Mahābhārata: Aśvamedhikaparvan

Header

Data entry: Muneo Tokunaga et al. and John Smith et al.

Date of this version: 2025-05-07

Source:

  • Mahabharata: Asvamedhikaparvan. Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune, India, 1999
    .

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.



% Mahabharata: Asvamedhikaparvan
% Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute,
% Pune, India, 1999

% On the basis of the text entered by Muneo Tokunaga et al.,
% revised by John Smith, Cambridge, et al.


Revisions:

  • 2025-02-07: TEI encoding by mass conversion
  • 2025-02-27: metadata structuring
  • 2025-05-07: Added several metadata fields.

Text

14,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam

14,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

14,000.000*0002_01 dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ

14,000.000*0002_02 puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca

14,000.000*0002_03 yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ

14,000.000*0002_04 kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena

14,001.000*0003_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam

14,001.000*0003_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye

14,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,001.001a kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ

14,001.001c puraskṛtya mahābāhur uttatārākulendriyaḥ

14,001.002a uttīrya ca mahīpālo bāṣpavyākulalocanaḥ

14,001.002c papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ

14,001.003a taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena coditaḥ

14,001.003c maivam ity abravīc cainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ

14,001.004a tam ārtaṃ patitaṃ bhūmau niśvasantaṃ punaḥ punaḥ

14,001.004c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

14,001.005a taṃ dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasattvaṃ janeśvaram

14,001.005c bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan

14,001.006a rājā ca dhṛtarāṣṭras tam upāsīno mahābhujaḥ

14,001.006c vākyam āha mahāprājño mahāśokaprapīḍitam

14,001.007a uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryam anantaram

14,001.007c kṣatradharmeṇa kauravya jiteyam avanis tvayā

14,001.008a tāṃ bhuṅkṣva bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiś ca janeśvara

14,001.008c na śocitavyaṃ paśyāmi tvayā dharmabhṛtāṃ vara

14,001.009a śocitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṃ pate

14,001.009c putrair vihīno rājyena svapnalabdhadhano yathā

14,001.010a aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ

14,001.010c vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ

14,001.011a uktavān eṣa māṃ pūrvaṃ dharmātmā divyadarśanaḥ

14,001.011c duryodhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati

14,001.012a svasti ced icchase rājan kulasyātmana eva ca

14,001.012c vadhyatām eṣa duṣṭātmā mando rājā suyodhanaḥ

14,001.013a karṇaś ca śakuniś caiva mainaṃ paśyatu karhi cit

14,001.013c dyūtasaṃpātam apy eṣām apramatto nivāraya

14,001.014a abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

14,001.014c sa pālayiṣyati vaśī dharmeṇa pṛthivīm imām

14,001.015a atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

14,001.015b*0004_01 vināśam upayāsyanti tava putrā na saṃśayaḥ

14,001.015c meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājyaṃ pratigṛhṇīṣva pārthiva

14,001.016a samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa

14,001.016c anujīvantu sarve tvāṃ jñātayo jñātivardhana

14,001.017a evaṃ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini

14,001.017c duryodhanam ahaṃ pāpam anvavartaṃ vṛthāmatiḥ

14,001.018a aśrutvā hy asya vīrasya vākyāni madhurāṇy aham

14,001.018c phalaṃ prāpya mahad duḥkhaṃ nimagnaḥ śokasāgare

14,001.019a vṛddhau hi te svaḥ pitarau paśyāvāṃ duḥkhitau nṛpa

14,001.019c na śocitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa

14,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,002.001a evam uktas tu rājñā sa dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā

14,002.001c tūṣṇīṃ babhūva medhāvī tam uvācātha keśavaḥ

14,002.002a atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa

14,002.002c saṃtāpayati vaitasya pūrvapretān pitāmahān

14,002.003a yajasva vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ

14,002.003c devāṃs tarpaya somena svadhayā ca pitṝn api

14,002.003d*0005_01 atithīn annapānena kāmair anyair akiṃcanān

14,002.004a tvadvidhasya mahābuddhe naitad adyopapadyate

14,002.004c viditaṃ veditavyaṃ te kartavyam api te kṛtam

14,002.005a śrutāś ca rājadharmās te bhīṣmād bhāgīrathīsutāt

14,002.005c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva nāradād vidurāt tathā

14,002.006a nemām arhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvam anuvartitum

14,002.006c pitṛpaitāmahīṃ vṛttim āsthāya dhuram udvaha

14,002.007a yuktaṃ hi yaśasā kṣatraṃ svargaṃ prāptum asaṃśayam

14,002.007c na hi kaś cana śūrāṇāṃ nihato 'tra parāṅmukhaḥ

14,002.008a tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tat tathā

14,002.008c na śakyās te punar draṣṭuṃ tvayā hy asmin raṇe hatāḥ

14,002.009a etāvad uktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

14,002.009c virarāma mahātejās tam uvāca yudhiṣṭhiraḥ

14,002.010a govinda mayi yā prītis tava sā viditā mama

14,002.010c sauhṛdena tathā premṇā sadā mām anukampase

14,002.011a priyaṃ tu me syāt sumahat kṛtaṃ cakragadādhara

14,002.011c śrīman prītena manasā sarvaṃ yāvadanandana

14,002.012a yadi mām anujānīyād bhavān gantuṃ tapovanam

14,002.012b*0006_01 kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi iti me niścitā matiḥ

14,002.012c na hi śāntiṃ prapaśyāmi ghātayitvā pitāmaham

14,002.012e karṇaṃ ca puruṣavyāghraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam

14,002.013a karmaṇā yena mucyeyam asmāt krūrād ariṃdama

14,002.013c karmaṇas tad vidhatsveha yena śudhyati me manaḥ

14,002.014a tam evaṃvādinaṃ vyāsas tataḥ provāca dharmavit

14,002.014c sāntvayan sumahātejāḥ śubhaṃ vacanam arthavat

14,002.015a akṛtā te matis tāta punar bālyena muhyase

14,002.015c kim ākāśe vayaṃ sarve pralapāma muhur muhuḥ

14,002.016a viditāḥ kṣatradharmās te yeṣāṃ yuddhena jīvikā

14,002.016c yathā pravṛtto nṛpatir nādhibandhena yujyate

14,002.017a mokṣadharmāś ca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ

14,002.017b*0007_01 yathā vai kāmajāṃ māyāṃ parityaktuṃ tvam arhasi

14,002.017c asakṛc caiva saṃdehāś chinnās te kāmajā mayā

14,002.018a aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtir asi dhruvam

14,002.018c maivaṃ bhava na te yuktam idam ajñānam īdṛśam

14,002.019a prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te 'nagha

14,002.019c yuddhadharmāś ca te sarve dānadharmāś ca te śrutāḥ

14,002.020a sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ

14,002.020c parimuhyasi bhūyas tvam ajñānād iva bhārata

14,003.001 vyāsa uvāca

14,003.001a yudhiṣṭhira tava prajñā na samyag iti me matiḥ

14,003.001c na hi kaś cit svayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyāḥ

14,003.002a īśvareṇa niyukto 'yaṃ sādhv asādhu ca mānavaḥ

14,003.002c karoti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā

14,003.003a ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇam antataḥ

14,003.003c śṛṇu tatra yathā pāpam apakṛṣyeta bhārata

14,003.004a tapobhiḥ kratubhiś caiva dānena ca yudhiṣṭhira

14,003.004b*0008_01 pūyante tu narā rājaṃs tasmād yajñāḥ parāyaṇam

14,003.004c taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate

14,003.005a yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa

14,003.005c pūyante rājaśārdūla narā duṣkṛtakarmiṇaḥ

14,003.006a asurāś ca surāś caiva puṇyahetor makhakriyām

14,003.006c prayatante mahātmānas tasmād yajñāḥ parāyaṇam

14,003.007a yajñair eva mahātmāno babhūvur adhikāḥ surāḥ

14,003.007c tato devāḥ kriyāvanto dānavān abhyadharṣayan

14,003.008a rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata

14,003.008c naramedhaṃ ca nṛpate tvam āhara yudhiṣṭhira

14,003.009a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā

14,003.009c bahukāmānnavittena rāmo dāśarathir yathā

14,003.010a yathā ca bharato rājā dauḥṣantiḥ pṛthivīpatiḥ

14,003.010c śākuntalo mahāvīryas tava pūrvapitāmahaḥ

14,003.011 yudhiṣṭhira uvāca

14,003.011a asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pāvayet pṛthivīm api

14,003.011c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ tvaṃ śrotum ihārhasi

14,003.012a imaṃ jñātivadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama

14,003.012c dānam alpaṃ na śakyāmi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me

14,003.013a na ca bālān imān dīnān utsahe vasu yācitum

14,003.013c tathaivārdravraṇān kṛcchre vartamānān nṛpātmajān

14,003.014a svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthe dvijasattama

14,003.014c karam āhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇān

14,003.015a duryodhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ

14,003.015c pranaṣṭā yojayitvāsmān akīrtyā munisattama

14,003.016a duryodhanena pṛthivī kṣayitā vittakāraṇāt

14,003.016c kośaś cāpi viśīrṇo 'sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

14,003.017a pṛthivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ prathamakalpikaḥ

14,003.017c vidvadbhiḥ paridṛṣṭo 'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ

14,003.018a na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana

14,003.018c atra me bhagavan samyak sācivyaṃ kartum arhasi

14,003.019 vaiśaṃpāyana uvāca

14,003.019a evam uktas tu pārthena kṛṣṇadvaipāyanas tadā

14,003.019c muhūrtam anusaṃcintya dharmarājānam abravīt

14,003.019d*0009_01 kośaś cāpi viśīrṇo 'yaṃ paripūrṇo bhaviṣyati

14,003.020a vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam

14,003.020c utsṛṣṭaṃ brāhmaṇair yajñe maruttasya mahīpateḥ

14,003.020e tad ānayasva kaunteya paryāptaṃ tad bhaviṣyati

14,003.021 yudhiṣṭhira uvāca

14,003.021a kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tat samācitam

14,003.021c kasmiṃś ca kāle sa nṛpo babhūva vadatāṃ vara

14,003.022 vyāsa uvāca

14,003.022a yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam

14,003.022c yasmin kāle mahāvīryaḥ sa rājāsīn mahādhanaḥ

14,004.001 yudhiṣṭhira uvāca

14,004.001a śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam

14,004.001c dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me 'nagha

14,004.002 vyāsa uvāca

14,004.002a āsīt kṛtayuge pūrvaṃ manur daṇḍadharaḥ prabhuḥ

14,004.002c tasya putro maheṣvāsaḥ prajātir iti viśrutaḥ

14,004.003a prajāter abhavat putraḥ kṣupa ity abhiviśrutaḥ

14,004.003c kṣupasya putras tv ikṣvākur mahīpālo 'bhavat prabhuḥ

14,004.004a tasya putraśataṃ rājann āsīt paramadhārmikam

14,004.004c tāṃs tu sarvān mahīpālān ikṣvākur akarot prabhuḥ

14,004.005a teṣāṃ jyeṣṭhas tu viṃśo 'bhūt pratimānaṃ dhanuṣmatām

14,004.005c viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata

14,004.006a viviṃśasya sutā rājan babhūvur daśa pañca ca

14,004.006c sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

14,004.007a dānadharmaratāḥ santaḥ satataṃ priyavādinaḥ

14,004.007c teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tān sarvān apīḍayat

14,004.008a khanīnetras tu vikrānto jitvā rājyam akaṇṭakam

14,004.008c nāśaknod rakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ

14,004.009a tam apāsya ca tad rāṣṭraṃ tasya putraṃ suvarcasam

14,004.009c abhyaṣiñcata rājendra muditaṃ cābhavat tadā

14,004.010a sa pitur vikriyāṃ dṛṣṭvā rājyān nirasanaṃ tathā

14,004.010c niyato vartayām āsa prajāhitacikīrṣayā

14,004.011a brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ

14,004.011c prajās taṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam

14,004.012a tasya dharmapravṛttasya vyaśīryat kośavāhanam

14,004.012c taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantāt paryapīḍayan

14,004.013a sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośas tv avāhanaḥ

14,004.013c ārtim ārchat parāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca

14,004.014a na cainaṃ parihartuṃ te 'śaknuvan parisaṃkṣaye

14,004.014c samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira

14,004.015a yadā tu paramām ārtiṃ gato 'sau sapuro nṛpaḥ

14,004.015c tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīt tato balam

14,004.016a tatas tān ajayat sarvān prātisīmān narādhipān

14,004.016c etasmāt kāraṇād rājan viśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ

14,004.017a tasya kāraṃdhamaḥ putras tretāyugamukhe 'bhavat

14,004.017b*0010_01 putras tretāyugamukhe 'bhavad āvikṣasaṃjñakaḥ

14,004.017b*0011_01 kāraṃdhama iti khyāto babhūva jagatīpatiḥ

14,004.017c indrād anavaraḥ śrīmān devair api sudurjayaḥ

14,004.018a tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā

14,004.018c sa hi samrāḍ abhūt teṣāṃ vṛttena ca balena ca

14,004.019a avikṣin nāma dharmātmā śauryeṇendrasamo 'bhavat

14,004.019c yajñaśīlaḥ karmaratir dhṛtimān saṃyatendriyaḥ

14,004.020a tejasādityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ

14,004.020c bṛhaspatisamo buddhyā himavān iva susthiraḥ

14,004.021a karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca

14,004.021c manāṃsy ārādhayām āsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ

14,004.022a ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivat prabhuḥ

14,004.022c yājayām āsa yaṃ vidvān svayam evāṅgirāḥ prabhuḥ

14,004.023a tasya putro 'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā

14,004.023c marutto nāma dharmajñaś cakravartī mahāyaśāḥ

14,004.024a nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣād viṣṇur ivāparaḥ

14,004.024c sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayāny uta

14,004.024e kārayām āsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ

14,004.025a meruṃ parvatam āsādya himavatpārśva uttare

14,004.025c kāñcanaḥ sumahān pādas tatra karma cakāra saḥ

14,004.026a tataḥ kuṇḍāni pātrīś ca piṭharāṇy āsanāni ca

14,004.026c cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

14,004.027a tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha

14,004.027c īje tatra sa dharmātmā vidhivat pṛthivīpatiḥ

14,004.027e maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālair narādhipaḥ

14,005.001 yudhiṣṭhira uvāca

14,005.001a kathaṃvīryaḥ samabhavat sa rājā vadatāṃ varaḥ

14,005.001c kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata sa dvija

14,005.002a kva ca tat sāṃprataṃ dravyaṃ bhagavann avatiṣṭhate

14,005.002c kathaṃ ca śakyam asmābhis tad avāptuṃ tapodhana

14,005.003 vyāsa uvāca

14,005.003a asurāś caiva devāś ca dakṣasyāsan prajāpateḥ

14,005.003c apatyaṃ bahulaṃ tāta te 'spardhanta parasparam

14,005.004a tathaivāṅgirasaḥ putrau vratatulyau babhūvatuḥ

14,005.004c bṛhaspatir bṛhattejāḥ saṃvartaś ca tapodhanaḥ

14,005.005a tāv api spardhinau rājan pṛthag āstāṃ parasparam

14,005.005c bṛhaspatiś ca saṃvartaṃ bādhate sma punaḥ punaḥ

14,005.006a sa bādhyamānaḥ satataṃ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata

14,005.006c arthān utsṛjya digvāsā vanavāsam arocayat

14,005.007a vāsavo 'py asurān sarvān nirjitya ca nihatya ca

14,005.007c indratvaṃ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam

14,005.007e putram aṅgiraso jyeṣṭhaṃ vipraśreṣṭhaṃ bṛhaspatim

14,005.008a yājyas tv aṅgirasaḥ pūrvam āsīd rājā karaṃdhamaḥ

14,005.008c vīryeṇāpratimo loke vṛttena ca balena ca

14,005.008e śatakratur ivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ

14,005.009a vāhanaṃ yasya yodhāś ca dravyāṇi vividhāni ca

14,005.009b*0012_01 śayanāni ca mukhyāni mahārhāṇi ca sarvaśaḥ

14,005.009c dhyānād evābhavad rājan mukhavātena sarvaśaḥ

14,005.010a sa guṇaiḥ pārthivān sarvān vaśe cakre narādhipaḥ

14,005.010c saṃjīvya kālam iṣṭaṃ ca saśarīro divaṃ gataḥ

14,005.011a babhūva tasya putras tu yayātir iva dharmavit

14,005.011c avikṣin nāma śatrukṣit sa vaśe kṛtavān mahīm

14,005.011e vikrameṇa guṇaiś caiva pitevāsīt sa pārthivaḥ

14,005.012a tasya vāsavatulyo 'bhūn marutto nāma vīryavān

14,005.012c putras tam anuraktābhūt pṛthivī sāgarāmbarā

14,005.013a spardhate satataṃ sa sma devarājena pārthivaḥ

14,005.013c vāsavo 'pi maruttena spardhate pāṇḍunandana

14,005.014a śuciḥ sa guṇavān āsīn maruttaḥ pṛthivīpatiḥ

14,005.014c yatamāno 'pi yaṃ śakro na viśeṣayati sma ha

14,005.015a so 'śaknuvan viśeṣāya samāhūya bṛhaspatim

14,005.015c uvācedaṃ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ

14,005.016a bṛhaspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana

14,005.016c daivaṃ karmātha vā pitryaṃ kartāsi mama cet priyam

14,005.017a ahaṃ hi triṣu lokeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate

14,005.017c indratvaṃ prāptavān eko maruttas tu mahīpatiḥ

14,005.018a kathaṃ hy amartyaṃ brahmaṃs tvaṃ yājayitvā surādhipam

14,005.018c yājayer mṛtyusaṃyuktaṃ maruttam aviśaṅkayā

14,005.019a māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatim

14,005.019c parityajya maruttaṃ vā yathājoṣaṃ bhajasva mām

14,005.020a evam uktaḥ sa kauravya devarājñā bṛhaspatiḥ

14,005.020c muhūrtam iva saṃcintya devarājānam abravīt

14,005.021a tvaṃ bhūtānām adhipatis tvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

14,005.021c namucer viśvarūpasya nihantā tvaṃ balasya ca

14,005.022a tvam ājahartha devānām eko vīra śriyaṃ parām

14,005.022c tvaṃ bibharṣi bhuvaṃ dyāṃ ca sadaiva balasūdana

14,005.023a paurohityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara

14,005.023c yājayeyam ahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana

14,005.024a samāśvasihi deveśa nāhaṃ martyāya karhi cit

14,005.024c grahīṣyāmi sruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vaco mama

14,005.025a hiraṇyaretaso 'mbhaḥ syāt parivarteta medinī

14,005.025c bhāsaṃ ca na raviḥ kuryān matsatyaṃ vicaled yadi

14,005.026a bṛhaspativacaḥ śrutvā śakro vigatamatsaraḥ

14,005.026c praśasyainaṃ viveśātha svam eva bhavanaṃ tadā

14,006.001 vyāsa uvāca

14,006.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,006.001c bṛhaspateś ca saṃvādaṃ maruttasya ca bhārata

14,006.002a devarājasya samayaṃ kṛtam āṅgirasena ha

14,006.002c śrutvā marutto nṛpatir manyum āhārayat tadā

14,006.003a saṃkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhamasutātmajaḥ

14,006.003c bṛhaspatim upāgamya vāgmī vacanam abravīt

14,006.004a bhagavan yan mayā pūrvam abhigamya tapodhana

14,006.004c kṛto 'bhisaṃdhir yajñāya bhavato vacanād guro

14,006.005a tam ahaṃ yaṣṭum icchāmi saṃbhārāḥ saṃbhṛtāś ca me

14,006.005c yājyo 'smi bhavataḥ sādho tat prāpnuhi vidhatsva ca

14,006.006 bṛhaspatir uvāca

14,006.006a na kāmaye yājayituṃ tvām ahaṃ pṛthivīpate

14,006.006c vṛto 'smi devarājena pratijñātaṃ ca tasya me

14,006.007 marutta uvāca

14,006.007a pitryam asmi tava kṣetraṃ bahu manye ca te bhṛśam

14,006.007c na cāsmy ayājyatāṃ prāpto bhajamānaṃ bhajasva mām

14,006.008 bṛhaspatir uvāca

14,006.008a amartyaṃ yājayitvāhaṃ yājayiṣye na mānuṣam

14,006.008c marutta gaccha vā mā vā nivṛtto 'smy adya yājanāt

14,006.009a na tvāṃ yājayitāsmy adya vṛṇu tvaṃ yam ihecchasi

14,006.009c upādhyāyaṃ mahābāho yas te yajñaṃ kariṣyati

14,006.010 vyāsa uvāca

14,006.010a evam uktas tu nṛpatir marutto vrīḍito 'bhavat

14,006.010c pratyāgacchac ca saṃvigno dadarśa pathi nāradam

14,006.011a devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ

14,006.011c vidhivat prāñjalis tasthāv athainaṃ nārado 'bravīt

14,006.012a rājarṣe nātihṛṣṭo 'si kaccit kṣemaṃ tavānagha

14,006.012c kva gato 'si kuto vedam aprītisthānam āgatam

14,006.013a śrotavyaṃ cen mayā rājan brūhi me pārthivarṣabha

14,006.013c vyapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnair narādhipa

14,006.014a evam ukto maruttas tu nāradena maharṣiṇā

14,006.014c vipralambham upādhyāyāt sarvam eva nyavedayat

14,006.015a gato 'smy aṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatim

14,006.015c yajñārtham ṛtvijaṃ draṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata

14,006.016a pratyākhyātaś ca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye

14,006.016c parityaktaś ca guruṇā dūṣitaś cāsmi nārada

14,006.017a evam uktas tu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha

14,006.017c āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayann iva

14,006.018a rājann aṅgirasaḥ putraḥ saṃvarto nāma dhārmikaḥ

14,006.018c caṅkramīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayan prajāḥ

14,006.019a taṃ gaccha yadi yājyaṃ tvāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ

14,006.019c prasannas tvāṃ mahārāja saṃvarto yājayiṣyati

14,006.020 marutta uvāca

14,006.020a saṃjīvito 'haṃ bhavatā vākyenānena nārada

14,006.020c paśyeyaṃ kva nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃ vara

14,006.021a kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajet

14,006.021c pratyākhyātaś ca tenāpi nāhaṃ jīvitum utsahe

14,006.022 nārada uvāca

14,006.022a unmattaveṣaṃ bibhrat sa caṅkramīti yathāsukham

14,006.022c vārāṇasīṃ tu nagarīm abhīkṣṇam upasevate

14,006.022d*0013_01 yatra sākṣān mahādevo dehānte parameśvaraḥ

14,006.022d*0013_02 vyācaṣṭe tārakajñānaṃ jantūnām apavargadam

14,006.023a tasyā dvāraṃ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṃ kva cit

14,006.023c taṃ dṛṣṭvā yo nivarteta sa saṃvarto mahīpate

14,006.024a taṃ pṛṣṭhato 'nugacchethā yatra gacchet sa vīryavān

14,006.024c tam ekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṃ vrajeḥ

14,006.025a pṛcchet tvāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sma ha

14,006.025c brūyās tvaṃ nāradeneti saṃtapta iva śatruhan

14,006.026a sa cet tvām anuyuñjīta mamābhigamanepsayā

14,006.026c śaṃsethā vahnim ārūḍhaṃ mām api tvam aśaṅkayā

14,006.027 vyāsa uvāca

14,006.027a sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam

14,006.027c abhyanujñāya rājarṣir yayau vārāṇasīṃ purīm

14,006.028a tatra gatvā yathoktaṃ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ

14,006.028c kuṇapaṃ sthāpayām āsa nāradasya vacaḥ smaran

14,006.029a yaugapadyena vipraś ca sa purīdvāram āviśat

14,006.029c tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā sa nyavartata

14,006.030a sa taṃ nivṛttam ālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt

14,006.030c āvikṣito mahīpālaḥ saṃvartam upaśikṣitum

14,006.031a sa enaṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kardamena ca

