaṃ-su

3. Kiṃ yassa vippahānena-ma-va vī-ka

[BJT Page 42] [\x 42/]

14. Posālamāṇava pucchā

14-1 Yo atītaṃ ādisati (iccāyasmā posālo)

Anejo chinnasaṃsayo

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ

Atthi pañhena āgamaṃ.

14-2 Vibhūtarūpasaññissa

[PTS Page 041] [\q 41/] sabbakāyappahāyino

Ajjhattaṃ ca bahiddhā ca

Natthi kiñcīti passato

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi1

Kathaṃ neyyo tathāvidho.

14-3 Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā (posālāti bhagavā)

Abhijānaṃ tathāgato

Tiṭṭhantamenaṃ jānāti

Dhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ.

14-4 Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā2

Nandi saṃyojanaṃ iti

Evametaṃ3 abhiññāya

Tato tattha vipassati

Etaṃ ñāṇaṃ tathā tassa

Brāhmaṇassa vusīmato'ti.

Posālamāṇava pucchā - niṭṭhitā.

Mogharājamāṇava pucchā

15-1 Dvāhaṃ [PTS Page 042] [\q 42/] sakkaṃ apucchissaṃ4 (iccāyasmā mogharājā)

Na me (vyākāsi) cakkhumā

Yāva tatiyaṃ ca (devīsi5)

Vyākarotīti me sutaṃ.

1. Sakkannu- -va-vī-ka

2. Sambhavaṃ -usu

3. Evamevaṃ -kesumi.

4. Apucchiyaṃ -va-vī-ka

5. Desiva -vī-ka

[BJT Page 44] [\x 44/]

15-2 Ayaṃ loko paro loko

Brahmaloko sadevako

Diṭṭhinte1 nābhijānāti

Gotamassa yasassino.

15-3 Evaṃ2 [PTS Page 043] [\q 43/] abhikkantadassāviṃ

Atthi pañhena āgamaṃ

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ

Maccurājā na passati.

15-4 Suññato lokaṃ avekkhassu

Mogharāja sadā sato

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca

Evaṃ maccutaro siyā

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ

Maccurājā na passatīti.

Mogharājamāṇava pucchā - niṭṭhitā

16. Piṅgiyamāṇava pucchā

16-1 Jīṇṇo'hamasmi [PTS Page 044] [\q 44/] abalo vītavaṇṇo (iccāyasmā piṅgiyo)

Nettā na suddhā savaṇaṃ na phāsu

Māhaṃ nassaṃ momuho antarā'va

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

16-2 Disvāna rūpesu vihaññamāne (piṅgiyāti bhagavā)

Ruppanti rūpesu janā pamattā

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto

Jahassu rūpaṃ apunabbhavāya.

1. Diṭṭhante-katthaci.

2. Etaṃ-su.

[BJT Page 46] [\x 46/]

16-3 Disā [PTS Page 045] [\q 45/] catasso vidisā catasso (iccāyasmā piṅgiyo)

Uddhaṃ adho dasadisā imāyo

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutaṃ amutaṃ

Atho aviññātaṃ kiñci natthi loke

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

16-4 Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno (piṅgiyāti bhagavā)

Santāpajāte jarasā parete

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto

Jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyāti.

Piṅgiyamāṇava pucchā - niṭṭhitā

Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye parivārakasoḷasānaṃ1

brāhmaṇānaṃ ajjhaṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ2 vyākāsi, ekamekassa [PTS Page 046] [\q

46/] cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya

gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ. Pāraṃ gamanīyā ime dhammā ti tasmā imassa

dhammapariyāyassa pārāyanaṃtveva adhivacanaṃ.

1. Ajito tissa metteyyo - puṇṇako atha mettagu

Dhotako [PTS Page 047] [\q 47/] upasīvo ca - nando ca atha hemako

2. Todeyyakappā dubhayo - jatukaṇṇī ca paṇḍito

Bhadrāvudho udayo ca - posālo cāpi brāhmaṇo

Mogharājā ca medhāvī - piṅgiyo ca mahāisī

3. Ete buddhaṃ upāgañchuṃ3 - sampannacaraṇaṃ isiṃ

Pucchantā4 nipuṇo pañhe - buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ.

4. Tesaṃ buddho vyākāsi - pañhe puṭṭho yathātathaṃ

Pañhānaṃ veyyākaraṇena - tosesi brāhmaṇe munī.

1. Parivāraka soḷasannaṃ-[P. T. S.]

2. Pañhe-sī.

3. Upagacchuṃ-va, vī, ka.

4. Pucchaṃ dāni pure pañhe-va, vī, ka.

[BJT Page 48] [\x 48/]

5. Te1 tositā [PTS Page 048] [\q 48/] cakkhumatā - buddhenādiccabandhunā

Brahmacariyamacariṃsu - varapaññassa santike.

6. Ekamekassa pañhassa - yathā buddhena desitaṃ

Tathā yo paṭipajjeyya - gacche pāraṃ apārato2

7. Apārā pāraṃ gaccheyya - bhāvento maggamuttamaṃ

Maggo so pāraṃ gamanāya - tasmā pārāyanaṃ iti.

8. Pārāyanamanugāyissaṃ [PTS Page 049] [\q 49/] (iccāyasmā piṅgiyo)

Yathā addakkhi tathā akkhāsi

Vimalo bhūri medhaso

Nikkāmo nibbano nāgo3

Kissa hetu musā bhaṇe.

9. Pahīnamalamohassa

Mānamakkhappahāyino

Handāhaṃ kittayissāmi

Giraṃ vaṇṇupasaṃhitaṃ.

10. Tamonudo [PTS Page 050] [\q 50/] buddho samantacakkhu

Lokantagū sabbabhavātivatto

Anāsavo sabbadukkhappahīno

Saccavhayo brahme upāsito me.

11. Dvijo yathā kubbanakaṃ pahāya

Bahupphalaṃ kānanamāvaseyya

Evaṃ pahaṃ appadasse pahāya

Mahodadhiṃ haṃsarivajjhapatto.

12. Ye [PTS Page 051] [\q 51/] me pubbe viyākaṃsu4

Huraṃ gotama sāsanā

Iccāsīti bhavissati

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

1. Tatomanā cakkhumatā-va, vī, ka.

2. Apāgato-va, vī, ka.

3. Nātho-u, su.

4. Vyākaṃsu-sī.

[BJT Page 50] [\x 50/]

13. Eko [PTS Page 051] [\q 51/] tamanudāsīno

Jutimā1 so pabhaṅkaro

Gotamo bhūripaññāṇo

Gotamo bhūrimedhaso.

14. Yo [PTS Page 052] [\q 52/] me dhammamadesesi

Sandiṭṭhikamakālikaṃ

Taṇhakkhayamanītikaṃ

Yassa natthi upamā kvaci.

15. Kinnu tamhā vippavassi2

Muhuttampi piṅgiya

Gotamā bhūripaññāṇā

Gotamā bhūrimedhasā.

16. Yo te dhammamadesesi

Sandiṭṭhikamakālikaṃ

Taṇhakkhayamanītikaṃ

Yassa natthi upamā kvaci.

17. Nāhaṃ tamhā vippavasāmi

Muhuttampi brāhmaṇa

Gotamā bhūripaññāṇā

Gotamā bhūrimedhasā.

18. Yo me dhammamadesesi

Sandiṭṭhikamakālikaṃ

Taṇhakkhayamanītikaṃ

Yassa natthi upamā kvaci.

19. Passāmi [PTS Page 053] [\q 53/] naṃ manasā cakkhunā va

Rattiṃ divaṃ brāhmaṇa appamatto

Namassamāno 'vivasemi rattiṃ

Teneva maññāmi avippavāsaṃ.

1. Jātimā si-

2. Vīppavasāsi-va, vī, ka

[BJT Page 52] [\x 52/]

20. Saddhā ca pītī ca mano satī ca

Nāpenti me gotamasāsanamhā

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño

Sa tena teneva nato'hamasmi.

21. Jiṇṇassa [PTS Page 054] [\q 54/] me dubbalathāmakassa

Teneva kāyo na paleti tattha

Saṃkappayattāya* vajāmi niccaṃ.

Manohi me brāhmaṇa tena yutto.

22. Paṅke sayāno pariphandamāno

Dīpā dīpaṃ uppalaviṃ1

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ

Oghatiṇṇamanāsavaṃ.

23. Yathā ahu vakkali muttasaddho

Bhadrāvudho āḷavi gotamo ca

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa2 pāraṃ.

24. Esa [PTS Page 055] [\q 55/] bhīyo pasīdāmi

Sutvāna munino vaco

Vivattacchaddo3 sambuddho

Akhilo paṭibhānavā.

25. Adhideve abhiññāya

Sabbaṃ vedi parovaraṃ4

Pañhānantakaro satthā

Kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.

26. Asaṃhīraṃ [PTS Page 056] [\q 56/] asaṃkuppaṃ

Yassa natthi upamā kvaci

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā

Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti.

Piṅgiyasuttantaṃ soḷasi

Pārāyanavaggo niṭṭhito

* Saṃkappayantāya-machasaṃ

1. Upallavīṃ-machasaṃ, [PTS.]

Upallaviṃ-va, vī, ka,

2. Maccudheyyapāraṃ-u, [PTS.]

Maccudheyye pāraṃ-su

3. Vivaṭacchado-va, vī, [PTS.]

Vivaṭṭacchado-machasaṃ

4. Paro paraṃ-machasaṃ, [PTS.]

[BJT Page 54] [\x 54/]

1. Ajita sutta niddeso

1-1

Kenassu nivuto loko (iccāyasmā ajito)

Kenassu nappakāsati

Kissābhilepanaṃ brūsi

Kiṃ su tassa mahabbhayaṃ.

Kenassu nivuto lokoti: nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko1 manussaloko devaloko

khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko devaloko ayaṃ vuccati

loko, ayaṃ loko kena āvuto nivuto ovuto2 pihito paṭicchanno paṭikujjitoti 'kenassu nivuto

loko'.

Iccāyasmā ajitoti: iccāti: padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo3

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Ajitoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti

'iccāyasmā ajito'.

Kenassu nappakāsatīti: kena loko nappakāsati na bhāsati na tapati na virocati na ñāyati na

paññāyatīti 'kenassu nappakāsatīti'. Kissābhilepanaṃ brūsīti: kiṃ lokassa lepanaṃ lagganaṃ

bandhanaṃ upakkileso. Kena loko litto saṃlitto upalitto kiliṭṭho saṃkiliṭṭho makkhito

saṃghaṭṭho laggo laggito paḷibuddho. Brūsi: ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi

vibhajasi uttānīkarosi pakāsesīti 'kissābhilepanaṃ brūsi'.

Kiṃsu tassa mahabbhayanti: kiṃ lokassa bhayaṃ mahabbhayaṃ pīḷanaṃ ghaṭṭanaṃ

upaddavo upasaggoti. 'Kiṃsu tassa mahabbhayaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo-

Kenassu nivuto loko

Kenassu nappakāsati

Kissābhilepanaṃ brūsi

Kiṃsu tassa mahabbhayanti.

1. Pittivīsayaloko-syā

2. Ophuṭo-va, ka, syā

3. Akkharasamuccayo-pa

[BJT Page 56] [\x 56/]

1-2

Avijjāya nivuto loko (ajitāti bhagavā)

Vivicchā1 pamādā nappakāsati

Jappābhilepanaṃ brūmi

Dukkhamassa mahabbhayaṃ.

Avijjāya nivuto lokoti: avijjāti: dukkhe aññāṇaṃ dukkhasamudaye aññāṇaṃ dukkhanirodhe

aññāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā-paṭipadāya aññāṇaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante

aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu

aññāṇaṃ yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho

appaṭivedho asaṅgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā

apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sampamoho avijjā

avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ

vuccati avijjā.

Lokoti: nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko

dhātuloko āyatanaloko, ayaṃ loko paroloko brahmaloko devaloko, ayaṃ vuccati 'loko'. Ayaṃ

loko imāya avijjāya āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjito'ti 'avijjāya nivuto

loko'. Ajitāti: bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

Bhagavāti: gāravādhivacanaṃ, apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā,

bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaddadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇṭhakoti

bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā,

bhavānaṃ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā.

Bhajī vā bhagavā araññe vanapatthāni2 pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni

vijanavātāni manussarāhaseyyākāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā,

1. Vevīcchā-pa

2. Araññavanapatthāni-machasaṃ

[BJT Page 58] [\x 58/]

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

āruppasamāpattīnanti bhagavā1 bhāgī, vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṃ

saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ

na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ na bhaginiyā kataṃ na mittāmaccehi kataṃ na ñātisālohitehi

kataṃ na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ na devatāhi kataṃ vimokkhantikamenaṃ buddhānaṃ

bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ

bhagavāti.

Vivicchā pamādā nappakāsatīti: vivicchā vuccati pañca macchariyāni āvāsamacchariyaṃ

kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ yaṃ evarūpaṃ

maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ

cittassa idaṃ vuccati macchariyaṃ. Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṃ.

Dhātumacchariyampi macchariyaṃ. Āyatanamacchariyampi macchariyaṃ. Gāho vuccati

macchariyaṃ.

Pamādo vattabbo: kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā

kāmaguṇesu2 cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya

asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā (anavaṭṭhitakiriyatā) olīnavuttitā nikkhittachandatā

nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo,

yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ ayaṃ vuccati pamādo.

1. Arupasamāpattīnaṃ-machasaṃ

2. Pañcakāmaguṇesuvā-vi, ka

[BJT Page 60] [\x 60/]

Vivicchā pamādā nappakāsatīti: iminā ca macchariyena iminā ca pamādena loko

nappakāsati na bhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti ''vivicchā pamādā

nappakāsati''.

Jappābhilepanaṃ brūmīti: jappā vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo anurodho1 nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjananī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā2 āyūhanī dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyi tattaṃ pucchañcikatā3

sādukamyatā4 adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā samapatthanā

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhājālaṃ

taṇhāgaddulā taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ ayaṃ vuccati jappā, lokassa

lepanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso imāya jappāya loko litto saṃlitto upalitto kiliṭṭho

saṃkiliṭṭho makkhito5 saṃsaṭṭho laggo laggito6 palibuddhoti brūmi ācikkhāmi desemi

paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'jappābhilepanaṃ

brūmi. '

1. Anubodho-va, ka

2. Vīsatā-sa

3. Pucchañcakatā-sa

4. Sādhukamyatā-machasaṃ

5. Makkhitto-machasaṃ

6. Lagito-pa

[BJT Page 62] [\x 62/]

Dukkhamassa mahabbhayanti: dukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ

maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhaṃ domanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ

tiracchānayonikaṃ dukkhaṃ1 pettivisayikaṃ dukkhaṃ mānusakaṃ dukkhaṃ

gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ2

dukkhaṃ jātassa upanibandhakaṃ dukkhaṃ jātassa parādheyyakaṃ dukkhaṃ

attūpakkamadukkhaṃ parūpakkamadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ viparināmadukkhaṃ

cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo

dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā3 sūlā visūcikā

kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ4

madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā

vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā

opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassaṃ dukkhaṃ mātumaraṇaṃ dukkhaṃ5 pitumaraṇaṃ

dukkhaṃ bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ bhaginīmaraṇaṃ dukkhaṃ puttamaraṇaṃ dukkhaṃ

dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ ñātivyasanaṃ dukkhaṃ bhogavyasanaṃ dukkhaṃ sīlavyasanaṃ

dukkhaṃ diṭṭhivyasanaṃ dukkhaṃ yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ paññāyati

atthaṃgamato nirodho paññāyati kammasannissito vipāko vipākasannissitaṃ kammaṃ

nāmasannissitaṃ rūpaṃ rūpasannissitaṃ nāmaṃ jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ6 byādhinā

abhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ dukkhe patiṭṭhitaṃ atāṇaṃ aleṇaṃ asaraṇaṃ

asaraṇībhūtaṃ, idaṃ vuccati dukkhaṃ. Idaṃ dukkhaṃ lokassa bhayaṃ mahabbhayaṃ pīḷanaṃ

ghaṭanaṃ upaddavo upasaggoti ''dukkhamassa mahabbhayaṃ''

Tenāha bhagavā:

Avijjā nivuto loko (ajitāti bhagavā)

Vivicchā pamādā nappakāsati

Jappābhilepanaṃ brūmi

Dukkhamassa mahabbhayanti.

1-3

Savanti sabbadhi sotā (iccāyasmā ajito)

Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi

Kena sotā pithiyare.

1. Tiracchānayoni dukkhaṃ-pa

2. Gabbhā uṭṭhānamūlakaṃ-va, ka

3. Pakkhantikā-va, ka

4. Lohitaṃ pittaṃ-machasaṃ

5. Mātumaraṇa dukkhaṃ-machasaṃ

6. Anusaṭṭhaṃ-machasaṃ

[BJT Page 64] [\x 64/]

Savanti sabbadhi sotāti: sotāti taṇhā soto diṭṭhi soto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto.

Sabbadhīti sabbesu āyatanesu. Savantīti savanti āsavanti sandanti pavattanti cakkhuno rūpe

savanti āsavanti sandanti pavattanti sotato sadde savanti āsavanti sandanti pavattanti

ghānato gandhe savanti āsavanti sandanti pavattanti jivhāto rase savanti āsavanti sandanti

pavattanti kāyato (phoṭṭhabbe) savanti āsavanti sandanti pavattanti manato dhamme

savanti āsavanti sandanti pavattanti, cakkhuto rūpataṇhā savanti āsavanti sandanti

pavattanti' sotato saddataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti ghānato gandhataṇhā

savanti āsavanti sandanti pavattanti jivhāto rasataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti

kāyato phoṭṭhabbataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti manato dhammataṇhā savanti

āsavanti sandanti pavattantīti ''savanti sabbadhi sotā''.

Iccāyasmā ajitoti: iccāti: padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Ajitoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti

'iccāyasmā ajito'.

Sotānaṃ kiṃ nivāraṇanti- sotānaṃ kiṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ

gopananti ''sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ''

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhīti sotānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ gopanaṃ

brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti

''sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi. '' Kena sotā pithiyareti kena sotā pithīyanti pacchijjanti na savanti

na āsavanti na sandanti nappavattantīti ''kena sotā pithiyare. ''

Tenāha so brāhmaṇo:

Savanti sabbadhi sotā (iccāyasmā ajito)

Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi

Kena sotā pithīyareti.

[BJT Page 66] [\x 66/]

1-4

Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā)

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi

Paññāyete pithīyare.

Yāni sotāni lokasminti: yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni

paññāpitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhajitāni uttānīkatāni pakāsitāni, seyyathīdaṃ: taṇhā

soto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto, lokasminti - apāyaloke manussaloke

devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi ''yāni sotāni lokasmiṃ''. Ajitāti bhagavā: taṃ

brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

Sati tesaṃ nivāraṇanti: satī ti yā sati anussati patissati sati saraṇatā1 dhāraṇatā apilāpanatā

asammussanatā2 sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati (satisambojjhaṅgo) ekāyano maggo,

ayaṃ vuccati sati. Nivāraṇanti āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ gopananti ''sati

tesaṃ nivāraṇaṃ''.

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmīti: sotānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ gopanaṃ,

brūmi ācikkhāmi desehi paññāpehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkaromi pakāsemīti

''sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi''

Paññāyete pithiyareti: ''paññā''ti yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sallakkhaṇā

upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā uparikkhā

bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ

paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho

dhammavicayo sammādiṭṭhi. Paññāyete. 9

Pithiyareti: paññāya ete sotā pithīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti

nappavattanti.

. 3''Sabbe saṃkhārā aniccā''ti jānato passato paññāya ete sotā3 pithiyanti pacchijjanti na

savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. ''Sabbe saṅkhārā dukkhā''ti jānato passato

paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

''Sabbe saṅkhārā anattā''ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na

āsavanti na sandanti nappavattanti.

1. Paṭissati saraṇatā-machasaṃ

2. Asammuyhanatā-va, -ka

3. Ete sotāni-machasaṃ

[BJT Page 68] [\x 68/]

''Avijjāpaccayā saṅkhārā''ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na

āsavanti na sandanti nappavattanti. ''Saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti jānato passato paññāyete

sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Viññāṇapaccayā nāmarūpanti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti

na āsavanti na sandanti nappavattanti. Nāmarūpapaccayā salāyatananti jānato passato

paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Salāyatanapaccayā phasso'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti

na āsavanti na sandanti nappavattanti. Phassapaccayā vedanā'ti jānato passato paññāyete

sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Vedanāpaccayā

taṇhā'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na

sandanti nappavattanti. Taṇhāpaccayā upādānanti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti

pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Upādānapaccayā bhavo'ti

jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti

nappavattanti. Bhavapaccayā jātī'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na

savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Jātipaccayā jarāmaraṇanti jānato passato

paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na

savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti jānato

passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti

nappavattanti. Viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti

pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Nāmarūpanirodhā

salāyatananirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na

āsavanti na sandanti nappavattanti. Salāyatananirodhā phassanirodho'ti jānato passato

paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Phassanirodhā vedanānirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na

savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Vedanānirodhā taṇhānirodho'ti jānato

passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti

nappavattanti. Taṇhānirodhā upādānanirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti

pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Upādānanirodhā

bhavanirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti

na sandanti nappavattanti. Bhavanirodhā jātinirodho'ti jānato passato paññāyete sotā

pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Jātinirodhā

jarāmaraṇanirodho'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na

āsavanti na sandanti nappavattanti.

Idaṃ dukkhanti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti

na sandanti nappavattanti. Ayaṃ dukkhasamudayoti jānato passato paññāyete sotā

pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Ayaṃ

dukkhanirodhoti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti

na sandanti nappavattanti. Ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti jānato passato paññāyete

sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Ime1 āsavā'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na

sandanti nappavattanti. Ayaṃ āsavanirodhoti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti

pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Ayaṃ

āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na

savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Ime dhammā abhiññeyyāti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti

na āsavanti na sandanti nappavattanti.

Ime dhammā pariññeyyāti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na

āsavanti na sandanti nappavattanti. Ime dhammā pahātabbāti jānato passato paññāyete sotā

pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti. Ime dhammā

bhāvetabbāti jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na

sandanti nappavattanti. Ime dhammā sacchikātabbāti jānato passato paññāyete sotā

pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.

1. Ime dhammā-machasaṃ

[BJT Page 70] [\x 70/]

Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na

sandanti nappavattanti.

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na

sandanti nappavattanti.

Catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

jānato passato paññāyete sotā pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti

nappavattanti.

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhammanti jānato passato paññāyete sotā

pithiyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti. ''Paññāyete

pithiyare''

Tenāha bhagavā:

''Yāni sotāni lokasmiṃ (ajitāti bhagavā)

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi

Paññāyete pithīyare''ti.

1-5

Paññā ceva satī cāpi (iccāyasmā ajito).

Nāmarūpañca mārisa

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi

Katthetaṃ uparujjhati.

Paññā ceva satī cāpīti: paññā'ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo

sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā

uparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo1 paññā paññindriyaṃ

paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ

amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

Satī ti yā sati anussati patissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā2 sati

satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyano maggo, ayaṃ vuccati sati.

Nivāraṇanti āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ saṃvaraṇaṃ rakkhaṇaṃ gopananti sammāsatīti ''paññā

ceva satī cāpi''.

Iccāyasmā ajito. Iccāti: padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo3

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Ajitoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti

'iccāyasmā ajito'.

Nāmarūpañca mārisāti 'nāma'nti cattāro arupino khandhā. ''Rūpanti cattāro ca mahābhūtā

catunnaṃ ca mahābhūtānaṃ2 upādāyarūpaṃ 'mārisā'ti piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'mārisāti'. ''Nāmarūpaṃ ca mārisa''.

1. Paṭodo - va, ka

2. Catunnaṃ mahābhūtānaṃ - ka

[BJT Page 72] [\x 72/]

Etaṃ me puṭṭho pabrūhīti 'etaṃ me'ti yaṃ pucchāmi yaṃ yācāmi1 yaṃ ajjhesāmi yaṃ

pasādemi. Puṭṭhoti pucchito yācito ajjhesito pasādito. Pabrūhīti brūhi ācikkhāhi desehi

paññāpehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti. ''Etaṃ me puṭṭho

pabrūhi''.

Katthetaṃ uparujjhatīti katthetaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃgacchati paṭippassambhatīti

''katthetaṃ uparujjhati''

Tenāha so brāhmaṇo:

''Paññā ceva satī cāpi (iccāyasmā ajito)

Nāmarupañca mārisa

Etaṃ me puṭṭho pabrūhi

Katthetaṃ uparujjhatī''ti.

1-6

Yametaṃ pañhaṃ apucchi - ajita, taṃ vadāmi te

Yattha nāmaṃ ca rūpaṃ ca - asesaṃ uparujjhati

Viññāṇassa nirodhena - etthetaṃ uparujjhati.

Yametaṃ pañhaṃ apucchīti = yametanti paññañca satiñca nāmarūpañca. Apucchīti

apucchasi ayācasi2 ajjhesasi3 pasādesīti. ''Yametaṃ pañhaṃ apucchi'',

Ajita taṃ vadāmi te'ti ''ajitā''ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Tanti paññañca

satiñca nāmarūpañca. Vadāmīti vadāmi - ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi

vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti. ''Ajita taṃ vadāmi te''.

Yattha nāmañca rūpañca asesaṃ uparujjhatīti ''nāmanti'': cattāro arūpino khandhā, rūpanti:

cattāro ca mahābhūtā catunnaṃ ca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ. Asesanti sabbena sabbaṃ

sabbathā4 sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ ''asesanti. Uparujjhatīti

nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippassambhatīti ''yattha nāmañca rūpañca asesaṃ

uparujjhati''.

1. Āyācāmi-pa,

2. Yācasi-machasaṃ

Pariyācasi-sī

3. Ajjhesi-va, ka, machasaṃ

4. Sabbadā-machasaṃ

[BJT Page 74] [\x 74/]

''Viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhatīti:'' sotāpattimaggañāṇena

abhisaṃkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye

uppajjeyyuṃ1 nāmaṃ ca rūpaṃ ca etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti

paṭippassambhanti, sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṃkhāraviññāṇassa nirodhena dve

bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṃ nāmaṃ ca rūpaṃ ca etthete nirujjhanti

vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhanti. Anāgāmimaggañāṇena

abhisaṃkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṃ bhavaṃ2 rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye

uppajjeyyuṃ nāmaṃ ca rūpaṃ ca etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti

paṭippassambhanti. Arahattamaggañāṇena abhisaṃkhāraviññāṇassa nirodhena ye

uppajjeyyuṃ nāmaṃ ca rūpaṃ ca etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṃ gacchanti

paṭippassambhanti. Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa

carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmaṃ ca rūpaṃ ca etthete nirujjhanti

vūpasammanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantīti 'viññāṇassa nirodhena etthetaṃ

uparujjhati'

Tenāha bhagavā:

Yametaṃ pañhaṃ apucchi - ajita taṃ vadāmi te

Yattha nāmañca rūpañca - asesaṃ uparujjhati

Viññāṇassa nirodhena - etthetaṃ uparujjhatīti.

1. Saṃsāre uppajjeyyuṃ-machasaṃ

2. Ekabhavaṃ-machasaṃ

[BJT Page 76] [\x 76/]

1-7

Ye ca saṅkhātadhammā1 se - ye ca sekhā puthū idha

Tesaṃ me nipako iriyaṃ - puṭṭho pabrūhi mārisa.

Ye ca saṅkhātadhammā se'ti: ''saṅkhātadhammā'' vuccanti arahanto khīṇāsavā, kiṃkāraṇā

saṅkhātadhammā1 vuccanti arahanto khīṇāsavā. Te saṅkhātadhammā ñātadhammā

tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti

saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā

vibhāvitadhammā 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā

tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā 'sabbe dhammā anattā'ti saṅkhātadhammā

ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā avijjāpaccayā

saṅkhārāti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā

vibhāvitadhammā yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti

saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā

vibhāvitadhammā. Atha vā tesaṃ khandhā saṅkhatā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātāni2

gatiyo saṅkhātā uppattiyo saṅkhātā paṭisandhi saṅkhātā bhavā saṅkhātā saṃsārā saṅkhātā

vaṭṭā saṅkhātā3 athavā te khandhapariyante ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante

ṭhitā gatipariyante ṭhitā uppattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante

ṭhitā saṃsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antime bhave ṭhitā antime samussaye ṭhitā

antimadehadharā arahanto.

'Tesā'yaṃ4 pacchimakoṭi5 carimo'yaṃ samussayo

Jātimaraṇasaṃsāro natthi tesaṃ punabbhavo'ti.

Taṃ kāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti. 'Ye ca saṅkhātadhammā se'.

1. Saṅkhata dhammāse-va-ka

2. Āyatanāni saṃkhātā-va-ka - machasaṃ

3. Vaṭṭaṃ saṅkhātā-pa

4. Tesaṃ yāsaṃ - machasaṃ

Tesaṃ sāraṃ-va-ka

Tesaṃ yaṃ-pa

5. Pacchimako-bahusu

[BJT Page 78] [\x 78/]

''Ye ca sekhā puthu idhāti'': sekhāti kiṃkāraṇā vuccanti sekhā sikkhantīti sekhā. Kiñca

sikkhanti: adhisīlampi sikkhanti adhicittampi sikkhanti adhipaññampi sikkhanti. Katamā

adhisīlasikkhā: idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno anumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu,

khuddako'pi sīlakkhandho1 mahanto'pi sīlakkhandho2 sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā: idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi

savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ

samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, pītiyā ca virāgā upekkhako ca

viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti

upekkhako satimā sukhavihārīni, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā

dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhaṃ asukhaṃ

upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā: idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ dukkhanirodhoti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ime

āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayo'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā.

Imā tisso sikkhāyo āvajjanti sikkhanti, jānantā sikkhanti, passantā sikkhanti, paccavekkhantā

sikkhanti cittaṃ adhiṭṭhahantā sikkhanti, saddhāya adhimuccantā sikkhanti, viriyaṃ

paggaṇhantā sikkhanti, satiṃ upaṭṭhapentā sikkhanti, cittaṃ samādahantā sikkhanti,

paññāya pajānantā sikkhanti, abhiññeyyaṃ abhijānantā sikkhanti, pariññeyyaṃ parijānantā

sikkhanti, pahātabbaṃ pajahantā sikkhanti, bhāvetabbaṃ bhāventā sikkhanti, sacchikātabbaṃ

sacchikarontā3 sikkhanti, ācaranti samācaranti samādāya vattanti. Taṃkāraṇā vuccanti sekhā.

4

Puthū'ti: bahukā. Ete sekhā sotāpannā ca paṭipannā ca sakādāgāmino ca paṭipannā ca

anāgāmino ca paṭipannā ca arahanto ca paṭipannā ca.

Idhā'ti: imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye imasmiṃ dhamme

imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ brahmacariye

imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloke'ti. ''Ye ca sekhā puthū idha''.

1. Khuddako sīlakkhandho-va-ka - machasaṃ

2. Mahanto sīlakkhandho-va-ka - machasaṃ

3. Sacchikaronto sikkhati - machasaṃ

4. Sekkhā-pana

[BJT Page 80] [\x 80/]

Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhi mārisāti tvaṃ hi1 nipako paṇḍito paññavā

buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Tesaṃ saṅkhātadhammānaṃ ca sekhānaṃ ca. Iriyaṃ'ti:

cariyaṃ vuttiṃ pavattiṃ ācāraṃ gocaraṃ vihāraṃ paṭipadaṃ puṭṭho'ti: pucchito1 yācito

ajjhesito pasādito. Pabrūhīti brūhi2 ācikkhāhi desehi paññāpehi paṭṭhapehi vivarāhi

vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti. ''Tesaṃ me nipako iriyaṃ puṭṭho pabrūhi

mārisa''

Tenāha so brāhmaṇo:

'Ye ca saṅkhātadhammā se - ye ca sekhā puthū idha

Tesaṃ me nipako iriyaṃ - puṭṭho pabrūhi mārisā'ti.

1-8

''Kāmesu nābhigijjheyya - manasā nāvilo siyā

Kusalo sabbadhammānaṃ - sato bhikkhu paribbaje. ''

Kāmesu nābhigijjheyyāti: 'kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame

vatthukāmā: manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso

ca koṭṭhāgāranaṃ ca yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu, vatthukāmā.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā

ajjhattabahiddhā kāmā hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā āpāyikā kāmā mānusikā

kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā paranimmitā kāmā animmitā kāmā

pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā3 kāmā amamāyitā4 kāmā sabbepi

kāmāvacarā dhammā sabbepi rūpāvacarā dhammā sabbepi arūpāvacarā dhammā

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena* kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

1. Puṭṭhoti puṭṭho pucchito-si, syā

2. Pabrūhīti pabrūhi-si.

3. Mamāyikā - va, ka - machasaṃ.

4. Amamāyikā - va - ka - machasaṃ.

* Ramanīyaṭṭhena anissāraṭṭhenā'ti katthaci adhīka pāṭhā.

[BJT Page 82] [\x 82/]

Katame kilesakāmā: chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo

saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi kāmataṇhā kāmasineho

kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo

kāmūpādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ.

2. Addasaṃ kāma, te mūlaṃ - saṃkappā kāma, jāyasi

Na taṃ saṃkappayissāmi - evaṃ kāma, na hehisī ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Gedho vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo

icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbanī

jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūyanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho

santhavo sineho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā

rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā

jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyi tattaṃ pucchañcikatā sādukamyatā

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā samapatthanā kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

mārāmisaṃ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhanaṃ taṇhānadī taṇhā jālaṃ

taṇhāgaddulā taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ.

Kāmesu nābhigijjheyyāti kilesakāmena vatthukāmena nābhigijjheyya na paḷibuddheyya

agiddho assa agathito amucchito anajjhāpanno vītagedho vigatagedho cattagedho

vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo

vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītībhūto

sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā vihareyyāti. ''Kāmesu nābhigijjheyya''.

Manasā nāvilo siyā'ti: mano'ti yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ

manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu. Kāyaduccaritena cittaṃ

āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ vacīduccaritena cittaṃ

āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ manoduccaritena cittaṃ

āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ rāgena cittaṃ āvilaṃ hoti

lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ

Dosena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ mohena

cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ kodhena cittaṃ āvilaṃ

hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ upanāhena cittaṃ āvilaṃ hoti

lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ makkhena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ

eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ palāsena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ

ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ issāya cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ

calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ macchariyena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ

bhantaṃ avupasantaṃ māyāya cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ

avupasantaṃ sāṭheyyena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ

avupasantaṃ thambhena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ

avupasantaṃ sārambhena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ

avupasantaṃ mānena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ

atimānena cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ madena

cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ pamādena cittaṃ

āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ sabbakilesehi cittaṃ āvilaṃ

hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ sabbaduccaritehi cittaṃ āvilaṃ hoti

lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ sabbadarathehi cittaṃ āvilaṃ hoti

lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ

[BJT Page 84] [\x 84/]

Sabbapariḷāhehi cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ

sabbasantāpehi cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ

sabbākusalāhi cittaṃ āvilaṃ hoti lulitaṃ eritaṃ ghaṭṭitaṃ calitaṃ bhantaṃ avupasantaṃ,

manasā nāvilo siyā'ti cittena anāvilo siyā alulito anerito aghaṭṭito (acalito) abhanto

vūpasanto āvilakare kilese jaheyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyya

āvilakarehi kilesehi ca ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto

vimariyādīkatena cetasā vihareyyāti ''manasā nāvilo siyā''.

Kusalo sabbadhammānanti. ''Sabbe saṅkhārā aniccā''ti kusalo sabbadhammānaṃ, ''sabbe

saṅkhārā dukkhā''ti kusalo sabbadhammānaṃ, ''sabbe dhammā anattā'ti kusalo

sabbadhammānaṃ, 'avijjāpaccayā saṅkhārā'ti kusalo sabbadhammānaṃ, saṅkhārapaccayā

viññāṇa'nti kusalo sabbadhammānaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti kusalo

sabbadhammānaṃ, nāmarūpapaccayā salāyatananti kusalo sabbadhammānaṃ,

'salāyatanapaccayā phasso'ti kusalo sabbadhammānaṃ, 'phassapaccayā vedanā'ti kusalo

sabbadhammānaṃ, 'vedanāpaccayā taṇhā'ti kusalo sabbadhammānaṃ, taṇhāpaccayā

upādānanti kusalo sabbadhammānaṃ, 'upādānapaccayā bhavo'ti kusalo sabbadhammānaṃ,

'bhavapaccayā jātī'ti kusalo sabbadhammānaṃ, jātipaccayā jarāmaraṇanti kusalo

sabbadhammānaṃ, 'avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ,

'saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ, 'viññāṇanirodhā

nāmarūpanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ, 'nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti kusalo

sabbadhammānaṃ, 'salāyatananirodhā phassanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ,

'phassanirodhā vedanānirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ, 'vedanānirodhā taṇhānirodho'ti

kusalo sabbadhammānaṃ, 'taṇhānirodhā upādānanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ,

'upādānanirodhā bhavanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ, 'bhavanirodhā jātinirodho'ti

kusalo sabbadhammānaṃ, 'jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ,

Idaṃ dukkhanti kusalo sabbadhammānaṃ, ayaṃ dukkhasamudayoti kusalo

sabbadhammānaṃ, ayaṃ dukkhanirodhoti kusalo sabbadhammānaṃ, ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti kusalo sabbadhammānaṃ,

Ime āsavā'ti kusalo sabbadhammānaṃ, ayaṃ āsavasamudayo'ti kusalo sabbadhammānaṃ,

ayaṃ āsavanirodho'ti kusalo sabbadhammānaṃ, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti kusalo

sabbadhammānaṃ,

Ime dhammā abhiññeyyāti kusalo sabbadhammānaṃ, ime dhammā pariññeyyāti kusalo

sabbadhammānaṃ, ime dhammā pahātabbāti kusalo sabbadhammānaṃ, ime dhammā

bhāvetabbāti kusalo sabbadhammānaṃ, ime dhammā sacchikātabbāti kusalo

sabbadhammānaṃ,

Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca kusalo sabbadhammānaṃ,

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca kusalo sabbadhammānaṃ,

Catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

kusalo sabbadhammānaṃ, yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti

kusalo sabbadhammānaṃ, evampi kusalo sabbadhammānaṃ.

Athavā aniccato kusalo sabbadhammānaṃ, dukkhato kusalo sabbadhammānaṃ, rogato

kusalo sabbadhammānaṃ, sallato kusalo sabbadhammānaṃ, aghato kusalo

sabbadhammānaṃ, ābādhato kusalo sabbadhammānaṃ, parato kusalo sabbadhammānaṃ,

palokato kusalo sabbadhammānaṃ, ītito kusalo sabbadhammānaṃ, upaddavato kusalo

sabbadhammānaṃ, bhayato kusalo sabbadhammānaṃ, upasaggato kusalo sabbadhammānaṃ,

calato kusalo sabbadhammānaṃ, pabhaṅguto kusalo sabbadhammānaṃ, addhuvato kusalo

sabbadhammānaṃ, atāṇato kusalo sabbadhammānaṃ, alenato kusalo sabbadhammānaṃ,

asaraṇato kusalo sabbadhammānaṃ, asaraṇībhūtato kusalo sabbadhammānaṃ, rittato kusalo

sabbadhammānaṃ, tucchato kusalo sabbadhammānaṃ, suññato kusalo sabbadhammānaṃ,

anattato kusalo sabbadhammānaṃ, ādīnavato kusalo sabbadhammānaṃ,

vipariṇāmadhammato kusalo sabbadhammānaṃ, asārakato kusalo sabbadhammānaṃ,

aghamūlato kusalo sabbadhammānaṃ, vadhakato kusalo sabbadhammānaṃ, vibhavato

kusalo sabbadhammānaṃ, sāsavato kusalo sabbadhammānaṃ, saṃkhatato kusalo

sabbadhammānaṃ, mārāmisato kusalo sabbadhammānaṃ, jātidhammato kusalo

sabbadhammānaṃ, jarādhammato kusalo sabbadhammānaṃ, vyādhidhammato kusalo

sabbadhammānaṃ, maraṇato kusalo sabbadhammānaṃ,

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato kusalo sabbadhammānaṃ,

saṃkilesikadhammato kusalo sabbadhammānaṃ, samudayato kusalo sabbadhammānaṃ,

atthaṃgamato kusalo sabbadhammānaṃ, assādato kusalo sabbadhammānaṃ, ādīnavato

kusalo sabbadhammānaṃ, nissaraṇato kusalo sabbadhammānaṃ, evampi kusalo

sabbadhammānaṃ.

Athavā khandhakusalo sabbadhammānaṃ, dhātukusalo sabbadhammānaṃ, āyatanakusalo

sabbadhammānaṃ, paṭiccasamuppādakusalo sabbadhammānaṃ, satipaṭṭhānakusalo

sabbadhammānaṃ, sammappadhānakusalo sabbadhammānaṃ, iddhipādakusalo

sabbadhammānaṃ, indriyakusalo sabbadhammānaṃ, balakusalo sabbadhammānaṃ,

bojjhaṅgakusalo sabbadhammānaṃ, maggakusalo sabbadhammānaṃ, phalakusalo

sabbadhammānaṃ, nibbānakusalo sabbadhammānaṃ, evampi kusalo sabbadhammānaṃ,

[BJT Page 86] [\x 86/]

Atha vā sabbadhammā vuccanti dvādasāyatanāni. Cakkhuṃ ceva rūpā ca sotā ca saddā ca

ghānaṃ ca gandhā ca jivhā ca rasā ca kāyo ca phoṭṭhabbā ca mano ca dhammā ca. Yato ca

kho ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno ca hoti ucchinnamūlo tālavatthukato

anabhāvakato1 āyatiṃ anuppādadhammo, ettāvatāpi kusalo sabbadhammānanti 'kusalo

sabbadhammānaṃ'.

Sato bhikkhu paribbaje ti: 'sato'ti catūhi kāreṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, citte

cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato.

Aparehi'pi catūhi kāraṇehi sato: asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ

katattā sato, satipaṭipakkhānaṃ2 dhammānaṃ hatattā sato, satinimittānaṃ dhammānaṃ

apammuṭṭhattā sato.

Aparehi'pi catūhi kāraṇehi sato: satiyā samannāgato sato, satiyā vasittā sato, satiyā

pāguññena samannāgatattā sato, satiyā apaccorohaṇatāya3 sato.

Aparehi'pi catūhi kāraṇehi sato: sattattā sato, santattā sato, samitattā sato,

santadhammasamannāgatattā sato, buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato,

saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato,

ānāpānasatiyā4 sato, maraṇasatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. Yā sati

anussati patissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo. Ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā upeto

hoti samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno5 samannāgato ayaṃ vuccati sato.

1. Anabhāvaṃgato-ca-ka-

2. Satiparibandhānaṃ-pa - machasaṃ

Satipaṭipandhānaṃ-va-ka

3. Apaccorohaṇattā-pana

4. Ānāpānassatiyā - machasaṃ

5. Sampanno-va-ka

[BJT Page 88] [\x 88/]

Bhikkhūti sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu: sakkāyadiṭṭhi bhinnā, hoti, vicikicchā

bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho

bhinno hoti, māno bhinno hoti, bhinnā honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā

ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

3. ''Pajjena katena1 attanā - (sabhiyāti bhagavā)

Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho

Vibhavañca bhavañca vippahāya

Vusitavā khīṇapunabbhavo2 sa bhikkhū''ti sato bhikkhu

Sato bhikkhu paribbaje ti sato bhikkhu paribbaje: sato gaccheyya, sato tiṭṭheyya, sato

nisīdeyya, sato seyyaṃ kappeyya, sato abhikkameyya, sato paṭikkameyya, sato ālokeyya,

sato vilokeyya, sato sammiñjeyya, 3 sato pasāreyya, sato saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāreyya,

sato careyya, vihareyya irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyā'ti ''sato bhikkhu

paribbaje'' tenāha bhagavā:

Kāmesu nābhigijjheyya - manasā nāvilo siyā

Kusalo sabbadhammānaṃ - sato bhikkhu paribbaje'ti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi,

yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti. Tassa ca pana brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā

ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massu ca antarahitā, ajito4

bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭivattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko

bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: satthā me bhante, bhagavā sāvako 'hamasmīti.

Ajita suttaniddeso samatto.

1. Pajjotakatena, -sī.

2. Tiṇṇapunabbhavo, -sī.

3. Samiñjeyya. -Machasaṃ

4. Ajito-syā, machasaṃ udānaṃ

[BJT Page 90] [\x 90/]

2. Tissametteyya suttaniddeso

2-1 Ko'dha santusito loke (iccāyasmā tissametteyyo)

Kassa no santi iñjitā

Ko (ubhantamabhiññāya)

Majjhe mantā na lippati

Kaṃ brūsi mahāpuriso'ti

Ko'dha sibbanimaccagā.

Ko'dha santusito loke'ti: ko loke tuṭṭho santuṭṭho attamano paripuṇṇasaṃkappoti 'kodha

santusito loke'.

Iccāyasmā tissametteyyo'ti: 'iccā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā. Nāmetaṃ iccā'ti. Āyasmā'ti, piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Tisso'ti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā1

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo.

Metteyyo'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā1 samaññā paññatti vohāro'ti 'iccāyasmā

tissametteyyo. '

Kassa no santi iñjitāti: taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ. Kassime

iñjitā natthi, na santi na saṃvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasannā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā'ti ''kassa no santi iñjitā. ''

Ko ubhantamabhiññāyā'ti: ko ubho ante abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā'ti 'ko ubhantamabhiññāya'.

Majjhe mantā na lippatī'ti: majjhe mantāya na lippati alitto anupalitto nikkhanto nissaṭo

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatī ti, 'majjhe mantā na lippati'.

Kaṃ brūsi mahāpurisotīti: mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso

pāmokkhapuriso uttamapuriso padhānapuriso pavarapuriso'ti. Kaṃ brūsī: kaṃ kathesi kaṃ

maññasi kaṃ bhaṇasi kaṃ passasi kaṃ voharasīti. 'Kaṃ brūsi mahāpuriso'ti.

1. Saṅkhyāṇa-pana

[BJT Page 92] [\x 92/]

Ko'dha sibbanimaccagā'ti ko idha sibbaniṃ taṇhaṃ accagā1 upaccagā atikkanto samatikkanto

vītivatto'ti. Kodha sibbanimaccagā'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Ko'dha santusito loke (iccāyasmā tissametteyyo)

Kassa no santi iñjitā

Ko ubhantamabhiññāya

Majjhe mantā na lippati,

Kaṃ brūsi mahāpuriso'ti

Ko'dha sibbanimaccagā''ti.

2-2

Kāmesu brahmacariyavā (metteyyāti bhagavā)

Vītataṇho sadā sato

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu

Tassa no santi iñjitā.

Kāmesu brahmacariyavā'ti: 'kāmā'ti uddānato dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā: manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāranaṃ ca yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu, vatthukāmā.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā

ajjhattabahiddhā kāmā hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā āpāyikā kāmā mānusikā

kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā paranimmitā kāmā animmitā kāmā

pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā3 kāmā amamāyitā4 kāmā sabbepi

kāmāvacarā dhammā sabbepi rūpāvacarā dhammā sabbepi arūpāvacarā dhammā

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena* kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

3. Mamāyikā - va, ka - machasaṃ.

4. Amamāyikā - va - ka - machasaṃ.

* Ramanīyaṭṭhena anissāraṭṭhenā'ti katthaci adhīka pāṭhā.

Katame kilesakāmā: chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo

saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi kāmataṇhā kāmasineho

kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo

kāmūpādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ.

2. Addasaṃ kāma, te mūlaṃ - saṃkappā kāma, jāyasi

Na taṃ saṃkappayissāmi - evaṃ kāma, na hehisī ti.

Ime vuccanti kilesakāmā.

Brahmacariyavā'ti 'brahmacariyaṃ' vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati

veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti (velā-anatikkamo). Api ca nippariyāyena

brahmacariyaṃ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathīdaṃ2 sammādiṭṭhi

sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati

sammāsamādhi. Yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto samupeto upagato

samupagato3 uppanno samuppanno samannāgato, so vuccati brahmacariyavā. Yathā ca

dhanena dhanavā'ti vuccati, bhogena 'bhogavā'ti vuccati, yasena 'yasavā'ti vuccati, sippena

('sippavā'ti) vuccati, sīlena 'sīlavā'ti vuccati, viriyena 'viriyavā'ti vuccati, paññāya 'paññavā'ti

vuccati vijjāya 'vijjavā'ti, vuccati, evameva yo iminā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena upeto

samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno samannāgato so vuccati

brahmacariyavāti 'kāmesu brahmacariyavā. '

1. Ajjhaṅgā - machasaṃ

2. Seyyathīdaṃ - machasaṃ

3. Upāgato samupāgato - pu

[BJT Page 94] [\x 94/]

Metteyyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati.

Bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā: bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'metteyyāti bhagavā. '

Vītataṇho sadā sato'ti 'taṇhā'ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasannā

paṭippassaddhā1 abhabbuppattiyā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho

cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo vigatarāgo

cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo vicchāto nibbuto sītībhūto

sukhapaṭisaṃvedī2 brahmabhūtena attanā viharati. Sadā'ti sadā sabbadā sabbakālaṃ

niccakālaṃ dhuvakālaṃ satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ3 udakomikājātaṃ4

avīcisantatisahitaṃ phussitaṃ5 purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimaṃ yāmaṃ' majjhimaṃ

yāmaṃ pacchimaṃ yāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime

vayokhandhe pacchime vayokhandhe.

. 8Sato'ti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato vedanāsu

vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento

sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato aparehipi catūhi kāraṇehi

sato: asati parivajjanāya sato: satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato:

satipaṭipakkhānaṃ dhammānaṃ hatattā sato: satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā

sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato: satiyā vasitattā sato: satiyā

pāguññatāya sato: satiyā apaccoropanatāya sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satattā sato:

santattā sato: samitattā sato: santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato:

dhammānussatiyā sato: saṅghānussatiyā sato: sīlānussatiyā sato: cāgānussatiyā sato:

devatānussatiyā sato: ānāpānasatiyā sato: maraṇānussatiyā sato: kāyagatāsatiyā sato:

upasamānussatiyā satoti. Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā

asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ

vuccati sati. Iminā sati upeto hoti samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno

samannāgato. So vuccati sato'ti 'vītataṇho sadā sato'.

. 8

Saṅkhāya nibbuto bhikkhū'ti: 'saṅkhā' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo

dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ

vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā

paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo

sammādiṭṭhi.

Saṅkhāyāti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe saṅkhārā

aniccā'ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe saṅkhārā

dukkhā'ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe dhammā

anattā'ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'avijjāpaccayā

saṅkhārā'ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, ---pe---

'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti saṅkhāya jānitvā tulayitvā

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā.

1. Paṭipassaddhā - machasaṃ

2. Sukhappaṭisaṃvedī - machasaṃ

3. Pokhānupokhaṃ - syā

4. Udakūmikajātaṃ - machasaṃ

5. Phassitaṃ - machasaṃ, phusitaṃ - syā

6. Purimayāma - machasaṃ

7. Bhāvitattā - sī

[BJT Page 96] [\x 96/]

Atha vā aniccato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Dukkhato

saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Rogato saṅkhāya jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Gaṇḍato saṅkhāya jānitvā tulayitvā

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Sallato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā. . 6Nibbuto'ti rāgassa nibbāpitattā nibbuto, dosassa nibbāpitattā nibbuto,

mohassa nibbāpitattā nibbuto, dosassa nibbāpitattā nibbuto, mohassa nibbāpitattā nibbuto,

kodhassa nibbāpitattā nibbuto, upanāhassa nibbāpitattā nibbuto, makkhassa nibbāpitattā

nibbuto, paḷāsassa nibbāpitattā nibbuto, issāya nibbāpitattā nibbuto, macchariyassa

nibbāpitattā nibbuto, māyāya nibbāpitattā nibbuto, sāṭheyyassa nibbāpitattā nibbuto,

thambhassa nibbāpitattā nibbuto, sārambhassa nibbāpitattā nibbuto, mānassa nibbāpitattā

nibbuto, atimānassa nibbāpitattā nibbuto, madassa nibbāpitattā nibbuto, pamādassa

nibbāpitattā nibbuto, sabbakilesānaṃ nibbāpitattā nibbuto, sabbaduccaritānaṃ nibbāpitattā

nibbuto, sabbadarathānaṃ nibbāpitattā nibbuto, sabbapariḷāhānaṃ nibbāpitattā nibbuto,

sabbasantāpānaṃ nibbāpitattā nibbuto, sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ nibbāpitattā nibbuto.

('Bhikkhū'ti) sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu: sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā

bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho

bhinno hoti, māno bhinno hoti, bhinnāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā

ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

''Pajjena katena attanā (sabhiyāti bhagavā)

Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho

Vibhavaṃ tvaṃ ca vippahāya

Vusitvā khīṇapunabbhavo sa bhikkhū''ti

'Saṅkhāya nibbuto bhikkhu. '

Tassa no santi iñjitāti 'tassā'ti arahato khīṇāsavassa. Iñjitā'ti taṇhiñjitaṃ diṭṭhiñjitaṃ

māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ, tassime iñjitā natthi, na santi, na saṃvijjanti,

nūpalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhā'ti 'tassa no santi iñjitā'.

Tenāha bhagavā:

''Kāmesu brahmacariyavā (metteyyāti bhagavā)

Vītataṇho sadā sato,

Saṅkhāya nibbuto bhikkhu

Tassa no santi iñjitā''ti.

2-3

So ubhantamabhiññāya

Majjhe mantā na lippati

Taṃ brūmi mahāpuriso'ti

So' dha1 sibbanimaccagā.

So ubhantamabhiññāya majjhe mantā na lippatīti: 'antā'ti dve antā: phasso eko anto,

phassasamudayo dutiyo anto, phassanirodho majjhe. Atītaṃ eko anto, anāgataṃ dutiyo anto,

paccuppannaṃ majjhe. Sukhā vedanā eko anto, dukkhā vedanā dutiyo anto,

adukkhamasukhā vedanā majjhe. Nāmaṃ eko anto, rūpaṃ dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe.

Cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto, cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, viññāṇaṃ majjhe.

Sakkāyo eko anto, sakkāyasamudayo dutiyo anto, sakkāyanirodho majjhe. Mantā vuccati

paññā ''yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā

paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā

pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. ''

1. So idha - ma. Cha. Saṃ

[BJT Page 98] [\x 98/]

Lepā'ti dve lepā: taṇhālepo ca, diṭṭhilepo ca. Katamo taṇhālepo: . 7Yāvatā taṇhāsaṅkhātena

sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ, idaṃ mama,

etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā

pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ

suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo2 raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca

kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ

taṇhālepo. Katamo diṭṭhilepo: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho3 viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho

yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhilepo.

. 7

So ubhantamabhiññāya majjhe mantā na lippatī'ti so ubho ca ante majjhañca mantāya

abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, na lippati na palippati na

upalippati alitto asaṃlitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṃyutto

vimariyādīkatena cetasā viharatīti. 'So ubhantamabhiññāya majjhe mantā na lippati'.

Taṃ brūmi mahāpuriso'ti mahāpuriso aggapuriso seṭṭhapuriso viseṭṭhapuriso

pāmokkhapuriso uttamapuriso pavarapuriso'ti, taṃ brūmi taṃ kathemi taṃ bhaṇāmi taṃ

dīpemi taṃ voharāmi. Āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca: ''mahāpuriso mahāpuriso'ti

bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho bhante mahāpuriso hotī''ti ''vimuttacittattā khvāhaṃ

sāriputta mahāpuriso'ti vadāmi.

1. Mariyādītaṃ - machasaṃ natthi

2. Gāmanigamanagarajanapadarājadhāniyo-pana

3. Vipariyāsaggāho - machasaṃ

[BJT Page 100] [\x 100/]

Avimuttacittattā1 no mahāpuriso'ti vadāmi. Kathaṃ ca sāriputta, vimuttacitto hoti: idha

sāriputta, bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke

abhijjhādomanassaṃ, tassa kāye kāyānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya

āsavehi. Vedanāsu vedanānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi.

Citte cittānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Dhammesu

dhammānupassino viharato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Evaṃ kho sāriputta,

vimuttacitto hoti. Vimuttacittattā khvāhaṃ sāriputta, mahāpurisoti vadāmi. Avimuttacittattā

no mahāpuriso'ti vadāmīti. [A] taṃ brūmi mahāpuriso'ti.

Sodha sibbanimaccagā'ti 'sibbanī vuccati taṇhā. ''Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. ''. 1

Yassesā sibbanī taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā

ñāṇagginā daḍḍhā, so sibbaniṃ taṇhā accagā upaccagā atikkanto samatikkanto vītivattoti'

sodha sibbanimaccagā. '

Tenāha bhagavā:

''So ubhantamabhiññāya

Majjhe mattā na lippati

Taṃ brūmi mahāpuriso'ti

So'dha sibbanimaccagā''ti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hama'smīti.

Tissametteyya suttaniddeso samatto.

1. Adhimuttacittā - pana

2. Ekavāsanā vāsitā - pana

[A.] Satipaṭṭhānasaṃyutta - nālakavagga - mahā purisaputta

[BJT Page 102] [\x 102/]

3. Puṇṇaka suttaniddeso.

3-1

Anejaṃ mūladassāviṃ - (iccāyasmā puṇṇako)

Atthi pañhena āgamaṃ

Kiṃ nissitā isayo manujā

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappayiṃsu puthū idha loke

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

Anejaṃ mūladassāvinti: 'ejā' vuccati taṇhā. ''Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā1 āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anejo. Ejāya

pahīnattā anejo. Bhagavā lābhe'pi na iñjati, alābhe'pi na iñjati, yase'pi na iñjati, ayase'pi na

iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati nindāya'pi na iñjati, sukhe'pi na iñjati, dukkhe'pi na iñjati, na

calati na vedhati nappavedhatīti 'anejaṃ'. Mūladassāvinti bhagavā mūladassāvinti bhagavā

mūladassāvī, hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī, pabhavadassāvī,

samuṭṭhānadassāvī, āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī, paccayadassāvī, samudayadassāvī.

Tīṇi akusalamūlāni: lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ, vuttaṃ

hetaṃ bhagavatā: tīṇimāni bhikkhave nidānāni kammānaṃ samudayāya. 'Na bhikkhave

lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā

paññāyanti, yā vā panaññā'pi kāci sugatiyo. Atha kho bhikkhave lobhajena kammena

dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati,

pettivisayo paññāyati yā vā panaññā'pi kāci duggatiyo. Niraye tiracchānayoniyā pettivisaye2

attabhāvābhinibbattiyā imāni tīṇi akusalamūlānī''ti[a] bhagavā jānāti, passati. Evampi.

9Bhagavā mūladassāvī, hetudassāvī, nidānadassāvī, sambhavadassāvī, pabhavadassāvī,

samuṭṭhānadassāvī, āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī, paccayadassāvī, samudayadassāvī.

1. Anabhāvaṃgatā-va-ka

Anabhāvaṃ katā - machasaṃ

2. Pittivisaye-ka e ci

[A.] Tikaṅguttara-

[BJT Page 104] [\x 104/]

Tīṇī kusalamūlāni: alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ, vuttaṃ

hetaṃ bhagavatā: tīṇimāni bhikkhave nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi:

lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho

nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Na bhikkhave alobhajena kammena adosajena kammena

amohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā

vā panaññā'pi kāci duggatiyo. Atha kho bhikkhave alobhajena kammena adosajena

kammena amohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti yā vā panaññāpi kāci

sugatiyo devesu ca manussesu ca attabhāvābhi nibbattiyā. Imāni tīṇi kusalamūlānī'ti.

*Bhagavā jānāti passati, evampi bhagavā mūladassāvī, hetudassāvī, nidānadassāvī,

sambhavadassāvī, pabhavadassāvī, samuṭṭhānadassāvī, āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī,

paccayadassāvī, samudayadassāvī. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā, ''ye keci bhikkhave dhammā

akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā sabbete avijjāmūlakā avijjāsamosaraṇā,

avijjāsamugghātā, sabbe te samugghātaṃ gacchantī''ti bhagavā jānāti passati. Evampi

bhagavā mūladassāvī, hetudassāvī, nidānadassāvī, sambhavadassāvī, pabhavadassāvī,

samuṭṭhānadassāvī, āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī, paccayadassāvī, samudayadassāvī.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ''ye keci me bhikkhave dhammā kusalā kusalabhāgiyā

kusalapakkhikā sabbe te appamādamūlakā, appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ

dhammānaṃ aggamakkhāyatī''ti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī,

hetudassāvī, nidānadassāvī, sambhavadassāvī, pabhavadassāvī, samuṭṭhānadassāvī,

āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī, paccayadassāvī, samudayadassāvī.

Atha vā bhagavā jānāti passati ''avijjā mūlaṃ saṅkhārānaṃ saṅkhārā mūlaṃ viññāṇassa,

viññāṇaṃ mūlaṃ nāmarūpassa, nāmarūpaṃ mūlaṃ saḷāyatanassa, saḷāyatanaṃ mūlaṃ

phassassa, phasso mūlaṃ vedanāya, vedanā mūlaṃ taṇhāya, taṇhā mūlaṃ upādānassa,

upādānaṃ mūlaṃ bhavassa, bhavo mūlaṃ jātiyā, jāti mūlaṃ jarāmaraṇassā''ti bhagavā jānāti

passati evampi bhagavā mūladassāvī, hetudassāvī, nidānadassāvī, sambhavadassāvī,

pabhavadassāvī, samuṭṭhānadassāvī, āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī, paccayadassāvī,

samudayadassāvī.

Atha vā, bhagavā jānāti passati cakkhu mūlaṃ cakkhurogānaṃ, sotaṃ mūlaṃ sotarogānaṃ,

ghānaṃ mūlaṃ ghānarogānaṃ, jivhā mūlaṃ jivhārogānaṃ kāyo mūlaṃ kāyarogānaṃ, mano

mūlaṃ cetasikānaṃ dukkhāna''nti bhagavā jānāti passati. Evampi bhagavā mūladassāvī,

hetudassāvī,

Nidānadassāvī, sambhavadassāvī, pabhavadassāvī,

Samuṭṭhānadassāvī, āhāradassāvī, ārammaṇadassāvī, paccayadassāvī, samudayadassāvī'ti

'anejaṃ mūladassāvīṃ.

*

[BJT Page 106] [\x 106/]

Iccāyasmā puṇṇako'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Puṇṇakoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Puṇṇāko'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā puṇṇako.

Atthi pañhena āgamanti. Pañhena atthiko. 1 Āgatomhi pañhaṃ pucchitukāmo2 āgatomhi

pañhaṃ sotukāmo āgatomhīti evampi 'atthi pañhena āgamaṃ' atha vā pañhatthikānaṃ

pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ

payirupāsanaṃ atthīti evampi 'atthi pañhena āgamaṃ' atha vā pañhāgamo tuyhaṃ atthi

tvampi pahū visavi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ vissajjetuṃ3 vahassetaṃ bhāranti

evampi 'atthi pañhena āgamaṃ'.

Kiṃ nissitā isayo manujā'ti kiṃ nissitā āsitā4 allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. 5 Isayo'ti

isināmakā ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā: ājīvakā nighaṇṭhā jaṭilā tāpasā. Manujā'ti manussā

vuccantīti 'kiṃ nissitā isayo manujā'.

Khattiyā brāhmaṇā devatānanti: khattiyāti ye keci khattiyajātikā. Brāhmaṇā'ti ye keci

bhovādikā. Devatānanti ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā, nighaṇṭhasāvakānaṃ nighaṇṭhā

devatā, jaṭilasāvakānaṃ jaṭilā devatā, paribbājakasāvakānaṃ paribbājakā devatā,

avaruddhakasāvakānaṃ avaruddhakā6 devatā, hatthivatikānaṃ hatthi devatā, assavatikānaṃ

assā devatā, govatikānaṃ gāvo devatā8 kukkuravatikānaṃ kukkurā devatā, kākavatikānaṃ

kākā devatā, vāsudevavatikānaṃ vāsudevo devatā, baladevavatikānaṃ baladevo devatā,

puṇṇabhaddavatikānaṃ puṇṇabhaddo devatā, maṇibhaddavatikānaṃ maṇibhaddo devatā,

aggivatikānaṃ aggi devatā, nāgavatikānaṃ nāgā devatā, supaṇṇavatikānaṃ supaṇṇā devatā,

yakkhavatikānaṃ yakkhā devatā, asuravatikānaṃ asurā devatā, gandhabbavatikānaṃ

gandhabbā devatā, mahārājavatikānaṃ mahārājāno devatā, candavatikānaṃ cando devatā,

suriyavatikānaṃ suriyo devatā, indavatikānaṃ indo devatā, brahmavatikānaṃ brahmā devatā,

devavatikānaṃ devo devatā disāvatikānaṃ disā devatā. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyā te tesaṃ

devatā'ti khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ'.

1. Pañhatthikāmhā-bahusu

2. Pañhaṃ pucchitamhā-panana

3. Visajjetuṃ-machasaṃ

4. Asitā-va, pa na

5. Avimuttā-ca

6. Aviruddhakasāvakānaṃ aviruddhatā-machasaṃ

[BJT Page 108] [\x 108/]

Yaññamakappiyiṃsu puthūdha loketi 'yaññaṃ' vuccati deyyadhammo:

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ, [I] seyyāvasathapadīpeyyaṃ, yaññamakappiyiṃsu''ti ye'pi yaññaṃ

esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ

antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālagandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ te'pi yaññaṃ

kappenti. Ye'pi yaññaṃ abhisaṅkharonti

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ, seyyāvasathapadīpeyyaṃ, te'pi yaññaṃ kappenti. Ye'pi yaññaṃ denti

yajanti pariccajantī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ

vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ, seyyāvasathapadīpeyyaṃ, te'pi yaññaṃ kappenti.

Puthū'ti yaññā vā ete puthū. Yaññayājakā vā2 ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthu.

Kathaṃ yaññā vā ete puthū: bahukā3 ete yaññā: cīvarapiṇḍapātabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ

pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Evaṃ yaññavā ete

puthū. 4 Kathaṃ yaññayājakā vā ete puthū: bahukā ete yaññayājakā: khattiyā ca brāhmaṇā

ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca, evaṃ yaññayājakā vā ete

puthū. Kathaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū: bahukā ete dakkhiṇeyyā puthū:

samaṇabrāhmaṇā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakā, evaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū. Idha

loke'ti manussaloke'ti 'yaññamakappayiṃsu puthūdha loke. '

. 7Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta'nti 'pucchā'ti tisso pucchā: adiṭṭhajotanā pucchā,

diṭṭhasaṃsandanā pucchā vimaticchedanā pucchā, katamā adiṭṭhajotanā pucchā: pakatiyā

lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ tassa ñāṇāya

dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya5. Pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā: pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ

vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ

diṭṭhasaṃsandanā pucchā. Katamā vimaticchedanā pucchā: pakatiyā saṃsayapakkhanto6.

Hoti vimatipakkhanto dveḷhakajāto evannu kho na nu kho kinnukho kathaṃnu kho'ti. So

vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

1. Mālāgandhaṃ vilepanaṃ - syā

2. Yajakā vā - syā

3. Bahukānaṃ - machasaṃ

4. Ete yaññāvā ete puthū-pana

5. Vibhūtatthāya vibhāvanatthāya - machasaṃ, syā.

6. Saṃsayapakkhando - machasaṃ

[BJT Page 110] [\x 110/]

Aparāpi tisso pucchā: manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā

manussapucchā: manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti: bhikkhū

pucchanti, bhikkhuṇiyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno

pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti,

gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti, ayaṃ manussapucchā. Katamā amanussapucchā:

amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṃkamitvā pañhaṃ pucchanti: nāgā pucchanti,

supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti. Gandhabbā pucchanti, mahārājāno

pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devā pucchanti, ayaṃ amanussapucchā.

Katamā nimmitapucchā: yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ

ahīnindriyaṃ, taṃ so nimmito[I] buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati,

bhagavā vissajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi 'tisso pucchā: attatthapucchā paratthapucchā ubhayatthapucchā. Aparāpi tisso

pucchā: diṭṭhadhammikatthapucchā samparāyikatthapucchā paramatthapucchā. Aparāpi

tisso pucchā: anavajjapucchā nikkilesatthapucchā vodānatthapucchā: aparāpi tisso pucchā:

atītapucchā anāgatapucchā paccuppannapucchā. Aparāpi tisso pucchā: kusalapucchā

akusalapucchā avyākatapucchā. Aparāpi tisso pucchā: satipaṭṭhānapucchā

sammappadhānapucchā iddhipādapucchā. Aparāpi tisso pucchā indriyapucchā balapucchā

bojjhaṅgapucchā. Aparāpi tisso pucchā: maggapucchā phalapucchā nibbānapucchāti.

Pucchāmi tanti: pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ, ajjhesāmi taṃ, pasādemi taṃ, kathayassu me'ti

'pucchāmi taṃ. ' Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti. 'Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Anejaṃ mūladassāviṃ - (iccāyasmā puṇṇako)

Atthi pañhena āgamaṃ

Kiṃ nissitā isayo manujā

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappiyiṃsu puthūdha loke

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta''nti.

3. So nimmito - machasaṃ

[BJT Page 112] [\x 112/]

3-2

Ye keci me isayo manujā (puṇṇakāti bhagavā)

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappiyiṃsu puthū'dha loke

Āsiṃsamānā[I] puṇṇaka itthabhāvaṃ2

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsu.

Ye keci me isayo manujā'ti: 'yekecī'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ3 ye kecī'ti. Isayoti isināmakā ye keci isipabbajjaṃ pabbajitā:

ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā. Manujāti manussā vuccantīti 'ye keci me isayo manujā

puṇṇakāti bhagavā'.

Khattiyā brāhmaṇā devatānanti: 'khattiyā'ti ye keci khattiyajātikā, brāhmaṇāti ye keci

bhovādikā, devatānanti ājīvakasāvakānaṃ ājīvakā devatā, nighaṇṭhasāvakānaṃ nighaṇṭhā

devatā, jaṭilasāvakānaṃ jaṭilā devatā, paribbājakasāvakānaṃ paribbājakā devatā,

avaruddhakasāvakānaṃ avaruddhakā devatā, hatthivatikānaṃ hatthi devatā, assavatikānaṃ

assā devatā, govatikānaṃ gāvo devatā kukkuravatikānaṃ kukkurā devatā, kākavatikānaṃ

kākā devatā, vāsudevavatikānaṃ vāsudevo devatā, baladevavatikānaṃ baladevo devatā,

puṇṇabhaddavatikānaṃ puṇṇabhaddo devatā, maṇibhaddavatikānaṃ maṇibhaddo devatā,

aggivatikānaṃ aggi devatā, nāgavatikānaṃ nāgā devatā, supaṇṇavatikānaṃ supaṇṇā devatā,

yakkhavatikānaṃ yakkhā devatā, asuravatikānaṃ asurā devatā, gandhabbavatikānaṃ

gandhabbā devatā, mahārājavatikānaṃ mahārājāno devatā, candavatikānaṃ cando devatā,

suriyavatikānaṃ suriyo devatā, indavatikānaṃ indo devatā, brahmavatikānaṃ brahmā devatā,

devavatikānaṃ devo devatā disāvatikānaṃ disā devatā. Ye yesaṃ dakkhiṇeyyā te tesaṃ

devatā'ti khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ'.

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loketi: yaññaṃ vuccati deyyadhammo:

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ, seyyāvasathapadīpeyyaṃ, yaññamakappiyiṃsu''ti ye'pi yaññaṃ esanti

gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ

pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālagandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ te'pi yaññaṃ kappenti.

Ye'pi yaññaṃ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ

antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ, seyyāvasathapadīpeyyaṃ, te'pi yaññaṃ

kappenti. Ye'pi yaññaṃ denti yajanti pariccajanti

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ, seyyāvasathapadīpeyyaṃ, te'pi yaññaṃ kappenti. Puthū'ti yaññā vā

ete puthū. Yaññayājakā vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthu.

Kathaṃ yaññā vā ete puthū: bahukā3 ete yaññā:

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Evaṃ yaññāvā ete puthū. 4 Kathaṃ

yaññayājakā vā ete puthū: bahukā ete yaññayājakā: khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā

ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca, evaṃ yaññayājakā vā ete puthū. Kathaṃ

dakkhiṇeyyā vā ete puthū: bahukā ete dakkhiṇeyyā puthū: samaṇabrāhmaṇā

kapaṇaddhikavaṇibbakayācakā, evaṃ dakkhiṇeyyā vā ete puthū. Idha loke'ti manussaloke'ti

'yaññamakappayiṃsu puthūdha loke. '

Āsiṃsamānā puṇṇaka itthabhāvanti: 'āsiṃsamānā'ti rūpapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā,

saddapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, gandhapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, rasapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā,

phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, puttapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, dārapaṭilābhaṃ

āsiṃsamānā, dhanapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, yasapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, issariyapaṭilābhaṃ

āsiṃsamānā, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, brāhmaṇamahāsālakule

attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ

1. Āsīsamānāti - machasaṃ

2. Itthattaṃ - machasaṃ

Itthataṃ - syā

3. Pariyādāya vacanametaṃ-pana, syā

[BJT Page 114] [\x 114/]

Āsiṃsamānā, cātummahārājikesu, 1 devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, tāvatiṃsesu

devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, yāmesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā,

tusitesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, nimmāṇaratīsu devesu

attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, paranimmitavasavattīsu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ

āsiṃsamānā, brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsamānā, icchamānā3

sādiyamānā, patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti 'āsiṃsamānā'. Puṇṇaka

itthabhāvanti: ettha attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha khattiyamahāsālakule

attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha brāhmaṇamahāsālakule attabhāvābhinibbattiṃ

āsiṃsamānā, ettha gahapatimahāsālakule attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha

cātummahārājikesu attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha devesu attabhāvābhinibbattiṃ

āsiṃsamānā, ettha tāvatiṃsesu devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha yāmesu

devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha tusitesu devesu attabhāvābhinibbattiṃ

āsiṃsamānā, ettha nimmāṇaratīsu devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha

paranimmitavasavattīsu devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā, ettha brahmakāyikesu

devesu attabhāvābhinibbattiṃ āsiṃsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā

abhijappamānāti 'āsiṃsamānā puṇṇaka itthabhāvaṃ.

Jaraṃ sitā yaññamakappayiṃsūti: jarānissitā vyādhinissitā maraṇanissitā

(sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā). Yadeva te jāti nissitā tadeva te jarānissitā,

yadeva te jarānissitā tadeva te vyādhinissitā, yadeva te vyādhinissitā tadeva te

maraṇanissitā, yadeva te maraṇanissitā tadeva te

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā, yadeva te

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā tadeva te gatinissitā, yadeva te gatinissitā

tadeva te uppattinissitā, yadeva te uppattinissitā tadeva te paṭisandhinissitā, yadeva te

paṭisandhinissitā tadeva te bhavanissitā, yadeva te bhavanissitā tadeva te saṃsāranissitā,

yadeva te saṃsāranissitā tadeva te vaṭṭanissitā, allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti 'jaraṃ

sitā yaññamakappiyiṃsu'.

Tenāha bhagavā:

''Ye keci me isayo manujā (puṇṇakāti bhagavā)

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappayiṃsu puthū'dha loke

Āsiṃsamānā puṇṇaka itthabhāvaṃ

Jaraṃsitā yaññamakappayiṃsū''ti.

1. Cātumahārājikesu - machasaṃ

2. Yāmadevesu-va, ka

3. Icchayamānā - machasaṃ

[BJT Page 116] [\x 116/]

3-3

Ye keci'me isayo manujā (iccāyasmā puṇṇako)

Khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

Yaññamakappayiṃsu1 puthū'dha loke

Kacci su2 te bhagavā yaññapathe appamattā

Atāru3 jātiñca jarañca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

Ye keci me isayo manujāti: 'ye kecī'ti me isayo manujā khattiyā brāhmaṇā devatānaṃ

yaññamakappayiṃsu puthū'dha loke kacci su te bhagavā yaññāpathe appamattāti: kaccisū'ti

saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṃsapucchā, evaṃ nu kho na nu kho

kinnu kho kathannu khoti kaccisu. Te'ti yaññayājakā vuccanti.

Bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavā'ti. 'Kacci su te bhagavā' yaññapathe appamattāti: yañño yeva

vuccati yaññapatho, yathā ariyamaggo ariyapatho, devamaggo devapatho, brahmamaggo

brahmapatho, evameva yañño yeva vuccati yaññapatho. Apamattāti. Yepi* yaññapathe

appamattā sakaccakārino sātaccakārino aṭṭhitakārino anolīnavuttino4 anikkhittachandā

anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tapponā5 tappabbhārā tadadhimuttā

tadadhipateyyā6 tepi yaññāpathe appamattā, yepi yaññaṃ esanti gavesanti pariyesanti

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino sātaccakārino aṭṭhitakārino

anolīnavuttino anikkhittachandā anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā

tapponā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā tepi yaññāpathe appamattā, yepi yaññaṃ

abhisaṃkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ pānaṃ

vatthaṃ yānamālāgandhavilepanaṃ7 seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino sātaccakārino

aṭṭhitakārino anolīnavuttino anikkhittachandā anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā

taggarukā tanninnā tapponā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā tepi yaññāpathe

appamattā, yepi yaññaṃ denti yajanti pariccajanti

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ

mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ sakkaccakārino sātaccakārino aṭṭhitakārino

anolīnavuttino anikkhittachandā anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā

tapponā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā tepi yaññāpathe appamattāti 'kacci su te

bhagavā yaññapathe appamattā'.

Atāru3 jātiñca jarañca mārisāti: jātijarāmaraṇaṃ8 atariṃsu uttariṃsu patariṃsu

samatikkamiṃsu vītivattiṃsu. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'mārisā'ti. 'Atāru jātiñca jarañca mārisa'.

* ''Yepi'' iti machasaṃ, syāmapotthakesu natthi.

1. Yaññamakappiṃsu-syā.

2. Kaccissu-syā.

3. Atāruṃ-syā.

4. Anolīnavuttikā-va, ka, pana

5. Tappoṇa - machasaṃ

6. Tadādhipateyyā - syā

7. Mālāgandhaṃ - syā,

8. Jarāmaraṇaṃ - machasaṃ

[BJT Page 118] [\x 118/]

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti: 'pucchāmi ta'nti pucchāmi taṃ, ajjhesāmi taṃ, pasādemi

taṃ, kathayassū meti 'pucchāmi taṃ'. Bhagavāti gāravādhivacanaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti 'pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Ye keci me isayo manujā (iccāyasmā puṇṇako)

Khattiyā brāhmaṇā, devatānaṃ,

Yaññamakappayiṃsu puthūdha loke

Kacci su te bhagavā yaññapathe appamattā

Atāru jātiñca jarañca mārisa,

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta''nti.

3-4

Āsiṃsanti1 thomayanti abhijappanti juhanti (puṇṇakāti bhagavā)

Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ,

Te yājayogā bhavarāgarattā

Nātariṃsu jātijaranti brūmi.

Āsiṃsanti thomayanti abhijappanti juhantī'ti: 'āsiṃsantī'ti rūpapaṭilābhaṃ āsiṃsanti,

saddapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, gandhapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, rasapaṭilābhaṃ āsiṃsanti,

phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, puttapaṭilābhaṃ2 āsiṃsanti, dārapaṭilābhaṃ āsiṃsanti,

dhanapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, yasapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, issariyapaṭilābhaṃ āsiṃsanti,

khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, brāhmaṇamahāsālakule

attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsanti,

cātummahārājikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, brahmakāyikesu devesu

attabhāvapaṭilābhaṃ āsiṃsanti, icchanti sādiyanti patthayanti pihayantīti āsiṃsanti.

Thomayantīti: yaññaṃ vā thomenti, phalaṃ vā thomenti, dakkhiṇeyye3 vā thomenti. Kathaṃ

yaññaṃ thomenti: suciṃ dinnaṃ4 manāpaṃ dinnaṃ, paṇītaṃ dinnaṃ, kālena dinnaṃ,

kappiyaṃ dinnaṃ, viceyya dinnaṃ, anavajjaṃ dinnaṃ, abhiṇhaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ

pasāditanti thomenti, kittenti vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ yaññaṃ thomayanti.

1. Āsīsanti-va, pana, machasaṃ

2. Puttadāradhanayasaissariyaṃ -va, ka, ma

3. Dakkhiṇeyyaṃ - syā

4. Piyaṃ dinnaṃ - syā

[BJT Page 120] [\x 120/]

Kathaṃ phalaṃ thomenti: ito nidānaṃ rūpapaṭilābho bhavissati, saddapaṭilābho bhavissati,

gandhapaṭilābho bhavissati, rasapaṭilābho bhavissati, phoṭṭhabbapaṭilābho bhavissati,

puttapaṭilābho bhavissati, dārapaṭilābho bhavissati, dhanapaṭilābho bhavissati,

yasapaṭilābho bhavissati, issariyapaṭilābho bhavissati,

Khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābho bhavissati,

Brāhmaṇamahāsālakule attabhāvapaṭilābho bhavissati,

Gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābho bhavissati,

Cātummahārājikesu devesu attabhāvapaṭilābho bhavissati,

Brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābho bhavissatīti thomenti, kittenti vaṇṇenti

pasaṃsantīti evaṃ phalaṃ thomenti.

Kathaṃ dakkhiṇeyye thomenti: dakkhiṇeyyā jātisampannā gottasampannā ajjhāyakā

mantadharā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ

itihāsapañcamānaṃ padakā veyyākaraṇā lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayāti, vītarāgā

vā rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā dosavinayā vā paṭipannā, vītamohā vā

mohavinayāya vā paṭipannā, saddhāsampannā sīlasampannā samādhisampannā

paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannāti thomenti kittenti

vaṇṇenti pasaṃsanti. Evaṃ dakkhiṇeyye thomentīti 'āsiṃsanti thomenti'.

Abhijappantīti: rūpapaṭilābhaṃ abhijappanti, saddapaṭilābhaṃ abhijappanti,

gandhapaṭilābhaṃ abhijappanti, rasapaṭilābhaṃ abhijappanti, phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ

abhijappanti, puttapaṭilābhaṃ abhijappanti, dārapaṭilābhaṃ abhijappanti, dhanapaṭilābhaṃ

abhijappanti, yasapaṭilābhaṃ abhijappanti, issariyapaṭilābhaṃ abhijappanti,

khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappanti, brāhmaṇamahāsālakule

attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappanti, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappanti,

cātummahārājikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappanti, brahmakāyikesu devesu

attabhāvapaṭilābhaṃ abhijappantīti 'āsiṃsanti thomayanti abhijappanti. ' Juhantīti juhanti

denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ antaṃ

pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyanti 'āsiṃsanti thomenti

abhijappanti juhanti'

Puṇṇakāti bhagavāti: puṇṇakā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'puṇṇakāti bhagavā. '

Kāmābhijappanti paṭicca lābhanti: rūpapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti,

saddapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, gandhapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti,

rasapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, phoṭṭhabbapaṭilābhaṃ paṭicca kāme

abhijappanti, puttapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, dārapaṭilābhaṃ paṭicca kāme

abhijappanti, dhanapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, yasapaṭilābhaṃ paṭicca kāme

abhijappanti, issariyapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, khattiyamahāsālakule

attabhāvapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, brāhmaṇamahāsālakule

attabhāvapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappanti, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṃ

paṭicca kāme abhijappanti, cātummahārājikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ paṭicca kāme

abhijappanti, brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṃ paṭicca kāme abhijappantīti

pajappantīti 'kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ'.

[BJT Page 122] [\x 122/]

Te yājayogā bhavarāgarattā nātariṃsu jātijaranti brūmīti: 'te'ti yaññayājakā vuccanti.