14,006.031c śleṣmaṇā cāpi rājānaṃ ṣṭhīvanaiś ca samākirat

14,006.032a sa tathā bādhyamāno 'pi saṃvartena mahīpatiḥ

14,006.032c anvagād eva tam ṛṣiṃ prāñjaliḥ saṃprasādayan

14,006.033a tato nivṛtya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśat

14,006.033c śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṃ bahuśākhinam

14,007.001 saṃvarta uvāca

14,007.001a katham asmi tvayā jñātaḥ kena vā kathito 'smi te

14,007.001c etad ācakṣva me tattvam icchase cet priyaṃ mama

14,007.002a satyaṃ te bruvataḥ sarve saṃpatsyante manorathāḥ

14,007.002c mithyā tu bruvato mūrdhā saptadhā te phaliṣyati

14,007.003 marutta uvāca

14,007.003a nāradena bhavān mahyam ākhyāto hy aṭatā pathi

14,007.003c guruputro mameti tvaṃ tato me prītir uttamā

14,007.004 saṃvarta uvāca

14,007.004a satyam etad bhavān āha sa māṃ jānāti satriṇam

14,007.004c kathayasvaitad ekaṃ me kva nu saṃprati nāradaḥ

14,007.005 marutta uvāca

14,007.005a bhavantaṃ kathayitvā tu mama devarṣisattamaḥ

14,007.005c tato mām abhyanujñāya praviṣṭo havyavāhanam

14,007.005d*0014_01 yojanīyo 'ham adhunā bhavatā munisattama

14,007.006 vyāsa uvāca

14,007.006a śrutvā tu pārthivasyaitat saṃvartaḥ parayā mudā

14,007.006c etāvad aham apy enaṃ kuryām iti tadābravīt

14,007.007a tato maruttam unmatto vācā nirbhartsayann iva

14,007.007c rūkṣayā brāhmaṇo rājan punaḥ punar athābravīt

14,007.008a vātapradhānena mayā svacittavaśavartinā

14,007.008c evaṃ vikṛtarūpeṇa kathaṃ yājitum icchasi

14,007.009a bhrātā mama samarthaś ca vāsavena ca satkṛtaḥ

14,007.009c vartate yājane caiva tena karmāṇi kāraya

14,007.010a gṛhaṃ svaṃ caiva yājyāś ca sarvā gṛhyāś ca devatāḥ

14,007.010c pūrvajena mamākṣiptaṃ śarīraṃ varjitaṃ tv idam

14,007.011a nāhaṃ tenānanujñātas tvām āvikṣita karhi cit

14,007.011c yājayeyaṃ kathaṃ cid vai sa hi pūjyatamo mama

14,007.012a sa tvaṃ bṛhaspatiṃ gaccha tam anujñāpya cāvraja

14,007.012c tato 'haṃ yājayiṣye tvāṃ yadi yaṣṭum ihecchasi

14,007.013 marutta uvāca

14,007.013a bṛhaspatiṃ gataḥ pūrvam ahaṃ saṃvarta tac chṛṇu

14,007.013c na māṃ kāmayate yājyam asau vāsavavāritaḥ

14,007.014a amaraṃ yājyam āsādya mām ṛṣe mā sma mānuṣam

14,007.014c yājayethā maruttaṃ tvaṃ martyadharmāṇam āturam

14,007.014d*0015_01 śakreṇa pratiṣiddho 'haṃ maruttaṃ mā sma yājayeḥ

14,007.014d*0016_01 na māṃ rocayate rājyam ayājyaṃ mām amānuṣam

14,007.015a spardhate ca mayā vipra sadā vai sa hi pārthivaḥ

14,007.015c evam astv iti cāpy ukto bhrātrā te balavṛtrahā

14,007.016a sa mām abhigataṃ premṇā yājyavan na bubhūṣati

14,007.016c devarājam upāśritya tad viddhi munipuṃgava

14,007.017a so 'ham icchāmi bhavatā sarvasvenāpi yājitum

14,007.017c kāmaye samatikrāntuṃ vāsavaṃ tvatkṛtair guṇaiḥ

14,007.018a na hi me vartate buddhir gantuṃ brahman bṛhaspatim

14,007.018c pratyākhyāto hi tenāsmi tathānapakṛte sati

14,007.019 saṃvarta uvāca

14,007.019a cikīrṣasi yathākāmaṃ sarvam etat tvayi dhruvam

14,007.019c yadi sarvān abhiprāyān kartāsi mama pārthiva

14,007.020a yājyamānaṃ mayā hi tvāṃ bṛhaspatipuraṃdarau

14,007.020c dviṣetāṃ samabhikruddhāv etad ekaṃ samarthaya

14,007.021a sthairyam atra kathaṃ te syāt sa tvaṃ niḥsaṃśayaṃ kuru

14,007.021c kupitas tvāṃ na hīdānīṃ bhasma kuryāṃ sabāndhavam

14,007.022 marutta uvāca

14,007.022a yāvat tapet sahasrāṃśus tiṣṭheraṃś cāpi parvatāḥ

14,007.022c tāval lokān na labheyaṃ tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi

14,007.023a mā cāpi śubhabuddhitvaṃ labheyam iha karhi cit

14,007.023c samyag jñāne vaiṣaye vā tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi

14,007.024 saṃvarta uvāca

14,007.024a āvikṣita śubhā buddhir dhīyatāṃ tava karmasu

14,007.024c yājanaṃ hi mamāpy evaṃ vartate tvayi pārthiva

14,007.025a saṃvidhāsye ca te rājann akṣayaṃ dravyam uttamam

14,007.025c yena devān sagandharvāñ śakraṃ cābhibhaviṣyasi

14,007.026a na tu me vartate buddhir dhane yājyeṣu vā punaḥ

14,007.026c vipriyaṃ tu cikīrṣāmi bhrātuś cendrasya cobhayoḥ

14,007.027a gamayiṣyāmi cendreṇa samatām api te dhruvam

14,007.027c priyaṃ ca te kariṣyāmi satyam etad bravīmi te

14,008.001 saṃvarta uvāca

14,008.001a girer himavataḥ pṛṣṭhe muñjavān nāma parvataḥ

14,008.001c tapyate yatra bhagavāṃs tapo nityam umāpatiḥ

14,008.002a vanaspatīnāṃ mūleṣu ṭaṅkeṣu śikhareṣu ca

14,008.002c guhāsu śailarājasya yathākāmaṃ yathāsukham

14,008.003a umāsahāyo bhagavān yatra nityaṃ maheśvaraḥ

14,008.003c āste śūlī mahātejā nānābhūtagaṇāvṛtaḥ

14,008.004a tatra rudrāś ca sādhyāś ca viśve 'tha vasavas tathā

14,008.004c yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca sahānugaḥ

14,008.005a bhūtāni ca piśācāś ca nāsatyāv aśvināv api

14,008.005c gandharvāpsarasaś caiva yakṣā devarṣayas tathā

14,008.006a ādityā marutaś caiva yātudhānāś ca sarvaśaḥ

14,008.006b*0017_01 brahmādayaś ca maruto munayo 'dhyātmacintakāḥ

14,008.006c upāsante mahātmānaṃ bahurūpam umāpatim

14,008.007a ramate bhagavāṃs tatra kuberānucaraiḥ saha

14,008.007c vikṛtair vikṛtākāraiḥ krīḍadbhiḥ pṛthivīpate

14,008.007e śriyā jvalan dṛśyate vai bālādityasamadyutiḥ

14,008.008a na rūpaṃ dṛśyate tasya saṃsthānaṃ vā kathaṃ cana

14,008.008c nirdeṣṭuṃ prāṇibhiḥ kaiś cit prākṛtair māṃsalocanaiḥ

14,008.009a noṣṇaṃ na śiśiraṃ tatra na vāyur na ca bhāskaraḥ

14,008.009c na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur na bhayaṃ nṛpa

14,008.010a tasya śailasya pārśveṣu sarveṣu jayatāṃ vara

14,008.010c dhātavo jātarūpasya raśmayaḥ savitur yathā

14,008.011a rakṣyante te kuberasya sahāyair udyatāyudhaiḥ

14,008.011c cikīrṣadbhiḥ priyaṃ rājan kuberasya mahātmanaḥ

14,008.011d*0018_01 tatra gatvā tvam anvāsya mahāyogeśvaraṃ śivam

14,008.011d*0018_02 kuru praṇāmaṃ rājarṣe bhaktyā paramayā yutaḥ

14,008.012a tasmai bhagavate kṛtvā namaḥ śarvāya vedhase

14,008.012b*0019_01 ebhis tvaṃ nāmabhir devaṃ sarvavidyādhipaṃ stuhi

14,008.012c rudrāya śitikaṇṭhāya surūpāya suvarcase

14,008.013a kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca

14,008.013c tryakṣṇe pūṣṇo dantabhide vāmanāya śivāya ca

14,008.014a yāmyāyāvyaktakeśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca

14,008.014c kṣemyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya ca

14,008.015a harikeśāya muṇḍāya kṛśāyottāraṇāya ca

14,008.015c bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase

14,008.015d*0020_01 bahurūpāya śarvāya priyāya priyavāsase

14,008.016a uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe

14,008.016c giriśāya praśāntāya yataye cīravāsase

14,008.017a bilvadaṇḍāya siddhāya sarvadaṇḍadharāya ca

14,008.017c mṛgavyādhāya mahate dhanvine 'tha bhavāya ca

14,008.018a varāya saumyavaktrāya paśuhastāya varṣiṇe

14,008.018c hiraṇyabāhave rājann ugrāya pataye diśām

14,008.018d*0021_01 lelihānāya gotrāya siddhamantrāya vṛṣṇaye

14,008.019a paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye tathā

14,008.019c vṛṣāya mātṛbhaktāya senānye madhyamāya ca

14,008.020a sruvahastāya pataye dhanvine bhārgavāya ca

14,008.020c ajāya kṛṣṇanetrāya virūpākṣāya caiva ha

14,008.021a tīkṣṇadaṃṣṭrāya tīkṣṇāya vaiśvānaramukhāya ca

14,008.021c mahādyutaye 'naṅgāya sarvāṅgāya prajāvate

14,008.021d*0022_01 vilohitāya dīptāya dīptākṣāya mahaujase

14,008.022a tathā śukrādhipataye pṛthave kṛttivāsase

14,008.022c kapālamāline nityaṃ suvarṇamukuṭāya ca

14,008.023a mahādevāya kṛṣṇāya tryambakāyānaghāya ca

14,008.023c krodhanāya nṛśaṃsāya mṛdave bāhuśāline

14,008.024a daṇḍine taptatapase tathaiva krūrakarmaṇe

14,008.024c sahasraśirase caiva sahasracaraṇāya ca

14,008.024e namaḥ svadhāsvarūpāya bahurūpāya daṃṣṭriṇe

14,008.025a pinākinaṃ mahādevaṃ mahāyoginam avyayam

14,008.025c triśūlapāṇiṃ varadaṃ tryambakaṃ bhuvaneśvaram

14,008.026a tripuraghnaṃ trinayanaṃ trilokeśaṃ mahaujasam

14,008.026c prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dhāraṇaṃ dharaṇīdharam

14,008.027a īśānaṃ śaṃkaraṃ sarvaṃ śivaṃ viśveśvaraṃ bhavam

14,008.027c umāpatiṃ paśupatiṃ viśvarūpaṃ maheśvaram

14,008.028a virūpākṣaṃ daśabhujaṃ tiṣyagovṛṣabhadhvajam

14,008.028b*0023_01 anantaṃ śāśvataṃ devaṃ triśṛṅgaṃ vṛṣabhekṣaṇam

14,008.028c ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ ghoraṃ śarvaṃ gaurīśam īśvaram

14,008.029a śitikaṇṭham ajaṃ śukraṃ pṛthuṃ pṛthuharaṃ haram

14,008.029c viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim

14,008.030a praṇamya śirasā devam anaṅgāṅgaharaṃ haram

14,008.030c śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yāhi mahādevaṃ caturmukham

14,008.030d*0024_01 virocamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam

14,008.030d*0024_02 anādyantam ajaṃ śaṃbhuṃ sarvavyāpinam īśvaram

14,008.030d*0024_03 nistraiguṇyaṃ nirudvegaṃ nirmalaṃ nidhim ojasām

14,008.030d*0024_04 praṇamya prāñjaliḥ śarvaṃ prayāmi śaraṇaṃ haram

14,008.030d*0024_05 sāmānyaṃ niścalaṃ nityam akāraṇam alepanam

14,008.030d*0024_06 adhyātmavedam āsādya prayāmi śaraṇaṃ muhuḥ

14,008.030d*0024_07 yasya nityaṃ viduḥ sthānaṃ mokṣam adhyātmacintakāḥ

14,008.030d*0024_08 yoginas tattvamārgasthāḥ kaivalyaṃ padam akṣaram

14,008.030d*0024_09 yaṃ viduḥ saṅganirmuktāḥ sāmānyaṃ samadarśinaḥ

14,008.030d*0024_10 taṃ prapadye jagadyonim ayoniṃ nirguṇātmakam

14,008.030d*0024_11 asṛjad yas tu bhūtādīn sapta lokān sanātanān

14,008.030d*0024_12 sthitaḥ satyopari sthāṇus taṃ prapadye sanātanam

14,008.030d*0024_13 bhaktānāṃ sulabhaṃ taṃ hi durlabhaṃ dūrapātinām

14,008.030d*0024_14 adūrastham ajaṃ devaṃ prakṛteḥ parataḥ sthitam

14,008.030d*0024_15 namāmi sarvalokasthaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivam

14,008.031a evaṃ kṛtvā namas tasmai mahādevāya raṃhase

14,008.031c mahātmane kṣitipate tat suvarṇam avāpsyasi

14,008.031d*0025_01 labhante gāṇapatyaṃ ca tadekāgrā hi mānavāḥ

14,008.031d*0025_02 kiṃ punaḥ svarṇabhāṇḍāni tasmāt tvaṃ gaccha mā ciram

14,008.031d*0025_03 mahattaraṃ hi te lābhaṃ hastyaśvoṣṭrādibhiḥ saha

14,008.031e suvarṇam āhariṣyantas tatra gacchantu te narāḥ

14,008.032 vyāsa uvāca

14,008.032a ity uktaḥ sa vacas tasya cakre kāraṃdhamātmajaḥ

14,008.032b*0026_01 gaṅgādharaṃ namaskṛtya labdhavān dhanam uttamam

14,008.032b*0026_02 kubera iva tat prāpya mahādevaprasādataḥ

14,008.032c tato 'timānuṣaṃ sarvaṃ cakre yajñasya saṃvidhim

14,008.032e sauvarṇāni ca bhāṇḍāni saṃcakrus tatra śilpinaḥ

14,008.032f*0027_01 śālāś ca sarvasaṃbhārān kratoḥ saṃvartaśāsanāt

14,008.033a bṛhaspatis tu tāṃ śrutvā maruttasya mahīpateḥ

14,008.033c samṛddhim ati devebhyaḥ saṃtāpam akarod bhṛśam

14,008.034a sa tapyamāno vaivarṇyaṃ kṛśatvaṃ cāgamat param

14,008.034c bhaviṣyati hi me śatruḥ saṃvarto vasumān iti

14,008.035a taṃ śrutvā bhṛśasaṃtaptaṃ devarājo bṛhaspatim

14,008.035c abhigamyāmaravṛtaḥ provācedaṃ vacas tadā

14,009.001 indra uvāca

14,009.001a kaccit sukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate; kaccin manojñāḥ paricārakās te

14,009.001c kaccid devānāṃ sukhakāmo 'si vipra; kaccid devās tvāṃ paripālayanti

14,009.002 bṛhaspatir uvāca

14,009.002a sukhaṃ śaye 'haṃ śayane mahendra; tathā manojñāḥ paricārakā me

14,009.002c tathā devānāṃ sukhakāmo 'smi śakra; devāś ca māṃ subhṛśaṃ pālayanti

14,009.003 indra uvāca

14,009.003a kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā; pāṇḍur vivarṇaś ca kutas tvam adya

14,009.003c ācakṣva me tad dvija yāvad etān; nihanmi sarvāṃs tava duḥkhakartṝn

14,009.004 bṛhaspatir uvāca

14,009.004a maruttam āhur maghavan yakṣyamāṇaṃ; mahāyajñenottamadakṣiṇena

14,009.004c taṃ saṃvarto yājayiteti me śrutaṃ; tad icchāmi na sa taṃ yājayeta

14,009.005 indra uvāca

14,009.005a sarvān kāmān anujāto 'si vipra; yas tvaṃ devānāṃ mantrayase purodhāḥ

14,009.005c ubhau ca te janmamṛtyū vyatītau; kiṃ saṃvartas tava kartādya vipra

14,009.006 bṛhaspatir uvāca

14,009.006a devaiḥ saha tvam asurān saṃpraṇudya; jighāṃsase 'dyāpy uta sānubandhān

14,009.006c yaṃ yaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatra tatra; duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhabhāvaḥ

14,009.007a ato 'smi devendra vivarṇarūpaḥ; sapatno me vardhate tan niśamya

14,009.007c sarvopāyair maghavan saṃniyaccha; saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam

14,009.008 indra uvāca

14,009.008a ehi gaccha prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte

14,009.008c ayaṃ vai tvā yājayitā bṛhaspatis; tathāmaraṃ caiva kariṣyatīti

14,009.009 agnir uvāca

14,009.009a ayaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte

14,009.009c vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ; bṛhaspateś cāpacitiṃ cikīrṣuḥ

14,009.010 vyāsa uvāca

14,009.010a tataḥ prāyād dhūmaketur mahātmā; vanaspatīn vīrudhaś cāvamṛdnan

14,009.010c kāmād dhimānte parivartamānaḥ; kāṣṭhātigo mātariśveva nardan

14,009.011 marutta uvāca

14,009.011a āścaryam adya paśyāmi rūpiṇaṃ vahnim āgatam

14,009.011c āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune

14,009.012 agnir uvāca

14,009.012a āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ pratinandāmi te 'nagha

14,009.012c indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtam āgatam

14,009.013 marutta uvāca

14,009.013a kaccic chrīmān devarājaḥ sukhī ca; kaccic cāsmān prīyate dhūmaketo

14,009.013c kaccid devāś cāsya vaśe yathāvat; tad brūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva

14,009.014 agnir uvāca

14,009.014a śakro bhṛśaṃ susukhī pārthivendra; prītiṃ cecchaty ajarāṃ vai tvayā saḥ

14,009.014c devāś ca sarve vaśagās tasya rājan; saṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ

14,009.015a yadarthaṃ māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte

14,009.015c ayaṃ gurur yājayitā nṛpa tvāṃ; martyaṃ santam amaraṃ tvāṃ karotu

14,009.016 marutta uvāca

14,009.016a saṃvarto 'yaṃ yājayitā dvijo me; bṛhaspater añjalir eṣa tasya

14,009.016c nāsau devaṃ yājayitvā mahendraṃ; martyaṃ santaṃ yājayann adya śobhet

14,009.017 agnir uvāca

14,009.017a ye vai lokā devaloke mahāntaḥ; saṃprāpsyase tān devarājaprasādāt

14,009.017c tvāṃ ced asau yājayed vai bṛhaspatir; nūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ

14,009.018a tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpateś cāpi ye vai mahāntaḥ

14,009.018c te te jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ; bṛhaspatiś ced yājayet tvāṃ narendra

14,009.019 saṃvarta uvāca

14,009.019a māsmān evaṃ tvaṃ punar āgāḥ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte

14,009.019c mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddho 'haṃ pāvaka tan nibodha

14,009.020 vyāsa uvāca

14,009.020a tato devān agamad dhūmaketur; dāhād bhīto vyathito 'śvatthaparṇavat

14,009.020c taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā; bṛhaspateḥ saṃnidhau havyavāham

14,009.021a yat tvaṃ gataḥ prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte

14,009.021c tat kiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ; kaccid vacaḥ pratigṛhṇāti tac ca

14,009.022 agnir uvāca

14,009.022a na te vācaṃ rocayate marutto; bṛhaspater añjaliṃ prāhiṇot saḥ

14,009.022c saṃvarto māṃ yājayitety abhīkṣṇaṃ; punaḥ punaḥ sa mayā procyamānaḥ

14,009.023a uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpater ye ca lokā mahāntaḥ

14,009.023c tāṃś cel labheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā; tathāpi neccheyam iti pratītaḥ

14,009.024 indra uvāca

14,009.024a punar bhavān pārthivaṃ taṃ sametya; vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam

14,009.024c punar yady ukto na kariṣyate vacas; tato vajraṃ saṃprahartāsmi tasmai

14,009.025 agnir uvāca

14,009.025a gandharvarāḍ yātv ayaṃ tatra dūto; bibhemy ahaṃ vāsava tatra gantum

14,009.025c saṃrabdho mām abravīt tīkṣṇaroṣaḥ; saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ

14,009.026a yady āgaccheḥ punar evaṃ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte

14,009.026c daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddha ity etad avaihi śakra

14,009.027 indra uvāca

14,009.027a tvam evānyān dahase jātavedo; na hi tvad anyo vidyate bhasmakartā

14,009.027c tvatsaṃsparśāt sarvaloko bibhety; aśraddheyaṃ vadase havyavāha

14,009.028 agnir uvāca

14,009.028a divaṃ devendra pṛthivīṃ caiva sarvāṃ; saṃveṣṭayes tvaṃ svabalenaiva śakra

14,009.028c evaṃvidhasyeha satas tavāsau; kathaṃ vṛtras tridivaṃ prāg jahāra

14,009.029 indra uvāca

14,009.029a na caṇḍikā jaṅgamā no kareṇur; na vārisomaṃ prapibāmi vahne

14,009.029c na durbale vai visṛjāmi vajraṃ; ko me 'sukhāya praharen manuṣyaḥ

14,009.030a pravrājayeyaṃ kālakeyān pṛthivyām; apākarṣaṃ dānavān antarikṣāt

14,009.030c divaḥ prahrādam avasānam ānayaṃ; ko me 'sukhāya prahareta martyaḥ

14,009.031 agnir uvāca

14,009.031a yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣyan; sahāśvibhyāṃ somam agṛhṇad ekaḥ

14,009.031c taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastāc; charyātiyajñaṃ smara taṃ mahendra

14,009.032a vajraṃ gṛhītvā ca puraṃdara tvaṃ; saṃprāhārṣīś cyavanasyātighoram

14,009.032c sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhum; apāgṛhṇāt tapasā jātamanyuḥ

14,009.033a tato roṣāt sarvato ghorarūpaṃ; sapatnaṃ te janayām āsa bhūyaḥ

14,009.033c madaṃ nāmāsuraṃ viśvarūpaṃ; yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ

14,009.034a hanur ekā jagatīsthā tathaikā; divaṃ gatā mahato dānavasya

14,009.034c sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ; sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva

14,009.035a vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā; daṃṣṭrāś catasro dve śate yojanānām

14,009.035c sa tvāṃ dantān vidaśann abhyadhāvaj; jighāṃsayā śūlam udyamya ghoram

14,009.036a apaśyas tvaṃ taṃ tadā ghorarūpaṃ; sarve tv anye dadṛśur darśanīyam

14,009.036c yasmād bhītaḥ prāñjalis tvaṃ maharṣim; āgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna

14,009.037a kṣatrād evaṃ brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ

14,009.037c so 'haṃ jānan brahmatejo yathāvan; na saṃvartaṃ gantum icchāmi śakra

14,010.001 indra uvāca

14,010.001a evam etad brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ

14,010.001c āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye; vajram asmai prahariṣyāmi ghoram

14,010.002a dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ; saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva

14,010.002c bṛhaspatiṃ tvam upaśikṣasva rājan; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram

14,010.003 vyāsa uvāca

14,010.003a tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ; provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya

14,010.003c gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha; tvām āgataṃ vaktukāmaṃ narendra

14,010.004a aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha; yat prāha lokādhipatir mahātmā

14,010.004c bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram

14,010.004e vacaś ced etan na kariṣyase me; prāhaitad etāvad acintyakarmā

14,010.004f*0028_01 bṛhaspatiṃ yājayituṃ na cecched

14,010.004f*0028_02 vajraṃ tasmai prahariṣyāmi ghoram

14,010.005 marutta uvāca

14,010.005a tvaṃ caivaitad vettha puraṃdaraś ca; viśvedevā vasavaś cāśvinau ca

14,010.005c mitradrohe niṣkṛtir vai yathaiva; nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ

14,010.006a bṛhaspatir yājayitā mahendraṃ; devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham

14,010.006c saṃvarto māṃ yājayitādya rājan; na te vākyaṃ tasya vā rocayāmi

14,010.007 gandharva uvāca

14,010.007a ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya; nabhastale garjato rājasiṃha

14,010.007c vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ; kṣemaṃ rājaṃś cintyatām eṣa kālaḥ

14,010.008 vyāsa uvāca

14,010.008a ity evam ukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā; śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya

14,010.008c taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ; saṃvartaṃ taṃ jñāpayām āsa kāryam

14,010.009 marutta uvāca

14,010.009a imam aśmānaṃ plavamānam ārād; adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'dya

14,010.009c prapadye 'haṃ śarma viprendra tvattaḥ; prayaccha tasmād abhayaṃ vipramukhya

14,010.010a ayam āyāti vai vajrī diśo vidyotayan daśa

14,010.010c amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyās trāsitā hi naḥ

14,010.011 saṃvarta uvāca

14,010.011a bhayaṃ śakrād vyetu te rājasiṃha; praṇotsye 'haṃ bhayam etat sughoram

14,010.011c saṃstambhinyā vidyayā kṣipram eva; mā bhais tvam asmād bhava cāpi pratītaḥ

14,010.012a ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhais tvaṃ śakrato nṛpa

14,010.012c sarveṣām eva devānāṃ kṣapitāny āyudhāni me

14,010.013a diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyur etu; varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu

14,010.013c āpaḥ plavantv antarikṣe vṛthā ca; saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhas tvam

14,010.014a atho vahnis trātu vā sarvatas te; kāmaṃ varṣaṃ varṣatu vāsavo vā

14,010.014c vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyur; mahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ

14,010.015 marutta uvāca

14,010.015a ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano; vajrasyaiṣa sahito mārutena

14,010.015c ātmā hi me pravyathate muhur muhur; na me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra

14,010.016 saṃvarta uvāca

14,010.016a vajrād ugrād vyetu bhayaṃ tavādya; vāto bhūtvā hanmi narendra vajram

14,010.016c bhayaṃ tyaktvā varam anyaṃ vṛṇīṣva; kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi

14,010.017 marutta uvāca

14,010.017a indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra; havir yajñe pratigṛhṇātu caiva

14,010.017c svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ; sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva

14,010.018 saṃvarta uvāca

14,010.018a ayam indro haribhir āyāti rājan; devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī

14,010.018c mantrāhūto yajñam imaṃ mayādya; paśyasvainaṃ mantravisrastakāyam

14,010.019 vyāsa uvāca

14,010.019a tato devaiḥ sahito devarājo; rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān

14,010.019c āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur; āvikṣitasyāprameyasya somam

14,010.020a tam āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ; pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ

14,010.020c cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ; yathāśāstraṃ vidhivat prīyamāṇaḥ

14,010.021 saṃvarta uvāca

14,010.021a svāgataṃ te puruhūteha vidvan; yajño 'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra

14,010.021c śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ; pibasva somaṃ sutam udyataṃ mayā

14,010.022 marutta uvāca

14,010.022a śivena māṃ paśya namaś ca te 'stu; prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me

14,010.022c ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra; bṛhaspater avaro janmanā yaḥ

14,010.023 indra uvāca

14,010.023a jānāmi te gurum enaṃ tapodhanaṃ; bṛhaspater anujaṃ tigmatejasam

14,010.023c yasyāhvānād āgato 'haṃ narendra; prītir me 'dya tvayi manuḥ pranaṣṭaḥ

14,010.024 saṃvarta uvāca

14,010.024a yadi prītas tvam asi vai devarāja; tasmāt svayaṃ śādhi yajñe vidhānam

14,010.024c svayaṃ sarvān kuru mārgān surendra; jānātv ayaṃ sarvalokaś ca deva

14,010.025 vyāsa uvāca

14,010.025a evam uktas tv āṅgirasena śakraḥ; samādideśa svayam eva devān

14,010.025c sabhāḥ kriyantām āvasathāś ca mukhyāḥ; sahasraśaś citrabhaumāḥ samṛddhāḥ

14,010.026a kḷptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni; gandharvāṇām apsarasāṃ ca śīghram

14,010.026c yeṣu nṛtyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ; svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ

14,010.027a ity uktās te cakrur āśu pratītā; divaukasaḥ śakravākyān narendra

14,010.027c tato vākyaṃ prāha rājānam indraḥ; prīto rājan pūjayāno maruttam

14,010.028a eṣa tvayāham iha rājan sametya; ye cāpy anye tava pūrve narendrāḥ

14,010.028c sarvāś cānyā devatāḥ prīyamāṇā; havis tubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan

14,010.029a āgneyaṃ vai lohitam ālabhantāṃ; vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan

14,010.029c nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyam abhyālabhantāṃ; calac chiśnaṃ matpradiṣṭaṃ dvijendrāḥ

14,010.030a tato yajño vavṛdhe tasya rājño; yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ

14,010.030c yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ; sadasyo 'bhūd dharimān devarājaḥ

14,010.031a tataḥ saṃvartaś cityagato mahātmā; yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ

14,010.031c havīṃṣy uccair āhvayan devasaṃghāñ; juhāvāgnau mantravat supratītaḥ

14,010.032a tataḥ pītvā balabhit somam agryaṃ; ye cāpy anye somapā vai divaukasaḥ

14,010.032c sarve 'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena; yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ

14,010.033a tato rājā jātarūpasya rāśīn; pade pade kārayām āsa hṛṣṭaḥ

14,010.033c dvijātibhyo visṛjan bhūri vittaṃ; rarāja vitteśa ivārihantā

14,010.034a tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya; yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam

14,010.034c anujñāto guruṇā saṃnivṛtya; śaśāsa gām akhilāṃ sāgarāntām

14,010.035a evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā; yasya kratau tat suvarṇaṃ prabhūtam

14,010.035c tat tvaṃ samādāya narendra vittaṃ; yajasva devāṃs tarpayāno vidhānaiḥ

14,010.036 vaiśaṃpāyana uvāca

14,010.036a tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ; śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya

14,010.036c manaś cakre tena vittena yaṣṭuṃ; tato 'mātyair mantrayām āsa bhūyaḥ

14,011.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,011.001a ity ukte nṛpatau tasmin vyāsenādbhutakarmaṇā

14,011.001c vāsudevo mahātejās tato vacanam ādade

14,011.002a taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam

14,011.002c upaplutam ivādityaṃ sadhūmam iva pāvakam

14,011.003a nirviṇṇamanasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ

14,011.003c āśvāsayan dharmasutaṃ pravaktum upacakrame

14,011.004 vāsudeva uvāca

14,011.004a sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam

14,011.004c etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati

14,011.005a naiva te niṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ

14,011.005c kathaṃ śatruṃ śarīrastham ātmānaṃ nāvabudhyase

14,011.006a atra te vartayiṣyāmi yathādharmaṃ yathāśrutam

14,011.006c indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddham avartata

14,011.007a vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa

14,011.007c dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte

14,011.007e dharāharaṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata

14,011.008a śatakratuś cukopātha gandhasya viṣaye hṛte

14,011.008c vṛtrasya sa tataḥ kruddho vajraṃ ghoram avāsṛjat

14,011.009a sa vadhyamāno vajreṇa pṛthivyāṃ bhūritejasā

14,011.009c viveśa sahasaivāpo jagrāha viṣayaṃ tataḥ

14,011.010a vyāptāsv athāpsu vṛtreṇa rase ca viṣaye hṛte

14,011.010c śatakratur abhikruddhas tāsu vajram avāsṛjat

14,011.011a sa vadhyamāno vajreṇa salile bhūritejasā

14,011.011c viveśa sahasā jyotir jagrāha viṣayaṃ tataḥ

14,011.012a vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe 'tha viṣaye hṛte

14,011.012c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat

14,011.013a sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūritejasā

14,011.013c viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ

14,011.014a vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe 'tha viṣaye hṛte

14,011.014c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat

14,011.015a sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā

14,011.015c ākāśam abhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ

14,011.016a ākāśe vṛtrabhūte ca śabde ca viṣaye hṛte

14,011.016c śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat

14,011.017a sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā

14,011.017c viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ

14,011.018a tasya vṛtragṛhītasya mohaḥ samabhavan mahān

14,011.018c rathaṃtareṇa taṃ tāta vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat

14,011.019a tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha

14,011.019c śatakratur adṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam

14,011.020a idaṃ dharmarahasyaṃ ca śakreṇoktaṃ maharṣiṣu

14,011.020c ṛṣibhiś ca mama proktaṃ tan nibodha narādhipa

14,012.001 vāsudeva uvāca

14,012.001a dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā

14,012.001c parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate

14,012.002a śarīre jāyate vyādhiḥ śārīro nātra saṃśayaḥ

14,012.002c mānaso jāyate vyādhir manasy eveti niścayaḥ

14,012.003a śītoṣṇe caiva vāyuś ca guṇā rājañ śarīrajāḥ

14,012.003c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam

14,012.003e uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate

14,012.003f*0029_01 ubhābhyāṃ badhyate vāyur vidhānam idam ucyate

14,012.004a sattvaṃ rajas tamaś ceti trayas tv ātmaguṇāḥ smṛtāḥ

14,012.004c teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam

14,012.004e teṣām anyatamotseke vidhānam upadiśyate

14,012.005a harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate

14,012.005b*0030_01 ubhābhyāṃ vadhyate moho vidhānam idam ucyate

14,012.005c kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati

14,012.005e kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati

14,012.006a sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā

14,012.006c smartum icchasi kaunteya diṣṭaṃ hi balavattaram

14,012.007a atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase

14,012.007c dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām

14,012.007e miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tat saṃsmartum icchasi

14,012.008a pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca vivāsanam

14,012.008c mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum icchasi

14,012.009a jaṭāsurāt parikleśaś citrasenena cāhavaḥ

14,012.009c saindhavāc ca parikleśo na tasya smartum icchasi

14,012.010a punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ

14,012.010c yājñasenyās tadā pārtha na tasya smartum icchasi

14,012.011a yac ca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama

14,012.011c manasaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam

14,012.011e tasmād abhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha

14,012.012a param avyaktarūpasya paraṃ muktvā svakarmabhiḥ

14,012.012c yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyair na ca bandhubhiḥ

14,012.012e ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam

14,012.013a tasminn anirjite yuddhe kām avasthāṃ gamiṣyasi

14,012.013c etaj jñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

14,012.014a etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim

14,012.014c pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam

14,013.001 vāsudeva uvāca

14,013.001a na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata

14,013.001c śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā

14,013.002a bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ

14,013.002c yo dharmo yat sukhaṃ caiva dviṣatām astu tat tathā

14,013.003a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam

14,013.003c mameti dvyakṣaro mṛtyur na mameti ca śāśvatam

14,013.004a brahma mṛtyuś ca tau rājann ātmany eva vyavasthitau

14,013.004c adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam

14,013.005a avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata

14,013.005c bhittvā śarīraṃ bhūtānām ahiṃsāṃ pratipadyate

14,013.006a labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamām

14,013.006c mamatvaṃ yasya naiva syāt kiṃ tayā sa kariṣyati

14,013.007a atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ

14,013.007c mamatā yasya dravyeṣu mṛtyor āsye sa vartate

14,013.008a bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata

14,013.008c yan na paśyati tad bhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt

14,013.009a kāmātmānaṃ na praśaṃsanti loke; na cākāmāt kā cid asti pravṛttiḥ

14,013.009b*0031_01 sarve kāmā manaso 'ṅgāt prasūtā

14,013.009b*0031_02 yān paṇḍitaḥ saṃharate vicintya

14,013.009b*0031_03 bhūyo bhūyo janmano 'bhyāsayogād

14,013.009b*0031_04 yogī yogaṃ sāramārgaṃ vicintya

14,013.009c dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaś ca; kāmena karmāṇi ca vaidikāni

14,013.010a vrataṃ yajñān niyamān dhyānayogān; kāmena yo nārabhate viditvā

14,013.010c yad yad dhy ayaṃ kāmayate sa dharmo; na yo dharmo niyamas tasya mūlam

14,013.011a atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ

14,013.011c śṛṇu saṃkīrtyamānās tā nikhilena yudhiṣṭhira

14,013.012a nāhaṃ śakyo 'nupāyena hantuṃ bhūtena kena cit

14,013.012c yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam

14,013.012e tasya tasmin praharaṇe punaḥ prādurbhavāmy aham

14,013.013a yo māṃ prayatate hantuṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ

14,013.013c jaṅgameṣv iva karmātmā punaḥ prādurbhavāmy aham

14,013.014a yo māṃ prayatate hantuṃ vedair vedāntasādhanaiḥ

14,013.014c sthāvareṣv iva śāntātmā tasya prādurbhavāmy aham

14,013.015a yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ

14,013.015c bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate

14,013.016a yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ

14,013.016c tatas tapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmy aham

14,013.017a yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣam āsthāya paṇḍitaḥ

14,013.017c tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca

14,013.017e avadhyaḥ sarvabhūtānām aham ekaḥ sanātanaḥ

14,013.018a tasmāt tvam api taṃ kāmaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ

14,013.018c dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati

14,013.019a yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā

14,013.019c anyaiś ca vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ

14,013.020a mā te vyathāstu nihatān bandhūn vīkṣya punaḥ punaḥ

14,013.020c na śakyās te punar draṣṭuṃ ye hatāsmin raṇājire

14,013.021a sa tvam iṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ

14,013.021c loke kīrtiṃ parāṃ prāpya gatim agryāṃ gamiṣyasi

14,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,014.001a evaṃ bahuvidhair vākyair munibhis tais tapodhanaiḥ

14,014.001c samāśvasyata rājarṣir hatabandhur yudhiṣṭhiraḥ

14,014.002a so 'nunīto bhagavatā viṣṭaraśravasā svayam

14,014.002c dvaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ

14,014.003a nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ

14,014.003c kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā

14,014.004a anyaiś ca puruṣavyāghrair brāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ

14,014.004c vyajahāc chokajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasam

14,014.005a arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca yudhiṣṭhiraḥ

14,014.005c kṛtvātha pretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punar nṛpaḥ

14,014.005e anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām

14,014.006a praśāntacetāḥ kauravyaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam

14,014.006c vyāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃś cānyān abravīn nṛpaḥ

14,014.007a āśvāsito 'haṃ prāg vṛddhair bhavadbhir munipuṃgavaiḥ

14,014.007c na sūkṣmam api me kiṃ cid vyalīkam iha vidyate

14,014.008a arthaś ca sumahān prāpto yena yakṣyāmi devatāḥ

14,014.008c puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makham

14,014.009a himavantaṃ tvayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha

14,014.009b*0032_01 tathā vidhatsva viprarṣe tvayyāyattaḥ sa me kratuḥ

14,014.009c bahvāścaryo hi deśaḥ sa śrūyate dvijasattama

14,014.010a tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahu bhāṣitam

14,014.010c devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha

14,014.011a nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaś cid evaṃvidhān gurūn

14,014.011c labhate vyasanaṃ prāpya suhṛdaḥ sādhusaṃmatān

14,014.012a evam uktās tu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ

14,014.012c abhyanujñāpya rājānaṃ tathobhau kṛṣṇaphalgunau

14,014.012e paśyatām eva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ

14,014.013a tato dharmasuto rājā tatraivopāviśat prabhuḥ

14,014.013c evaṃ nātimahān kālaḥ sa teṣām abhyavartata

14,014.014a kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā

14,014.014c mahādānāni viprebhyo dadatām aurdhvadaihikam

14,014.015a bhīṣmakarṇapurogāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana

14,014.015c sahito dhṛtarāṣṭreṇa pradadāv aurdhvadaihikam

14,014.016a tato dattvā bahu dhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ

14,014.016c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayam

14,014.017a sa samāśvāsya pitaraṃ prajñācakṣuṣam īśvaram

14,014.017c anvaśād vai sa dharmātmā pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha

14,014.017d@001_0001 yathā manur mahārāja rāmo dāśarathir yathā

14,014.017d@001_0002 tathā bharatasiṃho 'pi pālayām āsa medinīm

14,014.017d@001_0003 nādharmyam abhavat tatra sarvo dharmarucir janaḥ

14,014.017d@001_0004 babhūva naraśārdūla yathā kṛtayugaṃ yugam

14,014.017d@001_0005 kalim āsannam āviṣṭaṃ nivārya nṛpanandanaḥ

14,014.017d@001_0006 bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān babhau dharmabaloddhṛtaḥ

14,014.017d@001_0007 vavarṣa bhagavān devaḥ kāle deśe yathepsitam

14,014.017d@001_0008 nirāmayaṃ jagad abhūt kṣutpipāse na kiṃ cana

14,014.017d@001_0009 ādhir nāsti manuṣyāṇāṃ vyasane nābhavan matiḥ

14,014.017d@001_0010 brāhmaṇapramukhā varṇās te svadharmottarāḥ śivāḥ

14,014.017d@001_0011 dharmaḥ satyapradhānaś ca satyaṃ sadviṣayānvitam

14,014.017d@001_0012 dharmāsanasthaḥ sadbhiḥ sa strībālāturavṛddhakān

14,014.017d@001_0013 varṇakramāt pūrvakṛtān nākālo rakṣaṇodyataḥ

14,014.017d@001_0014 suvṛttivṛttidānādyair yajñārthair dāpitair api

14,014.017d@001_0015 āmuṣmikaṃ bhayaṃ nāsti aihikaṃ kṛtam eva tu

14,014.017d@001_0016 svargalokopamo lokas tadā tasmin praśāsati

14,014.017d@001_0017 babhūva sukham evātra tad viśiṣṭataraṃ param

14,014.017d@001_0018 nāryaḥ pativratāḥ sarvā rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ

14,014.017d@001_0019 yathoktavṛttāḥ svaguṇair babhūvuḥ prītihetavaḥ

14,014.017d@001_0020 pumāṃsaḥ puṇyaśīlāḍhyāḥ svaṃ svaṃ dharmam anuvratāḥ

14,014.017d@001_0021 sukhinaḥ sūkṣmam apy eno nākurvanta kadā cana

14,014.017d@001_0022 sarve narāś ca nāryaś ca satataṃ priyavādinaḥ

14,014.017d@001_0023 ajihmamanasaḥ śuklā babhūvuḥ śramavarjitāḥ

14,014.017d@001_0024 bhūṣitāḥ kuṇḍalair hāraiḥ kaṭakaiḥ kaṭisūtrakaiḥ

14,014.017d@001_0025 suvāsasaḥ sugandhāḍhyāḥ prāyaśaḥ pṛthivītale

14,014.017d@001_0026 sarve brahmavidaḥ śāntāḥ sarvatra pariniṣṭhitāḥ

14,014.017d@001_0027 valīpalitahīnās tu sukhino dīrghadarśinaḥ

14,014.017d@001_0028 icchā na jāyate 'nyatra varṇeṣu ca na saṃkaraḥ

14,014.017d@001_0029 manuṣyāṇāṃ mahārāja maryādāsu vyavasthitāḥ

14,014.017d@001_0030 tasmiñ śāsati rājendra mṛgavyālasarīsṛpāḥ

14,014.017d@001_0031 anyonyam api cānyeṣu na bādhante vayāṃsi ca

14,014.017d@001_0032 gāvaś ca guṇabhūyiṣṭhāḥ suvāladhimukhodarāḥ

14,014.017d@001_0033 apīḍitāḥ karṣaṇādyair hṛtavyādhitavatsarāḥ

14,014.017d@001_0034 avadhyakālā manujāḥ puruṣārtheṣu ca kramāt

14,014.017d@001_0035 viṣayeṣv aniṣiddheṣu vedaśāstreṣu codyatāḥ

14,014.017d@001_0036 suvṛttā vṛṣabhāḥ puṣṭā bhārasāhāḥ sukhodayāḥ

14,014.017d@001_0037 atīva madhuraḥ śabdaḥ sparśaś cātisukho rasaḥ

14,014.017d@001_0038 rūpaṃ dṛṣṭikṣamaṃ ramyaṃ manojñaṃ gandham udbabhau

14,014.017d@001_0039 dharmārthakāmasaṃyuktaṃ mokṣābhyudayasādhanam

14,014.017d@001_0040 prahlādajananaṃ puṇyaṃ saṃbabhūvātha mānasam

14,014.017d@001_0041 sthāvarā bahupuṣpāḍhyāḥ phalacchāyāvahās tathā

14,014.017d@001_0042 susparśā viṣahīnāś ca supatratvakprarohiṇaḥ

14,014.017d@001_0043 manonukūlāḥ sarveṣāṃ ceṣṭā bhūtvāpavarjitāḥ

14,014.017d@001_0044 tathāvidho 'pi rājarṣis tad vṛttam abhavad bhuvi

14,014.017d@001_0045 sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

14,014.017d@001_0046 jyeṣṭhānuvartinaḥ sarve babhūvuḥ priyadarśanāḥ

14,014.017d@001_0047 siṃhoraskā jitakrodhās tejobalasamanvitāḥ

14,014.017d@001_0048 ājānubāhavaḥ sarve dānaśīlā jitendriyāḥ

14,014.017d@001_0049 teṣu śāsatsu pṛthivīm ṛtavaḥ svaguṇair babhuḥ

14,014.017d@001_0050 sukhodayāya vartante grahās tārāgaṇaiḥ saha

14,014.017d@001_0051 mahī sasyaprabahulā sarvaratnaguṇodayā

14,014.017d@001_0052 kāmadhug dhenuvad bhogān phalati sma sahasradhā

14,014.017d@001_0053 manvādibhiḥ kṛtāḥ pūrvaṃ maryādā mānaveṣu yāḥ

14,014.017d@001_0054 anatikramya tāḥ sarvāḥ kuleṣu samayāni ca

14,014.017d@001_0055 anvaśāsanta te nityaṃ dharmaputrapriyaṃkarāḥ

14,014.017d@001_0056 mahākulāni dharmiṣṭhā vardhayanto viśeṣataḥ

14,014.017d@001_0057 manupraṇītayā vṛttyā te 'nvaśāsan vasuṃdharām

14,014.017d@001_0058 rājavṛttir hi sā śaśvad dharmiṣṭhābhūn mahītale

14,014.017d@001_0059 prāyo lokamatis tāta rājavṛttānugāminī

14,014.017d@001_0060 evaṃ bhāratavarṣaṃ svaṃ rājā svargaṃ surendravat

14,014.017d@001_0061 śaśāsa viṣṇunā sārdhaṃ gupto gāṇḍīvadhanvanā

14,015.001 janamejaya uvāca

14,015.001a vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca dvijottama

14,015.001c rāṣṭre kiṃ cakratur vīrau vāsudevadhanaṃjayau

14,015.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,015.002a vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca viśāṃ pate

14,015.002c rāṣṭre babhūvatur hṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau

14,015.003a vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāv iva

14,015.003c tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu

14,015.004a śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca

14,015.004c caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāv aśvināv iva nandane

14,015.005a indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇapāṇḍavau

14,015.005c praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata

14,015.006a tatra yuddhakathāś citrāḥ parikleśāṃś ca pārthiva

14,015.006c kathāyoge kathāyoge kathayām āsatus tadā

14,015.006d*0033_01 kathayām āsa yogena kathayām anupūrvaśaḥ (sic)

14,015.007a ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃs tāv āhatus tadā

14,015.007c prīyamāṇau mahātmānau purāṇāv ṛṣisattamau

14,015.008a madhurās tu kathāś citrāś citrārthapadaniścayāḥ

14,015.008c niścayajñaḥ sa pārthāya kathayām āsa keśavaḥ

14,015.009a putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ

14,015.009c kathābhiḥ śamayām āsa pārthaṃ śaurir janārdanaḥ

14,015.010a sa tam āśvāsya vidhivad vidhānajño mahātapāḥ

14,015.010c apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ

14,015.011a tataḥ kathānte govindo guḍākeśam uvāca ha

14,015.011c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā hetuyuktam idaṃ vacaḥ

14,015.012a vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācin paraṃtapa

14,015.012c tvadbāhubalam āśritya rājñā dharmasutena ha

14,015.013a asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,015.013c bhīmasenaprabhāvena yamayoś ca narottama

14,015.014a dharmeṇa rājñā dharmajña prāptaṃ rājyam akaṇṭakam

14,015.014c dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyodhanaḥ

14,015.015a adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ

14,015.015c dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ

14,015.016a praśāntām akhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ

14,015.016c bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha

14,015.017a rame cāhaṃ tvayā sārdham araṇyeṣv api pāṇḍava

14,015.017c kim u yatra jano 'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana

14,015.018a yatra dharmasuto rājā yatra bhīmo mahābalaḥ

14,015.018c yatra mādravatīputrau ratis tatra parā mama

14,015.019a tathaiva svargakalpeṣu sabhoddeśeṣu bhārata

14,015.019c ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tvayānagha

14,015.020a kālo mahāṃs tv atīto me śūraputram apaśyataḥ

14,015.020c baladevaṃ ca kauravya tathānyān vṛṣṇipuṃgavān

14,015.021a so 'haṃ gantum abhīpsāmi purīṃ dvāravatīṃ prati

14,015.021c rocatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha

14,015.022a ukto bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ

14,015.022c sa ha bhīṣmeṇa yady uktam asmābhiḥ śokakārite

14,015.023a śiṣṭo yudhiṣṭhiro 'smābhiḥ śāstā sann api pāṇḍavaḥ

14,015.023c tena tac ca vacaḥ samyag gṛhītaṃ sumahātmanā

14,015.024a dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini

14,015.024c satyaṃ dharmo matiś cāgryā sthitiś ca satataṃ sthirā

14,015.025a tad gatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te rocate 'rjuna

14,015.025c asmadgamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam

14,015.026a na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyāge 'py upasthite

14,015.026c kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvāravatīṃ prati

14,015.027a sarvaṃ tv idam ahaṃ pārtha tvatprītihitakāmyayā

14,015.027c bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitat kathaṃ cana

14,015.028a prayojanaṃ ca nirvṛttam iha vāse mamārjuna

14,015.028c dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ

14,015.029a pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ

14,015.029c sthitā samudravasanā saśailavanakānanā

14,015.029e citā ratnair bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava

14,015.030a dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharām

14,015.030c upāsyamāno bahubhiḥ siddhaiś cāpi mahātmabhiḥ

14,015.030e stūyamānaś ca satataṃ bandibhir bharatarṣabha

14,015.031a tan mayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanam

14,015.031c āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati

14,015.032a idaṃ śarīraṃ vasu yac ca me gṛhe; niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire

14,015.032c priyaś ca mānyaś ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇām adhipo mahāmatiḥ

14,015.033a prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tvad ṛte mahābhuja

14,015.033c sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane; guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha

14,015.034a itīdam uktaṃ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmitavikramo 'rjunaḥ

14,015.034c tatheti kṛcchrād iva vācam īrayaj; janārdanaṃ saṃpratipūjya pārthiva

14,016.001 janamejaya uvāca

14,016.001a sabhāyāṃ vasatos tasyāṃ nihatyārīn mahātmanoḥ

14,016.001c keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavad dvija

14,016.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,016.002a kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam

14,016.002c tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ

14,016.003a tataḥ kaṃ cit sabhoddeśaṃ svargoddeśasamaṃ nṛpa

14,016.003c yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau

14,016.004a tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo 'rjunaḥ

14,016.004c nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyām idaṃ vacanam abravīt

14,016.005a viditaṃ te mahābāho saṃgrāme samupasthite

14,016.005c māhātmyaṃ devakīmātas tac ca te rūpam aiśvaram

14,016.006a yat tu tad bhavatā proktaṃ tadā keśava sauhṛdāt

14,016.006c tat sarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ

14,016.007a mama kautūhalaṃ tv asti teṣv artheṣu punaḥ prabho

14,016.007c bhavāṃś ca dvārakāṃ gantā nacirād iva mādhava

14,016.008a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata

14,016.008c pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ

14,016.009a śrāvitas tvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaś ca sanātanam