Yājayogāti yājayogesu yuttā payuttā āyuttā samāyuttā taccaritā tabbahulā taggarukā

tanninnā tapponā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti, 'te yājayogā'. Bhavarāgarattāti

bhavarāgo vuccati yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandi bhavataṇhā

bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṃ bhavarāgena bhavesu rattā

giddhā gathitā1 mucchitā ajjhopannā2 laggā laggitā palibuddhāti 'te yājayogā

bhavarāgarattā'.

Nātariṃsu jātijaranti brūmīti: te yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṃ nātariṃsu, na

uttariṃsu na patariṃsu na samatikkamiṃsu na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā3

anissaṭā4 anatikkantā asamatikkantā avītivattā anto jātijarāmaraṇe parivattanti ante

saṃsārapathe parivattanti, jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena

abbhāhatā atāṇā alenā asaraṇā asaraṇībhūtāti. Brūmi. Ācikkhāmi desemi paññāpemi

paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'te yājayogā bhavarāgarattā

nātariṃsu jātijaranti brūmi'.

Tenāha bhagavā:

''Āsiṃsanti thomayanti abhijappanti juhanti (puṇṇakāti bhagavā)

Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṃ

Te yājayogā bhavarāgarattā

Nātariṃsu jātijaranti brūmī''ti

3-5

Te ce nātariṃsu yājayogā (iccāyasmā puṇṇako)

Yaññehi jātiñca jarañca mārisa,

Atha ko carahi devamanussaloke

Atāri jātiñca jarañca mārisa,

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

Te ce nātariṃsu yājayogāti: te yaññayājakā yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṃ

nātariṃsu, na uttariṃsu, na patariṃsu, na samatikkamiṃsu, na vītivattiṃsu, jātijarāmaraṇā

anikkhantā3 anissaṭā4 anatikkantā asamatikkantā avītivattā anto jātijarāmaraṇe parivattanti,

1. Gadhitā - bahusu

2. Ajjhosannā-va-ka-machasaṃ

3. Anikkhittā - pana

4. Anissatā - sa

Anissitā - pana

[BJT Page 124] [\x 124/]

Anto saṃsārapathe parivattanti jātiyā anugatā, jarāya anusaṭā1 byādhinā abhibhūtā,

maraṇena abbhāhatā, atāṇā alenā asaraṇā asaraṇībhūtāti te ce nātariṃsu yājayogā.

Iccāyasmā

Puṇṇāko'ti iccāti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Puṇṇakoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Puṇṇāko'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā puṇṇako.

Yaññehi jātiñca jarañca mārisāti 'yaññehī'ti yaññehi pahūtehi yaññehi vividhehi yaññehi

puthūhi 'mārisā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'mārisā'ti.

'Yaññehi jātiñca jarañca mārisa'.

Atha ko carahi devamanussaloke atāri jātiñca jarañca mārisāti: atha ko eso sadevake loke

samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṃ atari

uttari patari samatikkami vītivattayi. Mārisāti piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisāti. 'Atha ko carahi devamanussaloke atāri jātiñca

jarañca mārisa'.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti: pucchāmi ta'nti pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ, ajjhesāmi

taṃ, pasādemi taṃ. Kathayassu metanti 'pucchāmi taṃ'.

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti. Brūhi metanti: brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti 'pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ'.

Tenāha se brāhmaṇo:

Te ce nātariṃsu yājayogā (iccāyasmā puṇṇako)

Yaññehi jātiñca jarañca mārisa,

Atha ko carahi devamanussaloke

Atāri jātiñca jarañca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta'nti.

1. Anugatā-pana

[BJT Page 126] [\x 126/]

3-6

Saṅkhāya lokasmiṃ parovarāni2 (puṇṇakāti bhagavā)

Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke

Santo vidhūmo anīgho nirāso

Atāri so jātijaranti brūmī.

Saṅkhāya lokasmiṃ parovarānīti: 'saṅkhā' vuccati ñāṇaṃ,

''Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā

paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā

pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. [A]

Parovarānīti 'oraṃ' vuccati sakattabhāvo, paraṃ vuccati parattabhāvo, oraṃ vuccati

sakarūpavedanāsaññāsaṃkhāraviññāṇaṃ, paraṃ vuccati

pararūpavedanāsaññāsaṃkhāraviññāṇaṃ, oraṃ vuccati cha ajjhattikāni āyatanāni paraṃ

vuccati cha bāhirāni āyatanāni, oraṃ vuccati manussaloko, paraṃ vuccati devaloko, oraṃ

vuccati kāmadhātu, paraṃ vuccati rūpadhātu arūpadhātu, oraṃ vuccati kāmadhāturūpadhātu,

paraṃ vuccati arūpadhātu, saṅkhāya lokasmiṃ parovarānīti: parovarāni aniccato saṅkhāya,

dukkhato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, rogato saṅkhāya

jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, gaṇḍato saṅkhāya jānitvā tulayitvā

tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'saṅkhāya lokasmiṃ parovarāni. ' Puṇṇakāti bhagavāti:

'puṇṇakā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti 'puṇṇakāti bhagavā. '

Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loketi: 'yassā'ti arahato khīṇāsavassa. Iñjitanti: taṇhiñjitaṃ

diṭṭhiñjitaṃ māniñjitaṃ kilesiñjitaṃ kāmiñjitaṃ, yassime iñjitā natthi, na santi, na saṃvijjanti,

nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhā. Kuhiñcīti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā.

Loketi apāyaloke 'yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke, ' āyatanaloketi 'yassiñjitaṃ natthi kuhiñci

loke'

1. Lokamhi - machasaṃ

2. Paroparāni va-vī-ka-pana-syā machasaṃ.

[A.] Dhammasaṅgaṇī-cittuppādakaṇḍa

3. Paroparāniti-va-ka-

[BJT Page 128] [\x 128/]

Santo vidhūmo (anīgho) nirāso atāri so jātijaranti brūmīti: 'santo'ti rāgassa santattā santo,

dosassa santattā santo, mohassa santattā santo, kodhassa santattā santo, upanāhassa santattā

santo, makkhassa santattā santo, sabbākusalābhisaṃkhārānaṃ santattā samitattā

vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto

nibbuto paṭippassaddhoti 'santo'.

Vidhūmoti: kāyaduccaritaṃ vidhūmitaṃ1 vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ,

vacīduccaritaṃ vidhūmitaṃ vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ, rāgo vidhūmito

vidhamito sosito visosito byantīkato, doso vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato,

moho vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, kodho vidhūmito vidhamito sosito

visosito byantīkato, upanāho vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, makkho

vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, paḷāso vidhūmito vidhamito sosito visosito

byantīkato, issā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā, macchariyaṃ vidhūmitaṃ

vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ, māyā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā

byantīkatā, sāṭheyyaṃ vidhūmitaṃ vidhamitaṃ sositaṃ visositaṃ byantīkataṃ, thambho

vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, sārambho vidhūmito vidhamito sosito

visosito byantīkato, māno vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, atimāno

vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, mado vidhūmito vidhamito sosito visosito

byantīkato, pamādo vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, sabbe kilesā vidhūmitā

vidhamitā sositā visositā byantīkatā, sabbe duccaritā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā

byantīkatā, sabbe darathā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā, sabbe pariḷāhā

vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā, sabbe santāpā vidhūmitā vidhamitā sositā

visositā byantīkatā, sabbākusalābhisaṅkhārā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā.

Athavā2 'kodho' vuccati dhūmo:

1 ''Māno hi te brāhmaṇa (khāribhāro)

Kodho dhūmo bhasmani3 mosavajjaṃ,

Jivhā sujā hadayaṃ4 jotiṭṭhānaṃ

Attā sudanto purisassa joti. ''[A]

Apica dasahākārehi kodho jāyati: 'anatthaṃ me acarī'ti kodho jāyati. 'Anatthaṃ me caratī'ti

kodho jāyati, 'anatthaṃ me carissatī'ti kodho jāyati, 'piyassa me manāpassa anatthaṃ acari,

anatthaṃ carati, anatthaṃ carissatī'ti kodho jāyati, appiyassa me amanāpassa, atthaṃ acari,

atthaṃ carati, atthaṃ carissatī'ti kodho jāyati, aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo

cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso

sampadoso cittassa vyāpatti5 manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā

dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo6

anattamanatā cittassa. Ayaṃ vuccati kodho''

1. Vidhūsitaṃ-va, ka

2. Apica-pana

3. Gammani-va, ka, syā

4. Tapparassa-syā

[A.] Saṃyutta sundarika bhāradavājasutta

5. Byāpatti - machasaṃ

6. Assuropo - syā

[BJT Page 130] [\x 130/]

Apica kodhassa adhimattaparittattā veditabbā: atthi kañcikālaṃ kodho cittāvilakaraṇamatto

hoti, na ca tāva mukhakulanavikulano1 hoti, atthi kañcikālaṃ kodho

mukhakulanavikulanamatto hoti na ca tāva hanusañcopano hoti, atthi kañcikālaṃ kodho

hanusañcopanamatto hoti na ca tāva pharusavācaṃ nicchāraṇo hoti, na ca tāva

disāvidisānuvilokano hoti, atthi kañcikālaṃ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca

tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti, atthi kañcikālaṃ kodho daṇḍasatthaparāmasanamattato

hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano

hoti, atthi kañcikālaṃ kodho daṇḍasatthaabhinipātanamatto hoti, na ca tāva

(chinnavicchinnakaraṇo) hoti, atthi kañcikālaṃ kodho (chinnavicchinnakaraṇamatto) hoti, na

ca tāva sambhañjanapaḷibhañjanā hoti, atthi kañcikālaṃ kodho

sambhañjanapaḷibhañjanamatto hoti. Na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano2 hoti. Atthi

kañcikālaṃ kodho aṅgamaṅgaapakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitā voropano hoti. Atthi

kañcikālaṃ kodho jīvitā voropanamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hoti

yato kho kodho paraṃ puggalaṃ3 ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatā kodho

paramussadagato4 paramavepullappatto hoti. Yassa so hoti kodho pahīno samucchinno

vūpasanno paṭipassappaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho so vuccati 'vidhumo'

Kodhassa pahīnattā vidhumo, kodhavatthussa pariññātattā vidhumo, kodhahetussa

pariññātattā vidhumo, kodhahetussa upacchinnattā vidhumo.

Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho, makkho

nīgho, paḷāso nīgho, issā nīgho, macchariyaṃ nīgho, māyā nīgho, sāṭheyyaṃ nīgho,

thambho nīgho, sārambho nīgho, māno nīgho, atimāno nīgho, mado nīgho, pamādo

nīgho, sabbe kilesā nīghā, sabbe duccaritā nīghā, sabbe darathā nīghā, sabbe pariḷāhā

nīghā, sabbe santāpā nīghā, sabbākusalābhisaṃkhārā nīghā, yassete nīghā pahīnā

samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati

'anīgho' nirāsoti 'āsā' vuccati taṇhā,

''Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. '' [A]

yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā

ñāṇagginā daḍḍhā.

1. Parikūlanaṃ - pana

2. Ākaḍḍhano - pana -

3. Parapuggalaṃ-va-vi-ka-

4. Paramukkaṃsagato-pana

[A.] Dhammasaṅgaṇī - nikkhepakaṇḍa

[BJT Page 132] [\x 132/]

So vuccati 'nirāso' jātīti ''yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti saṃjāti okkanti

abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho''[b,] jarāti, ''yā tesaṃ tesaṃ

sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno

saṃhāni indriyānaṃ paripāko''[c.] Santo vidhumo anigho nirāso. Atāri so jāti jaranti brūmīti

yo santo ca vidhumo ca anīgho ca nirāso ca, so jāti jarā maraṇaṃ atari uttari patari

samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi

vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'santo vidhumo anīgho nirāso atāri so jāti jaranti brūmi.

'

Tenāha bhagavā:

''Saṅkhāya lokasmiṃ parovarāni (puṇṇakāti bhagavā)

Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke,

Santo vidhumo anīgho nirāso

Atāri so jātijaranti brūmī''ti

Sahagāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi.

'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hama'smīti.

Puṇṇaka suttaniddeso samatto

[B.] Sacca vibhaṅga

[C.] Sacca vibhaṅga

[BJT Page 134] [\x 134/]

4. Mettagū suttaniddeso

4-1

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhimetaṃ (iccāyasmā mettagū)

Maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattaṃ

Kuto nu dukkhā samudāgatā1 ime

Ye keci lokasmiṃ anekarūpā.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti: 'pucchāmī'ti tisso pucchā: adiṭṭhajotanā pucchā,

diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā.

Katamā adiṭṭhajotanā pucchā: pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ

avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya2 vibhūtatthāya

vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā: pakatiyā3 lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ

vibhūtaṃ vibhāvitaṃ aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ

diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

Katamā vimaticchedanā pucchā: pakatiyā saṃsayapakkhanto4 hoti, vimati pakkhanto5

dveḷhakajāto evaṃ nu kho na nu kho kiṃ nu kho kathaṃ nu khoti. So vimaticchedanatthāya

pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā: manussapucchā. Amanussapucchā, nimmitapucchā.

Katamā manussapucchā: manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti,

bhikkhu pucchanti, bhikkhuṇiyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno

pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti,

gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti. Ayaṃ manussapucchā.

Katamā amanussapucchā: amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ

pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti,

gandhabbā pucchanti mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devā

pucchanti, ayaṃ amanussapucchā.

1. Gatāme - pana

2. Tīraṇaya vibhāvanāya pucchati, pana

3. Pakatiyā-va, va, vi, ka

Pakkhando - machasaṃ

4. Pakkhanto-va, vi, ka, pana

5. Vimatipakkhanto-va, vi, ka, pana

[BJT Page 136] [\x 136/]

Katamā nimmitapucchā: yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ

ahīnindriyaṃ, so nimmito buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṃkamitvā pañhaṃ pucchati, bhagavā

vissajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā: attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā, aparāpi tisso

pucchā: diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā. Paramatthapucchā. Aparāpi

tisso pucchā: anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā. Aparāpi tisso

pucchā: atītā pucchā, anāgatā pucchā, paccuppannā pucchā. Aparāpi tisso pucchā:

ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhā pucchā, aparāpi tisso pucchā:

kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā, aparāpi tisso pucchā: khandhapucchā

dhātupucchā, āyatanapucchā, aparāpi tisso pucchā: satipaṭṭhānapucchā,

sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā. Aparāpi tisso pucchā: indriyapucchā, balapucchā,

bojjhaṅgapucchā. Aparāpi tisso pucchā: maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā.

Pucchāmi tanti: pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ, ajjhesāmi taṃ, pasādemi taṃ, 'kathayassu me'ti

'pucchāmi taṃ'. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'pucchāmi taṃ bhagavā. ' Brūhi metanti brūhi ācikkha desehi

paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti 'pucchāmi taṃ bhagavā brūhi

metaṃ'. Iccāyasmā mettagūti, -

'Iccā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā

padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Puṇṇakoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Mettagū'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti iccāyasmā mettagūti:

Maññāmi taṃ vedaguṃ1 bhāvitattanti: 'vedagū'ti taṃ maññāmi 'bhāvitatto'ti taṃ maññāmi,

evaṃ pajānāmi, evaṃ ājānāmi, 2 evaṃ vijānāmi, 3 evaṃ paṭivijānāmi, evaṃ paṭivijjhāmi

'vedagū bhāvitatto'ti kathaṃ bhagavā vedagū: vedo vuccati catusu maggesu ñāṇaṃ, paññā

paññindriyaṃ paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi,

bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato5

1. 'Yaṃ' ti natthi-va, vi, machasaṃ

2. Vedagū - machasaṃ

3. Ajānāmi

4. Pajānāmi-katthaci

5. Antaṃgato-ka, vi

[BJT Page 138] [\x 138/]

Antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto

tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto

accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. Vedānaṃ vā

antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṃ vā dhammānaṃ (viditattā) vedagū:

sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo - doso

- moho - māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā

sadarā1 dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā:

1. ''Vedāni viceyya kevalāni (sabhiyāti bhagavā)

Samaṇānaṃ yānipattha2 brāhmaṇānaṃ

Sabba3 vedanāsu vītarāgo

Sabbaṃ vedamaticca vedagū so''ti. [A]

Evaṃ bhagavā vedagū.

Kathaṃ bhagavā (bhāvitatto): bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño

bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāne bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo bhāvitabalo

bhāvitabojjhaṅgo bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho, dukkhaṃ

tassa pariññātaṃ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṃ

abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ,

sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, aparitto mahatto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho4

pahūtaratano5 sāgarūpamo6 chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti.

Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.

Sotena saddaṃ sutvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.

Ghānena gandhaṃ ghāyitvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharati sato

sampajāno. Jivhāya rasaṃ sāyitvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako viharati sato

sampajāno. Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako

viharati sato sampajāno. Manasā dhammaṃ viññāya neva sumano hoti, na dummano,

upekkhako viharati sato sampajāno.

1. Saddarā-pu

2. Yānidhatthi - machasaṃ

Yāni atthi-sī

3. Sabbaverāsu-ma, va, vi, ka

[A.] Suttanipāta sahiyasutta

4. Dupariyo gālenā-panana

5. Bahuratano-sī.

6. Sāgarasamo-katthaci

[BJT Page 140] [\x 140/]

Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpaṃ rūpaṃ nābhigijjhati1 nābhihaṃsati2 na rāgaṃ janeti tassa

ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva3

rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti, appatiṭṭhitacitto4 alīnamanaso5 abyāpannacetaso.

Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Sotena saddaṃ sutvā manāpaṃ saddaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti tassa

ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva

saddaṃ sutvā amanāpaṃ na maṅku hoti, appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso.

Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Ghānena gandhaṃ ghāyitvā manāpaṃ gandhaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti

tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho

paneva gandhaṃ ghāyitvā amanāpaṃ na maṅku hoti, appatiṭṭhitacitto alīnamanaso

abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Jivhāya rasaṃ sāyitvā manāpaṃ rūpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti tassa ṭhitova

kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva rasaṃ

sāyitvā amanāpaṃ na maṅku hoti, appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso. Tassa

ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā manāpaṃ phoṭṭhabbaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ

janeti tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho

paneva rūpaṃ disvā amanāpaṃ na maṅku hoti, appatiṭṭhitacitto alīnamanaso

abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Manasā dhammaṃ viññāya manāpaṃ nābhigijjhati nābhihaṃsati na rāgaṃ janeti tassa ṭhitova

kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ. Cakkhunā kho paneva dhammaṃ

viññāya amanāpaṃ na maṅku hoti, appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso. Tassa

ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Cakkhunā rūpaṃ disvā manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ

susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Sotena saddaṃ sutvā manāpāmanāpesu saddesu ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ

susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Ghānena gandhaṃ ghāyitvā manāpāmanāpesu gandhesu ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ

ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Jivhāya rasaṃ sāyitvā manāpāmanāpesu rasesu ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhattaṃ

susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā manāpāmanāpesu phoṭṭhabbesu ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ

cittaṃ ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Manasā dhammaṃ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ

ajjhattaṃ susaṃṭhitaṃ suvimuttaṃ.

Cakkhunā rūpaṃ disvā rajanīye na rajjati, dosanīye7 na dussati, mohanīye na muyhati,

kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Sotena saddaṃ sutvā

rajanīye na rajjati, dosanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati,

madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Ghānena gandhaṃ ghāyitvā rajanīye na rajjati,

dosanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati,

kilesanīye na kilissati. Jivhāya rasaṃ sāyitvā rajanīye na rajjati, dosanīye na dussati,

mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.

Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā rajanīye na rajjati, dosanīye na dussati, mohanīye na

muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Manasā

dhammaṃ viññāya rajanīye na rajjati, dosanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye

na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati. Diṭṭhe diṭṭhamatto sute sutamatto

mute mutamatto viññāte viññātamatto, diṭṭhe na lippati8, sute na lippati, mute na lippati,

viññāte na lippati, diṭṭhe anupayo9 anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto10

visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati. Sute anupayo anapāyo anissito appaṭibaddho

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati. Mute anupayo anapāyo anissito

appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati. Viññāte anupayo

anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharati.

1. Nābhijjhāyati - pana

2. Nābhihasati-sa

3. Cakkhunā kho panetaṃ-sī-syā

4. Appatiṭṭhīnacittā-syā

5. Ādīnamanaso-va-vi-pana-syā

[A.] Suttanipāta-sahiya sutta

6. Ādīnamanaso-va-vi-pa-syā

7. Dussanīye - machasaṃ

8. Na limpati - machasaṃ, syā

9. Anūpayo-machasaṃ

Anusayo-va, vī

10. Vimutto-pana-

[BJT Page 142] [\x 142/]

Saṃvijjati bhagavato cakkhu6 passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi,

suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato sotaṃ, suṇāti bhagavā sotena saddaṃ,

chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato ghānaṃ, ghāyati

bhagavā ghānena gandhaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati

bhagavato jivhā, sāyati bhagavā jivhāya rasaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto

bhagavā. Saṃvijjati bhagavato kāyo, phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṃ, chandarāgo

bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati bhagavato mano, vijānāti bhagavā

manasā dhammaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Cakkhuṃ

rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammuditaṃ, taṃ bhagavato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ saṃvutaṃ,

tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Sotaṃ saddārāmaṃ saddarataṃ saddasammuditaṃ, taṃ bhagavato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ

saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Ghānaṃ gandhārāmaṃ gandharataṃ gandhasammuditaṃ, taṃ bhagavato dantaṃ guttaṃ

rakkhitaṃ saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā bhagavato dantaṃ guttaṃ rakkhitaṃ

Saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Kāyo phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito, so bhagavato dantaṃ guttaṃ

rakkhitaṃ saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

Mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito so bhagavato dantaṃ guttaṃ

rakkhitaṃ saṃvutaṃ, tassa ca saṃvarāya dhammaṃ deseti.

2. Dantaṃ nayanti samitiṃ dantaṃ rājābhirūhati,

Danto seṭṭho manussesu yotivākyaṃ titikkhati. [A]

3. Varamassatarā dantā ājānīyā ca sindhavā,

Kuñjarā ca mahānāgā attadantā tato varaṃ. [A]

4. Na hi etehi yānehi gaccheyya agataṃ2 disaṃ,

Yathāttanā sudantena danto dantena gacchati. [A]

5. Vidhāsu na vikampanti vippamuttā punabbhavā,

Dantabhūmiṃ anuppattā te loke vijitāvino. [B]

6. Yassindriyāni bhāvitāni ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke,

Nibbijjha imaṃ parañca lokaṃ kālaṃ kaṅkhati bhāvitatto sadantoti. [C]

6. Cakkhuṃ-sī

1. Yathātthanā-[PTS.] Sī

2. Amataṃ dīsaṃ va-vi

[A.] Dhammapada - nāgavagga

[B.] Khandha saṃyutta - khajjaniya vagga

[C.] Suttanipāta - sahiya sutta

[BJT Page 144] [\x 144/]

Evaṃ bhagavā bhāvitatto1

Maññāmi taṃ vedaguṃ2 bhāvitattaṃ kuto nu dukkhā samudāgatā imeti: 'kuto nū'ti

saṃsayapucchā, vimatipucchā, dveḷhapucchā, anekaṃsapucchā. Evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ

nu kho, kathaṃ nu khoti 'kuto nu'.

Dukkhāti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ tiracchānadukkhaṃ

pettivisayadukkhaṃ mānusikaṃ3 dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ

gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ jātassupanibandhanaṃ4

dukkhaṃ jātassa parādheyyataṃ5 dukkhaṃ attūpakkamaṃ dukkhaṃ parūpakkamaṃ dukkhaṃ

dukkhadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ viparināmadukkhaṃ, cakkhurogo sotarogo ghānarogo

jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍaho6 jaro

kucchi rogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu

kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā

pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā

ābādhā utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā

ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānaṃ dukkhaṃ, mātumaraṇaṃ dukkhaṃ

pitumaraṇaṃ dukkhaṃ bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ bhaginīmaraṇaṃ dukkhaṃ puttamaraṇaṃ

dukkhaṃ dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ ñātivyasanaṃ dukkhaṃ bhogavyasanaṃ7 dukkhaṃ

sīlavyasanaṃ dukkhaṃ diṭṭhivyasanaṃ dukkhaṃ yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ

paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati. Kammasaṃnissito vipāko, vipākasaṃnissitaṃ

kammaṃ, nāmasaṃnissitaṃ rūpaṃ, rūpasaṃnissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ

byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ alenaṃ asaraṇaṃ

asaraṇībhūtaṃ, ime vuccanti dukkhā.

1. Bhāvitattoti - machasaṃ

2. Vedagū - machasaṃ

3. Mānasikaṃ-syā

4. Jātassupanibandhakaṃ-machasaṃ

5. Parādheyyakaṃ-machasaṃ

6. Ḍāho-machasaṃ

7. Rogavyasanaṃ-pana, machasaṃ

[BJT Page 146] [\x 146/]

Ime dukkhā kuto samudāgatā, kuto jātā, kuto saṃjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto

pātubhūtā kiṃnidānā kiṃsamudayā1 kiṃjātikā kiṃpabhavāti imesaṃ dukkhānaṃ mūlaṃ

pucchati, hetuṃ pucchati, nidānaṃ pucchati, sambhavaṃ pucchati, pabhavaṃ pucchati,

samuṭṭhānaṃ pucchati, āhāraṃ pucchati, ārammaṇaṃ pucchati, paccayaṃ pucchati,

samudayaṃ pucchati, papucchati yācati ajjhesati2 pasādetīti 'kuto nu dukkhā samudāgatā

ime. '

Ye keci lokasmiṃ anekarūpāti: 'yekecī'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ yekecīti. ' Lokasmiṃti apāyaloke manussaloke devaloke

khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti 'ye keci

lokasmiṃ anekarūpā. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ (iccāyasmā mettagū)

Maññāmi taṃ vedaguṃ bhāvitattaṃ,

Kuto nu dukkhā samudāgatā ime

Ye keci lokasmiṃ anekarūpā''ti.

4-2

Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi (mettagūti bhagavā)

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ,

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā

Ye keci lokasmiṃ anekarūpā.

Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasī ti: 'dukkhassā'ti: jātidukkhassa jarādukkhassa

vyādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa.

Pabhavaṃ apucchasīti ''dukkhassa mūlaṃ pucchasi, hetuṃ pucchasi, nidānaṃ pucchasi,

sambhavaṃ pucchasi, pabhavaṃ pucchasi, samuṭṭhānaṃ pucchasi, āhāraṃ pucchasi,

ārammaṇaṃ pucchasi, paccayaṃ pucchasi, samudayaṃ pucchasi, yācasi ajjhesasi pasādesī'ti

'dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasī'.

Mettagūti bhagavāti: brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'mettagūti bhagavā. '

1. Kiṃsamudayo-va-vi-ka

2. Ajjhesi-va, ci, ka

[BJT Page 148] [\x 148/]

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānāti: 'taṃ' ti dukkhassa mūlaṃ pavakkhāmi, hetuṃ pavakkhāmi,

nidānaṃ pavakkhāmi, sambhavaṃ pavakkhāmi, pabhavaṃ pavakkhāmi, samuṭṭhānaṃ

pavakkhāmi, āhāraṃ pavakkhāmi, ārammaṇaṃ pavakkhāmi, paccayaṃ pavakkhāmi,

samudayaṃ pavakkhāmi, ācikkhissāmi desissāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi

vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti. 'Taṃ te pavakkhāmi'.

Yathā pajānanti: yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihītihaṃ

na itikirāya1 na paramparāya na piṭakasampadānena na takkahetu na nayahetu na

ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakhantiyā sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ

attapaccakkhadhammaṃ taṃ kathayissāmīti 'taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ'.

Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti: 'upadhī'ti dasa upadhī: taṇhūpadhi diṭṭhūpadhi,

kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso

upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhi, chaviññāṇakāyaṃ upadhi,

sabbampi dukkhaṃ dukkhamanatthena3 upadhi, ime vuccanti dasa upadhi. Dukkhāti

jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ

Nerayikaṃ dukkhaṃ tiracchānadukkhaṃ pettivisayadukkhaṃ mānusikaṃ3 dukkhaṃ

gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ

dukkhaṃ jātassupanibandhanaṃ4 dukkhaṃ jātassa parādheyyataṃ5 dukkhaṃ attūpakkamaṃ

dukkhaṃ parūpakkamaṃ dukkhaṃ dukkhadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ viparināmadukkhaṃ,

cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo

dantarogo kāso sāso pināso ḍaho6 jaro kucchi rogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā

kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ

madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā

vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā

opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānaṃ dukkhaṃ, mātumaraṇaṃ dukkhaṃ

pitumaraṇaṃ dukkhaṃ bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ bhaginīmaraṇaṃ dukkhaṃ puttamaraṇaṃ

dukkhaṃ dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ ñātibyasanaṃ dukkhaṃ bhogavyasanaṃ dukkhaṃ

sīlavyasanaṃ dukkhaṃ diṭṭhivyasanaṃ dukkhaṃ yesaṃ dhammānaṃ ādito samudāgamanaṃ

paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati. Kammasaṃnissito vipāko, vipākasaṃnissitaṃ

kammaṃ, nāmasaṃnissitaṃ rūpaṃ, rūpasaṃnissitaṃ nāmaṃ, jātiyā anugataṃ, jarāya anusaṭaṃ

byādhinā abhibhūtaṃ, maraṇena abbhāhataṃ, dukkhe patiṭṭhitaṃ, atāṇaṃ alenaṃ asaraṇaṃ

asaraṇībhūtaṃ, ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā upadhinidānā, upadhihetukā,

upadhipaccayā, upadhikāraṇā honti, pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti

pātubhavantī'ti 'upadhinidānā pabhavanti' dukkhā.

1. Na iti kiriyāya - machasaṃ

2. Dukkhamanaṭṭhena - machasaṃ

3. Dukkhāya vemaṃ - va-vi-ka

[BJT Page 150] [\x 150/]

Ye keci lokasmiṃ anekarūpāti: 'ye kecī'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ ye kecī'ti. Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke

khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Anekarūpāti: anekavidhā nānappakārā dukkhā'ti 'ye

keci lokasmiṃ anekarūpā'.

Tenāha bhagavā:

''Dukkhassa ve maṃ pabhavaṃ apucchasi (mettagūti bhagavā)

Taṃ te pavakkhāmi yathā pajānaṃ

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā

Ye keci lokasmiṃ anekarūpā''ti.

4-3

Yo ve avidvā upadhiṃ karoti

Punappunaṃ dukkhamupeti mando

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā

Dukkhassa jātipabhavānupassī.

Yo ve avidvā upadhiṃ karotīti: yo'ti yo yādiso yathā yutto yathāvihito yathāpakāro

yaṃṭhānappatto1 yaṃdhammasamannāgato2 khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā

gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Avidvāti avijjāgato aññāṇī avibhāvī

duppañño. Upadhiṃ karotīti taṇhūpadhiṃ karoti. Diṭṭhūpadhiṃ karoti. Kilesūpadhiṃ karoti,

kammūpadhiṃ karoti, duccaritūpadhiṃ karoti, āhārūpadhiṃ karoti, paṭighūpadhiṃ karoti,

catasso upādinnadhātuyo upadhiṃ3 karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhiṃ karoti,

chaviññāṇakāyaṃ upadhiṃ karoti, janeti sañjaneti nibbattetīti ye ve avidvā upadhiṃ karoti:

1. Yaṃ ṭhānaṃ patto-si

2. Sadhammasamannāgato-bahusu

3. Upadhī-machasaṃ

[BJT Page 152] [\x 152/]

Punappunaṃ dukkhamupeti mando'ti: punappunaṃ jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ

vyādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ eti

samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisati. Mandoti mando moho avidvā

avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti 'punappunaṃ dukkhamupeti mando'

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirāti: 'tasmā'ti taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā tannidānā evaṃ

ādīnavaṃ sampassamāno upadhīsūti 'tasmā. Pajānanti pajānanto ājānanto vijānanto

paṭivijānanto paṭivijjhanto, sabbe saṃkhārā aniccāti pajānanto ājānanto vijānanto

paṭivijānanto paṭivijjhanto, 'sabbe saṃkhārā dukkhā'ti pajānanto ājānanto vijānanto

paṭivijānanto paṭivijjhanto 'sabbe dhammā anattā'ti pajānanto ājānanto vijānanto

paṭivijānanto paṭivijjhanto, 'yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti

pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Upadhiṃ na kayirāti taṇhūpadhiṃ

na kareyya, diṭṭhūpadhiṃ na kareyya, kilesūpadhiṃ na kareyya, kammūpadhiṃ na kareyya,

duccaritūpadhiṃ na kareyya, āhārūpadhiṃ na kareyya, paṭighūpadhiṃ na kareyya, catasso

upādinnadhātuyo upadhiṃ na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhiṃ na kareyya,

chaviññāṇakāyaṃ upadhiṃ na kareyya, na saṃjaneyya na nibbatteyya nātinibbatteyyāti

tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā. '

Dukkhassāti: jātidukkhassa jarādukkhassa vyādhidukkhassa maraṇadukkhassa

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. Pabhavānupasasīti: dukkhassa

mūlānupassī4 hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī

samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī.

'Anupassanā' vuccati paññā (yā paññā) pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo

sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā

upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ

paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi

imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upagato samupagato uppanno

samuppanno samannāgato so vuccati anupassīti ''dukkhassa jātippabhavānupassī.

Tenāha bhagavā.

''Yo ve avidvā upadhiṃ karoti

Punappunaṃ dukkhamupeti mando

Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā

Dukkhassa jātippabhavānupassī''ti.

4. Hetūnussī-va-vi-ka

Hetuṃ passī - machasaṃ

[BJT Page 154] [\x 154/]

4-4

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no

Aññaṃ taṃ1 pucchāma tadiṅgha brūhi

Kathannu dhīrā vitaranti oghaṃ

Jātijaraṃ2 soka3pariddavañca

Taṃ me munī sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo

Yaṃ taṃ apucchimha akittayī noti: yaṃ taṃ apucchimha āyācimha ajjhesimha pasādimha.

Akittayī no'ti kittitaṃ ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhattaṃ

uttānīkataṃ pakāsitanti 'yaṃ taṃ apucchimha akittayī no. '

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhīti aññaṃ taṃ pucchāma, aññaṃ taṃ yācāma, aññaṃ taṃ

ajjhesāma, aññaṃ taṃ pasādema, uttariṃ taṃ pucchāma. Tadiṅga brūhīti taṃ iṅgha brūhi

ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti 'aññaṃ taṃ

pucchāma tadiṅgha brūhi. '

Kathannu dhīrā vitaranti oghaṃ jāti jaraṃ sokapariddavaṃ cā'ti: 'kathannū'ti saṃsayapucchā

vimatipucchā dveḷhapucchā anekaṃsapucchā, evannu kho na nu kho kiṃ nu kho kathannu

khoti. Kathannu dhīrā ti dhīrā paṇḍitā paññāvanto buddhimatto ñāṇino vibhāvino

medhāvino. Oghanti kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ. Jātīti 1yā tesaṃ tesaṃ

sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbanti khandhānaṃ pātubhāvo

āyatanānaṃ paṭilābho. Jarāti yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā

khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko. Sokoti ñātivyasanena

vā phuṭṭhassa bhogavyasanena vā phuṭṭhassa rogavyasanena vā phuṭṭhassa

aññataraññatarena vā vyasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena

phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ anto soko anto parisoko anto dāho anto paridāho cetaso

parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ'

1. Aññetvaṃ-vī

2. Jātiṃ jaraṃ - machasaṃ

3. Pucchāmi-u, su, machasaṃ

4. Sokaparidevaṃca-va vī ka

[BJT Page 156] [\x 156/]

Paridevoti ñātivyasanena vā phuṭṭhassa, bhogavyasanena vā phuṭṭhassa rogavyasanena vā

phuṭṭhassa sīlavyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhivyasanena vā phuṭṭhassa

aññataraññatarena vā vyasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena

phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācāpalāpo

vippalāpo lālappo lālappanā lālāppitattaṃ.

Kathannu dhīrā vitaranti oghaṃ jātijaraṃ sokapariddavañcāti dhīrā kathaṃ oghañca jātiñca

jarañca dukkhañca sokaparidevañca taranti uttaranti pataranti (samatikkamanti)

vītivattantīti 'kathannu dhīrā vitaranti oghaṃ jātijaraṃ sokapariddavañca'

Taṃ me munī sādhu viyākarohīti 'ta'nti yaṃ pucchāmi, yaṃ yācāmi, yaṃ ajjhesāmi, yaṃ

pasādemi. Munīti monaṃ vuccati ñāṇaṃ 'yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo

sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā

upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ

paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi,

[a] bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto.

[BJT Page 156] [\x 156/]

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ, katamaṃ kāyamoneyyaṃ:

tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇaṃ ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ: catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇaṃ ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ,

vācāpariññā vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya

chandarāgappahānaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgappahānaṃ

vacīmoneyyaṃ, vācāsaṃkhāranirodho tatiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

[A.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa

[BJT Page 158] [\x 158/]

Katamaṃ manomoneyyaṃ: tividhānaṃ manoduccaritaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ, tividhaṃ

manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇaṃ ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgappahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

7 ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ, [a]

8 Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ1 āhu ninhātapāpaka''nti. [B]

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā. Cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimunino.

Katame agāramunino: ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame

anagāramunino ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekho

sekhamunino. Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino

vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

9 ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito,

10 Pāpāni parivajjeti sa munī tena so muni

Yo munāti ubholoke muni tena pavuccati. [C]

11 Asataṃ satañca ñatvā dhammaṃ ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke

Devamanussehi pūjito yo saṅgajālamaticca so munī''ti. [D]

Sādhu viyākarohīti taṃ sādhu ācikkha2 desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja

uttānīkarohi pakāsehīti 'taṃ me munī sādhu viyākarohi'.

1. Saṇṭhito-katthaci

[A.] Tikaṅguttara-āpāyikavagga

[B.] Itivuttaka-dutiyavagga

[C.] Dhammapada-dhammaṭṭhavagga

[D]. Suttanipāta-sahiyasutta

2. Ācikkhāhi - machasaṃ

[BJT Page 160] [\x 160/]

Tathā hi te vidito esa dhammoti: tathāhi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa

dhammoti 'tathā hi to vidito esa dhammo''

Tenāha so brāhmaṇo:

''Yaṃ taṃ apucchimha akittayī no

Aññaṃ taṃ pucchāma tadiṅgha brūhi,

Kathannu dhīrā vitaranti oghaṃ

Jātijaraṃ1 sokapariddavañca,

Taṃ me munī sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo''ti.

4-5

Kittayissāmi te dhammaṃ (mettagūti bhagavā)

Diṭṭhe dhamme2 anitīhaṃ3

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ

Kittayissāmi te dhammanti: 'dhamma'nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ

sātthaṃ savyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne4

cattāro sammappadhāne5 cattāro iddhipāde6 pañcindriyāni pañca balāni sattabojjhaṅge7

ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ kittayissāmi,

ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi

uttānīkarissāmi pakāsessāmīti kittayissāmi te dhammaṃ' mettagūti bhagavāti bhagavā taṃ

brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

Diṭṭhe dhamme anitīhanti: 'diṭṭhe dhamme'ti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme

tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme, sabbe saṃkhārā aniccāti diṭṭhe dhamme

ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme, sabbe

saṃkhārā dukkhāti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte

dhamme vibhāvite dhamme, sabbe dhammā anattā'ti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite

dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme, yaṃ kiñci samudayadhammaṃ

sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme

vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti evampi 'diṭṭhe dhamme'. 9 Athavā dukkhe diṭṭhe

dukkhaṃ kittayissāmi, 10 samudaye diṭṭhe samudayaṃ

1. Jāti jaraṃ-machasaṃ, jātijaraṃ-syā

2. Diṭṭheva dhamme-va, su

3. Anītihaṃ-machasaṃ, syā

4. Satipaṭṭhānaṃ-va, ka

5. Sammappadhānā-va, ka

6. Iddhipāda-va, ka

7. Sattabojjhaṅgā-va, ka

8. Tirīte-syā

9. Diṭṭha dhamme kathayissāmi-machasaṃ, syā

10. Kathayissāmi-va, ka, vī, -machasaṃ, syā

[BJT Page 162] [\x 162/]

Kittayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kittayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kittayissāmī'ti

evampi 'diṭṭhe dhamme'. Athavā diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ

opanayikaṃ1 paccattaṃ veditabbaṃ viññūhīti evampi 'diṭṭhe dhamme'. Anitīhanti na

itihītihaṃ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na

ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakhantiyā sāmaṃ sayaṃ abhiññāya attapaccakkhaṃ

dhammaṃ, taṃ kathayissāmīti 'diṭṭhe dhamme anitīhaṃ'.

Yaṃ viditvā sato caranti: yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

dhammā anattā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento.

Vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto

vattento pālento yapento yāpento. Citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Dhamme

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. So vuccati 'sato'. Caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpentoti 'yaṃ viditvā sato caraṃ'.

Tare loke visattikanti: 'visattikā' vuccati taṇhā,

'Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ '[A].

9Visattikāti kenaṭṭhena visattikā: visatāti2 visattikā, visālāti visattikā, visaṭāti visattikā3

visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā,

visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā. Visālā vā pana sā taṇhā

rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṃsāyaṃ sukhe cīvare

piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā, rūpadhātuyā,

arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave

1. Omaneyyakaṃ - machasaṃ

2. Visatoti visattikā-va, vī, ka

3. Visatāti visattikā-va, vī, ka

[A] dhammasaṅgaṇi-nikkhepakaṇḍa

[BJT Page 164] [\x 164/]

Saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave

pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu

visatā vitthātāti 'visattikā'. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā1 lokevetaṃ vīsattikaṃ sato tareyya,

uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti 'tare loke visattikaṃ.

Tenāha bhagavā:

Kittiyissāmi te dhammaṃ (mettagūti bhagavā)

Diṭṭhe dhamme anitīhaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattika'nti.

4-6

Taṃ cāhaṃ abhinandāmi

Mahesi dhammamuttamaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

Taṃ cāhaṃ abhinandāmīti: 'ta'nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ2 desanaṃ anusāsanaṃ

anusiṭṭhiṃ3 abhinandāmīti nandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi

patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti 'tañcāhaṃ abhinandāmi'.

Mahesi dhammamuttamanti: 'mahesī'ti mahesī bhagavā: mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi

gavesi pariyesīti 'mahesi' mahantaṃ samādhikkhandhaṃ mahantaṃ paññākkhandhaṃ -

mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ - mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi

pariyesīti 'mahesi'

1. Yā sā loke vīsattikā-syā

2. Byapathaṃ-syā

3. Anusiṭṭhaṃ-machasaṃ

Anusandhiṃ-va, vi, ka, pa, syā

[BJT Page 166] [\x 166/]

Mahato tamokāyassa1 padālanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato vipallāsassa

pabhedanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato taṇhāsallassa abbūhanaṃ2 esi gavesi

pariyesīti 'mahesi' mahato diṭṭhisaṅghāṭassa3 viniveṭhanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'.

Mahato mānadhajassa pātanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato abhisaṃkhārassa

vūpasamaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato oghassa nittharaṇaṃ esi gavesi pariyesīti

'mahesi'. Mahato bhārassa nikkhepanaṃ. 4 Esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato

saṃsāravaṭṭassa ucchedaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato santāpassa nibbāpanaṃ esi

gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ5 esi gavesi pariyesīti

'mahesi'. Mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahante

satipaṭṭhāne mahante sammappadhāne mahante iddhipāde - mahantāni indriyāni

mahantāni balāni - mahante bojjhaṅge - mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ - mahantaṃ

paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahesakkhehi6 vā sattehi esito

gavesito pariyesito kahaṃ buddho kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho'ti

'mahesi'.

Dhammamuttamanti 'dhammamuttamaṃ' vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ,

uttamanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammanti mahesi

dhammamuttamaṃ.

Yaṃ viditvā sato caranti: yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

dhammā anattā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci

samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento.

Vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto

vattento pālento yapento yāpento. Citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Dhamme

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. So vuccati 'sato'. Caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpentoti 'yaṃ viditvā sato caraṃ'.

1. Mahato mohakāyassa-pa-

2. Abbahanaṃ-machasaṃ

3. Diṭṭhīsaṅghātassa - machasaṃ

4. Nikkhepaniṃ-sa

5. Paṭippassaddhaṃ - machasaṃ

6. Mahesakkehivā-va-vi-ka

[BJT Page 168] [\x 168/]

Tare loke visattikanti: 'visattikā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. Visattikāti kenaṭṭhena visattikā: visatāti visattikā, visālāti visattikā,

visaṭāti visattikā visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā,

visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā.

Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase

pasaṃsāyaṃ sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre

kāmadhātuyā, rūpadhātuyā, arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave

asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave,

atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti

'visattikā'. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare

loke visattikanti loke vesā visattikā lokevetaṃ visattikaṃ sato tareyya, uttareyya patareyya

samatikkameyya vītivatteyyāti 'tare loke visattikaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Taṃ cāhaṃ abhinandāmi

Mahesi dhammamuttamaṃ,

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattika'nti.

4-7

Yaṃ kiñci sampajānāsi2 (mettagūti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyaṃ cāpi majjhe3

Etesu nandiñca nivesanañca

Panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe.

Yaṃ kiñci sampajānāsīti: yaṃ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti 'yaṃ

kiñci sampajānāsi. Mettagūti bhagavāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti

gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'mettagūti bhagavā. '

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti: 'uddhaṃ' vuccati4 anāgataṃ, 'adho' vuccati atītaṃ

'tiriyaṃcāpi majjheti paccuppannaṃ 'uddha'nti devaloko, 'adho'ti nirayaloko tiriyaṃ cāpi

majjheti manussaloko, athavā uddhanti kusalā dhammā, 'adho'ti akusalā dhammā tiriyaṃ

cāpi majjhe'ti abyākatā dhammā, 'uddha'nti arūpadhātu, 'adho'ti kāmadhātu, 'tiriyaṃ cāpi

majjhe'ti rūpadhātu, 'uddhanti sukhā vedanā, 'adho'ti dukkhā vedanā, 'tiriyaṃ cāpi majjhe'ti

adukkhamasukhā vedanā, 'uddha'nti uddhaṃ pādatalā 'adho'ti adho kesamatthakā, 'tiriyaṃ

cāpi majjhe'ti vemajjheti uddhaṃ adho tiriyaṃ cāpi majjhe. '

1. Loke vātaṃ visattikaṃ - va, vi, ka

2. Saṃjānāsi-pa

Saṃjānāmi-va-vi-ka

3. Tiriyaṃ vāpi-katthaci

4. Uddhanti - machasaṃ

[BJT Page 170] [\x 170/]

Etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭheti: 'etesū'ti ācikkhitesu

desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu. Nandi

vuccati taṇhā, ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. ''. 9Nivesananti dve nivesanā: taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca, katamā

taṇhānivesanā: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ

pariggahitaṃ mamāyitaṃ, idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama rūpā saddā

gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā khettā vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo2 raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati.

Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānivesanā. Katamā diṭṭhinivesanā: vīsativatthukā

sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā

diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ

titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho3 viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho

ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinivesanā.

Panujja viññāṇanti puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, apuññābhisaṅkhārasahagataṃ

viññāṇaṃ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ, etesu nandiyañca nivesanañca

abhisaṃkhārasahagatañca viññāṇaṃ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi

byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti 'etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṃ. '

Bhave na tiṭṭheti: 'bhavā'ti dve bhavā: kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo.

Katamo kammabhavo: puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro, ayaṃ

kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo: paṭisandhiko rūpaṃ vedanā1 saññā

saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhave na tiṭṭheti nandiñca

nivesanañca abhisaṃkhārasahagataṃ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca

punabbhavaṃ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamento kammabhave na

tiṭṭheyya, paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya, na paṭisandhike punabbhave na

tiṭṭheyya, na santiṭṭheyyāti 'panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe. '

Tenāha bhagavā:

''Yaṃ kiñci sampajānāsi (mettagūti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe,

Etesu nandiñca nivesanañca

Panujja viññāṇaṃ bhave na tiṭṭhe''ti

1. Rūpa vedanā-syā

[BJT Page 172] [\x 172/]

4-8

Evaṃvihārī sato appamatto

Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni,

Jātiṃ jaraṃ1 sokapariddavañca2

Idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ.

Evaṃvihārī sato appamattoti 'evaṃvihārī'ti: nandiñca nivesanañca

abhisaṃkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṃ pajahanto

vinodento byantīkaronto anabhāvaṃ gamentoti 'evaṃvihārī'. Satoti: catūhi kāraṇehi sato:

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato aparehipi catūhi kāraṇehi sato: asati

parivajjanāya sato: satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato: satipaṭipakkhānaṃ

dhammānaṃ hatattā sato: satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato. Aparehipi catūhi

kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato: satiyā vasitattā sato: satiyā pāguññatāya sato:

satiyā apaccoropanatāya sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satattā sato: santattā sato:

samitattā sato: santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato: dhammānussatiyā

sato: saṅghānussatiyā sato: sīlānussatiyā sato: cāgānussatiyā sato: devatānussatiyā sato:

ānāpānasatiyā sato: maraṇānussatiyā sato: kāyagatāsatiyā sato: upasamānussatiyā satoti. Yā

sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Iminā sati upeto

hoti samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno samannāgato. So vuccati sato.

Appamattoti: sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttī anikkhittachando

anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ

paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti3 yo tattha

chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ

padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu, kathāhaṃ

aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha

tattha paññāya anugaṇheyya, paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

paññākkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya, vimuttikkhandhaṃ paripūreyyaṃ,

paripūraṃ vā vimuttikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya,

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ

tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti3. Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī

ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto

appamādo kusalesu dhammesu, kathāhaṃ abhiññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne

vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ

sacchikareyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivānī ca sati ca

sampajaññañca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamatto appamādo kusalesu

dhammesū'ti 'evaṃvihārī sato appamatto.

1. Jāti jaraṃ-su

2. Sokaparidevaṃ ca-pana-ca

3. Anuggaṇheyyanti - machasaṃ

[BJT Page 174] [\x 174/]

Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitānīti: 'bhikkhū'ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho vā1

bhikkhu. Caranti: caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento.

Mamāyitānīti: dve mamattā: taṇhāmamattaṃ ca diṭṭhimamattaṃ ca.

Katamaṃ taṇhāmamattaṃ? Yāvatā taṇhāsaṃkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ idaṃ mamaṃ etaṃ mamaṃ ettakaṃ mamaṃ ettāvatā

mamaṃ mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ janapado koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, idaṃ

taṇhāmamattaṃ. Katamaṃ diṭṭhimamattaṃ? Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā

micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ

diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaññojanaṃ gāho

paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ

vipariyesagāho viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ 'yāthāvata'nti gāho

yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, idaṃ diṭṭhimamattaṃ. Taṇhāmamattaṃ pahāya

diṭṭhimamattaṃ paṭinissajitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā pariccajitvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti 'bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni. '

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavaṃ ca idheva vidvā pajaheyya dukkhanti: 'jātī'ti:

Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbanti

khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho. Jaranti: yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi

sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ

paripāko.

Sokoti: ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogavyasanena vā phuṭṭhassa rogavyasanena vā

phuṭṭhassa aññataraññatarena vā vyasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā

dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ anto soko anto parisoko anto dāho

anto paridāho cetaso parijjhāyanā domanassaṃ sokasallaṃ' paddarivanti2 ñātibyasanena vā

phuṭṭhassa, bhogavyasanena vā phuṭṭhassa rogavyasanena vā phuṭṭhassa sīlavyasanena

vā phuṭṭhassa diṭṭhivyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena vā vyasanena

samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo

ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ vācāpalāpo vippalāpo lālappo lālappanā

lālāppitattaṃ.

Idhāti: imissā diṭṭhiyā -pe---------------- imasmiṃ loke. (Vidvāti): vijjāgato ñāṇī vibhāvī

medhāvī. Dukkhanti: jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ

sokaparidevadukkhaṃ domanassupāyāsadukkhaṃ. Jāti jaraṃ sokapariddavañca idheva vidvā

pajaheyya dukkhanti: vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca

sokapariddavañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti 'jātiṃ jaraṃ

sokapariddavañca idheva vidvā pajaheyya dukkhaṃ'.

Tenāha bhagavā:

''Evaṃvihārī sato appamatto

Bhikkhu caraṃ hitvā mamāyitāni

Jātiṃ jaraṃ sokapariddavañca

Idheva vidvā pajaheyya dukkha''nti.

4-9

Etābhinandāmi vaco mahesino

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkaṃ,

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ

Tathā hi te vidito esa dhammo.

Etābhinandāmi vaco mahesinoti: eta'nti: tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ3 desanā anusiṭṭhiṃ4

abhinandāmīti nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi

pihayāmi abhijappāmi. Mahesinoti mahesi bhagavā: mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi

pariyesīti mahesi. Mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṃ buddho kahaṃ

bhagavā, kahaṃ devadevo, 'kahaṃ narāsabho'ti mahesīti 'etābhinandāmi vaco mahesino'

1. Sekkho vā - pana, machasaṃ

2. Paridevoti - hèma

3. Byapathaṃ-va-vī-ka-syā

4. Anusiṭṭhaṃ - machasaṃ

[BJT Page 176] [\x 176/]

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkanti 'sukittita'nti sukittitaṃ su ācikkhitaṃ sudesitaṃ supaññapitaṃ

supaṭṭhapitaṃ suvivaritaṃ suvibhajitaṃ suuttānīkataṃ supakāsitanti 'sukittitaṃ'.

Gotama nupadhīkanti upadhī vuccanti1 kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.

Upadhipahānaṃ upadhivūpasamaṃ upadhipaṭinissaggaṃ upadhipaṭippassaddhiṃ2 amataṃ

nibbānanti 'sukittitaṃ gotamanūpadhīkaṃ'.

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhanti' 'addhā'ti ekaṃsavacanaṃ3 nissaṃsayavacanaṃ

nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ4 apannakavacanaṃ

avatthānavacanametaṃ 'addhā'ti bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti. Pahāsi dukkhanti jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ

maraṇadukkhaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pahāsi pajahi vinodesi

byantīkarosi anabhāvaṃ gamesīti 'addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṃ'.

Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammo

ti 'tathā hi te vidito esa dhammo'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Etābhinandāmī vaco mahesino

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkaṃ,

Addhāhi bhagavā pahāsi dukkhaṃ

Tathā hi te vidito esa dhammo''ti.

4-10

Te cāpi nūna pajaheyyu dukkhaṃ5

Ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ6 ovadeyya,

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgaṃ

Appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya.

Te cāpi nūna pajaheyyu dukkhanti: 'tecāpī'ti: khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca

gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca7 manussā ca. Pajaheyyu dukkhanti jātidukkhaṃ

jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ pajaheyyuṃ vinodeyyuṃ byantīkareyyuṃ

anabhāvaṃ gameyyunti 'te cāpi nūna pajaheyyu dukkhaṃ'.

1. Vuccati-va-vi-ka

2. Upadhipaṭippassaddhaṃ - machasaṃ

3. Ekaṃsādhivacanaṃ-va-vī-ka

4. Nirodhavacanaṃ-va-vī-ka-machasaṃ-pana

5. Pajaheyya dukkhaṃ-va-vī-ka

Nūnappajaheyyu dukkhaṃ - machasaṃ

6. Atthitaṃ-pana

7. Devatā ca-pa-va-ka

[BJT Page 178] [\x 178/]

Ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyyāti: 'yeti: khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca

gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca. Tvantī: bhagavantaṃ bhaṇati. Munīti 'monaṃ'

vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā

upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā

bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ

paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena

samannāgato muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Aṭṭhitaṃ ovadeyyāti: aṭṭhitaṃ ovadeyya sakkaccaṃ ovadeyya, abhiṇhaṃ

Ovadeyya, punappunaṃ ovadeyya, anusāseyyāti ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya. '

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāganti: 'tanti' bhagavantaṃ bhaṇati. Namassāmīti kāyena vā

namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi,

dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi, garukaromi1, mānemi, pūjemi.

Sameccāti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṃ namassāmi.

Nāganti nāgo ca bhagavā, 'āguṃ na karotīti nāgo, na gacchantīti nāgo, na āgacchantīti nāgo.

Kathaṃ bhagavā āguṃ na karotīti nāgo: 'āgu' vuccati pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā

ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jarāmaraṇīyā.

12 ''Āguṃ na karoti kiñci loke (sabhiyāti bhagavā)

Sabbasaṃyoge visajja bandhanāni, 1

Sabbattha na sajjatī vimutto

Nāgo tādī pavuccate tathattā''ti. [A]

Evaṃ bhagavā 'āguṃ na karotīti nāgo.

Kathaṃ na bhagavā na gacchatīti nāgo: bhagavā na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ

gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na

dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena

gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena

gacchati, na vaggehi dhammehi sāyati, nīyyati vuyhati saṃharīyati. Evaṃ bhagavā 'na

gacchatī'ti nāgo.

1. Garuṃ karomi - machasaṃ

2. Sabbasaṃyojanā visajja-va-vi-ka-pana

[A.] Suttanipāta-sahiyasutta

[BJT Page 180] [\x 180/]

Kathaṃ bhagavā na āgacchatīti nāgo: sotāpattimagge ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na

pacceti, na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena - anāgāmimaggena - arahattamaggena ye

kilesā pahīnā te kilese na puneti, na pacceti na paccāgacchati. Evaṃ na āgacchatī'ti 'nāgoti'.

'Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgaṃ'.

Appeva maṃ bhagavā ovadeyyāti. Appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya, sakkaccaṃ

ovadeyya, punappunaṃ ovadeyya, anusāseyyāti 'appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyya'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Te cāpi nūna pajaheyyu dukkhaṃ

Ye tvaṃ munī aṭṭhitaṃ ovadeyya,

Taṃ taṃ namassāmi samecca nāgaṃ

Appeva maṃ bhagavā aṭṭhitaṃ ovadeyyā''ti.

Yaṃ brāhmaṇaṃ vedaguṃ1 ābhijaññā

Akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ,

Addhā hi so oghamimaṃ atāri

Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho.

Yaṃ brāhmaṇaṃ vedaguṃ ābhijaññāti 'brāhmaṇo'ti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā

brāhmaṇo: sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti,

rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti

pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ

jātijarāmaraṇīyā.

1. Vedagumābhijaññā - machasaṃ

Vedagumabhijaññā-va-vi-ka

[BJT Page 182] [\x 182/]

13. ''Bāhetvā sabbapāpakāni (sahiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā''[a]

Vedagūti: 'vedo' vuccati catusu maggesu ñāṇaṃ paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ

dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi, bhagavā tehi vedehi

jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto

vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto

abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato

nibbānappatto. Vedānaṃ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṃ vā

dhammānaṃ viditattā vedagū: sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, rāgo - doso - moho - māno vidito

hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā

āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā:

''Vedāni viceyya kevalāni (sabhiyāti bhagavā)

Samaṇānaṃ yānipattha2 brāhmaṇānaṃ

Sabba vedanāsu vītarāgo

Sabbaṃ vedamaticca vedagū so.

Ābhijaññāti abhijāneyya, ājāneyya, vijāneyya, paṭivijāneyya, paṭivijjheyyāti 'yaṃ brāhmaṇaṃ

vedaguṃ ābhijaññā. '

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti: 'akiñcanaṃ' ti: rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ

mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Yassete kiñcanā pahīnā

samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati

'akiñcano'. Kāmāti: uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā,

attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu

hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ

ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Bhavāti: dve bhavā: kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo:

puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro, ayaṃ kammabhavo. Katamo

paṭisandhiko punabbhavo: paṭisandhiko rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ

paṭisandhiko punabbhavo.

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti: akiñcanaṃ puggalaṃ kāmabhave ca asattaṃ alaggaṃ

alaggitaṃ apaḷibuddhaṃ nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ1 visaṃyuttaṃ vimariyādīkatena

cetasā viharantanti 'akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ'

Addhā hi so oghamimaṃ atārīti: 'addhā'ti: ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ

nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apannakavacanaṃ

avatthāpanavacanametaṃ 'addhā'ti. Oghanti: kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ.

Atārīti: atari uttari patari samatikkami. Vītivattayīti 'addhā hi so oghamimaṃ atāri. '

[A.] Suttanipāta - sahiyasutta

1. Vippayuttaṃ-a-va-vī-ka-pana

[BJT Page 184] [\x 184/]

Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkhoti: 'tiṇṇo'ti: kāmoghaṃ tiṇṇo, 1 bhavoghaṃ tiṇṇo,

diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, saṃsārapathaṃ tiṇṇo, uttiṇṇo nittiṇṇo2 atikkanto

samatikkanto vītivatto,

So vutthavāso3 ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo

uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.

Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato,

abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ

bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko

niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso (paramappattipatto). 4

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

1. Otiṇṇo-pana

2. Nitthiṇṇo - machasaṃ

3. Vuṭṭhavāso-syā

4. Paramapattippatto - machasaṃ

[BJT Page 186] [\x 186/]

Asekhena samādhikkhandhena samannāgato ṭhito paññākkhandhena samannāgato ṭhito

vimuttikkhandhena samannāgato ṭhito vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito.

Saccaṃ sampaṭipādiyitvā1 ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito.

Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya2 ṭhito. Mettāya

pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā ṭhito upekkhāya

parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya3, parisuddhiyā ṭhito,

vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā4 ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito,

āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante

ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave

ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

14. ''Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇa6saṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

Tiṇṇo ca pāranti 'pāraṃ' vuccati amataṃ nibbānaṃ ''yo so sabbasaṃkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ'' so pāragato pārappatto7

antagato antappatto8. Koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato

vosānappatto tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato

abhayappatto accutagato accutappatto9 amatagato amatappatto10 nibbānagato

nibbānappatto so vutthavāso ciṇṇacaraṇo11 gataddho gatadiso gatakoṭiko

pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo

sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho

sacchikato abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ,

bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho

abbūḷhesiko niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Asekhena samādhikkhandhena - paññākkhandhena - vimuttikkhandhena -

vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ

samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ

samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya -

muditāya - upekkhāya parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya,

parisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito,

dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito,

paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante

ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

''Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇa6saṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

'Tiṇṇo ca pāraṃ'.

Akhiloti rāgo khilo doso khilo moho khilo kodho khilo upanāho khilo makkho khilo, paḷāso

khilo, issā khilo, macchariyaṃ khilo, māyā khilo, sāṭheyyaṃ khilo, thambho khilo, sārambho

khilo, māno khilo, atimāno khilo, mado khilo, pamādo khilo, sabbe kilesā khilā, sabbe

duccaritā khilā, sabbe darathā khilā, sabbe pariḷāhā khilā, sabbe santāpā khilā,

sabbākusalābhisaṃkhārā khilā, yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati 'akhilo'.

1. Paṭipādiyitvā-syā

2. Vimuttipaṭisevanatāya - machasaṃ

3. Akammaññatāya-syā

4. Santussitattā - machasaṃ

5. Pacchimako bhave - machasaṃ, syā

6. Jātijarāmaraṇa-syā

7. Pāraṃgato pāraṃpatto-va-vi-ka

8. Antaṃgato antaṃpatto va-vi-ka

9. Accutaṃgato accutapatto-pa

Accantagato accantappatto-va-vi-ka

10. Amataṃgato-amatappatto-panana

11. So vuccati ciṇṇacaraṇo-pana

[BJT Page 188] [\x 188/]

Akaṅkhoti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā,

dukkhanirodhagāmiṇiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā,

pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā

evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho

saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ1 cittassa

manovilekho. Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati 'akaṅkhoti' tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho'.

Tenāha bhagavā:

''Yaṃ brāhmaṇaṃ vedaguṃ ābhijaññā

Akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ,

Addhā hi so oghamimaṃ atāri

Tiṇṇo ca pāraṃ akhilo akaṅkho''ti.

4-12

Vidvā ca yo vedagu naro idha

Bhavābhave saṅgamimaṃ visajja,

So vītataṇho anīgho nirāso

Atāri2 so jātijaranti brūmi.

Vidvā ca yo vedagū naro idhāti 'vidvā'ti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. Yo ti yādiso

-pe-----------------

Devo vā manusso vā. Vedagūti 'vedā' vuccanti catusu maggesu ñāṇaṃ ''paññā paññindriyaṃ

paññābalaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi, '' tehi vedehi

jātijarāmaraṇassa antagato antappatto3 koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto

vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto lenagato lenappatto saraṇagato saraṇappatto

abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato

nibbānappatto. 'Vedānaṃ vā antagato'ti vedagū, 'vedehi vā antagato'ti vedagū' sattannaṃ vā

dhammānaṃ4 viditattā vedagū: sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā - sīlabbataparāmāso -

rāgo - doso - moho - māno vidito hoti, viditāssa5 honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā

ponobhavikā6 sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā:

1. Chambhittataṃ - machasaṃ, syā

2. Attāri-syā

3. Attaṃgato antaṃpatto-va-vi-ka

4. Sattannaṃ dhammānaṃ-katthaci

5. Vidikassa-va-vi-ka

6. Ponabbhavikā-va-vi-ka

[BJT Page 190] [\x 190/]

15. ''Vedāni viceyya kevalāni (sabhiyāti bhagavā)

Samaṇānaṃ yāni patthī brāhmaṇānaṃ

Sabbavedanāsu vītarāgo

Sabbaṃ vedamaticca vedagū so[a]''ti. 2

Naroti: satto naro māṇavo poso puggalo jīvo jāgū3 jantu indagu hindagu manujo. Idhāti

imissā diṭṭhiyā (-pe)-------------------

Imasmiṃ manussaloke 'vidvā ca yo vedagū naro idha'.

Bhavābhave saṅgamimaṃ visajjāti - 'bhavābhave'ti: bhavābhave kammabhave punabbhave,

kāmabhave kammabhave kāmabhave punabbhave, rūpabhave kammabhave rūpabhave

punabbhave, arūpabhave kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabhave

punappunagatiyā punappunauppattiyā punappunapaṭisandhiyā4

punappunaattabhāvābhinibbattiyā. Saṅgāti sattasaṅgā: rāgasaṅgo dosasaṅgo mohasaṅgo māna

- diṭṭhi - kilesasaṅgo duccaritasaṅgo. Visajjāti: saṅge vossajitvā5 vā visajja, athavā saṅge

baddhe vibaddhe ābaddhe6 lagge laggite paḷibuddhe7 bandhane phoṭayitvā8 vā visajja,

yathā vayhaṃ vā rathaṃ vā sakaṭaṃ vā sandamānikaṃ vā sajjaṃ visajjaṃ karonti vikopenti,

evameva9 saṅge vossajitvā visajja athavā saṅge baddhe vibaddhe ābaddhe lagge laggite

paḷibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti 'bhavābhave saṅgamimaṃ visajja. '

So vītataṇho anīgho nirāso atāri so jātijaranti brūmīti 'taṇhā'ti: rūpataṇhā, saddataṇhā,

gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā, yassesā taṇhā pahīnā

samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati

vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho

paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto

sītibhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti so vītataṇho.

1. Yānidhatthi - machasaṃ

2. Sabbaveramaticca vedagunaro-va-vi-ka

3. Jātu-syā

4. Punappunaṃ gatiyā punappunaṃ uppattiyā

Punappunaṃ paṭisandhiyā-pana

5. Vosajjetvā - machasaṃ

6. Bandhe vibandhe ābandhe-syā

Vosajjetvā - machasaṃ

7. Paḷibandhe-sa

8. Mocayitvā cā-va-vi-ka-pa-syā

9. Evamete-pana

Evameva te - machasaṃ

[A.] Su-sabhiyasutta

[BJT Page 192] [\x 192/]

Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho, makkho

nīgho, paḷāso nīgho, issā nīgho, macchariyaṃ nīgho, māyā nīgho, sāṭheyyaṃ nīgho,

thambho nīgho, sārambho nīgho, māno nīgho, atimāno nīgho, mado nīgho, pamādo

nīgho, sabbe kilesā nīghā, sabbe duccaritā nīghā, sabbe darathā nīghā, sabbe pariḷāhā

nīghā, sabbe santāpā nīghā, sabbākusalābhisaṃkhārā 1 nīghā, yassete nīghā pahīnā

samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati

'anīgho' nirāsoti 'āsā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo

cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā

sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ,

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā

sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. '' Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati 'nirāso'. Jātīti ''yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ

tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbanti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ

paṭilābho.

Jaranti: yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ

valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccati jarā. So vītataṇho anīgho

nirāso atāri so jātijaranti brūmīti yo so vītataṇho ca anīgho ca nirāso ca so kho

jātijarāmaraṇaṃ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti, brūmi ācikkhāmi desemi

paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'so vītataṇho anīgho

nirāso atāri so jātijaranti brūmī. '

Tenāha bhagavā:

''Vidvā ca yo vedagū naro idha

Bhavābhave saṅgamimaṃ visajja,

So vītataṇho anīgho nirāso

Atāri so jātijaranti brūmī''ti

Saha gāthāpariyosānā1 ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hama'smīti.

Mettagū suttaniddeso catuttho

1. Pariyosāne-va-vi-ka-pana

[BJT Page 194] [\x 194/]

5. Dhotaka suttaniddeso

5-1

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ (iccāyasmā dhotako)

Vācā'bhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ,

Tava sutvāna nigghosaṃ

Sikkhe nibbānamattano.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta'nti 'pucchā'ti tisso pucchā: adiṭṭhajotanā pucchā,

diṭṭhasaṃsandanā pucchā vimaticchedanā pucchā, katamā adiṭṭhajotanā pucchā: pakatiyā

lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ tassa ñāṇāya

dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya. Pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā: pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ

vibhūtaṃ vibhāvitaṃ. Aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ

diṭṭhasaṃsandanā pucchā. Katamā vimaticchedanā pucchā: pakatiyā saṃsayapakkhanto. Hoti

vimatipakkhanto dveḷhakajāto evannu kho na nu kho kinnukho kathaṃnu kho'ti. So

vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi tisso pucchā: manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. Katamā

manussapucchā: manussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti: bhikkhū

pucchanti, bhikkhuṇiyo pucchanti, upāsikā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno

pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti,

gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti, ayaṃ manussapucchā. Katamā amanussapucchā:

amanussā buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṃkamitvā pañhaṃ pucchanti: nāgā pucchanti,

supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti. Gandhabbā pucchanti, mahārājāno

pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devā pucchanti, ayaṃ amanussapucchā.

Katamā nimmitapucchā: yaṃ bhagavā rūpaṃ abhinimmināti manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ

ahīnindriyaṃ, taṃ so nimmito[I] buddhaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati,

bhagavā vissajjeti. Ayaṃ nimmitapucchā. Imā tisso pucchā.

Aparāpi 'tisso pucchā: attatthapucchā paratthapucchā ubhayatthapucchā. Aparāpi tisso

pucchā: diṭṭhadhammikatthapucchā samparāyikatthapucchā paramatthapucchā. Aparāpi

tisso pucchā: anavajjapucchā nikkilesatthapucchā vodānatthapucchā: aparāpi tisso pucchā:

atītapucchā anāgatapucchā paccuppannapucchā. Aparāpi tisso pucchā: kusalapucchā

akusalapucchā avyākatapucchā. Aparāpi tisso pucchā: satipaṭṭhānapucchā

sammappadhānapucchā iddhipādapucchā. Aparāpi tisso pucchā indriyapucchā balapucchā

bojjhaṅgapucchā. Aparāpi tisso pucchā: maggapucchā phalapucchā nibbānapucchāti.

Pucchāmi tanti: pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ, ajjhesāmi taṃ, pasādemi taṃ, kathayassu me'ti

'pucchāmi taṃ. ' Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti. 'Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ'.

Iccāyasmā dhotakoti: 'iccā'ti padasandhi3 padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Dhotakoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti.

'Iccāyasmā dhotako'.

Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhanti: tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ4

kaṅkhāmi abhikaṅkhāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. Mahesīti

mahesi bhagavā, mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti mahesi. Mahantaṃ

samādhikkhandhaṃ mahantaṃ paññākkhandhaṃ - mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ - mahantaṃ

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato tamokāyassa

padālanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esi gavesi

pariyesīti 'mahesi' mahato taṇhāsallassa abbūhanaṃ2 esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato

diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato mānadhajassa

pātanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato abhisaṃkhārassa vūpasamaṃ esi gavesi

pariyesīti 'mahesi'. Mahato oghassa nittharaṇaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato

bhārassa nikkhepanaṃ. Esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato saṃsāravaṭṭassa ucchedaṃ esi

gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato santāpassa nibbāpanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'.

Mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ5 esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato

dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahante satipaṭṭhāne mahante

sammappadhāne mahante iddhipāde - mahantāni indriyāni mahantāni balāni - mahante

bojjhaṅge - mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ - mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ

nibbānaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahesakkhehi6 vā sattehi esito gavesito pariyesito

kahaṃ buddho kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho'ti mahesīti

'vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ. '

Tava sutvāna nigghosanti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ sutvā suṇitvā

uggahetvā (upadhārayitvā) upalakkhayitvāti5 'tava sutvāna nigghosaṃ. '

1. Pucchāmīti-machasaṃ, syā,

2. Vivarāhi vibhajāhi - machasaṃ, syā,

3. Sarasandhi-va-vi-ka-

4. Anusāsanaṃ, anusiṭṭhaṃ-machasaṃ,

Anusatthiṃ sa,

5. Upasallakkhīyitvā-va-ka

[BJT Page 196] [\x 196/]

Sikkhe nibbānamattanoti: 'sikkhā'ti tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā

adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi

savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati.

Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ

samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca

viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti

'upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca

pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhaṃ

asukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ

adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodho'ti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

āsavanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattoti attano rāgassa nibbāpanāya dosassa

nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya upanāhassa nibbāpanāya,

makkhassa nibbāpanāya, paḷāsassa nibbāpanāya, issāya nibbāpanāya, macchariyassa

nibbāpanāya, māyāya nibbāpanāya, sāṭheyyassa nibbāpanāya, sabbakilesānaṃ nibbāpanāya,

sabbaduccaritānaṃ nibbāpanāya, sabbadarathānaṃ nibbāpanāya, sabbapariḷāhānaṃ

nibbāpanāya, sabbasantāpānaṃ nibbāpanāya, sabbā kusalābhisaṅkhārānaṃ samāya

upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭippassaddhiyā adhisīlampi

sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo, āvajjanto

sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ

samādahanto1 sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto

sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto

sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya,

pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ

sacchikaronto sikkheyya, ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti 'sikkhe

nibbānamattano. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi me taṃ (iccāyasmā dhotako)

Vātābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṃ,

Tava sutvāna nigghosaṃ

Sikkhe nibbānamattano''ti.

5-2

Tena hātappaṃ karohi (dhotakāti bhagavā)

Idheva nipako sato,

Ito sutvāna nigghosaṃ

Sikkhe nibbānamattano.

Tena hātappaṃ karohīti ātappaṃ karohi, ussāhaṃ karohi, ussoḷhiṃ karohi, thāmaṃ karohi,

dhitiṃ karohi, viriyaṃ karohi, chandaṃ janehi. Saṃjanehi upaṭṭhapehi samuṭṭhapehi

nibbattehi abhinibbattehīti 'tena hātappaṃ karohi. '

1. Cittaṃ adhiṭṭhahanto-pana

Cittaṃ paṭṭhahanto-va-vi-ka

[BJT Page 198] [\x 198/]

Dhotakāti bhagavāti: bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati. Bhagavāti

gāravādhivacanametaṃ: apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti

bhagavā: bhaggamānoti bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā:

bhaggakilesoti bhagavā: bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ

antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā

bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni

manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti dhotakāti bhagavā.

Idheva nipako satoti 'idhā'ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṃ ādāye

imasmiṃ dhamme imasmiṃ vinaye imasmiṃ dhammavinaye imasmiṃ pāvacane imasmiṃ

brahmacariye imasmiṃ satthusāsane imasmiṃ attabhāve imasmiṃ manussaloke. Nipakoti

nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Satoti catūhi kāraṇehi sato:

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato aparehipi catūhi kāraṇehi sato: asati

parivajjanāya sato: satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato: satipaṭipakkhānaṃ

dhammānaṃ hatattā sato: satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato. Aparehipi catūhi

kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato: satiyā vasitattā sato: satiyā pāguññatāya sato:

satiyā apaccoropanatāya sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satattā sato: santattā sato:

samitattā sato: santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato: dhammānussatiyā

sato: saṅghānussatiyā sato: sīlānussatiyā sato: cāgānussatiyā sato: devatānussatiyā sato:

ānāpānasatiyā sato: maraṇānussatiyā sato: kāyagatāsatiyā sato: upasamānussatiyā satoti. Yā

sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Iminā sati upeto

hoti samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno samannāgato. So vuccati sato'ti

'idheva nipako sato'.

Ito sutvāna nigghosanti ito mayhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ1 sutvā suṇitvā

uggahetvā2 (upadhārayitvā) upalakkhayitvāti 'ito sutvāna nigghosaṃ. '

Sikkhe nibbānamattanoti: 'sikkhā'ti tisso sikkhā: adhisīlasikkhā adhicittasikkhā

adhipaññāsikkhā.

Katamā adhisīlasikkhā? Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati

ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu.

Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho, sīlaṃ patiṭṭhā ādi caraṇaṃ saṃyamo

saṃvaro mukhaṃ pamukhaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ adhisīlasikkhā.

Katamā adhicittasikkhā? Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi

savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharati.

Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ

samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyajjhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca

viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti

'upekkhako satimā sukhavihārī'ti taṃ tatiyajjhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca

pahāṇā dukkhassa ca pahāṇā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhaṃ

asukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ

adhicittasikkhā.

Katamā adhipaññāsikkhā? Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya

samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. So idaṃ dukkhanti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodho'ti

yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ

āsavanirodho'ti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti yathābhūtaṃ

pajānāti. Ayaṃ adhipaññāsikkhā. Nibbānamattoti attano rāgassa nibbāpanāya dosassa

nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya upanāhassa nibbāpanāya,

makkhassa nibbāpanāya, paḷāsassa nibbāpanāya, issāya nibbāpanāya, macchariyassa

nibbāpanāya, māyāya nibbāpanāya, sāṭheyyassa nibbāpanāya, sabbakilesānaṃ nibbāpanāya,

sabbaduccaritānaṃ nibbāpanāya, sabbadarathānaṃ nibbāpanāya, sabbapariḷāhānaṃ

nibbāpanāya, sabbasantāpānaṃ nibbāpanāya, sabbā kusalābhisaṅkhārānaṃ samāya

upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭippassaddhiyā adhisīlampi

sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo, āvajjanto

sikkheyya, jānanto sikkheyya, passanto sikkheyya, paccavekkhanto sikkheyya, cittaṃ

samādahanto sikkheyya, saddhāya adhimuccanto sikkheyya, viriyaṃ paggaṇhanto

sikkheyya, satiṃ upaṭṭhapento sikkheyya, cittaṃ samādahanto sikkheyya, paññāya pajānanto

sikkheyya, abhiññeyyaṃ abhijānanto sikkheyya, pariññeyyaṃ parijānanto sikkheyya,

pahātabbaṃ pajahanto sikkheyya, bhāvetabbaṃ bhāvento sikkheyya, sacchikātabbaṃ

sacchikaronto sikkheyya, ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti 'sikkhe

nibbānamattano. '

Tenāha bhagavā:

''Tena hātappaṃ karohi (dhotakāti bhagavā)

Idheva nipako sato,

Ito sutvāna nigghosaṃ

Sikkhe nibbānamattano''ti.

1. Anusāsanaṃ anusiṭṭhaṃ - machasaṃ

2. Uggahitvā-pana-uggaṇhitvā - machasaṃ

[BJT Page 200] [\x 200/]

5-3

Passāmahaṃ devamanussaloke

Akiñcanaṃ brāhmaṇaṃ irīyamānaṃ1

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu

Pamuñca maṃ sakka kathaṅkathāhi.

Passāmahaṃ devamanussaloketi 'devā'ti tayo devā: sammutidevā uppattidevā visuddhidevā.

Katame sammutidevā: sammutidevā vuccanti rājāno ca rājakumārā ca deviyo ca ime

vuccanti sammutidevā. Katame uppattidevā: uppattidevā vuccanti catummahārājikā devā

tāvatiṃsā devā yāmā devā tusitā devā nimmāṇaratī devā paranimmitavasavattī devā

brahmakāyikā devā, ye ca devā taduttariṃ2 ime vuccanti uppattidevā. Katame visuddhidevā:

visuddhidevā vuccanti tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā, ye ca paccekasambuddho3 ime

vuccanti visuddhidevā, bhagavā sammutidevānaṃ ca uppattidevānaṃ ca visuddhidevānaṃ

ca devo ca atidevo ca devātidevo ca sīhasīho nāganāgo gaṇigaṇī munimunī rājarājā.

Passāmahaṃ devamanussaloketi manussaloke devaṃ passāmi atidevaṃ passāmi devātidevaṃ

passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti 'passāmahaṃ deva manussaloke. '

Akiñcanaṃ brāhmaṇaṃ irīyamānanti 'akiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ

mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, te kiñcanā buddhassa

bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā4 āyatiṃ anuppādadhammā.

Tasmā buddho akiñcano. Brāhmaṇoti bhagavā sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo:

sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito

hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā

dhammā saṅkilesikā ponobhavikā5 sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. Brāhmaṇa iriyamāṇaṃ-va-vī-ka

Brāhmaṇaviriya mānaṃ - machasaṃ

2. Taduttari - machasaṃ, syā

3. Paccekabuddhā - machasaṃ

4. Anabhāvaṃkatā-ma cha maṃ, syā

5. Ponabbhavīkā-pana-ka-

[BJT Page 202] [\x 202/]

1 ''Bāhetvā1 sabbapāpakāni (sahiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate2 sa brahmā. ''[A]

Iriyamānanti carantaṃ viharantaṃ irīyantaṃ3 vattentaṃ pālentaṃ yapentaṃ yāpentanti

'akiñcanaṃ brāhmaṇaṃ irīyamānaṃ. '

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhūti 'tanti' bhagavantaṃ bhaṇati. Namassāmīti kāyena vā

namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi,

dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garukaromi mānemi pūjemi.

Samantacakkhūti 'samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṃ, bhagavā sabbaññutañāṇena

upeto samupeto upagato samupagato uppanno sampanno4 samannāgato.

2. ''Na tassa addiṭṭha5midatthi kiñcī

Atho aviññātamajānitabbaṃ

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti. [A]

'Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu'

Pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhīti 'sakkā'ti sakko bhagavā 'sakyakulā pabbajito'ti pi

sakko, athavā 'aḍḍho mahaddhano dhanavā'ti pi sakko, tassimāni dhanāni, seyyathīdaṃ6:

saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ

paññādhanaṃ (satipaṭṭhānadhanaṃ) sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ

indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhanaṃ,

imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahādhano dhanavāti'pi sakko.

1. Bāhitvā - machasaṃ

2. Pavuccati brahmā-va-vi-ka-

3. Iriyantaṃ - machasaṃ-syā

4. Pamuppanno-sa

Samuppanno - machasaṃ

5. Adiṭṭha-syā

6. Seyyathīdaṃ - machasaṃ

[A.] Suttanipāta-sahiya sutta

[BJT Page 204] [\x 204/]

Athavā sakko 'pahū visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī,

pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso, tipi sakko,

. 5'Kathaṅkathā' vuccati

Vicikicchā, dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā,

dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā , aparante kaṅkhā,

pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā

evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho

saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ1 cittassa

manovilekho.