14,016.009c dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārtha sarvalokāṃś ca śāśvatān

14,016.010a abuddhvā yan na gṛhṇīthās tan me sumahad apriyam

14,016.010b*0034_01 na ca sādya punar bhūyaḥ smṛtir me saṃbhaviṣyati

14,016.010c nūnam aśraddadhāno 'si durmedhāś cāsi pāṇḍava

14,016.010d*0035_01 na ca śakyaḥ punar vaktum aśeṣeṇa dhanaṃjaya

14,016.011a sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane

14,016.011c na śakyaṃ tan mayā bhūyas tathā vaktum aśeṣataḥ

14,016.012a paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tan mayā

14,016.012c itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminn arthe purātanam

14,016.013a yathā tāṃ buddhim āsthāya gatim agryāṃ gamiṣyasi

14,016.013c śṛṇu dharmabhṛtāṃ śreṣṭha gadataḥ sarvam eva me

14,016.014a āgacchad brāhmaṇaḥ kaś cit svargalokād ariṃdama

14,016.014c brahmalokāc ca durdharṣaḥ so 'smābhiḥ pūjito 'bhavat

14,016.014d*0036_01 paripṛṣṭaś ca sa tadā yad āha dvijasattamaḥ

14,016.015a asmābhiḥ paripṛṣṭaś ca yad āha bharatarṣabha

14,016.015c divyena vidhinā pārtha tac chṛṇuṣvāvicārayan

14,016.016 brāhmaṇa uvāca

14,016.016a mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yan mānupṛcchasi

14,016.016c bhūtānām anukampārthaṃ yan mohacchedanaṃ prabho

14,016.017a tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvan madhusūdana

14,016.017c śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava

14,016.018a kaś cid vipras tapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ

14,016.018c āsasāda dvijaṃ kaṃ cid dharmāṇām āgatāgamam

14,016.019a gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam

14,016.019c lokatattvārthakuśalaṃ jñātāraṃ sukhaduḥkhayoḥ

14,016.020a jātīmaraṇatattvajñaṃ kovidaṃ puṇyapāpayoḥ

14,016.020c draṣṭāram uccanīcānāṃ karmabhir dehināṃ gatim

14,016.021a carantaṃ muktavat siddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam

14,016.021c dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ

14,016.022a antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ

14,016.022c tathaivāntarhitaiḥ siddhair yāntaṃ cakradharaiḥ saha

14,016.023a saṃbhāṣamāṇam ekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha

14,016.023c yadṛcchayā ca gacchantam asaktaṃ pavanaṃ yathā

14,016.024a taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ

14,016.024c caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ

14,016.024e pratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ

14,016.025a vismitaś cādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapas taṃ dvijottamam

14,016.025c paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyam atoṣayat

14,016.026a prītātmā copapannaś ca śrutacāritrasaṃyutaḥ

14,016.026c bhāvena toṣayac cainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ

14,016.027a tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno 'thābravīd guruḥ

14,016.027c siddhiṃ parām abhiprekṣya śṛṇu tan me janārdana

14,016.028a vividhaiḥ karmabhis tāta puṇyayogaiś ca kevalaiḥ

14,016.028c gacchantīha gatiṃ martyā devaloke 'pi ca sthitim

14,016.029a na kva cit sukham atyantaṃ na kva cic chāśvatī sthitiḥ

14,016.029c sthānāc ca mahato bhraṃśo duḥkhalabdhāt punaḥ punaḥ

14,016.030a aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt

14,016.030c kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca

14,016.031a punaḥ punaś ca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ

14,016.031c āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ

14,016.032a mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraś ca pṛthagvidhāḥ

14,016.032c sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha

14,016.033a priyair vivāso bahuśaḥ saṃvāsaś cāpriyaiḥ saha

14,016.033c dhananāśaś ca saṃprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam

14,016.034a avamānāḥ sukaṣṭāś ca parataḥ svajanāt tathā

14,016.034c śārīrā mānasāś cāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ

14,016.035a prāptā vimānanāś cogrā vadhabandhāś ca dāruṇāḥ

14,016.035c patanaṃ niraye caiva yātanāś ca yamakṣaye

14,016.036a jarā rogāś ca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ

14,016.036c loke 'sminn anubhūtāni dvaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā

14,016.037a tataḥ kadā cin nirvedān nikārān nikṛtena ca

14,016.037c lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā

14,016.037d*0037_01 loke 'sminn anubhūyāham imaṃ mārgam anuṣṭhitaḥ

14,016.037e tataḥ siddhir iyaṃ prāptā prasādād ātmano mayā

14,016.038a nāhaṃ punar ihāgantā lokān ālokayāmy aham

14,016.038c ā siddher ā prajāsargād ātmano me gatiḥ śubhā

14,016.039a upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhir uttamā

14,016.039c itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ

14,016.039e brahmaṇaḥ padam avyagraṃ mā te bhūd atra saṃśayaḥ

14,016.040a nāhaṃ punar ihāgantā martyalokaṃ paraṃtapa

14,016.040c prīto 'smi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te

14,016.041a yadīpsur upapannas tvaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ

14,016.041c abhijāne ca tad ahaṃ yadarthaṃ mā tvam āgataḥ

14,016.041e acirāt tu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvām acūcudam

14,016.042a bhṛśaṃ prīto 'smi bhavataś cāritreṇa vicakṣaṇa

14,016.042c paripṛccha yāvad bhavate bhāṣeyaṃ yat tavepsitam

14,016.043a bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca

14,016.043c yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hy asi kāśyapa

14,017.001 vāsudeva uvāca

14,017.001a tatas tasyopasaṃgṛhya pādau praśnān sudurvacān

14,017.001c papraccha tāṃś ca sarvān sa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ

14,017.002 kāśyapa uvāca

14,017.002a kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyate

14,017.002c kathaṃ kaṣṭāc ca saṃsārāt saṃsaran parimucyate

14,017.003a ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā tac charīraṃ vimuñcati

14,017.003c śarīrataś ca nirmuktaḥ katham anyat prapadyate

14,017.004a kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ

14,017.004c upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati

14,017.005 brāhmaṇa uvāca

14,017.005a evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃs tān pratyabhāṣata

14,017.005c ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tan me vacaḥ śṛṇu

14,017.005d*0038_00 siddhaḥ

14,017.005d*0038_01 asminn evāśubhaphalā āyuṣyās tu kriyāḥ smṛtāḥ

14,017.006 siddha uvāca

14,017.006a āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate

14,017.006c śarīragrahaṇe 'nyasmiṃs teṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ

14,017.007a āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate

14,017.007c buddhir vyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite

14,017.008a sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpy aviditvātmanas tathā

14,017.008c ativelam upāśnāti tair viruddhāny anātmavān

14,017.009a yadāyam atikaṣṭāni sarvāṇy upaniṣevate

14,017.009c atyartham api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadā cana

14,017.010a duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so 'nyonyena virodhi ca

14,017.010c guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe 'pi vā punaḥ

14,017.011a vyāyāmam atimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevate

14,017.011c satataṃ karmalobhād vā prāptaṃ vegavidhāraṇam

14,017.012a rasātiyuktam annaṃ vā divāsvapnaṃ niṣevate

14,017.012c apakvānāgate kāle svayaṃ doṣān prakopayan

14,017.013a svadoṣakopanād rogaṃ labhate maraṇāntikam

14,017.013c atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati

14,017.014a tasya taiḥ kāraṇair jantoḥ śarīrāc cyavate yathā

14,017.014c jīvitaṃ procyamānaṃ tad yathāvad upadhāraya

14,017.015a ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ

14,017.015c śarīram anuparyeti sarvān prāṇān ruṇaddhi vai

14,017.016a atyarthaṃ balavān ūṣmā śarīre parikopitaḥ

14,017.016c bhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca

14,017.017a tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran

14,017.017c śarīraṃ tyajate jantuś chidyamāneṣu marmasu

14,017.017e vedanābhiḥ parītātmā tad viddhi dvijasattama

14,017.018a jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ

14,017.018c dṛśyante saṃtyajantaś ca śarīrāṇi dvijarṣabha

14,017.019a garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇām atisarpaṇe

14,017.019c tādṛśīm eva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ

14,017.020a bhinnasaṃdhir atha kledam adbhiḥ sa labhate naraḥ

14,017.020c yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati

14,017.020e śaityāt prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ

14,017.021a yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ

14,017.021c sa gacchaty ūrdhvago vāyuḥ kṛcchrān muktvā śarīriṇam

14,017.022a śarīraṃ ca jahāty eva nirucchvāsaś ca dṛśyate

14,017.022c nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ

14,017.023a brahmaṇā saṃparityakto mṛta ity ucyate naraḥ

14,017.023c srotobhir yair vijānāti indriyārthāñ śarīrabhṛt

14,017.023e tair eva na vijānāti prāṇam āhārasaṃbhavam

14,017.024a tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ

14,017.024c teṣāṃ yad yad bhaved yuktaṃ saṃnipāte kva cit kva cit

14,017.024e tat tan marma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tat tathā

14,017.025a teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan

14,017.025c āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai

14,017.025e tataḥ sa cetano jantur nābhijānāti kiṃ cana

14,017.026a tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣv atha marmasu

14,017.026c sa jīvo niradhiṣṭhānaś cāvyate mātariśvanā

14,017.027a tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśam ucchvasya dāruṇam

14,017.027c niṣkrāman kampayaty āśu tac charīram acetanam

14,017.028a sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyāt karmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ

14,017.028c aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpair vāpy upapadyate

14,017.029a brāhmaṇā jñānasaṃpannā yathāvac chrutaniścayāḥ

14,017.029c itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ

14,017.030a yathāndhakāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatas tataḥ

14,017.030c cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ

14,017.031a paśyanty evaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā

14,017.031c cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam

14,017.032a tasya sthānāni dṛṣṭāni trividhānīha śāstrataḥ

14,017.032c karmabhūmir iyaṃ bhūmir yatra tiṣṭhanti jantavaḥ

14,017.033a tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ

14,017.033c ihaivoccāvacān bhogān prāpnuvanti svakarmabhiḥ

14,017.034a ihaivāśubhakarmā tu karmabhir nirayaṃ gataḥ

14,017.034c avāk sa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhṛśam

14,017.034d*0039_01 arvāg gatir iyaṃ kaṣṭā yatra pacyanti mānavāḥ

14,017.034e tasmāt sudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhṛśaṃ tataḥ

14,017.035a ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣv avasthitāḥ

14,017.035c kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha me

14,017.035e tac chrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karmaniścayāt

14,017.036a tārārūpāṇi sarvāṇi yac caitac candramaṇḍalam

14,017.036c yac ca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam

14,017.036e sthānāny etāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

14,017.037a karmakṣayāc ca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ

14,017.037c tatrāpi ca viśeṣo 'sti divi nīcoccamadhyamaḥ

14,017.038a na tatrāpy asti saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam

14,017.038c ity etā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ

14,017.039a upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmy aham ataḥ param

14,017.039c yathāvat tāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija

14,018.001 brāhmaṇa uvāca

14,018.001a śubhānām aśubhānāṃ ca neha nāśo 'sti karmaṇām

14,018.001c prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṃ kṣetraṃ tathā tathā

14,018.002a yathā prasūyamānas tu phalī dadyāt phalaṃ bahu

14,018.002c tathā syād vipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam

14,018.003a pāpaṃ cāpi tathaiva syāt pāpena manasā kṛtam

14,018.003c purodhāya mano hīha karmaṇy ātmā pravartate

14,018.004a yathā karmasamādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ

14,018.004c naro garbhaṃ praviśati tac cāpi śṛṇu cottaram

14,018.005a śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam

14,018.005c kṣetraṃ karmajam āpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham

14,018.006a saukṣmyād avyaktabhāvāc ca na sa kva cana sajjate

14,018.006c saṃprāpya brahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāt tad brahma śāśvatam

14,018.006e tad bījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ

14,018.007a sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ

14,018.007c dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣv avasthitaḥ

14,018.007e tataḥ spandayate 'ṅgāni sa garbhaś cetanānvitaḥ

14,018.008a yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham

14,018.008c upaiti tadvaj jānīhi garbhe jīvapraveśanam

14,018.009a lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśaty abhitāpayan

14,018.009c tathā tvam api jānīhi garbhe jīvopapādanam

14,018.010a yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet

14,018.010c evam eva śarīrāṇi prakāśayati cetanā

14,018.011a yad yac ca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham

14,018.011c pūrvadehakṛtaṃ sarvam avaśyam upabhujyate

14,018.012a tatas tat kṣīyate caiva punaś cānyat pracīyate

14,018.012c yāvat tan mokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate

14,018.013a tatra dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai

14,018.013c āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama

14,018.013d*0040_01 śubhapradāni yāny āhus tāni kuryāc ca buddhimān

14,018.014a dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam

14,018.014c damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam

14,018.015a saṃyamaś cānṛśaṃsyaṃ ca parasvādānavarjanam

14,018.015c vyalīkānām akaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi

14,018.016a mātāpitroś ca śuśrūṣā devatātithipūjanam

14,018.016c gurupūjā ghṛṇā śaucaṃ nityam indriyasaṃyamaḥ

14,018.017a pravartanaṃ śubhānāṃ ca tat satāṃ vṛttam ucyate

14,018.017b*0041_01 sadbhir ācarito dharmaḥ sadācāre pratiṣṭhitaḥ

14,018.017b*0041_02 ubhayārtho bhavaty eva svargārtho mokṣadas tathā

14,018.017c tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ

14,018.018a evaṃ satsu sadā paśyet tatra hy eṣā dhruvā sthitiḥ

14,018.018c ācāro dharmam ācaṣṭe yasmin santo vyavasthitāḥ

14,018.019a teṣu tad dharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ

14,018.019c yas taṃ samabhipadyeta na sa durgatim āpnuyāt

14,018.020a ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu

14,018.020c yas tu yogī ca muktaś ca sa etebhyo viśiṣyate

14,018.021a vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā

14,018.021c saṃsāratāraṇaṃ hy asya kālena mahatā bhavet

14,018.022a evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo jantur niṣevate

14,018.022c sarvaṃ tat kāraṇaṃ yena nikṛto 'yam ihāgataḥ

14,018.023a śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam

14,018.023c ity evaṃ saṃśayo loke tac ca vakṣyāmy ataḥ param

14,018.024a śarīram ātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ

14,018.024c trailokyam asṛjad brahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam

14,018.025a tataḥ pradhānam asṛjac cetanā sā śarīriṇām

14,018.025c yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ

14,018.026a iha tat kṣaram ity uktaṃ paraṃ tv amṛtam akṣaram

14,018.026c trayāṇāṃ mithunaṃ sarvam ekaikasya pṛthak pṛthak

14,018.027a asṛjat sarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ prajāpatiḥ

14,018.027c sthāvarāṇi ca bhūtāni ity eṣā paurvikī śrutiḥ

14,018.028a tasya kālaparīmāṇam akarot sa pitāmahaḥ

14,018.028c bhūteṣu parivṛttiṃ ca punarāvṛttim eva ca

14,018.029a yathātra kaś cin medhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani

14,018.029c yat pravakṣyāmi tat sarvaṃ yathāvad upapadyate

14,018.030a sukhaduḥkhe sadā samyag anitye yaḥ prapaśyati

14,018.030c kāyaṃ cāmedhyasaṃghātaṃ vināśaṃ karmasaṃhitam

14,018.031a yac ca kiṃ cit sukhaṃ tac ca sarvaṃ duḥkham iti smaran

14,018.031c saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyati sudustaram

14,018.032a jātīmaraṇarogaiś ca samāviṣṭaḥ pradhānavit

14,018.032c cetanāvatsu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati

14,018.033a nirvidyate tataḥ kṛtsnaṃ mārgamāṇaḥ paraṃ padam

14,018.033c tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama

14,018.034a śāśvatasyāvyayasyātha padasya jñānam uttamam

14,018.034c procyamānaṃ mayā vipra nibodhedam aśeṣataḥ

14,019.001 brāhmaṇa uvāca

14,019.001a yaḥ syād ekāyane līnas tūṣṇīṃ kiṃ cid acintayan

14,019.001c pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet

14,019.002a sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥ

14,019.002c vyapetabhayamanyuś ca kāmahā mucyate naraḥ

14,019.003a ātmavat sarvabhūteṣu yaś caren niyataḥ śuciḥ

14,019.003b*0042_01 nityam eva yathānyāyaṃ yaś caren niyatendriyaḥ

14,019.003c amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ

14,019.004a jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca

14,019.004c lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate

14,019.005a na kasya cit spṛhayate nāvajānāti kiṃ cana

14,019.005c nirdvaṃdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ

14,019.006a anamitro 'tha nirbandhur anapatyaś ca yaḥ kva cit

14,019.006c tyaktadharmārthakāmaś ca nirākāṅkṣī sa mucyate

14,019.007a naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ

14,019.007c dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate

14,019.008a akarmā cāvikāṅkṣaś ca paśyañ jagad aśāśvatam

14,019.008c asvastham avaśaṃ nityaṃ janmasaṃsāramohitam

14,019.009a vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāpadoṣavyapekṣakaḥ

14,019.009c ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karoty acirād iva

14,019.010a agandharasam asparśam aśabdam aparigraham

14,019.010c arūpam anabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate

14,019.011a pañcabhūtaguṇair hīnam amūrtimad alepakam

14,019.011c aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate

14,019.012a vihāya sarvasaṃkalpān buddhyā śārīramānasān

14,019.012c śanair nirvāṇam āpnoti nirindhana ivānalaḥ

14,019.012d*0043_01 sarvasaṃsthānanirmukto nirmamo niṣparigrahaḥ

14,019.012d*0043_02 upaśāmyendriyagrāmaṃ yaś caren mukta eva saḥ

14,019.013a vimuktaḥ sarvasaṃskārais tato brahma sanātanam

14,019.013c param āpnoti saṃśāntam acalaṃ divyam akṣaram

14,019.014a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstram anuttamam

14,019.014c yaj jñātvā siddham ātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ

14,019.015a tasyopadeśaṃ paśyāmi yathāvat tan nibodha me

14,019.015c yair dvāraiś cārayan nityaṃ paśyaty ātmānam ātmani

14,019.016a indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet

14,019.016c tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tato yoktum upakramet

14,019.017a tapasvī tyaktasaṃkalpo dambhāhaṃkāravarjitaḥ

14,019.017c manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani

14,019.018a sa cec chaknoty ayaṃ sādhur yoktum ātmānam ātmani

14,019.018c tata ekāntaśīlaḥ sa paśyaty ātmānam ātmani

14,019.019a saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavān vijitendriyaḥ

14,019.019c tathāyam ātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati

14,019.020a yathā hi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyaty asāv iti

14,019.020c tathārūpam ivātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati

14,019.021a iṣīkāṃ vā yathā muñjāt kaś cin nirhṛtya darśayet

14,019.021c yogī niṣkṛṣṭam ātmānaṃ tathā saṃpaśyate tanau

14,019.022a muñjaṃ śarīraṃ tasyāhur iṣīkām ātmani śritām

14,019.022c etan nidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhir anuttamam

14,019.023a yadā hi yuktam ātmānaṃ samyak paśyati dehabhṛt

14,019.023c tadāsya neśate kaś cit trailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ

14,019.024a anyonyāś caiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate

14,019.024b*0044_01 samyag yuktvā sa ātmānam ātmany evāvatiṣṭhate

14,019.024c vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śocati

14,019.025a devānām api devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī

14,019.025c brahma cāvyayam āpnoti hitvā deham aśāśvatam

14,019.026a vinaśyatsv api lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate

14,019.026c kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kena cit

14,019.027a duḥkhaśokamayair ghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ

14,019.027c na vicālyeta yuktātmā niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ

14,019.028a nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuś cāsya vidyate

14,019.028c nātaḥ sukhataraṃ kiṃ cil loke kva cana vidyate

14,019.028d*0045_01 sadaiva muktasaṃsāro bhavaty ātmani yogataḥ

14,019.029a samyag yuktvā yadātmānam ātmany eva prapaśyati

14,019.029b*0046_01 vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ

14,019.029b*0047_01 dehān yatheṣṭam abhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum

14,019.029c tadaiva na spṛhayate sākṣād api śatakratoḥ

14,019.030a nirvedas tu na gantavyo yuñjānena kathaṃ cana

14,019.030c yogam ekāntaśīlas tu yathā yuñjīta tac chṛṇu

14,019.031a dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasmin saṃnivaset pure

14,019.031c purasyābhyantare tasya manaś cāryaṃ na bāhyataḥ

14,019.032a purasyābhyantare tiṣṭhan yasminn āvasathe vaset

14,019.032c tasminn āvasathe dhāryaṃ sabāhyābhyantaraṃ manaḥ

14,019.033a pracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasmin kāye 'vatiṣṭhate

14,019.033c tasmin kāye manaś cāryaṃ na kathaṃ cana bāhyataḥ

14,019.034a saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣe nirjane vane

14,019.034c kāyam abhyantaraṃ kṛtsnam ekāgraḥ paricintayet

14,019.035a dantāṃs tālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca

14,019.035c hṛdayaṃ cintayec cāpi tathā hṛdayabandhanam

14,019.036a ity uktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana

14,019.036c papraccha punar evemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam

14,019.037a bhuktaṃ bhuktaṃ katham idam annaṃ koṣṭhe vipacyate

14,019.037c kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitaṃ jāyate katham

14,019.037e tathā māṃsaṃ ca medaś ca snāyvasthīni ca poṣati

14,019.038a katham etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām

14,019.038c vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam

14,019.038e nirojasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak

14,019.039a kuto vāyaṃ praśvasiti ucchvasity api vā punaḥ

14,019.039c kaṃ ca deśam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty ātmāyam ātmani

14,019.040a jīvaḥ kāyaṃ vahati cec ceṣṭayānaḥ kalevaram

14,019.040c kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ

14,019.040e yāthātathyena bhagavan vaktum arhasi me 'nagha

14,019.041a iti saṃparipṛṣṭo 'haṃ tena vipreṇa mādhava

14,019.041c pratyabruvaṃ mahābāho yathāśrutam ariṃdama

14,019.042a yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṃ bhāṇḍamanā bhavet

14,019.042c tathā svakāye prakṣipya mano dvārair aniścalaiḥ

14,019.042e ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet

14,019.043a evaṃ satatam udyuktaḥ prītātmā nacirād iva

14,019.043c āsādayati tad brahma yad dṛṣṭvā syāt pradhānavit

14,019.044a na tv asau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvair apīndriyaiḥ

14,019.044c manasaiva pradīpena mahān ātmani dṛśyate

14,019.045a sarvataḥpāṇipādaṃ taṃ sarvatokṣiśiromukham

14,019.045b*0048_01 sarvataḥśrutimaṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati

14,019.045c jīvo niṣkrāntam ātmānaṃ śarīrāt saṃprapaśyati

14,019.046a sa tad utsṛjya dehaṃ svaṃ dhārayan brahma kevalam

14,019.046c ātmānam ālokayati manasā prahasann iva

14,019.046d*0049_01 tad evam āśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi

14,019.047a idaṃ sarvarahasyaṃ te mayoktaṃ dvijasattama

14,019.047c āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣya yathāsukham

14,019.048a ity uktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ

14,019.048c agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaś chinnasaṃśayaḥ

14,019.049 vāsudeva uvāca

14,019.049a ity uktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijapuṃgavaḥ

14,019.049c mokṣadharmāśritaḥ samyak tatraivāntaradhīyata

14,019.050a kaccid etat tvayā pārtha śrutam ekāgracetasā

14,019.050c tadāpi hi rathasthas tvaṃ śrutavān etad eva hi

14,019.051a naitat pārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ

14,019.051c nareṇākṛtasaṃjñena vidagdhenākṛtātmanā

14,019.052a surahasyam idaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha

14,019.052c kaccin nedaṃ śrutaṃ pārtha martyenānyena kena cit

14,019.053a na hy etac chrotum arho 'nyo manuṣyas tvām ṛte 'nagha

14,019.053c naitad adya suvijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā

14,019.054a kriyāvadbhir hi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ

14,019.054c na caitad iṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanam

14,019.055a parā hi sā gatiḥ pārtha yat tad brahma sanātanam

14,019.055c yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī

14,019.056a evaṃ hi dharmam āsthāya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ

14,019.056c striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim

14,019.057a kiṃ punar brāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ

14,019.057c svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇāḥ

14,019.058a hetumac caitad uddiṣṭam upāyāś cāsya sādhane

14,019.058c siddheḥ phalaṃ ca mokṣaś ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ

14,019.058e ataḥ paraṃ sukhaṃ tv anyat kiṃ nu syād bharatarṣabha

14,019.059a śrutavāñ śraddadhānaś ca parākrāntaś ca pāṇḍava

14,019.059c yaḥ parityajate martyo lokatantram asāravat

14,019.059e etair upāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatim avāpnuyāt

14,019.060a etāvad eva vaktavyaṃ nāto bhūyo 'sti kiṃ cana

14,019.060c ṣaṇmāsān nityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate

14,020.001 vāsudeva uvāca

14,020.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,020.001c daṃpatyoḥ pārtha saṃvādam abhayaṃ nāma nāmataḥ

14,020.002a brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃ cij jñānavijñānapāragam

14,020.002c dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāram abravīt

14,020.003a kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvām ahaṃ patim āśritā