. 5

Pamuñca maṃ sakka kathaṃkathāhīti muñca maṃ, pamuñca maṃ, mocehi maṃ pamocehi

maṃ, uddhara maṃ, samuddhara maṃ, uṭṭhāpehi maṃ, kathaṃkathāsallatoti 'pamuñca maṃ

sakka kathaṅkathāhi. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Passāmahaṃ deva manussaloke

Akiñcanaṃ brāhmaṇaṃ irīyamānaṃ,

Taṃ taṃ namassāmi samantacakkhu

Pamuñca maṃ sakka kathaṅkathāhī''ti.

5-4

Nāhaṃ sahissāmi3 pamocanāya

Kathaṅkathiṃ dhotaka kañci loke

Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno3

Evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresi.

Nāhaṃ sahissāmi pamocanāyāti nāhaṃ taṃ sakkomi muñcituṃ, pamuñcituṃ mocetuṃ

pamocetuṃ uddharituṃ samuddharituṃ4 uṭṭhāpetuṃ samuṭṭhāpetuṃ kathaṅkathāsallatoti

evampi nāhaṃ sahissāmi pamocanāya. Athavā na īhāmi, na samīhāmi, na ussahāmi, na

vāyamāmi na ussāhaṃ karomi, na ussoḷhiṃ karomi5, na thāmaṃ karomi, na dhitiṃ karomi,

na viriyaṃ karomi, na chandaṃ janemi, na sañjanemi, na nibbattemi na abhinibbattemi,

assaddhe6 puggale acchandake kusīte hīnaviriye appaṭipajjamāne dhammadesanāyāti

evampi 'nāhaṃ sahissāmi pamocanāya:

1. Chamhitattaṃ- - machasaṃ, syā, si

2. Samissāmi-syā

3. Ajānamāno-va. Vī, ka

4. Uddharāpetuṃ samuddharāpetuṃ-pana

5. Na ussoḷhi karomi-pa, va, vī-ka

6. Asadhe-pa-va-vi-ka

7. Acchindike - machasaṃ, syā

[BJT Page 206] [\x 206/]

Athavā natthañño koci mocetā, te yadi moceyyuṃ, sakena thāmena sakena balena sakena

viriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena attanā sammāpaṭipadaṃ

anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ

paṭipajjamānā moceyyunti1 evampi 'nāhaṃ sahissāmi pamocanāya' vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

'so vata cunda, attanā palipapalipanno paraṃ palipapalipannaṃ uddharissatīti netaṃ ṭhānaṃ

vijjati, so vata cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṃ damessati vinessati

parinibbāpessatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī''ti[a]

Evampi 'nāhaṃ sahissāmi pamocanāya'

Vuttampi hetaṃ bhagavatā:

3 1Attanāva kataṃ pānaṃ attanā saṃkilissati

Attanā akataṃ pāpaṃ attanāva visujjhati

Suddhi asuddhi paccattaṃ nāññamañño2 visodhaye'ti. [B]

Evampi 'nāhaṃ sahissāmi pamocanāya'.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Evameva kho brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṃ tiṭṭhati nibbānagāmī maggo tiṭṭhāmahaṃ

samādapetā, atha ca pana mama sāvakā mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā

appekacce accantaniṭṭhaṃ nibbānaṃ ārādhenti, ekacce nārādheti. Ettha kyāhaṃ brāhmaṇa,

karomi maggakkhāyī3 brāhmaṇa tathāgato, maggaṃ buddhā ācikkhanti, attanā

paṭipajjamānā muñceyyu''nti. [C]

Evampi 'nāhaṃ sahissāmi pamocanāya. '

1. Muṃceyyunti-pana, va, vī, ka

2. Nāñño aññaṃ-pa, vi, vī, ka

3. Maggamakkhāyi-pana

[A] majjhima nikāya-sallekha sutta

[B] dhammapada-attavagga

[C] majjhimanikāya-gaṇakamoggallāna sutta

[BJT Page 208] [\x 208/]

Kathaṅkathiṃ dhotaka (kañci) loketi kathaṅkathiṃ puggalaṃ 'sakaṅkhaṃ savilekhaṃ1

sadveḷhakaṃ savicikicchaṃ. Kañcīti kañci khattiyaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vessaṃ vā suddaṃ vā

gahaṭṭhaṃ vā pabbajitaṃ vā devaṃ vā manussaṃ vā. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke

khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi. 'Kathaṅkathiṃ dhotaka kañci loke, '

Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno2ti 'dhammaṃ seṭṭhaṃ' vuccati 'amataṃ nibbānaṃ' yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ.

Seṭṭhanti aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ dhammaṃ. Ājānamanoti

ājānamāno vijānamāno paṭivijānamāno paṭivijjhamānoti 'dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno. '

Evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresīti evaṃ tvaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ

tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti 'evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ

taresi. '

Tenāha bhagavā:

''Nāhaṃ sahissāmi pamocanāya (dhotakāti bhagavā)

Kathaṅkathiṃ dhotaka kañci loke,

Dhammañca seṭṭhaṃ ājānamāno

Evaṃ tuvaṃ oghamimaṃ taresī''ti.

5-5

Anusāsa brahme, karuṇāyamāno (iccāyasmā dhotako)

Vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ,

Yathāhaṃ ākāsova3 abyāpajjamāno4

Idheva santo asito careyyaṃ.

Anusāsa brahme, karuṇāyamānoti 'anusāsa brahme'ti anusāsa brahme, anugaṇha brahme,

anukampa brahmeti 'anusāsa brahme. ' Karuṇāyamānoti karuṇāyamāno anuddayamāno5

anurakkhamāno anugaṇhamāno anukampamānoti 'anusāsa brahme karuṇāyamāno. '

1. Sakhilaṃ - machasaṃ, syā

2. Ajānamāno-va, vī, ka

3. Ākāso va-syā

4. Abyāpajjhamāno-syā

5. Anudayamāno - machasaṃ

[BJT Page 210] [\x 210/]

Vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññanti 'vivekadhammaṃ' vuccati amataṃ nibbānaṃ. 'Yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ,

yamahaṃ vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ

adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ sacchikareyyanti 'vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ'

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamānoti yathā ākāso na pajjati1 na gaṇhāti2 na bajjhati na

paḷibajjhati evaṃ āpajjamāno3 agaṇhamāno abajjhamāno apaḷibajjhamānoti evampi ākāsova

abyāpajjamāno' yathā ākāso na rajjati lākhāya vā haliddiyā vā4 nīliyā vā5 mañjeṭṭhāya vā,

evaṃ arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti, evampi 'ākāsova abyāpajjamāno'.

Yathā ākāso na kuppati, na byāpajjati, na patitthiyati6 na paṭihaññati, evaṃ akuppamāno

abyāpajjamāno apatitthiyamāno apaṭihaññamānoti evampi 'ākāsova abyāpajjamāno'.

Idheva santo asito careyyanti: 'idheva santo'ti: idheva santo samāno, idheva nisinno samāno,

7 imasmiṃ yeva āsane nisinno samāno, imissāyeva parisāya nisinno samānoti, evampi

'idheva santo. ' Athavā idheva santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti evampi

'idheva santo'. Asitoti dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca, katamā taṇhānissayo:

yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ

mamāyitaṃ, idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama rūpā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettā vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca

koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā

aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhānissayo. Katamā diṭṭhi diṭṭhinissayo: vīsativatthukā

sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā

diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ

diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ

titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ

yāthāvatanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhinissayo. Taṇhānissayaṃ pahāya

diṭṭhinissayaṃ paṭinissajitvā cakkhuṃ anissito, sotaṃ anissito, ghānaṃ anissito jivhaṃ

anissito, kāyaṃ anissito, manaṃ anissito. Rūpe - sadde - gandhe - rase - phoṭṭhabbe -

dhamme - kulaṃ gaṇaṃ āvāsaṃ lābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ sukhaṃ cīvaraṃ piṇḍapātaṃ

senāsanaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ kāmadhātuṃ rūpadhātuṃ arūpadhātuṃ

kāmabhavaṃ rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ saññābhavaṃ asaññābhavaṃ

nevasaññānāsaññābhavaṃ ekavokārabhavaṃ catuvokārabhavaṃ pañcavokārabhavaṃ atītaṃ

anāgataṃ paccuppannaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ sabbe dhamme asito anissito

anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṃyutto

vimariyādīkatena cetasā. Careyyanti careyyaṃ vihareyyaṃ irīyeyyaṃ vatteyyaṃ pāleyyaṃ

yapeyyaṃ yāpeyyanti 'idheva santo asito careyyaṃ. '

1. Na sajjati-pana, na ppajjati, syā

2. Na gaṇhati-machasaṃ

3. Asajjamāno-pana, va, vī, ka

4. Haliddena vā-syā

5. Nīlena vā-syā

6. Patilīyati-machasaṃ

Pathilīyati-syā

7. Idheva samāno-machasaṃ

[BJT Page 212] [\x 212/]

Tenāha so brāhmaṇo:

''Anusāsa brahme, karuṇāyamāno

Vivekadhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ,

Yathāhaṃ ākāsova abyāpajjamāno

Idheva santo asito careyya''nti.

5-6

Kittayissāmi te santiṃ (dhotakāti bhagavā)

Diṭṭhe dhamme1 anītihaṃ,

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

Kittayissāmi te santinti: rāgassa santiṃ dosassa santiṃ mohassa santiṃ kodhassa santiṃ

upanāhassa - makkhassa - paḷāsassa - issāya - macchariyassa - māyāya - sāṭheyyassa -

thambhassa - sārambhassa - mānassa - atimānassa - madassa - pamādassa - sabbakilesānaṃ

- sabbaduccaritānaṃ - sabbadarathānaṃ - sabbapariḷāhānaṃ - sabbasantāpānaṃ - sabbā

kusalābhisaṃkhārānaṃ santiṃ upasantiṃ vūpasantiṃ nibbutiṃ paṭippassaddhiṃ kittayissāmi,

pakittayissāmi ācikkhissāmi desissāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi

vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti 'kittayissāmi te santiṃ'

Dhotakāti bhagavāti 'dhotakā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'dhotakāti bhagavā. '

Diṭṭhe dhamme anītihanti 'diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme

vibhūte dhamme vibhāvite dhamme

'Sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

dhammā anattā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci

samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite

dhamme tīrite dhamme vibhāvite dhamme vibhūte dhammeti evampi diṭṭhe dhamme.

1. Diṭṭheva dhamme-pana-va-vi-ka

[BJT Page 214] [\x 214/]

Athavā dukkhe diṭṭhe dukkhaṃ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṃ kathayissāmi,

nirodhe diṭṭhe nirodhaṃ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṃ kathayissāmī'ti evampi

'diṭṭhe dhamme'. Athavā 'sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opanayikaṃ paccattaṃ

veditabbaṃ viññūhīti evampi 'diṭṭhe dhamme' anītihanti na itihītihaṃ1 na itikirāya na

paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na

diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṃ sayamabhiññātaṃ attapaccakkhadhammaṃ taṃ kathayissāmīti

'diṭṭhe dhamme anītiha'nti.

Yaṃ viditvā sato caranti: yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

dhammā anattā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci

samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento.

Vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto

vattento pālento yapento yāpento. Citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Dhamme

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. So vuccati 'sato'.

Caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpentoti 'yaṃ viditvā sato

caraṃ'.

Tare loke visattikanti: 'visattikā' vuccati taṇhā. ''Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Visattikāti kenaṭṭhena visattikā: visatāti visattikā, visālāti visattikā,

visaṭāti visattikā3 visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā,

visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā.

Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase

pasaṃsāyaṃ sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre

kāmadhātuyā, rūpadhātuyā, arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave

Saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave

pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu

visaṭā vitthatāti 'visattikā'. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke

āyatanaloke. Tare loke visattikanti loke vesā visattikā2 loke vetaṃ vīsattikaṃ3 sato tareyya,

uttareyya patareyya

Samatikkameyya vītivatteyyāti 'tare loke visattikaṃ.

Tenāha bhagavā:

''Kittayissāmi te santiṃ (dhotakāti bhagavā)

Diṭṭhe dhamme anītihaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikanti''.

1. Na itihanti-va, vi, ka

Itihītihaṃ - machasaṃ

2. Loke vā sā vīsattikā-pa, va, vi

3. Loke vā taṃvīsattikaṃ-va, vi, ka,

[BJT Page 216] [\x 216/]

5-7

Tañcāhaṃ abhinandāmi

Mahesi santimuttamaṃ

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ

Tañcāhaṃ abhinandāmīti 'taṃ'ti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ1 nandāmi,

abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti

'tañcāhaṃ abhinandāmi. '

Mahesi santimuttamanti: 'mahesī'ti mahesī2 bhagavā: mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi

pariyesīti 'mahesi' mahantaṃ samādhikkhandhaṃ mahantaṃ paññākkhandhaṃ - mahantaṃ

vimuttikkhandhaṃ - mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'

Mahato tamokāyassa padālanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato vipallāsassa

pabhedanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato taṇhāsallassa abbūhanaṃ esi gavesi

pariyesīti 'mahesi' mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'.

Mahato mānadhajassa pātanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato abhisaṃkhārassa

vūpasamaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato oghassa nittharaṇaṃ esi gavesi pariyesīti

'mahesi'. Mahato bhārassa nikkhepanaṃ. Esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato

saṃsāravaṭṭassa ucchedaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato santāpassa nibbāpanaṃ esi

gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ5 esi gavesi pariyesīti

'mahesi'. Mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahante

satipaṭṭhāne mahante sammappadhāne mahante iddhipāde - mahantāni indriyāni

mahantāni balāni - mahante bojjhaṅge - mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ - mahantaṃ

paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahesakkhehi6 vā sattehi esito

gavesito pariyesito kahaṃ buddho kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho'ti

mahesī. Santimuttamanti 'santi' vuccati amataṃ nibbānaṃ, ''yo so sabbasaṃkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ uttamanti aggaṃ seṭṭhaṃ

viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaranti' 'mahesī santi muttamaṃ. '

Yaṃ viditvā sato caranti: yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

dhammā anattā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci

samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento.

Vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto

vattento pālento yapento yāpento. Citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Dhamme

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. So vuccati 'sato'.

Caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpentoti 'yaṃ viditvā sato

caraṃ'.

Tare loke visattikanti 'visattikā' vuccati taṇhā. ''Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Visattikāti kenaṭṭhena visattikā: visatāti visattikā, visālāti visattikā,

visaṭāti visattikā3 visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā,

visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā.

Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase

pasaṃsāyaṃ sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre

kāmadhātuyā, rūpadhātuyā, arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave

asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave,

atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti

'visattikā'. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare

loke visattikanti loke vesā visattikā lokevetaṃ visattikaṃ sato tareyya, uttareyya patareyya

samatikkameyya vītivatteyyāti 'tare loke visattikaṃ.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Tañcāhaṃ abhinandāmi

Mahesī santimuttamaṃ,

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattika''nti.

1. Anusandhiṃ-va, vī, syā,

Anusiṭṭhaṃ-machasaṃ

2. Kiṃ mahesi-machasaṃ

[BJT Page 218] [\x 218/]

5-8

Yaṃ kiñci sampajānāsi' (dhotakāti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe,

Etaṃ viditvā2 saṅgoti loke

Bhavābhavāya mākāsi taṇhaṃ.

Yaṃ kiñci sampajānāsīti yaṃ kiñci sampajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti 'yaṃ

kiñci sampajānāsi'. Dhotakāti bhagavāti 'dhotakā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati.

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'dhotakāti bhagavā. '

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti 'uddha'nti anāgataṃ, adhoti atītaṃ, tiriyañcāpi majjheti

paccuppannaṃ. 'Uddha'nti devaloko, 'adho'ti apāyaloko, tiriyañcāpi majjheti manussaloko,

athavā uddhanti kusalā dhammā, 'adho'ti akusalā dhammā. 'Tiriyaṃ cāpi majjhe'ti abyākatā

dhammā. Uddhanti arūpadhātu, 'adho'ti kāmadhātu, tiriyañcāpi majjhe'ti rūpadhātu.

Uddhanti sukhā vedanā. 'Adho'ti dukkhā vedanā, tiriyañcāpi majjhe'ti adukkhamasukhā

vedanā. 'Uddha'nti uddhaṃ pādatalā 'adho'ti adho kesamatthakā, 'tiriyañcāpi majjhe'ti

vemajjheti uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe'.

Etaṃ viditvā saṅgoti loketi saṅgo eso lagganaṃ etaṃ bandhanaṃ etaṃ paḷibodho3 esoti ñatvā

jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'etaṃ viditvā saṅgoti loke. '

Bhavābhavāya mākāsi taṇhanti 'taṇhā ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Bhavābhāvāyāti bhavābhavāya kammabhavāya

punabbhavāya, kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya, rūpabhavāya

kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya, arūpabhavāya kammabhavāya arūpabhavāya

punabbhavāya punappunabhavāya punappunagatiyā4 punappunauppattiyā

punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā taṇhaṃ mākāsi, mā janesi mā

sañjanesi mā nibbattesi mābhinibbattesi, pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti

'bhavābhavāya mākāsi taṇhanti'.

Tenāha bhagavā:

''Yaṃ kiñci sampajānāsi (dhotakā'ti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyaṃ cāpi majjhe,

Etaṃ viditvā saṅgo'ti loke

Bhavābhavāya mākāsi taṇha''nti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hama'smīti.

Dhotaka sutta niddeso pañcamo.

1. Saṃjānāmi-va, mi

2. Evaṃ viditvā-pana

3. Palibodho-machasaṃ

4. Punappuna jātiyā-pana

[BJT Page 220] [\x 220/]

6. Upasīva suttaniddeso

6-1

Eko ahaṃ sakka, mahantamoghaṃ (iccāyasmā upasīvo)

Anissito no visahāmi tārituṃ

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu

Yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ.

Eko ahaṃ sakka mahantamoghanti 'eko'ti puggalo vā me dutiyo natthi, dhammo vā me

dutiyo natthi, yaṃ vā puggalaṃ nissāya, dhammaṃ vā nissāya mahantaṃ kāmoghaṃ

bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ patareyyaṃ samatikkameyyaṃ

vītivatteyyanti eko. Sakkāti sakko, bhagavā 'sakyakulā pabbajitoti'pi sakko. Athavā 'aḍḍho

mahaddhano dhanavāti'pi sakko. Tassimāni dhanāni, seyyathīdaṃ: saddhādhanaṃ

sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ

satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ

bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhanaṃ, imebhi anekehi

dhanaratanehi1 aḍḍho mahaddhano dhanavāti'pi sakko. Athavā sakko pahu visavī

alamatto2 sūro vīro3 vikkanto abhīru acchambhi anutrāsi apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso'tipi sakkoti 'eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ'.

Iccāyasmā upasīvoti 'iccā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ

'Āyasmā'ti. Piyavacanaṃ: upasīvoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti

vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti 'iccāyasmā upasīvo'.

Anissito no visahāmi tāritunti anissito'ti puggalaṃ vā anissito, dhammaṃ vā anissito, no

visahāmi, na ussahāmi, na sakkomi, na paṭibalo, mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ

diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarituṃ uttarituṃ patarituṃ samatikkamituṃ vītivattitunti 'anissito no

visahāmi tārituṃ'.

1. Dhammaratanehi-va, vi

2. Pahu vibhavī alamatto-va, vī, ka

3. Dhīro-va, vi

[BJT Page 222] [\x 222/]

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhūti 'ārammaṇa'nti ālambanaṃ1 nissayaṃ upanissayaṃ.

Brūhīti ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi.

Samantacakkhūhi 'samantacakkhu' vuccati sabbaññutañāṇaṃ, bhagavā tena

sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato uppanno2 sampanno3

samannāgato.

''Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci

Ato aviññātamajānitabbaṃ,

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti. [A]

'Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu. '

Yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyanti 'yaṃ nissito'ti yaṃ puggalaṃ vā nissito, dhammaṃ vā

nissito, mahantaṃ kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tareyyaṃ uttareyyaṃ

patareyyaṃ samatikkameyyaṃ vītivatteyyanti 'yaṃ nissito oghamimaṃ tareyyaṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Eko ahaṃ sakka mahantamoghaṃ (iccāyasmā upasīvo)

Anissito no visahāmi tārituṃ

Ārammaṇaṃ brūhi samantacakkhu

Yaṃ nissito oghamimaṃ tareyya''nti

6-2

Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satīmā (upasīvā'ti bhagavā)

Natthīti nissāya tarassu oghaṃ

Kāme pahāya virato kathāhi

Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa4.

Ākiñcaññaṃ pekkamāno satimāti so brāhmaṇo pakatiyā ākiñcaññāyatanasamāpattilābhī

santaṃ yeva5 nissayaṃ na jānāti 'ayaṃ me nissayo'ti tassa bhagavā nissayaṃ ca ācikkhati,

uttariñca niyyānapathaṃ. Ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā

tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato pekkhamāno dukkhato - rogato - gaṇḍato - sallato

- aghato - ābādhato - parato - palokato - ītito - uppaddavato - bhayato - upassaggato -

calato - pabhaṅguto - addhuvato - atāṇato - alenato - asaraṇato -

1. Ārammaṇaṃ ālambaṇaṃ - machasaṃ, syā

2. Uppanno - katthaci

3. Samupapanno - machasaṃ

4. Rattamahābhipassa - syā

5. Samāpattilābhīyeva - machasaṃ, syā

[A.] Paṭisambhidāmagga - ñāṇa kathā, indriya kathā

[BJT Page 224] [\x 224/]

Asaraṇībhūtato - rittato - tucchato - suññato - anattato - ādīnavato - vīparināmadhammato

- asārakato - aghamūlato vadhakato vibhavato' - sāsavato - saṅkhatato - mārāmisato -

jātidhammato - jarādhammato - vyādhidhammato - maraṇadhammato -

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato - saṃkilesikadhammato -

samudayadhammato - atthaṅgamato - assādato - ādīnavato - nissaraṇato - pekkhamāno

dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamāno. Satimāti ''yā sati anussati

paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ

sammāsati ayaṃ vuccati sati' imāya satiyā upeto hoti samupeto upagato samupagato

upapanno sampanno samannāgato, so vuccati satimāti 'ākiñcaññaṃ pekkhamāno satīmā. '

Upasīvāti bhagavāti 'upasīvā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati,

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'upasīvāti bhagavā. '

Natthīti nissāya tarassu oghanti 'natthi kiñcī'ti ākiñcaññāyatanasamāpatti' kiṃkāraṇā 'natthi

kiñcī'ti ākiñcaññāyatanasamāpatti viññāṇañcāyatanasamāpatti sato samāpajjitvā tato

vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāveti vyabhāveti2 antaradhāpeti3 'natthi kiñcī'ti passati,

taṃkāraṇā 'natthi kiñcī'ti ākiñcaññāyatanasamāpatti, taṃ nissāya3 upanissāya ālambanaṃ4

karitvā kāmoghaṃ bhavoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ tarassu uttarassu patarassu

samatikkamassu vītivattassūtī 'natthīti nissāya tarassu oghaṃ'.

Kāme pahāya virato kathāhīti 'kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

[BJT Page 224] [\x 224/]

Kāme pahāyāti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvāti kāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti

'kāme pahāya'. Virato kathāhīti 'kathaṃkathā' vuccati vicikicchā, dukkhe kaṅkhā,

dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā,

Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā , aparante kaṅkhā,

pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā

evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho

saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ6 cittassa

manovilekho. ' Kathaṃkathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto7

visaṃyutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti evampi 'virato kathāhi'. Athavā dvattiṃsāya

tiracchānakathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto7 visaṃyutto

vimariyādīkatena cetasā viharatīti evampi virato kathāhīti 'kāme pahāya virato kathāhi. '

1. Bhavato vibhavato-va, vi

2. Vibhāveti - machasaṃ, syā

3. Antaradhāyati-va, vi,

4. . . . Samāpattiṃ nissāya - machasaṃ

5. Ālambaṇaṃ - machasaṃ,

Ārammaṇaṃ, ālambaṇaṃ-syā

6. Chambhitattaṃ - machasaṃ, syā

7. Vippamutto - machasaṃ, va

[BJT Page 226] [\x 226/]

Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassāti 'taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā,

rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā 'nattaṃ' vuccati1 ratti, ahoti divaso, rattiñca

divā ca taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ

uppattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ2 vaṭṭakkhayaṃ passa,

abhipassa dakkha olokaya nijjhāya upparikkhāti 'taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassa. '

Tenāha bhagavā:

''Ākiñcaññaṃ pekkhamāno satīmā (upasīvāti bhagavā)

Natthīti nissāya tarassu oghaṃ,

Kāme pahāya virato kathāhi

Taṇhakkhayaṃ nattamahābhipassā''ti.

6-3

Sabbesu kāmesu yo vītarāgo (iccāyasmā upasīvo)

Ākiñcaññaṃ nissayo hitva maññaṃ3

Saññāvimokkhe parame'dhimutto

Tiṭṭhe nu so4 tattha anānuyāyi. 5

Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti: 'sabbesū'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ 'sabbesū'ti.

Kāmesūti 'kāmā'ti: uddānato dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame vatthukāmā?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā,

attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu

hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ

ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti sabbesu kāmesu yo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo

muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo (vikkhambhanatoti) 'sabbesu kāmesu yo vītarāgo.

'

Iccāyasmā upasīvoti 'iccā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Upasīvoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti

iccāyasmā upasīvo.

Ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññanti: heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā

atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito assito allīno6

upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti 'ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññaṃ. '

1. Rattanti-syā

2. Bhavasaṃsārakkhayaṃ-pa, va, vi

3. Hitvāmaññaṃ-va, vi, machasaṃ, -sa

4. Tiṭṭheyyaṃ so-va, vi,

5. Anānuvāyi-pa, va, vi-sa

6. Nissito allīno-va, vi, machasaṃ

[BJT Page 228] [\x 228/]

Saññāvimokkhe paramedhimuttoti 'saññāvimokkhā' vuccanti sattasaññāsamāpattiyo, yāvatā

saññāsamāpattī, tāsaṃ1 ākiñcaññāyatanasamāpatti vimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca

pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare

adhimuttavimokkhena adhimutto tatrādhimutto taccarito tabbahulo taggaruko tantinno

tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti 'saññāvimokkhe paramedhimutto. '

Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyīti 'tiṭṭhe nū'ti saṃsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā

anekaṃsapucchā 'evaṃ nu kho na nu kho kinnu kho kathannu kho'ti 'tiṭṭhe nu'. Tatthāti

ākiñcaññāyatane, anānuyāyī2ti anānuyāyī aviccamāno, 3 avigacchamāno

anantaradhāyamāno aparihāyamāno, athavā arajjamāno adussamāno amuyhamāno

akilissamānoti 'tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Sabbesu kāmesu yo vītarāgo (iccāyasmā upasīvo)

Ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññaṃ,

Saññāvimokkhe paramedhimutto

Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī''ti.

6-4

Sabbesu kāmesu yo vītarāgo (upasīvāti bhagavā)

Ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññaṃ,

Saññāvimokkhe paramedhimutto4

Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.

Sabbesu kāmesu so vītarāgoti 'sabbesū'ti sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ 'sabbesū'ti. Kāmesūti

'Kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti sabbesu kāmesu yo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo

muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti 'sabbesu kāmesu yo vītarāgo.

'

1. Saññāsamāpattīnaṃ-machasaṃ, syā

2. Anānuvāyi-katthaci

3. Adheva māno-syā

4. Paramevimutto-va, vi

[BJT Page 230] [\x 230/]

Upasīvāti bhagavāti 'upasīvā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati,

Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'upasīvāti bhagavā. '

Ākiñcaññaṃ nissayo hitvamaññanti heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā

atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṃ nissito assito allīno

upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti 'ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññaṃ'

Saññāvimokkhe paramedhimuttoti 'saññāvimokkhā' vuccanti sattasaññāsamāpattiyo, yāvatā

saññāsamāpattī tāsaṃ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca

pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare

adhimuttivimokkhenādhimutto tatrādhimutto taccarito tabbahulo taggaruko tantinno

tappoṇo tappabhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti 'saññāvimokkhe paramedhimutto. '

Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyīti 'tiṭṭheyyā'ti tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni, tatthāti

ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno1 anantaradhāyamāno

aparihāyamāno, athavā arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti 'tiṭṭheyya so

tattha anānuyāyī. '

Tenāha bhagavā:

''Sabbesu kāmesu yo vītarāgo (upasīvāti bhagavā)

Ākiñcaññaṃ nissito hitvamaññaṃ,

Saññāvimokkhe paramedhimutto

Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī''ti.

1. Adhigacchamāno-va, vi

[BJT Page 232] [\x 232/]

6-5

Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyi

Pūgampi vassānaṃ1 samantacakkhu,

Tattheva so sītisiyā2 vimutto

Cavetha3 viññāṇaṃ tathāvidhassa,

Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyīti sace so tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni: tatthāti

ākiñcaññāyatane. Anānuyāyīti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhānamāno

aparihāyamāno. Athavā arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti 'tiṭṭhe ce so

tattha anānuyāyī. '

Pūgampi vassānaṃ samantacakkhūti 'pūgampi vassāna'nti pūgampi vassānaṃ bahūni vassāni

bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni bahūni kappāni bahūni

kappasatāni bahūni kappasahassāni bahūni kappasatasahassāni. Samantacakkhūti

'samantacakkhu' vuccati sabbaññutañāṇaṃ, bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto

samupeto upagato samupagato uppanno sampanno samannāgato

''Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci

Ato aviññātamajānitabbaṃ,

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti

'Pūgampi vassānaṃ1 samantacakkhu'

Tattheva so sītisiyā vimutto cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassāti tattheva so

sītībhāvamanuppatto nicco dhuvo sassato aviparināmadhammo sassatisamaṃ tatheva

tiṭṭheyya. ' Athavā tassa viññāṇaṃ caveyya ucchijjeyya nasseyya vinasseyya na bhaveyya4

punabbhavapaṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā

vā'ti ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa5 sassatañca ucchedañca pucchati udāhu tattheva

anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyeyya athavā tassa viññāṇaṃ caveyya, puna

paṭisandhiviññāṇaṃ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā'ti

ākiñcaññāyatanaṃ upapannassa parinibbānañca paṭisandhiñca pucchati6. Tathāvidhassāti

tathāvidhassa tādisassa tassaṇṭhitassa7 tappakārassa tappaṭibhāgassa8 ākiñcaññāyatanaṃ

upapannassāti tattheva so sītisiyā vimutto cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassa'

Tenāha so brāhmaṇo:

''Tiṭṭhe ve so tattha anānuyāyī

Pūgampi vassānaṃ samantacakkhu,

Tattheva so sītisiyā vimutto

Cavetha viññāṇaṃ tathāvidhassā''ti.

1. Pūgampi vassāni-pa, va, vī, machasaṃ, pū

2. Tattheva hosīti-pana,

Tattheva sāpītiyā-va, vi

3. Bhāvetha-va, vi

4. Caveyya-pa, va, vi, ka

Bhaveyyāti-machasaṃ

5. Upapannassa-pana

6. Vuccati-pana

7. Tassatthitassa-pana

8. Tappaṭibhānassa-pana

[BJT Page 234] [\x 234/]

6-6

Accī yathā vātavegena khittā (upasīvā'ti bhagavā)

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.

Accī yathā vātavegena khittāti - 'acci' vuccati jālasikhā. Vātāti puratthimā vātā, pacchimā

vātā, uttarā vātā, dakkhiṇā vātā, sarajā vātā, arajā vātā, 1 sītā vātā, uṇhā vātā, parittā vātā,

adhimattā vātā, kāḷavātā, 2 verambhavātā, pakkhavātā, supaṇṇavātā, tālapaṇṇavātā,

vidhūpanavātā, vātavegena khittāti vātavegena khittā ukkhittā nunnā panunnā khambhitā

vikkhambhitāti 'acci yathā vātavegena khittā, 'upasīvāti bhagavā'.

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti - 'atthaṃ paletī'ti atthaṃ paleti, atthaṃ gameti, atthaṃ

gacchati, nirujjhati, vūpasamati, paṭippassambhati. Na upeti saṅkhanti saṅkhaṃ na upeti,

uddesaṃ na upeti, gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti, puratthimaṃ vā disaṃ gato,

pacchimaṃ vā disaṃ gato, uttaraṃ vā disaṃ gato, dakkhiṇaṃ vā disaṃ gato, uddhaṃ vā gato,

adho vā gato, tiriyaṃ vā gato, vidisaṃ vā gatoti so hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ

natthi yena saṅkhaṃ gaccheyyāti atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ.

. 7Evaṃ munī nāmakāyā vimuttoti 'eva'nti opammasampaṭipādanaṃ, munīti 'monaṃ' vuccati

ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā

paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā

pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato

muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

. 7

Nāmakāyā vimuttoti so muni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tadaṅgasamatikkamā

vikkhambhanappahānena pahīno, tassa munino bhavantaṃ āgamma cattāro ariyamaggā

paṭiladdhā honti, catunnaṃ ariyamaggānaṃ paṭiladdhattā nāmakāyo ca rūpakāyo ca

pariññātā honti, nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca pariññātattā nāmakāyā ca rūpakāyā ca

mutto vimutto suvimutto accantaṃ anupādāvimokkhenāti 'evaṃ, munī nāmākāyā vimutto.

'

1. Asarajāvātā-pana

2. Kāḷavātāti-pana-potthake natthi

[BJT Page 236] [\x 236/]

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti 'atthaṃ paletī'ti: anāpādisesāya nibbānadhātuyā

parinibbāyati, na upeti saṅkhanti: anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto saṅkhaṃ na

upeti uddesaṃ na upeti gaṇanaṃ na upeti, paṇṇattiṃ na upeti, khattiyoti vā brāhmaṇoti vā

vessoti vā suddoti vā gahaṭṭhoti vā pabbajitoti vā devoti vā manussoti vā rūpīti vā arūpīti

vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā so hetu natthi, paccayo natthi, kāraṇaṃ

natthi, yena saṅkhaṃ gaccheyyāti 'atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ. '

Tenāha bhagavā:

''Acci yathā vātavegena khittā (upasīvāti bhagavā)

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ,

Evaṃ munī nāmakāyā vimutto

Atthaṃ paleti na upeti saṅkhanti''.

6-7

Atthaṃ gato so uda vā natthi

Udāhu ve sassatiyā arogo,

Taṃ me munī sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo.

Atthaṃ gato so uda vā so natthīti: so atthaṃ gato udāhu natthi, so niruddho ucchinno

vinaṭṭhoti 'atthaṃ gato so uda vā so natthi'.

Udāhu vo sassatiyā arogoti 'udāhu nicco dhuvo sassato aviparināmadhammo sassatisamaṃ

tatheva tiṭṭheyyāti 'udāhu ve sassatiyā arogo. '

Taṃ me munī sādhu viyākarohīti 'ta'nti: yaṃ pucchāmi, yaṃ yācāmi, yaṃ ajjhesāmi, yaṃ

pasādemi. Munīti 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo

dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ

vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā

paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo

sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Sādhu viyākarohīti: sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi

uttānīkarohi pakāsehīti 'taṃ me munī sādhu viyākarohi'.

[BJT Page 238] [\x 238/]

Tathā hi te vidito esa dhammoti: tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa

dhammoti 'tathā hi te vidito esa dhammo'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Atthaṃ gato so uda vā so natthi

Udāhu ve sassatiyā arogo,

Taṃ me munī sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo''ti.

6-8

Atthaṃ gatassa na pamāṇamatthi (upasīvāti bhagavā)

Yena naṃ vajju1 taṃ tassa natthi,

Sabbesu dhammesu samūhatesu

Samūhatā vādapathāpi sabbe.

Atthaṃ gatassa na pamāṇamatthīti: 'atthaṃ gatassā'ti anupādisesāya nibbānadhātuyā

parinibbutassa rūpapamāṇaṃ natthi, vedanāpamāṇaṃ natthi, saññāpamāṇaṃ natthi,

saṃkhārapamāṇaṃ natthi, viññāṇapamāṇaṃ natthi. Natthi na (santi) na saṃvijjati

nūpalabbhati. Pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ

ñāṇagginā daḍḍhanti 'atthaṃ gatassa na pamāṇamatthi. Upasīvāti bhagavāti 'upasīvā'ti

bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati, bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'upasīvāti bhagavā. '

Yena naṃ vajju taṃ tassa natthīti: yena rāgena vadeyyuṃ, yena dosena vadeyyuṃ, yena

mohena vadeyyuṃ, yena mānena vadeyyuṃ, yāya diṭṭhiyā vadeyyuṃ, yena uddhaccena

vadeyyuṃ, yāya vicikicchāya vadeyyuṃ, yehi anusayehi vadeyyuṃ, rattoti vā duṭṭhoti vā

mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā

thāmagatoti vā te abhisaṅkhārā pahīnā, abhisaṅkhārānaṃ pahīnattā gatiyā yena vadeyyuṃ

nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā

arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā so hetu natthi, paccayo natthi,

kāraṇaṃ natthi, yena vadeyyuṃ katheyyuṃ bhaṇeyyuṃ dīpeyyuṃ vohareyyunti 'yena naṃ

vajju taṃ tassa natthi. '

1. Vajjuṃ - machasaṃ

[BJT Page 240] [\x 240/]

Sabbesu dhammesu samūhatesūti: sabbesu dhammesu sabbesu khandhesu sabbesu

āyatanesu sabbesu dhātusu1 sabbāsu gatisu sabbāsu upapattisu sabbāsu paṭisandhisu

sabbesu bhavesu sabbesu saṃsāresu sabbesu vaṭṭesu ūhatesu samūhatesu uddhatesu

samuddhatesu uppāṭitesu samuppāṭitesu pahīnesu samucchinnesu vūpasannesu

paṭippassaddhesu abhabbuppattikesu ñāṇagginā daḍḍhesūti 'sabbesu dhammesu

samūhatesu. '

Samūhatā vādapathāpi sabbeti: 'vādapathā' vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṃkhārā ca,

tassa vādā ca vādapathā ca adhivacanāni ca adhivacanapathā ca niruttī ca niruttipathā ca

paññattī ca paññattipathā ca ūhatā samūhatā uddhatā samuddhatā uppāṭitā samuppāṭitā

pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti

'samūhatā vādapathāpi sabbe. '

Tenāha bhagavā:

''Atthaṃ gatassa na pamāṇamatthi (upasīvāti bhagavā)

Yena naṃ vajju taṃ tassa natthi,

Sabbesu dhammesu samūhatesu

Samūhatā vādapathāpi sabbe''ti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko namassamāno nisinno

Hoti: 'satthā me bhante bhagavā sāvako' hama'smīti.

Upasīvasuttaniddeso chaṭṭho.

1. Sabbesu, dhātusu-machasaṃ

[BJT Page 242] [\x 242/]

7. Nanda suttaniddeso

7-1

Santi loke munayo (iccāyasmā nando)

Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu,

Ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti1

Udāhu ve jīvitenūppannaṃ2

Santi loke munayoti 'santī'ti santi saṃvijjanti atthi upalabbhanti. Loketi apāyaloke

manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Munayo ti munanāmakā ājīvakā

nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā, 'santi loke munayo' iccāyasmā nando.

Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsūti 'janā'ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā

ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Vadantīti kathentī bhaṇanti dīpayanti voharanti.

Tayidaṃ kathaṃsūti saṃsayapucchā, vimatipucchā, dveḷhapucchā, anekaṃsapucchā, evannu

kho na nu kho kinnu kho kathannu khoti 'janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu. '

Ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadantīti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā

upetaṃ samupetaṃ upagataṃ samupagataṃ upapannaṃ sampannaṃ3 samannāgataṃ muniṃ

vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti 'ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti'.

Udāhu ve jīvitenūpapannanti udāhu anekavidhalūkhajīvitānuyogena upetaṃ samupetaṃ

upagataṃ samupagataṃ uppannaṃ sampannaṃ samannāgataṃ muniṃ vadanti kathenti

bhaṇanti dīpayanti voharantīti 'udāhu ve jīvitenūpapannaṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Santi loke munayo (iccāyasmā nando)

Janā vadanti tayidaṃ kathaṃsu,

Ñāṇūpapannaṃ no muniṃ vadanti

Udāhu ve jīvitenūpapannaṃ''ti.

1. Munī no vadanti-machasaṃ, syā

Muniṃ no vadanti-sa

2. Jīvikenūpapannaṃ-syā

3. Samupapannaṃ-machasaṃ, syā

[BJT Page 244] [\x 244/]

7-2

Na diṭṭhiyā na sutiyā ñāṇena

Munīdha nanda, kusalā vadanti,

Visenikatvā anīghā nirāsā

Caranti ye te munayoti brūmi.

Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇenāti 'na diṭṭhiyā'ti na diṭṭhasuddhiyā, na sutiyāti na

sutasuddhiyā, na ñāṇenāti napi aṭṭhasamāpattiñāṇena, napi pañcābhiññāñāṇena, napi

micchāñāṇenāti 'na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena'.

Munīdha nanda kusalā vadantīti 'kusalā'ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā

paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā

indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā

diṭṭhasuddhiyā vā sutasuddhiyā vā aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā

micchāñāṇena vā diṭṭhena vā sutena vā upetaṃ samupetaṃ upagataṃ samupagataṃ

uppannaṃ sampannaṃ samannāgataṃ muniṃ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na

dīpayanti na voharantīti 'munīdha nanda kusalā vadanti. '

Visenikatvā anīghā nirāsā caranti ye te munayoti brūmīti: 'senā' vuccati mārasenā,

kāyaduccaritaṃ mārasenā, vacīduccaritaṃ mārasenā, manoduccaritaṃ mārasenā, rāgo

mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho mārasenā, upanāho mārasenā, makkho

mārasenā, paḷāso mārasenā, issā mārasenā, macchariyaṃ mārasenā, māyā mārasenā,

sāṭheyyaṃ mārasenā, thambho mārasenā, sārambho mārasenā, māno mārasenā, atimāno

mārasenā, mado mārasenā, pamādo mārasenā, sabbe kilesā mārasenā, sabbe duccaritā

mārasenā, sabbe darathā mārasenā, sabbe pariḷāhā mārasenā, sabbe santāpā mārasenā,

(sabbākusalābhisaṅkhārā) mārasenā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

1. ''Kāmā te paṭhamā senā dutiyā arati vuccati

Tatiyā khuppipāsā te catutthi taṇhā pavuccati.

2. Pañcamī1 thīnamiddhaṃ te chaṭṭhā bhiru pavuccati

Sattami vicikicchā te makkho thambho te aṭṭhamā2

1. Paṃcamaṃ-va, vi, machasaṃ syā.

2. Aṭṭhamo-machasaṃ, syā.

[BJT Page 246] [\x 246/]

3. Lābho siloko sakkāro micchāladdho ca yo yaso

Yo cattānaṃ samukkaṃse pare ca avajānati. 1

4. Esā namuci te2 senā kaṇhassābhippahāriṇi

Na naṃ asūro jināti jetvā ca labhate sukha''nti[a]

Yato catubhi ariyamaggebhi sabbā ca mārasenā, sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā

ca bhaggā. Vippaluggā3 parammukhā tena vuccanti4 'visenikatvā'. Anīghāti: rāgo nīgho,

doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho, makkho nīgho, paḷāso nīgho, issā

nīgho, macchariyaṃ nīgho, māyā nīgho, sāṭheyyaṃ nīgho, thambho nīgho, sārambho

nīgho, māno nīgho, atimāno nīgho, mado nīgho, pamādo nīgho, sabbe kilesā nīghā, sabbe

duccaritā nīghā, sabbe darathā nīghā, sabbe pariḷāhā nīghā, sabbe santāpā nīghā,

sabbākusalābhisaṃkhārā nīghā, yesaṃ ete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasannā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati 'anīghā' nirāsāti: 'āsā'

vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. ''[B] yesaṃ esā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasannā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā te vuccanti 'nirāsā'. Yeti: arahanto khīṇāsavā.

Visenikatvā anīghā nirāsā caranti ye te munayoti brūmīti: ye te viseniṃ katvā anīghā ca

nirāsā ca caranti viharanti irīyanti vattenti pālenti yapenti yāpenti, te loke 'munayo'ti brūmi,

ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi (uttānīkaromi) pakāsemīti.

'Visenikatvā anīghā nirāsā caranti ye te munayoti brūmi. '

Tenāha bhagavā:

''Na diṭṭhiyā na sutiyā na ñāṇena

Munīdha nanda, kusalā vadanti,

Viseni katvā anīghā nirāsā

Caranti ye te munayoti brūmī''ti.

1. Avajānāti-machasaṃ

2. Te, na muci-syā.

3. Vippaluttā-syā, pana.

4. Te, vuccanti-syā.

[A.] Sutta nipāta-padhāna sutta.

[B.] Dhammasaṅgaṇi-cittuppāda kaṇḍa-

[BJT Page 248] [\x 248/]

7-3

Ye keci'me samaṇabrāhmaṇā se (iccāyasmā nando)

Diṭṭhena sutenāpi1 vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ

Kaccissū2 te bhagavā tattha yatā carantā3

Atāru4 jātiñca jarañca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

. Ye kecime samaṇabrāhmaṇā seti: 'ye kecī'ti: sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ5 asesaṃ

nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ 'ye kecī'ti. Samaṇāti: ye keci ito bahiddhā

pabbajjupagatā paribbājakasamāpannā. Brāhmaṇoti: ye keci bhovādikāti 'ye keci me

samaṇabrāhmaṇāse' 'iccāyasmā nando. '

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhinti: diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti, kathenti, bhaṇanti dīpayanti voharanti. Sutenapi suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ aparimuttiṃ vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharanti. Diṭṭhena sutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ

vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti 'diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ'

Sīlabbatenāpi vadanti suddhinti: sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti, vatenapi suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti,

sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti

bhaṇanti, dīpayanti voharanti sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ. '

Anekarūpena vadanti suddhinti: anekavidhavata6 kotuhalamaṅgalena7 suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti

'anekarūpena vadanti suddhiṃ'

1. Diṭṭhassutenāpi-machasaṃ.

Diṭṭhasutenāpi-pa, va, vi, syā.

2. Kaccisu-kaṭhikāvala.

Kiṃ visu-va, vi.

3. Yathā vadantā-va, vi, ka.

4. Atādi-va, vi, ka.

5. Asesanissesaṃ-sa.

6. Aneka vivatta-syā.

Anekavidhā vata-va, vi, ka.

7. Kutuhala maṅgalena-pana, syā.

[BJT Page 250] [\x 250/]

Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantāti: 'kaccissū'ti: saṃsayapucchā, vimatipucchā,

dveḷhakapucchā, anekaṃsapucchā, evannu kho na nu kho kinnu kho kathannu khoti

'kaccissu. 'Teti: diṭṭhigatikā, bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'kaccissū te bhagavā. ' Tattha yatā carantāti: 'tatthā'ti: sakāya

diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Yatāti: yatā paṭiyatā1 guttā gopitā

saṃvutā. Carantāti: carantā viharantā2 irīyantā vattentā pālentā yapento yāpentāti 'kaccissu

te bhagavā tattha yatā carantā'.

Atāru3 jātiñca jarañca mārisāti: jātijarāmaraṇaṃ atariṃsu, uttariṃsu patariṃsu

samatikkamiṃsu vītivattiṃsu. Mārisāti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'mārisā'ti 'atāru jātiñca jarañca mārisa. '

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti:

'Pucchāmi ta'nti: pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ, ajjhesāmi taṃ, pasādemi taṃ, kathayassu me'ti

'pucchāmi taṃ. ' Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti. Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti. 'Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Ye keci me samaṇabrāhmaṇo se (iccāyasmā nando)

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ,

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ,

Anekarūpena vadanti suddhiṃ,

Kaccissu te bhagavā tattha yatā carantā

Atāru jātiñca jarañca mārisa,

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi meta''nti.

7-4

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāse (nandāti bhagavā)

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ,

Kiñcāpi te tattha yatā caranti

Nātariṃsu jātijaranti brūmi.

Ye kecime samaṇabrāhmaṇāseti: 'ye kecī'ti: sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ

nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ ye kecīti samaṇāti: ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā

paribbājakasamāpannā. Brāhmaṇāti: ye keci bhovādikāti 'ye kecime samaṇabrāhmaṇāse'

nandāti bhagavāti.

1. Sattā paṭiyattā-machasaṃ

2. Cīcaranatā-pana.

3. Atāruṃ-pana

4. Diṭṭhasutenāpi-va, vi, ka, syā.

Diṭṭhassutenāpi-machasaṃ

[BJT Page 252] [\x 252/]

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhinti: diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti, kathenti, bhaṇanti dīpayanti voharanti. Sutenapi suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ aparimuttiṃ vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharanti. Diṭṭhena sutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ

vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti 'diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ'

Sīlabbatenāpi vadanti suddhinti: sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti, vatenapi suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti,

sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti

bhaṇanti, dīpayanti voharanti sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ. '

Anekarūpena vadanti suddhinti: anekavidhavata6-kotuhalamaṅgalena7 suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti

'anekarūpena vadanti suddhiṃ'

Kiñcāpi te tattha yatā carantīti: 'kiñcāpī'ti: padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'kiñcāpī'ti. Teti diṭṭhigatikā.

Tatthāti: sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. Yatāti yatā

paṭiyatā2 guttā gopitā rakkhitā saṃvutā. Carantīti: caranti viharanti3 irīyanti vattenti pālenti

yapenti yāpentīti kiñcāpi te tattha yatā caranti. '

Nātariṃsu jātijaranti brūmīti: jātijarāmaraṇaṃ na tariṃsu, na uttariṃsu na patariṃsu, na

samatikkamiṃsu, na vītivattiṃsu jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā, 4 anatikkantā

asamatikkantā avītivattā anto jātijarāmaraṇe parivattenti, anto saṃsārapathe parivattenti,

jātiyā anugatā, jarāya anusaṭā, byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā, atāṇā alenā

asaraṇā asaraṇībhūtāti. 'Brūmi' ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi

vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'nātariṃsu jātijaranti brūmi. '

Tenāha bhagavā:

''Ye keci me samaṇabrāhmaṇā se (nandāti bhagavā)

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ

Kiñcāpi te tattha yatā caranti

Nātariṃsu jātijaranti brūmī''ti.

1. Anekavidha kotūhala maṃgalena - machasaṃ

Anekavidha vatta kotūhala maṃgalena - syā

2. Yattā paṭiyatta. -Va, vi, ka, machasaṃ.

3. Vicaranti. Pana.

4. Anissatā syā.

[BJT Page 254] [\x 254/]

7-5, 6

Ye keci me samaṇabrāhmaṇā se (iccāyasmā nando)

Diṭṭhena sutenāpi1 vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ

Te ce munī brūsi anoghatiṇṇe

Atha ko carahi devamanussaloke,

Atāri jātiñca jarañca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ.

Ye keci samaṇabrāhmaṇā seti: 'ye kecī'ti: sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ

pariyādiyanavacanametaṃ 'ye kecī'ti. Samaṇāti: ye keci ito bahiddhā pabbajjūpagatā

paribbājakasamāpannā. Brāhmaṇāti: ye keci bho vādikāti 'ye kecime samaṇabrāhmaṇāse. '

Iccāyasmā nandoti---------

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhinti: diṭṭhenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ

vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti, kathenti, bhaṇanti dīpayanti voharanti. Sutenapi suddhiṃ

visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ aparimuttiṃ vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti

voharanti. Diṭṭhena sutenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ

vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti 'diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ'

Sīlabbatenāpi vadanti suddhinti: sīlenapi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ

parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti, vatenapi suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti,

sīlabbatenāpi suddhiṃ visuddhiṃ parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti kathenti

bhaṇanti, dīpayanti voharanti sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ. '

Anekarūpena vadanti suddhinti: anekavidhavatakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ vadanti, kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti

'anekarūpena vadanti suddhiṃ'

Te ce munī brūsi anoghatiṇṇeti: 'te ce'ti: diṭṭhigatike.

Munīti 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo

sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā

upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ

paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi,

tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so muni. '

1. Diṭṭhassutenāpi - machasaṃ.

[BJT Page 256] [\x 256/]

Brūsi anoghatiṇṇeti: kāmoghaṃ diṭṭhoghaṃ avijjoghaṃ atiṇṇe anatikkante asamatikkante

avītivatte anto jātijarāmaraṇe parivattente antosaṃsārapathe parivattente, jātiyā anugate

jarāya anusaṭe byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe alene asaraṇe asaraṇībhūte.

Brūsīti: brūsī ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi vibhajasi uttānīkarosi

pakāsesīti 'te ce munī brūsi anoghatiṇṇe. '

Atha ko carahi devamanussaloke atāri jātiñca jarañca mārisāti: atha ko eso sadevake loke

samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṃ atari

uttari patari samatikkami vītivattayi. Mārisāti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'mārisā'ti 'atha ko carahi deva manussaloke atāri jātiñca

jarañca mārisa'.

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti: 'pucchāmi ta'nti: pucchāmi taṃ, yācāmi taṃ, ajjhesāmi

taṃ, pasādemi taṃ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ 'bhagavā'ti. Brūhi metanti: brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti. Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metaṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Ye keci me samaṇabrāhmaṇāse (iccāyasmā nando)

Diṭṭhena sutenāpi vadanti suddhiṃ

Sīlabbatenāpi vadanti suddhiṃ

Anekarūpena vadanti suddhiṃ

Te ce munī brūsi anoghatiṇṇe

Atha ko carahi devamanussaloke,

Atāri jātiñca jarañca mārisa

Pucchāmi taṃ bhagavā brūhi metanti''.

[BJT Page 258] [\x 258/]

7-7

Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse (nandāti bhagavā)

Jātijarāya nivutāti brūmi,

Ye sīdha siṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ cā

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se

Te ve narā1 oghatiṇṇāti brūmi.

Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse nandāti bhagavā jātijarāya nivutāti brūmīti: nāhaṃ nanda,

sabbe samaṇabrāhmaṇā jātijarāya āvutā nivutā ovutā2 pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti

vadāmi, atthi te samaṇabrāhmaṇā yesaṃ jātica jarāmaraṇañca pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā3 āyatiṃ anuppādadhammāti brūmi. Ācikkhāmi desemi

paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti. 'Nāhaṃ sabbe

samaṇabrāhmaṇāse nandāti bhagavā jātijarāya nivutāti brūmi'.

Ye sīdha diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti: ye sabbā

diṭṭhasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, ye

sabbā sutasuddhiyo4 pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā,

ye sabbā mutasuddhiyo5 pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ

gametvā, ye sabbā diṭṭhamutasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā, ye sabbā sīlasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, ye sabbā vatasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā

vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, ye sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya jahitvā

pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti 'ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ

vā sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ. '

Anekarūpampi pahāya sabbanti: anekavidhavatakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvāti 'anekarūpampi pahāya sabbaṃ'.

. 8Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se te ve narā oghatiṇṇāti brūmīti: taṇhāti: rūpataṇhā,

saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhaṃ

pariññāyāti: taṇhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā ñātapariññāya tīraṇapariññāya

pahānapariññāya.

1. Te ce nanda-pana.

2. Ophuṭā-syā.

3. Anabhāvaṃ gatā-va, vi, ka.

Anabhāvaṃ katā-machasaṃ.

4. Suta suddhiyo-va, vi. Ka.

5. Muta diṭṭhiyo paśāya-va, vī, ka.

[BJT Page 260] [\x 260/]

Katamā 'ñātapariññā: taṇhaṃ jānāti1 'ayaṃ rūpataṇhā ayaṃ saddataṇhā ayaṃ gandhataṇhā

ayaṃ rasataṇhā ayaṃ phoṭṭhabbataṇhā ayaṃ dhammataṇhā'ti. Jānāti1 passati, ayaṃ

ñātapariññā.

Katamā 'tīraṇapariññā': evaṃ ñātaṃ katvā taṇhaṃ tīreti: aniccato dukkhato rogato gaṇḍato

sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upassaggato calato

pabhaṅguto addhuvato atāṇato alenato asaraṇato asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato

anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato

sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato vyādhidhammato

maraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesadhammato

samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti, ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā 'pahānapariññā': evaṃ tīrayitvā taṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ

gameti. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: ''yo bhikkhave, taṇhāya chandarāgo taṃ pajahatha, evaṃ sā

taṇhā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā2 āyatiṃ

anuppādadhammā''ti. [A] ayaṃ pahānapariññā.

Taṇhaṃ pariññāyāti: taṇhaṃ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā anāsavā seti: cattāro āsavā:

kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo. Yesaṃ ime āsavā pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā. Te vuccanti anāsavā arahanto

khīṇāsavā.

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se te ve narā oghatiṇṇāti brūmītiṃ ye taṇhaṃ pariññāya

anāsavā te kāmoghaṃ tiṇṇā, bhavoghaṃ tiṇṇā, diṭṭhoghaṃ tiṇṇā, avijjoghaṃ tiṇṇā,

sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nittiṇṇā3 atikkantā samatikkantā vītivattāti brūmi

ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti

'taṇhaṃ pariññāya anāsavā se te ve narā oghatiṇṇāti brūmī''ti.

. 8

Tenāha bhagavā:

''Nāhaṃ sabbe samaṇabrāhmaṇāse (nandāti bhagavā)

Jātijarāya nivutāti brūmi,

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā4

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se

Te ve narā oghatiṇṇāti brūmī''ti.

1. Pajānāti-pana, syā.

2. Anabhāvaṃ gatā-va, vi, ka, syā.

3. Otiṇṇa nittiṇṇā-pana

4. Yesīdha diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃca-va, vi, kama

[A.] Khandha saṃyutta-bhāravagga.

[BJT Page 262] [\x 262/]

7-8

Etābhinandāmi vaco mahesino (iccāyasmā nando)

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkaṃ

Yesīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ,

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se

Ahampi te oghatiṇṇā'ti brūmī.

[BJT Page 262] [\x 262/]

Etābhinandāmi vaco mahesinoti: 'eta'nti: tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ1

nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi

abhijappāmi. Mahesinoti mahesī2 bhagavā: mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti

mahesi mahantaṃ samādhikkhandhaṃ mahantaṃ paññākkhandhaṃ - mahantaṃ

vimuttikkhandhaṃ - mahantaṃ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'

Mahato tamokāyassa padālanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato vipallāsassa

pabhedanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi' mahato taṇhāsallassa abbūhanaṃ esi gavesi

pariyesīti 'mahesi' mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'.

Mahato mānadhajassa pātanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato abhisaṃkhārassa

vūpasamaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato oghassa nittharaṇaṃ esi gavesi pariyesīti

'mahesi'. Mahato bhārassa nikkhepanaṃ. Esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato

saṃsāravaṭṭassa ucchedaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato santāpassa nibbāpanaṃ esi

gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ esi gavesi pariyesīti

'mahesi'. Mahato dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahante

satipaṭṭhāne mahante sammappadhāne mahante iddhipāde - mahantāni indriyāni

mahantāni balāni - mahante bojjhaṅge - mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ - mahantaṃ

paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ esi gavesi pariyesīti 'mahesi'. Mahesakkhehi vā sattehi esito

gavesito pariyesito kahaṃ buddho kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabhoti

mahesīti 'etābhinandāmi vaco mahesino'.

Sukittitaṃ gotama nūpadhīkanti: 'sukittita'nti: svācīkkhitaṃ3 sudesitaṃ (supaññapitaṃ)

supaṭṭhapitaṃ suvivaṭaṃ4 suvibhattaṃ suuttānīkataṃ supakāsitaṃ gotama nūpadhīkanti:

'upadhi' vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca upadhipahānaṃ upadhivūpasamaṃ

upadhipaṭinissaggaṃ5 upadhipaṭippassaddhiṃ6 amataṃ nibbānanti 'sukittitaṃ gotama

nūpadhīkaṃ. '

Ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbanti: ye sabbā

diṭṭhasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, ye

sabbā sutasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā,

ye sabbā mutasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ

gametvā, ye sabbā diṭṭhamutasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvā, ye sabbā sīlasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, ye sabbā vatasuddhiyo pahāya jahitvā pajahitvā

vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, ye sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya jahitvā

pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti 'ye sīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ

vā sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ. '

Anekarūpampi pahāya sabbanti: anekavidhavatakotūhalamaṅgalena suddhiṃ visuddhiṃ

parisuddhiṃ muttiṃ vimuttiṃ parimuttiṃ pahāya jahitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā

anabhāvaṃ gametvāti 'anekarūpampi pahāya sabbaṃ. '

1. Anusandhiṃ-va, vi, ka

2. Kiṃ mahesi-machasaṃ.

3. Su ācikkhitaṃ-machasaṃ, syā.

4. Su vivaritaṃ-pana.

5. Upadhi nissaggaṃ-va, vi, ka, machasaṃ

Upadhipaṭinissaggo-syā.

6. Paṭippassaddhaṃ-va, vi, ka, machasaṃ.

[BJT Page 264] [\x 264/]

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se te ve narā oghatiṇṇāti brūmīti: taṇhāti: rūpataṇhā,

saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhaṃ

pariññāyāti: taṇhaṃ tīhi pariññāhi parijānitvā ñātapariññāya tīraṇapariññāya

pahānapariññāya.

Katamā 'ñātapariññā: taṇhaṃ jānāti1 'ayaṃ rūpataṇhā ayaṃ saddataṇhā ayaṃ gandhataṇhā

ayaṃ rasataṇhā ayaṃ phoṭṭhabbataṇhā ayaṃ dhammataṇhā'ti. Jānāti1 passati, ayaṃ

ñātapariññā.

Katamā 'tīraṇapariññā': evaṃ ñātaṃ katvā taṇhaṃ tīreti: aniccato dukkhato rogato gaṇḍato

sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upassaggato calato

pabhaṅguto addhuvato atāṇato alenato asaraṇato asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato

anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato2 vadhakato vibhavato

sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato vyādhidhammato

maraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesadhammato

samudayato atthaṅgamato assādato3 ādīnavato nissaraṇato tīreti, ayaṃ tīraṇapariññā.

Katamā 'pahānapariññā': evaṃ tīrayitvā taṇhaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ

gameti, ayaṃ pahānapariññā, taṇhaṃ pariññāyāti: taṇhaṃ imābhi tībhi pariññābhi

parijānitvā. Anāsavāti: cattāro āsavā: kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo. Yesaṃ ime

āsavā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā4 āyatiṃ anuppādadhammā. Te

vuccanti anāsavā arahanto khīṇāsavā.

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se te ve narā oghatiṇṇāti brūmītiṃ ye taṇhaṃ pariññāya

anāsavā te kāmoghaṃ tiṇṇā, bhavoghaṃ tiṇṇā, diṭṭhoghaṃ tiṇṇā, avijjoghaṃ tiṇṇā,

sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇā uttiṇṇā nittiṇṇā atikkantā samatikkantā vītivattāti brūmi

vadāmīti 'taṇhaṃ pariññāya anāsavā se te ve narā oghatiṇṇāti brūmī.

Tenāha so brāhmaṇo.

''Etābhinandāmi vaco mahesino

Sukittitaṃ gotama nūpadhikaṃ,

Yesīdha diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā

Sīlabbataṃ vāpi pahāya sabbaṃ

Anekarūpampi pahāya sabbaṃ

Taṇhaṃ pariññāya anāsavā se

Ahampi te oghatiṇṇāti brūmī''ti.

Nanda suttaniddeso sattamo

1. Pajānāti-syā.

2. Asārato aghamūlato-va, vi, ka-.

3. Asārato-va, vi, ka.

4. Anabhāvaṃ gatā-va, vi, ka.

[BJT Page 266] [\x 266/]

8. Hemaka suttaniddeso

8-1

Yeme pubbe viyākaṃsu-(iccāyasmā hemako)

Huraṃ gotamasāsanā

Iccāsī iti bhavissati

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ,

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ

Nāhaṃ tattha abhiramiṃ.

Yeme pubbe viyākaṃsūti: 'ye'ti: yo ca bāvari brāhmaṇo, ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ

diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ vyākaṃsu

ācikkhiṃsu, pakāsesunti 'ye me pubbe viyākaṃsu: iccāyasmā hemakoti: -------------------.

Huraṃ gotamasāsanāti: huraṃ gotamasāsanā, paraṃ gotamasāsanā, pure gotamasāsanā,

paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā, devadevasāsanā, 2

arahantasāsanāti 'huraṃ gotama sāsanā'.

Iccāsi iti bhavissatīti: evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti 'icca si iti bhavissati'.

Sabbaṃ taṃ itihītihanti: sabbaṃ taṃ itihītihaṃ, itikirāya, paramparāya piṭakasampadāya

takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayamabhiññātaṃ

na attapaccakkhadhammaṃ kathayiṃsūti 'sabbaṃ taṃ itihītihaṃ. '

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti: sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ

saṅkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ vyāpādavitakkavaḍḍhanaṃ

vihiṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ

amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānuddayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ3

lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ

anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ'

1. Uttānī makaṃsu-pa.

2. Deva devasāsanā yanna pa-va-vi-ka-

Vena potvala nèta.

3. Parānudaya- -machasaṃ

Parānuddaya- -pana

[BJT Page 268] [\x 268/]

Nāhaṃ tattha abhiraminti nāhaṃ tattha abhiramiṃ na vindiṃ1 nādhigacchiṃ na paṭilabhinti2

'nāhaṃ tattha abhiramiṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Ye me pubbe viyākaṃsu (iccāyasmā hemako)

Huraṃ gotama sāsanā,

Iccāsi iti bhavissati

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ,

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ

Nāhaṃ tattha abhirami''nti.

8-2

Tvaṃ ca me dhammamakkhāhi

Taṇhānigghātanaṃ3 muni,

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikaṃ.

Tvaṃ ca me dhammamakkhāhīti 'tva'nti bhagavantaṃ bhaṇati. Dhammamakkhāhīti

'dhamma'nti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ savyañjanaṃ

kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro

sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañcabalāni sattabojjhaṅge ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ akkhāhi ācikkhāhi, desehi

paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti 'tvaṃ ca me

dhammamakkhāhi'

Taṇhā nigghātanaṃ munīti taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā,

phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā, taṇhānigghātanaṃ taṇhāpahānaṃ4. Taṇhāvūpasamaṃ

taṇhāpaṭinissaggaṃ taṇhā paṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānaṃ. Munīti 'monaṃ' vuccati

Ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā

paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā

pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ

paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato

muni monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munīti taṇhānigghātanaṃ muni'

Yaṃ viditvā sato caranti: yaṃ viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā

sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe

dhammā anattā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe

saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci

samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Satoti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento.

Vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto

vattento pālento yapento yāpento. Citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Dhamme

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. So vuccati 'sato'.

Caranti caranto viharanto5 irīyanto vattento pālento yapento yāpentoti 'yaṃ viditvā sato

caraṃ'.

1. Ratiṃ na vindi -pana

2. Ratiṃ napaṭilabhinti -pana.

3. Nighātanaṃ -pana.

4. Taṇhā nippatanaṃ taṇhā pahānaṃ -ma, va, vi, ka.

5. Vīcaranto -va, vi, ka.

[BJT Page 270] [\x 270/]

Tare loke visattikanti 'visattikā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Visattikāti kenaṭṭhena visattikā: visatāti2 visattikā, visālāti visattikā,

visaṭāti visattikā3 visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā,

visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā.

Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase

pasaṃsāyaṃ sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre

kāmadhātuyā, rūpadhātuyā, arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave

asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave,

atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti

'visattikā'. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. Tare

loke visattikanti loke vesā visattikā lokevetaṃ visattikaṃ sato tareyya, uttareyya patareyya

samatikkameyya vītivatteyyāti 'tare loke visattikaṃ.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Tvaṃ ca me dhammamakkhāhi

Taṇhānigghātanaṃ1 muni,

Yaṃ viditvā sato caraṃ

Tare loke visattikanti.

8-3

Idha diṭṭhasutamuta-

Viññātesu piyarūpesu (hemaka)

Chandarāgavinodanaṃ

Nibbānapadamaccutaṃ2

Idha diṭṭhasutamutaviññātesūti 'diṭṭha'nti cakkhunā diṭṭhaṃ, sutanti sotena sutaṃ, mutanti

ghānena ghāyitaṃ jivhāya sāyitaṃ, kāyena phuṭṭhaṃ, viññātanti manasā viññātanti 'idha

diṭṭhasutamutaviññātesu. '

Piyarūpesu hemakāti 'kiñcaloke piyarūpaṃ sātarūpaṃ:

Cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

Ghānaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, jivhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

Kāyo loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

Rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

Gandhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rasā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

Phoṭṭhabbā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

Cakkhuviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotaviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

jivhāviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, kāyaviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, cakkhusamphasso

1. Nighātanaṃ-pana

2. Nibbānaṃ paramaccutaṃ-va, vi, ka

[BJT Page 272] [\x 272/]

Loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotasamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ghānasamphasso loke

piyarūpaṃ sātarūpaṃ, jivhāsamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, kāyasamphasso loke

piyarūpaṃ sātarūpaṃ, manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, cakkhusamphassajā vedanā

loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, sotasamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

ghānasamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, jivhāsamphassajā vedanā loke

piyarūpaṃ sātarūpaṃ, kāyasamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, manosamphassajā

vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddasaññā loke

piyarūpaṃ sātarūpaṃ, gandhasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rasasaññā loke piyarūpaṃ

sātarūpaṃ, phoṭṭhabbasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dhammasaññā loke piyarūpaṃ

sātarūpaṃ, rūpasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddasañcetanā loke piyarūpaṃ

sātarūpaṃ, gandhasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rasasañcetanā loke piyarūpaṃ

sātarūpaṃ, phoṭṭhabbasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dhammasañcetanā loke

piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddataṇhā loke piyarūpaṃ

sātarūpaṃ, gandhataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rasataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

phoṭṭhabbataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

rūpavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

gandhavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rasavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

phoṭṭhabbavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ,

rūpavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, saddavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, gandhavicāro

loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, rasavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, phoṭṭhabbavicāro loke

piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpanti 'piyarūpesu hemaka. '

Chandarāgavinodananti1 'chandarāgo'ti ''yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi

kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo

kāmūpādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. ''

Chandarāgavinodananti chandarāgappahānaṃ chandarāgavūpasamaṃ,

chandarāgapaṭinissaggaṃ chandarāgapaṭippassaddhi2 amataṃ nibbānanti

'chandarāgavinodanaṃ. '

Nibbānapadamaccutanti nibbānapadaṃ tāṇapadaṃ lenapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ,

accūtanti niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammanti 'nibbānapadamaccutaṃ. '

Tenāha bhagavā:

''Idha diṭṭhasutamuta-

Viññātesu piyarūpesu (hemaka)

Chandarāgavinodanaṃ

Nibbānapadamaccuta''nti.

1. Chanda vinodanti-ma.

2. Chandarāga paṭippassaddhaṃ-ma, va, vi, ka.

[BJT Page 274] [\x 274/]

8-4

Etadaññāya ye satā

Diṭṭhadhammābhinibbutā,

Upasantā ca te sadā

Tiṇṇā loke visattikaṃ.

Etadaññāya ye satāti: 'eta'nti amataṃ nibbānaṃ ''yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. '' Aññāyāti aññāya jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā: 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti aññāya jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti aññāya jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe dhammā anattā'ti aññāya jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ

nirodhadhammanti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā' yeti

arahanto khīṇāsavā. Satāti catūhi kāraṇehi satā: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvitattā satā vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā, citte

cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvitattā satā aparehipi catūhi kāraṇehi satā: asati parivajjanāya satā: satikaraṇīyānañca

dhammānaṃ katattā satā: satipaṭipakkhānaṃ dhammānaṃ hatattā satā: satinimittānaṃ

dhammānaṃ asammuṭṭhattā satā. Aparehipi catūhi kāraṇehi satā: satiyā samannāgatattā

satā: satiyā vasitattā satā: satiyā pāguññatāya satā: satiyā apaccoropanatāya satā. Aparehipi

catūhi kāraṇehi sato: satattā satā: santattā satā: samitattā satā: santadhammasamannāgatattā

sato. Buddhānussatiyā satā: dhammānussatiyā satā: saṅghānussatiyā satā: sīlānussatiyā satā:

cāgānussatiyā satā: devatānussatiyā satā: ānāpānasatiyā sato: maraṇānussatiyā satā:

kāyagatāsatiyā satā: upasamānussatiyā satāti. Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā

dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo

ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Iminā sati upeto hoti samupeto upagato samupagato

uppanno samuppanno samannāgato. Te vuccanti satā'ti 'etadaññāya ye satā'.

Diṭṭhadhammābhinibbutāti: 'diṭṭhadhammā, ñātadhammā, tulitadhammā, tīritadhammā,

vibhūtadhammā, vibhāvitadhammā, 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti diṭṭhadhammā, ñātadhammā,

tulitadhammā, tīritadhammā, vibhūtadhammā, vibhāvitadhammā. 'Sabbe saṅkhārā dukkhā'ti

diṭṭhadhammā, ñātadhammā, tulitadhammā, tīritadhammā, vibhūtadhammā,

vibhāvitadhammā, sabbe dhammā anattāti diṭṭhadhammā, ñātadhammā, tulitadhammā,

tīritadhammā, vibhūtadhammā, vibhāvitadhammā yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ

nirodhadhammanti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā

vibhūtadhammā vibhāvitadhammā, abhinibbutāti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa

nibbāpitattā nibbutā, mohassa nibbāpitattā nibbutā, kodhassa nibbāpitattā nibbutā,

upanāhassa nibbāpitattā nibbutā, sabbākusalābhisaṃkhārānaṃ santattā samitattā

vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santā upasantā vūpasantā

nibbutā paṭippassaddhāti 'diṭṭhadhammābhinibbutā'

Upasantā ca te sadāti: 'upasantā'ti: rāgassa upasamitattā nibbāpitattā upasantā, dosassa

upasamitattā nibbāpitattā upasantā, mohassa upasamitattā nibbāpitattā upasantā, kodhassa

upasamitattā nibbāpitattā upasantā, upanāhassa upasamitattā nibbāpitattā upasantā,

sabbākusalābhisaṃkhārānaṃ santattā samitattā upasamitattā nijjhātattā nibbutattā

paṭippassaddhāti santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti 'upasantā. ' Teti

arahanto khīṇāsavā, sadāti sadā sabbadā sabbakālaṃ niccakālaṃ dhuvakālaṃ sattaṃ samitaṃ

abbokiṇṇaṃ poṅkhānupoṅkhaṃ udakodhikajātaṃ avīcisantatisahitaṃ1 phassitaṃ, purebhattaṃ

pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe juṇhe vasse hemante

gimhe purime vayo khandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandheti 'upasantā ca

te sadā. '

1. Adhivisantāti samitaṃ -pana.

Avippasantanti pahita -(katthaci).

Avipasantāti jahitaṃ -vidyā.

[BJT Page 276] [\x 276/]

Tiṇṇā loke visattikanti: 'visattikā' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ, visattikāti kenaṭṭhena visattikā: visatāti2 visattikā, visālāti visattikā,

visaṭāti visattikā visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃharatīti visattikā,

visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā.

Visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase

pasaṃsāyaṃ sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre

kāmadhātuyā, rūpadhātuyā, arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave

asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave,

atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti

'visattikā'. Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

Tiṇṇā loke visattikanti loke vesā visattikā, lokevetaṃ visattikaṃ tiṇṇā uttiṇṇā1 nittiṇṇā

atikkantā samatikkantā vītivattāti 'tiṇṇā loke visattikaṃ.

Tenāha bhagavā:

''Etadaññāya ye satā

Diṭṭhadhammābhinibbutā

Upasantā ca te sadā

Tiṇṇā loke visattika''nti

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi.

'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: satthā me bhante

bhagavā 'sāvakohamasmī'ti.

Hemaka suttaniddeso samatto.

1. Otiṇṇā uttiṇṇā-pana.

[BJT Page 278] [\x 278/]

9. Todeyya suttaniddeso

9-1

Yasmiṃ kāmā na vasanti- (iccāyasmā todeyyo)

Taṇhā yassa na vijjati,

Kathaṅkathā ca yo tiṇṇo

Vimokkho tassa kīdiso1

Yasmiṃ kāmā na vasantīti: yasmiṃ kāmā na vasanti, na saṃvasanti na āvasanti na

parivasantīti 'yasmiṃ kāmā na vasanti' iccāyasmā todeyyoti ---------

Taṇhā yassa na vijjatīti: taṇhā yassa natthi, na santi2 na saṃvijjati nūpalabbhati ñāṇagginā

daḍḍhāti 'taṇhā yassa na vijjati.

Kathaṅkathā ca yo tiṇṇoti: kathaṅkathā ca yo tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto

samatikkanto vītivattoti 'kathaṅkathā ca yo tiṇṇo. '

Vimokkho tassa2 kīdisoti: vimokkho tassa kīdiso, kiṃsaṇṭhito kiṃpakāro, kiṃpaṭibhāgo,

icchitabboti vimokkhaṃ pucchatīti vimokkho tassa kīdiso'

Tenāha so brāhmaṇo:

''Yasmiṃ kāmā na vasanti (iccāyasmā todeyyo)

Taṇhā yassa na vijjati,

Kathaṅkathā ca yo tiṇṇo

Vimokkho tassa kīdiso''ti

9-2

Yasmiṃ kāmā na vasanti (todeyyāti bhagavā)

Taṇhā yassa na vijjati,

Kathaṅkathā ca yo tiṇṇo

Vimokkho tassa nāparo,

Yasmiṃ kāmā na vasantīti: yasminti yasmiṃ puggale arahante khīṇāsave, 'kāmā'ti uddānato

dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Yasmiṃ kāmā na vasantīti: yasmiṃ kāmā na vasanti, na saṃvasanti, na āvasanti, na

parivasanti, 'yasmiṃ kāmā na vasanti'.

Todeyyāti bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'metteyyāti bhagavā. '

1. Kiṃ diso-ka-

2. Na sati-machasaṃ.

[BJT Page 280] [\x 280/]

Taṇhā yassa na vijjatīti: 'taṇhā'ti: rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Yāssāti: arahato khīṇāsavassa. Taṇhā yassa na vijjatīti

taṇhā yassa natthi, na santi na saṃvijjati nūpalabbhati, pahīnā samucchinnā vūpasantā

paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti 'taṇhā yassa na vijjati. ' Kathaṅkathā

ca yo tiṇṇoti: 'kathaṅkathā' vuccati vicikicchā, dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā,

dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā ,

aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu

kaṅkhā. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ

dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ1

cittassa manovilekho. Yoti: yo so arahaṃ khīṇāsavo. Kathaṅkathā ca yo tiṇṇoti kathaṅkathā

ca yo tiṇṇo, uttiṇṇo, nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivattoti 'kathaṅkathā ca yo tiṇṇo.

'

Vimokkho tassa nāparoti: natthi tassa aparo vimokkho, yena vimokkhena vimucceyya

vimutto so kataṃ tassa vimokkhena karaṇīyanti vimokkho tassa nāparo' tenāha bhagavā:

''Yasmiṃ kāmā na vasanti (todeyyāti bhagavā)

Taṇhā yassa na vijjati,

Kathaṅkathā ca yo tiṇṇo

Vimokkho tassa nāparoti.

9-3

Nirāsaso so2 uda āsasāno

Paññāṇavā so uda paññakappī,

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ

Taṃ me viyācikkha samantacakkhu.

Nirāsaso so uda āsasānoti nittaṇho3 so udāhu sataṇho, rūpe āsiṃsati4 sadde - gandhe - rase

- phoṭṭhabbe - kulaṃ gaṇaṃ āvāsalābhaṃ yasaṃ pasaṃsaṃ - sukhaṃ cīvaraṃ - piṇḍapātaṃ -

senāsanaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ kāmadhātuṃ - rūpadhātuṃ - arūpadhātuṃ -

kāmabhavaṃ - rūpabhavaṃ - arūpabhavaṃ - saññābhavaṃ - nevasaññānāsaññābhavaṃ -

ekavokārabhavaṃ - catuvokārabhavaṃ - asaññābhavaṃ - pañcavokārabhavaṃ - atītaṃ

anāgataṃ paccuppannaṃ - diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme āsiṃsati4 icchati sādiyati

pattheti piheti abhijappatīti 'nirāsaso so uda āsasāno.

1. Chambhitattaṃ - machasaṃ

2. Nīrāsaso yo - pana.

Nīrāsayo so - vi.

3. Nītaṇho - va, vi, ka.

4. Āsīsati - va, vi, ka, machasaṃ.

[BJT Page 282] [\x 282/]

Paññāṇavā so udapaññakappī1ti: 'paññāṇavā so'ti: paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī

vibhāvī medhāvī. Uda paññakappīti: udāhu aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena

vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṃ vā diṭṭhikappaṃ vā kappeti, janeti saṃjaneti nibbatteti

abhinibbattetīti 'paññāṇavā so uda paññakappī. '

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññanti: 'sakkā'ti sakko bhagavā, sakyakulā pabbajito tipi sakko.

Athavā aḍḍho mahaddhano dhanavā tipi sakko, tassimāni dhanāni, seyyathīdaṃ:

saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ

paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ

indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhananti.

Tehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Athavā pahu

visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī

pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsotipi sakko. Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññanti: sakka,

yathā ahaṃ muniṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyanti 'muniṃ

ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ'.

Taṃ me viyācikkha samantacakkhūti: 'taṃ'ti: yaṃ pucchāmi, yaṃ yācāmi, yaṃ ajjhesāmi, yaṃ

pasādemi. Viyācikkhāti: ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi

uttānīkarohi pakāsehi. Samantacakkhūti: 'samantacakkhu' vuccati sabbaññutañāṇaṃ,

bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato uppanno sampanno

samannāgato.

''Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci

Ato aviññātamajānitabbaṃ,

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti.

'Taṃ me viyācikkha samantacakkhu. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Nirāsaso so uda āsasāno

Paññāṇavā so uda paññakappī, 1

Muniṃ ahaṃ sakka yathā vijaññaṃ

Taṃ me viyācikkha samantacakkhūti.

1. Udasaññakappī - pana.

[BJT Page 284] [\x 284/]

9-4

Nirāsaso so na so1 āsasāno

Paññāṇavā so na ca paññakappī,

Evampi todeyya, muniṃ vijāna

Akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ.

Nirāsaso so na āsasānoti: nittaṇho so na yo sataṇho so rūpe nāsiṃsati2 sadde - gandhe - rase

- phoṭṭhabbe diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme nāsiṃsati1 na icchati na2 sādiyati na

pattheti na piheti nābhijappatīti 'nirāsaso so na so āsasāno.

Paññāṇavā so na ca paññakappīti3 'paññāṇavā'ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī

vibhāvī medhāvī. Na ca paññakappīti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā

micchāñāṇena vā taṇhā kappaṃ vā na kappeti, diṭṭhikappaṃ vā na kappeti, na janeti, na

saṃjaneti, na nibbatteti, nābhinibbattetīti 'paññāṇavā so na ca paññakappī.

Evampi todeyya muniṃ vijānāti: 'munī'ti: 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni

monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Evampi todeyya muniṃ vijānāti todeyya evaṃ muniṃ jāna, paṭijāna paṭivijāna paṭivijjhāti

'evampi todeyya muniṃ vijāna'.

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti: 'akiñcana'nti: rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ

mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ, yassetāni kiñcanāni4

pahīnāni samucchinnāni vūpasannāni paṭipassaddhāni, abhabbuppattikāni ñāṇagginā

daḍḍhāni so vuccati akiñcano. Kāmāti uddānato dve kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Bhavāti dve bhavā kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo:

puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṃkhāro, ayaṃ kammabhavo. Katamo

paṭisandhiko punabbhavo: paṭisandhiko rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ

paṭisandhiko punabbhavo.