14,020.003c nyastakarmāṇam āsīnaṃ kīnāśam avicakṣaṇam

14,020.004a bhāryāḥ patikṛtāṃl lokān āpnuvantīti naḥ śrutam

14,020.004c tvām ahaṃ patim āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim

14,020.005a evam uktaḥ sa śāntātmā tām uvāca hasann iva

14,020.005c subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe

14,020.006a grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yad idaṃ karma vidyate

14,020.006c etad eva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ

14,020.007a moham eva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ

14,020.007c naiṣkarmyaṃ na ca loke 'smin maurtam ity upalabhyate

14,020.008a karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubham

14,020.008c janmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate

14,020.009a rakṣobhir vadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu

14,020.009c ātmastham ātmanā tena dṛṣṭam āyatanaṃ mayā

14,020.010a yatra tad brahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgninā

14,020.010c vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan

14,020.011a yatra brahmādayo yuktās tad akṣaram upāsate

14,020.011c vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ

14,020.012a ghrāṇena na tad āghreyaṃ na tad ādyaṃ ca jihvayā

14,020.012c sparśena ca na tat spṛśyaṃ manasā tv eva gamyate

14,020.013a cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yat kiṃ cic chravaṇāt param

14,020.013c agandham arasasparśam arūpāśabdam avyayam

14,020.014a yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhati

14,020.014c prāṇo 'pānaḥ samānaś ca vyānaś codāna eva ca

14,020.015a tata eva pravartante tam eva praviśanti ca

14,020.015c samānavyānayor madhye prāṇāpānau viceratuḥ

14,020.016a tasmin supte pralīyete samāno vyāna eva ca

14,020.016c apānaprāṇayor madhye udāno vyāpya tiṣṭhati

14,020.016e tasmāc chayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ

14,020.017a prāṇān āyamyate yena tam udānaṃ pracakṣate

14,020.017c tasmāt tapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ

14,020.018a teṣām anyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇām

14,020.018c agnir vaiśvānaro madhye saptadhā vihito 'ntarā

14,020.019a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam

14,020.019c mano buddhiś ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ

14,020.020a ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca

14,020.020c mantavyam atha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama

14,020.021a ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ

14,020.021c mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ

14,020.022a ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śravye tathaiva ca

14,020.022b*0050_01 mantavye 'py atha boddhavye subhage paśya sarvadā

14,020.022c havīṃṣy agniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu

14,020.022e samyak prakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu

14,020.022f*0051_01 karaṇaṃ karma kartā ca mokṣam ity eva vādinaḥ

14,020.023a pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam

14,020.023c mano buddhiś ca saptaite yonir ity eva śabditāḥ

14,020.024a havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśanty agnijaṃ mukham

14,020.024c antarvāsam uṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu

14,020.024e tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane

14,020.025a tataḥ saṃjāyate gandhas tataḥ saṃjāyate rasaḥ

14,020.025c tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo 'bhijāyate

14,020.026a tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayas tatra jāyate

14,020.026c tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitat saptadhā viduḥ

14,020.027a anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ

14,020.027c pūrṇāhutibhir āpūrṇās te 'bhipūryanti tejasā

14,021.001 brāhmaṇa uvāca

14,021.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,021.001b*0052_01 indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini

14,021.001c nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam

14,021.001d*0053_01 śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caraṇau karau

14,021.001d*0053_02 upasthaḥ pāyur etāni hotṝṇi daśa bhāmini

14,021.001d*0053_03 śabdasparśau rūparasau gandho vākyaṃ kriyā gatiḥ

14,021.001d*0053_04 retomūtrapurīṣāṇāṃ tyāgo daśa havīṃṣi ca

14,021.001d*0053_05 diśo vāyū raviś candraḥ pṛthvyagnī viṣṇur eva ca

14,021.001d*0053_06 indraḥ prajāpatir mitram agnayo daśa bhāmini

14,021.001d*0053_07 daśendriyāṇi hotṝṇi havīṃṣi daśa bhāmini

14,021.001d*0053_08 viṣayā nāma samidho hūyante tu daśāgniṣu

14,021.001d*0054_01 cittaṃ sruvaṃ ca vittaṃ ca pavitraṃ jñānam uttamam

14,021.001d*0054_02 suvibhaktam idaṃ sarvaṃ jagad āsīd iti śrutam

14,021.001d*0054_03 tato viviktā cintāsīt sā cittaṃ paryavekṣate

14,021.001d*0055_01 śrutvā cittaṃ srug ity eva manaś cittaṃ tad ucyate

14,021.001d*0055_02 tayor viviktā nāgāsīd acalā śabdalakṣaṇā

14,021.001d*0055_03 nagneva yoṣā savrīḍā sā vāsaḥ paryavekṣate

14,021.001d*0055_04 tasmāt saṃjajñire varṇāḥ svarā mantrās tathaiva ca

14,021.001d*0055_05 etac ca naḥ sarasvatyāḥ prajāpatir athābravīt

14,021.002a sarvam evātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānam avekṣate

14,021.002c retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt

14,021.003a śarīrabhṛd gārhapatyas tasmād anyaḥ praṇīyate

14,021.003c tataś cāhavanīyas tu tasmin saṃkṣipyate haviḥ

14,021.004a tato vācaspatir jajñe samānaḥ paryavekṣate

14,021.004c rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tad anudravate manaḥ

14,021.005 brāhmaṇy uvāca

14,021.005a kasmād vāg abhavat pūrvaṃ kasmāt paścān mano 'bhavat

14,021.005c manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate

14,021.006a kena vijñānayogena matiś cittaṃ samāsthitā

14,021.006c samunnītā nādhyagacchat ko vaināṃ pratiṣedhati

14,021.007 brāhmaṇa uvāca

14,021.007a tām apānaḥ patir bhūtvā tasmāt preṣyaty apānatām

14,021.007c tāṃ matiṃ manasaḥ prāhur manas tasmād avekṣate

14,021.008a praśnaṃ tu vāṅmanasor māṃ yasmāt tvam anupṛcchasi

14,021.008c tasmāt te vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam

14,021.009a ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānam apṛcchatām

14,021.009c āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho

14,021.010a mana ity eva bhagavāṃs tadā prāha sarasvatīm

14,021.010c ahaṃ vai kāmadhuk tubhyam iti taṃ prāha vāg atha

14,021.011a sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhy ubhe manasī mama

14,021.011c sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava

14,021.012a yas tu te viṣayaṃ gacchen mantro varṇaḥ svaro 'pi vā

14,021.012c tan mano jaṅgamaṃ nāma tasmād asi garīyasī

14,021.013a yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane

14,021.013c tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati

14,021.014a prāṇāpānāntare devī vāg vai nityaṃ sma tiṣṭhati

14,021.014c preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī

14,021.014e prajāpatim upādhāvat prasīda bhagavann iti

14,021.015a tataḥ prāṇaḥ prādurabhūd vācam āpyāyayan punaḥ

14,021.015c tasmād ucchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit

14,021.016a ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate

14,021.016c tayor api ca ghoṣiṇyor nirghoṣaiva garīyasī

14,021.017a gaur iva prasravaty eṣā rasam uttamaśālinī

14,021.017c satataṃ syandate hy eṣā śāśvataṃ brahmavādinī

14,021.018a divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite

14,021.018c etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ

14,021.019a anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā

14,021.019c kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī

14,021.020a prāṇena yā saṃbhavate śarīre; prāṇād apānaṃ pratipadyate ca

14,021.020c udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ; vyānena sarvaṃ divam āvṛṇoti

14,021.021a tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ity eva pūrvaṃ prajajalpa cāpi

14,021.021c tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvād viśiṣṭā

14,022.001 brāhmaṇa uvāca

14,022.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,022.001c subhage saptahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam

14,022.002a ghrāṇaṃ cakṣuś ca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva pañcamam

14,022.002c mano buddhiś ca saptaite hotāraḥ pṛthag āśritāḥ

14,022.003a sūkṣme 'vakāśe santas te na paśyantītaretaram

14,022.003c etān vai saptahotṝṃs tvaṃ svabhāvād viddhi śobhane

14,022.004 brāhmaṇy uvāca

14,022.004a sūkṣme 'vakāśe santas te kathaṃ nānyonyadarśinaḥ

14,022.004c kathaṃsvabhāvā bhagavann etad ācakṣva me vibho

14,022.005 brāhmaṇa uvāca

14,022.005a guṇājñānam avijñānaṃ guṇijñānam abhijñatā

14,022.005c parasparaguṇān ete na vijānanti karhi cit

14,022.006a jihvā cakṣus tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca

14,022.006c na gandhān adhigacchanti ghrāṇas tān adhigacchati

14,022.007a ghrāṇaṃ cakṣus tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca

14,022.007c na rasān adhigacchanti jihvā tān adhigacchati

14,022.008a ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅ mano buddhir eva ca

14,022.008c na rūpāṇy adhigacchanti cakṣus tāny adhigacchati

14,022.009a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca śrotraṃ buddhir manas tathā

14,022.009c na sparśān adhigacchanti tvak ca tān adhigacchati

14,022.010a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvaṅ mano buddhir eva ca

14,022.010c na śabdān adhigacchanti śrotraṃ tān adhigacchati

14,022.010d*0056_01 ghrāṇaṃ cakṣuś ca śrotraṃ ca tvag jihvā buddhir eva ca

14,022.011a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ buddhir eva ca

14,022.011c saṃśayān nādhigacchanti manas tān adhigacchati

14,022.012a ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ mana eva ca

14,022.012c na niṣṭhām adhigacchanti buddhis tām adhigacchati

14,022.013a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,022.013c indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini

14,022.014 mana uvāca

14,022.014a na ghrāti mām ṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate

14,022.014c rūpaṃ cakṣur na gṛhṇāti tvak sparśaṃ nāvabudhyate

14,022.015a na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃ cana

14,022.015c pravaraṃ sarvabhūtānām aham asmi sanātanam

14,022.016a agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ

14,022.016c indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ

14,022.017a kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānair apīndriyaiḥ

14,022.017c guṇārthān nādhigacchanti mām ṛte sarvajantavaḥ

14,022.018 indriyāṇy ūcuḥ

14,022.018a evam etad bhavet satyaṃ yathaitan manyate bhavān

14,022.018c ṛte 'smān asmadarthāṃs tu bhogān bhuṅkte bhavān yadi

14,022.019a yady asmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇam

14,022.019c bhogān bhuṅkṣe rasān bhuṅkṣe yathaitan manyate tathā

14,022.020a atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca

14,022.020c yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogān yathārthavat

14,022.021a atha cen manyase siddhim asmadartheṣu nityadā

14,022.021c ghrāṇena rūpam ādatsva rasam ādatsva cakṣuṣā

14,022.022a śrotreṇa gandham ādatsva niṣṭhām ādatsva jihvayā

14,022.022c tvacā ca śabdam ādatsva buddhyā sparśam athāpi ca

14,022.023a balavanto hy aniyamā niyamā durbalīyasām

14,022.023c bhogān apūrvān ādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktum arhasi

14,022.024a yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyartham abhidhāvati

14,022.024c tataḥ śrutam upādāya śrutārtham upatiṣṭhati

14,022.025a viṣayān evam asmābhir darśitān abhimanyase

14,022.025c anāgatān atītāṃś ca svapne jāgaraṇe tathā

14,022.026a vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnām alpacetasām

14,022.026c asmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam

14,022.027a bahūn api hi saṃkalpān matvā svapnān upāsya ca

14,022.027c bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayān eva dhāvasi

14,022.028a agāram advāram iva praviśya; saṃkalpabhogo viṣayān avindan

14,022.028c prāṇakṣaye śāntim upaiti nityaṃ; dārukṣaye 'gnir jvalito yathaiva

14,022.029a kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ; kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ

14,022.029c asmān ṛte nāsti tavopalabdhis; tvām apy ṛte 'smān na bhajeta harṣaḥ

14,023.001 brāhmaṇa uvāca

14,023.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,023.001c subhage pañcahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam

14,023.002a prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca

14,023.002c pañcahotṝn athaitān vai paraṃ bhāvaṃ vidur budhāḥ

14,023.003 brāhmaṇy uvāca

14,023.003a svabhāvāt sapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ

14,023.003c yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvas tathocyatām

14,023.004 brāhmaṇa uvāca

14,023.004a prāṇena saṃbhṛto vāyur apāno jāyate tataḥ

14,023.004c apāne saṃbhṛto vāyus tato vyānaḥ pravartate

14,023.005a vyānena saṃbhṛto vāyus tatodānaḥ pravartate

14,023.005c udāne saṃbhṛto vāyuḥ samānaḥ saṃpravartate

14,023.006a te 'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ prajāpatim

14,023.006c yo no jyeṣṭhas tam ācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati

14,023.007 brahmovāca

14,023.007a yasmin pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre

14,023.007c yasmin pracīrṇe ca punaś caranti; sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ

14,023.008 prāṇa uvāca

14,023.008a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre

14,023.008c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam

14,023.009 brāhmaṇa uvāca

14,023.009a prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaś ca pracacāra ha

14,023.009c samānaś cāpy udānaś ca vaco 'brūtāṃ tataḥ śubhe

14,023.010a na tvaṃ sarvam idaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam

14,023.010c na tvaṃ śreṣṭho 'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava

14,023.010e pracacāra punaḥ prāṇas tam apāno 'bhyabhāṣata

14,023.011a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre

14,023.011c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam

14,023.011d*0057_01 śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

14,023.012a vyānaś ca tam udānaś ca bhāṣamāṇam athocatuḥ

14,023.012c apāna na tvaṃ śreṣṭho 'si prāṇo hi vaśagas tava

14,023.013a apānaḥ pracacārātha vyānas taṃ punar abravīt

14,023.013c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

14,023.014a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre

14,023.014c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam

14,023.015a prālīyata tato vyānaḥ punaś ca pracacāra ha

14,023.015c prāṇāpānāv udānaś ca samānaś ca tam abruvan

14,023.015e na tvaṃ śreṣṭho 'si no vyāna samāno hi vaśe tava

14,023.016a pracacāra punar vyānaḥ samānaḥ punar abravīt

14,023.016c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

14,023.017a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre

14,023.017c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam

14,023.018a tataḥ samānaḥ prālilye punaś ca pracacāra ha

14,023.018b*0058_01 tato vyānaḥ samānaṃ tu prāṇāpānau tathocatuḥ

14,023.018c prāṇāpānāv udānaś ca vyānaś caiva tam abruvan

14,023.018e samāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava

14,023.018f*0059_01 śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ kena hetunā

14,023.018f*0060_01 tatodānaḥ pralīyāśu samānaḥ punar abravīt

14,023.019a samānaḥ pracacārātha udānas tam uvāca ha

14,023.019c śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā

14,023.020a mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre

14,023.020c mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam

14,023.021a tataḥ prālīyatodānaḥ punaś ca pracacāra ha

14,023.021c prāṇāpānau samānaś ca vyānaś caiva tam abruvan

14,023.021e udāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava

14,023.022a tatas tān abravīd brahmā samavetān prajāpatiḥ

14,023.022c sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ

14,023.022e sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ

14,023.023a ekaḥ sthiraś cāsthiraś ca viśeṣāt pañca vāyavaḥ

14,023.023c eka eva mamaivātmā bahudhāpy upacīyate

14,023.024a parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam

14,023.024c svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam

14,024.001 brāhmaṇa uvāca

14,024.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,024.001c nāradasya ca saṃvādam ṛṣer devamatasya ca

14,024.002 devamata uvāca

14,024.002a jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ pravartate

14,024.002c prāṇo 'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca

14,024.003 nārada uvāca

14,024.003a yenāyaṃ sṛjyate jantus tato 'nyaḥ pūrvam eti tam

14,024.003c prāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ cordhvagaṃ ca yat

14,024.004 devamata uvāca

14,024.004a kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaś cānyaḥ pūrvam eti tam

14,024.004c prāṇadvaṃdvaṃ ca me brūhi tiryag ūrdhvaṃ ca niścayāt

14,024.005 nārada uvāca

14,024.005a saṃkalpāj jāyate harṣaḥ śabdād api ca jāyate

14,024.005c rasāt saṃjāyate cāpi rūpād api ca jāyate

14,024.006a sparśāt saṃjāyate cāpi gandhād api ca jāyate

14,024.006c etad rūpam udānasya harṣo mithunasaṃbhavaḥ

14,024.007a kāmāt saṃjāyate śukraṃ kāmāt saṃjāyate rasaḥ

14,024.007c samānavyānajanite sāmānye śukraśoṇite

14,024.008a śukrāc choṇitasaṃsṛṣṭāt pūrvaṃ prāṇaḥ pravartate

14,024.008c prāṇena vikṛte śukre tato 'pānaḥ pravartate

14,024.009a prāṇāpānāv idaṃ dvaṃdvam avāk cordhvaṃ ca gacchataḥ

14,024.009c vyānaḥ samānaś caivobhau tiryag dvaṃdvatvam ucyate

14,024.010a agnir vai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanam

14,024.010c saṃjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam

14,024.011a tasya dhūmas tamorūpaṃ rajo bhasma suretasaḥ

14,024.011c sattvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ

14,024.012a āghārau samāno vyānaś ca iti yajñavido viduḥ

14,024.012c prāṇāpānāv ājyabhāgau tayor madhye hutāśanaḥ

14,024.012e etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.013a nirdvaṃdvam iti yat tv etat tan me nigadataḥ śṛṇu

14,024.014a ahorātram idaṃ dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ

14,024.014c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.015a ubhe caivāyane dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ

14,024.015c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.016a ubhe satyānṛte dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ

14,024.016c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.017a ubhe śubhāśubhe dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ

14,024.017c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.018a sac cāsac caiva tad dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ

14,024.018c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.019a prathamaṃ samāno vyāno vyasyate karma tena tat

14,024.019c tṛtīyaṃ tu samānena punar eva vyavasyate

14,024.020a śāntyarthaṃ vāmadevaṃ ca śāntir brahma sanātanam

14,024.020c etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,024.020d@002_0001 yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśayet

14,024.020d@002_0002 kṣīṇe dravyaguṇe jyotir antardhānāya gacchati

14,024.020d@002_0003 vyaktaḥ sattvaguṇe hy eṣa puruṣo vyaktir īśate

14,024.020d@002_0004 etad vipra vijānīṣva hanta bhūyo bravīmi te

14,024.020d@002_0005 sahasreṇāpi durmedhā buddhimān sukham edhate

14,024.020d@002_0006 evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ

14,024.020d@002_0007 upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute

14,024.020d@002_0008 yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit

14,024.020d@002_0009 kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā

14,024.020d@002_0010 tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati mānava

14,024.020d@002_0011 puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanaḥ

14,024.020d@002_0012 yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate

14,024.020d@002_0013 adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavakritaḥ

14,024.020d@002_0014 prāpnuvanto yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā

14,024.020d@002_0015 yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ

14,024.020d@002_0016 uccaparvatam āruhya nanv avekṣeta bhūgatam

14,024.020d@002_0017 rathena rathinaṃ paśyec caitanyena ca cetanam

14,024.020d@002_0018 yāvad rathapathas tāvad rathe samupagacchati

14,024.020d@002_0019 kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati

14,024.020d@002_0020 evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit

14,024.020d@002_0021 samājñāya mahābuddher uttarād uttarottaram

14,024.020d@002_0022 yathā mahārṇavaṃ ghoram udbhavaḥ saṃpragāhate

14,024.020d@002_0023 bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ gacchaty asaṃśayam

14,024.020d@002_0024 nāvayā ca yathā prājño vinā prajñātaritrayā

14,024.020d@002_0025 akrāntasalilaṃ gāhe kḷptaṃ saṃtarati svayam

14,024.020d@002_0026 tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ

14,024.020d@002_0027 vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinām

14,024.020d@002_0028 mohāt saṃmoham āpanno mā vināśaṃ yathā tathā

14,024.020d@002_0029 mamatvenābhibhūtasya tatraiva paridevane

14,024.020d@002_0030 nāvaṃ na śakyam āruhya sthale 'pi paribhāvitum

14,024.020d@002_0031 tathaiva sthalam āruhya nāpsu yātuṃ vidhīyate

14,024.020d@002_0032 evaṃ karma kṛtaṃ cittaṃ viṣamasthaṃ pṛthak pṛthak

14,024.020d@002_0033 yathā karma kṛtaṃ loke tathā tad upapadyate

14,024.020d@002_0034 yatraiva gandho na raso na rūpasparśaśabdavat

14,024.020d@002_0035 manyate 'tha mano buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate

14,024.020d@002_0036 yat tat pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān

14,024.020d@002_0037 mahataḥ pradhānabhūtasya guṇāḥ * * * * smṛtāḥ

14,024.020d@002_0038 bījadharmi yathā vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam

14,024.020d@002_0039 bījadharmā mahān ātmā vasavaś ceti naḥ śrutam

14,024.020d@002_0040 bījadharmāt tv ahaṃkāraḥ prasavatve punaḥ punaḥ

14,024.020d@002_0041 bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai

14,024.020d@002_0042 bījadharmiṇam ity āhuḥ prasavaṃ naiva kurvate

14,024.020d@002_0043 viśeṣāḥ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cittaṃ viśeṣaṇam

14,024.020d@002_0044 etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,025.001 brāhmaṇa uvāca

14,025.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,025.001c cāturhotravidhānasya vidhānam iha yādṛśam

14,025.002a tasya sarvasya vidhivad vidhānam upadekṣyate

14,025.002c śṛṇu me gadato bhadre rahasyam idam uttamam

14,025.003a karaṇaṃ karma kartā ca mokṣa ity eva bhāmini

14,025.003c catvāra ete hotāro yair idaṃ jagad āvṛtam

14,025.004a hotṝṇāṃ sādhanaṃ caiva śṛṇu sarvam aśeṣataḥ

14,025.004c ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam

14,025.004e mano buddhiś ca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ

14,025.005a gandho rasaś ca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśaś ca pañcamaḥ

14,025.005c mantavyam atha boddhavyaṃ saptaite karmahetavaḥ

14,025.006a ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ

14,025.006c mantā boddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartṛhetavaḥ

14,025.007a svaguṇaṃ bhakṣayanty ete guṇavantaḥ śubhāśubham

14,025.007c ahaṃ ca nirguṇo 'treti saptaite mokṣahetavaḥ

14,025.008a viduṣāṃ budhyamānānāṃ svaṃ svaṃ sthānaṃ yathāvidhi

14,025.008c guṇās te devatābhūtāḥ satataṃ bhuñjate haviḥ

14,025.009a adan hy avidvān annāni mamatvenopapadyate

14,025.009c ātmārthaṃ pācayan nityaṃ mamatvenopahanyate

14,025.010a abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva madyapānaṃ ca hanti tam

14,025.010c sa cānnaṃ hanti tac cānnaṃ sa hatvā hanyate budhaḥ

14,025.011a attā hy annam idaṃ vidvān punar janayatīśvaraḥ

14,025.011c sa cānnāj jāyate tasmin sūkṣmo nāma vyatikramaḥ

14,025.012a manasā gamyate yac ca yac ca vācā nirudyate

14,025.012c śrotreṇa śrūyate yac ca cakṣuṣā yac ca dṛśyate

14,025.013a sparśena spṛśyate yac ca ghrāṇena ghrāyate ca yat

14,025.013c manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya havīṃṣy etāni sarvaśaḥ

14,025.014a guṇavatpāvako mahyaṃ dīpyate havyavāhanaḥ

14,025.014c yogayajñaḥ pravṛtto me jñānabrahmamanodbhavaḥ

14,025.014e prāṇastotro 'pānaśastraḥ sarvatyāgasudakṣiṇaḥ

14,025.015a karmānumantā brahmā me kartādhvaryuḥ kṛtastutiḥ

14,025.015c kṛtapraśāstā tac chāstram apavargo 'sya dakṣiṇā

14,025.016a ṛcaś cāpy atra śaṃsanti nārāyaṇavido janāḥ

14,025.016c nārāyaṇāya devāya yad abadhnan paśūn purā

14,025.017a tatra sāmāni gāyanti tāni cāhur nidarśanam

14,025.017c devaṃ nārāyaṇaṃ bhīru sarvātmānaṃ nibodha me

14,026.001 brāhmaṇa uvāca

14,026.001a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; yathā niyukto 'smi tathā carāmi

14,026.001a*0061_01 yo hṛcchayas tam aham anubravīmi

14,026.001c hṛdy eṣa tiṣṭhan puruṣaḥ śāsti śāstā; tenaiva yuktaḥ pravaṇād ivodakam

14,026.002a eko gurur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi

14,026.002c tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; parābhūtā dānavāḥ sarva eva

14,026.003a eko bandhur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi

14,026.003c tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ; saptarṣayaḥ sapta divi prabhānti

14,026.004a ekaḥ śrotā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi

14,026.004c tasmin gurau guruvāsaṃ niruṣya; śakro gataḥ sarvalokāmaratvam

14,026.005a eko dveṣṭā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi

14,026.005c tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; lokadviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva

14,026.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,026.006c prajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidam

14,026.007a devarṣayaś ca nāgāś ca asurāś ca prajāpatim

14,026.007c paryapṛcchann upāsīnāḥ śreyo naḥ procyatām iti

14,026.008a teṣāṃ provāca bhagavāñ śreyaḥ samanupṛcchatām

14,026.008c om ity ekākṣaraṃ brahma te śrutvā prādravan diśaḥ

14,026.009a teṣāṃ prādravamāṇānām upadeśārtham ātmanaḥ

14,026.009c sarpāṇāṃ daśane bhāvaḥ pravṛttaḥ pūrvam eva tu

14,026.010a asurāṇāṃ pravṛttas tu dambhabhāvaḥ svabhāvajaḥ

14,026.010c dānaṃ devā vyavasitā damam eva maharṣayaḥ

14,026.011a ekaṃ śāstāram āsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ

14,026.011c nānā vyavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ

14,026.012a śṛṇoty ayaṃ procyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātatham

14,026.012c pṛcchatas tāvato bhūyo gurur anyo 'numanyate

14,026.013a tasya cānumate karma tataḥ paścāt pravartate

14,026.013c gurur boddhā ca śatruś ca dveṣṭā ca hṛdi saṃśritaḥ

14,026.014a pāpena vicaraṃl loke pāpacārī bhavaty ayam

14,026.014c śubhena vicaraṃl loke śubhacārī bhavaty uta

14,026.015a kāmacārī tu kāmena ya indriyasukhe rataḥ

14,026.015c vratavārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ

14,026.016a apetavratakarmā tu kevalaṃ brahmaṇi śritaḥ

14,026.016c brahmabhūtaś caraṃl loke brahmacārī bhavaty ayam

14,026.017a brahmaiva samidhas tasya brahmāgnir brahmasaṃstaraḥ

14,026.017c āpo brahma gurur brahma sa brahmaṇi samāhitaḥ

14,026.018a etad etādṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidur budhāḥ

14,026.018c viditvā cānvapadyanta kṣetrajñenānudarśinaḥ

14,027.001 brāhmaṇa uvāca

14,027.001a saṃkalpadaṃśamaśakaṃ śokaharṣahimātapam

14,027.001c mohāndhakāratimiraṃ lobhavyālasarīsṛpam

14,027.002a viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhavirodhakam

14,027.002c tad atītya mahādurgaṃ praviṣṭo 'smi mahad vanam

14,027.003 brāhmaṇy uvāca

14,027.003a kva tad vanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaś ca kāḥ

14,027.003c girayaḥ parvatāś caiva kiyaty adhvani tad vanam

14,027.004 brāhmaṇa uvāca

14,027.004a na tad asti pṛthagbhāve kiṃ cid anyat tataḥ samam

14,027.004c na tad asty apṛthagbhāve kiṃ cid dūrataraṃ tataḥ

14,027.005a tasmād dhrasvataraṃ nāsti na tato 'sti bṛhattaram

14,027.005c nāsti tasmād duḥkhataraṃ nāsty anyat tatsamaṃ sukham

14,027.006a na tat praviśya śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ

14,027.006c na ca bibhyati keṣāṃ cit tebhyo bibhyati ke ca na

14,027.007a tasmin vane sapta mahādrumāś ca; phalāni saptātithayaś ca sapta

14,027.007c saptāśramāḥ sapta samādhayaś ca; dīkṣāś ca saptaitad araṇyarūpam

14,027.008a pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca

14,027.008c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam

14,027.009a suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca

14,027.009c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam

14,027.010a caturvarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca

14,027.010c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam

14,027.011a śaṃkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca

14,027.011c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam

14,027.012a surabhīṇy ekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca

14,027.012c sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam

14,027.013a bahūny avyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca

14,027.013c visṛjantau mahāvṛkṣau tad vanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ

14,027.013d*0062_01 visṛjanto mahāvṛkṣā vyāpya tiṣṭhanti tad vanam

14,027.014a eko hy agniḥ sumanā brāhmaṇo 'tra; pañcendriyāṇi samidhaś cātra santi

14,027.014c tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā; guṇāḥ phalāny atithayaḥ phalāśāḥ

14,027.015a ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ

14,027.015c arciteṣu pralīneṣu teṣv anyad rocate vanam

14,027.016a pratijñāvṛkṣam aphalaṃ śānticchāyāsamanvitam

14,027.016c jñānāśrayaṃ tṛptitoyam antaḥkṣetrajñabhāskaram

14,027.017a ye 'dhigacchanti tat santas teṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ

14,027.017c ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca tasya nānto 'dhigamyate

14,027.018a sapta striyas tatra vasanti sadyo; avāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ

14,027.018c ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate prajābhyaḥ; sarvān yathā sarvam anityatāṃ ca

14,027.019a tatraiva pratitiṣṭhanti punas tatrodayanti ca

14,027.019c sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha

14,027.020a yaśo varco bhagaś caiva vijayaḥ siddhitejasī

14,027.020c evam evānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram

14,027.021a girayaḥ parvatāś caiva santi tatra samāsataḥ

14,027.021c nadyaś ca sarito vāri vahantyo brahmasaṃbhavam

14,027.022a nadīnāṃ saṃgamas tatra vaitānaḥ samupahvare

14,027.022c svātmatṛptā yato yānti sākṣād dāntāḥ pitāmaham

14,027.023a kṛśāśāḥ suvratāśāś ca tapasā dagdhakilbiṣāḥ

14,027.023c ātmany ātmānam āveśya brahmāṇaṃ samupāsate

14,027.024a ṛcam apy atra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ

14,027.024c tad araṇyam abhipretya yathādhīram ajāyata

14,027.025a etad etādṛśaṃ divyam araṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,027.025c viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam

14,028.001 brāhmaṇa uvāca

14,028.001a gandhān na jighrāmi rasān na vedmi; rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi

14,028.001c na cāpi śabdān vividhāñ śṛṇomi; na cāpi saṃkalpam upaimi kiṃ cit

14,028.002a arthān iṣṭān kāmayate svabhāvaḥ; sarvān dveṣyān pradviṣate svabhāvaḥ

14,028.002c kāmadveṣāv udbhavataḥ svabhāvāt; prāṇāpānau jantudehān niveśya

14,028.003a tebhyaś cānyāṃs teṣv anityāṃś ca bhāvān; bhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre

14,028.003c tasmiṃs tiṣṭhan nāsmi śakyaḥ kathaṃ cit; kāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca

14,028.004a akāmayānasya ca sarvakāmān; avidviṣāṇasya ca sarvadoṣān

14,028.004c na me svabhāveṣu bhavanti lepās; toyasya bindor iva puṣkareṣu

14,028.004c*0063_01 naujaṃ tu dehāni tathā sametya (sic)

14,028.005a nityasya caitasya bhavanti nityā; nirīkṣamāṇasya bahūn svabhāvān

14,028.005c na sajjate karmasu bhogajālaṃ; divīva sūryasya mayūkhajālam

14,028.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,028.006c adhvaryuyatisaṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini

14,028.007a prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇy athābravīt

14,028.007c yatir adhvaryum āsīno hiṃseyam iti kutsayan

14,028.008a tam adhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati

14,028.008c śreyasā yokṣyate jantur yadi śrutir iyaṃ tathā

14,028.009a yo hy asya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati

14,028.009c yad asya vārijaṃ kiṃ cid apas tat pratipadyate

14,028.010a sūryaṃ cakṣur diśaḥ śrotre prāṇo 'sya divam eva ca

14,028.010c āgame vartamānasya na me doṣo 'sti kaś cana

14,028.011 yatir uvāca

14,028.011a prāṇair viyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi

14,028.011c chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam

14,028.012a anu tvā manyatāṃ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca

14,028.012c mantrayasvainam unnīya paravantaṃ viśeṣataḥ

14,028.013a ya evam anumanyeraṃs tān bhavān praṣṭum arhati

14,028.013c teṣām anumataṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā

14,028.014a prāṇā apy asya chāgasya prāpitās te svayoniṣu

14,028.014c śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭam iti me matiḥ

14,028.015a indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā

14,028.015c hiṃsā nirveṣṭukāmānām indhanaṃ paśusaṃjñitam

14,028.016a ahiṃsā sarvadharmāṇām iti vṛddhānuśāsanam

14,028.016c yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kāryam iti vidmahe

14,028.017a ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmy ataḥ param

14,028.017c śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇam

14,028.018a ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityam asmāsu rocate

14,028.018c pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣam upāsmahe

14,028.019 adhvaryur uvāca

14,028.019a bhūmer gandhaguṇān bhuṅkṣe pibasy āpomayān rasān

14,028.019c jyotiṣāṃ paśyase rūpaṃ spṛśasy anilajān guṇān

14,028.020a śṛṇoṣy ākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matim

14,028.020c sarvāṇy etāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase

14,028.021a prāṇādāne ca nityo 'si hiṃsāyāṃ vartate bhavān

14,028.021c nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija

14,028.022 yatir uvāca

14,028.022a akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo 'yam ātmanaḥ

14,028.022c akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate

14,028.023a prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ svabhāvo rajasā saha

14,028.023c bhāvair etair vimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ

14,028.024a samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ

14,028.024c samantāt parimuktasya na bhayaṃ vidyate kva cit

14,028.025 adhvaryur uvāca

14,028.025a sadbhir eveha saṃvāsaḥ kāryo matimatāṃ vara

14,028.025c bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matir mama

14,028.026a bhagavan bhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmy aham

14,028.026c mataṃ mantuṃ kratuṃ kartuṃ nāparādho 'sti me dvija

14,028.027 brāhmaṇa uvāca

14,028.027a upapattyā yatis tūṣṇīṃ vartamānas tataḥ param

14,028.027c adhvaryur api nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe

14,028.028a evam etādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ

14,028.028c viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā

14,029.001 brāhmaṇa uvāca

14,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,029.001c kārtavīryasya saṃvādaṃ samudrasya ca bhāmini

14,029.002a kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān

14,029.002c yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī

14,029.003a sa kadā cit samudrānte vicaran baladarpitaḥ

14,029.003c avākirac charaśataiḥ samudram iti naḥ śrutam

14,029.004a taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir uvāca ha

14,029.004c mā muñca vīra nārācān brūhi kiṃ karavāṇi te

14,029.005a madāśrayāṇi bhūtāni tvadvisṛṣṭair maheṣubhiḥ

14,029.005c vadhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho

14,029.006 arjuna uvāca

14,029.006a matsamo yadi saṃgrāme śarāsanadharaḥ kva cit

14,029.006c vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāsīta māṃ mṛdhe

14,029.007 samudra uvāca

14,029.007a maharṣir jamadagnis te yadi rājan pariśrutaḥ

14,029.007c tasya putras tavātithyaṃ yathāvat kartum arhati

14,029.008a tataḥ sa rājā prayayau krodhena mahatā vṛtaḥ

14,029.008c sa tam āśramam āgamya rāmam evānvapadyata

14,029.009a sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ

14,029.009c āyāsaṃ janayām āsa rāmasya ca mahātmanaḥ

14,029.010a tatas tejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ

14,029.010c pradahad ripusainyāni tadā kamalalocane

14,029.011a tataḥ paraśum ādāya sa taṃ bāhusahasriṇam

14,029.011c ciccheda sahasā rāmo bāhuśākham iva drumam

14,029.012a taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ

14,029.012c asīn ādāya śaktīś ca bhārgavaṃ paryavārayan

14,029.013a rāmo 'pi dhanur ādāya ratham āruhya satvaraḥ

14,029.013c visṛjañ śaravarṣāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam

14,029.014a tatas tu kṣatriyāḥ ke cij jamadagniṃ nihatya ca

14,029.014c viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhārditā iva

14,029.015a teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām

14,029.015c prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt

14,029.016a ta ete dramiḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha

14,029.016c vṛṣalatvaṃ parigatā vyutthānāt kṣatradharmataḥ

14,029.017a tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ

14,029.017c dvijair utpāditaṃ kṣatraṃ jāmadagnyo nyakṛntata

14,029.018a ekaviṃśatimedhānte rāmaṃ vāg aśarīriṇī

14,029.018c divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā

14,029.019a rāma rāma nivartasva kaṃ guṇaṃ tāta paśyasi

14,029.019c kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayojya punaḥ punaḥ

14,029.020a tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tadā

14,029.020c pitāmahā mahābhāga nivartasvety athābruvan

14,029.021a pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn

14,029.021c nārhantīha bhavanto māṃ nivārayitum ity uta

14,029.022 pitara ūcuḥ

14,029.022a nārhase kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara

14,029.022c na hi yuktaṃ tvayā hantuṃ brāhmaṇena satā nṛpān

14,030.001 pitara ūcuḥ

14,030.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,030.001c śrutvā ca tat tathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama

14,030.002a alarko nāma rājarṣir abhavat sumahātapāḥ

14,030.002c dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca mahātmā sumahāvrataḥ

14,030.003a sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīm imām

14,030.003c kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe

14,030.004a sthitasya vṛkṣamūle 'tha tasya cintā babhūva ha

14,030.004c utsṛjya sumahad rājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate

14,030.005 alarka uvāca

14,030.005a manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ

14,030.005c anyatra bāṇān asyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ

14,030.006a yad idaṃ cāpalān mūrteḥ sarvam etac cikīrṣati

14,030.006c manaḥ prati sutīkṣṇāgrān ahaṃ mokṣyāmi sāyakān

14,030.007 mana uvāca

14,030.007a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.007c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

14,030.008a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.008c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt

14,030.008d*0064_01 indriyārtheṣu sarveṣu buddhis teṣv iha gṛdhyati

14,030.008d*0064_02 tasmād buddhiṃ prati śarān atimokṣyāmy ahaṃ śitān

14,030.009 alarka uvāca

14,030.009a āghrāya subahūn gandhāṃs tān eva pratigṛdhyati

14,030.009c tasmād ghrāṇaṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān

14,030.010 ghrāṇa uvāca

14,030.010a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.010c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

14,030.011a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.011c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt

14,030.012 alarka uvāca

14,030.012a iyaṃ svādūn rasān bhuktvā tān eva pratigṛdhyati

14,030.012c tasmāj jihvāṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān

14,030.013 jihvovāca

14,030.013a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.013c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

14,030.014a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.014c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt

14,030.015 alarka uvāca

14,030.015a spṛṣṭvā tvag vividhān sparśāṃs tān eva pratigṛdhyati

14,030.015c tasmāt tvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ

14,030.016 tvag uvāca

14,030.016a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.016c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

14,030.017a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.017c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt

14,030.018 alarka uvāca

14,030.018a śrutvā vai vividhāñ śabdāṃs tān eva pratigṛdhyati

14,030.018c tasmāc chrotraṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān

14,030.019 śrotra uvāca

14,030.019a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.019c tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam

14,030.020a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.020c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt

14,030.021 alarka uvāca

14,030.021a dṛṣṭvā vai vividhān bhāvāṃs tān eva pratigṛdhyati

14,030.021c tasmāc cakṣuḥ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān

14,030.022 cakṣur uvāca

14,030.022a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.022c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

14,030.023a anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.023c tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt

14,030.024 alarka uvāca

14,030.024a iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tv adhyavasyati

14,030.024c tasmād buddhiṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān

14,030.025 buddhir uvāca

14,030.025a neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana

14,030.025c tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi

14,030.025d*0065_01 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi

14,030.026 pitara ūcuḥ

14,030.026a tato 'larkas tapo ghoram āsthāyātha suduṣkaram

14,030.026c nādhyagacchat paraṃ śaktyā bāṇam eteṣu saptasu

14,030.026e susamāhitacetās tu tato 'cintayata prabhuḥ

14,030.027a sa vicintya ciraṃ kālam alarko dvijasattama

14,030.027c nādhyagacchat paraṃ śreyo yogān matimatāṃ varaḥ

14,030.028a sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogam āsthitaḥ

14,030.028c indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān

14,030.028e yogenātmānam āviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau

14,030.029a vismitaś cāpi rājarṣir imāṃ gāthāṃ jagāda ha

14,030.029c aho kaṣṭaṃ yad asmābhiḥ pūrvaṃ rājyam anuṣṭhitam

14,030.029d*0066_01 bhogatṛṣṇāsamāyuktaiḥ pūrvaṃ rājyam upāsitam

14,030.029e iti paścān mayā jñātaṃ yogān nāsti paraṃ sukham

14,030.030a iti tvam api jānīhi rāma mā kṣatriyāñ jahi

14,030.030c tapo ghoram upātiṣṭha tataḥ śreyo 'bhipatsyase

14,030.031 brāhmaṇa uvāca

14,030.031a ity uktaḥ sa tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ

14,030.031c āsthitaḥ sumahābhāgo yayau siddhiṃ ca durgamām

14,030.031d*0067_01 ity uktaḥ pitṛbhiḥ so 'tha tapo ghoraṃ samāsthitaḥ

14,030.031d*0067_02 jāmadagnyo mahābhāgaḥ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ

14,031.001 brāhmaṇa uvāca

14,031.001a trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smṛtāḥ

14,031.001c harṣaḥ stambho 'bhimānaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ

14,031.002a śokaḥ krodho 'tisaṃrambho rājasās te guṇāḥ smṛtāḥ

14,031.002c svapnas tandrī ca mohaś ca trayas te tāmasā guṇāḥ

14,031.003a etān nikṛtya dhṛtimān bāṇasaṃghair atandritaḥ

14,031.003c jetuṃ parān utsahate praśāntātmā jitendriyaḥ

14,031.004a atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ

14,031.004c ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ praśāsatā

14,031.005a samudīrṇeṣu doṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu

14,031.005c jagrāha tarasā rājyam ambarīṣa iti śrutiḥ

14,031.006a sa nigṛhya mahādoṣān sādhūn samabhipūjya ca

14,031.006c jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāṃ cemāṃ jagāda ha

14,031.007a bhūyiṣṭhaṃ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ

14,031.007c eko doṣo 'vaśiṣṭas tu vadhyaḥ sa na hato mayā

14,031.008a yena yukto jantur ayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati

14,031.008c tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate

14,031.009a akāryam api yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ

14,031.009c taṃ lobham asibhis tīkṣṇair nikṛntantaṃ nikṛntata

14,031.010a lobhād dhi jāyate tṛṣṇā tataś cintā prasajyate

14,031.010c sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasān guṇān

14,031.010d*0068_01 tad avāptau tu labhate bhūyiṣṭhaṃ tāmasān guṇān

14,031.010d*0069_01 etair doṣaiḥ punar dehī badhyamānaḥ punaḥ punaḥ

14,031.010d*0069_02 bhuktvā vai rājasān bhogāñ jāyate karma cehate

14,031.011a sa tair guṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ; punaḥ punar jāyati karma cehate

14,031.011c janmakṣaye bhinnavikīrṇadehaḥ; punar mṛtyuṃ gacchati janmani sve

14,031.012a tasmād enaṃ samyag avekṣya lobhaṃ; nigṛhya dhṛtyātmani rājyam icchet

14,031.012c etad rājyaṃ nānyad astīti vidyād; yas tv atra rājā vijito mamaikaḥ

14,031.013a iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā

14,031.013c ādhirājyaṃ puraskṛtya lobham ekaṃ nikṛntatā

14,032.001 brāhmaṇa uvāca

14,032.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,032.001c brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini

14,032.002a brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃś cid āgame

14,032.002c viṣaye me na vastavyam iti śiṣṭyartham abravīt

14,032.003a ity uktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam

14,032.003c ācakṣva viṣayaṃ rājan yāvāṃs tava vaśe sthitaḥ

14,032.004a so 'nyasya viṣaye rājño vastum icchāmy ahaṃ vibho

14,032.004c vacas te kartum icchāmi yathāśāstraṃ mahīpate

14,032.005a ity uktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā

14,032.005c muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ pratyabhāṣata

14,032.006a tam āsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānam amitaujasam

14,032.006c kaśmalaṃ sahasāgacchad bhānumantam iva grahaḥ

14,032.007a samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā

14,032.007c tato muhūrtād iva taṃ brāhmaṇaṃ vākyam abravīt

14,032.008a pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati

14,032.008c viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvan pṛthivīm imām

14,032.009a nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā

14,032.009c nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā

14,032.010a nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalo 'bhavat

14,032.010c tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā

14,032.011a tayā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama

14,032.011c ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama

14,032.011d*0070_01 yathā mama tathānyeṣām iti manye dvijottama

14,032.011e uṣyatāṃ yāvad utsāho bhujyatāṃ yāvad iṣyate

14,032.012a pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati

14,032.012c brūhi kāṃ buddhim āsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā

14,032.013a kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvo vai viṣayas tava

14,032.013c nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayas tava

14,032.014 janaka uvāca

14,032.014a antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu

14,032.014c nādhyagaccham ahaṃ yasmān mamedam iti yad bhavet

14,032.015a kasyedam iti kasya svam iti vedavacas tathā

14,032.015c nādhyagaccham ahaṃ buddhyā mamedam iti yad bhavet

14,032.016a etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā

14,032.016c śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama

14,032.017a nāham ātmārtham icchāmi gandhān ghrāṇagatān api

14,032.017c tasmān me nirjitā bhūmir vaśe tiṣṭhati nityadā

14,032.018a nāham ātmārtham icchāmi rasān āsye 'pi vartataḥ

14,032.018c āpo me nirjitās tasmād vaśe tiṣṭhanti nityadā

14,032.019a nāham ātmārtham icchāmi rūpaṃ jyotiś ca cakṣuṣā

14,032.019c tasmān me nirjitaṃ jyotir vaśe tiṣṭhati nityadā

14,032.020a nāham ātmārtham icchāmi sparśāṃs tvaci gatāś ca ye

14,032.020c tasmān me nirjito vāyur vaśe tiṣṭhati nityadā

14,032.021a nāham ātmārtham icchāmi śabdāñ śrotragatān api

14,032.021c tasmān me nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā

14,032.022a nāham ātmārtham icchāmi mano nityaṃ manontare

14,032.022c mano me nirjitaṃ tasmād vaśe tiṣṭhati nityadā

14,032.023a devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhūtebhyo 'tithibhiḥ saha

14,032.023c ityarthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai

14,032.024a tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punar abravīt

14,032.024c tvajjijñāsārtham adyeha viddhi māṃ dharmam āgatam

14,032.025a tvam asya brahmanābhasya buddhyārasyānivartinaḥ

14,032.025c sattvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ

14,033.001 brāhmaṇa uvāca

14,033.001a nāhaṃ tathā bhīru carāmi loke; tathā tvaṃ māṃ tarkayase svabuddhyā

14,033.001c vipro 'smi mukto 'smi vanecaro 'smi; gṛhasthadharmā brahmacārī tathāsmi

14,033.002a nāham asmi yathā māṃ tvaṃ paśyase cakṣuṣā śubhe

14,033.002c mayā vyāptam idaṃ sarvaṃ yat kiṃ cij jagatīgatam

14,033.003a ye ke cij jantavo loke jaṅgamāḥ sthāvarāś ca ha

14,033.003c teṣāṃ mām antakaṃ viddhi dārūṇām iva pāvakam

14,033.004a rājyaṃ pṛthivyāṃ sarvasyām atha vāpi triviṣṭape

14,033.004c tathā buddhir iyaṃ vetti buddhir eva dhanaṃ mama

14,033.005a ekaḥ panthā brāhmaṇānāṃ yena gacchanti tadvidaḥ

14,033.005c gṛheṣu vanavāseṣu guruvāseṣu bhikṣuṣu

14,033.005e liṅgair bahubhir avyagrair ekā buddhir upāsyate

14,033.006a nānāliṅgāśramasthānāṃ yeṣāṃ buddhiḥ śamātmikā

14,033.006c te bhāvam ekam āyānti saritaḥ sāgaraṃ yathā

14,033.007a buddhyāyaṃ gamyate mārgaḥ śarīreṇa na gamyate

14,033.007c ādyantavanti karmāṇi śarīraṃ karmabandhanam

14,033.008a tasmāt te subhage nāsti paralokakṛtaṃ bhayam

14,033.008c madbhāvabhāvaniratā mamaivātmānam eṣyasi

14,034.001 brāhmaṇy uvāca

14,034.001a nedam alpātmanā śakyaṃ vedituṃ nākṛtātmanā

14,034.001c bahu cālpaṃ ca saṃkṣiptaṃ viplutaṃ ca mataṃ mama

14,034.002a upāyaṃ tu mama brūhi yenaiṣā labhyate matiḥ

14,034.002c tan manye kāraṇatamaṃ yata eṣā pravartate

14,034.003 brāhmaṇa uvāca

14,034.003a araṇīṃ brāhmaṇīṃ viddhi gurur asyottarāraṇiḥ

14,034.003c tapaḥśrute 'bhimathnīto jñānāgnir jāyate tataḥ

14,034.004 brāhmaṇy uvāca

14,034.004a yad idaṃ brahmaṇo liṅgaṃ kṣetrajñam iti saṃjñitam

14,034.004c grahītuṃ yena tac chakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tat kva nu

14,034.005 brāhmaṇa uvāca

14,034.005a aliṅgo nirguṇaś caiva kāraṇaṃ nāsya vidyate

14,034.005c upāyam eva vakṣyāmi yena gṛhyeta vā na vā

14,034.006a samyag apy upadiṣṭaś ca bhramarair iva lakṣyate

14,034.006c karmabuddhir abuddhitvāj jñānaliṅgair ivāśritam

14,034.007a idaṃ kāryam idaṃ neti na mokṣeṣūpadiśyate

14,034.007c paśyataḥ śṛṇvato buddhir ātmano yeṣu jāyate

14,034.008a yāvanta iha śakyeraṃs tāvato 'ṃśān prakalpayet

14,034.008c vyaktān avyaktarūpāṃś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