1. Na ca - machasaṃ

2. Nā sīsati - va, vi, ka. Machasaṃ.

3. Saññakappīti - pana.

4. Ete kiñcanā - syā.

[BJT Page 286] [\x 286/]

Akiñcanaṃ kāmabhave asattanti: akiñcanaṃ puggalaṃ kāme ca bhave ca asattaṃ alaggaṃ1

alaggitaṃ (apaḷibuddhaṃ) nikkhantaṃ nissaṭaṃ vippamuttaṃ visaṃyuttaṃ vimariyādīkatena

cetasā viharantanti 'akiñcanaṃ kāmabhave asattaṃ. '

Tenāha bhagavā:

''Nirāsaso so na so āsasāno

Paññāṇavā so na ca paññakappī

Evampi todeyya muniṃ vijāna

Akiñcanaṃ kāmabhave asatta''nti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi.

'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hama'smīti.

Todeyya suttaniddeso samatto.

1. Alaggitaṃ - pana

[BJT Page 288] [\x 288/]

10. Kappa suttaniddeso.

10-1

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ (iccāyasmā kappo)

Oghe jāte mahabbhaye,

Jarāmaccuparetānaṃ

Dīpaṃ pabrūhi mārisa

Tvañca me dīpa1 makkhāhi

Yathayidaṃ nāparaṃ siyā.

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhatanti: 'saro' vuccati saṃsāro. Āgamanaṃ gamanaṃ gamanāgamanaṃ

kālaṃ gati bhavābhavo cuti ca uppatti ca nibbatti ca bhedo ca2 jāti ca jarā ca maraṇaṃ ca.

Saṃsārassa purimā3 koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati, majjheva saṃsāre4

sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

Kathaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati: ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vatti5, tato paraṃ na

vattīti6 hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatāni

vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na

paññāyati. Ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti. Hevaṃ natthi, evampi

saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti. Tato paraṃ na

vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā jāti koṭiyo vaṭṭaṃ

vatti. Tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

Ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti tatoparaṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ

vatti tatoparaṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

Ettakāni vassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi.

1. Disaṃ - va, vi, ka.

2. Nīrodhoca - va, vi, ka.

3. Purimāpi - machasaṃ.

4. Majjhe ca - syā.

5. Vaṭṭaṃ vaṭṭati - sa

Vaṭṭaṃ vattati - vi.

6. Vattatīti - machasaṃ, sa.

Vattati - syā.

[BJT Page 290] [\x 290/]

Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ

na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

vassasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā

koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā vassakoṭiyo vassaṃ vatti, tato

paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti tato paraṃ na vattīti

hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappāni vaṭṭaṃ vatti,

tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

kappasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā

koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā kappakoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato

paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

kappakoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti, hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā

koṭi na paññāyati, ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappakoṭisatasahassāni

vaṭṭaṃ vatti. Tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na

paññāyati. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Anamataggoyaṃ bhikkhave, saṃsāro pubbā koṭi na paññāyati avijjā nīvaraṇānaṃ sattānaṃ

taṇhāsaṃyojanānaṃ saṃdhāvataṃ saṃsarataṃ. Evaṃ dīgharattaṃ kho bhikkhave, dukkhaṃ

paccanubhūtaṃ tippaṃ paccanubhūtaṃ byasanaṃ paccanubhūtaṃ kaṭasī vaḍḍhitā, 1

yāvañcidaṃ bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ

vimuccitunti. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

1. Vaḍḍhataṃ - saka

[BJT Page 292] [\x 292/]

Kathaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati: ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātisatāni

vaṭṭaṃ vattissati,

Tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati,

ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato

paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakā

jātikoṭiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

jātikoṭisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassāni

vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi

na paññāyati, ettakāni vassasatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi.

Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassasahassāni vaṭṭaṃ vattissati,

tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati,

ettakāni vassasatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakā vassakoṭiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

vassakoṭisatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

kappasatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato

paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

kappakoṭisatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi, evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati

pacchimāpi koṭi na paññāyati. Majjheva saṃsāre santā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā

ajjhositā adhimuttāti 'majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ. '

Iccāyasmā kappo padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Kappoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Kappo'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā kappo.

Oghe jāte mahabbhayeti: kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjogho jāte saṃjāte nibbatte

abhinibbatte pātubhūte. Mahabbhayeti: jātibhaye jarābhaye vyādhibhaye maraṇabhayeti

'oghe jāte mahabbhaye'

Jarāmaccuparetānanti: jarāya phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ maccunā

phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ jātiyā anugatānaṃ jarāya anusaṭānaṃ

byādhinā abhibhūtānaṃ maraṇena abbhāgatānaṃ atāṇānaṃ alenānaṃ asaraṇānaṃ

asaraṇībhūtānanti 'jarāmaccuparetānaṃ. '

Dīpaṃ pabrūhi mārisāti: dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ brūhi ācikkhāhi desehi

paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Mārisāti: piyavacanaṃ

garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ mārisā'ti 'dīpaṃ1 pabrūhi mārisa. '

1. Disaṃ pabruhi - va, vi, ka.

Dīsaṃ. - Va, vi, ka.

[BJT Page 294] [\x 294/]

Tvañca me dīpamakkhāhīti: 'tva'nti: bhagavantaṃ bhaṇati, dīpamakkhāhīti: dīpaṃ tāṇaṃ

lenaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi

vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti tvañca me dīpamakkhāhi'

Yathayidaṃ nāparaṃ siyāti: yathayidaṃ dukkhaṃ idheva nirujjheyya, vūpasameyya atthaṃ

gaccheyya paṭippassambheyya puna paṭisandhikaṃ dukkhaṃ na nibbatteyya, kāmadhātuyā

vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā saññābhave

vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā

pañcavokārabhave vā punagatiyā vā uppattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṃsāre vā

vaṭṭe vā1 na jāyeyya na saṃjāyeyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya idheva nirujjheyya

vūpasameyya atthaṃgaccheyya paṭippassambheyyāti 'yathayidaṃ nāparaṃ siyā'

Tenāha so brāhmaṇo:

'Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ (iccāyasmā kappo)

Oghe jāte mahabbhaye,

Jarāmaccuparetānaṃ

Dīpaṃ pabrūhi mārisa,

Tvañca me dīpamakkhāhi

Yathayidaṃ nāparaṃ siyā''ti.

10-2

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ (kappāti bhagavā)

Oghe jāte mahabbhaye

Jarāmaccuparetānaṃ

Dīpaṃ pabrūmi kappa te.

Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhanti: 'saro' vuccati saṃsāro. Āgamanaṃ gamanaṃ gamanāgamanaṃ kālaṃ

gati bhavābhavo2 cuti ca uppatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca.

Saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati, majjheva saṃsāre sattā

ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.

Kathaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati: ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vatti5, tato paraṃ na

vattīti6 hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatāni

vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na

paññāyati. Ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti. Hevaṃ natthi, evampi

saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti. Tato paraṃ na

vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā jāti koṭiyo vaṭṭaṃ

vatti. Tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

Ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni jātikoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti tatoparaṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ

vatti tatoparaṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

Ettakāni vassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi.

Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ

na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

vassasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā

koṭi na paññāyati. Ettakāni vassasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā vassakoṭiyo vassaṃ vatti, tato

paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti tato paraṃ na vattīti

hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni kappāni vaṭṭaṃ vatti,

tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

kappasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā

koṭi na paññāyati. Ettakāni kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakā kappakoṭiyo vaṭṭaṃ vatti, tato

paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati. Ettakāni

kappakoṭisatāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti, hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā

koṭi na paññāyati, ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vatti, tato paraṃ na vattīti hevaṃ

natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappakoṭisatasahassāni

vaṭṭaṃ vatti. Tato paraṃ na vattīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa purimā koṭi na

paññāyati. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Anamataggoyaṃ bhikkhave, saṃsāro pubbā koṭi na paññāyati avijjā nīvaraṇānaṃ sattānaṃ

taṇhāsaṃyojanānaṃ saṃdhāvataṃ saṃsarataṃ. Evaṃ dīgharattaṃ kho bhikkhave, dukkhaṃ

paccanubhūtaṃ tippaṃ paccanubhūtaṃ byasanaṃ paccanubhūtaṃ kaṭasī vaḍḍhatā,

yāvañcidaṃ bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ

vimuccitunti. Evaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati.

Kathaṃ saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati: ettakā jātiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātisatāni

vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi

na paññāyati, ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi.

Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati,

tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati,

ettakā jātikoṭiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

jātikoṭisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassāni

vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi

na paññāyati, ettakāni vassasatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi.

Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassasahassāni vaṭṭaṃ vattissati,

tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati,

ettakāni vassasatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakā vassakoṭiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

vassakoṭisatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakā kappāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

kappasatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni kappasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

kappasatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakā vassakoṭiyo vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

vassakoṭisatāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa

pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni vassakoṭisahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na

vattissatīti hevaṃ natthi. Evampi saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati, ettakāni

vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṃ vattissati, tato paraṃ na vattissatīti hevaṃ natthi, evampi

saṃsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. Evaṃ saṃsārassa purimā koṭi na paññāyati

pacchimāpi koṭi na paññāyati. Majjheva saṃsāre santā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā

ajjhositā adhimuttāti 'majjhe sarasmiṃ tiṭṭhataṃ. '

Kappāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati: bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'kappāti bhagavā. '

1. Vaddhevā - pana.

2. Bhavābhave - pa, va.

[BJT Page 296] [\x 296/]

Oghe jāte mahabbhayeti: kāmoghe bhavoghe diṭṭhogho avijjoghe jāte saṃjāte nibbatte

abhinibbatte pātubhūte. Mahabbhayeti: jātibhaye jarābhaye vyādhibhaye maraṇabhayeti

'oghe jāte mahabbhaye'

Jarāmaccuparetānanti: jarāya phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ maccunā

phuṭṭhānaṃ paretānaṃ samohitānaṃ samannāgatānaṃ jātiyā anugatānaṃ jarāya anusaṭānaṃ

byādhinā abhibhūtānaṃ maraṇena abbhāhatānaṃ atāṇānaṃ alenānaṃ asaraṇānaṃ

asaraṇībhūtānanti 'jarāmaccuparetānaṃ'

Dīpaṃ pabrūmi kappa yeti: dīpaṃ tāṇaṃ lenaṃ saraṇaṃ gatiṃ parāyanaṃ brūmi ācikkhāmi

desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'dīpaṃ

pabrūmi kappa te'

Tenāha bhagavā:

''Majjhe sarasmiṃ tiṭṭhitaṃ (kappāti bhagavā)

Oghe jāte mahabbhaye,

Jarāmaccuparetānaṃ

Dīpaṃ pabrūmi kappa te''ti.

10-3

Akiñcanaṃ anādānaṃ - etaṃ dīpaṃ anāparaṃ

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi - jarāmaccuparikkhayaṃ.

Akiñcanaṃ anādānanti: 'kiñcana'nti: rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ

mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ kiñcanappahānaṃ

kiñcanavūpasamo1 kiñcanapaṭinissaggo2 kiñcanapaṭippassaddhi3 amataṃ nibbānanti

akiñcanaṃ. Anādānanti: 'ādānaṃ vuccati taṇhā: yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ ādānappahānaṃ ādānavūpasamo ādānapaṭinissaggo

ādānapaṭippassaddhi amataṃ nibbānanti ''akiñcanaṃ anādānaṃ''

1. Kiñcanavūpasamaṃ - machasaṃ

2. Paṭinissaggaṃ - machasaṃ

3. Paṭippassaddhiṃ - machasaṃ.

[BJT Page 298] [\x 298/]

Etaṃ dīpaṃ anāparanti: etaṃ dīpaṃ tāṇaṃ lenaṃ saraṇaṃ gati parāyanaṃ. Anāparanti: tamhā

paro añño dīpo natthi, atha kho so yeva1 dīpo aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca

uttamo ca pavaro cāti 'etaṃ dīpaṃ anāparaṃ'.

Nibbānaṃ iti naṃ brūmīti: 'vānaṃ' vuccati taṇhā, ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Vānappahānaṃ vānavūpasamo vānapaṭinissaggo

(vānapaṭippassaddhi2) amataṃ nibbānaṃ. Itīti: padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ3 itīti: brūmīti brūmi ācikkhāmi

desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti 'nibbānaṃ iti

naṃ brūmi. '

Jarāmaccuparikkhayanti: jarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamo paṭinissaggo paṭippassaddhi

amataṃ nibbānanti 'jarāmaccuparikkhayaṃ'

Tenāha bhagavā:

''Akiñcanaṃ anādānaṃ, etaṃ dīpaṃ anāparaṃ

Nibbānaṃ iti naṃ brūmi jarāmaccuparikkhaya''nti

10-4

Etadaññāya4 ye satā - diṭṭhadhammābhinibbutā

Na te māravasānugā - na te mārassa paddhagū. 5

Etadaññāya ye satāni: 'eta'nti: amataṃ nibbānaṃ ''yo so sabbasaṃkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. '' Aññāyāti: aññāya jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti viditaṃ katvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'sabbe dhammā anattā'ti viditaṃ katvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā sabbe saṅkhārā aniccā'ti viditaṃ katvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā 'yaṃ kiñci samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ

nirodhadhamma'ntī

Aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Yeti arahanto khīṇāsavā

satāti: catūhi kāraṇehi satā: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā, caranti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Vedanāsu

vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. Citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā, caranti caranto

viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Dhamme

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvitattā satā, caranti caranto viharanto irīyanto vattento

pālento yapento yāpento. Te vuccati 'satā'ti 'etadaññāya ye satā. '

1. So evaṃ - machasaṃ.

2. Vānapaṭippassaddhiṃ - machasaṃ

3. Metaṃ - va, vi, ka.

4. Bhāventā - machasaṃ, syā.

5. Etadatthāya - va, vi, ka.

6. Paṭṭhagu - syā.

Paṭṭhagū - va. Vi. Ka.

[BJT Page 300] [\x 300/]

Diṭṭhadhammābhinibbutāti: 'diṭṭhadhammā'ti: diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā

tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. Abhinibbutāti: rāgassa1 nibbāpitattā

nibbutā, dosassa nibbāpitattā nibbutā, mohassa nibbāpitattā nibbutā, kodhassa nibbāpitattā

nibbutā, upanāhassa nibbāpitattā nibbutā, makkhassa nibbāpitattā nibbutā, paḷāsassa

nibbāpitattā nibbutā, issāya nibbāpitattā nibbutā, macchariyassa nibbāpitattā nibbutā, māyāya

nibbāpitattā nibbutā, sāṭheyyassa nibbāpitattā nibbutā, thambhassa nibbāpitattā nibbutā,

sārambhassa nibbāpitattā nibbutā, mānassa nibbāpitattā nibbutā, atimānassa nibbāpitattā

nibbutā, madassa nibbāpitattā nibbutā, pamādassa nibbāpitattā nibbutā, sabbakilesānaṃ

nibbāpitattā nibbutā, sabbaduccaritānaṃ nibbāpitattā nibbutā, sabbadarathānaṃ nibbāpitattā

nibbutā, sabbapariḷāhānaṃ nibbāpitattā nibbutā, sabbasantāpānaṃ nibbāpitattā nibbutā,

sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā

paṭippassaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti

'diṭṭhadhammābhinibbutā. '

Na te māravasānugatāti: 'māro'ti: ''yo so māro kaṇho adhipati antagū namuci

pamattabandhu. Na te māravasānugatāti: na te mārassa vase vattanti, napi māro tesu vasaṃ

vatteti te māraṃ ca mārapakkhaṃ ca mārapāsaṃ ca mārabalisaṃ ca mārāmisaṃ ca

māravisayaṃ ca māranivāpaṃ ca2 māragocaraṃ ca mārabandhanaṃ ca abhibhuyya

abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā caranti viharanti irīyanti vattenti pālenti

yapenti yāpentīti 'na te māravasānugā. '

Na te mārassa paddhagūti: 3 na te mārassa paddhā paddhacarā4 paricārikā sissā5 buddhassa

te bhagavato paddhā paddhacarā6 paricārikā sissāti 'na te mārassa paddhagūti.

Tenāha bhagavā:

''Etadaññāya ye satā diṭṭhadhammābhinibbutā,

Na te māravasānugā na te mārassa paddhagūti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hamasmī'ti.

Kappa suttaniddeso samatto.

1. Lobhassa - va, vi, ka

2. Māranivāsaṃ ca, machasaṃ.

3. Paṭṭhatūtī - syā.

Paṭṭhabhūti - va. Vi, ka.

4. Paṭṭhā paṭṭhacarā - va, vi, ka.

5. Paricārikā siyā - machasaṃ, va, vi, ka.

6. Paṭṭhā paṭṭhacarā - va, vi, ka, syā.

[BJT Page 302] [\x 302/]

11. Jatukaṇṇī suttaniddeso.

11-1

Sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ (iccāyasmā jatukaṇṇī)

Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ,

Santipadaṃ brūhi sahājanetta1

Yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ,

Sutvānahaṃ vīra akāmakāminti: 'sutvā'ti: sutvā suṇitvā uggahetvā upadhāretvā

upalakkhayitvā 'itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato

lokavidū anuttaro purisadammasārathī satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā'ti

'sutvānahaṃ. Vīrāti: vīro bhagavā, viriyavāti vīro, pahūti vīro2 visavīti vīro3 alamattoti4

vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīru acchamhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃsoti vīro.

1. ''Virato idha sabbapāpakehi

Nirayadukkhamaticca viriyavā so,

So viriyavā padhānavā

Vīro tādī pavuccate tathattā''ti. [A]

Sutvānahaṃ vīra.

Akāmakāminti: 'kāmā'ti: uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca. Katame

vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā,

khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca

koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā, vatthukāmānaṃ

pariññātattā kilesakāmānaṃ pahīnattā bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme

piheti, na kāme abhijappati, ye kāme kāmenti kāme patthenti, kāme pihenti, kāme

abhijappanti, te kāmakāmino rāgarāgino saññāsaññino, bhagavā na kāme kāmeti, na kāme

pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati, tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo

vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo

vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītībhūto

sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatīti 'sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ'.

Iccāyasmā jatukaṇṇīti:

Iccāti: padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā

padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ sappatissādhivacanametaṃ

'āyasmā'ti. Jatukaṇṇīti: tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti

'iccāyasmā jatukaṇṇī'.

1. Sahajanetta - machasaṃ.

Mahājanetta - va, vi, ka.

2. Pabhūti vīro - va, vi, ka.

3. Vīsati vīro - va, vi, ka.

4. Alamatthoti - va, vi, ka.

[A.] Suttanipāta - sabhiyasutta.

[BJT Page 304] [\x 304/]

Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamanti: 'oghātiga'nti: oghātigaṃ oghaṃ atikkantaṃ

samatikkantaṃ vītivattanti 'oghātigaṃ'. Puṭṭhunti: puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ ajjhesituṃ

pasādetuṃ. Akāmamāgamanti: akāmaṃ puṭṭhuṃ nikkāmaṃ1 cattakāmaṃ vantakāmaṃ

muttakāmaṃ pahīnakāmaṃ paṭinissaṭṭhakāmaṃ vītarāgaṃ vigatarāgaṃ cattarāgaṃ

vantarāgaṃ muttarāgaṃ pahīnarāgaṃ paṭinissaṭṭharāgaṃ āgamhā āgatamhā sampannamhā

tayā saddhiṃ samāgatamhāti 'oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ. '

Santipadaṃ brūhi sahājanettā2ti: 'santī'ti: ekena ākārena santipi santipadampi tameva amataṃ

nibbānaṃ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo

nirodho nibbānaṃ.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

Santametaṃ padaṃ, paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ sabbasaṃkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti. Athāparenākārena ye

dhammā santādhigamāya santiphusanāya santi sacchikiriyāya saṃvattanti, seyyathīdaṃ:

cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni,

pañcabalāni, sattabojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ime vuccanti santipadaṃ tāṇapadaṃ

lenapadaṃ saraṇapadaṃ abhayapadaṃ accutapadaṃ amatapadaṃ nibbānapadaṃ brūhi

ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi.

Sahājanettāti: 'nettaṃ' vuccati sabbaññutañāṇaṃ, buddhassa bhagavato nettaṃ ca jinabhāvo

ca bodhiyā mūle apubbaṃ acarimaṃ ekasmiṃ khaṇe uppanno, tasmā buddho sahājanettoti

'santipadaṃ brūhi sahājanetta. '

Yathātacchaṃ bhagavā brūhi metanti: yathātacchaṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ yo so

sabbasaṃkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ,

bhagavāti: gāravādhivacanametaṃ: apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā:

bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti

bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā:

bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā:

bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni

vijanavātāni manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavā'ti. Brūhi metanti: brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi

vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti 'yathātacchaṃ bhagavā brūhi metaṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Sutvānahaṃ vīra akāmakāmiṃ (iccāyasmā jatukaṇṇī)

Oghātigaṃ puṭṭhumakāmamāgamaṃ,

Santipadaṃ brūhi sahājanetta

Yathātacchaṃ bhagavā brūhi meta''nti.

1. Nikāmaṃ - va, vi, ka.

2. Mahājanetta - ca, vi, ka.

[BJT Page 306] [\x 306/]

11-2

Bhagavā hi kāme abhibhuyya irīyati

Ādiccova paṭhaviṃ teji tejasā,

Parittapaññassa me bhūripañña, 1

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

Bhagavā hi kāme abhibhuyya irīyatīti: 'bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti.

[BJT Page 306] [\x 306/]

Kāmāti: uddānato2 dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Bhagavā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā

pariyādiyitvā madditvā3 carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti 'bhagavā hi kāme

abhibhuyya irīyati. '

Ādiccova paṭhaviṃ teji tejasātī: 'ādicco' vuccati suriyo, paṭhavī vuccati jagati, yathā suriyo

tejī4 tejena samannāgato paṭhaviṃ abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā

santāpayitvā sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca andhakāraṃ vidhametvā ālokaṃ

dassayitvā ākāse antalikkhe gaganapathe5 vegena gacchati evameva bhagavā ñāṇatejī6

ñāṇatejena samannāgato sabbaṃ abhisaṃkhārasamudayaṃ -pe----------

Kilesatamaṃ avijjandhakāraṃ vidhamitvā ñāṇālokaṃ dassetvā vatthukāme parijānitvā

kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati

viharati irīyati vatteti7 pāleti yapeti yāpetīti ādiccova paṭhaviṃ tejī tejasā.

Parittapaññassa me bhūripaññāti: ahamasmi parittapañño omakapañño lāmakapañño

chattakapañño8, tvampi mahāpañño puthupañño hāsupañño9 javanapañño tikkhapañño

nibbedhikapañño. Bhūrī vuccati paṭhavī, bhagavā tāya paṭhaviyā samāya paññāya vipulāya

vitthatāya samannāgatoti parittapaññassa me bhūripañña.

1. Bhūripañño - machasaṃ, syā

2. Udānato - pana.

3. Madditvā iti - machasaṃ natthi.

4. Teji tejasā tejena - va, ka, vi, pa-

5. Gamana pathe - syā.

6. Ñāṇī ñāṇa tejena - va - vi - ka.

7. Pavatteti - pana.

8. Chatukka - machasaṃ.

9. Hāsapañño - machasaṃ - ka -

[BJT Page 308] [\x 308/]

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññanti: 'dhammanti': ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ

pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ savyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ

cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañcabalāni

sattabojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānaṃ (nibbānagāminiñca) paṭipadaṃ

ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti.

Yamahaṃ vijaññanti: yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ

adhigaccheyyaṃ passeyyaṃ sacchikareyyanti ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ.

Jāti jarāya idha vippahānanti - idheva jāti jarāya maraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ

paṭinissaggaṃ paṭipassaddhiṃ amataṃ nibbānanti 'jāti jarāya idha vippahānaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Bhagavā hi kāme abhibhuyya irīyati

Ādiccova paṭhaviṃ tejī tejasā

Parittapaññassa me bhūripañña

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahāna''nti.

11-3

Kāmesu vinaya gedhaṃ (jatukaṇṇīti bhagavā)

Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato,

Uggahitaṃ nirattaṃ vā

Mā te vijjittha kiñcanaṃ.

Kāmesu vinaya gedhanti: 'kāmā'ti: uddānato dve kāmā:

Vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

'Gedho vuccati taṇhā yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo

icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. Kāmesu vinaya gedhanti: kāmesu gedhaṃ vinaya1 paṭivinaya pajaha2

vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti kāmesu vinaya gedhaṃ. Jatukaṇṇīti bhagavāti:

taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. Bhagavāti: gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'jatukaṇṇīti bhagavā. '

1. Vineyya gedhaṃ - pana.

2. Pajahāhi - pana.

[BJT Page 310] [\x 310/]

Nekkhammaṃ daṭṭhu khematoti: 'nekkhammanti': sammā paṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ

apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ sīlesu

paripūrakāritaṃ indriyesu guttadvārataṃ bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ

satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde

pañcindriyāni pañcabalāni sattabojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca

nibbānagāminiñca paṭipadaṃ khemato tāṇato lenato saraṇato abhayato accutato amatato

nibbānato daṭṭhuṃ passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'nekkhammaṃ

daṭṭhu khemato. '

Uggahitaṃ nirattaṃ vāti: 'uggabhita'nti: taṇhāvasena diṭṭhivasena gabhitaṃ parāmaṭṭhaṃ

abhiniviṭṭhaṃ ajjhositaṃ adhimuttaṃ. Nirattaṃ vāti: nirassitabbaṃ1 muñcitabbaṃ

pajahitabbaṃ2 vinodetabbaṃ3 (byantīkātabbaṃ) anabhāvaṃ gametabbanti uggahitaṃ nirattaṃ

vā.

Mā te vijjittha kiñcananti rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ

diṭṭhikiñcanaṃ kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ. Idaṃ kiñcanaṃ tuyhaṃ mā vijjittha, mā

saṃvijjittha, pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti 'mā te vijjittha kiñcanaṃ'

tenāha bhagavā:

'Kāmesu vinaya gedhaṃ (jatukaṇṇīti bhagavā)

Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato,

Uggahitaṃ nirattaṃ vā

Mā te vijjittha kiñcana''nti.

11-4

Yaṃ pubbe taṃ visosehi4

Pacchā te māhu kiñcanaṃ

Majjhe ce no5 gahessasi

Upasanto carissasi-.

Yaṃ pubbe taṃ visosehīti: atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṃ, te kilese sosehi

visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṃ karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ

gamehīti evampi 'yaṃ pubbe taṃ visosehi. ' Athavā ye atītā kammābhisaṅkharā

avipakkavipākā te kammābhisaṃkhāre6 sosehi visosebhi sukkhāpebhi visukkhāpebhi abījaṃ

karobhi pajaha vinodehi byantīkarobhi anabhāvaṃ gamehīti evampi 'yaṃ pubbe taṃ

visosehi. '

1. Nirattaṃ vāti nirattaṃ vā - machasaṃ.

2. Vijahitabbaṃ - machasaṃ.

3. Vinoditabbaṃ - machasaṃ.

4. Visodhehi - pana.

5. Veno - va, vi, ka, ma.

6. Kammābhisaṃkhārā - pana.

[BJT Page 312] [\x 312/]

Pacchā te māhu kiñcananti: 'pacchā' vuccati anāgataṃ, anāgate saṃkhāre ārabbha yāni

uppajjeyyuṃ rāgakiñcanaṃ dosakiñcanaṃ mohakiñcanaṃ mānakiñcanaṃ diṭṭhikiñcanaṃ

kilesakiñcanaṃ duccaritakiñcanaṃ imāni kiñcanāni tuyhaṃ mā ahu mākāsi mā janesi mā

saṃjanesi mā nibbattesi mābhinibbattesi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṃ gamehīti

'pacchā te māhu kiñcanaṃ'.

Majjhe ce no gahessasīti: majjhe vuccati paccuppannaṃ rūpaṃ vedanā saññā saṃkhārā

viññāṇaṃ, paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na gaṇhissasi, na

parāmasissasi, na nandissasi, nābhinandissasi, na ajjhosissasi, abhinandanaṃ abhivadanaṃ

ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahissasi, vinodessasi, byantīkarissasi,

anabhāvaṃ gamessasīti 'majjheva ce no gahessasi.

Upasanto carissatīti: rāgassa santattā samitattā upasamitattā, dosassa santattā samitattā

upasamitattā, mohassa santattā samitattā upasamitattā, dosassa santattā samitattā

upasamitattā, mohassa santattā samitattā upasamitattā, kodhassa santattā samitattā

upasamitattā, upanāhassa santattā samitattā upasamitattā, makkhassa santattā samitattā

upasamitattā, paḷāsassa santattā samitattā upasamitattā, issāya santattā samitattā

upasamitattā, macchariyassa santattā samitattā upasamitattā, māyāya santattā samitattā

upasamitattā, sāṭheyyassa santattā samitattā upasamitattā, thambhassa santattā samitattā

upasamitattā, sārambhassa santattā samitattā upasamitattā, mānassa santattā samitattā

upasamitattā, atimānassa santattā samitattā upasamitattā, madassa santattā samitattā

upasamitattā, pamādassa santattā samitattā upasamitattā, sabbakilesānaṃ santattā samitattā

upasamitattā, sabbaduccaritānaṃ santattā samitattā upasamitattā, sabbadarathānaṃ santattā

samitattā upasamitattā, sabbapariḷāhānaṃ santattā samitattā upasamitattā, sabbasantāpānaṃ

santattā samitattā upasamitattā, sabbākusalābhisaṅkhārānaṃ santattā samitattā upasamitattā

vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto

nibbuto paṭippassaddho carissasi viharissasi irīyissasi vattissasi pālessasi yapessasi

yāpessasīti 'upasanto carissasi'.

Tenāha bhagavā:

''Yaṃ pubbe taṃ visosesi

Pacchā te māhu kiñcanaṃ,

Majjhe ce no gahessasi

Upasanto carissasī''ti.

[BJT Page 314] [\x 314/]

11-5

Sabbaso nāmarūpasmiṃ

Vītagedhassa brāhmaṇa,

Āsavāssa1 na vijjanti

Yehi maccuvasaṃ vaje.

Sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇāti: 'sabbaso'ti: sabbena sabbaṃ sabbathā

sabbaṃ asesaṃ nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ 'sabbaso'ti. Nāmanti: cattāro arūpino

khandhā. Rūpanti: cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Gedho

vuccati taṇhā, ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. '' Sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇāti: sabbaso nāmarūpasmiṃ

vītagedhassa vigatagedhassa cattagedhassa vantagedhassa muttagedhassa pahīnagedhassa

paṭinissaṭṭhagedhassa vītarāgassa vigatarāgassa cattarāgassa vantarāgassa muttarāgassa

pahīnarāgassa paṭinissaṭṭharāgassāti 'sabbaso nāmarūpasmiṃ vītagedhassa brāhmaṇa. '

Āsavāssa na vijjantīti: 'āsavā'ti cattāro āsavā: kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo.

Assāti: arahato khīṇāsavassa' na vijjantīti ime āsavā tassa natthi, na santi, na saṃvijjanti

nūpalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhāti 'āsavāssa na vijjantī. '

Yehi maccuvasaṃ vajeti: yehi āsavehi maccuno vā vasaṃ gaccheyya, maraṇassa vā vasaṃ

gaccheyya, mārapakkhassa vā vasaṃ gaccheyya, te āsavā tassa natthi, na santi na saṃvijjanti,

nūpalabbhanti, pahīnā samucchinnā, vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā

daḍḍhāti 'yehi maccuvasaṃ vajeti. '

Tenāha bhagavā:

''Sabbaso nāmarūpasmiṃ

Vītagedhassa brāhmaṇa,

Āsavāssa na vijjanti1

Yehi maccuvasaṃ vaje''ti.

Saha gāthāpariyosānā2 ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante,

bhagavā sāvako' hamasmī'ti.

Jatukaṇṇi suttaniddeso samatto

1. Āsavāya na vijjanti - va - vi - ka.

2. Sahagāthā pariyosāne - pana.

[BJT Page 316] [\x 316/]

12. Bhadrāvudha suttaniddeso

12-1

Okaṃ jahaṃ1 taṇhacchidaṃ anejaṃ (iccāyasmā bhadrāvudho)

Nandiṃ jahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ

Kappaṃ jahaṃ abhiyāce sumedhaṃ

Sutvāna nāgassa apanamissanti ito.

Okaṃ jahaṃ taṇhacchidaṃ anejanti: okaṃ jahanti: rūpadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandi

yā taṇhā ye upayūpādānā2 cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā3, te buddhassa bhagavato

pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃ gatā4 āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā

buddho okañjaho, vedanādhātuyā - saññādhātuyā - saṅkhāradhātuyā - viññāṇadhātuyā - yo

chando yo rāgo yā nandi yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te

buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃgatā āyatiṃ

anuppādadhammā, tasmā buddho okañjaho. Taṇhacchidanti, 'taṇhā'ti rūpataṇhā,

saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā, sā taṇhā

buddhassa bhagavato chinnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā

abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, tasmā buddho 'taṇhacchido'. Anejoti: 'ejā' vuccati

taṇhā ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā

ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī

saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo

sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ

loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo

visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā

vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā

rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ

nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ,

dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo

taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ. '' Sā ejā

taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃgatā āyatiṃ

anuppādadhammā, tasmā buddho anejo, ejāya pahīnattā anejo bhagavā lābhepi na iñjati,

alābhepi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, dukkhepi na

iñjati, na calati, na vedhati, na pavedhati, na sampavedhati, tasmā buddho anejoti 'okaṃ

jahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ'. Iccāyasmā bhadrāvudho. Iccāti padasandhi padasaṃsaggo

padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti:

piyavacanaṃ garuvacanaṃ sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Bhadrāvudho: tassa

brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ

niruttibyañjanaṃ abhilāpo. Puṇṇāko'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti

vohāro'ti āyasmā bhadrāvudho.

1. Oghaṃ jahaṃ - va - vi - ka.

2. Upāyupādānā - machasaṃ, syā, sa.

3. Adhiṭṭhānā abhinivesānusayā - va - vi - ka.

4. Anabhāvaṃ katā - machasaṃ.

[BJT Page 318] [\x 318/]

(Nandiṃ) jahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttanti: 'nandi' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo

anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo

paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā

āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā

āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā

jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ'', sā nandi sā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvaṃgatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho nandiṃ jaho.

Oghatiṇṇanti: bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo. Bhavoghaṃ tiṇṇo, diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ

tiṇṇo, sabbasaṃsārapathaṃ1 tiṇṇo, uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. So

vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo

uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.

Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato

abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ

bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko

niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekhena samādhikkhandhena -

paññākkhandhena - vimuttikkhandhena - vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato

ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā

ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya

pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya - muditāya - upekkhāya parisuddhiyā ṭhito,

accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya, parisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā

ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante

ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito,

saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito,

antimadehadharo arahā.

''Tassāyaṃ pacchimakoṭi - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

'Nandiṃ jahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttanti: bhagavato rāgā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, dosā cittaṃ

muttaṃ vimuttaṃ, mohā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, kodhā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, upanāhā

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, makkhā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, paḷāsā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, issā

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, macchariyā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, māyā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ,

sāṭheyyā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, thambhā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, sārambhā cittaṃ muttaṃ

vimuttaṃ, mānā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, atimānā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, madā cittaṃ

muttaṃ vimuttaṃ, pamādā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, sabbakilesā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ,

sabbaduccaritā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, sabbadarathā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, sabbapariḷāhā

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, sabbasantāpā cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ, sabbākusalābhisaṃkhārehi

cittaṃ muttaṃ vimuttaṃ suvimuttanti 'nandiṃ jahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ'.

Kappaṃ jahaṃ abhiyāce sumedhanti: kappāti dve kappā: taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca,

katamā taṇhākappo: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ, idaṃ mama, etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā

mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettā vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati. Yāvatā aṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ, ayaṃ taṇhākappo.

Katamā diṭṭhi diṭṭhikappo: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho

abhikappo parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho

yāvatā dvāsaṭṭhigatāni, ayaṃ diṭṭhikappo, buddhassa bhagavato taṇhākappo pahīno,

diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho, taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā tasmā

buddho kappaṃ jaho. Abhiyāceti: yācāmi abhiyācāmi, ajjhesāmi, sādiyāmi, patthayāmi,

pihayāmi, jappāmi, abhijappāmi, sumedhanti2: 'medhā' vuccati paññā. ''Yā paññā pajānanā

vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ

kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā

sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi'' bhagavā imāya medhāya paññāya upeto

samupeto upagato samupagato upapanno sampanno3 samannāgato, tasmā buddho

sumedhoti 'kappaṃ jahaṃ abhiyāce sumedhaṃ.

Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti: 'nāgassā'ti: nāgo bhagavā, āgūṃ na karotīti nāgo, na

gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo: sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puteti

na pacceti, na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puteti, na

pacceti, na paccāgacchati, anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puteti, na pacceti,

na paccāgacchati, arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puteti, na pacceti, na

paccāgacchati, evaṃ bhagavā nāgacchatīti nāgo. Sutvāna nāgassa apanamissanti itoti: tuyhaṃ

vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhaṃ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā

upalakkhayitvā ito apanamissanti vajissanti pakkamissanti disā vidisaṃ gamissantīti sutvāna

nāgassa apanamissanti ito. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Okaṃ jahaṃ taṇhacchidaṃ anejaṃ - (iccāyasmā bhadrāvudho)

Nandiṃ jahaṃ oghatiṇṇaṃ vimuttaṃ,

Kappaṃ jahaṃ abhiyāce sumedhaṃ

Sutvāna nāgassa apanamissanti ito''ti.

1. Sabbaṃ saṃsārapathaṃ - syā.

2. Sumedhoti - va - vi - ka,

Sumedhā vuccati - machasaṃ.

3. Samuppanno - machasaṃ.

[BJT Page 320] [\x 320/]

12-2

Nānā janā janapadehi saṅgatā

Tava vīra1 vākyaṃ abhikaṅkhamānā2

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo.

Nānā janā janapadehi saṅgatāti: 'nānā janā'ti: khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca

gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Janapadehi saṅgatāti: aṅgā ca magadhā ca

kaliṅgā ca kāsiyā ca kosalā ca vajjiyā ca mallā ca cetiyamhā ca vaṃsā ca3 kurumhā ca pañcālā

ca macchā ca sūrasenā ca assakā ca4 avantiyā ca yonā ca kambojā ca. Saṅgatāti: saṅgatā

samāgatā samohitā sannipatitāti 'nānā janā janapadehi saṅgatā. '

Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānāti: 'vīrā'ti vīro bhagavā, viriyavā soti vīro, pahūti vīro,

visavīti vīro, alamattoti vīro, sūroti vīro, vikkanto vīro, abhīru acchambhī anutrāsī

apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃsoti vīro.

1. ''Virato idha sabbapāpakehi

Nirayadukkhamaticca viriyavā so,

So viriyavā padhānavā

Vīro tādī pavuccate tathattā''ti[a]

Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānāti: tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ5.

Abhikaṅkhamānāti: abhikaṅkhamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā

abhijappamānāti 'tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā. '

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohīti: 'tesa'nti tesaṃ khattiyānaṃ brāhmaṇānaṃ vessānaṃ

suddānaṃ gahaṭṭhānaṃ pabbajitānaṃ devānaṃ manussānaṃ. Tuvanti: bhagavantaṃ bhaṇati.

Sādhu viyākarohīti: sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi

uttānīkarohi pakāsehīti 'tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi. '

1. Dhīra - va vi - ka.

2. Abhisaṅkhamānā - va - vi - ka.

3. Sāgarambhā ca - syā.

4. Asakā ca - va - vi - ka.

5. Anusandhiṃ - va - vi - ka.

[A.] Sutta nipāta sabhiya sutta

[BJT Page 322] [\x 322/]

Tathā hi te vidito esa dhammoti: 'tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa

dhammoti 'tathā hi te vidito esa dhammo. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Nānā janā janapadehi saṅgatā

Tava vīra vākyaṃ abhikaṅkhamānā,

Tesaṃ tuvaṃ sādhu viyākarohi

Tathā hi te vidito esa dhammo''ti.

12-3

Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ (bhadrāvudhāti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi1 majjhe,

Yaṃ yaṃ hi lokasmiṃ upādiyanti

Teneva māro anveti jantuṃ.

Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbanti: 'ādānataṇhā2 vuccati rūpataṇhā -pe----------ādānataṇhāti

kiṃkāraṇā vuccati ādānataṇhā: tāya taṇhāya rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti

parāmasanti abhinivisanti, vedanaṃ - saññaṃ - saṃkhāre - viññāṇaṃ - gatiṃ - uppattiṃ -

paṭisandhiṃ - bhavaṃ - saṃsāraṃ - vaṭṭaṃ - ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti

abhinivisanti taṃkāraṇā vuccati ādānataṇhā. Vinayetha sabbanti: sabbaṃ ādānataṇhaṃ

vinayeyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ gameyyāti

'ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ. Bhadrāvudhā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati.

Bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'bhadrāvudhāti bhagavā. '

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjheti: 'uddhaṃ' vuccati3 anāgataṃ, adho vuccati atītaṃ, tiriyaṃ

cāpi majjheti paccuppannaṃ. Uddhanti devaloko, adhoti nirayaloko, tiriyañcāpi majjheti

manussā loko. Uddhanti kusalā dhammā, adhoti akusalā dhammā, tiriyañcāpi majjheti

avyākatā dhammā, uddhanti sukhā vedanā, adhoti dukkhā vedanā tiriyañcāpi majjheti

adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti arūpadhātu adhoti kāmadhātu, tiriyañcāpi majjheti

rūpadhātu. Uddhanti uddhaṃ pādatalā, adhoti adho kesamatthakā, tiriyañcāpi majjheti

vemajjheti 'uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe. '

1. Vāpi - pana

2. Apānataṇhaṃ - pa -

Ādānataṇhaṃ - machasaṃ.

3. Uddhanti - machasaṃ,

Uddhanti vuccati - syā.

[BJT Page 324] [\x 324/]

Yaṃ yaṃ hi lokasmiṃ upādiyantīti: yaṃ yaṃ rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ

saṅkhāragataṃ1 viññāṇagataṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti.

Lokasminti: apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi 'yaṃ yaṃ

hi lokasmiṃ upādiyanti. '

Teneva māro anveti jantunti: teneva kammābhisaṅkhāravasena paṭisandhiko khandhamāro

dhātumāro āyatanamāro gatimāro uppattimāro paṭisandhimāro bhavamāro saṃsāramāro

vaṭṭamāro anveti anugacchati anvāyiko hoti. Jantunti sattaṃ naraṃ (māṇavaṃ) posaṃ

puggalaṃ jīvaṃ jāguṃ jantuṃ indaguṃ (hindaguṃ) manujanti teneva māro anveti jantuṃ.

Tenāha bhagavā:

''Ādānataṇhaṃ vinayetha sabbaṃ (bhadrāvudhāti bhagavā)

Uddhaṃ adho tiriyañcāpi majjhe,

Yaṃ yaṃ hi lokasmiṃ upādiyanti

Teneva māro anveti jantunti.

12-4

Tasmā pajānaṃ na upādiyetha

Bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke,

Ādānasatte iti pekkhamāno

Pajaṃ imaṃ maccudheyye visattaṃ.

Tasmā pajānaṃ na upādiyethāti: 'tasmā'ti: tasmā taṃkāraṇā taṃhetu taṃpaccayā2 tannidānā,

etaṃ ādīnavaṃ sampassamāno ādānataṇhāyā'ti 'tasmā'. Pajānanti: jānanto pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, sabbe saṅkhārā aniccā'ti jānanto pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti jānanto pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, sabbe saṅkhārā aniccā'ti jānanto pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, 'sabbe dhammā anattā'ti jānanto pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti jānanto pajānanto ājānanto

vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, 'yaṃ kiñci samuyadadhammaṃ sabbaṃ taṃ

nirodhadhamma'nti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, na

upādiyethāti rūpaṃ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya

vedanaṃ - saññaṃ - saṅkhāre - viññāṇaṃ - gatiṃ - uppattiṃ - paṭisandhiṃ - bhavaṃ -

saṃsāraṃ - vaṭṭaṃ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyyā

ti 'tasmā pajānaṃ na upādiyetha. '

1. Abhisaṃkhāragataṃ -paṃ-

2. Tappaccayā -va-vi-ka. Machasaṃ

[BJT Page 326] [\x 326/]

Bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloketi: bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho vā1

bhikkhu. Satoti catūhi kāraṇehi sato: kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato

vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato aparehipi catūhi

kāraṇehi sato: asati parivajjanāya sato: satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato:

satipaṭipakkhānaṃ dhammānaṃ hatattā sato: satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā

sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato: satiyā vasitattā sato: satiyā

pāguññatāya sato: satiyā apaccoropanatāya sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satattā sato:

santattā sato: samitattā sato: santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato:

dhammānussatiyā sato: saṅghānussatiyā sato: sīlānussatiyā sato: cāgānussatiyā sato:

devatānussatiyā sato: ānāpānasatiyā sato: maraṇānussatiyā sato: kāyagatāsatiyā sato:

upasamānussatiyā satoti. Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā

asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ

vuccati sati. Iminā sati upeto hoti samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno

samannāgato. So vuccati satoti 'bhikkhu sato'. Kiñcananti: kiñci rūpagataṃ vedanāgataṃ

saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ. Sabbaloketi: sabbaapāyaloke sabbamanussaloke

sabbadevaloke sabbakhandhaloke sabbadhātuloke sabbaāyatanaloketi 'bhikkhu sato

kiñcanaṃ sabbaloke. '

Ādānasatte iti pekkhamānoti: 'ādānasattā' vuccanti ye rūpaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti

parāmasanti abhinivisanti, vedanaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti,

saññaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti, saṃkhāre ādiyanti

upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti, viññāṇaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti

parāmasanti abhinivisanti, gatiṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti,

uppattiṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti, paṭisandhiṃ ādiyanti

upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti, bhavaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti

parāmasanti abhinivisanti, saṃsāraṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti,

vaṭṭaṃ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. Itīti padasandhi

padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmetaṃ itīti.

Pekkhamānoti dakkhamāno dissamāno passamāno olokiyamāno nijjhāyamāno

upanijjhāyamāno upaparikkhamānoti 'ādānasatte iti pekkhamāno'.

Pajaṃ imaṃ maccudheyye visattanti: 'pajāti sattādhivacanaṃ' maccudheyyā vuccanti kilesā ca

khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā

laggā laggitā paḷibuddhā. Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṃ sattaṃ visattaṃ

āsattaṃ laggaṃ laggitaṃ paḷibuddhaṃ, evamevaṃ pajā maccudheyye māradheyye

maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā paḷibuddhāti pajaṃ imaṃ maccudheyye

visattaṃ. '

Tenāha bhagavā:

''Tasmā pajānaṃ na upādiyetha

Bhikkhu sato kiñcanaṃ sabbaloke,

Ādānasatte iti pekkhamāno

Pajaṃ imaṃ maccudheyye visatta''nti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante,

bhagavā sāvako' hamasmī'ti.

Bhadrāvudha suttaniddeso samatto.

1. Sekkho vā-pa-va-vi-ka machasaṃ

[BJT Page 328] [\x 328/]

13. Udaya suttaniddeso

13-1

Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ (iccāyasmā udayo)

Katakiccaṃ anāsavaṃ,

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ,

Atthi pañhena āgamaṃ

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi

Avijjāya pabhedanaṃ.

Jhāyiṃ virajamāsīnanti: jhāyīti jhāyī bhagavā, paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi

jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi

jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī,

sapītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī,

upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī,

appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī.

Jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti jhāyī. Virajanti: rāgo rajo,

Doso rajo, moho rajo, kodho rajo, upanāho rajo, makkho rajo, paḷāso rajo, issā rajo,

macchariyaṃ rajo, māyā rajo, sāṭheyyaṃ rajo, thambho rajo, sārambho rajo, māno rajo,

atimāno rajo, mado rajo, pamādo rajo, sabbe kilesā rajā, sabbe duccaritā rajā, sabbe darathā

rajā, sabbe pariḷāhā rajā, sabbe santāpā rajā, sabbākusalābhisaṃkhārā rajā. Te rajā buddhassa

bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā.

Tasmā buddho arajo virajo nirajo rajāpagato rajavippahīno rajavippamutto1

sabbarajavītivatto.

1. ''Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati

Rāgassetaṃ adhivacanaṃ rajoti,

Etaṃ rajaṃ vippajahitva2 cakkhumā

Tasmā jino vigatarajoti vuccati.

2. Doso rajo na ca pana reṇu vuccati

Dosassetaṃ adhivacanaṃ rajoti,

Etaṃ rajaṃ vippajahitva cakkhumā

Tasmā jino vigatarajoti vuccati.

1. Vippamuttā - pa.

2. Vippajahitvā - machasaṃ.

[BJT Page 330] [\x 330/]

3. Moho rajo na ca pana reṇu vuccati

Mohassetaṃ adhivacanaṃ rajoti,

Etaṃ rajaṃ vippajahitva cakkhumā

Tasmā jino vigatarajoti vuccatī''ti.

Virajaṃ.

Āsīnanti: nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti1 āsīno.

4. ''Nagassa passe āsīnaṃ muniṃ dukkhassa pāraguṃ,

Sāvakā payirupāsanti tevijjā maccuhāyino''ti.

Evampi bhagavā āsīno, athavā bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno, vutthavāso

so vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo

uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.

Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato

abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ

bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko

niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekhena samādhikkhandhena

samannāgatattā ṭhito. Asekhena paññākkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekhena

vimuttikkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena

samannāgato ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ

pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya2

ṭhito. Mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya pārisuddhiyā ṭhito muditāya pārisuddhiyā

ṭhito upekkhāya parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya

parisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito,

dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito,

paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante

ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

14. ''Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

Evampi bhagavā āsīnoti jhāyiṃ virajamāsīnaṃ

Iccāyasmā udayo'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Udayoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Udayo'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā udayo.

Katakiccaṃ anāsavanti: buddhassa bhagavato kiccākiccaṃ karaṇīyākaraṇīyaṃ pahīnaṃ

ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvakataṃ2 āyatiṃ anuppādadhammaṃ, tasmā buddho

katakicco.

5. ''Yassa ca visatā3 natthi chinnasotassa bhikkhuno.

Kiccākiccapahīnassa4 pariḷābho na vijjatī''ti

Katakiccaṃ anāsavanti: 'āsavā'ti cattāro āsavā: kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo. Te

āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ

anuppādadhammā tasmā buddho anāsavoti 'katakiccaṃ anāsavaṃ. '

Pāraguṃ sabbadhammānanti: bhagavā5 abhiññāparagū, pariññāpāragū pahānapāragū6,

bhāvanāpāragū7, sacchikiriyāpāragū8, samāpattipāragū, abhiññāpāragū, sabbadhammānaṃ,

pariññāpāragū, sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū6 sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ

maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū8 nirodhassa,

1. Cetiye āsīno-va-vi-ka.

2. Anabhāvaṃgataṃ-va-vi-ka.

Anabhāvaṃkataṃ - machasaṃ.

3. Paripatā-syā.

4. Kiccākiccaṃ pahīnassa-syā.

5. Bhagavā sabbadhammānaṃ - machasaṃ, syā.

6. Pahānāya pāragū-pa.

7. Bhāvanāya pāragū-vi.

8. Sacchikiriyāya pāragū-vi.

[BJT Page 332] [\x 332/]

Samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ, so vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ

vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ samādhismiṃ vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya,

vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. So pāragato pāramippatto antagato antappatto,

koṭigato koṭippatto, pariyantagato pariyantappatto, vosānagato vosānappatto, tāṇagato

tāṇappatto, lenagato lenappatto, saraṇagato saraṇappatto, abhayagato abhayappatto,

accutagato1 accutappatto, amatagato amatappatto, nibbānagato nibbānappatto. So

vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo

uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.

Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato

abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ

bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko

niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekhena samādhikkhandhena

samannāgato ṭhito. Asekhena paññākkhandhena samannāgato ṭhito. Asekhena

vimuttikkhandhena samannāgato ṭhito. Asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena

samannāgato ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ

pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya

ṭhito. Mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā

ṭhito upekkhāya parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya,

parisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito,

dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito,

paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante

ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

14. ''Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro - natthi tassa punabbhavoti 'pāraguṃ sabbadhammānaṃ'.

Atthi pañhena āgamanti: pañhena atthikāmha2 āgatā, pañhaṃ pucchitukāmamha āgatā3.

Paññaṃ sotukāmā (āgatamhāti) 'evampi 'atthi pañhena āgamaṃ' athavā pañhatthikānaṃ

pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ. Āgamanaṃ abhikkamanaṃ4 upasaṅkamanaṃ

payirupāsanaṃ atthi, evampi atthi pañhena āgamaṃ, athavā pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi

pahū, tvamasi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ vissajjetuṃ, vahassetaṃ bhāranti evampi

'atthi pañhena āgamaṃ'.

Aññāvimokkhaṃ pabrūhī ti: 'aññāvimokkho' vuccati arahattavimokkho, arahattavimokkhaṃ

pabrūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti

'aññāvimokkhaṃ pabrūhi'

Avijjāya pabhedananti avijjāya bhedanaṃ pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamo5 paṭinissaggo6

paṭippassaddhaṃ amataṃ nibbānanti 'avijjāya pabhedanaṃ'

Tenāha so brāhmaṇo:

Jhāyiṃ virajamāsīnaṃ (iccāyasmā udayo)

Katakiccaṃ anāsavaṃ,

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ

Atthi pañhena āgamaṃ

Aññāvimokkhaṃ pabrūhi

Avijjāya pabhedana''nti

1. Accutigato-sa.

2. Atthiko āgatomhi - machasaṃ.

3. Āgato - machasaṃ.

4. Akittamanaṃ-va-vi-ka.

5. Vūpasamaṃ - machasaṃ.

6. Paṭinissaṭṭhaṃ-pana-paṭinissaggaṃ - machasaṃ.

[BJT Page 334] [\x 334/]

13-2

Pahānaṃ kāmacchandānaṃ (udayāti bhagavā)

Domanassāna cūbhayaṃ,

Thīnassa ca1 panūdanaṃ

Kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.

Pahānaṃ kāmacchandānanti: 'chando'ti ''yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi

kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷābho kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo

kāmūpādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ. '' Pahānaṃ kāmacchandānanti: kāmacchandānaṃ

pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti 'pahānaṃ

kāmacchandānaṃ'.

Udayāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. Bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'udayāti bhagavā. '

Domanassāna cūbhayanti: domanassa'nti2 ''yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ

cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ, cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā.

Domanassāna cūbhayanti: kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ

vūpasamo paṭinissaggo paṭippassaddhi amataṃ nibbānanti 'domanassāna cūbhayaṃ. '

Thīnassa ca panūdananti: 'thīna'nti 'yā cittassa akallatā3 akammaññatā olīyanā (sallīyanā)

līnā līyanā līyitattaṃ thīnaṃ thīyanā thīyitattaṃ cittassa. '' Thīnassa ca panūdananti:

thīnassa ca panūdanaṃ pahānaṃ vūpasamo4 paṭinissaggo paṭippassaddhi amataṃ nibbānanti

thīnassa ca panūdanaṃ.

Kukkuccānaṃ nivāraṇanti: 'kukkucca'nti: hatthakukkuccampi kukkuccaṃ pādakukkuccampi

kukkuccaṃ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṃ. Akappiye kappiyasaññitā, kappiye

akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā vajje avajjasaññitā. ''Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ

kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Idaṃ vuccati kukkuccaṃ'.

1. Thīnassa - machasaṃ

2. Domanassāti - machasaṃ, syā.

3. Akalapakā-pa-va-vi-ka, machasaṃ.

4. Vūpasamaṃ - machasaṃ.

[BJT Page 336] [\x 336/]

Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṃ: cetaso vippaṭisāro manovilekho, katattā ca

akatattā ca1. Kathaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho: 'kataṃ me kāyaduccaritaṃ akataṃ me kāyasucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ

cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'kataṃ me vacīduccaritaṃ akataṃ me vacīsucarita'nti

uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'kataṃ me manoduccaritaṃ akataṃ me

manosucarita'nti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'kato me pāṇātipāto

akatā me pāṇātipātā veramaṇīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho'

'kataṃ me adinnādānaṃ akataṃ me adinnādānā veramaṇīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso

vippaṭisāro manovilekho' 'kato me kāmesu micchācāro akatā me kāmesu micchācārā

veramaṇīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'kato me musāvādo akatā

me musāvādā veramaṇīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'katā me

pisunāvācā akatā me pisunāya vācāya veramaṇīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro

manovilekho' 'katā me pharusāvācā akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti uppajjati

kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'kato me samphappalāpo akatā me

samphappalāpo veramaṇīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'katā me

abhijjhā akatā me anabhijjhāti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'kato me

vyāpādo akatā me abyāpādoti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho' 'katā me

micchādiṭṭhi akatā me sammādiṭṭhīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Evaṃ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

Athavā '(sīlesumhi) na paripūrakārī'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

'Indriyesumhi aguttadvāro'ti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Bhojane

amattaññumhīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Jāgariyaṃ

ananuyuttomhīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Na satisampajaññena

samannāgatomhīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvitā me

cattāro satipaṭṭhānāti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvitā me

cattāro sammappadhānāti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvitā me

cattāro iddhipādāti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvitāni me

pañcindriyānīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvitāni me

pañcabalānīti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvitā me satta

bojjhaṅgāti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Abhāvito me ariyo

aṭṭhaṅgiko maggoti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Dukkhaṃ me

apariññātanti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Samudayo me

appahīnoti uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Maggo me abhāvitoti

uppajjati kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Nirodho me asacchikato ti uppajjati

kukkuccaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kukkuccānaṃ nivāraṇanti: kukkuccānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ pahānaṃ vūpasamo3 paṭinissaggo paṭippassaddhi4 amataṃ nibbānanti

kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.

Tenāha bhagavā:

''Pahānaṃ kāmacchandānaṃ (udayāti bhagavā. . . )

Domanassāna vūbhayaṃ,

Thīnassa ca panūdanaṃ

Kukkuccānaṃ nivāraṇa''nti.

1. Kaṭattāca akaṭattāca - pana

2. Aparipūrakārīti - machasaṃ.

3. Upasamaṃ vūpasamaṃ - machasaṃ.

4. Paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ - machasaṃ.

[BJT Page 338] [\x 338/]

13-3

Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ

Dhammatakkapurejavaṃ,

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi1

Avijjāya pabhedanaṃ.

Upekkhāsatisaṃsuddhanti: 'upekkhā'ti yā catutthe jhāne2 upekkhā upekkhatā ajjhupekkhatā

cittasamatho3 cittapassaddhatā4 majjhattatā cittassa. Satīti: ''yā catutthe jhāne upekkhaṃ

ārabbha sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati

satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati'. Upekkhāsatisaṃsuddhanti: catutthe jhāne upekkhā ca sati

ca suddhā honti visuddhā saṃsuddhā parisuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā

mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattāti 'upekkhāsati saṃsuddhaṃ'.

Dhammatakkapurejavanti: 'dhammatakko' vuccati sammāsaṃkappo, so ādito hoti, purato

hoti, pubbaṅgamo hoti, aññāvimokkhassāti evampi 'dhammatakkapurejavaṃ'. Athavā

'dhammatakko' vuccati sammādiṭṭhi, sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamā5 hoti,

aññāvimokkhassāti evampi 'dhammatakkapurejavaṃ'. Athavā 'dhammatakko vuccati

catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā6, sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamā hoti

aññāvimokkhassāti evampi 'dhammatakkapurejavaṃ'.

Aññāvimokkhaṃ pabrūmīti: 'aññāvimokkho' vuccati arahattavimokkho, arahattavimokkhaṃ

pabrūmi, ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi

pakāsemīti 'aññāvimokkhaṃ pabrūmi'.

Avijjāya pabhedananti: 'avijjā'ti ''dukkhe aññāṇaṃ dukkhasamudaye aññāṇaṃ

dukkhanirodhe aññāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ pubbante aññāṇaṃ

aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu

dhammesu aññāṇaṃ yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho

asambodho appaṭivedho asaṅgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā

apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sampamoho avijjā

avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ. ''

Avijjāya pabhedananti7: avijjā pabhedanaṃ pahānaṃ vūpasamo paṭinissaggo paṭippassaddhi

amataṃ nibbānanti 'avijjāya pabhedanaṃ'.

Tenāha bhagavā:

''Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ

Dhammatakkapurejavaṃ,

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi

Avijjāya pabhedananti. ''

1. Saṃbrūmi - syā.

2. Catutthajhāne - sa.

3. Cittassa samatā - va, vi, ka,

Cittasamatā - machasaṃ.

4. Cittappasādatā - syā.

Cittappassaddhatā - machasaṃ.

Cittappasaṭatā - saṃ

5. Pubbaṅgamo - machasaṃ.

6. Vipassanā ādito hoti - pa.

7. Pabhedananti - va - vi - ka, machasaṃ

[BJT Page 340] [\x 340/]

13-4

Kiṃ su saṃyojano loko

Kiṃ su tassa vivāraṇaṃ,

Kissassa vippahānena

Nibbānaṃ iti vuccati.

Kiṃ su saṃyojano lokoti: kiṃ lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ bandhanaṃ upakkileso, kena loko

yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito paḷibuddhoti 'kiṃ su saṃyojano loko. '

Kiṃ su tassa vivāraṇanti: 'kiṃ tassa' cāraṇaṃ1 vicāraṇaṃ paṭivicāraṇaṃ kena loko carati

vicarati paṭivicaratīti 'kiṃ su tassa vicāraṇaṃ. '

Kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti: kissassa vippahānena vūpasamena

paṭinissaggena paṭippassaddhiyā, nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati

dīpīyati voharīyatīti 'kissassa vippahānena nibbānaṃ iti vuccati'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Kiṃ su saṃyojano loko

Kiṃ su tassa vicāraṇaṃ,

Kissassa vippahānena

Nibbānaṃ iti vuccatī''ti.

13-5

Nandisaṃyojano loko

Vitakkassa vicāraṇaṃ

Taṇhāya vippahānena

Nibbānaṃ iti vuccati.

Nandisaṃyojano lokoti: 'nandi' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Ayaṃ vuccati nandi. Yā nandi lokassa saṃyojanaṃ lagganaṃ

bandhanaṃ upakkileso, imāya nandiyā loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito

paḷibuddhoti 'nandisaṃyojano loko. '

1. Vivāraṇā - machasaṃ, syā.

Kiṃ lokassa vicāraṇaṃ - pa.

[BJT Page 342] [\x 342/]

Vitakkassa vicāraṇanti 'vitakko'ti1 nava vitakkā: kāmavitakko vyāpādavitakko

vihiṃsāvitakko ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko2 parānuddayatāpaṭisaṃyutto

vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko ime

vuccanti nava vitakkā. Ime nava vitakkā lokassa cāraṇā vicāraṇā paṭivicāraṇā. Imehi

navahi vitakkehi loko carati vicarati paṭivicaratīti 'vitakkassa vicāraṇaṃ. '

Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti: 'taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā,

gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā, taṇhāya vippahānena nibbānaṃ

iti vuccatīti. Taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccatīti. Taṇhāya vippahānena

vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṃ iti vuccati pavuccati kathīyati

bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti 'taṇhāya vippahānena nibbānaṃ iti vuccati. '

Tenāha bhagavā:

''Nandisaṃyojano loko

Vitakkassa vicāraṇaṃ,

Taṇhāya vippahānena

Nibbānaṃ iti vuccatī''ti.

13-6

Kathaṃ satassa carato

Viññāṇaṃ uparujjhati,

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamhā3

Taṃ suṇoma vaco tava.

Kathaṃ satassa caratoti: kathaṃ satassa sampajānassa carato vicarato4 irīyato vattayato

pālayato yapayato yāpayatoti 'kathaṃ satassa carato'.

Viññāṇaṃ uparujjhatīti viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati paṭippasambhatīti

'viññāṇaṃ uparujjhati'.

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamhāti: buddhaṃ bhagavantaṃ puṭṭhuṃ pucchituṃ yācituṃ

ajjhesituṃ pasādetuṃ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā tayā saddhiṃ

samāgatamhāti 'bhagavantaṃ puṭṭhumāgamhā'.

1. Vitakkāti - machasaṃ, syā.

2. Amarāvitakko - machasaṃ.

3. Puṭṭhumāgamā - machasaṃ.

Puṭṭhumāgamma - su.

4. Viharato - va - vi - ka, syā, machasaṃ

[BJT Page 344] [\x 344/]

Taṃ suṇoma vaco tavāti: 'ta'nti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhiṃ1 suṇoma

uggaṇhāma dhārema upadhārema upalakkhemāti 'taṃ suṇoma vaco tava'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Kathaṃ satassa carato

Viññāṇaṃ uparujjhati,

Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamhā

Taṃ suṇoma vaco tavā''ti.

13-7

(Ajjhattañca) bahiddhā ca

Vedanaṃ nābhinandato

Evaṃ satassa carato

Viññāṇaṃ uparujjhati.

Ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandatoti: ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī2

viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati3 abhinandanaṃ

abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti

anabhāvaṃgameti bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati

nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ

abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Ajjhattabahiddhā vedanāsu

vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

Ajjhattaṃ samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ

nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ

parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, ajjhattaṃ

vayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati

nājjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ

pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, ajjhattaṃ samudayavayadhammānupassī

vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti,

Bahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ

nābhinandati nābhivadati

1. Anusandhiṃ - va - vi - ka, anusāsanaṃ - machasaṃ

2. Ajjhattaṃ vedanaṃ vedanānupassī - pa

Ajjhattavedanānupassī - vi.

3. Ajjhoseti - machasaṃ.

[BJT Page 346] [\x 346/]

Na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ

pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, bahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu

vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, bahiddhā samudayavayadhammānupassī vedanāsu

vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, ajjhattabahiddhā samudayadhammānupassī vedanāsu

vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, ajjhattabahiddhā vayadhammānupassī vedanāsu

vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, ajjhattabahiddhā1 samudayavayadhammānupassī vedanāsu

vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, imehi dvādasahi ākārehi vedanāsu vedanānupassī

viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ

abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti

anabhāvaṃ gameti.

Athavā vedanaṃ aniccato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ dukkhato passanto vedanaṃ nābhinandati

nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ

abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ rogato passanto

vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ

ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

Vedanaṃ gaṇḍato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ sallato passanto vedanaṃ nābhinandati

nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ

abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ aghato passanto

vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ

ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

Vedanaṃ ābādhato passanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Vedanaṃ nissaraṇato passanto vedanaṃ nābhinandati

nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ

abhinivesaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Imehi catucattālīsāya ākārehi2

vedanāsu vedanānupassī viharanto vedanaṃ nābhinandati nābhivadati na ajjhosāya tiṭṭhati

abhinandanaṃ abhivadanaṃ ajjhosānaṃ gāhaṃ parāmāsaṃ abhinivesaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gametīti 'ajjhattañca bahiddhā ca vedanaṃ nābhinandato'.

Evaṃ satassa caratoti: evaṃ satassa sampajānassa carato vicarato3 irīyato vattayato pālayato

yapayato yāpayatoti. 'Evaṃ satassa carato. '

Viññāṇaṃ uparujjhatīti: puññābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ apuññābhisaṅkhārasahagataṃ

viññāṇaṃ āneñjābhisaṅkhārasahagataṃ viññāṇaṃ nirujjhati vūpasammati atthaṃ gacchati

paṭippassambhatīti 'viññāṇaṃ uparujjhati. '

Tenāha bhagavā:

''Ajjhattañca bahiddhā ca

Vedanaṃ nābhinandato,

Evaṃ satassa carato

Viññāṇaṃ uparujjhatīti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi.

'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante,

bhagavā sāvako hamasmī'ti.

Udaya suttaniddeso samatto.

1. Bahiddhāsamudaya vayadhammānupassī

Viharanto - pa - va - vi - ka.

2. Imehi cattāḷīsāya ākārehi - machasaṃ

Imehi dvācattāḷīsāya - syā.

3. Viharato - va - vi - ka, machasaṃ

[BJT Page 348] [\x 348/]

14. Posāla suttaniddeso

14-1

''Yo atītaṃ ādisati (iccāyasmā posālo)

Anejo chinnasaṃsayo,

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ

Atthi pañhena āgamaṃ.

Yo atītaṃ ādisatīti: 'yo'ti ''yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu

dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ

atītaṃ ādisatīti bhagavā attano ca paresaṃ ca atītampi ādisati anāgatampi ādisati

paccuppannampi ādisati. Kathaṃ bhagavā attano atītaṃ ādisati: bhagavā attano atītaṃ

ekampi jātiṃ ādisati, dvepi jātiyo ādisati, tissopi jātiyo ādisati, catassopi jātiyo ādisati,

pañcapi jātiyo ādisati, dasapi jātiyo ādisati, vīsampi jātiyo ādisati, tiṃsampi jātiyo ādisati,

cattālīsampi jātiyo ādisati, paññāsampi jātiyo ādisati, jātisatampi ādisati, jātisahassampi

ādisati, jātisatasahassampi ādisati, anekepi saṃvaṭṭakappe ādisati, anekepi vivaṭṭakappe

ādisati, anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati: amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo

evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ

tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī

evamāyupariyanto, so tato cuto

'Idhūpapannoti' iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ ādisati. Evaṃ bhagavā

attano atītaṃ ādisati.

Kathaṃ bhagavā paresaṃ atītaṃ ādisati: bhagavā paresaṃ atītaṃ ekampi jātiṃ ādisati, dvepi

jātiyo ādisati, tissopi jātiyo ādisati, catassopi jātiyo ādisati, pañcapi jātiyo ādisati, dasapi

jātiyo ādisati, vīsampi jātiyo ādisati, tiṃsampi jātiyo ādisati, cattālīsampi jātiyo ādisati,

paññāsampi jātiyo ādisati, jātisatampi ādisati, jātisahassampi ādisati, jātisatasahassampi

ādisati, anekepi saṃvaṭṭakappe ādisati, anekepi vivaṭṭakappe ādisati, anekepi

saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati: amutrāsi evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro

evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādi tatrāpāsi

evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī

evamāyupariyanto, so tato

Cuto idhūpapannoti1 iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ ādisati. Evaṃ

bhagavā paresaṃ atītaṃ ādisati.

1. Idhūpapannoti -pa-va-vi-ka.

[BJT Page 350] [\x 350/]

Bhagavā pañca jātakasatāni1 bhāsanto attano ca paresaṃ ca atītaṃ ādisati,

mahāpadāniyasuttaṃ2 bhāsanto attano ca paresaṃ ca atītaṃ ādiyati, mahāsudassaniyasuttaṃ

bhāsanto attano ca paresaṃ ca atītaṃ ādisanti, mahāgovindriyasuttaṃ bhāsanto attano ca

paresaṃ ca atītaṃ ādisati, māghadeviyasuttaṃ3 bhāsanto attano ca paresaṃ ca atītaṃ ādisati,

vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Atītaṃ kho cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa satānusārī ñāṇaṃ hoti, so yāvatakaṃ

ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati, anāgataṃ ca kho cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa

satānusārī ñāṇaṃ hoti, so yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvakataṃ anussarati, paccuppannañca kho

cunda, addhānaṃ ārabbha tathāgatassa bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjati ayamantimā jāti natthidāni

punabbhavo''ti. [A] indriyaparopariyantañāṇaṃ4 tathāgatassa tathāgatabalaṃ. Sattānaṃ

āsayānusayañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, yamakapāṭihīre ñāṇaṃ tathāgatassa

tathāgatabalaṃ mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṃ5 tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sabbaññutañāṇaṃ

tathāgatassa tathāgatabalaṃ, anāvaraṇañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, sabbattha

asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ, evaṃ bhagavā attano ca

paresaṃ ca atītampi ādisati, anāgatampi ādisati, paccuppannampi ādisati, ācikkhati deseti

paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti pakāsetīti: yo atītaṃ ādisati.

Iccāyasmā posālo'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Posāloti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Puṇṇāko'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā posālo.

Anejo chinnasaṃsayoti 'ejā' vuccati taṇhā: ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā6 āyatiṃ anuppādadhammā tasmā buddho 'anejo'. Ejāya

pahīnattā anejo, bhagavā lābhepi na iñjati, alābhe'pi na iñjati, yase'pi na iñjati, ayase'pi na

iñjati, pasaṃsāyapi na iñjati, nindāya'pi na iñjati, sukhe'pi na iñjati, dukkhepi na iñjati na

calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti anejo'. Chinnasaṃsayoti: 'saṃsayo vuccati

vicikicchā, ''dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā,

dukkhanirodhagāmiṇiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā,

pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. Yā

evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho

saṃsayo anekaṃsagāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ7 cittassa

manovilekho. '' So saṃsayo buddhassa bhagavato pahīno chinno ucchinno samucchinno

vūpasanto paṭinissaggo paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho. Tasmā

buddho chinnasaṃsayoti 'anejo chinnasaṃsayo. '

1. Pañca jātisatāni - pana.

2. Suttantaṃ - machasaṃ.

3. Magha deviya suttantaṃ - sa

Maghā deviya suttantaṃ - pana.

4. Indriya paropariyatte ñāṇaṃ - pana.

[A.] Dīghanikāya - pāsādikasutta.

5. Mahā karuṇā samāpattiyā ñāṇaṃ - pa - va - vi - ka

6. Anabhāvaṃkatā - machasaṃ.

7. Chambhitattaṃ - machasaṃ, syā

[BJT Page 352] [\x 352/]

Pāraguṃ sabbadhammānanti: bhagavā abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū

bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragū, abhiññāpāragū, sabbadhammānaṃ,

pariññāpāragū, sabbadukkhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ

maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṃ, so

vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ sīlasmiṃ vasippatto pāramippatto ariyasmiṃ

samādhismiṃ vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya

vimuttiyā. So pāragato pāramippatto antagato antappatto, koṭigato koṭippatto,

pariyantagato pariyantappatto, vosānagato vosānappatto, tāṇagato tāṇappatto, lenagato

lenappatto, saraṇagato saraṇappatto, abhayagato abhayappatto, accutagato accutappatto,

amatagato amatappatto, nibbānagato nibbānappatto. So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho

gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso

paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo

bhāvito, nirodho sacchikato abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ

pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho

saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto

pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco

samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto

suvimuttapañño kevalī vusitvā uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. Asekhena samādhikkhandhena

samannāgato ṭhito paññākkhandhena samannāgato ṭhito vimuttikkhandhena samannāgato

ṭhito. Vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito. Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito.

Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito. Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ

samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya

parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā ṭhito upekkhāya parisuddhiyā ṭhito,

accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya, parisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā

ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante

ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito,

saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito,

antimadehadharo arahā.

14. ''Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro - natthi tassa punabbhavoti 'pāraguṃ sabbadhammānaṃ'.

Atthi pañhena āgamanti: pañhena atthikāmhā āgatā, pañhaṃ pucchitukāmamha āgatā.

Paññaṃ sotukāmā āgatamhāti 'evampi 'atthi pañhena āgamaṃ' athavā pañhatthikānaṃ

pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ. Āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ

payirupāsanaṃ atthi, evampi atthi pañhena āgamaṃ, athavā pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi

pahū, tvamasi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ vissajjetuṃ, vahassetaṃ bhāranti evampi

'atthi pañhena āgamaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Yo atītaṃ ādisati - (iccāyasmā posālo)

Anejo chinnasaṃsayo,

Pāraguṃ sabbadhammānaṃ

Atthi pañhena āgama''nti.

14-2

Vibhūtarūpasaññissa1

Sabbakāyappahāyino,

Ajjhattaṃ ca bahiddhā ca

Natthi kiñcīti passato,

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi

Kathaṃ neyyo tathāvidho.

Vibhūtarūpasaññissāti 'katamā rūpasaññā': rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā

uppannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ ayaṃ

rūpasaññā. Vibhūtarūpasaññissāti: catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa2 rūpasaññā

vibhūtā honti3 vigatā atikkantā samatikkantā vītivattāti 'vibhūtarūpasaññissa'.

Sabbakāyappahāyinoti sabbo tassa paṭisandhiko (rūpakāyo) pahīno tadaṅgasamatikkamā

vikkhambhanappahānena pahīno tassa rūpakāyoti 'sabbakāyappahāyino'.

Ajjhattañca bahiddhā ca natthi kiñcīti passatoti: 'natthi kiñcī'ti ākiñcaññāyatanasamāpatti,

kiṃkāraṇā 'natthi kiñcī'ti ākiñcaññāyatanasamāpatti, yaṃ viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ sato

samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṃ abhāvoti vibhāvoti antaradhāpeti 'natthi

kiñcī'ti passati. Taṃkāraṇā 'natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattīti 'ajjhattañca bahiddhā

ca natthi kiñcīti passato'.

1. Rūpaṃ saññissa - pana

2. Lābhissa - syā

3. Vibhūtā hoti - pa - vi

[BJT Page 354] [\x 354/]

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti 'sakkā'ti sakko bhagavā, sakyakulā pabbajitopi sakko, athavā

aḍḍho mahaddhano dhanavā tipi sakko, tassimāni dhanāni, seyyathīdaṃ: saddhādhanaṃ

sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ paññādhanaṃ

satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ indriyadhanaṃ baladhanaṃ

bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ nibbānadhananti. Tehi anekavidhehi

dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Athavā pahu visavī alamatto sūro

vīro vikkanto abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃsotipi sakko, 'ñāṇaṃ sakkānupucchāmīti tassa ñāṇaṃ pucchāmi'*[a] kīdisaṃ

kiṃsaṇṭhitaṃ kiṃpakāraṃ kiṃpaṭibhāgaṃ icchitabbanti 'ñāṇaṃ sakkānupucchāmi. '

Kathaṃ neyyo tathāvidhoti: kathaṃ so netabbo vinetabbo anunetabbo paññāpetabbo

nijjhāpetabbo pekkhetabbo pasādetabbo, kathaṃ tena uttariṃ ñāṇaṃ uppādetabbaṃ.

Tathāvidhoti tathāvidho tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo, yo so

ākiñcaññāyatanasamāpattilābhīti 'kathaṃ neyyo tathāvidho'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Vibhūtarūpasaññissa

Sabbakāyappahāyino,

Ajjhattañca bahiddhā ca

Natthi kiñcīti passato,

Ñāṇaṃ sakkānupucchāmi

Kathaṃ neyyo tathāvidho''ti.

14-3

Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā (posālāti bhagavā)

Abhijānaṃ tathāgato

Tiṭṭhantametaṃ jānāti

Adhimuttaṃ1 tapparāyanaṃ2

Viññāṇaṭṭhitiyo sabbāti bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti,

paṭisandhivasena sattaviññāṇaṭṭhitiyo jānāti.

Kathaṃ bhagavā abhisaṃkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti: vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''rūpūpayaṃ3 vā bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati4 rūpārammaṇaṃ rūpapatiṭṭhaṃ

nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati, vedanūpayaṃ vā bhikkhave, viññāṇaṃ

tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati vedanārammaṇaṃ vedanāpatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ

vepullaṃ āpajjati, saññūpayaṃ vā bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati

saññārammaṇaṃ saññāpatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati,

saṅkhārūpayaṃ vā bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati saṅkhārārammaṇaṃ

saṅkhārapatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatī''ti. [A] evaṃ bhagavā

abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti.

1. Vimuttaṃ - syā machasaṃ

2. Taṃparāyanaṃ - sa.

3. Rūpūpāya - syā,

* Paññaṃ pucchāmi sambuddhaṃ pucchāmī ti - machasaṃ - adhika pāṭho

[A] brāhmaṇa saṃyutta - upayavagga - upayasutta

4. Tiṭṭheyya - machasaṃ

5. Vedanānupāyaṃ - pana, vedanūpāya - syā

[BJT Page 356] [\x 356/]

Kathaṃ bhagavā paṭisandhivasena sattaviññāṇaṭṭhitiyo jānāti: vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: santi

bhikkhave, sattā nānattakāyo nānattasaññino seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca

vinipātikā, ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santi bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino

seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā, ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santi

bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino seyyathāpi devā ābhassarā, ayaṃ tatiyā

viññāṇaṭṭhiti. Santi bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino seyyathāpi devā

subhakiṇhakā, 1 ayaṃ catutthī2, viññāṇaṭṭhiti. Santi bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ

samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṃgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā 'ananto ākāso'ti

ākāsānañcāyatanūpagā, ayaṃ pañcamī3 viññāṇaṭṭhiti. Santi bhikkhave, sattā sabbaso

ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma 'anantaṃ viññāṇa'nti viññāṇañcāyatanūpagā, ayaṃ

chaṭṭhā viññāṇaṭṭhiti. Santi bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma

'natthi kiñcī'ti ākiñcaññāyatanūpagā, ayaṃ sattamā4 viññāṇaṭṭhiti[a.] Evaṃ bhagavā

paṭisandhivasena sattaviññāṇaṭṭhitiyo jānātīti 'viññāṇaṭṭhitiyo sabbā' posālāti bhagavā'ti

taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. Bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'posālāti bhagavā. '

Abhijānaṃ tathāgatoti: 'abhijāna'nti abhijānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto

paṭivijjhanto. Tathāgatoti: vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: ''atītaṃ cepi cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ

anatthasaṃhitaṃ netaṃ tathāgato byākaroti, atītaṃ cepi5 cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ

anatthasaṃhitaṃ tampi tathāgato na byākaroti, atītaṃ cepi cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ

atthasaṃhitaṃ tatra kālaññū tathāgato hoti tasseva pañhassa vyākaraṇāya. Anāgataṃ cepi

cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ netaṃ tathāgato byākaroti, anāgataṃ cepi

cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ tampi tathāgato na byākaroti, anāgataṃ cepi

cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ tatra kālaññū tathāgato hoti tasseva pañhassa

vyākaraṇāya. Paccuppannañcepi cunda, hoti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ netaṃ

tathāgato byākaroti, paccuppannañcepi cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ tampi

tathāgato na byākaroti, paccuppannañcepi cunda, hoti bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ tatra

kālaññū tathāgato hoti tasseva pañhassa vyākaraṇāya. Iti kho cunda,

atītānāgatapaccuppannesu dhammesu tathāgato kālavādī bhūtavādī atthavādī

dhammavādī vinayavādī. Tasmā 'tathāgatoti vuccati.

1. Subhakiṇṇā - pana,

2. Catutthā -

3. Pañcamā - syā

4. Sattamī - pana, syā, machasaṃ

5. Atītaṃceva - pana

6. Taṃ tathāgato na byākaroti - pana.

[A] sattakaṅguttara - avyākatavagga

[BJT Page 358] [\x 358/]

Yaṃ kho cunda, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrahmaṇiyā

pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ, anuvicaritaṃ

manasā, sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ, tasmā 'tathāgato'ti vuccati. Yañca kho

cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammā sambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ

anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati,

sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā, tasmā 'tathāgato'ti vuccati. Yathāvādī cunda, tathāgato

tathākārī, yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī, tasmā

'tathāgato'ti vuccati. Sadevake cunda, loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā

pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavatti. Tasmā

'tathāgato'ti vuccatī''ti'[a] abhijānaṃ tathāgato'.

Tiṭṭhantametaṃ jānātīti: bhagavā idhaṭṭhaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena 'ayaṃ

puggalo kāyassa bhedā parammaraṇā, apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjissatī'ti.

Bhagavā idhaṭṭhaññeva1 jānāti kammābhisaṅkhāravasena ayaṃ puggalo kāyassa bhedā

parammaraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatī'ti. Bhagavā idhaṭṭhaññeva jānāti

kammābhisaṅkhāravasena 'ayaṃ puggalo bhedā parammaraṇā pettivisayaṃ2 upapajjissatī'ti.