14,034.009a sarvān nānātvayuktāṃś ca sarvān pratyakṣahetukān

14,034.009c yataḥ paraṃ na vidyeta tato 'bhyāse bhaviṣyati

14,034.010 vāsudeva uvāca

14,034.010a tatas tu tasyā brāhmaṇyā matiḥ kṣetrajñasaṃkṣaye

14,034.010c kṣetrajñād eva parataḥ kṣetrajño 'nyaḥ pravartate

14,034.011 arjuna uvāca

14,034.011a kva nu sā brāhmaṇī kṛṣṇa kva cāsau brāhmaṇarṣabhaḥ

14,034.011c yābhyāṃ siddhir iyaṃ prāptā tāv ubhau vada me 'cyuta

14,034.012 vāsudeva uvāca

14,034.012a mano me brāhmaṇaṃ viddhi buddhiṃ me viddhi brāhmaṇīm

14,034.012c kṣetrajña iti yaś coktaḥ so 'ham eva dhanaṃjaya

14,035.001 arjuna uvāca

14,035.001a brahma yat paramaṃ vedyaṃ tan me vyākhyātum arhasi

14,035.001c bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ

14,035.002 vāsudeva uvāca

14,035.002a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,035.002c saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha

14,035.003a kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryaṃ saṃśitavratam

14,035.003c śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svic chreyaḥ paraṃtapa

14,035.004a bhagavantaṃ prapanno 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ

14,035.004c yāce tvāṃ śirasā vipra yad brūyāṃ tad vicakṣva me

14,035.005a tam evaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurur uvāca ha

14,035.005c kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija

14,035.006a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ

14,035.006c prāñjaliḥ paripapraccha yat tac chṛṇu mahāmate

14,035.007 śiṣya uvāca

14,035.007a kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat satyaṃ brūhi yat param

14,035.007c kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

14,035.008a kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kim ātmakam

14,035.008c kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ

14,035.008e ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam

14,035.009a etān me bhagavan praśnān yāthātathyena sattama

14,035.009c vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ

14,035.009d*0071_01 tvad anyaḥ kaś ca na praśnān etān vaktum ihārhati

14,035.009d*0071_02 brūhi dharmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ mama

14,035.009d*0071_03 mokṣadharmārthakuśalo bhavāṃl lokeṣu gīyate

14,035.009d*0071_04 sarvasaṃśayasaṃchettā tvad anyo na ca vidyate

14,035.009d*0071_05 saṃsārabhīravaś caiva mokṣakāmās tathā vayam

14,035.010 vāsudeva uvāca

14,035.010a tasmai saṃpratipannāya yathāvat paripṛcchate

14,035.010c śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine

14,035.010e chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe

14,035.010e*0072_01 kulīnāya suśīlāya bhaktāya brahmavādine

14,035.011a tān praśnān abravīt pārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ

14,035.011c guruḥ kurukulaśreṣṭha samyak sarvān ariṃdama

14,035.012a brahmaproktam idaṃ dharmam ṛṣipravarasevitam

14,035.012c vedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam

14,035.012d@003_0001 jñānaṃ tv eva paraṃ vidmaḥ saṃnyāsaṃ tapa uttamam

14,035.012d@003_0002 yas tu veda nirābādhaṃ jñānatattvaṃ viniścayāt

14,035.012d@003_0003 sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate

14,035.012d@003_0004 yo vidvān sahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati

14,035.012d@003_0005 tathaivaikatvanānātve sa duḥkhāt parimucyate

14,035.012d@003_0006 yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid abhimanyate

14,035.012d@003_0007 ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate

14,035.012d@003_0008 pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit

14,035.012d@003_0009 nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ

14,035.012d@003_0010 avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān

14,035.012d@003_0011 mahāhaṃkāraviṭapa indriyāṅkurakoṭaraḥ

14,035.012d@003_0012 mahābhūtaviśeṣaś ca viśeṣapratiśākhavān

14,035.012d@003_0013 sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ sadāśubhaphalodayaḥ

14,035.012d@003_0014 ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmabījaḥ sanātanaḥ

14,035.012d@003_0015 etaj jñātvā ca tattvena jñānena parāmāsinā

14,035.012d@003_0016 chittvā cāmaratāṃ prāpya jahāti mṛtyujanmanī

14,035.013a bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam

14,035.013c siddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam

14,035.014a pravakṣye 'haṃ mahāprājña padam uttamam adya te

14,035.014c buddhvā yad iha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ

14,035.015a upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam

14,035.015c bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavas tathā

14,035.016a vasiṣṭhaḥ kāśyapaś caiva viśvāmitro 'trir eva ca

14,035.016c mārgān sarvān parikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ

14,035.017a ṛṣim āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ

14,035.017c dadṛśur brahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam

14,035.018a taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ

14,035.018c papracchur vinayopetā niḥśreyasam idaṃ param

14,035.019a kathaṃ karma kriyāt sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt

14,035.019c ke no mārgāḥ śivāś ca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam

14,035.020a kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindati

14,035.020c pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau

14,035.021a ity uktaḥ sa muniśreṣṭhair yad āha prapitāmahaḥ

14,035.021c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam

14,035.022 brahmovāca

14,035.022a satyād bhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca

14,035.022c tapasā tāni jīvanti iti tad vitta suvratāḥ

14,035.023a svāṃ yoniṃ punar āgamya vartante svena karmaṇā

14,035.023c satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam

14,035.024a brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ

14,035.024c satyād bhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat

14,035.025a tasmāt satyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ

14,035.025c atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ

14,035.026a anyonyaniyatān vaidyān dharmasetupravartakān

14,035.026c tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatān lokabhāvanān

14,035.027a cāturvidyaṃ tathā varṇāṃś caturaś cāśramān pṛthak

14,035.027c dharmam ekaṃ catuṣpādaṃ nityam āhur manīṣiṇaḥ

14,035.028a panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ

14,035.028c niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ

14,035.029a gadatas taṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param

14,035.029c nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam

14,035.030a brahmacārikam evāhur āśramaṃ prathamaṃ padam

14,035.030c gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syād vānaprastham ataḥ param

14,035.030e tataḥ paraṃ tu vijñeyam adhyātmaṃ paramaṃ padam

14,035.031a jyotir ākāśam ādityo vāyur indraḥ prajāpatiḥ

14,035.031c nopaiti yāvad adhyātmaṃ tāvad etān na paśyati

14,035.031e tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāt taṃ nibodhata

14,035.032a phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane

14,035.032c vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇām upadiśyate

14,035.033a sarveṣām eva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tad vidhīyate

14,035.033c śraddhālakṣaṇam ity evaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate

14,035.033d*0073_01 naiṣṭhiko 'tha yatir vāpi vibhakto brahmacāriṇaḥ

14,035.034a ity ete devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ

14,035.034c sadbhir adhyāsitā dhīraiḥ karmabhir dharmasetavaḥ

14,035.035a eteṣāṃ pṛthag adhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ

14,035.035c kālāt paśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau

14,035.036a atas tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā

14,035.036c viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ

14,035.037a mahān ātmā tathāvyaktam ahaṃkāras tathaiva ca

14,035.037c indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca

14,035.038a viśeṣāḥ pañcabhūtānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ

14,035.038c caturviṃśatir eṣā vas tattvānāṃ saṃprakīrtitā

14,035.039a tattvānām atha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau

14,035.039c sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na moham adhigacchati

14,035.040a tattvāni yo vedayate yathātathaṃ; guṇāṃś ca sarvān akhilāś ca devatāḥ

14,035.040c vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ; sa sarvalokān amalān samaśnute

14,036.001 brahmovāca

14,036.001a tad avyaktam anudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram

14,036.001c navadvāraṃ puraṃ vidyāt triguṇaṃ pañcadhātukam

14,036.002a ekādaśaparikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakam

14,036.002c buddhisvāmikam ity etat param ekādaśaṃ bhavet

14,036.003a trīṇi srotāṃsi yāny asminn āpyāyante punaḥ punaḥ

14,036.003c praṇāḍyas tisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ

14,036.004a tamo rajas tathā sattvaṃ guṇān etān pracakṣate

14,036.004c anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ

14,036.005a anyonyāpāśrayāś caiva tathānyonyānuvartinaḥ

14,036.005c anyonyavyatiṣaktāś ca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ

14,036.006a tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ

14,036.006c rajasaś cāpi sattvaṃ syāt sattvasya mithunaṃ tamaḥ

14,036.007a niyamyate tamo yatra rajas tatra pravartate

14,036.007c niyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate

14,036.008a naiśātmakaṃ tamo vidyāt triguṇaṃ mohasaṃjñitam

14,036.008c adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu

14,036.008d*0074_01 tāmasaṃ rūpam etat tu dṛśyate cāpi saṃgatam

14,036.009a pravṛttyātmakam evāhū rajaḥ paryāyakārakam

14,036.009c pravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam

14,036.010a prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatā

14,036.010c sāttvikaṃ rūpam evaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam

14,036.011a eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ

14,036.011c samāsavyāsayuktāni tattvatas tāni vitta me

14,036.012a saṃmoho 'jñānam atyāgaḥ karmaṇām avinirṇayaḥ

14,036.012c svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam

14,036.013a asmṛtiś cāvipākaś ca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā

14,036.013c nirviśeṣatvam andhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā

14,036.014a akṛte kṛtamānitvam ajñāne jñānamānitā

14,036.014c amaitrī vikṛto bhāvo aśraddhā mūḍhabhāvanā

14,036.015a anārjavam asaṃjñatvaṃ karma pāpam acetanā

14,036.015c gurutvaṃ sannabhāvatvam asitatvam avāg gatiḥ

14,036.016a sarva ete guṇā viprās tāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ

14,036.016c ye cānye niyatā bhāvā loke 'smin mohasaṃjñitāḥ

14,036.017a tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ

14,036.017c parivādakathā nityaṃ devabrāhmaṇavaidikāḥ

14,036.018a atyāgaś cābhimānaś ca moho manyus tathākṣamā

14,036.018c matsaraś caiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttam iṣyate

14,036.019a vṛthārambhāś ca ye ke cid vṛthādānāni yāni ca

14,036.019c vṛthābhakṣaṇam ity etat tāmasaṃ vṛttam iṣyate

14,036.020a ativādo 'titikṣā ca mātsaryam atimānitā

14,036.020c aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttam iṣyate

14,036.021a evaṃvidhās tu ye ke cil loke 'smin pāpakarmiṇaḥ

14,036.021c manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ

14,036.022a teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇām

14,036.022c avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ

14,036.023a sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca

14,036.023c kravyādā dandaśūkāś ca kṛmikīṭavihaṃgamāḥ

14,036.024a aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ

14,036.024c unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ

14,036.025a magnās tamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ

14,036.025c avāksrotasa ity ete magnās tamasi tāmasāḥ

14,036.026a teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param

14,036.026c yathā te sukṛtāṃl lokāṃl labhante puṇyakarmiṇaḥ

14,036.027a anyathā pratipannās tu vivṛddhā ye ca karmasu

14,036.027c svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām

14,036.028a saṃskāreṇordhvam āyānti yatamānāḥ salokatām

14,036.028c svargaṃ gacchanti devānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ

14,036.029a anyathā pratipannās tu vivṛddhāḥ sveṣu karmasu

14,036.029c punarāvṛttidharmāṇas te bhavantīha mānuṣāḥ

14,036.030a pāpayoniṃ samāpannāś caṇḍālā mūkacūcukāḥ

14,036.030c varṇān paryāyaśaś cāpi prāpnuvanty uttarottaram

14,036.031a śūdrayonim atikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ

14,036.031c srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe

14,036.032a abhiṣaṅgas tu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ

14,036.032c ṛṣayo munayo devā muhyanty atra sukhepsavaḥ

14,036.033a tamo moho mahāmohas tāmisraḥ krodhasaṃjñitaḥ

14,036.033c maraṇaṃ tv andhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate

14,036.034a bhāvato guṇataś caiva yonitaś caiva tattvataḥ

14,036.034c sarvam etat tamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi

14,036.035a ko nv etad budhyate sādhu ko nv etat sādhu paśyati

14,036.035c atattve tattvadarśī yas tamasas tattvalakṣaṇam

14,036.036a tamoguṇā vo bahudhā prakīrtitā; yathāvad uktaṃ ca tamaḥ parāvaram

14,036.036c naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate

14,037.001 brahmovāca

14,037.001a rajo 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ

14,037.001c nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ

14,037.002a saṃghāto rūpam āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau

14,037.002c aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhir hetuvādo 'ratiḥ kṣamā

14,037.003a balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāv api

14,037.003c īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam

14,037.004a vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca

14,037.004c nikṛnta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanam

14,037.005a ugraṃ dāruṇam ākrośaḥ paravittānuśāsanam

14,037.005c lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam

14,037.006a mṛṣāvādo mṛṣādānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇam

14,037.006c nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam

14,037.007a paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ

14,037.007c vyūho 'nayaḥ pramādaś ca paritāpaḥ parigrahaḥ

14,037.008a saṃskārā ye ca loke 'smin pravartante pṛthak pṛthak

14,037.008c nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca

14,037.009a saṃtāpo 'pratyayaś caiva vratāni niyamāś ca ye

14,037.009c pradānam āśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatv iti

14,037.009d*0075_01 āśīryuktāni karmāṇi paurtāni vividhāni ca

14,037.010a svadhākāro namaskāraḥ svāhākāro vaṣaṭkriyā

14,037.010c yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham

14,037.010d*0076_01 dānaṃ pratigrahaś caiva prāyaścittāni maṅgalam

14,037.011a idaṃ me syād idaṃ me syāt sneho guṇasamudbhavaḥ

14,037.011c abhidrohas tathā māyā nikṛtir māna eva ca

14,037.012a stainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ

14,037.012c stambho dambho 'tha rāgaś ca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam

14,037.013a dyūtaṃ ca janavādaś ca saṃbandhāḥ strīkṛtāś ca ye

14,037.013c nṛttavāditragītāni prasaṅgā ye ca ke cana

14,037.013e sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ

14,037.014a bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ

14,037.014c trivarganiratā nityaṃ dharmo 'rthaḥ kāma ity api

14,037.015a kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ

14,037.015c arvāksrotasa ity ete taijasā rajasāvṛtāḥ

14,037.016a asmiṃl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ

14,037.016c pretyabhāvikam īhanta iha laukikam eva ca

14,037.016d*0077_01 pretyabhāvakarīṃ siddhim īhante rājasā janāḥ

14,037.016e dadati pratigṛhṇanti japanty atha ca juhvati

14,037.017a rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca

14,037.017c naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa rājasaiḥ sarvaguṇair vimucyate

14,038.001 brahmovāca

14,038.001a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇam uttamam

14,038.001c sarvabhūtahitaṃ loke satāṃ dharmam aninditam

14,038.002a ānandaḥ prītir udrekaḥ prākāśyaṃ sukham eva ca

14,038.002c akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā

14,038.003a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam

14,038.003c akrodhaś cānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ

14,038.004a mudhā jñānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śramaḥ

14,038.004c evaṃ yo yuktadharmaḥ syāt so 'mutrānantyam aśnute

14,038.005a nirmamo nirahaṃkāro nirāśīḥ sarvataḥ samaḥ

14,038.005c akāmahata ity eṣa satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

14,038.006a viśrambho hrīs titikṣā ca tyāgaḥ śaucam atandritā

14,038.006c ānṛśaṃsyam asaṃmoho dayā bhūteṣv apaiśunam

14,038.007a harṣas tuṣṭir vismayaś ca vinayaḥ sādhuvṛttatā

14,038.007c śāntikarma viśuddhiś ca śubhā buddhir vimocanam

14,038.008a upekṣā brahmacaryaṃ ca parityāgaś ca sarvaśaḥ

14,038.008c nirmamatvam anāśīstvam aparikrītadharmatā

14,038.009a mudhā dānaṃ mudhā yajño mudhādhītaṃ mudhā vratam

14,038.009c mudhā pratigrahaś caiva mudhā dharmo mudhā tapaḥ

14,038.010a evaṃvṛttās tu ye ke cil loke 'smin sattvasaṃśrayāḥ

14,038.010c brāhmaṇā brahmayonisthās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ

14,038.011a hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśokā hy ajarāmarāḥ

14,038.011c divaṃ prāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatas tataḥ

14,038.012a īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaś ca te

14,038.012c vikurvate mahātmāno devās tridivagā iva

14,038.013a ūrdhvasrotasa ity ete devā vaikārikāḥ smṛtāḥ

14,038.013c vikurvate prakṛtyā vai divaṃ prāptās tatas tataḥ

14,038.013e yad yad icchanti tat sarvaṃ bhajante vibhajanti ca

14,038.014a ity etat sāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ

14,038.014c etad vijñāya vidhival labhate yad yad icchati

14,038.015a prakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣato; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca

14,038.015c naras tu yo veda guṇān imān sadā; guṇān sa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate

14,039.001 brahmovāca

14,039.001a naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ

14,039.001c avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamas tathā

14,039.002a anyonyam anuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥ

14,039.002c anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ

14,039.003a yāvat sattvaṃ tamas tāvad vartate nātra saṃśayaḥ

14,039.003c yāvat tamaś ca sattvaṃ ca rajas tāvad ihocyate

14,039.004a saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ

14,039.004c saṃghātavṛttayo hy ete vartante hetvahetubhiḥ

14,039.005a udrekavyatirekāṇāṃ teṣām anyonyavartinām

14,039.005c vartate tad yathānyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ

14,039.006a vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet

14,039.006c alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ

14,039.007a udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet

14,039.007c alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ

14,039.008a udriktaṃ ca yadā sattvam ūrdhvasrotogataṃ bhavet

14,039.008c alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaś cālpataraṃ tataḥ

14,039.009a sattvaṃ vaikārikaṃ yonir indriyāṇāṃ prakāśikā

14,039.009c na hi sattvāt paro bhāvaḥ kaś cid anyo vidhīyate

14,039.010a ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ

14,039.010c jaghanyaguṇasaṃyuktā yānty adhas tāmasā janāḥ

14,039.011a tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam

14,039.011c ity evaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇās trayaḥ

14,039.012a dūrād api hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ

14,039.012c tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma

14,039.013a dṛṣṭvā cādityam udyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet

14,039.013c adhvagāḥ paritapyeraṃs tṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ

14,039.014a ādityaḥ sattvam uddiṣṭaṃ kucorās tu yathā tamaḥ

14,039.014c paritāpo 'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate

14,039.015a prākāśyaṃ sattvam āditye saṃtāpo rājaso guṇaḥ

14,039.015c upaplavas tu vijñeyas tāmasas tasya parvasu

14,039.016a evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇās trayaḥ

14,039.016c paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā

14,039.017a sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ

14,039.017c rājasās tu vivartante snehabhāvas tu sāttvikaḥ

14,039.018a ahas tridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrir vidhīyate

14,039.018c māsārdhamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayas tathā

14,039.019a tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate

14,039.019c tridhā lokās tridhā vedās tridhā vidyās tridhā gatiḥ

14,039.020a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dharmo 'rthaḥ kāma ity api

14,039.020c prāṇāpānāv udānaś cāpy eta eva trayo guṇāḥ

14,039.021a yat kiṃ cid iha vai loke sarvam eṣv eva tat triṣu

14,039.021c trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityam eva tu

14,039.021e sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇasargaḥ sanātanaḥ

14,039.022a tamo 'vyaktaṃ śivaṃ nityam ajaṃ yoniḥ sanātanaḥ

14,039.022c prakṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau

14,039.023a anudriktam anūnaṃ ca hy akampam acalaṃ dhruvam

14,039.023c sad asac caiva tat sarvam avyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam

14,039.023e jñeyāni nāmadheyāni narair adhyātmacintakaiḥ

14,039.024a avyaktanāmāni guṇāṃś ca tattvato; yo veda sarvāṇi gatīś ca kevalāḥ

14,039.024c vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavit; sa mucyate sarvaguṇair nirāmayaḥ

14,040.001 brahmovāca

14,040.001a avyaktāt pūrvam utpanno mahān ātmā mahāmatiḥ

14,040.001c ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate

14,040.002a mahān ātmā matir viṣṇur viśvaḥ śaṃbhuś ca vīryavān

14,040.002c buddhiḥ prajñopalabdhiś ca tathā khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ

14,040.003a paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyate

14,040.003c taṃ jānan brāhmaṇo vidvān na pramohaṃ nigacchati

14,040.004a sarvataḥpāṇipādaś ca sarvatokṣiśiromukhaḥ

14,040.004c sarvataḥśrutimāṃl loke sarvaṃ vyāpya sa tiṣṭhati

14,040.005a mahāprabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niśritaḥ

14,040.005c aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ

14,040.006a tatra buddhimatāṃ lokāḥ saṃnyāsaniratāś ca ye

14,040.006c dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ

14,040.007a jñānavantaś ca ye ke cid alubdhā jitamanyavaḥ

14,040.007c prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ

14,040.007e vimuktāḥ sarva evaite mahattvam upayānti vai

14,040.008a ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatim uttamām

14,040.008c sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati

14,040.008e viṣṇur evādisargeṣu svayaṃbhūr bhavati prabhuḥ

14,040.009a evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ; naraḥ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam

14,040.009c hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati

14,041.001 brahmovāca

14,041.001a ya utpanno mahān pūrvam ahaṃkāraḥ sa ucyate

14,041.001c aham ity eva saṃbhūto dvitīyaḥ sarga ucyate

14,041.002a ahaṃkāraś ca bhūtādir vaikārika iti smṛtaḥ

14,041.002c tejasaś cetanā dhātuḥ prajāsargaḥ prajāpatiḥ

14,041.003a devānāṃ prabhavo devo manasaś ca trilokakṛt

14,041.003c aham ity eva tat sarvam abhimantā sa ucyate

14,041.004a adhyātmajñānanityānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām

14,041.004c svādhyāyakratusiddhānām eṣa lokaḥ sanātanaḥ

14,041.005a ahaṃkāreṇāharato guṇān imān; bhūtādir evaṃ sṛjate sa bhūtakṛt

14,041.005c vaikārikaḥ sarvam idaṃ viceṣṭate; svatejasā rañjayate jagat tathā

14,042.001 brahmovāca

14,042.001a ahaṃkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai

14,042.001c pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam

14,042.002a teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu

14,042.002c śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca

14,042.003a mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite

14,042.003c sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahad utpadyate bhayam

14,042.004a yady asmāj jāyate bhūtaṃ tatra tat pravilīyate

14,042.004c līyante pratilomāni jāyante cottarottaram

14,042.005a tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvarajaṅgame

14,042.005c smṛtimantas tadā dhīrā na līyante kadā cana

14,042.006a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ

14,042.006c kriyākāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṃjñitāḥ

14,042.007a lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hy akiṃcanāḥ

14,042.007c māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ

14,042.008a bahir ātmāna ity ete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥ

14,042.008c prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca

14,042.009a antarātmeti cāpy ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ

14,042.009c vāṅmanobuddhir ity ebhiḥ sārdham aṣṭātmakaṃ jagat

14,042.010a tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vāk ca saṃyatā

14,042.010c viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiś cāvyabhicāriṇī

14,042.011a aṣṭau yasyāgnayo hy ete na dahante manaḥ sadā

14,042.011c sa tad brahma śubhaṃ yāti yasmād bhūyo na vidyate

14,042.012a ekādaśa ca yāny āhur indriyāṇi viśeṣataḥ

14,042.012c ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmy ahaṃ dvijāḥ

14,042.013a śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī

14,042.013c pādau pāyur upasthaṃ ca hastau vāg daśamī bhavet

14,042.014a indriyagrāma ity eṣa mana ekādaśaṃ bhavet

14,042.014c etaṃ grāmaṃ jayet pūrvaṃ tato brahma prakāśate

14,042.015a buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca

14,042.015c śrotrādīny api pañcāhur buddhiyuktāni tattvataḥ

14,042.016a aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu

14,042.016c ubhayatra mano jñeyaṃ buddhir dvādaśamī bhavet

14,042.017a ity uktānīndriyāṇīmāny ekādaśa mayā kramāt

14,042.017c manyante kṛtam ity eva viditvaitāni paṇḍitāḥ

14,042.017d*0078_01 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividham indriyam

14,042.018a trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate

14,042.018c sthalam āpas tathākāśaṃ janma cāpi caturvidham

14,042.019a aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujam athāpi ca

14,042.019c caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate

14,042.020a acarāṇy api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca

14,042.020c aṇḍajāni vijānīyāt sarvāṃś caiva sarīsṛpān

14,042.021a saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaś ca tathāvidhāḥ

14,042.021c janma dvitīyam ity etaj jaghanyataram ucyate

14,042.022a bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt

14,042.022c udbhijjānīti tāny āhur bhūtāni dvijasattamāḥ

14,042.023a dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca

14,042.023c jarāyujāni bhūtāni vitta tāny api sattamāḥ

14,042.024a dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā

14,042.024c tapaḥ karma ca yat puṇyam ity eṣa viduṣāṃ nayaḥ

14,042.025a dvividhaṃ karma vijñeyam ijyā dānaṃ ca yan makhe

14,042.025c jātasyādhyayanaṃ puṇyam iti vṛddhānuśāsanam

14,042.026a etad yo veda vidhivat sa muktaḥ syād dvijarṣabhāḥ

14,042.026c vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata

14,042.027a ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmam ucyate

14,042.027c adhibhūtaṃ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam

14,042.028a dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ ca viśrutam

14,042.028c spraṣṭavyam adhibhūtaṃ ca vidyut tatrādhidaivatam

14,042.029a tṛtīyaṃ jyotir ity āhuś cakṣur adhyātmam ucyate

14,042.029c adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryas tatrādhidaivatam