Bhagavā idhaṭṭhaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena 'ayaṃ puggalo kāyassa bhedā

parammaraṇā manussesu 'uppajjissatī'ti. Bhagavā idhaṭṭhaññeva jānāti

kammābhisaṅkhāravasena 'ayaṃ puggalo supaṭipanno kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ

saggaṃ lokaṃ uppajjissatī'ti.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

1. Idhatthaññeva - machasaṃ.

2. Pittivisayaṃ - syā

[A.] Dīghanikāya - pāsādikasutta

[BJT Page 360] [\x 360/]

''Idānāhaṃ sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi: 'tathāyaṃ puggalo

paṭipanno tathā ca irīyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā parammaraṇā

apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ uppajjissatī'ti - idha panāhaṃ sāriputta, ekaccaṃ

puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi: tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca irīyati

tañca maggaṃ samārūḷho yathā kāyassa bhedā parammaraṇā tiracchānayoniṃ upapajjissatī'ti

- idha panāhaṃ sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi: tathāyaṃ

puggalo paṭipanno tathā ca irīyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā

parammaraṇā pettivisayaṃ uppajjissatī'ti - idhā panāhaṃ sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ

cetasā ceto paricca pajānāmi: tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca irīyatī tañca maggaṃ

samāruḷho, yathā kāyassa bhedā parammaraṇā manussesu uppajjissatī'ti - idha panāhaṃ

sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi: tathāyaṃ puggalo paṭipanno

tathā ca irīyati tañca maggaṃ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ

saggaṃ lokaṃ upapajjissatī'ti - idha panāhaṃ sāriputta, ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ cetasā ceto

paricca pajānāmi: tathāyaṃ puggalo paṭipanno tathā ca irīyati tañca maggaṃ samārūḷho

yathā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ

abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī''ti[a. ']Tiṭṭhantametaṃ jānāti'.

Adhimuttaṃ1 tapparāyaṇaṃ'ti: 'adhimutta'nti ākiñcaññāyatane2 adhimuttivimokkhena3

adhimuttaṃ4, tatrādhimuttaṃ tadadhimuttaṃ tadadhipateyyaṃ5. Athavā bhagavā jānāti: 'ayaṃ

puggalo rūpādhimutto saddādhimutto gandhādhimutto rasādhimutto phoṭṭhabbādhimutto

kulādhimutto gaṇādhimutto āvāsādhimutto lābhādhimutto yasādhimutto pasaṃsādhimutto

sukhādhimutto cīvarādhimutto piṇḍapātādhimutto senāsanādhimutto

gilānapaccayabhesajjaparikkhārādhimutto suttantādhimutto vinayādhimutto

abhidhammādhimutto āraññakaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto

paṃsukūlikaṅgādhimutto sapadānacārikaṅgādhimutto khalupacchābhattikaṅgādhimutto

nesajjikaṅgādhimutto yathāsantatikaṅgādhimutto paṭhamajjhānādhimutto

dutiyajjhānādhimutto

1. Vimuttiṃ - pana, syā

2. Ākiñcaññāyatanaṃ - machasaṃ

3. Dhimuttanti vimokkhena - machasaṃ

4. Vimuttaṃ - syā

5. Tadādhipateyyaṃ - va-vi-ka - machasaṃ.

[A.] Majjhimanikāya - mahāsīhanādasutta

[BJT Page 362] [\x 362/]

Tatiyajjhānādhimutto catutthajjhānādhimutto ākāsānañcāyatanasamāpattādhimutto1

viññāṇañcāyatanasamāpattādhimutto ākiñcaññāyatanasamāpattādhimutto

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattādhimuttoti adhimuttaṃ. Tapparāyaṇanti:

ākiñcaññāyatanamayaṃ tapparāyaṇaṃ kammaparāyaṇaṃ vipākaparāyaṇaṃ kammagarukaṃ

paṭisandhigarukaṃ. Athavā bhagavā jānāti: 'ayaṃ puggalo rūpaparāyaṇo saddaparāyaṇo

gandhaparāyaṇo rasaparāyaṇo phoṭṭhabbaparāyaṇo kulaparāyaṇo gaṇaparāyaṇo

āvāsaparāyaṇo lābhaparāyaṇo yasaparāyaṇo pasaṃsaparāyaṇo sukhaparāyaṇo

cīvaraparāyaṇo piṇḍapātaparāyaṇo senāsanaparāyaṇo

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraparāyaṇo suttantaparāyaṇo vinayaparāyaṇo

abhidhammaparāyaṇo āraññakaṅgaparāyaṇo piṇḍapātikaṅgaparāyaṇo

paṃsukūlikaṅgaparāyaṇo sapadānacārikaṅgaparāyaṇo khalupacchābhattikaṅgaparāyaṇo

nesajjikaṅgaparāyaṇo yathāsantatikaṅgaparāyaṇo paṭhamajjhānaparāyaṇo

dutiyajjhānaparāyaṇo tatiyajjhānaparāyaṇo catutthajjhānaparāyaṇo

ākāsānañcāyatanasamāpattiparāyaṇo1 viññāṇañcāyatanasamāpattiparāyaṇo

ākiñcaññāyatanasamāpattiparāyaṇo nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇo ti

'adhimuttaṃ tapparāyaṇaṃ'.

Tenāha bhagavā:

''Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā (posāloti bhagavā)

Abhijānaṃ tathāgato,

Tiṭṭhantametaṃ jānāti

Adhimuttaṃ tapparāyaṇa''nti.

14-4

Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā nandisaṃyojanaṃ iti,

Evametaṃ2 abhiññāya tato tattha vipassati,

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa brāhmaṇassa vusīmato,

Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvāti 'ākiñcaññāsaṃbhavo'3 vuccati ākiñcaññāyatanasaṃvattaniko

kammābhisaṅkhāro, ākiñcaññāyatanasaṃvattanikaṃ kammābhisaṅkhāraṃ

ākiñcaññāsaṃbhavoti ñatvā laggananti ñatvā bandhananti ñatvā paḷibodhoti ñatvā jānitvā

tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā'.

Nandisaṃyojanaṃ itīti 'nandisaṃyojanaṃ' vuccati arūparāgo, arūparāgena taṃ kammaṃ laggaṃ

laggitaṃ paḷibuddhaṃ, arūparāgaṃ nandisaṃyojananti ñatvā laggananti ñatvā bandhananti

ñatvā paḷibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā. Itīti

padasandhi padasaṃsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā

padānupubbatāpetaṃ 'itī'ti. 'Nandisaṃyojanaṃ iti'.

1. Samāpannādhimutto - pana

2. Evamevaṃ - va-vi-ka.

3. Saṃhavoti vuccati-va-vi-ka, machasaṃ

[BJT Page 364] [\x 364/]

Evametaṃ abhiññāyāti evaṃ etaṃ abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti 'evametaṃ abhiññāya'.

Tato tattha vipassatīti 'tatthā'ti ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte

cittacetasike dhamme aniccato vipassati dukkhato vipassati rogato

------------pe------------------nissaraṇato vipassati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti

'tato tattha vipassati'. Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassāti etaṃ ñāṇaṃ tacchaṃ bhūtaṃ yāthāvaṃ

(aviparītaṃ) tassāti 'etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa'.

Brāhmaṇassa vusīmatoti 'brāhmaṇo'ti sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā

Brāhmaṇo: sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti,

rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti

pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ

jātijarāmaraṇīyā.

''Bāhetvā sabbapāpakāni (sahiyāti bhagavā)

Vimalo sādhu samāhito ṭhitatto,

Saṃsāramaticca kevalī so

Asito tādī pavuccate sa brahmā''ti

Brāhmaṇassa vusīmatoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya sattasekhā1 appattassa2 pattiyā,

anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya vasanti saṃvasanti āvasanti

parivasanti, arahā vusitavā katakaraṇīyo obhitabhāro anuppattasadattho

parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto so vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho

gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso

paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo

bhāvito, nirodho sacchikato abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ

pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho

saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto

pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco

samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto

suvimuttapañño kevalī vusitvā uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Asekhena samādhikkhandhena samannāgato ṭhito paññākkhandhena samannāgato ṭhito

vimuttikkhandhena samannāgato ṭhito. Vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito.

Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito.

Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya

pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā ṭhito upekkhāya

parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya, parisuddhiyā ṭhito,

vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito,

āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante

ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave

ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

''Tassāyaṃ pacchimakoṭi - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

'Brāhmaṇassa vusīmato'.

Tenāha bhagavā:

''Ākiñcaññāsambhavaṃ ñatvā nandisaṃyojanaṃ iti,

Evametaṃ abhiññāya tato tattha vipassati.

Etaṃ ñāṇaṃ tathaṃ tassa brāhmaṇassa vusīmato''ti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hamasmī'ti.

Posāla suttaniddeso samatto

1. Sattasekkhā -va-vi-ka - machasaṃ

2. Apattassa -va-vi-ka

[BJT Page 366] [\x 366/]

15. Mogharāja suttaniddeso

15-1

Dvāhaṃ sakkaṃ1 apucchissaṃ (iccāyasmā mogharājā)

Na me byākāsi cakkhumā,

Yāva tatiyañca devīsi

Byākarotīti me sutaṃ,

Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissanti so brāhmaṇo dvikkhattuṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pañhaṃ

apucchi, tassa bhagavā pañhaṃ puṭṭho na byākāsi tadantarā2 imassa brāhmaṇassa

indriyaparipāko bhavissatīti. Sakkanti sakko bhagavā sakyakulā3 pabbajito tipi sakko,

athavā aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko, tassimāni dhanāni, seyyathīdaṃ:

saddhādhanaṃ sīladhanaṃ hiridhanaṃ ottappadhanaṃ sutadhanaṃ cāgadhanaṃ

paññādhanaṃ satipaṭṭhānadhanaṃ sammappadhānadhanaṃ iddhipādadhanaṃ

indriyadhanaṃ baladhanaṃ bojjhaṅgadhanaṃ maggadhanaṃ phaladhanaṃ, nibbānadhanaṃ

imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. Athavā pahū

visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīru acchamhī anutrāsi apalāyī pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso tipi sakko. Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissanti dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ

ayācissaṃ ajjhesissaṃ pasādayissanti 'dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ'.

Iccāyasmā mogharājā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Mogharājāti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ

saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ

abhilāpo. Puṇṇāko'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā

mogharājāti.

Na me byākāsi cakkhumāti 'na me byākāsī'ti na me byākāsi, na ācikkhi, na desesi, na

paññapesi, na paṭṭhapesi, na vivari, na vibhaji, na uttānīakāsi, na pakāsesi. Cakkhumāti

bhagavā pañcahi (cakkhūhi) cakkhumā, maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi

cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi

cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā: 'maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā

saṃvijjanti4 nīlo ca vaṇṇo pītako ca vaṇṇo lohitako ca vaṇṇo kaṇho ca vaṇṇo odāto ca

vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato5 yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti

sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ ummāpupphasamānaṃ6, tassa parato pītakaṃ hoti

supīkatakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ, ubhato ca

akkhikūṭāni7 bhagavato lohitakāni honti

1. Sakka - syā,

2. Cakkhusamanantarā - syā.

3. Sākyakūlā - vi - ka

4. Pañcavaṇṇaṃ saṃvijjati - va - vi - ka

5. 'Akkhilomāni ca bhagavato' - machasaṃ, natthi

6. Umā pupphasamānaṃ - machasaṃ,

Ummārapuppha samānaṃ - va - vi - ka - syā

7. Akkhi kūpāni - pana

[BJT Page 368] [\x 368/]

Sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni, majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ

alūkhaṃ1 siniddhaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ (addāriṭṭhakasamānaṃ2), tassa parato odātaṃ

hoti suodātaṃ3 setaṃ paṇḍaraṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhītārakasamānaṃ, tena bhagavā

pakatikena maṃsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena

samantā yojanaṃ passati divā ceva rattiñca. Yadāhi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti,

suriyo ca atthaṃ gato hoti4 kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca

kāḷamegho5 abbhuṭṭhito hoti. Evarūpe caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṃ

passati.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā: bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena

atikkantamānusakena satte passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe

sugate duggate yathākammupage sante pajānāti, ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena

samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā mano duccaritena samannāgatā ariyānaṃ

upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā te kāyassa bhedā parammaraṇā

apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ uppannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena

samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ

anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā te kāyassa bhedā parammaraṇā

sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena

satte passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate

yathākammupage satte pajānāti, ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya,

dvepi lokadhātuyo, passeyya tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya,

pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo

passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi

lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi culanikaṃ lokadhātuṃ

passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassampi mahāsahassiṃ

lokadhātuṃ6 passeyya, yāvatā7 pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya, evaṃ parisuddhaṃ8

bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

1. Ālukā - pana

2. Aḷāriṭṭhaka - syā.

3. Odatā suodatā - pana.

4. Atthaṃ gamiko, hoti - syā.

5. Akālamegho - syā.

6. Tisahassimpi lokadhātuṃ passeyya. Mahāsahassimpi lokadhātu passeyya - machasaṃ,

7. Yāvatakaṃ - machasaṃ.

8. Evaṃ visuddhaṃ - pa - va - vi - ka.

[BJT Page 370] [\x 370/]

Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā: bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño

javanapañño1. Tikkhapañño nibbedhikapañño paññāppabhedakusalo pabhinnañāṇo

adhigatapaṭisambhido2. Catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho

purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho

mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi

bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa, maggassa sañjanetā, anakkhātassa

maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā

viharanti pacchā samannāgatā.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto

brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā, amatassa dātā dhammassāmi3 tathāgato, natthi

tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ4 paññāya, atītaṃ

anāgataṃ paccuppannaṃ5 upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato

ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi dhammaṃ jānitabbaṃ6

attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho,

uttāno vā attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho,

nīto vā attho, anavajjo vā7 attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho8.

Sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato

ñāṇānuparivatti sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ

ñāṇānuparivatti,

1. Javanapañño hāsapañño - machasaṃ

2. Adhigatapaṭisamhidappatto - machasaṃ.

3. Dhammasāmī - syā

4. Apusītaṃ - syā

5. Atītānāgata paccuppannaṃ - syā,

6. Atthi, jānitabbaṃ - machasaṃ, syā.

7. Avirodho attho vā - pana.

8. Paramattho vā - machasaṃ, syā.

[BJT Page 372] [\x 372/]

Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne

appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ

neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ

nappavattati1. Ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te

dhammā, yatā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phassitānaṃ2. Heṭṭhimaṃ

samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino te3. Evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca

aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ ñāṇaṃ

tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā

ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te

dhammā.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati, sabbe dhammā buddhassa

bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhāpaṭibaddhā4 manasikārapaṭibaddhā

cittuppādapaṭibaddhā sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati, sabbesaṃ ca

sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttaṃ jānāti,

apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye

duviññāpaye bhabbābhabbe satte jānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako

sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci

macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya anto mahāsamudde parivattanti.

Evameva sadevako loko samārako sabrahmako5 sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā

anto buddhañāṇe parivattati6. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya

ākāsassa padese parivattanti. Evameva yepi te7. Sāriputtasamā paññāya samannāgatā, tepi

buddhañāṇassa padese parivattanti. Buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā

abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā

samaṇapaṇḍitā (nipuṇakā) parappavādā vālavedhīrūpā vobhindantā8 maññe caranti

paññāgatena9 diṭṭhigatāni. Te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ

upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca kathitā vissajjitāva10. Te pañhā

bhagavatā11 honti niddiṭṭhakāraṇā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti. Atha kho

bhagavāva natthi atirocati yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

1. Ñāṇaṃ na parivattati - pana.

2. Phusitānaṃ - machasaṃ, syā.

3. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino - machasaṃ.

4. Ākaṅkhana paṭibaddhā. - Pana

5. Samārako loko sabrahmako loko - machasaṃ

6. Parivattanti - ma, vi, ka.

7. Yekeci te - pana

8. Te bhindantā - syā, va, vi, ka.

9. Diṭṭhigatena - pana.

10. Kathitā vissajjitāva - va, vi, ka, machasaṃ

11. Bhagavato - va, vi, ka.

[BJT Page 374] [\x 374/]

Kathaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā: bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento1

addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre

suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino2 viharante, appekacce na

paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā

puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni

udake saṃvaddhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā

padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni samodakaṃ ṭhitāni, 3

appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarikāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni

udakā accugamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena. Evameva bhagavā buddhacakkhunā

lokaṃ olokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre

dvākāre suviññāpaye dūviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante,

appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante.

''Jānāti bhagavā'' ayaṃ puggalo rāgacarito ayaṃ dosacarito ayaṃ mohacarito, ayaṃ

vitakkacarito ayaṃ saddhācarito ayaṃ ñāṇacaritoti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa

asubhakathaṃ katheti. 4 Dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati,

mohacaritaṃ bhagavā puggalaṃ5 uddese paripucchāya6 kālena dhammasavane kālena

dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti, vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānasatiṃ

ācikkhati, saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhati

buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca attano.

Ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṃ ācikkhati aniccākāraṃ dukkhākāraṃ

anattākāraṃ.

1. Volokento - machasaṃ.

2. Dassāvine - va, vi, ka.

3. Samodakaṃ tiṭṭhanti - pa -

4. Asubhaṃ kathaṃ - pana

5. Mohacaritassa bhagavā puggalassa - machasaṃ.

6. Uddesa paripucchāya - pana.

[BJT Page 376] [\x 376/]

1. ''Selo yathā pabbatamuddhaniṭṭhito

Yathāpi passe janataṃ samantato,

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,

Pāsādamāruyha samantacakkhu

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko

Avekkhassu jātijarābhibhūta''nti[a]

Evaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā:

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā: 'samantacakkhu' vuccati sabbaññutañāṇaṃ,

bhagavā sabbaññutañāṇena1 upeto samupeto upāgato samupāgato uppanno sampanno2

samannāgato.

2. ''Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci

Atho aviññātamajānitabbaṃ

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti[b]

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti 'na me byākāsi cakkhumā. '

Yāvatatiyañca devīsi byākarotīti me sutanti: yāva tatiyaṃ buddho sahadhammākaṃ pañhaṃ

puṭṭho byākaroti no saṃsāretīti3 evaṃ mayā uggahītaṃ, evaṃ mayā upadhāritaṃ, evaṃ mayā

upalakkhitaṃ. Devīsīti: bhagavā4 devo ceva isi cāti devisi. Yathā rājapabbajitā5 vuccanti

rājisayo, brāhmaṇapabbajitā6 vuccanti brāhmaṇisayo, evameva bhagavā devo ceva isi cāti

devisi. Athavā bhagavā pabbajito tipi isi, mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi pariyesī tipi

isi, mahantaṃ samādhikkhandhaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahantaṃ paññākkhandhaṃ esi

gavesi pariyesī tipi isi, mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahantaṃ

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato tamokāyassa padāḷanaṃ

esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi,

mahato taṇhāsallassa abbahanaṃ7 esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato diṭṭhisaṅghāṭassa

viniveṭhanaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato mānaddhajassa papātanaṃ esi gavesi

pariyesī tipi isi, mahato abhisaṃkhārassa vūpasamaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato

oghassa nittharaṇaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi,

1. Sabbaññatena ñāṇena - va, vi, ka.

2. Samuppanno - machasaṃ.

3. No sampāyatīti - syā.

No saṃsādetīti - ka.

4. Bhagavā ceva - machasaṃ.

5. Rājā pabbajitā - machasaṃ.

6. Brāhmaṇa pabbajitā - machasaṃ.

7. Abbuḷhanaṃ - syā,

[A.] Dīghanikāya - mahāpadāna sutta, majjhimanikāya - ariyapariyesanasutta -

bodhirājakumāra sutta, brāhmaṇasaṃyutta - paṭhamavagga, itivuttaka - dutiyavagga.

[B.] Paṭisambhidāmagga - ñāṇakathā - indriyakathā.

[BJT Page 378] [\x 378/]

Mahato bhārassa nikkhepanaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato saṃsāravaṭṭassa

upacchedaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato santāpassa nibbāpanaṃ esi gavesi pariyesī

tipi isi, mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahato

dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesī tipi isi, mahante satipaṭṭhāne mahante

sammappadhāne mahante iddhipāde mahantāni indriyāni mahantāni balāni mahante

bojjhaṅge mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ nibbānaṃ

esi gavesi pariyesī tipi isi. Mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṃ buddho

kahaṃ bhagavā kahaṃ devadevo kahaṃ narāsabho tipi isīti yāva tatiyañca devīsi byākarotīti

me sutaṃ. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Dvāhaṃ sakkaṃ apucchissaṃ (iccāyasmā mogharājā. )

Na me byākāsi cakkhumā,

Yāva tatiyañca devīsi

Byākarotīti me suta''nti.

15-2

Ayaṃ loko paro loko

Brahmaloko sadevako,

Diṭṭhiṃ te nābhijānāti

Gotamassa yasassino.

Ayaṃ loko paro lokoti: ''ayaṃ loko'ti manussaloko, 'paro loko'ti manussalokaṃ ṭhapetvā

sabbo paro loko'ti ayaṃ loko paro loko'.

Brahmaloko sadevakoti - sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā

sadevamanussāti 'brahmaloko sadevako.

Diṭṭhiṃ te nābhijanātīti - tuyhaṃ diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ laddhiṃ ajjhāsayaṃ adhippāyaṃ loko

na jānāti: 'ayaṃ evaṃdiṭṭhiko evaṃkhantiko evaṃruciko evaṃladdhiko evaṃajjhāsayo

evaṃadhippāyo'ti na jānāti na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti

'diṭṭhiṃ te nābhijānā'ti.

[BJT Page 380] [\x 380/]

Gotamassa yasassinoti: bhagavā yasappattoti yasassī, athavā bhagavā sakkato garukato

mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānantipi

yasassīti 'gotamassa yasassino. '

Tenāha so brāhmaṇo:

''Ayaṃ loko paro loko

Brahmaloko sadevako,

Diṭṭhiṃ te nābhijānāti,

Gotamassa yasassino''ti.

15-3

Evaṃ abhikkantadassāviṃ

Atthi pañhena āgamaṃ,

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ

Maccurājā na passati.

Evaṃ abhikkantadassāvinti: evaṃ abhikkantadassāviṃ aggadassāviṃ seṭṭhadassāviṃ

viseṭṭhadassāviṃ pāmokkhadassāviṃ uttamadassāviṃ paramadassāvinti 'evaṃ

abhikkantadassāviṃ'.

Atthi pañhena āgamanti: pañhena (atthikamhā) āgatā, pañhaṃ pucchitukāmamha āgatā.

Paññaṃ sotukāmā āgatamhāti 'evampi 'atthi pañhena āgamaṃ' athavā pañhatthikānaṃ

pañhaṃ pucchitukāmānaṃ pañhaṃ sotukāmānaṃ. Āgamanaṃ abhikkamanaṃ upasaṅkamanaṃ

payirupāsanaṃ atthi, evampi atthi pañhena āgamaṃ, athavā pañhāgamo tuyhaṃ atthi, tvampi

pahū, tvamasi alamatto mayā pucchitaṃ kathetuṃ vissajjetuṃ, vahassetaṃ bhāranti evampi

'atthi pañhena āgamaṃ'.

Kathaṃ lokaṃ avekkhantanti: kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ paccavekkhantaṃ tulayantaṃ

tīrayantaṃ vibhāvayantaṃ vibhūtaṃ karontanti. 'Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ'.

Maccurājā na passatīti: maccurājā na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na

paṭilabhatīti 'maccurājā na passati'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Evaṃ abhikkantadassāviṃ

Atthi pañhena āgamaṃ,

Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ

Maccurājā na passatī''ti.

1. Pañhena atthiko āgātomhi - machasaṃ

[BJT Page 382] [\x 382/]

15-4

Suññato lokaṃ avekkhassu

(Mogharāja) sadā sato,

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca1

Evaṃ maccutaro siyā

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ

Maccurājā na passatī

Suññato lokaṃ avekkhassūti: 'loko'ti - nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko

devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṃ loko paro loko brahmaloko sadevako.

''Aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca: 'loko loko'ti bhante vuccati, kittāvatā nu kho

bhante lokoti vuccatīti: lujjatīti kho bhikkhu tasmā loko'ti vuccati. Kiñca lujjati, cakkhuṃ kho

bhikkhu lujjati, rūpā lujjanti, cakkhuviññāṇaṃ lujjati, cakkhusamphasso lujjati, yampidaṃ

cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā,

tampi lujjati, sotaṃ lujjati, saddā lujjanti - ghānaṃ lujjati, gandhā lujjanti - jivhā lujjati, rasā

lujjanti - kāyo lujjati, phoṭṭhabbā lujjanti - mano lujjati, dhammā lujjanti, manoviññāṇaṃ

lujjati, manosamphasso lujjati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati, vedayitaṃ

sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati, lujjatīti kho bhikkhu tasmā

loko'ti vuccatīti. [A]

Suññato lokaṃ avekkhassūti: dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ avekkhati:

avasiyapava2ttasallakkhaṇavasena vā, tucchasaṅkhāra3samanupassanāvasena vā, kathaṃ

avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṃ avekkhati: rūpe vaso na labbhati, vedanāya

vaso na labbhati, saññāya vaso na labbhati, saṅkhāresu vaso na labbhati, viññāṇe vaso na

labbhati. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: rūpaṃ bhikkhave anattā, rūpaṃ ca hidaṃ bhikkhave attā

abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe evaṃ rūpaṃ hotu, evaṃ

me rūpaṃ mā ahosī'ti. Yasmā ca kho bhikkhave rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya

saṃvattati4, na ca labbhati rūpe evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī'ti. Vedanā

anattā, vedanā ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ vedanā ābādhāya saṃvatteyya,

1. Uhacca - va-vi-ka.

2. Avassiyapavatta - syā.

3. Dhātu saṃkhāra - va, vi, ka.

4. Saṃvattatīti rūpe na labbhati - pana

[A.] Salāyatana saṃyutta - gilānavagga.

[BJT Page 384] [\x 384/]

Labbhetha ca vedanāya evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosīti. Yasmā ca kho

bhikkhave vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati. Na ca labbhati vedanāya evaṃ

me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī'ti. Saññā anattā, saññā ca hidaṃ, bhikkhave attā

abhavissa, nayidaṃ saññā ābādhā saṃvatteyya. Labbhetha ca saññāya evaṃ me saññā hotu,

evaṃ me saññā mā ahosī'ti, yasmā ca kho bhikkhave saññā anattā, tasmā saññā ābādhāya

saṃvattati, na ca labbhati1 saññāya evaṃ me saññā hotu, evaṃ me saññā mā ahosī'ti.

Saṅkhārā anattā, saṅkhārā ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissaṃsu nayidaṃ saṅkhārā ābādhāya

saṃvatteyyuṃ, labbhetha ca saṃkhāresu evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṃkhārā mā

ahesunti. Yasmā ca kho bhikkhave saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṃvattanti, na

ca labbhati saṅkhāresu evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā ahesunti. Viññāṇaṃ

anattā, viññāṇaṃ ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ ābādhāya

saṃvatteyya, labbhetha ca viññāṇe evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosīti.

Yasmā ca kho bhikkhave viññāṇaṃ anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca

labbhati viññāṇe evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosīti. *

Kathaṃ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṃ avekkhati: rūpe sāro na

labbhati, vedanāya sāro na labbhati, saññāya sāro na labbhati, saṃkhāresu sāro na labbhati,

viññāṇe sāro na labbhati. Rūpaṃ asāraṃ2 nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā

sukhasārasārena vā attasārasārena vā, niccena vā dhuvena vā sassatena vā

avipariṇāmadhammena vā. Vedanā asārā3 nissārā sārāpagatā - saññā asārā nissārā

sārāpagatā - saṃkhārā asārā nissārā sārāpagatā - viññāṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ

niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā.

1. Nava labbhanti - machasaṃ

2. Assāraṃ - machasaṃ, syā.

3. Assārā - machasaṃ, syā.

*. Maramma - syāmakkharapotthakesu ''nāyaṃ bhikkhave kāyo'' iccādikaṃ saṃyutta nikāye

suttantaṃ ettha pakkhittaṃ taṃ pana parato yujjati.

[BJT Page 386] [\x 386/]

Yathā pana naḷo asāro1 nissāro sārāpagato, yathā eraṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā

udumbaro asāro nissāro sārāpagato, yathā setavaccho2 asāro nissāro sārāpagato, yathā

pāribhaddako3 asāro nissāro sārāpagato, yathā pheṇapiṇḍo4 asāro nissāro sārāpagato,

yathā udakabubbuḷakaṃ5 asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ, yathā marīci asārā nissārā

sārāpagatā, yathā kadalikkhandho6 asāro nissāro sārāpagato, yathā māyā asārā nissārā

sārāpagatā. Evameva rūpaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ, niccasārasārena vā sukhasārasārena

vā attasārasārena vā, niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā.

Vedanā asārā nissārā sārāpagatā niccasārasārena vā sukhasārasārena vā

Attasārasārena vā, niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā. Saññā

asārā nissārā sārāpagatā niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā, niccena vā

dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā. Saṃkhārā asārā nissārā sārāpagatā

niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā, niccena vā dhuvena vā sassatena

vā aviparināmadhammena vā. Viññāṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā

sukhasārasārena vā attasārasārena vā, niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā. Evaṃ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṃ

avekkhati. Imehi dvīhi kāraṇehi suññato lokaṃ avekkhati.

Api ca chahākārebhi suññato lokaṃ avekkhati: cakkhuṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā

niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, sotaṃ suññaṃ attena vā

attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, ghānaṃ

suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena

vā, jivhā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā, kāyo suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā

sassatena vā aviparināmadhammena vā, mano suññā attena vā attaniyena vā niccena vā

dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, rūpā suññā attena vā attaniyena vā

niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, saddā suññā attena vā

attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, gandhā suññā

attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, rasā

suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena

vā, phoṭṭhabbā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā, dhammā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā

sassatena vā aviparināmadhammena vā, cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā

niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, mano viññāṇaṃ suññaṃ

attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā,

cakkhusamphasso suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā, manosamphasso suñño attena vā attaniyena vā niccena vā

dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, rūpasaññā suññā attena vā attaniyena

vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, dhammasaññā suññā

attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā,

rūpasaṃcetanā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā, dhammasaṃcetanā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā

dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, rūpataṇhā suññā attena vā attaniyena

vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, rūpavitakko suñño attena

vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena vā, rūpavicāro

suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparināmadhammena

vā, dhammavicāro suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā

aviparināmadhammena vā. Evaṃ chahākārehi suññato lokaṃ avekkhati.

1. Assāro - machasaṃ, syā

2. Setagaccho - machasaṃ, syā,

3. Pālibhaddako - machasaṃ, syā.

4. Yathā ca pheṇupiṇḍo, syā.

5. Yathā ca pubbulakaṃ - syā.

6. Yathā ca kaddalikkhandho - syā.

[BJT Page 388] [\x 388/]

Api ca dasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati: rūpaṃ rittato tucchato suññato anattato

asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Vedanaṃ rittato tucchato

suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Saññaṃ

rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato

saṅkhatato. Saṅkhāre rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato

aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Viññāṇaṃ rittato tucchato suññato anattato asārakato

vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Cutiṃ rittato tucchato suññato

anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Uppattiṃ rittato

tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato.

Paṭisandhiṃ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato

sāsavato saṅkhatato. Bhavaṃ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato

vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Saṃsāravaṭṭaṃ rittato tucchato suññato anattato

asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato. Evaṃ dasahākārehi suññato

lokaṃ avekkhati.

Api ca dvādasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati: rūpaṃ na satto na jīvo na naro na mānavo

na itthi na puriso na attā na attaniyaṃ. Nāhaṃ na mama na koci na kassaci. Vedanā na satto

na jīvo na naro na mānavo na itthi na puriso na attā na attaniyaṃ. Nāhaṃ na mama na koci

na kassaci. Saññā na satto na jīvo na naro na mānavo na itthi na puriso na attā na attaniyaṃ.

Nāhaṃ na mama na koci na kassaci. Saṅkhārā na satto na jīvo na naro na mānavo na itthi

na puriso na attā na attaniyaṃ. Nāhaṃ na mama na koci na kassaci. Viññāṇaṃ na satto na

jīvo na naro na mānavo na itthi na puriso na attā na attaniyaṃ. Nāhaṃ na mama na koci na

kassaci. Evaṃ dvādasahākārehi suññato lokaṃ avekkhati. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Nāyaṃ bhikkhave, kāyo tumhākaṃ, napi aññesaṃ, purāṇamidaṃ bhikkhave, kammaṃ

abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ vedaniyaṃ daṭṭhabbaṃ tatra1 bhikkhave sutavā ariyasāvako

paṭiccasamuppādaṃ yeva sādhukaṃ yoniso manasikaroti: 'iti imasmiṃ sati idaṃ hoti,

imassuppādā idaṃ uppajjati, imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhati,

yadidaṃ avijjāpaccayā saṃkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ -pe-------evametassa kevalassa

dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṃkhāranirodho

saṃkhāranirodhā viññāṇanirodho -pe----------------

Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī''ti[a.] Evampi suññato lokaṃ

avekkhati vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ''yaṃ bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha, taṃ vo

pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca bhikkhave na tumhākaṃ rūpaṃ

bhikkhave na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya

bhavissati. Vedanā bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha.

1. Tatra kho - machasaṃ

[A] saṃyutta nikāya - kaḷārakhattiya vagga

[BJT Page 390] [\x 390/]

Sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saññā bhikkhave na tumhākaṃ taṃ

pajahatha, sā vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saṃkhārā bhikkhave na

tumhākaṃ te pajahatha te vo pahīnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ

bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya

bhavissati. Taṃ kiṃ maññatha1 bhikkhave yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ

jano hareyya vā daheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya, api nu tumhākaṃ evamassa, amhe

jano harati vā dahati vā yathāpaccayaṃ vā karotīti? Ne hetaṃ bhante, taṃ kissa hetu: na hi

no etaṃ2 bhante, attā vā attaniyaṃ vā'ti. Evameva kho bhikkhave yaṃ na tumhākaṃ taṃ

pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca bhikkhave na

tumhākaṃ: rūpaṃ bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya

sukhāya bhavissati. 3 Vedanā bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ

dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saññā bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha, taṃ vo

pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saṅkhārā bhikkhave na tumhākaṃ taṃ

pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Viññāṇaṃ rūpaṃ

bhikkhave na tumhākaṃ taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya

bhavissatī''ti, evampi suññato lokaṃ avekkhati.

Āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca: ''suñño loko suñño lokoti bhante vuccati, kittāvatā

nu kho bhante suñño lokoti vuccatīti? Yasmā ca kho ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena

vā, tasmā suñño lokoti vuccati. Kiñcānanda suññaṃ attena vā attaniyena vā: cakkhuṃ kho

ānanda suññaṃ attena vā attaniyena vā, rūpā suññā - cakkhuviññāṇaṃ suññā,

cakkhusamphasso suñño - yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ

vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Sotaṃ suññaṃ

- saddā suññā - ghānaṃ suññaṃ - gandhā suññā - jivhā suññā - rasā suññā - kāyo suñño -

phoṭṭhabbā suññā -

1. Seyyathāpi - machasaṃ

2. Evaṃ - pa, va, vi, ka

3. Patthaye - syā

[BJT Page 392] [\x 392/]

Mano suñño - dhammā suññā - manosamphasso suñño - yampidaṃ manosamphassapaccayā

uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā

attaniyena vā, yasmā ca kho ānanda suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā 'suñño loko'ti

vuccatī ti. [A]

Evampi suññato lokaṃ avekkhati.

Bhāsitampi hetaṃ:

''Suddhaṃ dhammasamuppādaṃ suddhaṃ saṅkhārasantatiṃ,

Passantassa yathābhūtaṃ na bhayaṃ hoti gāmaṇi.

Tiṇakaṭṭhasamaṃ lokaṃ yadā paññāya passati,

Nāññaṃ patthayate4 kiṃci aññatra appaṭisandhiyā''ti. [B]

Evampi suññato lokaṃ avekkhati.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: ''evameva kho bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ samannesati yāvatā

rūpassa gati. Vedanaṃ samannesati yāvatā vedanāya gati. Saññaṃ samannesati yāvatā

saññāya gati. Saṅkhāre samannesati yāvatā saṃkhārānaṃ gati. Viññāṇaṃ samannesati yāvatā

viññāṇassa gati, yampissa hoti ahanti vā mamanti vā asmīti vā, tampi tassa na hotī''ti. [C]

evampi suññato lokaṃ avekkhati.

Suññato lokaṃ avekkhassūti: suññato lokaṃ avekkhassu paccavekkhassu dakkhassu tulehi

tirehi vibhāvehi vibhūtaṃ karohīti 'suññato lokaṃ avekkhassu'.

Mogharāja sadā satoti 'mogharājā'ti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ ālapati. Sadāti sabbakālaṃ

-pe------------------pacchime vayo khandhe. Satoti - catūhi kāraṇehi sato: kāye

kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ

bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato, dhammesu

dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ bhāvento sato aparehipi catūhi kāraṇehi sato: asati

parivajjanāya sato: satikaraṇīyānañca dhammānaṃ katattā sato: satipaṭipakkhānaṃ

dhammānaṃ hatattā sato: satinimittānaṃ dhammānaṃ asammuṭṭhattā sato. Aparehipi catūhi

kāraṇehi sato: satiyā samannāgatattā sato: satiyā vasitattā sato: satiyā pāguññatāya sato:

satiyā apaccoropanatāya sato. Aparehipi catūhi kāraṇehi sato: satattā sato: santattā sato:

samitattā sato: santadhammasamannāgatattā sato. Buddhānussatiyā sato: dhammānussatiyā

sato: saṅghānussatiyā sato: sīlānussatiyā sato: cāgānussatiyā sato: devatānussatiyā sato:

ānāpānasatiyā sato: maraṇānussatiyā sato: kāyagatāsatiyā sato: upasamānussatiyā satoti. Yā

sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ

satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṃ vuccati sati. Iminā sati upeto

hoti samupeto upagato samupagato uppanno samuppanno samannāgato. So vuccati sato'ti

'mogharāja sadā sato'.

4. Patthaye - syā.

[A] khandhasaṃyutta - na tumhākavagga.

[A.] Saṃyutta nikāya - channavagga

[B.] Adhimutta theragāthā

[C.] Saṃyutta nikāya āsīvisavagga

[BJT Page 394] [\x 394/]

Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti - 'attānudiṭṭhi' vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. ''Idha assutavā

puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ

adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto 'rūpaṃ attano

samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attano

samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanasmiṃ vā attānaṃ, saññaṃ

attano samanupassati, saññāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā saññaṃ, saññasmiṃ vā attānaṃ,

saṃkhāre attano samanupassati, saṃkhāravantaṃ vā attānaṃ, attani vā saṃkhāre,

saṃkhārasmiṃ vā attānaṃ, viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani

vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ,

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ, gāho patiṭṭhāho1.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvakasmiṃ yāthāvakanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi

diṭṭhigatāni[a. ''] Ayaṃ attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhiṃ ūhaccāti attānudiṭṭhiṃ ūhacca

samūhacca uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahetvā vinodetvā

byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti2 'attānudiṭṭhiṃ ūhacca'.

Evaṃ maccutaro siyāti: evaṃ maccupi tareyyāsi, jarāpi tareyyāsi, maraṇampi tareyyāsi

uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti 'evaṃ maccutaro siyā. '

Evaṃ lokaṃ avekkhantanti: evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ paccavekkhantaṃ tulayantaṃ tīrayantaṃ

vibhāvayantaṃ vibhūtaṃ karontanti 'evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ. '

Maccurājā na passatīti: maccupi maccurājā māropi maccurājā maraṇampi maccurājā. Na

passatīti - maccurājā na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhati. Vuttaṃ

hetaṃ bhagavatā: ''seyyathāpi bhikkhave āraññako migo araññe pavane ca māno vissattho

gacchati vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti taṃ kissa hetu:

anāpāthagato bhikkhave, luddassa. Evameva kho bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi

vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ

upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ

vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato.

1. Paṭiggāho - ma. Cha. Saṃ

2. Anabhāvaṃ gamitvāti-pa-va-vi-ka

[A] vibhaṅga

[BJT Page 396] [\x 396/]

Punacaparaṃ bhikkhave bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso

ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja

viharati, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ

vuccati bhikkhave bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ

gato pāpimato.

Punacaparaṃ bhikkhave bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ

atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja

viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā

māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato.

Punacaparaṃ bhikkhave bhikkhu ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anattaṃ viññāṇanti

viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi

kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma

nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ

samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā

parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhu andhamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā

māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato. Tiṇṇo loke visattikaṃ so vissattho gacchati,

vissattho tiṭṭhati: vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti, taṃ kissa hetu, anāpāthagato

bhikkhu pāpimatoti[a ']maccurājā na passatī'ti.

Tenāha bhagavā:

Suññato lokaṃ avekkhassu

Mogharājā sadā sato,

Attānudiṭṭhiṃ ūhacca

Evaṃ maccutaro siyā,

Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ,

Maccurājā na passatīti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, 2 tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ

udapādi. 'Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti. Tassa brāhmaṇassa

anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalu

kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo

anavatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante

bhagavā sāvako' hamasmī'ti.

Mogharāja suttaniddeso samatto.

[A] majjhima nikāya - nivāsasutta.

[BJT Page 398] [\x 398/]

16. Piṅgiya suttaniddeso

16-1

Jiṇṇohamasmi abalo vivaṇṇo (iccāyasmā piṅgiyo)

Nettā na suddhā savanaṃ na phāsu,

Māhaṃ nassaṃ momuho antarāva1

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahānaṃ.

Jiṇṇohamasmi abalo vivaṇṇoti: 'jiṇṇohamasmīti - jiṇṇo vuddho mahallako addhagato

vayo anuppatto vīsaṃvassasatiko jātiyā abaloti abalo dubbalo appabalo appathāmo. 2

Vivaṇṇoti vītavaṇṇo vigatavaṇṇo vigacchitavaṇṇo. Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā sā

antarahitā ādīnavo pātubhūtoti 'jiṇṇohamasmi abalo vivaṇṇo. '

Iccāyasmā piṅgiyo'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Piṅgiyoti: tassa brāhmaṇassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpo.

Puṇṇāko'ti tassa brāhmaṇassa gottaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro'ti āyasmā piṅgiyo.

Nettā na suddhā savanaṃ na phāsūti: nettā asuddhā avisuddhā aparisuddhā avodātā. No

tathā cakkhunā rūpe passāmīti nettā na suddhā. Savanaṃ na phāsūti - sotā asuddhā

avisuddhā aparisuddhā avodātā. No tathā sotena saddaṃ suṇāmīti nettā na suddhā savanaṃ

na phāsu.

Māhaṃ nassaṃ momuho antarā vāti: 'māhaṃ nassanti - māhaṃ nassaṃ māhaṃ vinassaṃ

māhaṃ panassaṃ. Momuhoti - momuho3 (mohamūḷho) avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī

duppañño. Antarā vāti - tuyhaṃ dhammaṃ diṭṭhiṃ paṭipadaṃ maggaṃ anaññāya

anadhigantvā aviditvā apaṭilabhitvā aphassayitvā asacchikaritvā antarāyeva kālaṃ

kareyyanti 'māhaṃ nassaṃ momuho antarā va'.

1. Antarāya, - syā, pana

2. Jātiyā abalo dubbalo - va, cha, ka

3. Mohamuho - machasaṃ

[BJT Page 400] [\x 400/]

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññanti: 'dhamma'nti - ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ

pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ,

cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde, pañcindriyāni pañca balāni

satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ

ācikkha, desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti 'ācikkha

dhammaṃ'. Yamahaṃ vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ

paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ1 sacchikareyyanti 'ācikkha dhammaṃ yamahaṃ

vijaññaṃ'.

Jātijarāya idha vippahānanti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ

paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti 'jātijarāya idha vippahānaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇe:

''Jiṇṇohamasmi abalo vivaṇṇo (iccāyasmā piṅgiyo)

Nettā na suddā savanaṃ na phāsu

Māhaṃ nassaṃ momuho antarā va

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahāna''nti

16-2

Disvāna rūpesu vihaññamāne (piṅgiyāti bhagavā)

Ruppanti rūpesu janā pamuttā,

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto

Jahassu rūpaṃ apunabbhavāya.

Disvāna rūpesu vihaññamāneti: 'rūpa'nti - cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ

upādāya rūpaṃ. Sattā rūpahetu rūpapaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti

upaghātīyanti2 rūpe sati vividhā kammakāraṇā kārenti. 3 Kasāhipi tāḷenti vettehipi tāḷenti

addhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi

chindanti, kaṇṇampi chindanti,

1. Passeyyaṃ - va, vi, ka

2. Upasātayanti - syā.

3. Vividhakammakāraṇa

[BJT Page 402] [\x 402/]

Nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti,

saṅkhamuṇḍikampi karonti rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti

hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi

karonti balisamaṃsikampi karonti, kahāpaṇākampī1 karonti, khārāpatacchikampi karonti,

paḷighaparivattikampi karonti paḷālapiṭṭhi2kampi karonti, tattenapi telena osiñcanti,

sunakhehipi khādāpenti. Jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṃ chindanti. Evaṃ sattā

rūpahetu rūpapaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātīyanti3. Evaṃ

haññamāne vihaññamāne upahaññamāne upaghātīyamāne disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'disvāna rūpesu vihaññamāne'.

Piṅgiyāti - bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ nāmena ālapati, bhagavāti gāravādhivacanametaṃ: apica,

bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'piṅgiyāti bhagavā. '

Ruppanti rūpesu janā pamattāti: 'ruppantī'ti ruppanti kuppanti pīḷayanti4 ghaṭṭayanti5

byādhikā domanassitā honti cakkhurogena ruppanti, kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti

byādhinā domanassitā honti, sotarogena ruppanti, kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā honti, kāyarogena ruppanti, kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā honti, ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassena ruppanti, kuppanti

pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā hontīti ruppanti rūpesu. Athavā cakkhusmiṃ

hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne6 vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti

kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti. Sotasmiṃ hīyamāne hāyamāne

parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti

ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, ghānasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne

vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā honti, jivhāya hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne

antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti,

kāyasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne

ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, rūpasmiṃ hīyamāne

hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti

pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, saddasmiṃ hīyamāne hāyamāne

parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti

ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, gandhasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne

vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā honti, rasasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne

antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti,

phoṭṭhabbasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne

antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti,

kulasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne

ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, gaṇasmiṃ hīyamāne

hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti

pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, āvāsasmiṃ hīyamāne hāyamāne

parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti

ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, lābhasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne

vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā honti, yasasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne

antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti,

pasaṃsāya hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne

ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, sukhasmiṃ hīyamāne

hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti

pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, cīvarasmiṃ hīyamāne hāyamāne

parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti

ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, piṇḍapātasmiṃ hīyamāne hāyamāne

parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti

ghaṭṭayanti byādhinā domanassitā honti, senāsanasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne

vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā honti, gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṃ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne

vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti byādhinā

domanassitā hontīti evampi 'ruppanti rūpesu'. Janāti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca

suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. Pamattāti. Pamādo vattabbo:

kāyaduccaritena vā vacīduccaritena vā manoduccaritena vā pañcasu kāmaguṇesu cittassa

vossaggo7 vossaggānuppadānaṃ kusalānaṃ vā dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā

asātaccakiriyatā anavaṭṭhitakiriyatā8 olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā

anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ anadhiṭṭhānaṃ ananuyogo pamādo. [A] yo evarūpo

pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ ayaṃ vuccati pamādo''. Iminā pamādena samannāgatā janā

pamattāti 'ruppanti rūpesu janā pamattā'.

1. Kahāpaṇikampi - machasaṃ

2. Paḷālapīṭhakampi - machasaṃ

3. Upasāṭiyanti - va, vi, ka

4. Pīḷiyanti - va-vi-ka, syā

5. Saṭṭiyanti - va, vi, ka

6. Vihāyamāne - va, vi, ka

7. Vosaggo machasaṃ

8. Anaṭṭhita kiriyatā - machasaṃ

Anavaṭṭhita kāriyā - va, vi, ka

[A] vibhaṅga - khuddakavatthu vibhaṅga

[BJT Page 404] [\x 404/]

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamattoti: 'tasmā'ti - tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā

evaṃ ādīnavaṃ sampassamāno rūpesūti tasmā tuvaṃ piṅgiya. Appamattoti sakkaccakārī

sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittachando anikkhittadhuro kusalesu

dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ

paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo

tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca

ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ

aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha

paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni

ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu

dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā vimuttikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

vimuttikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ

tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca

appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo

kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese

pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyyanti'

yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca

ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti 'tasmā tuvaṃ

piṅgiya appamatto'.

Jahassu rūpaṃ apunabbhavāyāti: 'rūpa'nti: cattāro mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ

upādāya rūpaṃ, jahassu rūpanti - jahassu rūpaṃ, pajahassu rūpaṃ, vinodehi rūpaṃ,

byantīkarohi rūpaṃ, anabhāvaṃ gamehi rūpaṃ. Apunabbhavāyāti yathā te rūpaṃ idheva

nirujjheyya puna paṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā cā rūpadhātuyā vā

arūpadhātuyā vā kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā saññā bhave vā asaññābhave

vā nevasaññānāsaññābhave vā ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave

vā punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe vā janeyya na

nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya, vūpasameyya atthaṃ gaccheyya

paṭippassambheyyāti 'jahassu rūpaṃ apunabbhavāya. '

Tenāha bhagavā:

''Disvāna rūpesu vihaññamāne (piṅgiyāti bhagavā)

Ruppanti rūpesu janā pamattā,

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto

Jahassu rūpaṃ apunabbhavāyā'ti.

16-3

''Disā catasso vidisā catasso

Uddhaṃ adho dasadisā imāyo,

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutā1mutaṃ vā

Atho aviññātaṃ kiñca2namatthi loke

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya3 idha vippahānaṃ.

Disā catasso vidisā catasso uddhaṃ adho dasadisā imāyoti dasadisā,

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutāmutaṃ vā atho aviññātaṃ kiñcanamatthi loke ti tuyhaṃ adiṭṭhaṃ

asutaṃ amutaṃ aviññātaṃ kiñci attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā

attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno

vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho

paramattho vā attho4 natthi, na santi na saṃvijjati nūpalabbhatīti 'na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ

asutāmutaṃ vā atho aviññātaṃ kiñcanamatthi loke. '

1. Assutaṃ amutaṃ - machasaṃ

Asutaṃ mutaṃ vā - su

2. Kiñci namatthi - machasaṃ, syā - kiñcanaṃ atthi - su

3. Jātijajarāya - syā

4. Paramattho vā - machasaṃ syā

[BJT Page 406] [\x 406/]

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññanti: 'dhamma'nti - ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ

pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ,

cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde, pañcindriyāni pañca balāni

satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ

ācikkha, desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Yamahaṃ

vijaññanti yamahaṃ jāneyyaṃ ājāneyyaṃ

Vijāneyyaṃ paṭivijāneyyaṃ paṭivijjheyyaṃ adhigaccheyyaṃ phasseyyaṃ1 sacchikareyyanti

'ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ'.

Jātijarāya idha vippahānanti 'idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ

paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbānanti 'jātijarāya idha vippahānaṃ'.

Tenāha so brāhmaṇo:

''Disā catasso vidisā catasso

Uddhaṃ adho dasadisā imāyo,

Na tuyhaṃ adiṭṭhaṃ asutāmutaṃ vā.

Atho aviññātaṃ kiñcanamatthi loke

Ācikkha dhammaṃ yamahaṃ vijaññaṃ

Jātijarāya idha vippahāna''nti

16-4

Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno (piṅgiyāti bhagavā)

Santāpajāte jarasā parete

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto

Jahassu taṇhaṃ apunabbhavāya.

Taṇhādhipanne2 manuje pekkhamānoti 'taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā,

rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā, taṇhādhipanneti taṇhāadhipanne taṇhānuge

taṇhānugate taṇhānusaṭe taṇhāyāpanne3 paṭipanne abhibhūte pariyādinnacitte. Manujeti

sattādhivacanaṃ. Pekkhamānoti pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno

upaparikkhayamānoti 'taṇhādhipanne manuje pekkhamāno.

Piṅgiyāti bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ gottena ālapati. Bhagavā'ti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ bhagavāti 'piṅgiyāti bhagavā. '

1. Passeyya - va, vi, ka

2. Taṇhāvipanne vi, ka

3. Taṇhāyapanne - machasaṃ

[BJT Page 408] [\x 408/]

Santāpajāte jarasā pareteti: 'santāpajāte'ti jātiyā santāpajāte jarāya santāpajāte vyādhinā

santāpajāte maraṇena santāpajāte sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi santāpajāte

nerayikena dukkhena santāpajāte tiracchānena dukkhena santāpajāte pettivisayena dukkhena

santāpajāte mānusikena dukkhena santāpajāte gabbhokkantimūlakena dukkhena santāpajāte

gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena santāpajāte gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena

santāpajāte jātassupanibandhakena dukkhena santāpajāte jātassa

Parādheyyatena dukkhena santāpajāte attūpakkamena dukkhena santāpajāte parūpakkamena

dukkhena santāpajāte dukkhadukkhena santāpajāte saṅkhāradukkhena santāpajāte

viparināmadukkhena santāpajāte, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo

sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchi rogo mucchā

pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu

rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā

ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā

utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā

sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānena

dukkhena, mātumaraṇena dukkhena pitumaraṇena dukkhena bhātumaraṇena dukkhena

bhaginīmaraṇena dukkhena puttamaraṇena dukkhena dhītumaraṇena dukkhena

diṭṭhibyasanena dukkhena santāpajāte ītijāte upaddavajāte upasaggajātehi 'santāpajāte.

Jarasā pareteti jarāya phuṭṭhe parete samohite samannāgate jātiyā anugate jarāya anusaṭe

byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe alene asaraṇe asaraṇībhūteti 'santāpajāte

jarasā parete'.

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamattoti: 'tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā,

evaṃ ādīnavaṃ sampassamāno taṇhāyāti, 'tasmā tuvaṃ piṅgiya. Appamattoti sakkaccakārī

sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittachando anikkhittadhuro kusalesu

dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ

paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo

tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca

ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ

aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha

paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni

ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu

dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā vimuttikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

vimuttikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ

tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca

appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo

kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ apariññātaṃ vā dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese

pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ, asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyyanti'

yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca

ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti 'tasmā tuvaṃ

piṅgiya appamatto'.

Jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyāti taṇhāti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā,

phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Jahassu taṇhanti jahassu taṇhaṃ pajahassu taṇhaṃ

vinodehi taṇhaṃ, byantīkarohi taṇhaṃ anabhāvaṃ gamehi taṇhaṃ. Apunabbhavāyāti yathā

te rūpaṃ idheva nirujjheyya puna paṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā cā

rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā saññā bhave

vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā

pañcavokārabhave vā punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā bhave vā saṃsāre vā vaṭṭe

vā janeyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya , idheva nirujjheyya, vūpasameyya atthaṃ

gaccheyya paṭippassambheyyāti 'jahassu taṇhaṃ apunabbhavāya. '

Tenāha bhagavā:

Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno - (piṅgiyāti bhagavā)

Santāpajāte jarasā parete,

Tasmā tuvaṃ piṅgiya appamatto

Jahassu taṇhaṃ apunabbhavāyā'ti.

Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṃ ekacchandā ekapayogo ekādhippāyā

ekavāsanavāsitā, tesaṃ anekapāṇasahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi.

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti. Tassa brāhmaṇassa virajaṃ

vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi,

[BJT Page 410] [\x 410/]

Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti. Saha dhammacakkhussa

paṭilābhā

Ajinajaṭāvākacīradaṇḍakamaṇḍalu1 kesā ca massu ca antarahitā. Bhaṇḍu

kāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo bhikkhu anavatthapaṭipattiyā pañjaliko

bhagavantaṃ namassamāno nisinno hoti: 'satthā me bhante bhagavā sāvako 'hamasmī'ti. 2

Piṅgiya suttaniddeso samatto.

1. Vākacirakadaṇḍakamaṇḍalu - pana

2. Sāvako hamasminti - pana

[BJT Page 412] [\x 412/]

17. Pārāyanānugīti niddeso

''Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye paricārakasoḷasānaṃ

brāhmaṇānaṃ ajjhiṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. ''

Idamavoca bhagavāti imaṃ pārāyānaṃ1 avoca. Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ:

Apica, bhaggarāgoti bhagavā: bhaggadosoti bhagavā: bhaggamohoti bhagavā: bhaggamānoti

bhagavā: bhaggadiṭṭhīti bhagavā: bhaggakaṇṭakoti bhagavā: bhaggakilesoti bhagavā: bhaji

vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā: bhavānaṃ antakaroti bhagavā : bhāvitakāyo

bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā: bhaji vā bhagavā araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppānīti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā.

Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ

arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ

abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ, ānāpānasatisamādhissa

asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ

sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ

sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā: bhāgī vā bhagavā

dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ

abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā: bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ,

na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na

ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ

buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā

paññatti yadidaṃ ''bhagavāti idamavoca bhagavā. '

Magadhesu viharanto pāsāṇake cetiyeti 'magadhesū'ti magadhanāmake janapade viharantoti

caranto viharanto irīyanto vattento pālento yapento yāpento. Pāsāṇake cetiyeti.

Pāsāṇakacetiyaṃ vuccati buddhāsananti magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye.

Paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānanti piṅgiyo brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho

paddhacaro paricārako sisso. Tena2 'te soḷasāti evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ.

Athavā te soḷasabrāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārikā sissāti

evampi paricārakasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ.

Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsīti 'ajjhiṭṭho'ti ajjhiṭṭho ajjhesito. Puṭṭho puṭṭhoti

puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesito pāsādito pāsādito. Pañhaṃ

byākāsīti pañhaṃ byākāsi ācikkha desehi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi

pakāsesīti 'ajjhaṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṃ byākāsi. Tenetaṃ vuccati: ''idamavoca bhagavā

magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye paricārikasoḷasānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhaṭṭho puṭṭho

puṭṭho pañhaṃ byākāsī''ti.

''Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ

paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa paraṃ pāraṃ gamaniyā ime dhammāti tasmā

imassa dhammapariyāyassa pārāyanaṃtveva adhivacanaṃ. ''

1. Idaṃ pārāyanaṃ - machasaṃ, va, vi, ka

2. Piṅgiyena - machasaṃ

[BJT Page 414] [\x 414/]

Ekamekassa cepi pañhassāti: ekamekassa cepi ajita pañhassa, ekamekassa cepi

tissametteyyapañhassa. Ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa, ekamekassa cepi

mettagupañhassa, ekamekassa cepi dhotakapañhassa, ekamekassa cepi upasīvapañhassa,

ekamekassa cepi nandakapañhassa, ekamekassa cepi hemakapañhassa, ekamekassa cepi

todeyyapañhassa, ekamekassa cepi kappapañhassa, ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa,

ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa cepi udayapañhassa, ekamekassa cepi

posālapañhassa, ekamekassa cepi mogharājapañhassa ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti

ekamekassa cepi pañhassa.

Atthamaññāya dhammamaññāyāti: sveva pañho dhammo, vissajjanaṃ attho, atthamaññāyāti

atthaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti atthamaññāya.

Dhammamaññāyāti dhammaṃ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti 'atthamaññāya dhammamaññāya'.

Dhammānudhammaṃ paṭipajjeyyāti: sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ

apaccanīkapaṭipadaṃ anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti

'dhammānudhammaṃ paṭipajjeyya'.

Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāranti: jarāmaraṇassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ ''yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo (virāgo) nirodho nibbānaṃ''

gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāranti jarāmaraṇassa pāraṃ gaccheyya, pāraṃ adhigaccheyaṃ

pāraṃ adhiphasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ.

Pāraṃ gamaniyā ime dhammāti: ime dhammā pāraṃ gamaniyā pāraṃ pāpenti pāraṃ

saṃpāpenti pāraṃ samanupāpenti jarāmaraṇassa taraṇāya saṃvattantīti 'pāraṃ gamaniyā ime

dhammā'ti.

Tasmā imassa dhammapariyāyassāti: 'tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā

taṃnidānā. Imassa dhammapariyāyassāti imassa pārāyanassāti 'tasmā imassa

dhammapariyāyassa. '

[BJT Page 416] [\x 416/]

Pārāyanaṃ tveva adhivacananti 'pāraṃ' vuccati amataṃ nibbānaṃ yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ,

ayanaṃ vuccati maggo, seyyathīdaṃ: sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā

sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Adhivacananti

saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ

abhilāpoti 'pārāyanaṃ tveva adhivacanaṃ.

Tenetaṃ vuccati:

''Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ

paṭipajjeyya gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṃ pāraṅgamaniyā ime dhammā''ti tasmā imassa

dhammapariyāyassa pārāyanaṃ tveva adhivacananti'.

1. ''Ajito tissametteyyo puṇṇako atha mettagu

Dhotako upasīvo ca nando ca atha hemako,

2. Todeyyakappā dubhayo jatukaṇṇī ca paṇḍito

Bhadrāvudho udayo ca posālo cāpi brāhmaṇo,

Mogharājā ca medhāvī piṅgiyo ca mahāisi

3. Ete buddhaṃ upāgañchuṃ2 sampannacaraṇaṃ isiṃ

Pucchantā nipuṇe pañhe buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ. ''

Ete buddhaṃ upāgañchunti 'ete'ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. Buddhoti ''yo so bhagavā

sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha

ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti

buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho,

anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho,

nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho,

ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko

anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti

buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ, na

bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi

kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle

saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddhoti. Ete buddhaṃ

upāgañchunti ete buddhaṃ upāgamiṃsu, upasaṅkamiṃsu, payirupāsiṃsu, paripucchiṃsu:

paripañhiṃsūti 'ete buddhaṃ upāgañchuṃ'.

1. Abhiññayyatāya - machasaṃ

2. Upāgacchiṃsu - va vi ka

[BJT Page 418] [\x 418/]

Sampannacaraṇaṃ isinti: caraṇaṃ vuccati sīlapāramippatti, 1. Sīlasaṃvaropi caraṇaṃ,

indriyasaṃvaropi caraṇaṃ, bhojane mattaññutāpi caraṇaṃ, jāgariyānuyogopi caraṇaṃ, sattapi

saddhammā caraṇaṃ cattāripi jhānāni caraṇaṃ, sampannacaraṇanti: sampannacaraṇaṃ

seṭṭhacaraṇaṃ viseṭṭhacaraṇaṃ pāmokkhacaraṇaṃ uttamacaraṇaṃ pavaracaraṇaṃ. Isīti: isi

bhagavā: mahantaṃ sīlakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi' mahantaṃ samādhikkhandhaṃ

mahantaṃ paññākkhandhaṃ - mahantaṃ vimuttikkhandhaṃ - mahantaṃ

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi' mahato tamokāyassa padālanaṃ esi

gavesi pariyesīti 'isi' mahato vipallāsassa pabhedanaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi' mahato

taṇhāsallassa abbūhanaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi' mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṃ

esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato mānadhajassa pātanaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato

abhisaṃkhārassa vūpasamaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato oghassa nittharaṇaṃ esi gavesi

pariyesīti 'isi'. Mahato bhārassa nikkhepanaṃ. Esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato

saṃsāravaṭṭassa ucchedaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato santāpassa nibbāpanaṃ esi

gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṃ esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahato

dhammadhajassa ussāpanaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahante satipaṭṭhāne mahante

sammappadhāne mahante iddhipāde - mahantāni indriyāni mahantāni balāni - mahante

bojjhaṅge - mahantaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ - mahantaṃ paramatthaṃ amataṃ

nibbānaṃ esi gavesi pariyesīti 'isi'. Mahesakkhehi6 vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṃ

buddho kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho'ti isīti 'sampannacaraṇaṃ isiṃ'.

Pucchantā nipuṇe pañheti: 'pucchantā'ti pucchantā yāvantā ajjhesantā pasādentā. Nipuṇe

pañheti: gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe

paṇḍitavedanīye pañheti 'pucchantā nipuṇe pañhe. '

Buddhaṃ seṭṭhaṃ upāgamunti: 'buddhoti ''yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu

ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti

buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho,

visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho,

ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho,

ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ

nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi

kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ,

vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa

paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho''ti. Seṭṭhanti: aggaṃ seṭṭhaṃ viseṭṭhaṃ

pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ buddhaseṭṭhaṃ. Upāgamunti: upāgamiṃsu upasaṅkamiṃsu

payirupāsiṃsu paripucchiṃsu paripañhiṃsūti 'buddhaseṭṭhaṃ upāgamuṃ'.

Tenetaṃ vuccati:

''Ete buddhaṃ upāgañchuṃ sampannacaraṇaṃ isiṃ

Pucchantā nipuṇe pañhe buddhaseṭṭhaṃ upāgamu''nti.

4.

Tesaṃ buddho byākāsi2 pañhe3 puṭṭho yathā tathaṃ

Pañhānaṃ veyyākaraṇena tosesi (brāhmaṇe) muni.

Tesaṃ buddho byākāsīti: 'tesa'nti soḷasannaṃ4 pārāyaniyānaṃ brāhmaṇānaṃ. Buddhoti: ''yo

so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni

abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena

buddho: bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho,

sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho,

khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho

ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho

ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho.

Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā

kataṃ na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ,

na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ

bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ

buddho''ti. Byākāsīti tesaṃ buddho byākāsi ācīkkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari

vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti ''tesaṃ buddho byākāsi''

1. Sīlācāranibbatti - machasaṃ

2. Pabyākāsi - machasaṃ

3. Pañhaṃ - machasaṃ

4. Soḷasānaṃ - machasaṃ

[BJT Page 420] [\x 420/]

Pañhe puṭṭho yathātathanti: 'pañhe puṭṭho'ti pañhe puṭṭho1 pucchito yācito ajjhesito

pasādito. Yathātathanti: yathā ācikkhitabbaṃ tathā ācikkhi, yathā desitabbaṃ tathā desesi,

yathā paññāpetabbaṃ tathā paññāpesi, yathā paṭṭhapetabbaṃ tathā paṭṭhapesi, yathā

vivaritabbaṃ tathā vivari, yathā vibhajitabbaṃ tathā vibhaji, yathā uttānīkātabbaṃ tathā

uttānīakāsi, yathā (pakāsitabbaṃ) tathā pakāsesīti 'pañhe puṭṭho1 yathā tathaṃ. '

Pañhānaṃ veyyākaraṇenāti: pañhānaṃ veyyākaraṇena ācikkhanena desenena2 paññāpanena

paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti pañhānaṃ

veyyākaraṇena'.

Tosesi brāhmaṇe munīti 'tosesī'ti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi.

Brāhmaṇeti: soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe. Munīti 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā

pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā

paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā

vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni

monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munīti

'Tosesi brāhmaṇe muni'.

Tenetaṃ vuccati:

''Tesaṃ buddho byākāsi pañhe puṭṭho1 yathā tathaṃ

Pañhānaṃ veyyākaraṇena tosesi brāhmaṇe munī''ti,

5

Te tositā cakkhumatā buddhenādiccabandhunā

Brahmacariyamacariṃsu varapaññassa santike.

Te tositā cakkhumatāti: 'te'ti soḷasapārāyanīyā brāhmaṇā. Tositāti tositā vitositā pasāditā

ārādhitā attamanā katāti 'te tositā. ' Cakkhumatāti: bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā.

Maṃsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā paññācakkhunāpi cakkhumā,

buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi

Cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā maṃsacakkhunāpi cakkhumā: 'maṃsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā

saṃvijjanti nīlo ca vaṇṇo pītako ca vaṇṇo lohitako ca vaṇṇo kaṇho ca vaṇṇo odāto ca

vaṇṇo. Akkhilomāni ca bhagavato yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṃ nīlaṃ hoti

sunīlaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ ummāpupphasamānaṃ, tassa parato pītakaṃ hoti

supīkatakaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ pāsādikaṃ dassaneyyaṃ kaṇikārapupphasamānaṃ, ubhato ca

akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni

indagopakasamānāni, majjhe kaṇhaṃ hoti sukaṇhaṃ alūkhaṃ siniddhaṃ pāsādikaṃ

dassaneyyaṃ addāriṭṭhakasamānaṃ, tassa parato odātaṃ hoti suodātaṃ3 setaṃ paṇḍaraṃ

pāsādikaṃ dassaneyyaṃ osadhītārakasamānaṃ, tena bhagavā pakatikena maṃsacakkhunā

attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṃ passati

divāceva rattiñca. Yadāhi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti, suriyo ca atthaṃ gato hoti

kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito

hoti. Evarūpe caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṃ passati.

Kathaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā: bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena

atikkantamānusakena satte passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe

sugate duggate yathākammupage sante pajānāti, ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena

samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā mano duccaritena samannāgatā ariyānaṃ

upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā te kāyassa bhedā parammaraṇā

apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ uppannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena

samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ

anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā te kāyassa bhedā parammaraṇā

sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena

satte passati cavamāne uppajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate

yathākammupage satte pajānāti, ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṃ passeyya,

dvepi lokadhātuyo, passeyya tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya,

pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo

passeyya, tiṃsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi

lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi culanikaṃ lokadhātuṃ

passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṃ lokadhātuṃ passeyya, tisahassampi mahāsahassiṃ

lokadhātuṃ passeyya, yāvatā pana ākaṅkheyya tāvatakaṃ passeyya, evaṃ parisuddhaṃ

bhagavato dibbacakkhu. Evaṃ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā: bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño

javanapañño. Tikkhapañño nibbedhikapañño paññāppabhedakusalo pabhinnañāṇo

adhigatapaṭisambhido. Catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho

purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho

mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā. So hi

bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa, maggassa sañjanetā, anakkhātassa

maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā

viharanti pacchā samannāgatā.

So hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto

brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā, amatassa dātā dhammassāmi3 tathāgato, natthi

tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya, atītaṃ

anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato

ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti. Yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi dhammaṃ jānitabbaṃ attattho

vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho, uttāno vā

attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho, nīto vā

attho, anavajjo vā attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho. Sabbaṃ

taṃ antobuddha ñāṇe parivattati, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato

ñāṇānuparivatti sabbaṃ vacīkammaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ

ñāṇānuparivatti, atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate appaṭihataṃ

ñāṇaṃ, paccuppanne appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ

ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ

atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati. Ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā, yatā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā

phassitānaṃ. Heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ

heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te. Evameva buddhassa bhagavato

neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ,

yāvatakaṃ ñāṇaṃ tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ,

neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi,

aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati, sabbe dhammā buddhassa

bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhāpaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā

cittuppādapaṭibaddhā sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati, sabbesaṃ ca

sattānaṃ bhagavā āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttaṃ jānāti,

apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye

duviññāpaye bhabbābhabbe satte jānāti. Sadevako loko samārako sabrahmako

sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci

macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya anto mahāsamudde parivattanti.

Evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā

anto buddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya

ākāsassa padese parivattanti. Evameva yepi te sāriputtasamā paññāya samannāgatā, tepi

buddhañāṇassa padese parivattanti. Buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā

abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyā paṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā

samaṇapaṇḍitā (nipuṇakā) parappavādā vālavedhīrūpā vobhindantā maññe caranti

paññāgatena diṭṭhigatāni. Te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṃ

upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca kathitā vissajjitāva. Te pañhā

bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā. Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti. Atha kho

bhagavāva natthi, atirocati yadidaṃ paññāyāti. Evaṃ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

Kathaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā: bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ olokento

addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre

suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na

paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā

puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni

udake saṃvaddhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā

padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni samodakaṃ ṭhitāni,

appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarikāni vā udake jātāni udake saṃvaddhāni

udakā accugamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena. Evameva bhagavā buddhacakkhunā

lokaṃ olokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre

dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante,

appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante.

''Jānāti bhagavā'' ayaṃ puggalo rāgacarito ayaṃ dosacarito ayaṃ mohacarito, ayaṃ

vitakkacarito ayaṃ saddhācarito ayaṃ ñāṇacaritoti. Rāgacaritassa bhagavā puggalassa

asubhakathaṃ katheti. Dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṃ ācikkhati,

mohacaritaṃ bhagavā puggalaṃ uddese paripucchāya kālena dhammasavane kālena

dhammasākacchāya garusaṃvāse niveseti, vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānasatiṃ

ācikkhati, saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṃ nimittaṃ ācikkhati

buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiṃ sīlāni ca attano.

Ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṃ ācikkhati aniccākāraṃ dukkhākāraṃ

anattākāraṃ.

1. ''Selo yathā pabbatamuddhaniṭṭhito

Yathāpi passe janataṃ samantato,

Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,

Pāsādamāruyha samantacakkhu

Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko

Avekkhassu jātijarābhibhūta''nti[a]

Evaṃ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā:

Kathaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā: 'samantacakkhu' vuccati sabbaññutañāṇaṃ,

bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato uppanno sampanno

samannāgato.

2. ''Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci

Atho aviññātamajānitabbaṃ

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti[b]

Evaṃ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti 'to tositā cakkhumatā. '

Buddhenādiccabandhunāti buddhoti ''yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu

ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti

buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho,

visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho,

ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho,

ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ

nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi

kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ,

vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa

paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddhoti. Ādiccabandhunāti: 'ādicco' vuccati suriyo so

gotamo gottena bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā suriyassa gottañātako3 gottabandhu,

tasmā buddho ādiccabandhūti buddhenādiccabandhunā.

1. Pañhaṃ - machasaṃ

2. Dassanena - va vi ka

3. Gottaṃ ñānato - pana

[BJT Page 422] [\x 422/]

Brahmacariyamacariṃsūti 'brahmacariyaṃ' vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati

paṭivirati veramaṇi viramaṇā1 akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto.

Apica nippariyāyavasena brahmacariyā vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathīdaṃ

sammādiṭṭhi sammāsaṃkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo

sammāsati sammāsamādhi. Brahmacariyamacariṃsūti brahmacariyaṃ ācariṃsu2 samādāya

vattiṃsūti 'brahmacariyamacariṃsu. '

Varapaññassa santiketi: varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa

pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa. Santiketi: santike sāmantā āsanne

avidūre upakaṭṭheti varapaññassa santike.

Tenetaṃ vuccati:

''Te tositā cakkhumatā buddhenādiccabandhunā

Brahmacariyamacariṃsu varapaññassa santike''ti.

6.

Ekamekassassa pañhassa yathā buddhena desitaṃ

Tathā yo paṭipajjeyya gacche pāraṃ apārato3.

Ekamekassa pañhassāti: ekamekassa ajitapañhassa, ekamekassa tissametteyyapañhassa.

Ekamekassa puṇṇakapañhassa, ekamekassa mettagupañhassa, ekamekassa

dhotakapañhassa, ekamekassa upasīvapañhassa, ekamekassa nandakapañhassa, ekamekassa

hemakapañhassa, ekamekassa todeyyapañhassa, ekamekassa kappapañhassa, ekamekassa

jatukaṇṇipañhassa, ekamekassa bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa udayapañhassa,

ekamekassa posālapañhassa, ekamekassa mogharājapañhassa ekamekassa piṅgiyapañhassāti

'ekamekassa pañhassa'.

Yathā buddhena desitanti: buddho'ti ''yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu

ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti

buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho,

visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho,

ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho,

ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ

nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi

kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ,

vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa

paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho'ti. Yathā buddhena desitanti: yathā buddhena

ācikkhitaṃ desitaṃ paññapitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ4 uttānīkataṃ pakāsitanti

yathā buddhena desitaṃ.

Tathā yo paṭipajjeyyāti: sammāpaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ

anvatthapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipajjeyyāti tathā yo paṭipajjeyya.

1. Viramaṇaṃ machasaṃ

2. Avariṃsu - machasaṃ

3. Apārago - pana

4. Vibhattaṃ - syā

[BJT Page 424] [\x 424/]

Gacche pāraṃ apāratoti: pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. 'Apāraṃ' vuccati kilesā ca

khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Gacche pāraṃ apāratoti: apārato pāraṃ gaccheyya pāraṃ

adhigaccheyya pāraṃ phasseyya pāraṃ sacchikareyyāti 'gacche pāraṃ apārato. '

Tenetaṃ vuccati:

''Ekamekassa pañhassa yathā buddhena desitaṃ

Yathā yo paṭipajjeyya gacche pāraṃ apārato''ti.

7.

Apārā paraṃ gaccheyya bhāvento maggamuttamaṃ

Maggo so pāraṃ gamanāya tasmā pārāyanaṃ iti

Apārā pāraṃ gaccheyyāti: 'apāraṃ' vuccati kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca 'pāraṃ'

vuccati. Amataṃ nibbānaṃ yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo

taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Apārā pāraṃ gaccheyyāti: apārā pāraṃ gaccheyya,

pāraṃ adhigaccheyya, pāraṃ phasseyya, pāraṃ sacchikareyyāti 'apārā pāraṃ gaccheyya. '

Bhāvento maggamuttamanti: 'maggamuttamaṃ' vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo,

seyyathīdaṃ: sammādiṭṭhi sammāsaṃkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo

sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Maggamuttamanti: maggaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ

viseṭṭhaṃ pāmokkhaṃ uttamaṃ pavaraṃ. Bhāventoti: bhāvento āsevanto bahulīkarontoti

'bhāvento maggamuttamaṃ'.

Maggo so pāraṃ gamanāyāti.

1. Maggo pattho patho pajjo1 añjasaṃ vaṭumāyanaṃ

Nāvā uttarasetu ca kullo ca bhisi saṅkamo. 2

Pāraṃ gamanāyāti: pāraṃ gamanāya pāraṃ sampāpanāya pāraṃ samanupāpanāya

jarāmaraṇassa taraṇāyāti 'maggo so pāraṃ gamanāya. '

Tasmā pārāyanaṃ itīti: 'tasmā'ti tasmā taṃkāraṇā taṃhetu tappaccayā taṃnidānā. 'Pāraṃ'

vuccati amataṃ nibbānaṃ yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo

virāgo nirodho nibbānaṃ. 'Ayanaṃ' vuccati maggo, itī ti padasandhi padasaṃsaggo

padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ itī'ti. 'Tasmā

pārāyanaṃ 'iti'.

Tenetaṃ vuccati:

''Apārā pāraṃ gaccheyya bhāvento maggamuttamaṃ

Maggo so pāraṃ gamanāya tasmā parāyanaṃ itīti.

1. Patho addho -va, vi

2. Uttarasetu pakullo saṅkamo - syā

[BJT Page 426] [\x 426/]

8.

Pārāyanamanugāyissaṃ (iccāyasmā piṅgiyo)

(Yathā addakkhi tathā akkhāsi) vimalo bhūri medhaso

Nikkāmo nibbano nāgo kissa hetu musā bhaṇe.

Pārāyanamanugāyissanti: gītamanugāyissaṃ kathitamanukathayissaṃ, 1

bhaṇitamanubhaṇissaṃ, lapitamanulapissaṃ, bhāsitamanubhāsissanti

'pārāyanamanugāyissaṃ'.

Iccāyasmā piṅgiyoti 'iccā' ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripūri akkharasamavāyo

byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ 'iccāti'. Āyasmā'ti: piyavacanaṃ garuvacanaṃ

sagāravasappatissādhivacanametaṃ 'āyasmā'ti. Piṅgiyoti: tassa therassa nāmaṃ saṅkhā

samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttibyañjanaṃ abhilāpoti

'iccāyasmā piṅgiyo'.

Yathā addakkhi tathā akkhāsīti: yathā addakkhi tathā akkhāsi, ācikkhi desesi paññapesi

paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. 'Sabbe saṅkhārā aniccā'ti yathā addakkhi

tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. 'Sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari

vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. 'Sabbe dhammā anattā'ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi

desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. Yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti yathā addakkhi tathā akkhāsi, ācikkhi

desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti 'yathā addakkhi tathā

akkhāsi'.

Vimalo bhūri medhasoti: 'vimalo'ti rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, kodho malaṃ,

upanāho malaṃ, makkho malaṃ, paḷāso malaṃ, issā malaṃ, macchariyaṃ malaṃ, māyā

malaṃ, sāṭheyyaṃ malaṃ, thambho malaṃ, sārambho malaṃ, māno malaṃ, atimāno malaṃ,

mado malaṃ, pamādo malaṃ, sabbe kilesā malā, sabbe duccaritā malā, sabbe darathā malā,

sabbe pariḷāhā malā, sabbe santāpā malā, sabbākusalābhisaṃkhārā malā, te malā buddhassa

bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā2 āyatiṃ anuppādadhammā.

Tasmā buddho acalo3. Vimalo, nimmalo, malāpagato, malavippahīno malavippamutto4.

Sabbamalavītivatto. 'Bhūri' vuccati paṭhavi5. Bhagavā tāya6 paṭhavisamāya paññāya

vipulāya vitthatāya samannāgato. 'Medhā' vuccati paññā, ''yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. '' Bhagavā imāya medhāya paññāya

upeto samupeto upāgato samupāgato uppanno sampanno7 samannāgato tasmā buddho

sumedhasoti 'vimalo bhūri medhaso. '

1. Kathitamanugāyissaṃ - syā

2. Anabhāvaṃ katā - machasaṃ

3. Amalo buddho - machasaṃ

4. Malavimutto - machasaṃ

5. Pathavi - machasaṃ

6. Bhagavā imāya - syā

7. Samuppanno - machasaṃ, syā

[BJT Page 428] [\x 428/]

Nikkāmo nibbano nāgoti: 'kāmā'ti: uddānato dve kāmā:

Vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā, vatthukāmānaṃ

pariññātattā kilesakāmānaṃ pahīnattā bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme

pattheti na kāme piheti na kāme abhijappeti. Ye kāme kāmenti, kāme icchanti, kāme

patthenti, kāme pihenti, kāme abhijappenti, te kāmakāmino rāgarāgino saññasaññino.

Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme

abhijappeti, tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo

paṭinissaṭṭhakāmo, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo

paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītībhūto sukhapaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā

viharatīti 'nikkāmo'. Nibbanoti: rāgo vanaṃ, doso vanaṃ, moho vanaṃ, kodho vanaṃ,

upanāho vanaṃ, makkho vanaṃ, paḷāso vanaṃ, issā vanaṃ, macchariyaṃ vanaṃ, māyā vanaṃ,

sāṭheyyaṃ vanaṃ, thambho vanaṃ, sārambho vanaṃ, māno vanaṃ, atimāno vanaṃ, mado

vanaṃ, pamādo vanaṃ, sabbe kilesā vanā, sabbe duccaritā vanā, sabbe darathā vanā, sabbe

pariḷāhā vanā, sabbe santāpā vanā, sabbākusalābhisaṃkhārā vanā, te vanā buddhassa

bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā.

Tasmā buddho avano vivano nibbano vanāpagato vanavippahīno vanavippamutto1

sabbavanavītivattoti 'nibbano'. Nāgoti: nāgo bhagavā, āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti

nāgo, na āgacchatīti nāgo: bhagavā na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na

mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati,

na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na

uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na

vaggehi dhammehi sāyati, nīyyati vuyhati saṃharīyati. Eva bhagavā 'na āgacchatī'ti nāgoti'

nikkāmo nibbano nāgo.

Kissa hetu musā bhaṇeti: 'kissa hetū'ti kissa hetu, kiṃhetu, kiṃkāraṇā kiṃnidānā,

kiṃpaccayāti 'kissa hetu. Musā bhaṇeti musā bhaṇeyya, katheyya dīpeyya vohareyya. Musā

bhaṇeti: mosavajjaṃ bhaṇeyya musāvādaṃ bhaṇeyya, anariyavādaṃ bhaṇeyya, idhekacco

sabhaggato2 vā parisagato3 vā ñātimajjhagato vā pugamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā

abhinīto sakkhipuṭṭho ehamehā purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī'ti so ajānaṃ vā āha 'jānāmī'ti,

jānaṃ vā āha 'na jānāmīti, apassaṃ vā āha 'passāmī'ti, passaṃ vā āha 'na passāmī'ti. Iti

attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati, [a] idaṃ vuccati

mosavajjaṃ,

1. Vanavimutto - machasaṃ

2. Sabhāgato - machasaṃ

3. Parisāgato - machasaṃ

[A.] Majjhimanikāya - sāleyyasutta,

Tikaṅguttara - puggalavagga

[BJT Page 430] [\x 430/]

Apica tīhākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti musā bhaṇissanti bhaṇantassa hoti 'musā

bhaṇāmīti bhaṇitassa hoti 'musā mayā bhaṇita'nti: imehi tīhākārehi musāvādo hoti. Apica

catuhākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musābhaṇissa'nti bhaṇantassa hoti 'musā

bhaṇāmī'ti bhaṇitassa hoti 'musā mayā bhaṇita'nti vinidhāya diṭṭhiṃ. Imehi catuhākārehi

musāvādo hoti.

Apica pañcahākārehi musāvādo hoti, chahākārehi musāvādo hoti, sattahākārehi musāvādo

hoti, aṭṭhahākārehi musāvādo hoti: pubbevassa hoti 'musā bhaṇissanti bhaṇantassa hoti:

'musā bhaṇāmī'ti bhaṇitassa hoti 'musā (mayā) bhaṇita'nti, vinidhāya diṭṭhiṃ vinidhāya

khantiṃ vinidhāya ruciṃ vinidhāya saññaṃ vinidhāya bhāvaṃ. Imehi aṭṭhahākārehi

musāvādo hoti kissa hetu musā bhaṇeti kissa hetu musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya

vohareyyāti 'kissa hetu musā bhaṇe':

Tenāha thero piṅgiyo:

Pārāyanamanugāyissaṃ (iccāyasmā piṅgiyo)

(Yathā addakkhi tathā akkhāsi) vimalo bhūri medhaso

Nikkāmo nibbano nāgo kissa hetu musā bhaṇe''ti.

9.

Pahīnamalamohassa mānamakkhappahāyino

Bhandāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇupasaṃhitaṃ.

Pahīnamalamohassāti 'mala'nti: rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho malaṃ, mano malaṃ, diṭṭhi

malaṃ, kileso malaṃ, sabbaduccaritaṃ malaṃ, sabbabhavagāmīkammaṃ malaṃ, mohoti, ''yaṃ

dukkhe aññāṇaṃ dukkhasamudaye aññāṇaṃ

Dukkhanirodhe aññāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ pubbante aññāṇaṃ

aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu

dhammesu aññāṇaṃ yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho

asambodho appaṭivedho asaṅgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā

apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sampamoho avijjā

avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ, ayaṃ

vuccati moho. Malañca moho ca buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā

anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā buddho pahīnamalamohoti

'pahīnamalamohassa'.

Mānamakkhappahāyinoti 'māno'ti ekavidhena māno: yā cittassa unnati.

Duvidhena māno: attukkaṃsanamāno paravambhanamāno.

Tividhena māno: 'seyyohamasmī'ti māno, sadisohamasmī'ti māno, 'hīnohamasmī'ti māno.

[BJT Page 432] [\x 432/]

Catubbidhena māno: lābhena mānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti pasaṃsāya mānaṃ janeti,

sukhena mānaṃ janeti.

Pañcavidhena māno: lābhīmhi1 manāpikānaṃ rūpānanti mānaṃ janeti, lābhīmhi

manāpikānaṃ saddānaṃ - gandhānaṃ - rasānaṃ - phoṭṭhabbānanti. Mānaṃ janeti.

Chabbidhena māno: cakkhusampadāya mānaṃ janeti, sotasampadāya mānaṃ janeti,

ghānasampadāya mānaṃ janeti, jivhāsampadāya mānaṃ janeti, kāyasampadāya mānaṃ janeti.

Manosampadāya mānaṃ janeti.

Sattavidhena māno: māno atimāno mānātimāno omāno adhimāno asmīmāno micchāmāno.

Aṭṭhavidhena māno lābhena mānaṃ janeti, alābhena omānaṃ janeti, yasena mānaṃ janeti,

ayasena omānaṃ janeti, pasaṃsāya mānaṃ janeti, nindāya omānaṃ janeti, sukhena mānaṃ

janeti, dukkhena omānaṃ janeti.

Navavidhena māno: seyyassa seyyo hamasmī'ti māno, 'seyyassa sadisohamasmī'ti māno,

'seyyassa hīnohamasmīti māno, 'sadisassa seyyohamasmī'ti māno, 'sadisassa

sadisohamasmīti māno, 'sadisassa hīnohamasmī'ti māno, 'hīnassa seyyohamasmī'ti māno,

'hīnassa sadisohamasmī'ti māno, 'hīnassa hīnohamasmī'ti māno. 2

Dasavidhena māno: idhekacco mānaṃ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā

vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā

vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā.

'Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā

cittassa. Ayaṃ vuccati māno.

1. Lābhimbha - va, vi, ka

2. Avamāno asmimāno - va, vi, ka

[BJT Page 434] [\x 434/]

Makkhoti: 'yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ ayaṃ

vuccati makkho. Buddhassa bhagavato māno ca makkho ca pahīnā, ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho

mānamakkhappahāyīti 'mānamakkhappahāyino'.

Handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇupasaṃhitanti - 'handāha'nti: padasandhi padasaṃsaggo

padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṃ1 'handāha'nti.

Kittayissāmi giraṃ vaṇṇupasaṃhitanti: vaṇṇena upetaṃ samupetaṃ upagataṃ samupagataṃ

uppannaṃ samuppannaṃ samannāgataṃ. Vācaṃ giraṃ byappathaṃ udīraṇaṃ kittayissāmi

desissāmi2 paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi

pakāsissāmīti 'handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇupasaṃhitaṃ. '

Tenāha thero piṅgiyo:

''Pahīnamalamohassa mānamakkhappahāyino

Handāhaṃ kittayissāmi giraṃ vaṇṇupasaṃhita''nti.

10

Tamonudo buddho samantacakkhu

Lokantagū sabbabhavātivatto,

Anāsavo sabbadukkhappahīno

Saccabhayo brahme upāsito3 me.

Tamonudo buddho samantacakkhūti - 'tamonudo'ti: rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ

mānatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ4

aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ nudi panudi

pajahi vinodesi byantiakāsi anabhāvaṃ gamesi. Buddhoti ''yo so bhagavā sayambhū

anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca

sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti

buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho,

anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho,

nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho,

ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko

anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti

buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ, na

bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi

kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle

saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddhoti. 'Samantacakkhu'

vuccati sabbaññutañāṇaṃ, bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato

samupagato upapanno sampanno samannāgato.

''Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci

Ato aviññātamajānitabbaṃ,

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ

Tathāgato tena samantacakkhū''ti.

'Tamonudo buddho samantacakkhu. '

1. Padānupubbatāmetaṃ -va-vi-ka

2. Sampannaṃ -va-vi-ka, machasaṃ

3. Brahmupāsito - syā

Potthakesu natthi

4. Accakkhukaraṇaṃ - machasaṃ va-vi-ka

[BJT Page 436] [\x 436/]

Lokantagū sabbabhavātivattoti - 'loko'ti: eko loko: bhavaloko.

Dve lokā: bhavaloko ca sambhavaloko ca, sampattibhavaloko ca sampattisambhavaloko ca,

vipattibhavaloko vipattisambhavaloko ca.

Tayo lokā: tisso vedanā.

Cattāro lokā: cattāro āhārā.

Pañca lokā: pañcūpādānakkhandhā.

Cha lokā: cha ajjhattikāni āyatanāni.

Satta lokā: satta viññāṇaṭṭhitiyo.

Aṭṭha lokā: aṭṭha lokadhammā.

Nava lokā: nava sattāvāsā.

Dasa lokā: dasa āyatanāni.

Dvādasa lokā: dvādasāyatanāni.

Aṭṭhārasa lokā: aṭṭhārasa dhātuyo.

Lokantagūti: bhagavā lokassa antagato, antappatto, koṭigato koṭippatto, nibbānagato,

nibbānappatto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko

pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo

sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho

sacchikato abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ,

bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho

abbūḷhesiko niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Asekhena samādhikkhandhena samannāgato ṭhito paññākkhandhena samannāgato ṭhito

vimuttikkhandhena samannāgato ṭhito. Vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito.

Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito.

Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya

pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā ṭhito upekkhāya

parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya, parisuddhiyā ṭhito,

vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito,

āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante

ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave

ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

''Tassāyaṃ pacchimakoṭi - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇa saṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

Lokantagū. Sabbabhavātivattoti 'bhavā'ti dve bhavā: kammabhavo ca paṭisandhiko ca

punabbhavo. Katamo kammabhavo: puññābhisaṃkhāro apuññābhisaṃkhāro

āneñjābhisaṃkhāro, ayaṃ kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo: paṭisandhikā

rūpaṃ1 vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ paṭisandhiko punabbhavo. Bhagavā

kammabhavaṃ ca paṭisandhikaṃ ca punabbhavaṃ ativatto atikkanto vītivattoti lokantagū

sabbabhavāti vatto. '

Anāsavo sabbadukkhappahīnoti 'anāsavo'ti: cattāro āsavā: kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo

avijjāsavo. Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā

anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā buddho anāsavo. Sabbadukkhappahīnoti:

sabbaṃ tassa paṭisandhikaṃ

Jātidukkhaṃ jarādukkhaṃ vyādhidukkhaṃ maraṇadukkhaṃ

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṃ nerayikaṃ dukkhaṃ tiracchānadukkhaṃ

pettivisayadukkhaṃ mānusikaṃ dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ

gabbhaṭṭhitimūlakaṃ dukkhaṃ gabbhavuṭṭhānamūlakaṃ dukkhaṃ jātassupanibandhanaṃ

dukkhaṃ jātassa parādheyyataṃ dukkhaṃ attūpakkamaṃ dukkhaṃ parūpakkamaṃ dukkhaṃ

dukkhadukkhaṃ saṅkhāradukkhaṃ viparināmadukkhaṃ, cakkhurogo sotarogo ghānarogo

jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro

kucchi rogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu

kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā

pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā

ābādhā utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā

ābādhā sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassānaṃ dukkhaṃ, mātumaraṇaṃ dukkhaṃ

pitumaraṇaṃ dukkhaṃ bhātumaraṇaṃ dukkhaṃ bhaginīmaraṇaṃ dukkhaṃ puttamaraṇaṃ

dukkhaṃ dhītumaraṇaṃ dukkhaṃ ñātivyasanaṃ dukkhaṃ bhogavyasanaṃ dukkhaṃ

sīlavyasanaṃ dukkhaṃ diṭṭhibyasanaṃ dukkhaṃ pahīnaṃ samucchinnaṃ vūpasantaṃ

paṭippassaddhaṃ abhabbuppattikaṃ ñāṇagginā daḍḍhaṃ, tasmā buddho

sabbadukkhappahīnoti 'anāsavo sabbadukkhappahīno. '

1. Rūpā - machasaṃ syā.

[BJT Page 438] [\x 438/]

Saccavhayo brahme upāsito meti - 'saccavhayo'ti: saccavhayo sadisanāmo sadisavhayo

saccasadisavhayo, vipassī bhagavā sikhī bhagavā vessagū bhagavā kakusandho bhagavā

konāgamano bhagavā kassapo bhagavā, te buddho bhagavanto sadisanāmā, sadisavhayā,

bhagavāpi sakyamuni tesaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sadisanāmo sadisavhayo. Tasmā

buddho saccavhayo. Brahme upāsito meti: so mayā bhagavā āsito upāsito payurupāsito

paripucchito paripañhitoti 'saccavhayo brahme upāsito me'.

Tenāha thero piṅgiyo:

''Tamonudo buddho samantacakkhu

Lokantagū sabbabhavātivatto,

Anāsavo sabbadukkhappahīno

Saccavhayo brahme upāsito me''ti.

11.

Dvijo1 yathā kubbanakaṃ pahāya

Bahupphalaṃ kānanamāvaseyya,

Evampahaṃ2 appadasse pahāya

Mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto, 3

Dvijo yathā kubbanakaṃ pahāya bahupphalaṃ kānanamāvaseyyāti - 'dvijo' vuccati pakkhi.

Kiṃkāraṇā dvijo vuccati pakkhi: dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo mātukucchimhā ca

aṇḍakosamhā ca, taṃkāraṇā dvijo vuccati pakkhīti dvijo. Yathā kubbanakaṃ pahāyāti: yathā

dvijo kubbanakaṃ rittavanakaṃ parittakaṃ vanaṃ4 appaphalaṃ appabhakkhaṃ appodakaṃ

pahāya jahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā aññaṃ bahupphalaṃ bahubhakkhaṃ

bahurukkhaṃ bahūdakaṃ mahantaṃ kānanaṃ vanasaṇḍaṃ adhigaccheyya vindeyya

paṭilabheyya, tasmiṃ ca vanasaṇḍe vāsaṃ kappeyyāti - dijo yathā kubbanakaṃ pahāya

bahupphalaṃ kānanamāvaseyya'.

1. Dijo - ma. Cha. Saṃ syā

2. Evamahaṃ - machasaṃ -va-vi-ka.

3. Haṃsorivajjhapatto - pana. Syā

4. Parittavahakaṃ appaphalaṃ - machasaṃ

[BJT Page 440] [\x 440/]

Evampahaṃ appadasse pahāya mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapattoti - 'eva'nti

opammasampaṭipādanaṃ, appadasse pahāyāti: yo ca bāvari brāhmaṇo ye caññe tassa

ācariyā buddhaṃ bhagavantaṃ upādāya appadassā, parittadassā thokadassā omakadassā

lāmakadassā chattakadassā vā1 te appadasse parittadasse thokadasse omakadasse

lāmakadasse chattakadasse pahāya pajahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā

buddhaṃ bhagavantaṃ (appamāṇadassaṃ) aggadassaṃ seṭṭhadassaṃ viseṭṭhadassaṃ

pāmokkhadassaṃ uttamadassaṃ pavaradassaṃ asamaṃ asamasamaṃ appaṭisamaṃ

appaṭibhāgaṃ appaṭipuggalaṃ devātidevaṃ narāsabhaṃ purisasīhaṃ purisanāgaṃ

purisājaññaṃ purisanisabhaṃ purisadhorayhaṃ dasabaladhāriṃ2 adhigacchiṃ vindiṃ

paṭilabhiṃ yathā vā haṃso mahantaṃ mānasakaṃ vā3 saraṃ anotattaṃ vā dahaṃ

mahāsamuddaṃ vā akkhobhaṃ amitodakaṃ jalarāsiṃ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya,

evamevaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ akkhobhaṃ amitatejaṃ pabhinnañāṇaṃ vivaṭacakkhuṃ4

paññāpabhedakusalaṃ adhigatapaṭisambhidaṃ catuvesārajjappattaṃ saddhādhimuttaṃ

setapaccattaṃ(?) Advayabhāṇiṃ tādiṃ tathāpaṭiññaṃ aparittaṃ mahantaṃ gambhīraṃ

appameyyaṃ duppariyogāhaṃ (pahūtaratanaṃ sāgarasamaṃ chaḷaṅgupekkhāya

samannāgataṃ atulaṃ vipulaṃ appameyyaṃ taṃ pavadataṃ maggavādinaṃ merumiva

nāgānaṃ garuḷamiva dvijānaṃ sīhamiva migānaṃ udadhimiva aṇṇavānaṃ5 adhigacchiṃ taṃ

satthāraṃ jinapavaraṃ mahesinti 'evampahaṃ appadasse pahāya mahodadhiṃ haṃsoriva

ajjhapatto'.

Tenāha thero piṃgiyo:

Dvijo yathā kubbanakaṃ pahāya

Bahupphalaṃ kānanaṃ āvaseyya,

Evampahaṃ appadasse pahāya

Mahodadhiṃ haṃsoriva ajjhapatto'ti.

1. Jatukkadassā - machasaṃ.

Jatukkadassā - syā

Jatukadassā-sī

2. Dasabalaṃ tādiṃ - syā.

3. Mānusakataṃ vā - syā.

4. Vivatta cakkhuṃ - pana

5. Anvayabhāṇiṃ - va vi ka

[BJT Page 442] [\x 442/]

12.

Ye me pubbe viyākaṃsu

Huraṃ gotamasāsanā

Iccāsi iti bhavissati

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ.

Ye me pubbe viyākaṃsūti 'ye'ti yo ca bāvari brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṃ

diṭṭhiṃ sakaṃ khantiṃ sakaṃ ruciṃ sakaṃ laddhiṃ sakaṃ ajjhāsayaṃ sakaṃ adhippāyaṃ

viyākaṃsu ācikkhiṃsu desayiṃsu paññapiṃsu paṭṭhapiṃsu vivariṃsu vibhajiṃsu uttānīakaṃsu

pakāsesunti 'ye me pubbe viyākaṃsu. '

Huraṃ gotamasāsanāti: huraṃ gotamasāsanā paraṃ gotama sāsanā pure gotamasāsanā

paṭhamataraṃ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā devātidevasāsanā

arahantasāsanāti 'huraṃ gotamasāsanā, '

Iccāsi iti bhavissatīti evaṃ kira āsi, evaṃ kira bhavissatīti 'iccāsi iti bhavissati, '

Sabbaṃ taṃ itihītihanti: sabbaṃ taṃ itihītihaṃ itikirāya paramparāya piṭakasampadāya

takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṃ sayaṃ abhiññātaṃ

na attapaccakkhaṃ dhammaṃ kathayiṃsūti 'sabbaṃ taṃ itihītihaṃ':

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti: sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ vitakkavaḍḍhanaṃ

saṃkappavaḍḍhanaṃ kāmavitakkavaḍḍhanaṃ vyāpādavitakkavaḍḍhanaṃ

vihaṃsāvitakkavaḍḍhanaṃ ñātivitakkavaḍḍhanaṃ janapadavitakkavaḍḍhanaṃ

amarāvitakkavaḍḍhanaṃ parānuddayatāpaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ

lābhasakkārasilokapaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhanaṃ

anavaññattipaṭisaṃyuttavitakkavaḍḍhananti 'sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhanaṃ'

Tenāha thero piṅgiyo:

Ye me pubbe viyākaṃsu

Huraṃ gotamasāsanā,

Iccāsi iti bhavissati

Sabbaṃ taṃ itihītihaṃ

Sabbaṃ taṃ takkavaḍḍhananti.

1. Devasāsanā - syā, machasaṃ natthi

[BJT Page 444] [\x 444/]

13.

Eko tamonudāsino

Jutimā so pabhaṅkaro

Gotamo bhūripaññāṇo

Gotamo bhūrimedhaso.

Eko tamonudosinoti - 'eko'ti bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya

pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko,

ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggagatoti eko, ekaṃ anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddhoti eko.

Kathaṃ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko: bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena

yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitunnaṃ1 assumukhānaṃ

rudantānaṃ vilapantānaṃ ñātisaṅghaṃ pahāya sabbaṃ gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā

puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā mittāmaccapaḷibodhaṃ chinditvā

kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā

akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti 'evaṃ

bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko. '

Kathaṃ bhagavā adutiyaṭṭhena eko: evaṃ pabbajito samāno eko araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni

manussarāhaseyyakāni2 paṭisallānasāruppāni. So eko carati eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko

seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko

caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti evaṃ bhagavā

adutiyaṭṭhena eko.

Kathaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko: so evaṃ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto

viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ

kaṇhaṃ namuciṃ pamattabandhuṃ vidhametvā taṇhājāliniṃ visaṭaṃ3 visattikaṃ pajahi

vinodesi byantīakāsi, anabhāvaṃ gamesi.

1. Mātāpitūnaṃ - machasaṃ

2. Manussarāhasseyyakāni - machasaṃ

3. Saritaṃ - syā

[BJT Page 446] [\x 446/]

1. ''Taṇhā dutiyo puriso dīghamaddhāna saṃsaraṃ

Itthabhāvaññathābhāvaṃ saṃsāraṃ nātivattati,

2. Etamādīnavaṃ ñatvā taṇhaṃ dukkhassa sambhavaṃ

Vītataṇho anādāno sato bhikkhu paribbaje''ti. [A]

Evaṃ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Kathaṃ bhagavā 'ekantavītarāgo'ti eko: rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko. Dosassa

pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṃ

pahīnattā ekantanikkilesoti eko.

Kathaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko: ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā

cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni sattabojjhaṅgā ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo.

3. ''Ekāyanaṃ jātikhayantadassī

Maggaṃ pajānāti hitānukampī,

Etena maggena tariṃsu pubbe

Tarissanti ye ca taranti ogha''nti. [B]

Evaṃ bhagavā ekāyanamaggaṃ gatoti eko.

Kathaṃ bhagavā eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti eko: 'bodhi vuccati

catusu maggesu ñāṇaṃ' paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayasambojjhaṅgo

vīmaṃsā vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tena bodhiñāṇena 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti

aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti

aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, 'sabbe dhammā anattā'ti

aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā, yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhamma'nti bujjha.

Athavā yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ

phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ sabbaṃ taṃ tena bodhi ñāṇena bujjha anubujjha paṭibujjha

sambujjha adhigacchi phassi1 sacchākāsi. Evaṃ bhagavā 'eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddho'ti eko.

1. Phassesi - machasaṃ

Phusesi - syā

[A] itivuttaka pāli

Catukkaṅguttara bhaṇḍagāma vagga

Sutta nipāta davasatānupassanā sutta

[B] satipaṭṭhāna saṃ nālanda vagga

[BJT Page 448] [\x 448/]

Tamonudoti: bhagavā rāgatamaṃ dosatamaṃ mohatamaṃ diṭṭhitamaṃ kilesatamaṃ

duccaritatamaṃ andhakaraṇaṃ acakkhukaraṇaṃ aññāṇakaraṇaṃ paññānirodhikaṃ

vighātapakkhikaṃ anibbānasaṃvattanikaṃ panudi nudi pajahi vinodesi byantīkāsi1

anabhāvaṃ gamesi. Āsīnoti: nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti 'āsīno. '

4. Nagassa passe āsīnaṃ muniṃ dukkhassa pāraguṃ

Sāvakā (payirupāsanti) tevijjā maccuhāyino''ti[a]

Evampi bhagavā āsīno. Athavā bhagavā appossukkapaṭippassaddhattā āsīno,

So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo

uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.

Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato

abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ, bhāvetabbaṃ

bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho abbūḷhesiko

niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Asekhena samādhikkhandhena samannāgato ṭhito paññākkhandhena samannāgato ṭhito

vimuttikkhandhena samannāgato ṭhito. Vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito.

Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito.

Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya

pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā ṭhito upekkhāya

parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya, parisuddhiyā ṭhito,

vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito,

āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante

ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave

ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

14. ''Tassāyaṃ pacchimakoṭi5 - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇa saṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

Evampi bhagavā āsīnoti 'eko tamonudāsīno. '

Jutimā so pabhaṅkaroti - 'jutimā'ti jutimā matimā paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī

medhāvī. Pabhaṅkaroti: pabhaṅkaro ālokakaro obhāsakaro dīpaṅkaro padīpaṅkaro2

ujjotakaro3 pajjotakaro4ti 'jutimā so pabhaṅkaro'.

Gotamo bhūripaññāṇoti: gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo5 paññādhajo paññāketu

paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo pekkhāyanabahulo6 samekkhāyanabahulo7

vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto

tadadhipateyyo.

5. ''Dhajo rathassa paññāṇaṃ dhūmo paññāṇamaggino

Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ bhattā paññāṇamitthiyā''ti. [B]

Evameva gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo

vicayabahulo paṭicayabahulo pekkhāyanabahulo samekkhāyanabahulo7 vibhūtavihārī

taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto

tadadhipateyyoti 'gotamo bhūripaññāṇo, .

1. Byantīmakāsī - syā

2. Padīpakaro - machasaṃ

3. Ujjotaṃkaro - pana

4. Pajjotaṃkaro - pana

5. Ñāṇapaññāto - su.

6. Okkhāyanabahulo - machasaṃ, syā.

7. Samokkhāyanadhammo - machasaṃ - syā.

[A.] Vaṅgisasaṃyutta - moggallānasutta

[B.] Devatāsaṃyutta - rathasutta.

[BJT Page 450] [\x 450/]

Gotamo bhūrimedhasoti - 'bhūri' vuccati paṭhavī1 bhagavā tāya paṭhavisamāya paññāya

vipulāya vitthatāya samannāgato. 'Medhā' vuccati paññā. Yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi'' bhagavā imāya medhāya upeto

samupeto upāgato samupāgato uppanno sampanno2 samannāgato. Tasmā buddho

sumedhasoti2 'gotamo bhūrimedhaso'.

Tenāha thero piṅgiyo:

''Eko tamonudāsīno

Jutimā so pabhaṅkaro,

Gotamo bhūripaññāṇo

Gotamo bhūrimedhaso''ti.

14

Yo me dhammamadesesi sandiṭṭhikamakālikaṃ,

Taṇhakkhayamanītikaṃ yassa natthi upamā kvaci.

Yo me dhammamadesesīti - 'yo'ti ''yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu

ca vasībhāvaṃ. Dhammadesesīti 'dhamma'nti - ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ

pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ,

cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde, pañcindriyāni pañca balāni

satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ

ācikkha, desehi paññapehi paṭṭhapehi vivari vibhaji uttānīakāsi

Pakāsesīti 'yo me dhammamadesesi. '

Sandiṭṭhikamakālikanti: sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opanayikaṃ4 paccattaṃ

veditabbaṃ viññūhīti. Evampi5 sandiṭṭhikaṃ. Athavā yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā6 adhigacchateva7

phalaṃ vindati paṭilabhatīti evampi sandiṭṭhikamakālikaṃ, yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ

datvā anantarā na labhanti8 kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā6 adhigacchateva phalaṃ

vindati paṭilabhati na parattha na paraloke9 evaṃ akālikanti 'sandiṭṭhikamakālikaṃ'.

1. Pathavi - machasaṃ.

2. Samuppanno - machasaṃ,

3. Buddho sumedhoti - pava - vi - ka, bhūrimedhasoti - syā

4. Opaneyyakaṃ - machasaṃ.

5. Evaṃ - machasaṃ, syā.

6. Antarā samantarā - pana

7. Adhigaccheva va-vi-ka.

8. Antarā na labbhati. Va - vi - ka.

9. Na paratthe na paraloke - va - vi - ka

[BJT Page 452] [\x 452/]

Taṇhakkhayamanītikanti: 'taṇhā'ti 'rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā,

phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā' taṇhakkhayanti: taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ

dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ

bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti 'īti' vuccanti kilesā ca khandhā ca

abhisaṅkhārā ca, ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ

nibbānanti 'taṇhakkhayamanītikaṃ'.

Yassa natthi upamā kvacīti: 'yassā'ti nibbānassa natthi upamāti, upamā natthi upanidhā

natthi, sadisaṃ natthi1 paṭibhāgo natthi na santi na saṃvijjanti nūpalabbhati, kvacīti: kvaci

kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā'ti 'yassa natthi upamā kvaci.

'

Tenāha thero piṅgiyo:

''Yo me dhammamadesesi sandiṭṭhikamakālikaṃ,

Taṇhakkhayamanītikaṃ yassa natthi upamā kvacīti.

15.

Kinnu tamhā vippavasasi2 muhuttampi piṅgiya,

Gotamā bhūripaññaṇā gotamā bhūrimedhasā.

Kinnu tamhā vippavasasīti: kinnu buddhamhā vippavasasi apesi apagacchasi3 vinā hosīti

'kinnu tamhā vippavasasi. '

Muhuttamapi piṅgiyāti: muhuttamapi khaṇamapi layamapi vayamapī addhampīti

muhuttamapi' piṅgiyāti bāvarī taṃ jāmātaraṃ nāmena ālapati.

Gotamā bhūripaññāṇāti: gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā

paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā pekkhāyanabahulā

samekkhāyanabahulā4 vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tapponā

tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyamhāti 'gotamā bhūripaññāṇā. '

Gotamā bhūri medhasāti 'bhūri' vuccati paṭhavī, bhagavā tāya paṭhavisamāya paññāya

vipulāya vitthatāya samannāgato. 'Medhā' vuccati paññā ''yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi'' bhagavā imāya medhāya paññāya upeto

samupeto upagato samupagato upapanno sampanno samannāgato. Tasmā buddho

sumedhasoti. 'Gotama bhūrimedhasā'.

Tenāha so brāhmaṇo:

15. ''Kinnu tamhā vippavasasi muhuttamapi piṅgiya

Gotamā bhūripaññāṇā gotamā (bhūrimedhasā''ti)

1. Sadisā natthi - va-vi-ka

2. Vippavasi - machasaṃ

3. Apagacchi - machasaṃ

4. Samokkhāyanadhammo - machasaṃ

[BJT Page 454] [\x 454/]

16.

Yo te dhammamadesesi sandiṭṭhikamakālikaṃ,

Taṇhakkhayamanītikaṃ yassa natthi upamā kvaci.

Yo te dhammamadesesīti - 'yo'ti ''yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu

dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ.

Dhammadesesīti 'dhamma'nti - ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ

sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro

sammappadhāne cattāro iddhipāde, pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ ācikkha, desehi paññapehi

paṭṭhapehi vivari vibhaji uttānīakāsi

Pakāsesīti 'yo te dhammamadesesi. '

Sandiṭṭhikamakālikanti: sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opanayikaṃ paccattaṃ

veditabbaṃ viññūhīti evampi sandiṭṭhikaṃ. Athavā yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā (adhigacchateva) phalaṃ

vindati paṭilabhatīti evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti: yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā

anantarā na labbhanti kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo. Yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ,

vindati paṭilabhati na parattha na paraloke, evaṃ akālikanti 'sandiṭṭhikamakālikaṃ'.

Taṇhakkhayamanītikanti. 'Taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā,

phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti: taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ

dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ

bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti: 'īti' vuccanti kilesā ca khandhā

ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ

nibbānanti 'taṇhakkhayamanītikaṃ'

Yassa natthi upamā kvacīti - yassāti nibbānassa, natthi upamāti upamā natthi, upanidhā

natthiṃ1 sadisaṃ natthi2 paṭibhāgo natthi' na santi na saṃvijjati nūpalabbhati kvacīti: kvaci

kimhici katthaci ajjhattā vā bahiddhā ajjhattabahiddhā vāti yassa natthi upamā kvaci. '

Tenāha so bāvari brāhmaṇo:

''Yo te dhammamadesesi sandiṭṭhikamakālikaṃ,

Taṇhakkhayamanītikaṃ yassa natthi upamā kvacīti.

1. Upanidhi natthi - pana

2. Pāṭibhāgo - pana

[BJT Page 456] [\x 456/]

17.

Nāhaṃ tamhā vippavasāmi muhuttampi brāhmaṇa,

Gotamā bhūripaññāṇā gotamā bhūrimedhasā.

Nāhaṃ tamhā vippavasāmīti: nāhaṃ buddhamhā vippavasāmi, apemi apagacchāmi vinā

homīti 'nāhaṃ tamhā vippavasāmi'.

Muhuttampi brāhmaṇāti: muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti

'muhuttampi'. Brāhmaṇāti gāravena mātulaṃ ālapati.

Gotamā bhuripaññāṇāti: gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā (paññāketumhā)

paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā pekkhāyanabahulā samekkhāyanabahulā

vibhūtavihārimhā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tapponā tappabbhārā tadadhimuttā

tadadhipateyyamhāti gotamā bhuripaññāṇā.

Gotamā bhurimedhasāti: bhuri vuccati paṭhavī. Bhagavā tāya paṭhavisamāya paññāya

vipulāya vitthatāya samannāgato. 'Medhā' vuccati paññā, yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto

samupeto upagato samupagato upapanno sampanno samannāgato, tasmā buddho

sumedhasoti 'gotamo bhurimedhasā'

Tenāha thero piṅgiyo:

''Nāhaṃ tamhā vippavasāmi muhuttampi brāhmaṇa,

Gotamā bhūripaññāṇā gotamā bhūrimedhasā''ti.

18.

Yo me dhammamadesesi sandiṭṭhikamakālikaṃ,

Taṇhakkhayamanītikaṃ yassa natthi upamā kvaci.

Yo me dhammamadesesīti - yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

Ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu

ca vasībhāvaṃ. Dhammadesesīti 'dhamma'nti - ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ

pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ,

cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde, pañcindriyāni pañca balāni

satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṃ

ācikkha, desehi paññapehi paṭṭhapehi vivari vibhaji uttānīakāsi

Pakāsesīti 'yo me dhammamadesesi. '

[BJT Page 458] [\x 458/]

Sandiṭṭhikamakālikanti: sandiṭṭhikaṃ akālikaṃ ehipassikaṃ opanayikaṃ paccattaṃ

veditabbaṃ viññūhīti. Evampi sandiṭṭhikaṃ, athavā yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ

vindati paṭilabhatīti evampi sandiṭṭhikaṃ. Akālikanti: yathā manussā kālikaṃ dhanaṃ datvā

anantarā na labhanti, kālaṃ āgamenti, nevāyaṃ dhammo yo diṭṭheva dhamme ariyaṃ

aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti. Tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṃ

vindati paṭilabhati na parattha na paraloketi 'evaṃ akālikanti 'sandiṭṭhikamakālikaṃ'.

Taṇhakkhayamanītikanti. 'Taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā,

phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhakkhayanti: taṇhakkhayaṃ rāgakkhayaṃ

dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ

bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ. Anītikanti: 'īti' vuccanti kilesā ca khandhā

ca abhisaṅkhārā ca. Ītippahānaṃ ītivūpasamaṃ ītipaṭinissaggaṃ ītipaṭippassaddhiṃ amataṃ

nibbānanti 'taṇhakkhayamanītikaṃ'

Yassa natthi upamā kvacīti - yassāti nibbānassa, natthi upamāti: upamā natthi, upanidhā

natthi1 sadisaṃ natthi paṭibhāgo natthi' na santi na saṃvijjati nūpalabbhati kvacīti: kvaci

kimhici katthaci ajjhattā vā bahiddhā ajjhattabahiddhā vāti yassa natthi upamā kvaci. '

Tenāha thero piṅgiyo:

''Yo me dhammamadesesi sandiṭṭhikamakālikaṃ,

Taṇhakkhayamanītikaṃ yassa natthi upamā kvacī''ti.

19.

Passāmi naṃ manasā cakkhunā vā2.

Rattiṃ divaṃ brāhmaṇa, appamatto,

Namassamāno vivasemi rattiṃ3.

Teneva maññāmi avippavāsaṃ.

Passāmi naṃ manasā cakkhunā vāti: yathā cakkhumā puriso āloke rūpagatāni passeyya,

dakkheyya olokeyya nijjhāyeyya upaparikkheyya evamevāhaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ

manasā passāmi, dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti 'passāmi naṃ manasā

cakkhunā vā'.

1. Upanidhi natthi - pana

2. Cakkhunā ca-va-vi-ka

3. Namassamānova vasemi rattiṃ - sa

[BJT Page 460] [\x 460/]

Rattiṃ divaṃ brāhmaṇa appamattoti - rattiṃ ca divā ca buddhānussatiṃ manasā bhāvento,

appamattoti 'rattiṃ divaṃ brāhmaṇa appamatto'.

Namassamāno vivasemi (rattinti) - 'namassamāno'ti kāyena vā namassamāno, vācāya vā

namassamāno, cittena vā namassamāno, anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno,

dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno, sakkārayamāno, 1. Garukārayamāno2.

Mānayamāno pūjayamāno rattiṃ divaṃ vivasemi, atināmemi atikkamāmīti 'namassamāno

vivasemi rattiṃ'.

Teneva maññāmi avippavāsanti: tāya buddhānussatiyā bhāvento. Avippavāsoti taṃ maññāmi

avippavutthoti3 'taṃ maññāmi jānāmi evaṃ jānāmi evaṃ (ājānāmi), evaṃ vijānāmi, evaṃ

paṭivijānāmi, evaṃ paṭivijjhāmīti 'teneva maññāmi avippavāsaṃ. '

Tenāha thero piṅgiyo:

''Passāmi naṃ manasā cakkhunā vā

Rattiṃ divaṃ brāhmaṇa appamatto,

Namassamāno vivasemi rattiṃ

Teneva maññāmi avippavāsa''nti.

20.

Saddhā ca pītī ca mano satī ca4

Nāpenti me gotamasāsanamhā,

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati5 bhūripañño

Sa te na teneva nato'hamasmi.

Saddhā ca pītī ca mano satīcāti - 'saddhā'ti ''yā ca bhagavantaṃ ārabbha saddhā saddahanā

okappanā abhippasādo6 saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ saddhāsatthaṃ saddhāpāsādo

saddhāāloko saddhāobhāso saddhāpajjoto saddhāratanaṃ amoho dhammavicayo

sammādiṭṭhi. Pītīti: ''yā bhagavantaṃ ārabbha pīti pāmojjaṃ7 āmodanā8 pamodanā hāso

pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṃ attamanatā cittassa''. Manoti ''yaṃ ca bhagavantaṃ ārabbha

cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ

viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu''. Satīti: ''yā bhagavantaṃ ārabbha sati anussati

patissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ

sammāsatīti'' saddhā ca pītī ca mano satīca'.

1. Sakkāramāno: machasaṃ va-vi-ka

2. Garukāramāno - machasaṃ va-vi-ka

3. Avippavuṭṭhoti - machasaṃ.

4. Satimatā - pana

5. Yaṃ yaṃ disaṃ bhajati - va-vi-ka

6. Atippasādo - va-vi-ka

7. Pāmujjaṃ - sahā,

8. Modanā āmodanā - machasaṃ

[BJT Page 462] [\x 462/]

Nāpenti me gotamasāsanamhāti: ime cattāro dhammā gotamasāsanā buddhasāsanā

jinasāsanā tathāgatasāsanā devadevasāsanā arahantasāsanā. Nāpentīti nāpenti na gacchanti

na vijahanti na vināsentīti 'nāpenti me gotamasāsanamhā'.

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripaññoti: 'yaṃ yaṃ disan'ti puratthimaṃ vā disaṃ pacchimaṃ vā

disaṃ dakkhiṇaṃ vā disaṃ uttaraṃ vā disaṃ vajati gacchati kamati abhikkamati,

bhūripaññoti: bhūripañño mahāpañño tikkhapañño puthupañño hāsapañño javanapañño

nibbedhikapañño. 'Bhūri' vuccati paṭhavī, tāya paṭhavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya

samannāgatoti 'yaṃ yaṃ vajati bhuripañño'.

Sa tena teneva nato 'hamasmīti: so yena buddho tena teneva nato tantinno tappono

tappabhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti 'sa tena teneva nato 'hamasmi'.

Tenāha thero piṅgiyo:

''Saddhā ca pītī ca mano satī ca

Nāpenti me gotamasāsanamhā,

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño

Sa tena teneva nato 'hamasmī''ti.

21.

(Jiṇṇassa) me dubbalathāmakassa

Teneva kāyo na paleti1 tattha,

Saṅkappayattāya2 vajāmi niccaṃ

Mano hi me brāhmaṇa tena yutto.

Jiṇṇassa me dubbalathāmakassāti - 'jiṇṇassā'ti jiṇṇassa vuddhassa mahallakassa

addhagatassa vayo anupattassa dubbalathāmakassāti: dubbalathāmakassa appathāmakassa

parittathāmakassāti 'jiṇṇassa me dubbalathāmakassa'.

Teneva kāyo na paleti tatthāti: kāyo yena buddho tena na paleti na vajati na gacchati

nābhikkamatīti 'teneva kāyo na paleti tattha'.

1. Pareti - sa

2. Saṅkappayantāya - machasaṃ, syā

[BJT Page 464] [\x 464/]

Saṅkappayattāya vajāmi niccanti - saṅkappagamanena vitakkagamanena ñāṇagamanena

paññāgamanena buddhigamanena vajāmi gacchāmi abhikkamāmīti 'saṅkappayattāya vajāmi

niccaṃ'.

Mano hi me brāhmaṇa tena yuttoti 'mano'ti ''yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ

mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu.

Mano hi me brāhmaṇa tena yuttoti: mano yena buddho tena yutto payutto saṃyuttoti 'mano

hi me brāhmaṇa tena yutto:

Tenāha thero piṅgiyo. '

''Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa

Teneva kāyo na paleti tattha,

Saṃkappayattāya vajāmi niccaṃ

Mano hi me brāhmaṇa tena yutto''ti.

22.

Paṅke sayāno pariphandamāno

Dīpā dīpaṃ1 upapalaviṃ, 2

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ

Oghatiṇṇamanāsavaṃ.

Paṅke sayāno pariphandamānoti - 'paṅke sayāno'ti kāmapaṅke kāmakaddame kāmakilese

kāmapalipe3 kāmapariḷāhe kāmapaḷibodhe semāno sayamāno vasamāno āvasamāno

parivasamānoti paṅke sayāno. Pariphandamānoti: taṇhāphandānāya phandamāno,

diṭṭhiphandanāya phandamāno, kilesaphandanāya phandamāno payogaphandanāya

phandamāno, vipākaphandanāya phandamāno, manoduccaritaphandanāya phandamāno,

ratto rāgena phandamāno, duṭṭho dosena phandamāno, (mūḷho) mohena phandamāno,

vinibaddho4' mānena phandamāno, parāmaṭṭho diṭṭhiyā phandamāno, vikkhepagato

uddhaccena phandamāno, aniṭṭhaṃ gato vicikicchāya phandamāno, thāmagato anusayehi

phandamāno, lābhena phandamāno, alābhena phandamāno, yasena phandamāno, ayasena

phandamāno, pasaṃsāya phandamāno, nindāya phandamāno, sukhena phandamāno,

dukkhena phandamāno,

1. Disādisaṃ -va-vi-ka

2. Upallaviṃ - machasaṃ,

3. Kāmabaḷise - machasaṃ, syā,

Kāmapalise - va-vi-ka

4. Vinibandho - machasaṃ, syā, va-vi-ka

[BJT Page 466] [\x 466/]

Jātiyā phandamāno, jarāya phandamāno, byādhinā phandamāno, maraṇena phandamāno,

(sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi) phandamāno, nerayikena dukkhena phandamāno,

tiracchānayonikena dukkhena phandamāno, pettivisayikena1 dukkhena phandamāno,

mānusakena2 dukkhena phandamāno, gabbhokkantimūlakena dukkhena phandamāno,

gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena phandamāno, gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena

phandamāno, jātassupanibandhakena dukkhena phandamāno, jātassa (parādheyyakena)

dukkhena phandamāno, (attūpakkamena) dukkhena phandamāno, parūpakkamena

dukkhena phandamāno, saṅkhāradukkhena phandamāno, viparināmadukkhena

phandamāno, cakkhurogena dukkhena phandamāno, sotarogena dukkhena phandamāno,

ghānarogena dukkhena phandamāno, jivhārogena dukkhena phandamāno, kāyarogena

dukkhena phandamāno, sīsarogena dukkhena phandamāno, kaṇṇarogena dukkhena

phandamāno, mukharogena dukkhena phandamāno, dantarogena dukkhena phandamāno,

kāsena sāsena pināsena ḍahena3 jarena kucchirogena mucchāya pakkandikāya sūlāya

visucīkāya kuṭṭhena gaṇḍena kilāsena sosena apamārena dadduyā kaṇḍuyā kacchuyā

rakhasāya vitacchikāya lohitapittena4 madhumehena aṃsāya piḷakāya bhagandalena

pittasamuṭṭhānena ābādhena semhasamuṭṭhānena ābādhena vātasamuṭṭhānena ābādhena

sannipātikena ābādhena utuparināmajena ābādhena visamaparihārajena ābādhena

opakkamikena ābādhena kammavipākajena ābādhena sītena uṇhena (jighacchāya) pipāsāya

uccārena passāvena ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassena dukkhena mātumaraṇena

dukkhena pitumaraṇena dukkhena puttamaraṇena dukkhena dhītumaraṇena dukkhena

ñātivyasanena dukkhena bhogavyasanena dukkhena rogavyasanena dukkhena

sīlavyasanena dukkhena diṭṭhivyasanena dukkhena phandamāno samphandamāno

vipphandamāno vedhamāno pavedhamāno sampavedhamānoti 'paṅke sayāno

pariphandamāno'.

Dīpā dīpaṃ upapalavinti satthārato satthāraṃ dhammakkhānato dhammakkhānaṃ gaṇato

gaṇaṃ diṭṭhiyā diṭṭhiṃ paṭipadāya paṭipadaṃ maggato maggaṃ plaviṃ uplaviṃ upaplaviṃ

samupaplavinti (dīpādīpaṃ upaplaviṃ. )

1. Pittivisasikena - pana.

2. Manussakena - ma-va-vi-ka

Mānusikene machasaṃ

3. Ḍāhena -va-vi-ka, machasaṃ,

4. Lohitena pittena - pa-vi-ka, syā

[BJT Page 468] [\x 468/]

Athaddasāsiṃ sambuddhanti - 'athā'ti padasandhi padasaṃsaggo padapāripuri

akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā1 petaṃ 'athā'ti, addasāsinti: addasaṃ

addakkhiṃ apassiṃ paṭivijjhaṃ buddhoti: yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe

ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu

ca vasībhāvaṃ. Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti

buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho,

visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho,

ekantavītarāgoti buddho ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho,

ekantanikkilesoti buddho ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ

abhisambuddhoti buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ

nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi

kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ,

vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa

paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddhoti, 'athaddasāsiṃ sambuddhaṃ'.

Oghatiṇṇamanāsavanti - 'oghatiṇṇa'nti bhagavā kāmoghaṃ tiṇṇo, bhavoghaṃ tiṇṇo,

diṭṭhoghaṃ tiṇṇo, avijjoghaṃ tiṇṇo, sabbasaṃsārapathaṃ tiṇṇo, uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto

samatikkanto vītivatto so vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko

pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo

sacchikatanirodho. Dukkhaṃ tassa pariññāya, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho

sacchikato abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, pariññeyyaṃ pariññātaṃ, pahātabbaṃ pahīnaṃ,

bhāvetabbaṃ bhāvitaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikataṃ. So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikho

abbūḷhesiko niraggalo ariyo pannadhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno

chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturapasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano

anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṃkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitvā

uttamapuriso paramapuriso paramappattipatto.

So neva ācināti, na apacināti, apacinitvā ṭhito, neva pajahati, na upādiyati, pajahitvā ṭhito,

neva visineti, na ussineti, visinetvā ṭhito. Neva dhūpeti, na sandhupeti, vidhupetvā ṭhito.

Asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.

Asekhena samādhikkhandhena samannāgato ṭhito paññākkhandhena samannāgato ṭhito

vimuttikkhandhena samannāgato ṭhito. Vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato ṭhito.

Saccaṃ sampaṭipādiyitvā ṭhito. Ejaṃ samatikkamitvā ṭhito. Kilesaggiṃ pariyādiyitvā ṭhito.

Aparigamanatāya ṭhito, kathaṃ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito. Mettāya

pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya parisuddhiyā ṭhito muditāya parisuddhiyā ṭhito upekkhāya

parisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, akammayatāya, parisuddhiyā ṭhito,

vimuttattā ṭhito, saṃtusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito,

āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, uppattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante

ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṃsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave

ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo arahā.

''Tassāyaṃ pacchimakoṭi - carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro - natthi tassa punabbhavo''ti

'Oghatiṇṇaṃ'. Anāsavanti: cattāro āsavā: kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo, te

āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ

anuppādadhammā, tasmā buddho anāsavo ti 'oghatiṇṇamanāsavaṃ'.

Tenāha thero piṅgiyo:

''Paṅke sayāno pariphandamāno

Dīpādīpaṃ upaplaviṃ, 2

Athaddasāsiṃ sambuddhaṃ

Oghatiṇṇamanāsava''nti. ''

23

Yathā ahu vakkali muttasaddho

Bhadrāvudho ālavi gotamo ca,

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ.

Yathā ahu vakkali muttasaddho bhadrāvudho ālavigotamo cāti yathā vakkalithero

muttasaddho3 saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto4 saddhādhipateyyo

arahattappatto, yathā bhadrāvudho thero muttasaddho saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo

saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappatto. Yathā ālavigotamo thero muttasaddho

saddhāgaruko saddhāpubbaṅgamo saddhādhimutto saddhādhipateyyo arahattappattoti

yathā ahu vakkali muttasaddho bhadrāvudho ālavigotamo ca.

1. Pubbatā metaṃ athāti - - - va-vi-ka.

2. Pallaviṃ upallaviṃ sampallaviṃ - machasaṃ.

3. Saddho - machasaṃ

4. Saddhāvimutto - pana.

[BJT Page 470] [\x 470/]

Evameva tvampi pamuñcassu saddhanti - evameva tvampi1 saddhaṃ muñcassu

pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi. 'Sabbe saṅkhārā aniccā'ti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti

saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, 'sabbe dhammā

anattā'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi,

''avijjāpaccayā saṅkhārā''ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu

okappehi, ''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu

adhimuñcassu okappehi, viññāṇapaccayā nāmarūpanti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, nāmarūpapaccayā salāyatananti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, salāyatanapaccayā

phasso'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi,

phassapaccayā vedanā'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu

okappehi, vedanāpaccayā taṇhā'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu

adhimuñcassu okappehi, taṇhāpaccayā upādānanti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, bhavapaccayā jātī'ti saddhaṃ muñcassu

pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, jātipaccayā jarāmaraṇanti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, avijjānirodhā

saṅkhāranirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu

okappehi, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, nāmarūpanirodhā

salāyatananirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu

okappehi, saḷāyatananirodhā phassanirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, phassanirodhā vedanānirodho'ti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, vedanānirodhā

taṇhānirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi,

taṇhānirodhā upādānanirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu

adhimuñcassu okappehi, upādānanirodhā bhavanirodho'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, bhavanirodhā jātinirodho'ti saddhaṃ muñcassu

pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti

saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, idaṃ dukkhanti

saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ayaṃ

dukkhasamudayoti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu

okappehi, ayaṃ dukkhanirodhoti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu

adhimuñcassu okappehi, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti saddhaṃ muñcassu

pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ime āsavā'ti saddhaṃ muñcassu

pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ayaṃ āsavanirodhoti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ayaṃ

āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu

adhimuñcassu okappehi, ime dhammā abhiññeyyāti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ime dhammā pariññeyyāti saddhaṃ muñcassu

pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ime dhammā pahātabbāti saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ime dhammā bhāvetabbāti

saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, ime dhammā

sacchikātabbāti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi,

channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, pañcannaṃ

upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

saddhaṃ muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, catunnaṃ

mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca saddhaṃ

muñcassu pamuñcassu sampamuñcassu adhimuñcassu okappehi, 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhamma'nti saddhaṃ muñcassu pamuñcassu

sampamuñcassu adhimuñcassu okappehīti 'evameva tvampi' pamuñcassu saddhaṃ'.

. 7

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti: 'maccudheyyaṃ' vuccati kilesā ca khandhā

ca abhisaṅkhārā ca. Maccudheyyassa pāraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ ''yo so

sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ.

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti: tvaṃ pāraṃ gamissasi pāraṃ adhigamissasi

pāraṃ passissasi pāraṃ sacchikarissasīti 'gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāraṃ'.

Tenāha bhagavā:

Yathā ahu vakkali muttasaddho

Bhadrāvudho ālavigotamo ca,

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṃ

Gamissasi tvaṃ piṅgiya maccudheyyassa pāranti.

24

Esa bhīyo pasīdāmi sutvāna munito vaco,

Vivattacchado3 sambuddho akhilo paṭibhānavā.

Esa bhīyo pasīdāmīti - esa bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi bhīyo bhīyo

(okappemi), bhīyo bhīyo adhimuccāmi, 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi,

bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, 'sabbe

saṅkhārā dukkhā'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo

okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, 'sabbe dhammā anattā'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi,

bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ''avijjāpaccayā

saṅkhārā''ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo

bhīyo adhimuccāmi, ''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, viññāṇapaccayā

nāmarūpanti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi,

bhīyo bhīyo adhimuccāmi, nāmarūpapaccayā salāyatananti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo

bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, saḷāyatanapaccayā

phasso'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo

bhīyo adhimuccāmi, phassapaccayā vedanā'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, vedanāpaccayā taṇhā'ti

bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo

adhimuccāmi, taṇhāpaccayā upādānanti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi,

bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, bhavapaccayā jātī'ti bhīyo bhīyo

pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi,

jātipaccayā jarāmaraṇanti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo

okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti bhīyo bhīyo

pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi,

saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo

bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti bhīyo

bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo

adhimuccāmi, nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, saḷāyatananirodhā

phassanirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi,

bhīyo bhīyo adhimuccāmi, phassanirodhā vedanānirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo

bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, vedanānirodhā

taṇhānirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi,

bhīyo bhīyo adhimuccāmi, taṇhānirodhā upādānanirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo

bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, upādānanirodhā

bhavanirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi,

bhīyo bhīyo adhimuccāmi, bhavanirodhā jātinirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, jātinirodhā

jarāmaraṇanirodho'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo

okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, idaṃ dukkhanti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ayaṃ dukkhasamudayoti

bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo

adhimuccāmi, ayaṃ dukkhanirodhoti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi,

bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti

bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo

adhimuccāmi, ime āsavā'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo

okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ayaṃ āsavanirodhoti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo

bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ayaṃ

āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo

bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ime dhammā abhiññeyyāti bhīyo bhīyo

pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ime

dhammā pariññeyyāti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo

okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ime dhammā pahātabbāti bhīyo bhīyo pasīdāmi,

bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ime dhammā

bhāvetabbāti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi,

bhīyo bhīyo adhimuccāmi, ime dhammā sacchikātabbāti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo

bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, channaṃ

phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bhīyo

bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo

adhimuccāmi, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca

ādīnavañca nissaraṇañca bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo saddahāmi, bhīyo bhīyo

okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca

atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmi, 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhamma'nti bhīyo bhīyo pasīdāmi, bhīyo bhīyo

saddahāmi, bhīyo bhīyo okappemi, bhīyo bhīyo adhimuccāmīti 'esa bhīyo pasīdāmi'.

1. Tvaṃ - va-vi-ka, machasaṃ,

2. Tvaṃ - pa-va-vi-ka.

3. Vivattacchaddo - pana,

Vivaṭṭacchado - machasaṃ.

[BJT Page 472] [\x 472/]

Sutvāna munino vacoti - 'munī'ti 'monaṃ' vuccati ñāṇaṃ, yā paññā pajānanā vicayo

pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ

nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ

patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko

paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni

monappattoti.

Tīṇi moneyyāni: kāyamoneyyaṃ vacīmoneyyaṃ manomoneyyaṃ. Katamaṃ kāyamoneyyaṃ?

Tividhānaṃ kāyaduccaritānaṃ pahānaṃ kāyamoneyyaṃ. Tividhaṃ kāyasucaritaṃ

kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ,

pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ,

kāyasaṃkhārānirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Idaṃ kāyamoneyyaṃ.

Katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhānaṃ vacīduccaritānaṃ pahānaṃ vacīmoneyyaṃ,

vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ, vācāpariññā

vacīmoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṃ, vācāya chandarāgassa pahānaṃ

vacīmoneyyaṃ. Vacīsaṃkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Idaṃ

vacīmoneyyaṃ.

Katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhānaṃ manoduccaritānaṃ pahānaṃ manomoneyyaṃ,

tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, cittārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, cittapariññā

manomoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṃ, citte chandarāgassa pahānaṃ

manomoneyyaṃ, cittasaṃkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṃ. Idaṃ

manomoneyyaṃ.

1. ''Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ,

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu sabbappahāyinaṃ.

2. Kāyamuniṃ vācāmuniṃ manomunimanāsavaṃ

Muniṃ moneyyasampannaṃ āhu ninhātapāpaka''nti.

Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgato cha munino: agāramunino anagāramunino

sekhamunino asekhamunino paccekamunino munimuninoti. Katame agāramunino? Ye te

agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime agāramunino. Katame anagāramunino? Ye te

pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā, ime anagāramunino. Satta sekhā sekhamunino.

Arahanto asekhamunino. Paccekabuddhā paccekamunino. Munimunino vuccanti tathāgatā

arahanto sammāsambuddhā.

3. ''Na monena muni hoti mūḷharūpo aviddasu,

Yo ca tulaṃva paggayha varamādāya paṇḍito.

4. Pāpāni parivajjeti sa munī tena so munī,

Yo munāti ubho loke munī tena pavuccatī. ''

5. ''Asatañca satañca ñatvā dhammaṃ

Ajjhattaṃ bahiddhā ca sabbaloke,

Devamanussehi pūjito yo

Saṅgajālamaticca so munī.

Sutvāna munino vacoti tuyhaṃ vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusāsanaṃ anusiṭṭhiṃ1

sutvāna2 uggahetvāna upadhārayitvāna upalakkhiyitvānāti 'sutvāna munino vaco'.

Vivattacchado sambuddhoti - 'chadana'nti pañca chadanānīti: taṇhāchadanaṃ

diṭṭhichadanaṃ kilesachadanaṃ duccaritachadanaṃ avijjāchadanaṃ tāni chadanāni buddhassa

bhagavato vivaṭāni3 viddhaṃsitāni ugghaṭitāni samugghaṭitāni pahīnāni samucchinnāni

vūpasannāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tasmā buddho

vivattacchado. 'Buddho'ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu

dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāvaṃ.

Buddhoti kenaṭṭhena buddho: bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho,

sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya

buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupakkilesasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti

buddho ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho

ekāyanamaggaṃ gatoti, buddho eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho.

Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā

kataṃ na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ,

na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ

bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ

buddhoti 'vivattacchado sambuddho'.

Akhilo paṭibhānavāti 'akhilo'ti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho

khilo, makkho khilo, paḷāso khilo, issā khilo, macchariyaṃ khilo, māyā khilo, sāṭheyyaṃ

khilo, thambho khilo, sārambho khilo, māno khilo, atimāno khilo, mado khilo, pamādo

khilo, sabbe kilesā khilā, sabbe duccaritā khilā, sabbe darathā khilā, sabbe pariḷāhā khilā,

sabbe santāpā khilā, sabbākusalābhisaṃkhārā khilā. Te khilā buddhassa bhagavato pahīnā

ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā4 āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā buddho akhilo.

Paṭibhānavāti: tayo paṭibhānavanto: pariyattipaṭibhānavā paripucchāpaṭibhānavā.

Adhigamapaṭibhānavā: katamo pariyatti paṭibhānavā: idhekaccassa pakatiyā5 pariyāputaṃ6

'hoti: suttaṃ geyyaṃ vyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ

vedallaṃ' tassa pariyattiṃ nissāya paṭibhāti ayaṃ pariyattipaṭibhānavā.

Katamo paripucchā paṭibhānavā: idhekacco paripucchito hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca

kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti ayaṃ paripucchāpaṭibhānavā.

Katamo adhigamapaṭibhānavā: idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro

sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāti catasso paṭisambhidāyo

cha ca abhiññāyo. Tassa attho ñāto, dhammo ñāto, nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti,

dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇesu

ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Bhagavā imāya (paṭibhānapaṭisambhidāya) upeto samupeto

upagato samupagato upapanno sampanno samannāgato tasmā buddho paṭibhānavā. Yassa

pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṃ tassa paṭibhāyissatīti 'akhilo

paṭibhānavā'.

1. Anusandhiṃ - pa va vi ka

Anusiṭṭhaṃ - machasaṃ

2. Sutvā sunitva uggahetvā upadhāretvā - pana

3. Vigatāni - va-vi-ka

4. Anabhāvaṃgatā - va-vi-ka, ma cha syā,

5. Buddhavacanaṃ pakatiyā - machasaṃ,

6. Pariyā sumaṃ - syā.

[BJT Page 474] [\x 474/]

Tenāha thero piṅgiyo:

''Esa bhīyo pasīdāmi sutvāna munino vaco,

Vivattacchado sambuddho akhilo paṭibhānavā''ti.

25

Adhideve abhiññāya sabbaṃ vedi paroparaṃ,

Pañhānantakaro satthā kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ.

Adhideve abhiññāyāti - devā'ti tayo devā sammutidevā uppattidevā visuddhidevā. Katame

sammutidevā: 'sammutidevā' vuccanti rājāno ca rājakumārā ca deviyo ca, ime vuccanti

sammutidevā. Katame uppattidevā: 'uppattidevā' vuccanti cātummahārājikā devā tāvatiṃsā

devā yāmā devā tusitā devā nimmāṇaratī devā paranimmitavasavattī devā brahmakāyikā

devā ye ca devā taduttari ime vuccanti uppattidevā. Katame visuddhidevā: 'visuddhidevā'

vuccanti tathāgatā tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā, ye ca paccekasambuddhā, ime

vuccanti visuddhidevā. Bhagavā sammutideve adhidevāti1 abhiññāya uppattideve

adhidevāti1. Abhiññāya visuddhideve adhidevāti abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā katvāti adhideve abhiññāya.

Sabbaṃ vedi paroparanti: bhagavā attano ca paresaṃ ca adhidevakare dhamme vedi aññāsi

apassi2. Paṭivijjha. Katame attano adhidevakarā dhammā: sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā

apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripurikāritā

indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro

satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni

sattabojjhaṅge ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti attano adhidevakarā dhammā. Katame

paresaṃ adhidevakarā dhammā: sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā

anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripurikāritā indriyesu guttadvāratā

bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṃ cattāro satipaṭṭhānā cattāro

sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni sattabojjhaṅge ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo. Ime vuccanti paresaṃ adhidevakarā dhammā. Evaṃ bhagavā attano ca

paresaṃ ca adhidevakare dhamme vedi aññāsi. Apassi2 paṭivijjhati 'sabbaṃ vedi paroparaṃ'.

1. Atidevāti-va-vi-ka

2. Passi-va-vi-ka

[BJT Page 476] [\x 476/]

Pañhānantakaro satthāti: bhagavā pārāyanikapañhānaṃ antakaro pariyantakaro

paricchedakaro parivaṭumakaro. Sabhiyapañhānaṃ (antakaro) pariyantakaro, paricchedakaro

parivaṭumakaro sakkapañhānaṃ suyāmapañhānaṃ bhikkhupañhānaṃ bhikkhunīpañhānaṃ

upāsakapañhānaṃ upāsikāpañhānaṃ rājapañhānaṃ khattiyapañhānaṃ brāhmaṇapañhānaṃ

vessapañhānaṃ suddapañhānaṃ devapañhānaṃ brahmapañhānaṃ antakaro pariyantakaro

paricchedakaro parivaṭumakaroti pañhānantakaro. Satthāti: bhagavā sattavāho yathā

satthavāho satthe1. Kantāraṃ tāreti, corakantāraṃ tāreti, vāḷakantāraṃ tāreti,

dubbhikkhakantāraṃ tāreti, nirudakakantāraṃ tāreti, uttāreti nittāreti patāreti

khemantabhūmiṃ2 saṃpāpeti. Evameva bhagavā satthavāho satte kantāraṃ tāreti jātikantāraṃ

tāreti, jarākantāraṃ tāreti, vyādhikantāraṃ tāreti. Maraṇakantāraṃ tāreti,

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ tāreti, rāgakantāraṃ tāreti, dosakantāraṃ

tāreti, mohakantāraṃ tāreti, mānakantāraṃ tāreti, diṭṭhikantāraṃ tāreti, kilesakantāraṃ tāreti,

duccaritakantāraṃ tāreti, rāgagahanaṃ tāreti, dosagahanaṃ tāreti, mohagahanaṃ tāreti,

diṭṭhigahaṇaṃ tāreti, kilesagahanaṃ tāreti, duccaritagahanaṃ tāreti uttāreti nittāreti patāreti

khemantabhūmiṃ amataṃ nibbānaṃ sampāpetīti evampi bhagavā satthavāho,

Athavā bhagavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā3 pasādetāti evampi

bhagavā satthavāho. Athavā bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa

maggassa sañjanetā. Anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññu maggavidū maggakovido

maggānugā ca panassa4 etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti evampi bhagavā

satthavāhoti.

Kaṅkhīnaṃ paṭijānatanti: sakaṅkhā āgantvā nikkaṅkhā5 sampajjanti salekhā6 āgantvā

nillekhā sampajjanti sadveḷhakā āgantvā nidveḷhakā sampajjanti savicikicchā āgantvā

nibbicikicchā sampajjanti sarāgā āgantvā vītarāgā sampajjanti sadosā āgantvā vītadosā

sampajjanti samohā āgantvā vītamohā sampajjanti sakilesā āgantvā nikkilesā sampajjantīti

'kaṅkhīnaṃ paṭijānataṃ'

Tenāha thero piṅgiyo:

''Adhideve abhiññāya sabbaṃ vedi paroparaṃ,

Pañhānantakaro satthā kaṅkhīnaṃ paṭijānata''nti.

1. Satthaṃ pana

2. Khemantaṃ - machasaṃ

3. Pekkhatā - machasaṃ

4. Maggānugāva pana - machasaṃ

5. Nissaṅkā - pana

6. Sallekhā - machasaṃ

7. Saṃkīlesa - pana

[BJT Page 478] [\x 478/]

26.

Asaṃhīraṃ asaṅkuppaṃ

Yassa natthi upamā kvaci,

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā

Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittaṃ.

Asaṃhīraṃ asaṅkuppanti: asaṃhīraṃ vuccati amataṃ nibbānaṃ ''yo so sabbasaṅkhārasamatho

sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Asaṃhīranti: rāgena dosena

mohena kodhena upanāhena makkhena palāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena

thambhena sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi

sabbaduccaritehi sabbapariḷāhehi sabbāsavehi sabbadarathehi sabbasantāpehi

sabbākusalābhisaṃkhārehi asaṃhāriyaṃ nibbānaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ

aviparināmadhammanti asaṃhīraṃ asaṃkuppanti: 'asaṃkuppaṃ' vuccati amataṃ nibbānaṃ, yo

so sabbasaṃkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ,

yassa na uppādo paññāyati, na vayo paññāyati, na tassa aññathattaṃ paññāyati, nibbānaṃ

niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ aviparināmadhammanti 'asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ'.

Yassa natthi upamā kvacīti - 'yassā'ti nibbānassa1 natthi upamā ti upamā natthi upanidhā

natthi sadisaṃ natthi paṭibhāgo natthi na santi na saṃvijjati nūpalabbhati. Kvacīti. Kvaci

kimhici katthaci ajjhattaṃ vā bahiddhā va ajjhattabahiddhā vāti. 'Yassa natthi upamā kvaci'.

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhāti 'addhā'ti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ

nikkaṅkhāvacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ anvatthavacanaṃ

apaṇṇakavacanaṃ aviruddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ 'addhā'ti. Gamissāmīti

gamissāmi adhigamissāmi phassissāmi3 sacchikarissāmīti 'addhāgamissāmi'. Na mettha

kaṅkhāti 'etthā'ti nibbāne. Kaṅkhā natthi vicikicchā natthi dveḷhakaṃ natthi saṃsayo natthi

na santi na saṃvijjati nūpalabbhati pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho

abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍhoti 'addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā'.

1. Nibbānassa - machasaṃ

2. Tassa aññadatthu - syā,

3. Passissāmi - macce

[BJT Page 480] [\x 480/]

Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti - 'evaṃ maṃ dhārehī'ti evaṃ maṃ upalakkhehi cittaṃ

nibbānaninnaṃ nibbānaponaṃ nibbānapabbhāraṃ nibbānādhimuttanti 'evaṃ maṃ dhārehi

adhimuttacittanti'.

Tenāha thero piṅgiyo:

Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ

Yassa natthi upamā kvaci

Addhā gamissāmi na mettha kaṅkhā

Evaṃ maṃ dhārehi adhimuttacittanti.

Piṅgiyasuttantaṃ soḷasi

Pārāyana vaggo niṭṭhito

[BJT Page 482] [\x 482/]

Khaggavisāṇa suttaniddeso

(1)

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ

Aviheṭhayaṃ1 aññatarampi tesaṃ,

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo.

Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍanti - 'sabbesū'ti sabbena sabbaṃ, sabbathā sabbaṃ, asesaṃ

nissesaṃ pariyādiyanavacanametaṃ2 'sabbesū'ti. Bhūtesūti: 'bhūtā, vuccanti: tasā ca thāvarā ca.

Tasāti yesaṃ tasinā taṇhā3 appahīnā, yesaṃ ca bhayabheravā appahīnā, kiṃkāraṇā vuccanti

tasā: te4 tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti saṃtāsaṃ5. Āpajjanti, taṃkāraṇā vuccanti tasā.

Thāvarāti: yesaṃ tasinā taṇhā3 pahīnā, yesaṃ ca bhayabheravā pahīnā. Kiṃkāraṇā vuccanti

thāvarā, te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti na santāsaṃ5 āpajjanti,

taṃkāraṇā vuccanti thāvarā. Daṇḍāti6: tayo daṇḍā: kāyadaṇḍo vacīdaṇḍo manodaṇḍo.

Tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyadaṇḍo, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīdaṇḍo, tividhaṃ

manoduccaritaṃ mano daṇḍo. Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍanti sabbesu bhūtesu daṇḍaṃ

nidhāya nidahitvā oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭippassambhitvāti 'sabbesu

bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ. '

Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesanti ekamekampi sattaṃ pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā

satthena vā anduyā vā7 rajjuyā vā aviheṭhayanto, sabbepi satte pāṇinā vā leḍḍunā vā

daṇḍena vā satthena vā anduyā vā rajjuyā vā, aviheṭhayantoti 'aviheṭhayaṃ aññatarampi

tesaṃ. '

1. Aheṭhayaṃ - syā,

2. Pariyādaya vacanametaṃ - syā,

3. Tasitataṇhā - machasaṃ, taṇhā - syā

4. Tena - pa-va-vi-ka.

5. Saṃtāpaṃ - syā

6. Daṇḍantī - machasaṃ.

7. Addayā vā - va-vi-ka, aruyā vā- syā

[BJT Page 484] [\x 484/]

Na puttamiccheyya kuto sahāyanti - nā'ti paṭikkhepo, puttāti cattāro puttā: atrajo1 putto

khettajo putto dinnako putto antevāsiko putto. Sahāyanti sahāyā vuccanti: yehi saha

āgamanaṃ phāsu, gamanaṃ phāsu, gamanāgamanaṃ phāsu. hānaṃ phāsu, nisajjā2 phāsu,

sayanaṃ phāsu, ālapanaṃ phāsu, sallapanaṃ phāsu, ullapanaṃ phāsu, samullapanaṃ phāsu.

Na puttamiccheyya kuto sahāyanti: puttamapi na iccheyya na sādiyeyya na patthayeyya na

pihayeyya nābhijappeyya, kuto mittaṃ vā sandiṭṭhaṃ vā sambhattaṃ vā sahāyaṃ vā

iccheyya4 sādiyeyya pattheyya pihayeyya abhijappeyyāti 'na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ'.

[PTS Page 057] [\q 57/]

Eko care khaggavisāṇakappoti 'eko'ti so paccekabuddho pabbajjāsaṅkhātena eko,

adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena5. Eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti

eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ

paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko: so paccekasambuddho sabbaṃ

gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā

sannidhipaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāti vattāni acchādetvā agārasmā

anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati irīyati vattati pāleti

yapeti yāpeti. Evaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko: so evaṃ pabbajito samāno eko araññe

vanapatthāni pantāni6 senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni

manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko carati, eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko

nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko

paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, viharati irīyati vattati

pāleti yapeti yāpetīti evaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko.

1. Attajo - syā.

2. Nisajjanaṃ - syā,

3. Nipajjanaṃ - sayā.

4. Icchissati syā

5. Taṇhā pahānaṭṭhena - pana, syā

6. Panthāni - pa vi, vi, ka

[BJT Page 486] [\x 486/]

Kathaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko, so evaṃ eko adutiyo appamatto

ātāpī pahitatto viharanto mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ1 namuciṃ kaṇhaṃ

pamattabandhuṃ midhametva2 taṇhājāliniṃ3 saritaṃ visantikaṃ4 pajahi vinodehi byantiakāsi

anabhāvaṃ gamesīti.

1. ''Taṇhā dutiyo puriso dīghamaddhāna saṃsaraṃ,

Itthabhāvaññathābhāvaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

2. Evamādīnavaṃ5 ñatvā taṇhā6 dukkhassa sambhavaṃ,

Vītataṇho anādāno sato bhikkhu paribbaje''ti. [A]

Evaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko: rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko

dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko,

kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko, evaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko: 'ekāyanamaggo' vuccati: cattāro

satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni satta

bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

1. Sasenakanaṃ - pa-vi-ka, machasaṃ.

2. Vidhametvā ca - machasaṃ

3. Taṇhaṃ jāliniṃ - syā,

4. Visaritaṃ visattikaṃ - machasaṃ

5. Etamādinavaṃ - pa. Machasaṃ

6. Taṇhaṃ - machasaṃ,

[A.] Catukkaṅguttara - bhaṇḍagāmavagga

Suttanipāta - dvayatānupassanāsutta.

Itivuttaka anīyavagga

[BJT Page 488] [\x 488/]

3. Ekāyanaṃ jāti khayantadassī

Maggaṃ pajānāti hitānukampī

Etena maggena tariṃsu pubbe

Tarissanti ye ca taranti oghaṃ'.

Evaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko. Kathaṃ so paccekasambuddho eko

anuttaraṃ paccekasambodhiṃ1 abhisambuddhoti eko: 'bodhi' vuccati catusu maggesu ñāṇaṃ,

''paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā

sammādiṭṭhi'' so paccekasambuddho tena paccekabodhiñāṇena 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti

bujjha, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti bujjha, 'sabbe dhammā anattā'ti bujjha, ''avijjāpaccayā

saṅkhārā''ti bujjha, ''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti bujjha, viññāṇapaccayā nāmarūpanti

bujjha, nāmarūpapaccayā salāyatananti bujjha, salāyatanapaccayā phasso'ti bujjha,

phassapaccayā vedanā'ti bujjha, vedanāpaccayā taṇhā'ti bujjha, taṇhāpaccayā upādānanti

bujjha, bhavapaccayā jātī'ti bujjha, jātipaccayā jarāmaraṇanti bujjha, avijjānirodhā

saṅkhāranirodho'ti bujjha, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti bujjha, viññāṇanirodhā

nāmarūpanirodho'ti bujjha, nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti bujjha, saḷāyatananirodhā

phassanirodho'ti bujjha, phassanirodhā vedanānirodho'ti bujjha, vedanānirodhā

taṇhānirodho'ti bujjha, taṇhānirodhā upādānanirodho'ti bujjha, upādānanirodhā

bhavanirodho'ti bujjha, bhavanirodhā jātinirodho'ti bujjha, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti

bujjha,

Idaṃ dukkhanti bujjha, ayaṃ dukkhasamudayoti bujjha, ayaṃ dukkhanirodhoti bujjha, ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti bujjha, ime āsavā'ti bujjha, ayaṃ āsavanirodhoti bujjha,

ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti bujjha, ime dhammā abhiññeyyāti bujjha, ime dhammā

pariññeyyāti bujjha, ime dhammā pahātabbāti bujjha, ime dhammā bhāvetabbāti bujjha, ime

dhammā sacchikātabbāti bujjha, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca

assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjha, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca

atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjha, catunnaṃ mahābhūtānaṃ

samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjha, 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti bujjha.

1. Paccekabuddhañāṇena - syā.

2. Atthagamaṃca - va-vi-ka machasaṃ,

[A.] Satipaṭṭhānasaṃyutta - nālandavagga.

[BJT Page 490] [\x 490/]

Athavā yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ

phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena paccekabodhiñāṇena bujjha anubujjha

paṭibujjha sambujjha adhigacchi phassesi sacchākāsīti evaṃ so paccekasambuddho eko

anuttaraṃ paccekasambodhi abhisambuddhoti eko.

Careti: aṭṭha cariyāyo: iriyāpathacariyā āyatanacariyā saticariyā samādhicariyā ñāṇacariyā

maggacariyā patticariyā1 lokatthacariyā. 'Iriyāpathacariyā'ti catusu iriyāpathesu.

Āyatanacariyāti: chasu ajjhattikabāhiresu2 āyatanesu. 'Saticariyā'ti catusu satipaṭṭhānesu.

'Samādhicariyā'ti catusu jhānesu. Ñāṇācariyāti catusu ariyasaccesu. 3 'Maggacariyā'ti catusu

ariyamaggesu. 4 'Patticariyā'ti5 catusu sāmaññaphalesu, lokatthacariyāti tathāgatesu

arahantesu sammāsambuddhesu, padese6 paccekasambuddhesu padese6 sāvakesu

iriyāpathacariyā ca paṇidhisampannānaṃ, āyatanacariyā ca indriyesu guttadvārānaṃ,

saticariyā ca appamādavihārinaṃ, samādhicariyā ca, adhicittamanuyuttānaṃ ñāṇacariyā ca

buddhisampannānaṃ maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṃ, patticariyā ca5

adhigataphalānaṃ, lokatthacariyā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ,

padese paccekabuddhānaṃ, padese6 sāvakānaṃ, imā aṭṭha cariyāyo.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo: adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto viriyena carati,

upaṭṭhapento satiyā carati, avikkhepaṃ karonto samādhinā carati, pajānanto7 paññāya

carati, vijānanto viññāṇena carati, 8 evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti

āyatanacariyāya carati. Evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya carati imā

aṭṭha cariyāyo.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo: dassanacariyā ca9 sammādiṭṭhiyā, abhiniropanacariyā ca10

sammāsaṅkappassa, pariggahacariyā ca sammāvācāya, samuṭṭhānacariyā ca

sammākammantassa, vodānacariyā ca sammāājīvassa, paggahacariyā ca sammāvāyāmassa,

upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā, avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa, imā aṭṭha

cariyāyo.

1. Paṭipatticariyā - pa, va, vi, ka

2. Chaajjhattikabāhiresu-pa, va, vi, ka

3. Catusu saccesu - pa, va, vi, ka

4. Catusu maggesu - pa, va, vi, ka

5. Paṭipatticariyāti - pa, va, vi, ka

6. Padesato - machasaṃ, syā

7. Pajahanto - machasaṃ, syā.

8. Viññāṇacariyāya carati - machasaṃ va, vi, ka

9. Dassanacariyā ñāṇacariyāca sammādiṭṭhiyā - pa, va, vi, ka

10. Abhiropanacariyā ma, cha, saṃ.

[BJT Page 492] [\x 492/]

Khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ. Evameva so

paccekasambuddho, taṃkappo1 taṃsadiso2 tappaṭibhāgo. Yathā atiloṇaṃ vuccati loṇakappo,

atitittakaṃ vuccati tittakappo, atimadhuraṃ vuccati madhurakappo, atiuṇhaṃ vuccati

aggikappo, atisītaṃ vuccati himakappo, mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo,

mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti. Evamesa so paccekasambuddho

taṃkappo taṃsadiso tappaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati

irīyati vattati paleti yapeti yāpetīti 'eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ

Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ,

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

2.

Saṃsaggajātassa bhavanti snehā

Snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti,

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Saṃsaggajātassa bhavanti snehāti - 'saṃsaggā'ti dve saṃsaggā: dassanasaṃsaggo ca

savanasaṃsaggo ca. Katamo dassanasaṃsaggo: idhekacco passati itthiṃ vā kumāriṃ vā

abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, disvā

passitvā anubyaṃjananaso nimittaṃ gaṇhāti: kesā vā sobhanā, mukhaṃ vā sobhanaṃ, akkhī

vā sobhanā, kaṇṇā vā sobhanā, nāsā vā sobhanā, oṭṭhā vā sobhanā, dantā vā sobhanā,

mukhaṃ vā sobhanā, gīvā vā sobhanā, thanā vā sobhanā, uraṃ vā sobhanā, udaraṃ vā

sobhanā, kaṭi vā sobhanā, ūru vā sobhanā, jaṅghā vā sobhanā, hatthā vā sobhanā, pādā vā

sobhanā, aṅguliyo vā sobhanā, nakhā vā sobhanā ti disvā passitvā abhinandati abhivadati

abhipattheti anussarati anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṃ. Ayaṃ dassanasaṃsaggo.

1. Takkappo - machasaṃ syā.

2. Tassadiso - machasaṃ syā

[BJT Page 494] [\x 494/]

Katamo savaṇasaṃsaggo: idhekacco suṇāti amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthi vā

kumārī vā abhirūpā vā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatāti,

sutvā suṇitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṃ.

Ayaṃ savaṇasaṃsaggo.

.Snehāti dve snehā: taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca. Katamo taṇhāsneho: yāvatā

taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ1 odhikataṃ pariyantakataṃ2 pariggahitaṃ

mamāyitaṃ 'idaṃ (mama) etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā

rasā, phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā3 dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca4 koso

ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati,

yāvatā5ṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhāsneho.

Katamo diṭṭhisneho: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho6.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho7

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ8 yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhisneho.

Saṃsaggajātassa bhavanti snehāti - dassanasaṃsaggapaccayā ca savaṇasaṃsaggapaccayā ca

taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca bhavanti saṃbhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti

abhinibbattanti pātubhavantīti 'saṃsaggajātassa bhavanti snehā'.

Snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahotīti - 'snehāti' dve snehā: taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca.

Katamo taṇhāsneho: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā

mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā5ṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhāsneho.

Katamo diṭṭhisneho: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhisneho. Dukkhamidaṃ pahotīti idhekacco kāyena

duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, pāṇampi hanti9,

adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti,

1. Sīmakataṃ - va, vi, ka. Machasaṃ

2. Pariyantikataṃ - pana. Machasaṃ

Pariyantikaṃ - va, vi, ka

3. Pāvuraṇā - machasaṃ.

4. Janapadā ca - va, vi, ka

5. Yā etā - pana.

6. Pariggāho - machasaṃ syā.

7. Vipariyāsaggāho - machasaṃ.

Vipariyesagāho - syā.

8. Āyatāvakambhi - va, vi, ka

Ayāthāvakasmiṃ - machasaṃ syā.

9. Bhanati - machasaṃ syā

[BJT Page 496] [\x 496/]

Paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati. Tamenaṃ gahetvā rañño

dassenti ayaṃ deva coro āgucārī, imassa yaṃ icchati taṃ daṇḍaṃ paṇehīti. Tamenaṃ rājā

paribhāsati, so paribhāsapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ 1 paṭisaṃvedeti, etaṃ bhayaṃ

dukkhaṃ domanassaṃ. Kuto tassa: snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca

nandirāgapaccayā ca jātaṃ, ettakenapi rājā na tussati.

Tamenaṃ rājā bandhāpeti andubandhanena vā rajjubandhenena vā saṅkhalikabandhanena vā

vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā

gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā nagarabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā

janapadabandhanena vā, attamaso saccanīyampi karoti na te labbhā ito pakkamitunti. So

bandhanapaccayā pi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ

domanassaṃ kuto tassa: snehapaccayā ca2. Nandipaccayā ca rāgapaccayā ca

nandirāgapaccayā ca jātaṃ, ettakenapi rājā na tussati.

Tamenaṃ rājā tassa3 dhanaṃ āhārapeti: ghataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā, so dhanajāni

paccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto

tassa: snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ ettakenapi

rājā na tussati.

Tamenaṃ rājā vividhā kammakāraṇā 4 kārāpeti: kasāhipi tāḷeti vettehipi tāḷeti,

addhadaṇḍakehipi5 tāḷeti, hatthampi chindati pādampi chindati hatthapādampi chindati,

kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti,

saṅkhamuṇḍikampi karoti rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi

karoti, erakavattikampi karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti,

balisamaṃsikampi karoti, kahāpaṇakampi karoti, khārāpatacchikampi karoti,

paḷighaparivattikampi karoti, paḷālapiṭṭhikampi karoti, tattenapi telena osiñcati,

sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṃ chindati, so

kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ

domanassaṃ kuto tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā

ca jātaṃ, rājā imesaṃ catunnaṃ daṇḍānaṃ issaro.

1. Dukkhadomanassaṃ - syā

2. Tassinehapaccayāca - va-vi-ka

3. Tassa ca - machasaṃ

4. Kammakaraṇāni - pa, -va-vi, -ka

Kammakāraṇā - machasaṃ.

5. Aḍḍhadaṇḍakehipi - va-vi-ka, machasaṃ

[BJT Page 498] [\x 498/]

So sakena kammena kāyassa bhedā parammaraṇā, apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ

upapajjati, tamenaṃ nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kammakāraṇaṃ kārenti1 tattaṃ

ayokhīlaṃ hatthe gamenti, tattaṃ ayokhīlaṃ dutiye hatthe gamenti, tattaṃ ayokhīlaṃ pāde

gamenti, tattaṃ ayokhīlaṃ dutiye pāde gamenti. Tattaṃ ayokhīlaṃ majjhe urasmiṃ gamenti.

So tattha dukkhā tippā kharā kaṭukā vedanā vedeti, na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ

pāpaṃ kammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa snehapaccayā ca

nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ.

Tamenaṃ nirayapālā saṃvesetvā2 kuṭārīhi tacchanti. Tamenaṃ nirayapālā uddhapādaṃ

adhosiraṃ gahetvā3 vāsīhi tacchanti. Tamenaṃ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya paṭhaviyā

sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi. 4 Tamenaṃ nirayapālā mahantaṃ

aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi. Tamenaṃ

nirayapālā uddhapādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya

sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccati, so tattha pheṇuddehakaṃ

paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So

tattha tippā kharā5 kaṭukā vedanā vedeti. Na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpaṃ

kammaṃ byantīhoti. Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa: snehapaccayā ca

nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ. Tamenaṃ nirayapālā mahāniraye

pakkhipanti. So kho pana mahānirayo:

1. ''Catukkaṇṇo catudvāro vibhatto bhāgaso mito

Ayo pākārapariyanto ayasā paṭikujjito,

2. Tassa ayomayā bhūmi6 jalitā tejasā yutā

Samantā yojanasataṃ pharitvā tiṭṭhati sabbadā. [A]

3. Kadariyā tāpanā ghorā accimanto durāsadā7

Lomahaṃsanarūpā ca bhismā paṭibhayā dukhā8[b]

4. Puratthimāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito

Dahanto pāpakammante pacchimāya paṭihaññati,

5. Pacchimāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito

Dahanto pāpakammante puratthimāya paṭihaññati,

1. Kammakāraṇaṃ - pama

Kammakāraṇaṃ karonti - machasaṃ

2. Saṃvesitvā - syā

3. hapetvā - pa-va-vi-ka

4. Harantipi paccāharantipi - va-vi-ka

5. Tibbā kharā - va, vi, ka, machasaṃ,

6. Tassa bheṭṭhā ayobhūmi, va, vi, ka

7. Accikkhandho durāsado - ma-va-vi-ka

8. Bhismā paṭibhayā dukkhā - va, vi, ka

[A.] Majjhimanikāya - uparipaṇṇāsaka - devadutasutta.

[B.] Saṃkiccajātaka.

[BJT Page 500] [\x 500/]

6. Uttarāya 9 bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito

Dahanto pāpakammante1 dakkhiṇāya paṭihaññati,

7. Dakkhiṇāya ca bhittiyā accikkhandho samuṭṭhito

Dahanto pāpakammante uttarāya paṭihaññati,

8. Heṭṭhato ca samuṭṭhāya accikkhandho bhayānako

Dahanto pāpakammante chadanasmiṃ paṭihaññati,

9. Chadanamhā samuṭṭhāya accikkhandho bhayānako

Dahanto pāpakammante bhūmiyaṃ paṭihaññati,

10. Ayo kapālamādittaṃ saṃtattaṃ jalitaṃ yathā

Evaṃ avīcinirayo heṭṭhā upari passato,

11. Tattha sattā mahāluddā mahākibbisakārino

Accantapāpakammantā paccanti na ca mīyare,

12. Jātavedasamo kāyo tesaṃ nirayavāsinaṃ

Passa kammānaṃ daḷhattaṃ na bhasmā hoti napi masi.

13. Puratthimenapi dhāvanti tato dhāvanti pacchimaṃ

Uttarenapi dhāvanti tato dhāvanti dakkhiṇaṃ,

14. Yaṃ yaṃ disaṃ padhāvanti taṃ taṃ dvāraṃ pithīyati2

Abhinikkhamitāsā te sattā mokkhagavesino,

15. Na te tato nikkhamituṃ labhanti kammapaccayā

Tesaṃ ca pāpakammaṃ taṃ avipakkaṃ kataṃ bahu'nti.

Etaṃ bhayaṃ dukkhaṃ domanassaṃ kuto tassa: snehapaccayā ca nandipaccayā ca

rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṃ. Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca

tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānussikāni dukkhāni

tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni:

snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca bhavanti3.

Sambhavanti jāyanti saṃjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti 'snehanvayaṃ

dukkhamidaṃ pahoti. '

1. Mahanto pāpakammanto - va-vi-ka

2. Piṭhīyati - machasaṃ

3. Honti - pa-va-vi

[BJT Page 502] [\x 502/]

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamānoti: 'snehoti' deva snehā: taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca.

Katamo taṇhāsneho: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā

mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā5ṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhāsneho.

Katamo diṭṭhisneho: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhisneho. Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno'ti: taṇhā sneho

ca diṭṭhisneho ca ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno

upaparikkhamānoti 'ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Saṃsaggajātassa bhavanti snehā

Snehanvayaṃ dukkhamidaṃ pahoti,

Ādīnavaṃ snehajaṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

3.

Mitte suhajje anukampamāno

Hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto, 1

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthaṃ paṭibaddhacittoti 'mitto'ti dve mittā:

agārikamitto ca anagārikamitto ca katamo agārikamitto: idhekacco duddadaṃ dadāti,

duccajaṃ cajati, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ khamati, guyhamassa ācikkhati, guyhamassa

pariguyhati, āpadāsu na vijahati, jīvitaṃ cassa2 atthāya pariccattaṃ hoti, khīṇe nātimaññati.

Ayaṃ agārikamitto. Katamo anagārikamitto: idha bhikkhu piyo ca hoti manāpo ca garū ca

bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca gambhīraṃ ca kathaṃ kattā no ca aṭṭhāne niyojeti,

adhisīle samādapeti, catunnaṃ patiṭṭhānānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, catunnaṃ

sammappadhānānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvanānuyoge

samādapeti, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, pañcannaṃ balānaṃ

bhāvanānuyoge samādapeti, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa

bhāvanānuyoge samādapeti. Ayaṃ anagārikamitto. Suhajjā vuccanti yehi saha āgamanaṃ

phāsu gamanaṃ phāsu nisajjā phāsu sayanaṃ phāsu ālapanaṃ phāsu sallapanaṃ phāsu

ullapanaṃ phāsu samullapanaṃ phāsu.

1. Paṭībandhacitto - va, vi

2. Jīvitassa atthāya - pa, va, vi

[BJT Page 504] [\x 504/]

Mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthanti: mitte ca suhajje ca sandiṭṭhe ca sambhatte ca

sahāye ca anukampamāno anupekkhamāno anugayhamāno attatthampi paratthampi

ubhayatthampi hāpeti, diṭṭhadhammikampi atthaṃ hāpeti, samparāyikampi atthaṃ hāpeti,

paramatthampi atthaṃ hāpeti, pahāpeti parihāpeti paridhaṃseti parivajjeti antaradhāpetīti

'mitte suhajje anukampamāno hāpeti atthaṃ. Paṭibaddhacitto'ti dvīhi kāraṇehi

paṭibaddhacitto hoti: attānaṃ vā nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti

attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento pabaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ

ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ

uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti: tumhe sampassantā me bahūpakārā ahaṃ tumhe

nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, yepi me aññe1

dātuṃ vā kātuṃ vā maññanti, tumhe nissāya tumhe sampassantā , yampi me porāṇaṃ

mātāpettikaṃ nāmagottaṃ tampi antarahitaṃ, tumhehi ahaṃ ñāyāmi, asukassa kulūpako

asukāya kulūpakoti. Evaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto2

hoti.

Kathaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti: ahaṃ tumhākaṃ

bahūpakāro. Tumhe maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ

saraṇaṃ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesu micchācārā paṭiviratā

musāvādā paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Ahaṃ tumhākaṃ uddesaṃ

demi, paripucchaṃ demi, uposathaṃ ācikkhāmi, navakammaṃ adhiṭṭhāmi, atha ca pana

tumhe maṃ ujjhitvā3 aññe sakkarotha garukarotha mānetha pujethāti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ

ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hotīti 'hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto'.

1. Yampi aññe - pana

2. Paṭibaddhacitto - va, vi, ka

3. Maṃ muñcitvā - pana.

[BJT Page 506] [\x 506/]

Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamānoti: 'bhayanti: jātibhayaṃ jarābhayaṃ vyādhibhayaṃ

maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ

parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ1 kumbhīlabhayaṃ

(āvaṭṭabhayaṃ) susukābhayaṃ2 ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisāya sārajjabhayaṃ 3

madanabhayaṃ bhayānakattaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso: santhaveti

dve santhavā: taṇhāsanthavo ca diṭṭhisanthavo ca. Katamo taṇhāsanthavo: yāvatā

taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ

mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso

ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati,

yāvatāṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhāsanthavo.

Katamo diṭṭhisanthavo: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhisanthavo. Etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamānoti: etaṃ

bhayaṃ santhave pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti

'etaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno eko caro khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Mitte suhajje anukampamāno - hāpeti atthaṃ paṭibaddhacitto,

Ekaṃ bhayaṃ santhave pekkhamāno - eko care khaggavisāṇakappo''ti.

[PTS Page 058] [\q 58/]

4.

Vaṃso visālova yathā visatto

Puttesu dāresu ca yā apekkhā,

Vaṃsakaḷīrova4 asajjamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Vaṃso visālova yathā visattoti 'vaṃso' vuccati vephagumbo yatā vephagumbasmiṃ porāṇakā

vaṃsā sattā visattā5 āsattā laggā laggitā paḷibuddhā' evameva 'visattikā' vuccati taṇhā: ''yo

rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ

gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā

visattikā suttaṃ visatā6 āyūhanī7 dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho

apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā

phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā8.

Jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā9 sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā

1. Ummibhayaṃ - va, vi, ka

2. Susumārabhayaṃ - machasaṃ.

3. Parissārajjabhayaṃ - machasaṃ,

4. Vaṃsokalirova - pa, va, vi, ka.

Vaṃsakkalīrova - machasaṃ.

5. Santo pana.

6. Visaṭā - ma, va, vi, ka

7. Āyunanī - machasaṃ

8. Jappāyanā - pana

9. Pucchañjikatā - machasaṃ

[BJT Page 508] [\x 508/]

Arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā

phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ

chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ

dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo1 taṇhānadī taṇhājālaṃ

taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūlaṃ[a.] Visattikāti kenaṭṭhena

visattikā2: visālāti visattikā, visatāti visattikā, visaṭāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃ

haratīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā,

visaparibhogāti3, visattikā.

Visālā vā pana taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase

pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā

rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave

nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate

paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti visattikāti 'vaṃso

visālova yathā visatto'.

Puttesu dāresu ca yā apekkhāti 'putto'ti: cattāro puttā atrajo putto khettajo putto dinnako

putto antevāsiko putto. Dārā vuccanti bhariyāyo. Apekkhā vuccati4 taṇhā: ''yo rāgo sārāgo

anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho

paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā

suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho

paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā

dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā

loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā

patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā

nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā

dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ

upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ

dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ

taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho akusalamūla''nti 'puttesu dāresu ca yā apekkhā'.

1. Māragocaro - pana.

2. Visālatāti - pana.

3. Visapaṭibhāgāti - pana.

4. Apekkhā vuccanti - machasaṃ

[A.] Dhammasaṅgaṇi nikkhepakaṇḍa.

[BJT Page 510] [\x 510/]

Vaṃsakalīrova asajjamānoti 'vaṃso' vuccati vephagumbo, yathā vephagumbasmiṃ taruṇakā

kaḷīrā1 asattā alaggā2 apaḷibuddhā nikkhantā nissaṭā vippamuttā, evameva, asajjāti deva

sajjā3 taṇhāsajjā ca diṭṭhisajjā ca. Katamo taṇhāsajjā: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ

mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama,

ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā3

dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatāṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhāsajjā.

Katamo diṭṭhisajjā: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro

diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho. Abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni.

Ayaṃ diṭṭhisajjā tassa paccekasambuddhassa taṇhāsajjā pahīnā diṭṭhisajjā paṭinissaṭṭhā

taṇhāsajjāya4 pahīnattā diṭṭhisajjāya paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati,

sadde na sajjati, gandhe na sajjati, rase na sajjati, phoṭṭhabbe na sajjati, kule gaṇe āvāse

lābhe yase pasaṃsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre

kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave

asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave

atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati, na gaṇhāti5

na bajjhati na paḷibujjhati na muccati nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṃyutto.

Vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'vaṃsakaḷīrova asajjamāno eko care

khaggavisāṇakappo'ti.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Vaṃso visālova yathā visatto

Puttesu dāresu ca yā apekkhā

Vaṃsakaḷīrova asajjamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

5.

Migo araññamhi yathā abaddho6

Yenicchakaṃ gacchati gocarāya, 7

Viññū naro seritaṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Migo araññamhi yathā abaddho yenicchakaṃ gacchati gocarāyāti: 'migo'ti dve migā: eṇimigo

ca pasadamigo8 ca yathā āraññako migo araññe pavane ca caramāno vissattho gacchati

vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''seyyathāpi bhikkhave āraññako migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati, vissattho

tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu:

1. Taraṇa kalīrā - syā,

Taruṇakā kalīrakā - machasaṃ

2. Alaggā agadhitā - machasaṃ,

Alaggā apaliveṭhitā syā

3. Sajjanā - machasaṃ, syā

4. Taṇhāsajjanāya - machasaṃ, syā

5. Na gayhati - pana

6. Abandho - syā

7. Gocarasmiṃ - pana.

8. Sarabhamigo - syā.

[BJT Page 512] [\x 512/]

Anāpāthagato bhikkhave luddassa. Evameva kho bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi

vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ

upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ

vadhitvā māracakkhuṃ adassanagato pāpimato. Punacaparaṃ bhikkhave vitakkavicārānaṃ

vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ

pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhu

andhamakāsi māraṃ apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato. Punacaparaṃ

bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhaṃ ca

kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti taṃ tatiyaṃ

jhānaṃ upasaṃpajja viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ

vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhu

sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā

adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ

vuccati bhikkhave, bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ

gato pāpimato.

Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ

atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja

viharati. Ayaṃ vuccati bhikkhave bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ vadhitvā

māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato. Punacaparaṃ bhikkhave bhikkhu sabbaso

ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anattaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja

viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ

samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati paññāya cassa disvā

āsavā parikkhīṇā honti. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma

nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā

honti. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ

upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati bhikkhave

bhikkhu andhamakāsi māraṃ apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato

tiṇṇo loke visattikaṃ so vissattho gacchati, vissattho tiṭṭhati, vissattho nisīdati, vissattho

seyyaṃ kappeti. Taṃ kissa hetu: anāpāthagato bhikkhave pāpimatoti''[a ']migo araññamhi

yathā abaddho yenicchakaṃ gacchati gocarāya. '

[A.] Majjhimanikāya ariyapariyesana sutta.

[BJT Page 514] [\x 514/]

Viññū naro seritaṃ pekkhamānoti: 'viññū'ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī

medhāvī. 'Naro'ti satto mānavo poso puggalo jīvo jāgū jantu indagu manujo. Serīti dve

serī: dhammopi serī puggalopi serī. Katamo dhammo serī: cattāro satipaṭṭhānā cattāro

sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo. Ayaṃ dhammo serī. Katamo puggalo serī: yo iminā serinā dhammena

samannāgato so vuccati puggalo serī.

Viññū naro seritaṃ pekkhamānoti: 'viññū naro seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno dakkhamāno

olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti 'viññū naro seritaṃ pekkhamāno eko care

khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Migo araññamhi yathā abaddho

Yenicchakaṃ gacchati gocarāya,

Viññū naro seritaṃ pakkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti

6.

Āmantanā hoti sahāyamajjhe

Vāse ca ṭhāne gamane cārikāya,

Anabhijjhataṃ seritaṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

[PTS Page 059] [\q 59/]

Āmantanā hoti sahāyamajjhe vāse ca ṭhāne gamane cārikāyāti: 'sahāyā' vuccanti yehi saha

āgamanaṃ phāsu, gamanaṃ phāsu, gamanāgamanaṃ phāsu, ṭhānaṃ phāsu, nisajjaṃ1. Phāsu,

sayanaṃ phāsu, ālapanaṃ phāsu, sallapanaṃ phāsu, ullapanaṃ phāsu, samullapanaṃ phāsu.

Āmantanā hoti sahāyamajjhe vāse ca ṭhāne gamane cārikāyāti sahāyamajjhe vāsepi ṭhānepi

gamanepi cārikāyapi attatthamantanā paratthamantanā ubhayatthamantanā

diṭṭhadhammikatthamantanā samparāyikatthamantanā paramatthatthamantanāti 'āmantanā

hoti sahāyamajjhe vāse ca ṭhāne gamane cārikāya'.

1. Nisajjanaṃ - machasaṃ

[BJT Page 516] [\x 516/]

Anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamānoti: anabhijjhitaṃ etaṃ vatthu bālānaṃ asappurisānaṃ

titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ: yadidaṃ bhaṇḍu kāsāyavatthavasanatā. Abhijjhitaṃ etaṃ

vatthū paṇḍitānaṃ sappurisānaṃ buddhasāvakānaṃ paccekabuddhānaṃ yadidaṃ

bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā. Serīti dve serī: dhammopi serī puggalopi serī. Katamo

dhammo serī: cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni

pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ayaṃ dhammo serī. Katamo puggalo

serī: yo iminā serinā dhammena samannāgato so vuccati puggalo serī. Anabhijjhataṃ seritaṃ

pekkhamānoti: seritaṃ dhammaṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno

upaparikkhamānoti 'anabhijjhitaṃ seritaṃ pekkhamāno eko care khaggavisāṇakappo'

Tenāha so paccekasambuddho:

''Āmantanā hoti sahāyamajjhe

Vāse ṭhāne gamane cārikāya,

Anabhijjhataṃ seritaṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

7

Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe

Puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ,

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Khiḍḍāratī hoti sahāyamajjheti 'khiḍḍā'ti dve khiḍḍā kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca

khiḍḍā. Katamā kāyikā khiḍḍā: hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti rathehipi kīḷanti,

dhanūhipi kīḷanti, aṭṭhapadepi kīḷanti, dasapadepi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti,

parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti,

salakahatthenapi kīḷanti, akkhehipi1 kīḷanti, paṅgavīrenapi kīḷanti, vaṃkakenapi kīḷanti,

mokkhavikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti,

dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti.

Ayaṃ kāyikā khiḍḍā.

1. Akkhenapi - va, vi, machasaṃ

[BJT Page 518] [\x 518/]

Katamā vācasikā khiḍḍā: mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ mukhadeṇḍimakaṃ1

mukhacalimakaṃ2 mukhabherūlakaṃ3 mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāsaṃ gītaṃ dvakammaṃ,

ayaṃ vācasikā khiḍḍā. Ratīti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ ratīti. 'Sahāyā' vuccanti yehi

saha āgamanaṃ phāsu, gamanaṃ phāsu, gamanāgamanaṃ phāsu, ṭhānaṃ phāsu, nisajjā

phāsu, sayanaṃ phāsu, ālapanaṃ phāsu, sallapanaṃ phāsu, ullapanaṃ phāsu, samullapanaṃ

phāsu. Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe'ti khiḍḍā ca rati ca sahāyamajjhe hotīti 'khiḍḍā ratī

hoti sahāyamajjhe'.

Puttesu ca vipulaṃ hoti pemanti: 'puttā'ti cattāro puttā atrajo putto khettajo putto dinnako

putto antevāsiko putto. Puttesu ca vipulaṃ hoti pemanti puttesu ca adhimattaṃ hoti pemanti

'puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ'.

Piyavippayogaṃ vijigucchamānoti dve piyā: sattā vā' saṅkhārā vā katame sattā piyā: idha

yassa te honti, atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā

bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā ime sattā piyā. Katame

saṅkhārā piyā: manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā

phoṭṭhabbā. Ime saṅkhārā piyā. Piyavippayogaṃ vijigucchamānoti: piyānaṃ vippayogaṃ

vijigucchamāno aṭṭīyamāno harāyamānoti 'piyavippayogaṃ vijigucchamāno eko care

khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe

Puttesu ca vipulaṃ hoti pemaṃ,

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Mukhaḍiṃḍamakaṃ - machasaṃ,

2. Mukhavālikaṃ - pu.

3. Mukhakerekā - machasaṃ,

[BJT Page 520] [\x 520/]

8.

Cātuddiso appaṭigho ca hoti

Santussamāno itarītarena,

Parissayānaṃ sahitā achambhi

Eko care khaggavisāṇakappo.

Cātuddiso appaṭigho ca hotīti 'cātuddisoti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā

ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamado1

tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena

mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena2 pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena

cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati.

Muditāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā

viharati. Upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena

abyāpajjhena pharitvā viharati. Cātuddiso appaṭigho ca hotīti: mettāya bhāvitattāya ye

puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā

honti, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā

honti. Ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā

te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya

anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, yo heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye

uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā, honti,

karuṇāya bhāvitattāya ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti ye dakkhiṇāya

disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya

disāya sattā te appaṭikūlā honti. Ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye

dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya sattā te

appaṭikūlā honti, ye uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, yo heṭṭhimāya disāya

sattā te appaṭikūlā honti, ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye disāsu vidisāsu

sattā te appaṭikūlā, honti, muditāya bhāvitattāya ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā

honti ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā te

appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā honti. Ye puratthimāya anudisāya

sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya

anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, yo

heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti,

ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā, honti, upekkhāya bhāvitattāya ye

Puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā

honti, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā

honti. Ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā

te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya

anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, yo heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye

uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā, hontīti

'cātuddiso appaṭigho ca hoti. '

Santussamāno itarītarenāti: so paccekasambuddho santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena

itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī na ca cīvarahetu3 anesanaṃ (appatirūpaṃ4)

āpajjati. Aladdhā ca cīvaraṃ na paritassati, laddhā ca cīvaraṃ agathito5 amucchito

anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati tāya ca pana

itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti,

1. Uddhaṃ adho - pa, va, vi,

2. Abyāpajjena - machasaṃ

3. Na cīvarahetu - pa, vi, ka,

4. Apaṭirūpaṃ - pa, va, vi, ka, syā,

5. Agadhito - machasaṃ

[BJT Page 522] [\x 522/]

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato. Ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe

aggaññe ariyavaṃse ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena

itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī na ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ

āpajjati. Aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṃ agathito amucchito

anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati tāya ca pana

itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti, yo hi tattha dakkho

analaso sampajāno patissato. Ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse

ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī na

ca piṇḍapātahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati. Aladdhā ca senāsanaṃ na paritassati,

laddhā ca senāsanaṃ agathito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño

paribhuñjati tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ

vambheti, yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato. Ayaṃ vuccati

paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṃse ṭhito. Santuṭṭho hoti itarītarena

gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca

vaṇṇavādī na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṃ appatirūpaṃ āpajjati.

Aladdhā ca piṇḍapātaṃ na paritassati, laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ agathito

amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati tāya ca pana

itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṃseti na paraṃ vambheti,

yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato. Ayaṃ vuccati paccekasambuddho porāṇe

aggaññe ariyavaṃse ṭhitoti 'santussamāno itarītarena'.

Parissayānaṃ sahitā achambhīti' - parissayā'ti dve parissayā: pākaṭaparissayā ca

paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā: sīhā vyagghā dīpī acchā taracchā kokā

mahisā1 'hatthi ahi vicchikā satapadī corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā

vā. Cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo

dantarogo kāso sāso pināso ḍaho2 jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā ghūlā visūcikā

kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ

madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā

vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā

opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapa3samphassā iti vā. Ime vuccanti pākaṭaparissayā.

1. Mahiṃsā - machasaṃ,

Gomahisā - syā, va, vi

2. Ḍāho - machasaṃ,

3. Sarīsapa - machasaṃ,

[BJT Page 524] [\x 524/]

Katame paṭicchannaparissayā: kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ

kāmacchandanīvaraṇaṃ vyāpādanīvaraṇaṃ thīnamiddhanīvaraṇaṃ

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho

paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo,

sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā

sabbākusalābhisaṃkhārā. Ime vuccanti paṭicchannaparissayā'.

Parissayāti - kenaṭṭhena parissayā: parisahantīti parissayā, parihānāya saṃvattantīti

parissayā, tatrāsayāti parissayā.

Kathaṃ parisahantīti parissayā: te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti

ajjhottharanti pariyādiyanti parimaddanti, 1 evaṃ parisahantīti parissayā.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā: te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya

parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ: sammāpaṭipadāya

anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya

dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane

mattaññutāya jāgariyānuyogassa, satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānaṃ

bhāvanānuyogassa, catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanānuyogassa, catunnaṃ

iddhipādānaṃ bhāvanānuyogassa, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvanānuyogassa, pañcannaṃ

balānaṃ bhāvanānuyogassa, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ bhāvanānuyogassa, ariyassa

aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa, imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya

parihānāya saṃvattanti, evaṃ2 parihānāya saṃvattantīti parissayā.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā: tatthete3 pāpakā akusalā dhammā uppajjanti

attabhāvasannissayā, yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā4 pāṇā sayanti, vane

vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evameva tatthete pāpakā akusalā

dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti evampi tatrāsayāti parissayā.

1. Maddanti - machasaṃ, va, vi

2. Iti evaṃ - pana

3. Tatra te - va, vi

4. Udake udakasyā - machasaṃ,

[BJT Page 526] [\x 526/]

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Sāntevāsiko bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathaṃ ca

bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati: idha bhikkhave,

bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā

saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko

vuccati. Te naṃ samudācaranti1 samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

'sācariyakoti vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā uppajjanti ye

pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā

akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ

pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno

ghānena gandhaṃ ghāyitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā

tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te

naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti

vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjanti ye pāpakā

akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā

dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā

akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno kāyena

phoṭṭhabbaṃ phusitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā

tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te

naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti

vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye

pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā

akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ

pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyako'ti2 vuccati. Evaṃ kho bhikkhave, bhikkhu

sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsuviharatī'ti[a] evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Tayome bhikkhave, antarā malā antarā amittā antarā sapattā antarā vadhakā antarā

paccatthikā. Katame tayo: lobho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto antarā

vadhako antarā paccatthiko. Doso bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto

antarā vadhako antarā paccatthiko. Moho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā

sapatto antarā vadhako antarā paccatthiko. Ime kho bhikkhave, tayo antarā malā3 antarā

amittā antarā sapattā antarā vadhakā antarā paccatthikā. [B]

1. ''Anatthajanano lobho lobho cittappakopano

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

2. Luddho atthaṃ na jānāti luddho dhammaṃ na passati

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti yaṃ lobho sahate naraṃ.

3. Anatthajanano doso doso cittappakopano

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati. [B]

1. Tena samudācarena - machasaṃ,

2. Sāvariyakoti - va-vi

3. Antarāmalo - machasaṃ,

[A.] Salāyatanasaṃyutta - navapurāṇavagga

[B.] Itivuttaka - catutthavagga malasutta

[BJT Page 528] [\x 528/]

4. Duṭṭho atthaṃ na jānāti duṭṭho dhammaṃ na passati

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti yaṃ doso sahate naraṃ.

5. Anatthajanano moho moho cittappakopano

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

6. Mūḷho atthaṃ na jānāti mūḷho dhammaṃ na passati

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti yaṃ moho sahate nara''nti. [A]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Tayo kho mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya. Katame tayo: lobho kho mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ

uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho mahārāja, purisassa

dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Moho kho

mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya. Ime kho mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti

ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. ''[B]

7. ''Lobho doso ca moho ca purisaṃ pāpacetasaṃ

Hiṃsanti atta sambhūtā tacasāraṃva samphala''nti. [B]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

8. ''Rāgo ca doso ca ito nidānā

Arati rati lomahaṃso itojā,

Ito samuṭṭhāya manovitakkā

Kumārakā dhaṃkamivossajantī''ti[c]

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Parissayānaṃ sahitāti parissaye sahitā ārādhitā ajjhottharitā pariyāditā paṭinissaṭāti

'parissayānaṃ sahitā'.

[A.] Itivuttaka - catutthavagga malasutta

[B.] Kosala saṃyutta - paṭhamavagga

[C.] Suttanipāta - sūcilomasutta

[BJT Page 530] [\x 530/]

Achambhīti so paccekasambuddho abhīru achambhi anutrāsi apalāyi pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso viharatīti parissayānaṃ sahitā achambhi eko care khaggavisāṇakappo,

Tenāha so paccekasambuddho:

''Cātuddiso appaṭigho ca hoti

Santussamāno itarītarena,

Parissayānaṃ sahitā achambhi

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

9.

Dussaṅgahā pabbajitāpi eke

Atho gahaṭṭhā gharamāvasantā,

Appossukko paraputtesu hutvā

Eko caro khaggavisāṇakappo.

Dussaṅgahā pabbajitāpi eketi ''pabbajitāpi idhekacce nissayepi diyyamāne uddesepi

diyyamāne paripucchāyapi diyyamāne cīvarepi diyyamāne pattepi diyyamāne lohathālakepi

diyyamāne dhammakarekepi''1 diyyamāne parissāvanepi diyyamāne thavikepi diyyamāne

upāhanepi diyyamāne kāyabandhanepi diyyamāne na sussūsanti na sotā odahanti na

aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ

karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke.

Atho gahaṭṭhā gharamāvasantāti gahaṭṭhāpi idhekacce hatthimhipi diyyamāne na

sussūsanti na sotā odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ

paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Rathepi

diyyamāne na sussūsanti na sotā odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā

avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke.

Khettepi diyyamāne na sussūsanti na sotā odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā

avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke.

Vatthumhipi diyyamāne na sussūsanti na sotā odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti,

anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā

pabbajitāpi eke. Hiraññepi diyyamāne na sussūsanti na sotā odahanti na aññācittaṃ

upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ karontī'ti

'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Suvaṇṇepi diyyamāne na sussūsanti na sotā odahanti na

aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva mukhaṃ

karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Diyyamāne gāmepi diyyamāne na sussūsanti na sotā

odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva

mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Nigamepi diyyamāne na sussūsanti na sotā

odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva

mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Nagarepi diyyamāne na sussūsanti na sotā

odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva

mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Raṭṭhepi diyyamāne na sussūsanti na sotā

odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino aññeneva

mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke. Janapadepi diyyamāne na sussūsanti2 na

sotā odahanti na aññācittaṃ upaṭṭhāpenti, anassavā avacanakaraṃ paṭilomavuttino

aññeneva mukhaṃ karontī'ti 'dussaṅgahā pabbajitāpi eke.

Appossukko paraputtesu hutvāti. Attānaṃ ṭhapetvā sabbe imasmiṃ atthe paraputtā, tesu

paraputtesu appossukko hutvā avyāvaṭo hutvā anapekkho hutvāti 'appossukko paraputtesu

hutvā eko care khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Dussaṅgahā pabbajitāpi eke

Atho gahaṭṭhā gharamāvasantā

Appossukko paraputtesu hutvā

Eko care khaggavisāṇakappo'ti.

1. Dhammakaraṇepi - machasaṃ,

2. Na saṇanti - machasaṃ,

[BJT Page 532] [\x 532/]

[PTS Page 060] [\q 60/]

10.

Voropayitvā gihibyañjanāni

Saṃsīnapatto1 yathā koviḷāro,

Chetvāna vīro2, gihibandhanāni

Eko care khaggavisāṇakappo.

Voropayitvā gihibyañjanānīti 'gihibyañjanaṃ' vuccanti kesā ca massu ca mālā ca gandhaṃ ca

vilepanaṃ ca ābharaṇaṃ ca piḷandhanaṃ ca vatthaṃ ca pārupanaṃ ca veṭhanaṃ na

ucchādanaṃ parimaddanaṃ nahāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ

mukhacuṇṇakaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nālikaṃ khaggaṃ

chattaṃ (chatrūpāhanaṃ) uṇhīsaṃ maṇiṃ vālavījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni, iti vā,

voropayitvā gihibyaṃjanānīti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā

paṭippassambhayitvāti, voropayitvā gihibyañjanāni'.

Saṃsīnapatto yathā koviḷāroti yathā koviḷārassa pattāni tāni saṃsīnāni3 patitāni paripatitāni,

evameva tassa paccekasambuddhassa gihibyañjanāni sīnāni saṃsīnāni patitānīti

saṃsīnapatto yathā koviḷāro.

Chetvāna vīro gihibandhanānīti vīro'ti viriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti

vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīru acchambhi anutrāsi apalāyī pahīnabhayabheravoti vīro,

vigatalomahaṃsoti vīro:

1. ''Virato idha sabbapāpakehi nirayadukkhamaticca viriyavāso,

So viriyavā padhānavā vīro tādi, pavuccate tathattā''ti.

Gihibandhanāni4' vuccanti puttā ca dārā ca5 dāsī ca dāsā ca ajeḷakā ca kukkuṭasūkarā ca

hatthigavāssavaḷavā ca khettaṃ ca vatthuṃ ca hiraññaṃ ca suvaṇṇaṃ ca

gāmanigamarājadhāniyo ca raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca yaṃ kiñci

rajanīyavatthu, chetvāna vīro gihibandhanānīti so paccekasambuddho vīro gihibandhanāni

chinditvā samucchinditvā jahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvāti 'chetvāna

vīro gihibandhanāni eko ca care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Voropayitvā gihibyañjanāni

Saṃsīnapatto yathā koviḷāro,

Chetvāna vīro gihibandhanāni

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

Paṭhamo vaggo.

1. Saṃjinnapatto - machasaṃ, syā,

2. Dhīro - va, -vi

3. Chinnāni saṃchinnāni - machasaṃ, syā

4. Gihibandhanāvuccati - pa, va, vi

5. Bhariyā ca - machasaṃ,

6. Dhīro - va-vi

[BJT Page 534] [\x 534/]

1.

Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ,

Abhibhuyya sabbāni parissayāni

Careyya tenattamano satīmā.

Sace labhetha nipakaṃ sahāyanti: sace nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ1. Buddhimantaṃ

ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya, paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti 'sace

labhetha nipakaṃ sahāyaṃ'.

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīranti: 'saddhiṃ cara'nti ekato caraṃ, sādhuvihārinti

paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ dutiyenapi jhānena sādhuvihāriṃ catutthenapi jhānena

sādhuvihāriṃ mettāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ karuṇāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ

muditāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ upekkhāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ,

ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ

ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi

sādhuvihāriṃ nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ phalasamāpattiyāpi sadhuvihāriṃ.

Dhīranti: paṇḍitaṃ paññavantaṃ1 buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti 'saddhiṃ

caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ'.

Abhibhuyya sabbāni parissayānīti: 'parissayā'ti dve parissayā: pākaṭaparissayā ca

paṭicchannaparissayā ca. Katame pākaṭaparissayā: sīhā vyagghā dīpī acchā taracchā kokā

mahisā 'hatthi ahi vicchikā satapadī corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā.

Cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo

dantarogo kāso sāso pināso ḍaho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā ghūlā visūcikā

kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṃ

madhumeho aṃsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā

vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utuparināmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā

opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapa3samphassā iti vā. Ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Katame paṭicchannaparissayā: kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ

kāmacchandanīvaraṇaṃ vyāpādanīvaraṇaṃ thīnamiddhanīvaraṇaṃ

uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ rāgo doso moho kodho upanāho makkho

paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo,

sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā

sabbākusalābhisaṃkhārā. Ime vuccanti paṭicchannaparissayā'.

Parissayāti - kenaṭṭhena parissayā: parisahantīti parissayā, paribhānāya saṃvattantīti

parissayā, tatrāsayāti parissayā.

Kathaṃ parisahantīti parissayā: te parissayā taṃ puggalaṃ sahanti parisahanti abhibhavanti

ajjhottharanti pariyādiyanti parimaddanti, evaṃ parisahantīti parissayā.

Kathaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā: te parissayā kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya

parihānāya saṃvattanti. Katamesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ: sammāpaṭipadāya

anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya

dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripurakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane

mattaññutāya jāgariyānuyogassa, satisampajaññassa catunnaṃ satipaṭṭhānaṃ

bhāvanānuyogassa, catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanānuyogassa, catunnaṃ

iddhipādānaṃ bhāvanānuyogassa, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvanānuyogassa, pañcannaṃ

balānaṃ bhāvanānuyogassa, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ bhāvanānuyogassa, ariyassa

aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa, imesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ antarāyāya

parihānāya saṃvattanti, evaṃ parihānāya saṃvattantīti parissayā.

Kathaṃ tatrāsayāti parissayā: tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti

attabhāvasannissayā, yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane

vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti, evameva tatthete pāpakā akusalā

dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Sāntevāsiko bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Kathaṃ ca

bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati: idha bhikkhave,

bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā

saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko

vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti, tasmā

'sācariyakoti vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā uppajjanti ye

pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā

akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ

pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno

ghānena gandhaṃ ghāyitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā

tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te

naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti

vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjanti ye pāpakā

akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā

dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā

akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno kāyena

Phoṭṭhabbaṃ phusitvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā

tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te

naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyakoti

vuccati. Punacaparaṃ bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti ye

pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saññojaniyā tyāssa anto vasanti anvāssavanti pāpakā

akusalā dhammāti, tasmā sāntevāsiko vuccati. Te naṃ samudācaranti samudācaranti naṃ

pāpakā akusalā dhammāti, tasmā 'sācariyako'ti vuccati. Evaṃ kho bhikkhave, bhikkhu

sāntevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharatī'ti evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Tayome bhikkhave, antarā malā antarā amittā antarā sapattā antarā vadhakā antarā

paccatthikā. Katame tayo: lobho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto antarā

vadhako antarā paccatthiko. Doso bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā sapatto

antarā vadhako antarā paccatthiko. Moho bhikkhave, antarā malaṃ antarā amitto antarā

sapatto antarā vadhako antarā paccatthiko. Ime kho bhikkhave, tayo antarā malā antarā

amittā antarā sapattā antarā vadhakā antarā paccatthikā.

1. ''Anatthajanano lobho lobho cittappakopano

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

2. Luddho atthaṃ na jānāti luddho dhammaṃ na passati

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti yaṃ lobho sahate naraṃ.

3. Anatthajanano doso doso cittappakopano

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

4. Duṭṭho atthaṃ na jānāti duṭṭho dhammaṃ na passati

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti yaṃ doso sahate naraṃ.

5. Anatthajanano moho moho cittappakopano

Bhayamantarato jātaṃ taṃ jano nāvabujjhati.

6. Mūḷho atthaṃ na jānāti mūḷho dhammaṃ na passati

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti yaṃ moho sahate nara''nti.

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''Tayo kho mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya. Katame tayo: lobho kho mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ

uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho mahārāja, purisassa

dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Moho kho

mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya

aphāsuvihārāya. Ime kho mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti

ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. ''

7. ''Lobho doso ca moho ca purisaṃ pāpacetasaṃ

Hiṃsanti atta sambhūtā tacasāraṃva samphala''nti.

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

8. ''Rāgo ca doso ca ito nidānā

Arati rati lomahaṃso itojā,

Ito samuṭṭhāya manovitakkā

Kumārakā dhaṃkamivossajantī''ti

Evampi tatrāsayāti parissayā.

Parissayānaṃ sahitāti parissaye sahitā ārādhitā ajjhottharitā pariyāditā paṭinissaṭāti

'parissayānaṃ sahitā'.

Abhibhuyya sabbāni parissayānīti: sabbe parissaye abhibhuyya abhibhavitvā ajjhotharitvā

madditvāti 'abhibhuyya sabbāni parissayāni'.

Careyya tenattamano satīmāti so paccekasambuddho tena nepakkena paṇḍitena

paññavantena buddhimantena ñāṇinā vibhāvinā medhāvinā sahāyena saddhiṃ attamano

tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano udaggamano muditamano careyya vihareyya

irīyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti 'careyya tenattamano' satīmāti: so

paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato cirakatampi

cirabhāsitampi saritā anussaritāti 'careyya tenattamano satīmā'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Sace labhetha nipakaṃ sahāyaṃ

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ

Abhibhuyya sabbāni parissayāni

Careyya tenattamano satīmāti''

1. Paññāvanataṃ-va-vi

[BJT Page 536] [\x 536/]

2.

No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ,

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya

Eko care khaggavisāṇakappo,

[PTS Page 061] [\q 61/]

No ce labhetha nipakaṃ sahāyanti no ce nipakaṃ paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ

ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāviṃ sahāyaṃ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti 'no ce

labhetha nipakaṃ sahāyaṃ'.

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīranti: 'saddhiṃ cara'nti ekato caraṃ, sādhuvihārinti

paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṃ dutiyenapi jhānena sādhuvihāriṃ catutthenapi jhānena

sādhuvihāriṃ mettāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ karuṇāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ

muditāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ upekkhāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṃ,

ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ

ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi

sādhuvihāriṃ nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṃ phalasamāpattiyāpi sadhuvihāriṃ.

Dhīranti: paṇḍitaṃ paññavantaṃ buddhimantaṃ ñāṇiṃ vibhāviṃ medhāvinti 'saddhiṃ caraṃ

sādhuvihāri dhīraṃ'.

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāyāti: yathā rājā khattiyo muddhābhisitto vijitasaṅgāmo

nihatapaccāmitto laddhādhippāyo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro raṭṭhaṃ ca janapadaṃ ca

kosaṃ ca koṭṭhāgāraṃ ca pahūtahiraññasuvaṇṇaṃ nagaraṃ ca pariccajitvā kesamassuṃ

ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ

upagantvā eko carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, evaṃ paccekasambuddhopi

sabbaṃ gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ

chinditvā mittāmaccapaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni

acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati

irīyati vatteti1 pāleti yapeti yāpetīti 'rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya eko care

khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''No ce labhetha nipakaṃ sahāyaṃ

Saddhiṃ caraṃ sādhuvihāri dhīraṃ,

Rājāva raṭṭhaṃ vijitaṃ pahāya

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Vattati - pa-va-va-vi

[BJT Page 538] [\x 538/]

3.

Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ

Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā

Ete aladdhā anavajjabhojī

Eko care khaggavisāṇakappo.

Addhā pasaṃsāma sahāyasampadanti 'addhā'ti ekaṃsavacanaṃ nissaṃsayavacanaṃ

nikkaṅkhavacanaṃ advejjhavacanaṃ adveḷhakavacanaṃ niyogavacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ

aviruddhavacanaṃ avatthāpanavacanametaṃ addhāti. Sahāyasampadanti sahāyasampadā

vuccati yo so sahāyo asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena

samādhikkhandhena1 asekkhena paññākkhandhena samannāgato hoti, asekkhena

vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena

samannāgato hoti. Addhā pasaṃsāma sahāyasampadanti sahāyasampadaṃ pasaṃsāma

thomema kittema vaṇṇemāti 'addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ'.

Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyāti: seṭṭhā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā

vimuttiñāṇadassanena, samā sadisā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā

vimuttiñāṇadassanena seṭṭhā vā sahāyā sadisā vā sahāyā sevitabbā bhajitabbā

payurupāsitabbā paripucchitabbā paripañhitabbāti 'seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā'.

Ete aladdhā anavajjabhojīti: atthi puggalo sāvajjabhojī, atthi puggalo anavajjabhojī.

Katamo ca puggalo sāvajjabhojī: idhekacco puggalo kuhanāya lapanāya nemittikatāya

nippesikatāya lābhena lābhaṃ nijigiṃsanatāya2 dārudānena vephadānena pattadānena

pupphadānena phaladānena sinānadānena cuṇṇadānena mattikādānena dantakaṭṭhadānena

mukhodakadānena cāṭukamyatāya3 muggasupyatāya4 pāribhaṭṭhatāya5

piṭṭhimaṃsikatāya6 vatthuvijjāya tiracchānavijjāya aṅgavijjāya nakkhattavijjāya dūtamanena7

pahinagamanena jaṅghapesaniyena vejjakammena piṇḍapatipiṇḍakena dānānuppadānena

adhammena visamena, laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṃ kappeti.

Ayaṃ vuccati puggalo sāvajjabhojī.

1. Samādhikkhandhena samannāgato hoti - mapa

2. Nijigīsanatāya - machasaṃ

3. Pātukamyatāya - syā

4. Muggasūpatāya - syā

5. Pāribhamyatāya - machasaṃ

6. Pīṭhamaddikatāya - machasaṃ

7. Navakammena - machasaṃ

Dutakammena - syā ma

Potthakesu adhikaṃ

[BJT Page 540] [\x 540/]

Katamo ca puggalo anavajjabhojī: idhekacco puggalo na kuhanāya na lapanāya na

nemittakatāya na nippesikatāya na lābhena lābhaṃ nijigiṃsanatāya na dārudānena na

vephadānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na

cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na mukhodakadānena na

cāṭukamyatāya na muggasupyatāya na pāribhaṭṭhatāya na piṭṭhimaṃsikatāya na

vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya na aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtamanena na

pahinagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na piṇḍapatipiṇḍakena na

dānānuppadānena dhammena samena, laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā

jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati puggalo anavajjabhojī.

Ete aladdhā anavajjabhojīti ete anavajjabhojī aladdhā alabhitvā anadhigantvā avinditvā

appaṭilabhitvāti 'ete aladdhā anavajjabhojī eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Addhā pasaṃsāma sahāyasampadaṃ

Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā,

Ete aladdhā anavajjabhojī

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

4.

Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni

Kammāraputtena suniṭṭhitāni,

Saṃghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ

Eko care khaggavisāṇakappo.

Disvā suvaṇṇassa pabhassarānīti 'disvā'ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā

vibhūtaṃ katvā. Suvaṇṇassāti: jātarūpassa, pabhassarānīti: parisuddhāni pariyodātānīti

'disvā suvaṇṇassa pabhassarāni.

Kammāraputtena suniṭṭhitānīti: 'kammāraputto' vuccati suvaṇṇakāro, kammāraputtena

suniṭṭhitānīti: kammāraputtena suniṭṭhitāni sukatāni suparikammakatānīti

kammāraputtena suniṭṭhitāni'.

1. Samenati - syā

[BJT Page 542] [\x 542/]

Saṃghaṭṭayantāni duve ''bhujasminti bhujo vuccati hattho yathā ekasmiṃ hatthe dve

nūpurāni ghaṭṭenti, evameva sattā taṇhāvasena diṭṭhivasena niraye ghaṭṭenti

tiracchānayoniyaṃ ghaṭṭenti pettivisaye ghaṭṭenti manussaloke ghaṭṭenti, devaloke

ghaṭṭenti, gatiyā gatiṃ upapattiyā upapattiṃ paṭisandhiyā paṭisandhiṃ bhavena bhavaṃ

saṃsārena saṃsāraṃ vaṭṭena vaṭṭaṃ ghaṭṭenti ghaṃghaṭṭenti saṃghaṭṭentā caranti viharanti

irīyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti 'saṃghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ eko care

khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni

Kammāraputtena suniṭṭhitāni,

Saṃghaṭṭayantāni duve bhujasmiṃ

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

[PTS Page 062] [\q 62/]

5.

Evaṃ dutiyena sahā mamassa1

Vācābhilāpo abhisajjanā vā,

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Evaṃ dutiyena sahā mamassāti taṇhādutiyo vā hoti, puggaladutiyo vā. Kathaṃ taṇhādutiyo

hoti'. 'Taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā,

dhammataṇhā yassesā taṇhā appahīnā so vuccati taṇhādutiyo

''Taṇhādutiyo puriso dīghamaddhāna saṃsaraṃ,

Itthabhāvaññathābhāvaṃ saṃsāraṃ nātivattatī''ti. *

Evaṃ taṇhādutiyo vā hoti.

Kathaṃ puggaladutiyo hoti: idhekacco na ahetu(2) na kāraṇahetu uddhato avupasannacitto

ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti, tattha bahuṃ

samphappalāpaṃ palapati seyyathīdaṃ: rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ

bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ yānakathaṃ sayanakathaṃ

mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ

janapadakathaṃ itthikathaṃ

1. Saha mama syā - machasaṃ

2. Attahetu - syā

* Catukkaṅguttara - bhaṇḍagāmavagga

Suttanipāta - dvayakānupassanāsutta

[BJT Page 544] [\x 544/]

Purisakathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ

nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ katheti. Evaṃ

puggaladutiyo hotīti 'evaṃ dutiyena sahā mamassa1'.

Vācābhilāpo abhisajjanā vā'ti vācābhilāpo vuccati battiṃsa tiracchānakathā. Seyyathīdaṃ:

rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ

annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ yānakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ

ñātikathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ

purisakathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ

nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ. Abhisajjanā vāti dve

sajjanā: taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca. Katamo taṇhāsajjanā: yāvatā taṇhāsaṅkhātena

sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama

etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā

pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ

suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca

kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatāṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ

taṇhāsajjanā.

Katamo diṭṭhisajjanā: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhisajjanāti 'vācābhilāpo abhisajjanā vā'.

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamānoti 'bhaya'nti jātibhayaṃ jarābhayaṃ vyādhibhayaṃ

maraṇabhayaṃ rājabhayaṃ corabhayaṃ aggibhayaṃ udakabhayaṃ attānuvādabhayaṃ

parānuvādabhayaṃ daṇḍabhayaṃ duggatibhayaṃ ūmibhayaṃ kumbhīlabhayaṃ

āvaṭṭabhayaṃ susukābhayaṃ2 ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ

madanabhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso ubbego utrāso. Etaṃ bhayaṃ

āyatiṃ pekkhamānoti etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno

nijjhāyamāno upaparikkhamānoti 'etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno eko care

khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Evaṃ dutiyena sahā mamassa

Vācābhilāpo abhisajjanā vā,

Etaṃ bhayaṃ āyatiṃ pekkhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

6.

Kāmā hi3 citrā madhurā manoramā

Virūparūpena mathenti cittaṃ,

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā

Eko care khaggavisāṇakappo.

Kāmā hi citrā madhurā manoramāti 'kāmāti' uddānato

Dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Citrāti4 nānāvaṇṇā rūpā nānāvaṇṇā saddā nānā vaṇṇā gandhā nānā vaṇṇā rasā nānā

vaṇṇā phoṭṭhabbā. Iṭṭhā 'kantā manāpā piyarūpā kāmupasaṃhitā rajanīyā.

1. Saha mamassa - machasaṃ

2. Susumārabhayaṃ - machasaṃ

3. Kāmā vicitrāti - va, vi,

4. Vicitrāti - va, vi, ka

[BJT Page 546] [\x 546/]

Madhurāti: vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: ''pañcime bhikkhave kāmaguṇā. Katame pañca:

cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmupasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā

saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmupasaṃhitā rajanīyā, ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā

kantā manāpā piyarūpā kāmupasaṃhitā rajanīyā, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā

piyarūpā kāmupasaṃhitā rajanīyā, kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā

kāmupasaṃhitā, rajanīyā. Ime kho bhikkhave pañcakāmaguṇā. Yaṃ kho bhikkhave ime

pañcakāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ

mīlhasukhaṃ1 puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ, 2 na sevitabbaṃ na bhāvetabbaṃ na

bahulīkātabbaṃ, bhāyitabbaṃ etassa sukhassāti vadāmī''ti kāmā hi citrā madhurā.

Manoramāti 'mano'ti 'yaṃ cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ

manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu, mano ramenti thomenti

tosenti pahāsentī'ti 'kāmā hi citrā madhurā manoramā'.

Virūparūpena mathenti cittanti: nānāvaṇṇehi rūpehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsenti nānā

vaṇṇehi saddehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsenti nānā vaṇṇehi gandhehi cittaṃ mathenti

tosenti pahāsenti nānā vaṇṇehi rasehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsenti nānā vaṇṇehi

phoṭṭhabbehi cittaṃ mathenti tosenti pahāsentī'ti ''virūparūpena mathenti cittaṃ''.

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvāti: - vuttaṃ hetaṃ bhagavatā: 'ko ca bhikkhave kāmānaṃ

ādīnavo: idha bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti: yadi muddāya

yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena3 yadi

issatthena yadi rājaporisena yadi sippaññatarena sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato

ḍaṃsamakasavātātapasiriṃsapasamphassehi rissamāno4 khuppipāsāya mīyamāno5 ayaṃ

bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ

kāmādhikaraṇaṃ nāmānameva hetu.

Tassa ce bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā

nābhinipphajjanti socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati moghaṃ

vata me uṭṭhānaṃ6 aphalo vata me vāyāmo ti. Ayampi bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo

sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

1. Pīḷasukhaṃ - va, vi, ka

2. Anunayasukhaṃ - va, vi, ka

3. Yadigorakkhanena - va, vi

4. Sama passamāno - ma, va, vi

5. Viḷiyamāno - va, vi,

6. Upaṭṭhānaṃ - va, vi

[BJT Page 548] [\x 548/]

Tassa ce bhikkhave, kulaputtassa evaṃ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā

abhinipphajjanti so tesaṃ bhogānaṃ ārakkhādhikaraṇaṃ dukkhaṃ domanassaṃ

paṭisaṃvedeti, kinti me bhoge1 neva rājāno hareyyuṃ na corā hareyyuṃ na aggi ḍaheyya na

udakaṃ vaheyya na appiyā dāyādā hareyyunti. Tassa evaṃ ārakkhayato gopayato te bhoge

rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṃ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti.

So socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati yampi me ahosi tampi no

natthī'ti. Ayampi bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu

kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

Puna ca paraṃ bhikkhave kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu

rājānopi rājūhi vivadanti khattiyā'pi khattiyehi vivadanti brāhmaṇā'pi brāhmaṇehi vivadanti

gahapatī'pi gahapatīhi vivadanti mātā'pi puttena vivadati putto'pi mātarā vivadati pitā'pi

puttena vivadati putto'pi pitarā vivadati bhātā'pi bhāginiyā vivadati bhaginī'pi bhātarā

vivadati sahāyo'pi sahāyena vivadati, te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṃ

pāṇīhi'pi upakkamanti leḍḍuhi'pi upakkamanti daṇḍehi'pi upakkamanti satthehi'pi

upakkamanti, te tattha maraṇampi nigacchanti2 maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi

bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ

kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

Puna ca paraṃ bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu

asivammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā ubhato byaḷhaṃ3 saṃgāmaṃ pakkhandanti

usūsupi khippamānāsu4 sattisupi khippamānāsu asīsupi vijjotantesu5. Te tattha usuhi'pi

vijjhanti, sattīhi'pi vijjhanti, asinā'pi sīsaṃ chindanti. Te tattha maraṇampi nigacchanti,

maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko

dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

1. Bhogā - pa, va, vi

2. Gacchanti - pa ma va vi

3. Virulhaṃ - va vi

4. Khipamānesu - pa va vi

5. Vijjotalannesu - machasaṃ. Va. Vi.

[BJT Page 550] [\x 550/]

Puna ca paraṃ bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu

asivammaṃ gahetvā dhanukalāpaṃ sannayhitvā addāvalepanā1 upakāriyo pakkhandanti

usūsupi khippamānesu sattisupi khippamānāsu asīsupi vijjotalannesu2. Te tattha usuhipi

vijjhanti sattīhipi vijjhanti. Pakkaṭṭhiyāpi3 osiñcanti abhivaggenapi4 omaddanti asināpi

sīsaṃ chindanti, te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṃ. Ayampi

bhikkhave kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ

kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

Puna ca paraṃ bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu,

sandhimpi chindanti nillopampi haranti ekāgārikampi5 karonti, paripanthepi tiṭṭhanti,

paradārampi gacchanti. Tamenarājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti6 kasāhipi

tālenti vettehipi7 tālenti addhadaṇḍukehipi tālenti addhadaṇḍukehipi tālenti hatthampi

chindanti -pe------------------ asināpi sīsaṃ chindanti, te tattha maraṇampi nigacchanti

maraṇamattampi dukkhaṃ ayampi bhikkhave, kāmānaṃ ādīnavo sandiṭṭhiko

dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu.

Puna ca paraṃ bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu

kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti. Te kāyena

duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā

parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Ayampi bhikkhave kāmānaṃ

ādīnavo samparāyiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ

kāmānameva hetu. ''[A]

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvāti kāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā, passitvā tulayitvā tīrayitvā

vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvāti 'ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā eko care khaggavisāṇakappo'

Tenāha so paccekasambuddho:

''Kāmā hi citrā madhurā manoramā

Virūparūpena mathenti cittaṃ,

Ādīnavaṃ kāmaguṇesu disvā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Addhāvalopanā - syā

2. Vijjotattesu - sa.

3. Chakanakāyapi - a bra

Chakkāṭiyāpi - ma va vi ka

5. Ekātārampi - pana.

[A.] Majjhimanikāya - mahādukkhakkhandhasutta

6. Karonti - pa ma

7. Vattehipi - abu.

4. Abhivaggenapi - a bu pa.

Aggivaggenapi - va vi ka.

[BJT Page 552] [\x 552/]

7.

Īti ca gaṇḍo ca upaddavo ca

Rogo ca sallaṃ ca bhayaṃ ca metaṃ,

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā

Eko care khaggavisāṇakappo.

Īti ca gaḍḍo ca upaddavo ca rogo ca sallaṃ ca bhayaṃ ca metanti vuttaṃ hetaṃ bhagavatā:

''bhayanti bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ, dukkhanti bhikkhave, kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, rogoti bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ, gaṇḍoti bhikkhave,

kāmānametaṃ adhivacanaṃ sallanti bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ, (saṅgoti)

bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ, paṅkoti bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ,

gabbhoti bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ, kasmā ca bhikkhave, bhayanti

kāmānametaṃ adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, dukkhanti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, rogoti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, gaṇḍoti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, sallanti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, saṅgoti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, paṅkoti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca bhikkhave, gabbhoti kāmānametaṃ

adhivacanaṃ, yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ bhikkhave chandarāgavinibaddho

diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā

bhayanti kāmānametaṃ adhivacana''nti.

1. ''Bhayaṃ dukkhaṃ rogo ca gaṇḍo sallaṃ ca saṅgo ca

Paṅko ca gabbho ubhayaṃ,

2. Ete kāmā, pavuccanti yattha satto puthujjano

Otiṇṇo sātarūpena puna gabbhāya gacchati. '

3. Yato ca bhikkhu ātāpī sampajaññaṃ na riccati,

So imaṃ palipaṃ' duggaṃ atikamma tathāvidho

Pajaṃ jātijarūpetaṃ phandamānaṃ avekkhatī ti.

Īti ca gaṇḍo ca upaddavo ca rogo ca sallaṃ ca bhayaṃ ca metaṃ etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu

disvāti: etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti 'etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Īti ca gaṇḍo ca upaddavo ca

Rogo ca sallaṃ ca bhayaṃ ca metaṃ,

Etaṃ bhayaṃ kāmaguṇesu disvā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti

[BJT Page 554] [\x 554/]

8.

Sītaṃ ca uṇhaṃ ca khudaṃ pipāsaṃ

Vātātape4' ḍaṃsasiriṃsape ca, '1

Sabbāni petāni abhisambhavitvā

Eko care khaggavisāṇakappo.

Sītaṃ uṇhaṃ ca khudaṃ pipāsanti: 'sīta'nti dvīhi kāraṇehi sītaṃ hoti:

abbhantaradhātukopavasena vā sītaṃ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṃ vā hoti. Uṇhanti

dvīhi kāreṇehi uṇhaṃ hoti: abbhantaradhātukopavasena vā uṇhaṃ hoti, bahiddhā

utuvasena vā uṇhaṃ hoti, khudā vuccati2 chātako, pipāsā vuccati udakapipāsāti. 'Sītaṃ ca

uṇhaṃ ca khudaṃ pipāsaṃ. '

Vātātape ḍaṃsasiriṃsape cāti 'vātā'ti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā

vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā kāḷavātā3'

verambavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā4 vidhupanavātā. Ātapo vuccati

suriyasantāpo. Ḍaṃsā vuccanti piṅgalamakkhikā. Siriṃsapā vuccanti ahīti 'vātāpe

ḍaṃsasiriṃsape ca. '

Sabbāni petāni abhisambhavitvāti, abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti

sabbāni petāni abhisambhavitvā eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Sītaṃ ca uṇhaṃ ca khudaṃ pipāsaṃ

Vātāpe ḍaṃsasiriṃsape va,

Sabbāni petāni abhisambhavitvā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Śarīsape ca - machasaṃ

2. Buddu vuccanti - va, vi, syā

3. Kālavātā ma, cha, saṃ, natthi

4. Kāḷavaṭṭhavātā - va, vi, ka

[BJT Page 556] [\x 556/]

9.

Nāgova yūthāni vivajjayitvā

Sañjātakhandho padumī (uḷāro),

Yathābhirantaṃ viharaṃ1 araññe

Eko care khaggavisāṇakappo.

Nāgova yūthāni vivajjayitvāti 'nāgo' vuccati hatthināgo, paccekasambuddhopi nāgo,

kiṃkāraṇā paccekasambuddho nāgo: āguṃ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na

āgacchatīti nāgo, kathaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo: 'āgu' vuccati pāpakā

akusalā dhammā saṃkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā.

1. ''Āguṃ na karoti kiñcaloke (sabhiyā'ti bhagavā)

Sabbasaṃyoge2 visajja bandhanāni,

Sabbattha na sajjatī vimutto

Nāgo tādī pavuccate tathattā''.

Evaṃ so paccekasambuddho āguṃ na karotīti nāgo.

Kathaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo: so paccekasambuddho na chandāgatiṃ

gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchati, na

rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena

gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena

gacchati, na anusayavasena gacchati na vaggehi dhammehi3 yāyati nīyati vuyhati

saṃharīyati. Evaṃ so paccekasambuddho na gacchatīti nāgo.

Kathaṃ so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo: sotāpattimaggena se kilesā pahīnā, te

kilese na puneti, na pacceti, na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena se kilesā pahīnā, te

kilese na puneti, na pacceti, na paccāgacchati, anāgāmimaggena se kilesā pahīnā, te kilese

na puneti, na pacceti, na paccāgacchati, arahattamaggena se kilesā pahīnā, te kilese na

puneti, na pacceti, na paccāgacchati, evaṃ so paccekasambuddho na āgacchatīti nāgo.

1. Vihare - ma cha sa.

2. Saṃgogaṃ - va vi

3. Navaggehi kammehi - va viva

Navaggehi kappesaṃ - machasaṃ

[BJT Page 558] [\x 558/]

Nāgova yūthāni vivajjayitvāti: yathā so hatthināgo yūthāni vivajjayitvā parivajjetvā

abhinivajjetvā eko araññe vanamajjhogāhetvā1 carati irīyati pāleti yapeti yāpeti.

Paccekasambuddhopi gaṇaṃ vivajjetvā parivajjetvā abhinivajjetvā eko araññe vanapatthāni

pantāni senāsanāni paṭisevati, appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni

manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko

seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko

caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti 'yāpetīti nāgova yūthāni

parivajjayitvā. '

Sañjātakhandho padumī uḷāroti: yathā so hatthināgo sañjātakhandho sattaratano vā hoti

aṭṭharatano vā. Paccekasambuddhopi sañjātakhandho asekkhena sīlakkhandhena asekkhena

samādhikkhandhena asekkhena paññākkhandhena asekkhena vimuttikkhandhena asekkhena

vimuttiñāṇadassanakkhandhena. Yathā so hatthināgo padumī. Paccekasambuddhopi

sattabhi bojjhaṅgapupphehi padumī. Satisambojjhaṅgapupphena

dhammavicayasambojjhaṅgapupphena viriyasambojjhaṅgapupphena

pītisambojjhaṅgapupphena passaddhisambojjhaṅgapupphena

samādhisambojjhaṅgapupphena upekkhāsambojjhaṅgapupphena yathā so hatthināgo (uḷāro)

thāmena balena javena sūrena paccekasambuddhopi uḷāro sīlena samādhinā paññāya

vimuttiyā vimuttiñāṇadassanoti - sañjātakhandho padumī uḷāro.

Yathābhirantaṃ viharaṃ2 araññeti: yathā so hatthināgo yathābhirantaṃ araññe viharati,

paccekasambuddhopi yathābhirantaṃ araññe viharati, paṭhamenapi jhānena yathābhirantaṃ

araññe viharati, dutiyenapi jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati, tatiyenapi jhānena

yathābhirantaṃ araññe viharati, catutthenapi jhānena yathābhirantaṃ araññe viharati,

mettāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati, karuṇāyapi cetovimuttiyā

yathābhirantaṃ araññe viharati, muditāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati,

upekkhāyapi cetovimuttiyā yathābhirantaṃ araññe viharati, ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi

yathābhirantaṃ araññe viharati, viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe

viharati, ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharati,

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharati,

nirodhasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ araññe viharati, phalasamāpattiyāpi yathābhirantaṃ

araññe viharatīti 'yathābhirantaṃ viharaṃ araññe eko care khaggavisāṇakappo'.

1. Arañña vanamajjhogātetvā - va vi

2. Vihare - machasaṃ

[BJT Page 560] [\x 560/]

Tenāha so sambuddho:

''Nāgova yūthāni vivajjayitvā

Sañjātakhandho padumī (uḷāro),

Yathābhirantaṃ viharaṃ araññe

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

10

Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa

Yaṃ phassaye1 sāmayikaṃ2 vimuttiṃ,

Ādiccabandhussa vaco nisamma

Eko care khaggavisāṇakappo.

Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa yaṃ phassaye (sāmayikaṃ) vimuttinti: vuttaṃ hetaṃ bhagavatā.

''So vatānanda bhikkhu saṃgaṇikārāmo saṃgaṇikārato3 saṃgaṇikārāmataṃ anuyutto,

gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito4 gaṇārāmataṃ anuyutto yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ

pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhasukhaṃ, tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati

akicchalābhī akasiralābhīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati so ca kho so ānanda, bhikkhu eko gaṇasmā

vūpakaṭṭho viharati, tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ: yaṃ taṃ nekkhammasukhaṃ

pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhasukhaṃ, tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati

akicchalābhī akasiralābhīti ṭhānametaṃ vijjati. So vatānanda bhikkhu saṅgaṇikārāmo

saṅgaṇikarato saṃgaṇikārāmataṃ anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito

gaṇārāmataṃ anuyutto sāmayikaṃ vā5 santaṃ ceto vimutti6. Upasampajja viharissati

asāmayikaṃ vā akuppanti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo ca kho so ānanda bhikkhu eko gaṇasmā

vūpakaṭṭho viharati, tassetaṃ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ sāmayikaṃ vā santaṃ cetovimuttiṃ

upasampajja viharissati, asāmayikaṃ vā akuppanti ṭhānametaṃ vijjatī''ti[a] aṭṭhānaṃ

saṃgaṇikāratassa yaṃ phassaye sāmayikaṃ vimuttiṃ.

Ādiccabandhussa vaco nisammāti 'ādicco' vuccati suriyo so gotamo gottena

paccekasambuddhopi gotamo gottena so paccekasambuddho suriyassa gottañātako

gottabandhu, tasmā paccekasambuddho ādiccabandhu. Ādiccabandhussa vaco nisammāti

ādiccabandhussa vacanaṃ byappathaṃ desanaṃ anusiṭṭhaṃ7 sutvā suṇitvā uggahetvā

upadhārayitvā upalakkhayitvāti 'ādiccabandhussa vaco nisamma eko care

khaggavisāṇakappo, .

Tenāha so paccekasambuddho:

''Aṭṭhānataṃ saṅgaṇikāratassa

Yaṃ phassaye saṅgaṇikāratassa

Ādiccabandhussa vaco nisamma

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

Dutiyo vaggo.

1. Phussaye - syā

2. Samāyikaṃ - va vi

3. Saṃgaṇikarato - machasaṃ

4. Gaṇi samudito - va vi

5. Sāmāyikaṃ - machasaṃ

6. Yantaṃ cetovimuttiṃ - va vi ka

7. Anusiṭṭhaṃ - machasaṃ

[A.] Majjhimanikāya - mahāsuññatasutta

[BJT Page 562] [\x 562/]

1.

Diṭṭhīvisūkāni upātivatto

Patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo,

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo

Eko care khaggavisāṇakappo.

Diṭṭhīvisūkāni upātivattoti 'diṭṭhivisūkāni' vuccanti vīsativatthūkā sakkāyadiṭṭhi. ''Idha

assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido, ariyadhamme avinīto,

sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ

attato samanupassati rūpavantaṃ vā attānaṃ attani vā rūpaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ

attato samanupassati vedanāvantaṃ vā attānaṃ attani vā vedanaṃ vedanasmiṃ vā attānaṃ,

saññaṃ attato samanupassati saññāvantaṃ vā attānaṃ attani vā saññaṃ saññasmiṃ vā

attānaṃ, saṅkhāre attato samanupassati saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ attani vā saṅkhāraṃ

saṅkhārasmiṃ vā attānaṃ, viññāṇaṃ attato samanupassati viññāṇavantaṃ vā attānaṃ attani

vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho1

abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho3

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ2 yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni imāni diṭṭhivisūkāni'' diṭṭhīvisūkāni upātivattoti diṭṭhivisūkāni

upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti 'diṭṭhīvisūkāni upātivatto'.

Patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggoti 'niyāmā' vuccanti cattāro maggā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

Seyyathīdaṃ: sammādiṭṭhi sammāsaṃkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo

sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Catūhi ariyamaggehi samannāgato niyāmaṃ patto

sampatto adhigato phassito sacchikatoti 'patto niyāmaṃ'. Paṭiladdhamaggoti laddhamaggo

(paṭiladdhamaggo) adhigatamaggo phassitamaggo sacchikatamaggoti 'patto niyāmaṃ

paṭiladdhamaggo'.

1. Paṭiggāho - machasaṃ

2. Ayāthāvakasmiṃ - machasaṃ

3. Vipariyāsaggāho - machasaṃ

[BJT Page 564] [\x 564/]

'Sabbe saṅkhārā aniccā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, 'sabbe dhammā anattā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ

nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ''avijjāpaccayā saṅkhārā''ti ñāṇaṃ uppannaṃ

samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti ñāṇaṃ

uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, nāmarūpapaccayā

salāyatananti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ,

saḷāyatanapaccayā phasso'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, phassapaccayā vedanā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, vedanāpaccayā taṇhā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ

nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ uppannaṃ

samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, bhavapaccayā jātī'ti ñāṇaṃ uppannaṃ

samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ

uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, avijjānirodhā

saṅkhāranirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ,

saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ

samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, saḷāyatananirodhā phassanirodho'ti

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, phassanirodhā

vedanānirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ,

vedanānirodhā taṇhānirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, taṇhānirodhā upādānanirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, upādānanirodhā bhavanirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ

nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, bhavanirodhā jātinirodho'ti ñāṇaṃ uppannaṃ

samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti ñāṇaṃ

uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, idaṃ dukkhanti ñāṇaṃ

uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ayaṃ dukkhasamudayoti

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ayaṃ dukkhanirodhoti

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, ime āsavā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, ayaṃ āsavanirodhoti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ

pātubhūtaṃ, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ime dhammā abhiññeyyāti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ

nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ime dhammā pariññeyyāti ñāṇaṃ uppannaṃ

samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ime dhammā pahātabbāti ñāṇaṃ

uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ime dhammā bhāvetabbāti

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, ime dhammā

sacchikātabbāti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ,

channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, pañcannaṃ

upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, catunnaṃ

mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca ñāṇaṃ

uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ abhinibbattaṃ pātubhūtaṃ, 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhamma'nti ñāṇaṃ uppannaṃ samuppannaṃ nibbattaṃ

abhinibbattaṃ pātubhūtanti 'uppannañāṇomhi', 'anaññaneyyoti: so paccekasambuddho na

paraneyyo, na parappattiyo, na parappaccayo na parapaṭibaddhagū'1 yathābhūtaṃ janāti!

Passati asammūḷho sampajāno2 panissato 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti paraneyyo na

parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato 'sabbe dhammā anattā'ti

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato ''avijjāpaccayā saṅkhārā''ti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato

''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato viññāṇapaccayā nāmarūpanti

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato nāmarūpapaccayā salāyatananti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato

saḷāyatanapaccayā phasso'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ

jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato phassapaccayā vedanā'ti paraneyyo na

parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato vedanāpaccayā taṇhā'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato taṇhāpaccayā upādānanti

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato bhavapaccayā jātī'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato jātipaccayā jarāmaraṇanti

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato

saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato viññāṇanirodhā

nāmarūpanirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti

passati asammūḷho sampajāno patissato

[BJT Page 564] [\x 564/]

Nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato saḷāyatananirodhā

phassanirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti

passati asammūḷho sampajāno patissato phassanirodhā vedanānirodho'ti paraneyyo na

parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato vedanānirodhā taṇhānirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato taṇhānirodhā upādānanirodho'ti

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato upādānanirodhā bhavanirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato bhavanirodhā

jātinirodho'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati

asammūḷho sampajāno patissato jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti paraneyyo na

parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato

Idaṃ dukkhanti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati

asammūḷho sampajāno patissato ayaṃ dukkhasamudayoti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato ayaṃ

dukkhanirodhoti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti

passati asammūḷho sampajāno patissato ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti paraneyyo

na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato

Ime āsavā'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati

asammūḷho sampajāno patissato ayaṃ āsavanirodhoti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato ayaṃ

āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato

Ime dhammā abhiññeyyāti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ

jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato ime dhammā pariññeyyāti paraneyyo na

parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato ime dhammā pahātabbāti paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū'

yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato ime dhammā bhāvetabbāti

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato ime dhammā sacchikātabbāti paraneyyo na parappattiyo na

parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno patissato

Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati

asammūḷho sampajāno patissato

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca

Paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato

Catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

paraneyyo na parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho

sampajāno patissato 'yaṃ kiñci samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhamma'nti paraneyyo na

parappattiyo na parapaṭibaddhagū' yathābhūtaṃ jānāti passati asammūḷho sampajāno

patissato 'uppannañāṇomhi anaññaneyyo, eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Diṭṭhīvisūkāni upātivatto

Patto niyāmaṃ paṭiladdhamaggo,

Uppannañāṇomhi anaññaneyyo

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

2.

Nillolupo4 nikkuho nippīpāso

Nimmakkho niddhantakasāvamoho, 5

Nirāsaso sabbaloke bhavitvā

Eko care khaggavisāṇakappo.

Nillolupo nikkuho nippipāsoti 'loluppaṃ' vuccati taṇhā. ''Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho

nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā

māyā janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Sā loluppā taṇhā paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāva katā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā paccekasambuddho

nillolupo4. Nikkuhoti: tīṇi kuhanavatthūni: paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ6 kuhanavatthu,

iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

1. Paṭibandhaga - va vi

2. Taṃ jānāti - va vi

3. Paṭipassato - va vi machasaṃ

4. Nilloluppo - va. Vi

5. Kāsāmoho - machasaṃ, va, vi, ka

6. Paccayapaṭisevanasaṃkhātaṃ - machasaṃ

[BJT Page 566] [\x 566/]

Katamaṃ paccayapaṭisedhanasaṃkhātaṃ1 kuhanavatthu: ''idha gahapatikā bhikkhuṃ

nimantenti: cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi so pāpiccho

icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ

bhīyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti, piṇḍapātaṃ paccakkhāti, senāsanaṃ

paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti, so evamāha: kiṃ samaṇassa

mahagghena cīvarena etaṃ sāruppaṃ: yaṃ samaṇo susānā vā saṅkhārakūṭā vā pāpanikā vā

nattakāni uccinitvā saṃghāṭikaṃ katvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena:

etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo uñjācariyāya piṇḍiyālopena jīvikaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa

mahagghena senāsanena, etaṃ sāruppaṃ: yaṃ samaṇo rukkhamūliko vā assa sosāniko vā

abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena etaṃ

sāruppaṃ yaṃ samaṇo putimuttena vā haritakīkhaṇḍena vā osadhaṃ kareyyāti tadupādāya

lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati,

lūkhaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati. Tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti:

'ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhaviriyo dhutavādo'ti bhīyo

bhīyo nimantenti2 cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So

evamāha: tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati saddhāya

sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākaṃ cevāyaṃ saddhā

atthi deyyadhammo ca saṃvijjati ahaṃ ca paṭiggāhako. Sacehaṃ3 na paṭiggahessāmi evaṃ

tumhe puññena paribāhirā bhavissatha, na mayhaṃ iminā attho tumhākaṃyeva4

anukampāya paṭigaṇhāmīti, tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭigaṇhāti bahumpi

piṇḍapātaṃ paṭigaṇhāti bahumpi senāsanaṃ paṭigaṇhāti bahumpi

gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭigaṇhāti, yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā

kuhāyanaṃ kuhitatattaṃ, idaṃ paccayapaṭisedhanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

1. Paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ - machasaṃ

2. Siyenimattanti - pa va vi

3. Sace ahaṃ - ma va ci ka

4. Tumhaññeva - ma va vi ka

[BJT Page 568] [\x 568/]

Katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu: idhekacco pāpiccho icchāpakato

sambhāvanādhippāyo, evaṃ maṃ jano sambhāvissatīti gamanaṃ saṇṭhapeti ṭhānaṃ

saṇṭhapeti nisajjaṃ saṇṭhapeti sayanaṃ saṇṭhapeti paṇidhāya gacchati, paṇidhāya tiṭṭhati,

paṇidhāya nisīdati, paṇidhāya seyyaṃ kappeti, samāhito viya gacchati, samāhito viya

tiṭṭhati, samāhito viya nisīdati, samāhito viya seyyaṃ kappeti āpāthakajjhāyi ca hoti2 yā

evarūpā iriyāpathassa aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā

kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu.

Katamaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu: idhekacco pāpiccho icchāpakato

sambhāvanādhippāyo evaṃ maṃ jano sambhāvessatīti ariyadhammasannissitaṃ vācaṃ

bhāsati. Yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti, so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati, yo evarūpaṃ pattaṃ

dhāreti, lohathālakaṃ dhāreti, dhammakarakaṃ3 dhāreti, parissāvanaṃ dhāreti, kuñcikaṃ

dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, kāyabandhanaṃ dhāreti, āyogaṃ dhāreti4, so samaṇo

mahesakkhoti bhaṇati. Yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkhoti, bhaṇati, yassa

evarūpo ācariyo, evarūpā samānupajjhāyakā samānācariyakā mittā sandiṭṭhā samabhattā

sahāyā, so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati. Yo evarūpe vihāre vasati, aḍḍhayogo vasati -

pāsāde vasati - hammiye vasati - guhāyaṃ vasati - leṇe - vasati - kuṭiyā vasati - kūṭāgāre

vasati, aṭṭe vasati, māḷe vasati uddaṇḍe vasati, upaṭṭhānasālāyaṃ vasati, maṇḍape vasati.

Rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkhoti bhaṇati, athavā korañjikakorañjiko

bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako lapakalapako mukhasaṃbhāvito ayaṃ samaṇo imāsaṃ

evarūpānaṃ santānaṃ vihārasamāpattīnaṃ labhīti. Tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ

paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaññuttaṃ kathaṃ katheti. Yā evarūpā bhākuṭikā

bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ sāmantajappanasaṃkhātaṃ kuhanavatthu.

Tassa paccekasambuddhassa imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni

vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tasmā so

paccekasambuddho nikkuho,

1. Samāhitoviya sayati - pana

2. Āpāthakajjhāyī ca hoti - katthaci

3. Dhammakaraṇaṃ - machasaṃ

4. Āyogabandhanaṃ dhāreti - syā

[BJT Page 570] [\x 570/]

Nippipāsoti. 'Pipāsā' vuccati taṇhā, ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo

cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā

sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi

bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ,

rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā

pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā

sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā,

kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā

saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho

upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ

latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. ''[A] sā pipāsā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā1 āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā so paccekasambuddhā

nippipāsoti 'nillolupo2 nikkuho nippipāso. '

Nimmakkho niddhantakasāvamohoti 'makkho'ti 'yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ

niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ: rāgo kasāvo, doso kasāvo, moho kasāvo, kodho kasāvo,

upanāho kasāvo, makkho kasāvo, paḷāso kasāvo, issā kasāvo, macchariyaṃ kasāvo, māyā

kasāvo, sāṭheyyaṃ kasāvo, thambho kasāvo, sārambho kasāvo, māno kasāvo, atimāno

kasāvo, mado kasāvo, pamādo kasāvo, sabbe kilesā kasāvā, sabbe duccaritā kasāvā, sabbe

darathā kasāvā, sabbe pariḷāhā kasāvā, sabbe santāpā kasāvā, sabbākusalābhisaṃkhārā

kasāvā. Mohoti: dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ,

dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ pubbante aññāṇaṃ aparante aññāṇaṃ,

pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ

evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho appaṭivedho asaṃgāhanā

apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ

asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjālaṅgi moho akusalamūlaṃ. Tassa

paccekasambuddhassa makkho ca moho ca vantā saṃvantā niddhantā pahīnā samucchinnā

vūpasannā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti ''so paccekasambuddho

'nimmakkho niddhantakasāvamoho'

Nirāsaso sabbaloke bhavitvāti ''āsā'' vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Sabbaloketi: sabbaapāyaloke sabbamanussaloke sabbaāyatanaloke.

Nirāsaso sabbaloke bhavitvāti sabbaloke nirāsaso bhavitva. Nittaṇho bhavitvā, nippipāso

bhavitvāti 'nirāsaso sabbaloke bhavitvā eko care khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Nillolupo nikkuho nippīpāso

Nimmakkho niddhantakasāvamoho,

Nirāsaso sabbaloke bhavitvā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Anabhāvaṃ gatā - ca vi machasaṃ

2. Nilloluppo - va vi

[A.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa

[BJT Page 572] [\x 572/]

3.

Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha

Anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ,

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo.

Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayethāti: 'pāpasahāyo' vuccati ''yo so sahāyo dasavatthukāya

micchādiṭṭhiyā samannāgato'. Natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi

sukaṭadukkaṭānaṃ. 1 Kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paroloko, natthi

mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā

sammāpaṭipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī''ti

ayaṃ pāpasahāyo. Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayethāti: pāpaṃ sahāyaṃ vajjeyya parivajjeyyā'ti

'pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha'.

Anatthadassiṃ visame niviṭṭhanti: 'anatthadassī, vuccati yo so sahāyo dasavatthukāya

micchādiṭṭhiyā samannāgato'. Natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi

sukaṭadukkaṭānaṃ. 1 Kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paroloko, natthi

mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā

sammāpaṭipannā ye imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī'ti.

Visame niviṭṭhanti: visame kāyakamme niviṭṭhaṃ, visame vacīkamme niviṭṭhaṃ, visame

manokamme niviṭṭhaṃ, visame pāṇātipāte niviṭṭhaṃ, visame adinnādāne niviṭṭhaṃ, visame

kāmesu micchācāre niviṭṭhaṃ, visame musāvāde niviṭṭhaṃ, visamāya pisunāya vācāya

niviṭṭhaṃ, visamāya pharusāya vācāya niviṭṭhaṃ, visame vyāpāde niviṭṭhaṃ, visamāya

micchādiṭṭhiyā niviṭṭhaṃ, visamesu saṅkhāresu niviṭṭhaṃ, visamesu pañcasu kāmaguṇesu

niviṭṭhaṃ, visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhaṃ viniviṭṭhaṃ, sattaṃ allīnaṃ upagataṃ

ajjhositaṃ adhimuttanti 'anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ'.

1. Sukatadukkatānaṃ - machasaṃ

[BJT Page 574] [\x 574/]

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattanti - 'yopi kāme esati gavesati pariyesati taccarito tabbahulo

taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo sopi kāme pasuto'.

'Yopi taṇhāvasena rūpe pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono

tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena sadde

pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto

tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena gandhe pariyesati taccarito tabbahulo

taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'.

'Yopi taṇhāvasena rase pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono

tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena

phoṭṭhabbe pariyesati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro

tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'1. 'Yopi taṇhāvasena rūpe paṭilabhati

taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo,

sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena sadde paṭilabhati taccarito tabbahulo taggaruko

tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi

taṇhāvasena gandhe paṭilabhati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono

tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena rase

paṭilabhati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto

tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena phoṭṭhabbe paṭilabhati taccarito

tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi

kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena rūpe paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno

tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena

sadde paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro

tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena gandhe paribhuñjati

taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo,

sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena rase paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko

tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi

taṇhāvasena phoṭṭhabbe paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono

tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'.

Yathā kalahakārako kalahapasuto, kammakārako kammapasuto, gocare caranto

gocarapasuto, jhāyī jhānapasuto, evameva yo kāme esati gavesati pariyesati taccarito

tabbahulo taggaruko tantinno tappono tappabhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi

kāmapasuto. 'Yopi taṇhāvasena rūpe paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno

tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena

sadde paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro

tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena gandhe paribhuñjati

taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo,

sopi kāme pasuto'. 'Yopi taṇhāvasena rase paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko

tanninno tappono tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo, sopi kāme pasuto'. 'Yopi

taṇhāvasena phoṭṭhabbe paribhuñjati taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappono

tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo sopi kāme pasuto. Pamattanti: pamādo vattabbo:

kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa

vossaggo2 vossaggānuppadānaṃ3 kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asakkaccakiriyatā

asātaccakiriyatā anavaṭṭhitakiriyātā4 olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā

anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṃ (anadhiṭṭhānaṃ) (ananuyogo) pamādo. 'Yo evarūpo

pamādo pamajjanā pamajjitattaṃ, ayaṃ vuccanti pamādo. Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattanti:

pasutaṃ na seveyya pamattaṃ ca sayaṃ na seveyya, sāmaṃ na seveyya, na niseveyya, na

saṃseveyya na paṭisaṃseveyya na (ācareyya) na samācareyya na samādāya vatteyyāti 'sayaṃ

na seve pasutaṃ pamattaṃ eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Pāpaṃ sahāyaṃ parivajjayetha

Anatthadassiṃ visame niviṭṭhaṃ,

Sayaṃ na seve pasutaṃ pamattaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Kāmappasuto - machasaṃ

2. Vosaggo - machasaṃ

3. Vosaggānuppadānaṃ - machasaṃ

4. Aniṭṭhitakiriyatā - ma-va-vi-ka

[BJT Page 576] [\x 576/]

4

Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha

Mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ,

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo.

Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajethanti bahussuto hoti mitto sutadharo sutasannicayo, ye

te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ savyañjanaṃ

kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammaṃ

bahussutā honti dhatā1 vacasā paricitā, manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā.

Dhammadharanti: dhammaṃ dhārentaṃ suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ

itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajethāti

bahussutaṃ ca dhammadharaṃ ca mittaṃ bhajeyya saṃbhajeyya seveyya niseveyya

saṃseveyya paṭiseveyyā'ti 'bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha'.

Mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantanti uḷāro hoti mitto sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā

vimuttiñāṇadassanena. Paṭibhānavantanti: tayo paṭibhānavanto2 pariyattipaṭibhānavā

paripucchāpaṭibhānavā adhigamanapaṭibhānavā, katamo pariyattipaṭibhānavā: idhekaccassa

buddhavacanaṃ pariyāputaṃ3 hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthā udānaṃ itivuttakaṃ

jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ.

Katamo paripucchā paṭibhānavā: idhekacco paripucchitā'pi hoti, attheva, ñāye ca lakkhaṇe

ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca. Tassa paripucchaṃ nissāya paṭibhāti, ayaṃ paripucchā

paṭibhānavā.

Katamo adhigamapaṭibhānavā idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro

sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni sattabojjhaṅgā ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo cattāre4 ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni5 catasso paṭisambhidāyo cha

abhiññāyo. Tassa attho ñāto dhammo ñāto nirutti ñātā. Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme

ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti. Imesu tīsu ñāṇaṃ

paṭibhānapaṭisambhidā. So paccekasambuddho imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto

samupeto upagato samupagato upapanno sampanno5 samannāgato. Tasmā

paccekasambuddho paṭibhānavā. Yassa pariyatti natthi paripucchā6 natthi adhigamo natthi,

kiṃ tassa paṭibhāyissatīti 'mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ'.

1. Dhātā - ma cha maṃ

2. Tayo paṭibhāṇavā - va-vi

3. Pariyāpuṭṭhaṃ hoti - va-vi

Pariyāpuṭhaṃ - syā.

4. Cattārimaj sāmaññaphalāni - pa va vi

5. Samuppanno - machasaṃ

6. Paripucchaṃ natthi - va vi

[BJT Page 578] [\x 578/]

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhanti: attatthaṃ aññāya paratthaṃ aññāya ubhayatthaṃ aññāya

diṭṭhadhammikatthaṃ aññāya samparāyikatthaṃ aññāya - paramatthatthaṃ1 aññāya

abhiññāya, jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā kaṅkhaṃ vineyya

paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṃ (gameyyā'ti 'aññāya atthāni

vineyya kaṅkhaṃ eko care khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

Bahussutaṃ dhammadharaṃ bhajetha

Mittaṃ uḷāraṃ paṭibhānavantaṃ,

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

5.

Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhaṃ ca loke

Analaṃkaritvā anapekkhamāno,

Vibhūsaṇaṭṭhānā virato saccavādī

Eko care khaggavisāṇakappo.

Khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhaṃ ca loketi: 'khiḍḍā'ti dve khiḍḍā kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca

khiḍḍā. Katamā kāyikā khiḍḍā: hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti rathehipi kīḷanti,

dhanūhipi kīḷanti, aṭṭhapadepi kīḷanti, dasapadepi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti,

parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti,

salakahatthenapi kīḷanti, akkhehipi kīḷanti, paṅgavīrenapi kīḷanti, vaṃkakenapi kīḷanti,

mokkhavikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti,

dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti.

Ayaṃ kāyikā khiḍḍā.

Katamā vācasikā khiḍḍā: mukhabherikaṃ mukhālambaraṃ mukhadeṇḍimakaṃ

mukhacalimakaṃ mukhabherūlakaṃ mukhadaddarikaṃ nāṭakaṃ lāsaṃ gītaṃ dvakammaṃ,

ayaṃ vācasikā khiḍḍā. Ratīti anukkaṇṭhitādhivacanametaṃ 'ratī'ti. Kāmasukhanti: vuttaṃ

hetaṃ bhagavatā: ''pañcime bhikkhave kāmaguṇā. Katame pañca: cakkhuviññeyyā rūpā

iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā

manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā kantā manāpā

piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā

kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā

kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho bhikkhave pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho bhikkhave ime

pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ4''[a] loketi.

Manussaloke'ti 'khiḍḍaṃ ratiṃ kāmasukhaṃ ca loke'.

Analaṃkaritvā anapekkhamānoti: khiḍḍaṃ ca ratiṃ ca5 kāmasukhaṃ ca loke analaṃkaritvā

anapekkho hutvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā'ti 'analaṃkaritvā

anapekkhamāno'

1. Paramatthaṃ - machasaṃ

2. Khiḍḍārati - pa va vi

3. Kāme sukhaṃ - va vi

4. Khiḍḍā ca ratī ca - va vi

[A] saṃyuttanikāya maggasaṃyutta

[BJT Page 580] [\x 580/]

Vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādīti 'vibhūsā'ti dve vibhūsā atthi agāriyassa vibhūsā1 atthi

pabbajitassa vibhūsā2 katamā agāriyassa vibhūsā kesā ca massu ca3, mālā ca gandhā4 ca

vilepanā ca ābharaṇā ca piḷandhanā ca5 vatthaṃ ca sārasāmanaṃ ca veṭhanaṃ ca

ucchādanaṃ parimaddanaṃ nahāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ6

mukhacuṇṇaṃ7 mukhalepanaṃ hatthabandhanaṃ sikhābandhanaṃ daṇḍaṃ nālikaṃ khaggaṃ

chattaṃ chatrūpāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālavījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā ayaṃ

agāriyassa vibhūsā.

Katamā pabbajitassa vibhūsā. Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā

pūtikāyassa8 bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā vibhūsanā kelanā parikelanā gedhitatā

gedhitattaṃ9 capalatā10 cāpalyaṃ, ayaṃ pabbajitassa vibhūsā.

Saccavādīti: so paccekasambuddho saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako

lokassa. Vibhūsanaṭṭhānā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṃyutto

vimariyādikatena cetasā viharatīti 'vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādi eko care

khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

Khiḍḍaṃ ratiṃ11 kāmasukhaṃ ca loke

Analaṃkaritvā anapekkhamāno

Vibhūsanaṭṭhānā virato saccavādī

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

6.

Puttaṃ ca dāraṃ pītaraṃ ca mātaraṃ

Dhanāni dhaññāni ca bandhavāni,

Bhitvāna12 kāmāni sakodhikāni13

Eko care khaggavisāṇakappo.

Puttaṃ ca dāraṃ pitaraṃ ca mātaranti: 'puttā'ti cattāro puttā: atrajo putto, khettajo14 putto

dinnako putto, antevāsiko putto. Dārā vuccanti bhariyāyo. Pitāti yo so janako, mātāti yā sā

janakāti 'puttaṃ ca dāraṃ pītaraṃ ca mātaraṃ'.

1. Atthi agārikassa - machasaṃ

2. Atthi anagārikassa - machasaṃ

3. Nesamassuca - va vi

4. Mālā ca gandhā ca - va vi

5. Piḷandhā ca vatthaṃ ca sayanāsanaṃ ca - ma vi vi ka

6. Mālāvilepanaṃ

7. Mukhadhuṇṇakaṃ - pa va vi

8. Bhutikāyassa - pa va vi

9. Gaddhikata gaddhikattaṃ - machasaṃ

10. Cāpalatā - cāpalaviṃ - ma va vi ka

11. Khiḍḍāratī - va vi

12. Jahitvāna - pa va vi

13. Yathodhikāti - machasaṃ

14. Khetrajo - va vi syā

[BJT Page 582] [\x 582/]

Dhanāni dhaññāni ca bandhavānīti: 'dhanāni' vuccanti hiraññaṃ suvaṇṇaṃ muttā maṇi

veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarupaṃ lohitaṅko1 masāragallaṃ 'dhaññāni' vuccanti

pubbannaṃ aparannaṃ, pubbannaṃ nāma: sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsako

aparannaṃ nāma: supeyyaṃ. Bandhavānīti cattāro bandhavā: ñātībandhavāpī bandhu,

gottabandhavāpi bandhu, mittabandhavāpī bandhu, sippabandhavāpī bandhūti 'dhanāni

dhaññāni ca bandhavāni'.

Hitvāna kāmāti sakodhikānīti 'kāmā'ti uddānato dve kāmā: vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame vatthukāmā? Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā

manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāpuraṇā, dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā

hatthigavāssavaḷavā, khettaṃ vatthu hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ

ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca, yaṃ kiñci rajanīyaṃ vatthu vatthukāmā.

Api ca, atītā kāmā, anāgatā kāmā, paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā, bahiddhā kāmā,

ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā, majjhimā kāmā, paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā, mānusikā

kāmā, dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā, parinimmitā kāmā, animmitā kāmā,

pariggahitā kāmā, apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā, amamāyitā kāmā, sabbe'pi

kāmāvacarā dhammā, sabbe'pi rūpāvacarā dhammā, sabbe'pi arūpāvacarā dhammā,

taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kamanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.

Ime vuccanti vatthukāmā.

Katame kilesakāmā? Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo: saṅkappo kāmo, rāgo

kāmo, saṅkapparāgo kāmo: yo kāmesu kāmacchando, kāmarāgo, kāmanandi, kāmataṇhā,

kāmasineho, kāmapariḷāho, kāmamucchā, kāmajjhosānaṃ, kāmogho, kāmayogo,

kāmūpādānaṃ, kāmacchandanīvaraṇaṃ.

''Addasaṃ kāmaṃ te mūlaṃ saṅkappā kāma jāyasi,

Na taṃ saṅkappayissāmi evaṃ kāme na hehisī''ti

Ime vuccanti kilesakāmā.

Hitvāna kāmānīti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinoditvā byantiṃ

karitvā anabhāvaṃ gametvā hitvāna2 kāmāni sakodhikānīti: sotāpattimaggena ye kilesā

pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā

- anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā - arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti

na pacceti na paccāgacchatīti. 'Hitvāna kāmāni 'sakodhikāni3 eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Puttaṃ ca dāraṃ pītaraṃ ca mātaraṃ

Dhanāni dhaññāni ca bandhavāni,

Hitvāna kāmāni sakodhikāni3

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

7.

Saṅgo eso parittamettha sobyaṃ

Appassādo dukkhamettha bhīyo,

Gaḷo4 eso iti ñatvā matimā5

Eko care khaggavisāṇakappo.

Saṅgo eso parittamettha sobyanti: saṅgoti vā balisanti vā (āmisanti) vā lagganti vā6

paḷibodhoti vā pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ, parittamettha sokkhyanti vuttaṃ

hetaṃ bhagavatā:

1. Lohitaṅgo - va vi machasaṃ

2. Jahitvāna - va vi

3. Yathodhikāti - machasaṃ

Yatodhikāti - va vi ka

4. Gaṇḍo - syā

5. Mutimā - pana sa

Satimā - va vi

6. Laganananti vā - pana

Labhananti vā - va vi

[BJT Page 584] [\x 584/]

''Pañcime bhikkhave kāmaguṇā. Katame pañca: cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā

piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā

kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā

kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā

rajanīyā. Kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā.

Ime kho bhikkhave pañcakāmaguṇā. Yaṃ kho bhikkhave ime pañca kāmaguṇe paṭicca

uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ''[a] appakaṃ etaṃ sukhaṃ, parittakaṃ

etaṃ sukhanti, 'saṅgo eso parittamettha sokkhyaṃ'.

Appassādo dukkhamettha bhīyoti ''appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, aṭṭhikaṅkhalūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, maṃsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, tiṇukkupamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, rukkhaphalupamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, (sattisūlūpamā) kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo, sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā

bahūpāyāsā ādīnavo ettha bhīyo''ti[b] appassādo dukkhamettha bhīyo.

Gaḷo eso iti ñatvā matimāti: gaḷoti vā balisanti vā āmisanti vā laggananti vā1 bandhananti

vā paḷibodhoti vā pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ. Itīti padasandhi padasaṃsaggo

padapāripūri akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāmetaṃ itīti. Matimāti

dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvi medhāvī.

Gaḷo eso iti ñatvā matimāti: matimā gaḷoti ñatvā balisanti ñatvā. Āmisanti ñatvā laggananti'.

Ñatvā bandhananti ñatvā paḷibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ

katvāti: 'gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho.

''Saṅgo eso parittamettha sokhyaṃ

Appassādo dukkhamettha bhīyo,

Gaḷo eso iti ñatvā matimā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Lagananti - pana

Labhananti - ca-vi

[A.] Saṃyuttanikāya - maggasaṃyutta.

[B.] Majjhima nikāya - alagaddūpamasutta.

[BJT Page 586] [\x 586/]

8.

Sandālayitvāna saññojanāni

Jālaṃva bhetvā salilambucārī,

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Sandālayitvāna saññojanānīti: dasa saññojanāni'. Kāmarāgasaññojanaṃ paṭighasaññojanaṃ

mānasaññojanaṃ diṭṭhisaññojanaṃ vicikicchāsaññojanaṃ sīlabbataparāmāsasaññojanaṃ

bhavarāgasaññojanaṃ issāsaññojanaṃ macchariyasaññojanaṃ avijjāsaññojanaṃ,

sandālayitvāna saññojanānīti: dasasaññojanāni dālayitvā sandālayitvā pajahitvā vinodetvā

byantiṃ karitvā anabhāvaṃ kametvāti 'sandālayitvāna saññojanāni'.

Jālaṃva bhetvā salilambucārīti 'jālaṃ' vuccati suttajālaṃ. Salilaṃ' vuccati udakaṃ, 'ambucārī'

vuccati maccho, yathā maccho jālaṃ bhinditvā sambhinditvā dālayitvā padālayitvā

sampadālayitvā carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetī, evameva dve jālā:

taṇhājālaṃ ca diṭṭhijālaṃ ca. Katamo taṇhājālaṃ: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ

mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama,

ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā

dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatāṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Idaṃ taṇhājālaṃ.

Katamo diṭṭhijālaṃ: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro

diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho. Abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni.

Idaṃ diṭṭhijālaṃ. Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṃ pahīnaṃ, diṭṭhijālaṃ

paṭinissaṭṭhaṃ, taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho

rūpe na sajjati, sadde na sajjati, gandhe na sajjati, rase na sajjati, phoṭṭhabbe na sajjati,

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati, na gaṇhāti1 na bajjhati2 na paḷibajjhati3.

Nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'jālaṃva

bhetvā salilambucāri'.

Aggīva daḍḍhaṃ anivattamānoti: yathā (aggi) tiṇakaṭṭhupādānaṃ dahanto gacchati

anivattanto. Evameva tassa paccekasambuddhassa sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te

kilese na puneti, na pacceti na paccāgacchati. Sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā te kilese

na puneti, na pacceti na paccāgacchati. Anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na

puneti, na pacceti na paccāgacchati. Arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti,

na pacceti na paccāgacchatīti 'aggīva daḍḍhaṃ anivattamāno eko care khaggavisāṇakappo'

Tenāha so paccekasambuddho:

''Sandālayitvāna saññojanāni

Jālaṃva hetvā salilambucārī

Aggiva daḍḍhaṃ anivattamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Na gayhati - va-vi

2. Na bujjhati - pana

3. Na paḷibujjhati - pana

4. Phālayitvā - sa.

[BJT Page 588] [\x 588/]

9.

Okkhittacakkhu na ca pādalolo

Guttindriyo rakkhitamānasāno,

Anavassuto apariḍayhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Okkhittacakkhu na ca pādaloloti kathaṃ - khittacakkhu hoti: idhekacco bhikkhu cakkhulolo

cakkhuloliyena samannāgato hoti 'adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ diṭṭhaṃ samatikkamitabba'nti

ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ nagarena nagaraṃ

raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavatthitacārikaṃ1 anuyutto hoti

rūpadassanāya, evaṃ khittacakkhu hoti -

Athavā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno asaṃvuto gacchati: hatthiṃ

olokento assaṃ olokento rathaṃ olokento pattiṃ olokento itthiyo olokento purise olokento

kumārake olokento kumārikāyo olokento antarāpanaṃ olokento gharamukhāni olokento

uddhaṃ olokento2 adho olokento disāvidisaṃ vipekkhamāno3 gacchati, evampi khittacakkhu

hoti.

Athavā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī

yatvādhikaraṇametaṃ4 cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā

akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ,

cakkhundriye na saṃvaraṃ5 āpajjati, evampi khittacakkhu hoti.

Yathāvā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ

visukadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathīdaṃ: naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ

pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathunaṃ sobhanagarakaṃ6 caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ

hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ

kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ

uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyuhaṃ anīkadassanaṃ iti vā, evampi khittacakkhu hoti.

1. Anavaṭṭhitacanavatthitavārikaṃ - machasaṃ

Anavatthacārikaṃ - pa va vi syā

2. Umbaṃ diso disaṃ pekkamāno - pa va vi

3. Pekkhamāno - syā,

4. Metaṃ - pa va vi

5. Nava saṃvaraṃ - va vi

6. Sobhanakaṃ - machasaṃ

[BJT Page 590] [\x 590/]

Kathaṃ okkhittacakkhu hoti, idhekacco bhikkhu1 na cakkhulolo na cakkhuloliyena

samannāgato hoti, adiṭṭhaṃ (dakkhitabbaṃ) diṭṭhaṃ samatikkamitabbanti na ārāmena

ārāmaṃ, na uyyānena uyyānaṃ, na gāmena gāmaṃ, na nigamena nigamaṃ, na nagarena

nagaraṃ, na raṭṭhena raṭṭhaṃ na janapadena janapadaṃ, dīghacārikaṃ (anavatthitacārikaṃ2)

ananuyutto hoti rūpadassanāya. Evampi okkhittacakkhu hoti.

Athavā bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno saṃvuto gacchati na hatthiṃ

olokento na assaṃ olokento na rathaṃ olokento na pattiṃ olokento na itthiyo olokento na

purise olokento na kumārake olokento na kumārikāyo olokento na antarāpanaṃ olokento na

gharamukhāni olokento na uddhaṃ olokento na adho olokento na disāvidisaṃ3

vipekkhamāno gacchati evampi okkhittacakkhu hoti.

Athavā bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittagāhī hoti nānubyañjanaggāhī

yatvādhikaraṇametaṃ4 cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā

akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati rakkhati cakkhundriyaṃ

cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati evampi okkhittacakkhu hoti.

Yathāvā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ

visukadassanaṃ ananuyuttā viharanti seyyathīdaṃ: naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ

pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathunaṃ sobhanagarakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ

hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahisayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ

kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ

uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyuhaṃ anīkadassanaṃ iti vā, evampi okkhittacakkhu hoti.

Na ca pādaloloti kathaṃ pādalolo hoti: idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena

samannāgato hoti ārāmena ārāmaṃ uyyānena uyyānaṃ gāmena gāmaṃ nigamena nigamaṃ

nagarena nagaraṃ raṭṭhena raṭṭhaṃ janapadena janapadaṃ dīghacārikaṃ anavatthitacārikaṃ

anuyutto viharati evampi pādalolo hoti.

1. Idha bhikkhu - pa va vi

2. Anavaṭṭhitacārikaṃ - machasaṃ

3. Na diso disaṃ - pa va vi

4. Metaṃ - va-vi

[BJT Page 592] [\x 592/]

Athavā bhikkhu antopi saṅghārāme1 pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti. Na atthahetu

na kāraṇahetu uddhato avupasannacitto pariveṇato pariveṇaṃ gacchati, vihārato vihāraṃ

gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṃ gacchati, pāsādato pāsādaṃ gacchati, hammiyato

hammiyaṃ gacchati, guhāya2 guhaṃ gacchati, lenato lenaṃ gacchati, kuṭiyā kuṭiṃ gacchati,

kūṭāgārato kūṭāgāraṃ gacchati, aṭṭato aṭṭaṃ gacchati, mālato mālaṃ gacchati uddaṇḍo

uddaṇḍaṃ gacchati, uddositato uddositaṃ gacchati, upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṃ

gacchati, maṇḍalamālato maṇḍalamālaṃ3 gacchati, rukkhamūlato rukkhamūlaṃ gacchati.

Yattha vā pana bhikkhū nisīdanti tabhiṃ gacchati. Tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṃ vā

tatiyo hoti, tiṇṇaṃ vā catuttho hoti. Tattha bahuṃ samphappalāpaṃ palapati4 seyyathīdaṃ:

rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senāsanakathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ

annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ yānakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ

ñātikathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ

purisakathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ

nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ iti bhavābhavakathaṃ katheti. Evampi

pādalolo hoti.

Na ca pādaloloti: so paccekasambuddho pādaloliyā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo

vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato

ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā

suññāgārānaṃ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti okkhittacakkhu na ca

pādalolo.

Guttindriyo rakkhitamānasānoti: 'guttindriyo'ti so paccekasambuddho cakkhunā rūpaṃ disvā

na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ

viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya

paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā na

nimittaggāhī hoti, nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ sotindriyaṃ asaṃvutaṃ

viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ. Ghānena gandhaṃ

ghāyitvā na nimittaggāhī hoti, nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ ghānindriyaṃ

asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ. Jivhāya

rasaṃ sāyitvā na nimittaggāhī hoti, nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ jivhindriyaṃ

asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ. Kāyena

phoṭṭhabbaṃ phusitvā na nimittaggāhī hoti, nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ

kāyindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā

anvāssaveyyuṃ. Manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti, nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā

akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya paṭipajjati rakkhati manindriyaṃ

manindriye saṃvaraṃ āpajjatīti 'guttindriyo' rakkhitamānasānoti gopitamānasānoti

'guttindriyo rakkhitamānasāno'.

1. Antā saṅghārāme - machasaṃ

2. Guhato - machasaṃ

3. Maṇḍapato maṇḍapaṃ - machasaṃ.

4. Bahuṃ samphappalapati - va, vi

[BJT Page 594] [\x 594/]

Anavassuto apariḍayhamānoti: vuttaṃ hetaṃ āyasmatā mahāmoggallānena

''avassutaparisāyaṃ ca vo āvuso desessāmiṃ1 anavassutapariyāyaṃ ca, taṃ suṇātha sādhukaṃ

manasikarotha bhāsissāmīti: evamāvusoti kho te bhikkhu āyasmato mahāmoggallānassa

paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca: 'kathaṃ vāvuso avassuto hoti: idhāvuso

bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati

anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso, taṃ ca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ

yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

Sotena saddaṃ sutvā piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati,

anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. Ghānena gandhaṃ ghāyitvā piyarūpe dhamme

adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso.

Jivhāya rasaṃ sāyitvā piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati,

anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā piyarūpe

dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati

parittacetaso. Manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe

dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso. Taṃ ca cetovimuttiṃ

paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te2 uppannā pāpakā akusalā dhammā

aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu avassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu. Ayaṃ

vuccatāvuso bhikkhu avassuto sotaviññeyyesu saddesu. Ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu

avassuto ghānaviññeyyesu gandhesu. Ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu avassuto jivhāviññeyyesu

rasesu. Ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu avassuto kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu. Ayaṃ

vuccatāvuso bhikkhu avassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃ vihāriṃ cāvuso bhikkhuṃ

cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati labhetheva3' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

Sotato cepi naṃ māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

Ghānato cepi naṃ māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

Jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

Kāyato cepi naṃ māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ.

Manato cepi naṃ māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha4' māro ārammaṇaṃ.

Seyyathāpi āvuso naḷāgāraṃ vā tiṇāgārāṃ vā sukkhaṃkolāpaṃ tero vassikaṃ5' puratthimāya

cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṃkameyya labhetheva aggi otāraṃ labhetha

aggi ārammaṇaṃ pacchimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṃkameyya

labhetheva aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇaṃ.Uttarāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya

tiṇukkāya upasaṃkameyya labhetheva aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇaṃ. Dakkhiṇāya

cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṃkameyya labhetheva aggi otāraṃ, labhetha

aggi ārammaṇaṃ. Heṭṭhimāya cepi naṃ6 disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṃkameyya

labhetheva aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇaṃ. Uparimāya cepi7 naṃ disāya puriso

ādittāya tiṇukkāya upasaṃkameyya labhetheva aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇaṃ. Yato

kutoci cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṃkameyya labhetheva aggi otāraṃ,

labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho āvuso evaṃ vihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ

māro upasaṅkamati, labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ. Sotato cepi naṃ

māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ. Ghānato cepi naṃ

māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ. Jivhāto cepi naṃ

māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ. Kāyato cepi naṃ

māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ labhetha māro ārammaṇaṃ. Manato cepi naṃ

māro upasaṅkamati labhetheva' māro otāraṃ, labhetha māro ārammaṇaṃ''

1. Desissāmi - va, vi

2. Yattha te uppannā - pa vi

3. Labhateva - va, vi, syā,

4. Labhati māro - syā,

5. Thero vassikaṃ - va-vi

6. Heṭṭhimato cepi naṃ - machasaṃ

7. Uparimato cepi taṃ - machasaṃ

[BJT Page 596] [\x 596/]

Evaṃ vihāriṃ cāvuso bhikkhu rūpā abhibhaṃsu. 1 Na bhikkhu rūpe abhibhosi2 saddā

bhikkhuṃ abhibhaṃsu na bhikkhu sadde abhibhosi, gandhā bhikkhuṃ abhibhaṃsu na

bhikkhu gandhe abhibhosi, rasā bhikkhuṃ abhibhaṃsu na bhikkhu rase abhibhosi,

phoṭṭhabbā bhikkhuṃ abhibhaṃsu, na bhikkhu phoṭṭhabbe abhibhosi. Ayaṃ vuccatāvuso

bhikkhu rūpābhibhūto3' saddābhibhūto gandhābhibhūto rasābhibhūto phoṭṭhabbābhibhūto

dhammābhibhūto abhibhaṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesā ponobhavikā sadarā

dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇīyā, evaṃ kho āvuso avassuto hoti. ''

Kathaṃ cāvuso anavassūto hoti: idhāvuso bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe

nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso,

taṃ ca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ (pajānāti) yatthassa te uppannā pāpakā

akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Sotena saddaṃ sutvā piyarūpe rūpe nādhimuccati,

appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso, taṃ ca

cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā

dhammā aparisesā nirujjhanti. Ghānena gandhaṃ ghāyitvā piyarūpe rūpe nādhimuccati,

appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso, taṃ ca

cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā

dhammā aparisesā nirujjhanti. Jivhāya rasaṃ sāyitvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe

rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso, taṃ ca cetovimuttiṃ

paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā

aparisesā nirujjhanti. Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe

rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso, taṃ ca cetovimuttiṃ

paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā

aparisesā nirujjhanti. Manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe

rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyasati ca viharati appamāṇacetaso, taṃ ca cetovimuttiṃ

paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā4 pāpakā akusalā dhammā

aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu anavassūto cakkhuviññeyyesu rūpesu,

anavassūto sotaviññeyyesu saddesu, anavassūto ghānaviññeyyesu gandhesu, anavassūto

jivhāviññeyyesu rasesu, anavassūto kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu, anavassūto

manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃ vihāriṃ cāvuso bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro

upasaṅkamati neva labhetha5 māro otāraṃ na labhetha6 māro ārammaṇaṃ, sotato cepi naṃ

māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ, ghānato cepi

naṃ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ, jivhāto

cepi naṃ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ,

kāyato cepi naṃ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro

ārammaṇaṃ, manato cepi naṃ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṃ, na labhetha

māro ārammaṇaṃ.

1. Rūpā adhihaṃsu - machasaṃ

2. Rūpe adhihosi - va-vi

3. Rūpādhibhūto saddādhibhūto - machasaṃ, pa.

4. Yatthāsyāte uppannā - machasaṃ - va, vi, ka

Yattha te uppannā - pana.

5. Neva labhati - machasaṃ, -va-vi-ka

6. Na labhati - machasaṃ

[BJT Page 598] [\x 598/]

Seyyathāpi āvuso kūṭāgāraṃ vā kūṭāgārasālā vā bahalamattikā addāvalepanā, puratthimāya

cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya neva labhetha aggi otāraṃ na

labhetha aggi ārammaṇaṃ, pacchimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya

upasaṅkameyya neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ, uttarāya cepi naṃ

disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha

aggi ārammaṇaṃ, dakkhiṇāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya

neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ, heṭṭhimāya cepi naṃ disāya puriso

ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ,

uparimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya neva labhetha aggi

otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ, yato kutoci cepi naṃ puriso disāya ādittāya tiṇukkāya

upasaṅkameyya neva labhetha aggi otāraṃ na labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho

āvuso evaṃ vihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṃkamati. Neva labhetha māro

otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ. Sotato cepi naṃ māro upasaṃkamati neva labhetha

māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ. Ghānato cepi naṃ māro upasaṃkamati neva

labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ ghānato cepi naṃ māro upasaṃkamati

neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ. Jivhāto cepi naṃ māro

upasaṃkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ. Kāyato cepi naṃ

māro upasaṃkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ. Manato cepi

naṃ māro upasaṃkamati neva labhetha māro otāraṃ na labhetha māro ārammaṇaṃ.

Evaṃvihārī cāvuso bhikkhu rūpe abhibhosi1 na rūpā bhikkhuṃ abhibhaṃsu, 2 sadde bhikkhu

abhibhosi na saddā bhikkhuṃ abhibhaṃsu, gandhe bhikkhu abhibhosi, na gandhā bhikkhuṃ

abhibhaṃsu, rase bhikkhu abhibhosi, na rasā bhikkhuṃ abhibhaṃsu, phoṭṭhabbe bhikkhu

abhibhosi, na phoṭṭhabbā bhikkhuṃ abhibhaṃsu. Dhamme bhikkhu abhibhosi, na dhammā

bhikkhuṃ abhibhaṃsu, ayaṃ vuccatāvuso bhikkhu rūpābhibhū3 saddābhibhū gandhābhibhū

rasābhibhū phoṭṭhabbābhibhū dhammābhibhū abhibhū anabhibhūto4 kehici kilesehi

abhibhosi te pāpake akusale dhamme saṃkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ

jātijarāmaraṇīye. Evaṃ kho āvuso anavassūto hotī''ti.

Anavassuto apariḍayhamānoti: rāgajena pariḷāhena apariḍayhamāno dosajena pariḷāhena

apariḍayhamāno mohajena pariḷāhena apariḍayhamānoti 'anavassūto apariḍayhamāno eke

care khaggavisāṇakappo, '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Okkhittacakkhu na ca pādalolo

Guttindriyo rakkhitamānasāno,

Anavassūto apariḍayhamāno5

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Adhihosi - machasaṃ.

2. Adhibhaṃsu - machasaṃ.

3. Rūpādhibhū saddadhibhū gandhādhibhū rasādhibhū - machasaṃ

4. Adhibhū anadhibhūto - machasaṃ

5. Aparidayhamāno - va, vi

Allāva lepanā - syā.

[A.] Saḷāyatanasaṃyutta - āsivisavagga

[BJT Page 600] [\x 600/]

10.

Ohārayitvā gihibyañjanāni

Saṃchannapatto1' yathā pāricchattako,

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā

Eko care khaggavisāṇakappo.

[BJT Page 600] [\x 600/]

Ohārayitvā gihibyañjanānīti 'gihibyañjanā' vuccanti kesā ca massu ca mālā ca gandhaṃ ca

vilepanaṃ ca ābharaṇaṃ ca piḷandhanaṃ ca vatthaṃ ca pārupanaṃ ca veṭhanaṃ na

uccādanaṃ parimaddanaṃ nahāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ

mukhacuṇṇakaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nālikaṃ khaggaṃ

chattaṃ chatrūpāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālavījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni, iti vā.

Ohārayitvā gihibyañjanānīti: gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā

paṭippassambhitvāti 'ohārayitvā gihibyañjanāni,

Sañchannapatto yathā pāricchattakoti yathā so pārichattako koviḷāro bahalapattapalāso

sandacchāyo. 3' Evameva so paccekasambuddho paripuṇṇapattacīvaradharoti

'sañchannapatto'1 yathā pāricchattako.

Kāsāyavattho abhinikkhamitvāti: so paccekasambuddho sabbaṃ gharāvāsapaḷibodhaṃ

chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā mittāmaccapaḷibodhaṃ

chinditvā sannidhipaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā4' kāsāyāni vatthāni

acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati

irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti 'kāsāyavattho abhinikkhamitvā eko care

khaggavisāṇakappo'

Tenāha so paccekasambuddho:

''Ohārayitvā gihibyañjanāni

Sañchannapatto yathāpāricchattako,

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

Tatiyo vaggo.

1. Saṃsinnapatto - pa

Pacchinnapatto - va, vi

2. Kesamassu va - va, ci

3. Sattacchāyo - va, vi

Saṇḍacchāyo - syā

4. Ohārayitvā - syā.

[BJT Page 602] [\x 602/]

1.

Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo

Anaññaposī sapadānacārī,

Kule kule appaṭibaddhacitto

Eko care khaggavisāṇakappo.

Rasesu gedhaṃ akaraṃ aloloti 'raso'ti: mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso

phalaraso, ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ1' khārīkaṃ lapilaṃ2' kasāvo sāduṃ

asāduṃ3 sītaṃ uṇhaṃ. Santake samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā, te jivhaggena rasaggāni

pariyesantā ābhiṇḍanti, te ambilaṃ labhitvā anambilaṃ pariyesanti, anambilaṃ labhitvā

ambilaṃ pariyesanti, madhuraṃ labhitvā amadhuraṃ pariyesanti, amadhuraṃ labhitvā

madhuraṃ pariyesanti, tittakaṃ labhitvā atittakaṃ pariyesanti, atittakaṃ labhitvā tittakaṃ

pariyesanti, kaṭukaṃ labhitvā akaṭukaṃ pariyesanti akaṭukaṃ labhitvā kaṭukaṃ pariyesanti,

loṇikaṃ labhitvā aloṇikaṃ pariyesanti, aloṇikaṃ labhitvā loṇikaṃ pariyesanti, khārikaṃ

labhitvā akhārikaṃ pariyesanti, akhārikaṃ labhitvā khārikaṃ pariyesanti, kasāvaṃ labhitvā

akasāvaṃ pariyesanti, akasāvaṃ labhitvā kasāvaṃ pariyesanti, lapilaṃ2 labhitvā alapilaṃ

pariyesanti, alapilaṃ labhitvā lapilaṃ pariyesanti, sāduṃ labhitvā asāduṃ pariyesanti, asāduṃ

labhitvā sāduṃ pariyesanti, sītaṃ labhitvā uṇhaṃ pariyesanti, uṇhaṃ labhitvā sītaṃ

pariyesanti, te yaṃ yaṃ labhanti tena tena na tussanti, aparāparaṃ pariyesanti, manāpikesu

rasesu rattā4 giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā5, laggā laggitā paḷibuddhā, sā rasataṇhā

tassa paccekabuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvakatā6 āyatiṃ

anuppādadhammā. Tasmā so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti, neva

davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā

yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, itipurāṇaṃ ca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi,

navaṃ ca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

Yathā vaṇaṃ ālimpeyya yāvadeva ropanatthāya, 7 yathā vā pana akkhaṃ abbhañjeyya

yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā vā pana puttamaṃsaṃ āhāraṃ āhareyya8

yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya. Evameva so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso

āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya yāvadeva imassa

kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇaṃ ca vedanaṃ

paṭihaṅkhāmi, navaṃ ca vedanaṃ na uppādessāmi,

1. Loṇiyaṃ - pana -

2. Lambilaṃ syā, lambikaṃ - machasaṃ

3. Sādu asādu - machasaṃ

4. Manāpikesu rattā - va, vi

5. Ajjhosantā - machasaṃ

6. Anabhāvaṃ katā - machasaṃ

7. Āruhanatthāya - machasaṃ

8. Āhāre syā - machasaṃ

[BJT Page 604] [\x 604/]

Yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro va ti. Rasataṇhaṃ pajahati vinodeti

byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, rasataṇhāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo

vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti 'rasesu gedhaṃ'. Aloloti 'loluppaṃ

vuccati taṇhā, ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo icchā

mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjanikā sañjaninī

sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ

vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā

gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā

jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchiñcikatā sādukamyatā,

adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā

bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā

gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṃ

āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā

vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabalisaṃ

māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā lobho

akusalamūlaṃ. '' Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā

tālāvatthukatā anabhāvakatā āyatiṃ anuppādadhammā, tasmā paccekasambuddho aloloti

'rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo. '

Anaññaposī sapadānacārīti: 'anaññaposī'ti so paccekasambuddho attānaññeva poseti na

paranti,

1. ''Anaññaposīṃ aññātaṃ dantaṃ sāre patiṭṭhitaṃ. 1

Khīṇāsavaṃ vantadosaṃ tamahaṃ brūmi brāhmaṇa''nti. [A]

Anaññaposī sapadānacārīti: so paccekasambuddho pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā

pattacīvaramādāya gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya

vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṃvutehi indriyehi okkhittacakkhu

iriyāpathasampanno, kulākulaṃ anatikkamanto piṇḍāya caratīti 'anaññaposī sapadānacārī.

'

Kule kule appaṭibaddhacittoti: dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto2 hoti: attānaṃ vā nīcaṃ

ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti, attānaṃ vā uccaṃ ṭhapento paraṃ

nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

1. Sāresu supatiṭṭhitaṃ - syā

2. Paṭibandhacitto - va vi

[A] udānapāḷi - bodhivagga

[BJT Page 606] [\x 606/]

Kathaṃ attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti: tumhe me

bahūpakārā, ahaṃ tumhe nissāya labhāmi

cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ yepi me aññe dātuṃ vā kātuṃ vā

maññanti, tumhe nissāya tumhe sampassantā, yampi me porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ.

Tampi me annarahitaṃ, tumhehi ahaṃ ñāyāmi asukassa (kulūpako) asukāya kulūpakoti. Evaṃ

attānaṃ nīcaṃ ṭhapento paraṃ uccaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti. Kathaṃ attānaṃ uccaṃ

ṭhapento paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti: ahaṃ tumhākaṃ bahupakāro, tumhe

maṃ āgamma buddhaṃ saraṇaṃ gatā, dhammaṃ saraṇaṃ gatā, saṅghaṃ saraṇaṃ gatā,

pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesu micchācārā paṭiviratā, musāvādā

paṭiviratā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Tumhākaṃ ahaṃ uddesaṃ demi,

paripucchaṃ demi, uposathaṃ ācikkhāmi, 1 navakammaṃ adhiṭṭhāmi. Atha ca pana tumhe

maṃ ujjhitvā aññe sakkarotha garukarotha2 mānetha pujethāti. Evaṃ attānaṃ uccaṃ ṭhapento

paraṃ nīcaṃ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

Kule kule appaṭibaddhacittoti: so paccekasambuddho kulapaḷibodhena appaṭibaddhacitto

hoti, gaṇapaḷibodhena appaṭibaddhacitto hoti, āvāsapaḷibodhena appaṭibaddhacitto hoti,

cīvarapaḷibodhena appaṭibaddhacitto hoti, piṇḍapātapaḷibodhena appaṭibaddhacitto hoti,

senāsanapaḷibodhena appaṭibaddhacitto hoti, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapaḷibodhena

appaṭibaddhacitto hotīti - kule kule appaṭibaddhacitto eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Rasesu gedhaṃ akaraṃ alolo

Anaññaposī sapadānacārī,

Kule kule appaṭibaddhacitto

Eko care khaggavisāṇakappo. ''

2.

Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso

Upakkilese byapanujja sabbe,

Anissito chetva sinehadosaṃ3

Eko care khaggavisāṇakappo.

Pahāya pañcāvaraṇāni cetasoti: so paccekasambuddho kāmacchandanīvaraṇaṃ pahāya

pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, byāpādanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā

vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, thīnamiddhanīvaraṇaṃ pahāya pajahitvā

vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ pahāya

pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā, vicikicchānīvaraṇaṃ pahāya

pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi

dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānānaṃ upasampajja

viharatīti 'pahāya pañcāvaraṇāni cetaso'.

1. Ācikkhissāmi - va vi

2. Garuṃ karotha - machasaṃ

3. Chetvā sinehadosaṃ - pa vi va ka

[BJT Page 608] [\x 608/]

Upakkilese byapanujja sabbeti: rāgo cittassa upakileso, doso cittassa upakileso, moho cittassa

upakileso, kodho cittassa upakileso, upanāho cittassa upakileso, makkho cittassa upakileso,

paḷāso cittassa upakileso, issā cittassa upakileso, macchariyaṃ cittassa upakileso, māyā

cittassa upakileso, sāṭheyyaṃ cittassa upakileso, thambho upakileso, sārambho cittassa

upakileso, māno cittassa upakileso, atimāno cittassa upakileso, mado cittassa upakileso,

pamādo cittassa upakileso, sabbe kilesā cittassa upakilesā, sabbe duccaritā cittassa upakilesā,

sabbe darathā cittassa upakilesā, sabbe pariḷāhā cittassa upakilesā, sabbe santāpā cittassa

upakilesā, sabbākusalābhisaṃkhārā cittassa upakilesā. Upakkilese byapanujja sabbeti: sabbe

cittassa upakkilese byapanujja panuditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ

gametvāti 'upakkilese byapanujja sabbe'.

Anissito chetva sinehadosanti: 'anissito'ti dve nissayā: taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca.

Katamo taṇhānissayo: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ

pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā

mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā3 dāsidāsā ajeḷakā

kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā5ṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhānissayo.

Katamo diṭṭhinissayo: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhinissayo.

Sinehoti dve sinehā: taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca. Katamo taṇhāsneho: yāvatā

taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ

mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso

ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati,

yāvatā5ṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhāsneho.

Katamo diṭṭhisneho: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi,

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ

diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho.

Abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho

viparītagāho vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā

dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni. Ayaṃ diṭṭhisneho.

Dosoti ''cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso

padoso sampadoso cittassa byāpatti mano padoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā

dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa'. [A]

anissito chetva sinehadosanti so paccekasambuddho taṇhāsnehaṃ ca diṭṭhisnehaṃ ca dosaṃ

ca chetvā ucchinditvā samucchinditvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṃ gametvā

cakkhuṃ anissito sotaṃ anissito ghānaṃ anissito jivhāyaṃ anissito kāyaṃ anissito

diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'anissito chetva

sinehadosaṃ eko care khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso

Upakkilese byapanujja sabbe,

Anissito chetva sinehadosaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

[A] dhammasaṅgaṇi - nikkhepakaṇḍa

[BJT Page 610] [\x 610/]

3.

Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhaṃ ca1

Pubbeva ca somanassadomanassaṃ,

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo.

Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhaṃ ca1 pubbeva ca somanassadomanassanti: so

paccekasambuddho sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva

somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhā satipārisuddhiṃ catutthaṃ

jhānaṃ upasampajja viharatīti - 'vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhaṃ ca pubbeva ca

somanassadomanassaṃ'.

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhanti 'upekkhā'ti yā catutthajjhāne upekkhā

upekkhāyanā ajjhapekkhanā cittasamatho2 cittapassaddhatā majjhattatā cittassa. Samathoti

''yā cittassa ṭhiti saṃṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho

samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi[a] catutthajjhāne3 upekkhā ca samatho ca

suddhā honti visuddhā pariyodātā (anaṅgaṇā) vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā

āneñjappattā. 4 Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhanti: catutthajjhānupekkhaṃ ca5

samathaṃ ca laddhā labhitvā vinditvā paṭilabhitvāti 'laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ

eko care khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Vipiṭṭhikatvāna sukhaṃ dukhaṃ ca1

Pubbeva ca somanassadomanassaṃ,

Laddhānupekkhaṃ samathaṃ visuddhaṃ

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Dukkhaṃ ca - pa va vi

2. Cittasamatā - machasaṃ

Cittassa samatho - pa va vi

3. Catutthajhāne - machasaṃ, va, vi

4. Kammaniyā anejjappattā - pana

5. Catujjhānaṃ upekkhaṃ ca - machasaṃ

[A.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍa

[BJT Page 612] [\x 612/]

4.

Āraddhaviriyo paramatthapattiyā

Alīnacitto akusītavutti,

Daḷhanikkamo thāmabalūpapanno1

Eko care khaggavisāṇakappo.

Āraddhaviriyo paramatthapattiyāti: 'paramatthaṃ' vuccanti amataṃ nibbānaṃ: ''yo so

sabbasaṃkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ: '

paramatthassa pattiyā lābhāya paṭilābhāya adhigamāya phusanāya2 sacchikiriyāya

āraddhaviriyo viharati, akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ

sampadāya thāmavā (daḷhaparakkamo) anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti

'āraddhaviriyo paramatthapattiyā'.

Alīnacitto akusītavuttīti: so paccekasambuddho anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ

dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati viriyaṃ ārabhati, cittaṃ paggaṇhāti,

padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya asammosāya

bhīyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripuriyā chandaṃ janeti vāyamati viriyaṃ ārabhati

cittaṃ paggaṇhāti padahatīti. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya

asammosāya bhīyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripuriyā chandaṃ janeti vāyamati

viriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahatīti. Uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā

asammosāya bhīyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripuriyā chandaṃ janeti vāyamati

viriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahatīti evampi3 'alīnacitto akusītavutti. ' Athavā

kāmaṃ taco ca nahāru ca4 aṭṭhi ca avasissatu5 sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ. Yaṃ taṃ

purisathāmena purisabalena purisaviriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ

apāpuṇitvā viriyassa santhānaṃ6 bhavissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati evampi 'alīnacitto

akusītavutti'

1. Nāsissaṃ na pivissāmi4 vihārato na nikkhame,

Napi passaṃ nipātyeyaṃ taṇhāsalle anuhate''ti. [A]

Cittaṃ paggaṇhāti padahati, evampi alīnacitto akusītavutti' na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ

bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti

padahati, evampi 'alīnacitto akusītavutti' na tāvāhaṃ imamhā āsanā uṭṭhahissāmi. Yāva me

na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, evampi 'alīnacitto

akusītavutti'.

1. Dhāmabalūpapanno - va vi

2. Phassanāya - machasaṃ

3. Evaṃ - machasaṃ

4. Nahārū ca - machasaṃ

5. Avasussatu - syā

6. Saṇṭhānaṃ - machasaṃ

hānaṃ - syā

[A.] Theragāthāpāli - paccayattheragāthā

Muditattheragāthā

[BJT Page 614] [\x 614/]

Na tāvāhaṃ imamhā caṅkamā orohissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ

vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā vihārā nikkhamissāmi yāva

me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ

imamhā aṭṭhayogā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti

cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā pāsādā nikkhamissāmi yāva me na

anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā

hammiyā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ

paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā guhāya nikkhamissāmi yāva me na anupādāya

āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā lenā

nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti

padahati, na tāvāhaṃ imamhā kuṭiyā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ

vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā kūṭāgārā nikkhamissāmi

yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ

imamhā aṭṭā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ

paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā mālā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya

āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā uddaṇḍā

nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti

padahati, na tāvāhaṃ imamhā upaṭṭhānasālāya nikkhamissāmi yāva me na anupādāya

āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, na tāvāhaṃ imamhā maṇḍapā

nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti

padahati, na tāvāhaṃ imamhā rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi

cittaṃ vimuccissatīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, evampi 'alīnacitto akusītavutti'.

Imasmiṃ yeva pubbaṇhasamaye1 ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi

phassissāmi sacchikarissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi 'alīnacitto akusītavutti'.

Imasmiṃ yeva majjhantikasamaye ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi

phassissāmi sacchikarissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati. Evampi 'alīnacitto akusītavutti'.

Sāyaṇhasamaye purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ

kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime

vayokhandhe ariyadhammaṃ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassissāmi

sacchikarissāmīti cittaṃ paggaṇhāti padahati, evampi 'alīnacitto akusītavutti'.

Daḷhanikkamo thāmabalupapannoti: so paccekasambuddho daḷhasamādāno ahosi

avaṭṭhitasamādāno3 kusalesu dhammesu kāyasucarite vacīsucarite manosucarite

dānasaṃvibhāge sīlasamādāne uposathūpavāse matteyyatāya4 petteyyatāya sāmaññatāya

brahmaññatāya kulejeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu adhikusalesu dhammesū'ti

daḷhanikkamo thāmabalupapannoti so paccekasambuddho thāmena ca balena ca viriyena ca

parakkamena ca paññāya ca upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno sampanno

samannāgato 'daḷhanikkamo thāmabalupapanno eko care khaggavisāṇakappo'

Tenāha so paccekasambuddho'.

Āraddhaviriyo paramatthapattiyā

Alīnacitto akusītavutti,

Daḷhanikkamo thāmabalupapanno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Pubbaṇhasamayaṃ - va vi

2. Majjhaṇhikasamaye - katthaci

3. Avatthitasāmadānā - ma va vi ka

4. Metteyyatāya - va vi syā

[BJT Page 616] [\x 616/]

5.

Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno

Dhammesu niccaṃ anudhammacārī,

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

Eko care khaggavisāṇakappo

Paṭisallānaṃ jhānamariñcamānoti: so paccekasambuddho paṭisallānārāmo hoti

paṭisallānarato ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto (anirākatajjhāno) vipassanāya samannāgato

brūhetā suññāgārānaṃ, jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti 'paṭisallānaṃ'.

Jhānamariñcamānoti so paccekasambuddho dvīhi kāraṇehi jhānaṃ na riñcati: anuppannassa

vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, anuppannassa vā

dutiyassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, anuppannassa vā tatiyassa

jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto, anuppannassa vā catutthassa jhānassa

uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti, evampi 'jhānaṃ na riñcati'. Athavā uppannaṃ vā

paṭhamaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṃ vā dutiyaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti

bahulīkaroti, uppannaṃ vā tatiyaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṃ vā

catutthaṃ jhānaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti, evampi jhānaṃ na riñcatīti 'paṭisallānaṃ

jhānamariñcamāno'.

Dhammesu niccaṃ anudhammacārīti: dhammā vuccanti cattāro satipaṭṭhānā cattāro

sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni sattabojjhaṅge ariyo

aṭṭhaṅgiko maggo. Katame anudhammā: sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā1

apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripurakāritā

indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññā, ime vuccanti

anudhammā. Dhammesu niccaṃ anudhammacārīti: dhammesu niccakālaṃ dhuvakālaṃ

sattaṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ2 poṅkhānupoṅkhaṃ udakomikajātaṃ3 avīcisantatisahitaṃ

phassitaṃ purebhattaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ majjhimayāmaṃ pacchimayāmaṃ kāḷe

juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime

vayokhandhe carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti 'dhammesu niccaṃ

anudhammacārī'.

1. Anulomapaṭipadā - machasaṃ natthi

2. Avokiṇṇaṃ - machasaṃ

3. (Udakūmikajātaṃ - sya

[BJT Page 618] [\x 618/]

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesūti - 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu 'sabbe dhammā anattā'ti ādīnavaṃ

sammasitā bhavesu ''avijjāpaccayā saṅkhārā''ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu viññāṇapaccayā nāmarūpanti

ādīnavaṃ sammasitā bhavesu nāmarūpapaccayā salāyatananti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

saḷāyatanapaccayā phasso'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu phassapaccayā vedanā'ti

ādīnavaṃ sammasitā bhavesu vedanāpaccayā taṇhā'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

taṇhāpaccayā upādānanti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu bhavapaccayā jātī'ti ādīnavaṃ

sammasitā bhavesu jātipaccayā jarāmaraṇanti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu avijjānirodhā

saṅkhāranirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti

ādīnavaṃ sammasitā bhavesu viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā

bhavesu nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

salāyatananirodhā phassanirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu phassanirodhā

vedanānirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu vedanānirodhā taṇhānirodho'ti ādīnavaṃ

sammasitā bhavesu taṇhānirodhā upādānanirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

upādānanirodhā bhavanirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu bhavanirodhā jātinirodho'ti

ādīnavaṃ sammasitā bhavesu jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti ādīnavaṃ sammasitā

bhavesu

Idaṃ dukkhanti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ayaṃ dukkhasamudayoti ādīnavaṃ sammasitā

bhavesu ayaṃ dukkhanirodhoti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

Ime āsavā'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ayaṃ āsavasamudayoti ādīnavaṃ sammasitā

bhavesu ayaṃ āsavanirodhoti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ayaṃ

āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

Ime dhammā abhiññeyyāti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ime dhammā pariññeyyāti

ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ime dhammā pahātabbāti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ime

dhammā bhāvetabbāti ādīnavaṃ sammasitā bhavesu ime dhammā sacchikātabbāti ādīnavaṃ

sammasitā bhavesu

Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca ādīnavaṃ sammasitā bhavesu catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca

atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca ādīnavaṃ sammasitā bhavesu 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhamma'nti ādīnavaṃ sammasitā bhavesū'ti 'ādīnavaṃ

sammasitā bhavesu eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Paṭisallānaṃ jhānamariñcamāno

Dhammesu niccaṃ anudhammacārī,

Ādīnavaṃ sammasitā bhavesu

Eke care khaggavisāṇakappo''ti.

6.

Taṇhakkhayaṃ patthayaṃ appamatto. 1

Aneḷamūgo sutavā satīmā,

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā

Eko care khaggavisāṇakappo.

Taṇhakkhayaṃ patthayaṃ appamattoti: 'taṇhā'ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā,

rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā. Taṇhakkhayaṃ patthayanti: rāgakkhayaṃ

dosakkhayaṃ mohakkhayaṃ gatikkhayaṃ upapattikkhayaṃ paṭisandhikkhayaṃ

bhavakkhayaṃ saṃsārakkhayaṃ vaṭṭakkhayaṃ patthayanto icchanto sādiyanto pihayanto

abhijappantoti 'taṇhakkhayaṃ' patthayaṃ appamattoti:

Sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittachando anikkhittadhuro

kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ

paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo

tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca

ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ

aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha

paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni

ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu

dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā vimuttikkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

vimuttikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha chando ca vāyāmo ca

ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ

anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ aparipūraṃ vā

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūreyyaṃ, paripūraṃ vā

Vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anugaṇheyya'nti yo tattha

Chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ

padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 'Kathāhaṃ apariññātaṃ vā

dukkhaṃ parijāneyyaṃ, appahīne vā kilese pajaheyyaṃ, abhāvitaṃ vā maggaṃ bhāveyyaṃ,

asacchikataṃ vā nirodhaṃ sacchikareyyanti' yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca

ussoḷhi ca appaṭivāni ca sati ca sampajaññaṃ ca ātappaṃ padhānaṃ adhiṭṭhānaṃ anuyogo

appamatto kusalesu dhammesūti 'taṇhakkhayaṃ patthayaṃ appamatto'.

Aneḷamūgo sutvā satīmāti: 'aneḷamūgoti' so paccekasambuddho paṇḍito paññavā

buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. Sutavāti: so paccekasambuddho bahussuto hoti,

sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā

sātthā savyañjanā kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa

dhammā bahussutā honti, dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaviddhā.

Satimāti: so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgatattā

cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti 'aneḷamūgo sutavā satīmā.

1. Patthayamappamatto - va vi

[BJT Page 620] [\x 620/]

Saṅkhātadhammo niyato padhānavāti: saṅkhātadhammo1 vuccati ñāṇaṃ, ''yā paññā

pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā

paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhavyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā

vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo

paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto

paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. '' Saṅkhātadhammoti: so

paccekasambuddho saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo

vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, 'sabbe dhammā anattā'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ''avijjāpaccayā saṅkhārā''ti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, ''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, viññāṇapaccayā

nāmarūpanti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, nāmarūpapaccayā salāyatananti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, salāyatanapaccayā

phasso'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, phassapaccayā vedanā'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, vedanāpaccayā taṇhā'ti saṅkhātadhammo

ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo,

taṇhāpaccayā upādānanti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo

vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, bhavapaccayā jātī'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, jātipaccayā jarāmaraṇanti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, saṅkhāranirodhā

viññāṇanirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo

vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti saṅkhātadhammo

ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo,

nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, saḷāyatananirodhā phassanirodho'ti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, phassanirodhā vedanānirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, vedanānirodhā

taṇhānirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo

vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, taṇhānirodhā upādānanirodho'ti saṅkhātadhammo

ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo,

upādānanirodhā bhavanirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, bhavanirodhā jātinirodho'ti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, idaṃ dukkhanti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, ayaṃ dukkhasamudayoti 8saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ayaṃ dukkhanirodhoti saṅkhātadhammo

ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ayaṃ

dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ime āsavā'ti saṅkhātadhammo

ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ayaṃ

āsavanirodhoti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ime dhammā abhiññeyyāti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, ime dhammā pariññeyyāti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ime dhammā pahātabbāti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, ime dhammā bhāvetabbāti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, ime dhammā sacchikātabbāti

saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo

vibhāvitadhammo, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca

ādīnavañca nissaraṇañca saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo

vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca

atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca saṅkhātadhammo ñātadhammo

tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, catunnaṃ mahābhūtānaṃ

samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca saṅkhātadhammo

ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, 'yaṃ kiñci

samudayadhammaṃ taṃ nirodhadhamma'nti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo

tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo, athavā tassa paccekasambuddhassa

khandhā saṃkhittā dhātuyo saṅkhittā āyatanāni saṅkhittāni gatiyo saṃkhittā uppattiyo

saṅkhittā paṭisandhiyo saṃkhittā bhavā saṃkhittā saṃsārā saṃkhittā vaṭṭā saṃkhittā, athavā

so paccekasambuddho khandhapariyante ṭhito dhātupariyante ṭhito āyatanapariyante ṭhito

gatipariyante ṭhito uppattipariyante ṭhito paṭisandhipariyante ṭhito bhavapariyante ṭhito

saṃsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito antimabhave ṭhito antimasamussaye2 ṭhito

antimadehadharo paccekasambuddho:

1. Tassāyaṃ pacchimakoṭi carimoyaṃ samussayo,

Jātimaraṇasaṃsāro natthi tassa punabbhavo''ti.

Taṃkāraṇā paccekasambuddho saṅkhātadhammo. Niyatoti niyāmā vuccanti3 cattāro

ariyamaggā, catūhi ariyamaggehi samannāgatoti niyato, niyāmaṃ patto saṃpatto adhigato

phassito sacchikatoti niyato. Padhānavāti: 'padhānaṃ' vuccati viriyaṃ, ''yo cetasiko

viriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhi thāmo dhiti4

asithilaparakkamo anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho viriyaṃ

viriyindriyaṃ viriyabalaṃ sammāvāyāmo''[a] so paccekasambuddho iminā padhānena upeto5

samupeto upāgato samupagato uppanno sampanno6 samannāgato. Tasmā so

paccekasambuddho padhānavā'ti 'saṅkhātadhammo niyato padhānavā eko care

khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Taṇhakkhayaṃ patthayaṃ appamatto

Aneḷamūgo sutavā satīmā,

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Saṃkhātadhammā vuccanti - pa va vi

2. Antime samussase - va vi

3. Niyamā vuccanti - pa va vi

4. hiti - va ca vi ka

5. Iminā upeto - ma pa vi ka

6. Uppanno sampanno - va vi ka

[A.] Dhammasaṅgaṇi - cittuppādakaṇḍha

[BJT Page 622] [\x 622/]

7.

Sīhova saddesu asantasantā

Vāto va jālamhi asajjamāno,

Padumaṃva toyena alippamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Sīhova saddesu asantasantoti: yathā sīho migarājā saddesu asantāsī anutrāsī, aparisantāsī

anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīru acchambhi anutrāsī apalāyī, paccekasambuddhopi

saddesu asantāsī anutrāsī aparisantāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīru acchambhi

anutrāsi apalāyī. Pahīnabhayabheravo vigatalomahaṃso viharatīti 'sīhova saddesu

asantasanto'.

Vātova jālamhi asajjamānoti: vāto'ti puratthimā vātā pacchimā vātā1 uttarā vātā dakkhiṇā

vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā kāḷavātā2

verambavātā pakkhavātā supaṇṇavātā3 tālavaṇṭavātā4 vidhupanavātā. Jālaṃ vuccati

suttajālaṃ. Yathā vāto jalamhi na sajjati, na gaṇhāti, na bajjhati, na paḷibajjhati, evameva dve

jālā: taṇhājālaṃ ca diṭṭhijālaṃ ca. Katamo taṇhājālā: yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ

mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama,

ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā

dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ

gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi

mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā5ṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Idaṃ taṇhājālaṃ.

Katamo diṭṭhijālā: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro

diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho. Abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni.

Idaṃ diṭṭhijālaṃ. Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṃ pahīnā, diṭṭhijālaṃ paṭinissaṭṭhaṃ

'taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati,

sadde na sajjati, gandhe na sajjati, rase na sajjati, phoṭṭhabbe na sajjati,

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati, na gaṇhāti5 na bajjhati na paḷibajjhati,

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto6 vimariyādīkatena cetasā viharatīti 'vātova

jālamhi asajjamāno. '

1. Puratthimavātā pacchimavātā - va vi

2. Kāḷavātā - machasaṃ natthi

3. Sukhaṇṇavātā - va vi

4. Kālapanna vātā - va vi

5. Na gayhati - va vi

6. Visaṃyutto - ma va vi ka

[BJT Page 624] [\x 624/]

Padumaṃva toyena alippamānoti: 'padumaṃ' vuccati padumapupphaṃ, 'toyaṃ vuccati

udakaṃ. Yathā padumapupphaṃ toyena na lippati na palippati na upalippati alittaṃ

apalittaṃ anupalittaṃ. Evameva dve lepā: taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca. Katamo taṇhālepo:

yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṃ mariyādīkataṃ odhikataṃ pariyantakataṃ pariggahitaṃ

mamāyitaṃ 'idaṃ mama etaṃ mama, ettakaṃ mama, ettāvatā mama, rūpā saddā gandhā rasā

phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā

khettaṃ vatthuṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhaṃ ca janapado ca koso

ca koṭṭhāgāraṃ ca kevalampi mahāpaṭhaviṃ taṇhāvasena mamāyati,

yāvatāṭṭhasatataṇhāvicaritaṃ. Ayaṃ taṇhālepo.

Katamo diṭṭhilepo: vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā

antaggāhikā diṭṭhi, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahaṇaṃ diṭṭhikantāro

diṭṭhivisukāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho. Abhiniveso

parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyesagāho viparītagāho

vipallāsagāho micchāgāho ayāthāvatasmiṃ yāthāvatanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni.

Ayaṃ diṭṭhilepo, tassa paccekasambuddhassa taṇhālepo pahīno diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho,

taṇhālepassa pahīnattā diṭṭhilepassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na lippati

sadde na lippati gandhe na lippati rase na lippati phoṭṭhabbe na lippati

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na lippati na palippati na upalippati, alitto1

apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādīkatena cetasā

viharatīti 'padumaṃca toyena alippamāno eko caro khaggavisāṇakappo'

Tenāha so paccekasambuddho:

''Sīhova saddesu asantasanto

Vātova jālamhi asajjamāno,

Padumaṃva toyena alippamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

8.

Sīho yathā dāṭhābalī pasayha

Rājā migānaṃ abhibhuyya cārī,

Sevetha pantāni senāsanāni

Eko care khaggavisāṇakappo.

Sīho yathā dāṭhābalī pasayha, rājā migānaṃ abhibhuyya cārīti: yathā sīho migarājā

dāṭhābalī dāṭhāvudho sabbe tiracchānagate pāṇe abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā

pariyādiyitvā madditvā carati viharati irīyati vatteti2 pāleti yapeti yāpeti

paccekasambuddhopi paññābalī paññāvudho sabbapāṇabhūte puggale paññāya abhibhuyya

abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā viharati irīyati vatteti2 pāleti yapeti

yāpetīti 'sīho yathā dāṭhābalī pasayha rājā migānaṃ abhibhuyya cāri: '

1. Asaṃlitto - machasaṃ

2. Vattati - va vi ka

[BJT Page 626] [\x 626/]

Sevetha pattāni senāsanānīti: yathā sīho migarājā araññe vanamajjhogahetvā carati viharati

irīyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi araññe vanapatthāni pantāni

senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni

paṭisallānasāruppāni. So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko

gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti eko

carati viharati irīyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti 'sevetha pantāni senāsanāni eko care

khaggavisāṇakappo:

Tenāha so paccekasambuddho:

''Sīho yathā dāṭhābalī pasayha

Rājā migānaṃ abhibhuyya cārī,

Sevetha pantāni senāsanāni

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

9.

Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ

Āsevamāno muditaṃ ca kāle,

Sabbena lokena avirujjhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo.

Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ āsevamāno muditaṃ ca kāleti so paccekasambuddho

mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā

catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhī sabbatthatāya sabbavantaṃ lokaṃ

mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā

viharati, karuṇāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena

pharitvā viharati, muditāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena

abyāpajjhena pharitvā viharati, upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena

appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharatīti 'mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ

āsevamāno muditaṃ ca kāle'.

Sabbena lokena avirujjhamānoti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te

appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te

appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye puratthimāya

anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye

uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā

honti, ye heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uparimāya disāya sattā te

appaṭikūlā honti, ye dasasu disāya sattā te appaṭikūlā honti, karuṇāya bhāvitattā disāya

sattā te appaṭikūlā honti, ye muditāya bhāvitattā disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye

upekkhāya bhāvitattā disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dasasu disāsu sattā te appaṭikūlā

honti.

[BJT Page 628] [\x 628/]

Sabbena lokena avirujjhamānoti: sabbena lokena avirujjhamāno appaṭivirujjhamāno

anāghātiyamāno appaṭihaññamānoti 'sabbena lokena avirujjhamānoti eko care

khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Mettaṃ upekkhaṃ karuṇaṃ vimuttiṃ

Āsevamāno muditaṃ ca kāle,

Sabbena lokena avirujjhamāno

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

10.

Rāgaṃ ca dosaṃ ca mohaṃ

Sandālayitvāna saññojanāni1,

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi

Eko care khaggavisāṇakappo.

Rāgaṃ ca dosaṃ ca pahāya mohanti 'rāgo'ti ''yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi

nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paḷigedho saṅgo paṅko ejā māyā

janikā sañjanikā sañjaninī sibbanī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhanī dutiyā

paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sneho apekkho paṭibandhu āsā āsiṃsanā

āsiṃsitattaṃ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā,

jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ

pucchiñcikatā sādukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā

sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā,

rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho

yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chadanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo

pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ, dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso

mārabalisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo, abhijjhā

lobho akusalamūlaṃ. '' Dosoti ''yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo

pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti mano padoso kodho kujjhanā

kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ caṇḍikkaṃ asuropo

anattamanatā cittassa''. Mohoti ''dukkhe aññāṇaṃ dukkhasamudaye aññāṇaṃ

dukkhanirodhe aññāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ pubbante aññāṇaṃ

aparante aññāṇaṃ pubbantāparante aññāṇaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu

dhammesu aññāṇaṃ yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho

asambodho appaṭivedho asaṅgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā

apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sampamoho avijjā

avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ''.

Rāgaṃ ca dosaṃ ca pahāya mohanti so paccekasambuddho rāgaṃ ca dosaṃ ca mohaṃ ca

pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā2 anabhāvaṃ gametvāti 'rāgaṃ ca dosaṃ ca pahāya

mohaṃ. '

Sandālayitvāna saññojanānīti: dasa saññojanāni'. Kāmarāgasaññojanaṃ paṭighasaññojanaṃ

mānasaññojanaṃ diṭṭhisaññojanaṃ vicikicchāsaññojanaṃ sīlabbataparāmāsasaññojanaṃ

bhavarāgasaññojanaṃ issāsaññojanaṃ macchariyasaññojanaṃ avijjāsaññojanaṃ,

sandālayitvāna saññojanānīti: dasasaññojanāni dālayitvā sandālayitvā pajahitvā vinodetvā

byantiṃ karitvā anabhāvaṃ gametvāti 'sandālayitvāna saññojanāni'.

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhīti: so paccekasambuddho jīvitapariyosāne asantāsī anutrāsī

anubbiggo anussaṅki3 anutrāso abhīru acchambhi anutrāsi apalāyi pahīnabhayabheravo

vigatalomahaṃso viharatīti 'asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi eko care khaggavisāṇakappo. '

Tenāha so paccekasambuddho:

''Rāgaṃ ca dosaṃ pahāya mohaṃ

Sandālayitvāna saññojanāni, na

Asantasaṃ jīvitasaṅkhayamhi

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

1. Saṃsovināni - machasaṃ va, vi

2. Byantiṃ karitvā - machasaṃ, va, vi

3. Anusaṅkī - machasaṃ va, vi

[BJT Page 630] [\x 630/]

11.

Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā1

Nikkāraṇā dullabhā ajja mittā,

Attatthapaññā2 asūcī manussā

Eko care khaggavisāṇakappo.

Bhajanti sevanti ca kāraṇatthāti: attatthakāraṇā paratthakāraṇā ubhayatthakāraṇā

diṭṭhadhammikatthakāraṇā samparāyikatthakāraṇā bhajanti sambhajanti sevanti nisevanti

saṃsevanti paṭisevantīti 'bhajanti sevanti ca kāraṇatthā'.

Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti: dve mittā: agārikamitto ca pabbajitamitto ca katamo

agārikamitto: idhekacco duddadaṃ dadāti, duccajaṃ cajati, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ

khamati, guyhamassa ācikkhati, guyhamassa pariguyhati, āpadāsu na vijahati, jīvitaṃ cassa

atthāya pariccattaṃ hoti, khīṇe nātimaññati. Ayaṃ agārikamitto. Katamo pabbajitamitto:

idha bhikkhu piyo ca hoti manāpo ca garū ca bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca

gambhīraṃ ca kathaṃ kattā no ca aṭṭhāne niyojeti, adhisīle samādapeti, catunnaṃ

patiṭṭhānānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, catunnaṃ sammappadhānānaṃ bhāvanānuyoge

samādapeti, catunnaṃ iddhipādānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, pañcannaṃ indriyānaṃ

bhāvanānuyoge samādapeti, pañcannaṃ balānaṃ bhāvanānuyoge samādapeti, sattannaṃ

bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyoge samādapeti. Ayaṃ

pabbajitamitto. Nikkāraṇā dullabhā ajja mittāti: ime dve mittā akāraṇā nikkāraṇā ahetu

appaccayā dullabhā dulladdhā sudulladdhāti 'nikkāraṇā dullabhā ajja mittā'.

Attatthapaññā asuci manussāti: 'attatthapaññā'ti attano atthāya attano hetu attano paccayā

attano kāraṇā5 bhajanti sambhavanti sevanti nisevanti saṃsevanti paṭisevanti ācaranti

samācaranti payirupāsanti paripucchanti paripañhantīti 'attatthapaññā'. Asucī manussāti:

asucinā kāyakammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā vacīkammena samannāgatāti

asūcī manussā, asucinā manokammena samannāgatāti asucī manussā, asucinā pāṇātipātena

- asucinā adinnādānena - asucinā kāmesu micchācārena - asucinā musāvādena - asuciyā

pisunāya vācāya6 samannāgatā - asuciyā pharusāya vācāya7 samannāgatā - asucinā

(samphappalāpena) samannāgatā - asuciyā abhijjhāya samannāgatā - asucinā byāpādena

samannāgatāti 'asucī manussā, asuciyā micchādiṭṭhiyā samannāgatāti asucī manussā,

asuciyā cetanāya samannāgatāti asūcī manussā, asuciyā patthanāya samannāgatāti asuci

'manussā, asucinā paṇidhinā samannāgatāti asucī manussā, asucī hīnā nihīnā omakā

lāmakā' chattakā parittāti 'attatthapaññā asucī manussā'.

1. Kāraṇattā - ma va vi

2. Attattapañña - ma va vi

3. Anagārikamittoca - vi

4. Ayaṃ anagārikamitto - vi

5. Attakāraṇa - machasaṃ va vi ka

6. Pisunāvācāya - ma va vi ka

7. Pharusāvācāya - ma va vi ka

[BJT Page 632] [\x 632/]

Eko care khaggavisāṇakappoti 'eko'ti so paccekabuddho pabbajjāsaṅkhātena eko,

adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena5. Eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti

eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṃ gatoti eko, eko anuttaraṃ

paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko: so paccekasambuddho sabbaṃ

gharāvāsapaḷibodhaṃ chinditvā puttadārapaḷibodhaṃ chinditvā ñātipaḷibodhaṃ chinditvā

sannidhipaḷibodhaṃ chinditvā kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vattāni acchādetvā agārasmā

anagāriyaṃ pabbajitvā akiñcanabhāvaṃ upagantvā eko carati viharati irīyati vattati pāleti

yapeti yāpeti. Evaṃ so paccekasambuddho pabbajjāsaṅkhātena eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko: so evaṃ pabbajito samāno eko araññe

vanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni

manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppāni. So eko carati, eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko

nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko

paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, viharati irīyati vattati

pāleti yapeti yāpetīti evaṃ so paccekasambuddho adutiyaṭṭhena eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko, so evaṃ eko adutiyo appamatto

ātāpī pahitatto viharanto mahāpadhānaṃ padahanto māraṃ sasenaṃ namuciṃ kaṇhaṃ

pamattabandhuṃ vidhametvā taṇhājāliniṃ saritaṃ visantikaṃ pajahi vinodehi byantiakāsi

anabhāvaṃ gamesīti.

1. ''Taṇhā dutiyo puriso dīghamaddhāna saṃsaraṃ,

Itthabhāvaññathābhāvaṃ saṃsāraṃ nātivattati.

2. Evamādīnavaṃ ñatvā taṇhā dukkhassa sambhavaṃ,

Vītataṇho anādāno sato bhikkhu paribbaje''ti.

Evaṃ so paccekasambuddho taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko: rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko

dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko,

kilesānaṃ pahīnattā ekantanikkilesoti eko, evaṃ so paccekasambuddho ekantavītarāgoti eko.

Kathaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko: 'ekāyanamaggo' vuccati: cattāro

satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañcabalāni satta

bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

3. Ekāyanaṃ jāti khayantadassī

Maggaṃ pajānāti hitānukampi

Etena maggena tariṃsu pubbe

Tarissanti ye ca taranti oghaṃ'.

Evaṃ so paccekasambuddho ekāyanamaggaṃ gatoti eko. Kathaṃ so paccekasambuddho eko

anuttaraṃ paccekasambodhiṃ abhisambuddhoti eko: 'bodhi' vuccati catusu maggesu ñāṇaṃ,

''paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso

paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṃsā vipassanā

sammādiṭṭhi'' so paccekasambuddho tena paccekabodhiñāṇena 'sabbe saṅkhārā aniccā'ti

bujjha, 'sabbe saṅkhārā dukkhā'ti bujjha, 'sabbe dhammā anattā'ti bujjha

''Avijjāpaccayā saṅkhārā''ti bujjha, ''saṅkhārapaccayā viññāṇa''nti bujjha, viññāṇapaccayā

nāmarūpanti bujjha, nāmarūpapaccayā salāyatananti bujjha,

Saḷāyatanapaccayā phasso'ti bujjha, phassapaccayā vedanā'ti bujjha,

Vedanāpaccayā taṇhā'ti bujjha, taṇhāpaccayā upādānanti bujjha,

Bhavapaccayā jātī'ti bujjha, jātipaccayā jarāmaraṇanti bujjha,

Avijjānirodhā saṅkhāranirodho'ti bujjha,

Saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho'ti bujjha,

Viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho'ti bujjha,

Nāmarūpanirodhā salāyatananirodho'ti bujjha,

Salāyatananirodhā phassanirodho'ti bujjha, phassanirodhā vedanānirodho'ti bujjha,

vedanānirodhā taṇhānirodho'ti bujjha,

Taṇhānirodhā upādānanirodho'ti bujjha,

Upādānanirodhā bhavanirodho'ti bujjha, bhavanirodhā jātinirodho'ti bujjha, jātinirodhā

jarāmaraṇanirodho'ti bujjha,

Idaṃ dukkhanti bujjha, ayaṃ dukkhasamudayoti bujjha, ayaṃ dukkhanirodhoti bujjha,

Ayaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti bujjha,

Ime āsavā'ti bujjha, ayaṃ āsavanirodhoti bujjha,

Ayaṃ āsavanirodhagāminīpaṭipadā'ti bujjha,

Ime dhammā abhiññeyyāti bujjha, ime dhammā pariññeyyāti bujjha, ime dhammā

pahātabbāti bujjha, ime dhammā bhāvetabbāti bujjha, ime dhammā sacchikātabbāti bujjha,

Channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca bujjha,

Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca

nissaraṇañca bujjha,

Catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca

bujjha, 'yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti bujjha.

Athavā yaṃ bujjhitabbaṃ anubujjhitabbaṃ paṭibujjhitabbaṃ sambujjhitabbaṃ adhigantabbaṃ

phassitabbaṃ sacchikātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tena paccekabodhiñāṇena bujjha anubujjha

paṭibujjha sambujjha adhigacchi phassesi sacchākāsīti evaṃ so paccekasambuddho eko

anuttaraṃ paccekasambodhi abhisambuddhoti eko.

Careti: aṭṭha cariyāyo: iriyāpathacariyā āyatanacariyā saticariyā samādhicariyā ñāṇacariyā

maggacariyā patticariyā lokatthacariyā. 'Iriyāpathacariyā'ti catusu iriyāpathesu.

Āyatanacariyāti: chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. 'Saticariyā'ti catusu satipaṭṭhānesu.

'Samādhicariyā'ti catusu jhānesu. Ñāṇācariyāti catusu ariyasaccesu. 'Maggacariyā'ti catusu

ariyamaggesu. 'Patticariyā'ti catusu sāmaññaphalesu, lokatthacariyāti tathāgatesu arahantesu

sammāsambuddhesu, padese paccekasambuddhesu padese sāvakesu iriyāpathacariyā ca

paṇidhisampannānaṃ, āyatanacariyā ca indriyesu guttadvārānaṃ, saticariyā ca

appamādavihārinaṃ, samādhicariyā ca, adhicittamanuyuttānaṃ ñāṇacariyā ca

buddhisampannānaṃ maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṃ, patticariyā ca adhigataphalānaṃ,

lokatthacariyā ca tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ, padese

paccekabuddhānaṃ, padese sāvakānaṃ, imā aṭṭha cariyāyo.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo: adhimuccanto saddhāya carati, paggaṇhanto viriyena carati,

upaṭṭhapento satiyā carati, avikkhepaṃ karonto samādhinā carati, pajānanto paññāya carati,

vijānanto viññāṇena carati, evaṃ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti āyatanacariyāya

carati. Evaṃ paṭipanno visesamadhigacchatīti visesacariyāya carati imā aṭṭha cariyāyo.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo: dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā, abhiniropanacariyā ca

sammāsaṅkappassa, pariggahacariyā ca sammāvācāya, samuṭṭhānacariyā ca

sammākammantassa, vodānacariyā ca sammāājīvassa, paggahacariyā ca sammāvāyāmassa,

upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā, avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa, imā aṭṭha

cariyāyo.

Khaggavisāṇakappoti yathā khaggassa nāma visāṇaṃ ekaṃ hoti adutiyaṃ. Evameva so

paccekasambuddho, taṃkappo taṃsadiso tappaṭibhāgo. Yathā atiloṇaṃ vuccati loṇakappo,

atitittakaṃ vuccati tittakappo, atimadhuraṃ vuccati madhurakappo, atiuṇhaṃ vuccati

aggikappo, atisītaṃ vuccati himakappo, mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo,

mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti. Evamesa so paccekasambuddho

taṃkappo taṃsadiso tappaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati

irīyati vattati paleti yapeti yāpetīti 'eko care khaggavisāṇakappo'.

Tenāha so paccekasambuddho:

''Bhajanti sevanti ca kāraṇatthā

Nikkāraṇā dullabhā ajja mittā.

Attatthapaññā asucī manussā

Eko care khaggavisāṇakappo''ti.

Catuttho vaggo niṭṭhito ca khaggavisāṇasuttaniddeso.

1. Ajito tissametteyyo puṇṇako atha mettagū,

Dhotako upasīvo ca nando ca atha hemako.

2. Todeyyakappo dubhayo jatukaṇṇi ca paṇḍito,

Bhadrāvudho udayo ca posālo ca vāpi brāhmaṇo.

3. Mogharājā ca medhāvī piṅgiyo ca mahāisi,

Soḷasannaṃ1 panetesaṃ brāhmaṇānaṃva sāsanaṃ.

Pārāyanānaṃ2 niddesā tattakāni bhavanti hi3

4. Khaggavisāṇasuttānaṃ niddesāpi tatheva ca

Niddesā duvidhā ñeyyā paripuṇṇā sulakkhitā''ti

Cūlaniddesapāḷi niṭṭhitā.

1. Soḷisānaṃ - a - vi

2. Pārāyanā - va

3. Bhavanti vā - ma va vi ka