14,042.030a caturtham āpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmam iṣyate

14,042.030b*0079_01 raso 'dhibhūtaṃ vijñeyam āpas tatrādhidaivatam

14,042.030c adhibhūtaṃ rasaś cātra somas tatrādhidaivatam

14,042.031a pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaś cādhyātmam iṣyate

14,042.031c adhibhūtaṃ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam

14,042.032a eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ

14,042.032c ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividham indriyam

14,042.033a pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ

14,042.033c adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇus tatrādhidaivatam

14,042.034a avāggatir apānaś ca pāyur adhyātmam iṣyate

14,042.034c adhibhūtaṃ visargaś ca mitras tatrādhidaivatam

14,042.035a prajanaḥ sarvabhūtānām upastho 'dhyātmam ucyate

14,042.035c adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ

14,042.036a hastāv adhyātmam ity āhur adhyātmaviduṣo janāḥ

14,042.036c adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakras tatrādhidaivatam

14,042.037a vaiśvadevī manaḥpūrvā vāg adhyātmam ihocyate

14,042.037c vaktavyam adhibhūtaṃ ca vahnis tatrādhidaivatam

14,042.038a adhyātmaṃ mana ity āhuḥ pañcabhūtānucārakam

14,042.038c adhibhūtaṃ ca mantavyaṃ candramāś cādhidaivatam

14,042.038d*0080_01 ahaṃkāras tathādhyātmaṃ sarvasaṃsārakārakam

14,042.038d*0080_02 abhimāno 'dhibhūtaṃ ca rudras tatrādhidaivatam

14,042.039a adhyātmaṃ buddhir ity āhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī

14,042.039c adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam

14,042.040a yathāvad adhyātmavidhir eṣa vaḥ kīrtito mayā

14,042.040c jñānam asya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatām iha

14,042.041a indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca

14,042.041c sarvāṇy etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet

14,042.042a kṣīṇe manasi sarvasmin na janmasukham iṣyate

14,042.042c jñānasaṃpannasattvānāṃ tat sukhaṃ viduṣāṃ matam

14,042.043a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām

14,042.043c nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā

14,042.044a guṇāguṇam anāsaṅgam ekacaryam anantaram

14,042.044c etad brāhmaṇato vṛttam āhur ekapadaṃ sukham

14,042.045a vidvān kūrma ivāṅgāni kāmān saṃhṛtya sarvaśaḥ

14,042.045c virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā

14,042.046a kāmān ātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ

14,042.046c sarvabhūtasuhṛn maitro brahmabhūyaṃ sa gacchati

14,042.047a indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām

14,042.047c muner janapadatyāgād adhyātmāgniḥ samidhyate

14,042.048a yathāgnir indhanair iddho mahājyotiḥ prakāśate

14,042.048c tathendriyanirodhena mahān ātmā prakāśate

14,042.049a yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdi

14,042.049b*0081_01 etad eva hi loke 'smin mano hṛdi samāśritam

14,042.049c svayaṃyonis tadā sūkṣmāt sūkṣmam āpnoty anuttamam

14,042.050a agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanam eva ca

14,042.050c mahī paṅkadharaṃ ghoram ākāśaṃ śravaṇaṃ tathā

14,042.050d*0082_01 dṛśyam ādityam evāhur adhyātmaviduṣo janāḥ

14,042.051a rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam

14,042.051c pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam

14,042.052a rajasvalam athādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukam

14,042.052c saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīram iti dhāraṇā

14,042.053a duścaraṃ jīvaloke 'smin sattvaṃ prati samāśritam

14,042.053c etad eva hi loke 'smin kālacakraṃ pravartate

14,042.054a etan mahārṇavaṃ ghoram agādhaṃ mohasaṃjñitam

14,042.054c visṛjet saṃkṣipec caiva bodhayet sāmaraṃ jagat

14,042.055a kāmakrodhau bhayaṃ moham abhidroham athānṛtam

14,042.055c indriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃs tyajati dustyajān

14,042.056a yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ

14,042.056c vyomni tasya paraṃ sthānam anantam atha lakṣyate

14,042.057a kāmakūlām apārāntāṃ manaḥsrotobhayāvahām

14,042.057b*0083_01 pañcendriyamahākūlāṃ manovegamahodakām

14,042.057c nadīṃ durgahradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāv ubhau jayet

14,042.058a sa sarvadoṣanirmuktas tataḥ paśyati yat param

14,042.058c mano manasi saṃdhāya paśyaty ātmānam ātmani

14,042.059a sarvavit sarvabhūteṣu vīkṣaty ātmānam ātmani

14,042.059c ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇas tatas tataḥ

14,042.060a dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṃ yathā

14,042.060c sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ

14,042.061a sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ

14,042.061c hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahān ātmā prakāśate

14,042.062a taṃ viprasaṃghāś ca surāsurāś ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi

14,042.062c rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva sadā stuvanti

14,043.001 brahmovāca

14,043.001a manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ

14,043.001c kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaś cāraṇyavāsinām

14,043.002a aviḥ paśūnāṃ sarveṣām ākhuś ca bilavāsinām

14,043.002c gavāṃ govṛṣabhaś caiva strīṇāṃ puruṣa eva ca

14,043.003a nyagrodho jambuvṛkṣaś ca pippalaḥ śālmalis tathā

14,043.003c śiṃśapā meṣaśṛṅgaś ca tathā kīcakaveṇavaḥ

14,043.003e ete drumāṇāṃ rājāno loke 'smin nātra saṃśayaḥ

14,043.004a himavān pāriyātraś ca sahyo vindhyas trikūṭavān

14,043.004c śveto nīlaś ca bhāsaś ca kāṣṭhavāṃś caiva parvataḥ

14,043.005a śubhaskandho mahendraś ca mālyavān parvatas tathā

14,043.005c ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutas tathā

14,043.006a sūryo grahāṇām adhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ

14,043.006c yamaḥ pitṝṇām adhipaḥ saritām atha sāgaraḥ

14,043.007a ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyate

14,043.007c arko 'dhipatir uṣṇānāṃ jyotiṣām indur ucyate

14,043.008a agnir bhūtapatir nityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ

14,043.008c oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇur balavatāṃ varaḥ

14,043.009a tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnām īśvaraḥ śivaḥ

14,043.009c dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānām ṛṣayas tathā

14,043.010a diśām udīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān

14,043.010c kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ

14,043.010e eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ

14,043.011a sarveṣām eva bhūtānām ahaṃ brahmamayo mahān

14,043.011c bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇor vāpi na vidyate

14,043.012a rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇur brahmamayo mahān

14,043.012c īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ

14,043.013a narakiṃnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām

14,043.013c devadānavanāgānāṃ sarveṣām īśvaro hi saḥ

14,043.014a bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā

14,043.014c māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā

14,043.015a umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇām uttamāṃ śubhām

14,043.015c ratīnāṃ vasumatyas tu strīṇām apsarasas tathā

14,043.016a dharmakāmāś ca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ

14,043.016c tasmād rājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe

14,043.017a rājñāṃ hi viṣaye yeṣām avasīdanti sādhavaḥ

14,043.017c hīnās te svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ

14,043.018a rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ

14,043.018c te 'smiṃl loke pramodante pretya cānantyam eva ca

14,043.018e prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ

14,043.019a ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam

14,043.019c ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā

14,043.020a prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ

14,043.020c śabdalakṣaṇam ākāśaṃ vāyus tu sparśalakṣaṇaḥ

14,043.021a jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpam āpaś ca rasalakṣaṇāḥ

14,043.021c dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā

14,043.022a svaravyañjanasaṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā

14,043.022c manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhir anvayāt

14,043.023a manasā cintayāno 'rthān buddhyā caiva vyavasyati

14,043.023c buddhir hi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ

14,043.024a lakṣaṇaṃ mahato dhyānam avyaktaṃ sādhulakṣaṇam

14,043.024c pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam

14,043.025a tasmāj jñānaṃ puraskṛtya saṃnyased iha buddhimān

14,043.025c saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim

14,043.025e atīto 'dvaṃdvam abhyeti tamomṛtyujarātigam

14,043.026a dharmalakṣaṇasaṃyuktam uktaṃ vo vidhivan mayā

14,043.026c guṇānāṃ grahaṇaṃ samyag vakṣyāmy aham ataḥ param

14,043.027a pārthivo yas tu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyate

14,043.027c ghrāṇasthaś ca tathā vāyur gandhajñāne vidhīyate

14,043.028a apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate

14,043.028c jihvāsthaś ca tathā somo rasajñāne vidhīyate

14,043.029a jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tac ca gṛhyate

14,043.029c cakṣuḥsthaś ca tathādityo rūpajñāne vidhīyate

14,043.030a vāyavyas tu tathā sparśas tvacā prajñāyate ca saḥ

14,043.030c tvaksthaś caiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate

14,043.031a ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gṛhyate

14,043.031c śrotrasthāś ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ

14,043.032a manasas tu guṇaś cintā prajñayā sa tu gṛhyate

14,043.032c hṛdisthacetanādhātur manojñāne vidhīyate

14,043.033a buddhir adhyavasāyena dhyānena ca mahāṃs tathā

14,043.033c niścitya grahaṇaṃ nityam avyaktaṃ nātra saṃśayaḥ

14,043.034a aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ

14,043.034c tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ

14,043.035a avyaktaṃ kṣetram uddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam

14,043.035c sadā paśyāmy ahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca

14,043.036a puruṣas tad vijānīte tasmāt kṣetrajña ucyate

14,043.036c guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati

14,043.037a ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānam acetanam

14,043.037c na guṇā vidur ātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ

14,043.038a na satyaṃ veda vai kaś cit kṣetrajñas tv eva vindati

14,043.038c guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yat paraṃ parato mahat

14,043.039a tasmād guṇāṃś ca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavit

14,043.039c kṣīṇadoṣo guṇān hitvā kṣetrajñaṃ praviśaty atha

14,043.040a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca

14,043.040c acalaś cāniketaś ca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ

14,044.001 brahmovāca

14,044.001a yad ādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyam eva ca

14,044.001c nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ

14,044.002a ahaḥ pūrvaṃ tato rātrir māsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ

14,044.002c śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ

14,044.003a bhūmir ādis tu gandhānāṃ rasānām āpa eva ca

14,044.003c rūpāṇāṃ jyotir ādis tu sparśādir vāyur ucyate

14,044.003e śabdasyādis tathākāśam eṣa bhūtakṛto guṇaḥ

14,044.004a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam

14,044.004c ādityo jyotiṣām ādir agnir bhūtādir iṣyate

14,044.005a sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ

14,044.005c oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca

14,044.005e yady asmin niyataṃ loke sarvaṃ sāvitram ucyate

14,044.006a gāyatrī chandasām ādiḥ paśūnām aja ucyate

14,044.006c gāvaś catuṣpadām ādir manuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ

14,044.007a śyenaḥ patatriṇām ādir yajñānāṃ hutam uttamam

14,044.007c parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ

14,044.008a kṛtam ādir yugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

14,044.008c hiraṇyaṃ sarvaratnānām oṣadhīnāṃ yavās tathā

14,044.009a sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānām annaṃ paramam ucyate

14,044.009c dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānām āpa uttamāḥ

14,044.010a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ

14,044.010c brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ

14,044.011a ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

14,044.011c mama viṣṇur acintyātmā svayaṃbhūr iti sa smṛtaḥ

14,044.012a parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣām agrajaḥ smṛtaḥ

14,044.012c diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvā digjātā prathamaṃ tathā

14,044.013a tathā tripathagā gaṅgā nadīnām agrajā smṛtā

14,044.013c tathā sarodapānānāṃ sarveṣāṃ sāgaro 'grajaḥ

14,044.014a devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām

14,044.014c narakiṃnarayakṣāṇāṃ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ

14,044.015a ādir viśvasya jagato viṣṇur brahmamayo mahān

14,044.015c bhūtaṃ parataraṃ tasmāt trailokye neha vidyate

14,044.016a āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

14,044.016c lokānām ādir avyaktaṃ sarvasyāntas tad eva ca

14,044.017a ahāny astamayāntāni udayāntā ca śarvarī

14,044.017c sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham

14,044.018a sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ

14,044.018c saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

14,044.019a sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam

14,044.019c aśāśvataṃ hi loke 'smin sarvaṃ sthāvarajaṅgamam

14,044.020a iṣṭaṃ dattaṃ tapo 'dhītaṃ vratāni niyamāś ca ye

14,044.020c sarvam etad vināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate

14,044.021a tasmāj jñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ

14,044.021c nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ

14,045.001 brahmovāca

14,045.001a buddhisāraṃ manastambham indriyagrāmabandhanam

14,045.001c mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam

14,045.002a jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasaṃcaram

14,045.002c deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmanisvanam

14,045.003a ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam

14,045.003c sukhaduḥkhāntasaṃkleśaṃ kṣutpipāsāvakīlanam

14,045.004a chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam

14,045.004c ghoramohajanākīrṇaṃ vartamānam acetanam

14,045.005a māsārdhamāsagaṇitaṃ viṣamaṃ lokasaṃcaram

14,045.005c tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam

14,045.006a sattvālaṃkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam

14,045.006c svaravigrahanābhīkaṃ śokasaṃghātavartanam

14,045.007a kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāram āyatam

14,045.007c lobhepsāparisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavam

14,045.008a bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam

14,045.008c ānandaprītidhāraṃ ca kāmakrodhaparigraham

14,045.009a mahadādiviśeṣāntam asaktaprabhavāvyayam

14,045.009c manojavanam aśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate

14,045.010a etad dvaṃdvasamāyuktaṃ kālacakram acetanam

14,045.010c visṛjet saṃkṣipec cāpi bodhayet sāmaraṃ jagat

14,045.011a kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ

14,045.011c yas tu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati

14,045.012a vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigo muniḥ

14,045.012c vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim

14,045.013a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ

14,045.013c catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ

14,045.014a yaḥ kaś cid iha loke ca hy āgamaḥ saṃprakīrtitaḥ

14,045.014c tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtir eṣā sanātanī

14,045.015a saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvac caritavrataḥ

14,045.015c jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit

14,045.016a svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ

14,045.016c pañcabhiś ca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha

14,045.017a devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu

14,045.017c ijyāpradānayuktaś ca yathāśakti yathāvidhi

14,045.018a na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ

14,045.018c na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ

14,045.019a nityayajñopavītī syāc chuklavāsāḥ śucivrataḥ

14,045.019c niyato damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiś ca saṃviśet

14,045.020a jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamāhitaḥ

14,045.020c vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum

14,045.020d*0084_01 trīṇi dhārayate nityaṃ kamaṇḍalum atandritaḥ

14,045.020d*0084_02 ekam ācamanārthāya ekaṃ vai pādadhāvanam

14,045.020d*0084_03 ekaṃ śaucavidhānārtham ity etat tritayaṃ tathā

14,045.021a adhītyādhyāpanaṃ kuryāt tathā yajanayājane

14,045.021c dānaṃ pratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttim ācaret

14,045.022a trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṃ tu jīvikā

14,045.022c yājanādhyāpane cobhe śuddhāc cāpi pratigrahaḥ

14,045.023a avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu

14,045.023c dānam adhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu

14,045.024a teṣv apramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit

14,045.024c dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ

14,045.025a sarvam etad yathāśakti vipro nirvartayañ śuciḥ

14,045.025c evaṃ yukto jayet svargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ

14,046.001 brahmovāca

14,046.001a evam etena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi

14,046.001c adhītavān yathāśakti tathaiva brahmacaryavān

14,046.002a svadharmanirato vidvān sarvendriyayato muniḥ

14,046.002c guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ

14,046.003a guruṇā samanujñāto bhuñjītānnam akutsayan

14,046.003c haviṣyabhaikṣyabhuk cāpi sthānāsanavihāravān

14,046.004a dvikālam agniṃ juhvānaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ

14,046.004c dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśam eva vā

14,046.005a kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinam athāpi vā

14,046.005c sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ syād vāso vāpi dvijasya ha

14,046.006a mekhalā ca bhaven mauñjī jaṭī nityodakas tathā

14,046.006c yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ

14,046.007a pūtābhiś ca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam

14,046.007c bhāvena niyataḥ kurvan brahmacārī praśasyate

14,046.008a evaṃ yukto jayet svargam ūrdhvaretāḥ samāhitaḥ

14,046.008c na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānam āśritaḥ

14,046.009a saṃskṛtaḥ sarvasaṃskārais tathaiva brahmacaryavān

14,046.009c grāmān niṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ pravrajito vaset

14,046.010a carmavalkalasaṃvītaḥ svayaṃ prātar upaspṛśet

14,046.010c araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśet punaḥ

14,046.011a arcayann atithīn kāle dadyāc cāpi pratiśrayam

14,046.011c phalapatrāvarair mūlaiḥ śyāmākena ca vartayan

14,046.012a pravṛttam udakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyam ā tṛṇāt

14,046.012c prāśnīyād ānupūrvyeṇa yathādīkṣam atandritaḥ

14,046.013a āmūlaphalabhikṣābhir arced atithim āgatam

14,046.013c yadbhakṣaḥ syāt tato dadyād bhikṣāṃ nityam atandritaḥ

14,046.014a devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ

14,046.014c askanditamanāś caiva laghvāśī devatāśrayaḥ

14,046.015a dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayan

14,046.015c juhvan svādhyāyaśīlaś ca satyadharmaparāyaṇaḥ

14,046.016a tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ

14,046.016c evaṃ yukto jayet svargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ

14,046.017a gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha vā punaḥ

14,046.017c ya icchen mokṣam āsthātum uttamāṃ vṛttim āśrayet

14,046.018a abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyam ācaret

14,046.018c sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ

14,046.019a ayācitam asaṃkḷptam upapannaṃ yadṛcchayā

14,046.019c joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsam āgatam aspṛhaḥ

14,046.020a yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam

14,046.020c dharmalabdhaṃ tathāśnīyān na kāmam anuvartayet

14,046.021a grāsād ācchādanāc cānyan na gṛhṇīyāt kathaṃ cana

14,046.021c yāvad āhārayet tāvat pratigṛhṇīta nānyathā

14,046.022a parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadā cana

14,046.022c dainyabhāvāc ca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ

14,046.023a nādadīta parasvāni na gṛhṇīyād ayācitam

14,046.023c na kiṃ cid viṣayaṃ bhuktvā spṛhayet tasya vai punaḥ

14,046.024a mṛdam āpas tathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni ca

14,046.024c asaṃvṛtāni gṛhṇīyāt pravṛttānīha kāryavān

14,046.025a na śilpajīvikāṃ jīved dvirannaṃ nota kāmayet

14,046.025c na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ

14,046.025e śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet

14,046.026a mudhāvṛttir asaktaś ca sarvabhūtair asaṃvidam

14,046.026c kṛtvā vahniṃ cared bhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane

14,046.027a vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit

14,046.027c lābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet

14,046.027d*0085_01 na cātibhikṣāṃ bhikṣeta kevalaṃ prāṇayātrikaḥ

14,046.028a mātrāśī kālam ākāṅkṣaṃś cared bhaikṣyaṃ samāhitaḥ

14,046.028c lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ

14,046.028e abhipūjitalābhād dhi vijugupseta bhikṣukaḥ

14,046.029a śuktāny amlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca

14,046.029c nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃś ca madhurāṃs tathā

14,046.029e yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam

14,046.030a asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit

14,046.030c na cānyam anubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃ cana

14,046.031a na saṃnikāśayed dharmaṃ vivikte virajāś caret

14,046.031c śūnyāgāram araṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā

14,046.031e pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punar guhām

14,046.032a grāmaikarātriko grīṣme varṣāsv ekatra vā vaset

14,046.032c adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavac ca caren mahīm

14,046.033a dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret

14,046.033c saṃcayāṃś ca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet

14,046.034a pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mokṣavit

14,046.034c upaspṛśed uddhṛtābhir adbhiś ca puruṣaḥ sadā

14,046.035a ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyam ārjavam eva ca

14,046.035c akrodhaś cānasūyā ca damo nityam apaiśunam

14,046.036a aṣṭāsv eteṣu yuktaḥ syād vrateṣu niyatendriyaḥ

14,046.036c apāpam aśaṭhaṃ vṛttam ajihmaṃ nityam ācaret

14,046.037a āśīryuktāni karmāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca

14,046.037c lokasaṃgrahadharmaṃ ca naiva kuryān na kārayet

14,046.038a sarvabhāvān atikramya laghumātraḥ parivrajet

14,046.038c samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca

14,046.039a paraṃ nodvejayet kaṃ cin na ca kasya cid udvijet

14,046.039c viśvāsyaḥ sarvabhūtānām agryo mokṣavid ucyate

14,046.040a anāgataṃ ca na dhyāyen nātītam anucintayet

14,046.040c vartamānam upekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ

14,046.041a na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayet kva cit

14,046.041c na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiṃ cid duṣṭaṃ samācaret

14,046.042a indriyāṇy upasaṃhṛtya kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ

14,046.042c kṣīṇendriyamanobuddhir nirīkṣeta nirindriyaḥ

14,046.043a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca

14,046.043c nirmamo nirahaṃkāro niryogakṣema eva ca

14,046.044a nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ

14,046.044c sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṃśayaḥ

14,046.045a apāṇipādapṛṣṭhaṃ tam aśiraskam anūdaram

14,046.045c prahīṇaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram

14,046.046a agandharasam asparśam arūpāśabdam eva ca

14,046.046c atvagasthy atha vāmajjam amāṃsam api caiva ha

14,046.047a niścintam avyayaṃ nityaṃ hṛdistham api nityadā

14,046.047c sarvabhūtastham ātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ

14,046.048a na tatra kramate buddhir nendriyāṇi na devatāḥ

14,046.048c vedā yajñāś ca lokāś ca na tapo na parākramaḥ

14,046.048e yatra jñānavatāṃ prāptir aliṅgagrahaṇā smṛtā

14,046.049a tasmād aliṅgo dharmajño dharmavratam anuvrataḥ

14,046.049c gūḍhadharmāśrito vidvān ajñātacaritaṃ caret

14,046.050a amūḍho mūḍharūpeṇa cared dharmam adūṣayan

14,046.050c yathainam avamanyeran pare satatam eva hi

14,046.051a tathāvṛttaś cared dharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayan

14,046.051c yo hy evaṃ vṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate

14,046.052a indriyāṇīndriyārthāṃś ca mahābhūtāni pañca ca

14,046.052c manobuddhir athātmānam avyaktaṃ puruṣaṃ tathā

14,046.053a sarvam etat prasaṃkhyāya samyak saṃtyajya nirmalaḥ

14,046.053c tataḥ svargam avāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ

14,046.054a etad evāntavelāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavit

14,046.054c dhyāyed ekāntam āsthāya mucyate 'tha nirāśrayaḥ

14,046.055a nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyur ākāśago yathā

14,046.055c kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṃ padam

14,047.001 brahmovāca

14,047.001a saṃnyāsaṃ tapa ity āhur vṛddhā niścitadarśinaḥ

14,047.001c brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ

14,047.002a avidūrāt paraṃ brahma vedavidyāvyapāśrayam

14,047.002c nirdvaṃdvaṃ nirguṇaṃ nityam acintyaṃ guhyam uttamam

14,047.003a jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tat padam

14,047.003c nirṇiktatamasaḥ pūtā vyutkrāntarajaso 'malāḥ

14,047.004a tapasā kṣemam adhvānaṃ gacchanti paramaiṣiṇaḥ

14,047.004c saṃnyāsaniratā nityaṃ ye brahmaviduṣo janāḥ

14,047.005a tapaḥ pradīpa ity āhur ācāro dharmasādhakaḥ

14,047.005c jñānaṃ tv eva paraṃ vidma saṃnyāsas tapa uttamam

14,047.006a yas tu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt

14,047.006c sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate

14,047.007a yo vidvān sahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati

14,047.007c tathaivaikatvanānātve sa duḥkhāt parimucyate

14,047.008a yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid avamanyate

14,047.008c ihalokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate

14,047.009a pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit

14,047.009c nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ

14,047.010a nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca

14,047.010c nirguṇaṃ nityam advaṃdvaṃ praśamenaiva gacchati

14,047.011a hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham

14,047.011c ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ

14,047.012a avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān

14,047.012c mahāhaṃkāraviṭapa indriyāntarakoṭaraḥ

14,047.013a mahābhūtaviśākhaś ca viśeṣapratiśākhavān

14,047.013c sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ

14,047.013e ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ

14,047.014a etac chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā

14,047.014c hitvā cāmaratāṃ prāpya jahyād vai mṛtyujanmanī

14,047.014d*0086_01 **** **** tattvajñānāsinā budhaḥ

14,047.014d*0086_02 hitvā saṅgamayān pāśān mṛtyujanmajarodayān

14,047.014e nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ

14,047.015a dvāv etau pakṣiṇau nityau sakhāyau cāpy acetanau

14,047.015c etābhyāṃ tu paro yasya cetanāvān iti smṛtaḥ

14,047.016a acetanaḥ sattvasaṃghātayuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayate 'ntarātmā

14,047.016c sa kṣetrajñaḥ sattvasaṃghātabuddhir; guṇātigo mucyate mṛtyupāśāt

14,048.001 brahmovāca

14,048.001a ke cid brahmamayaṃ vṛkṣaṃ ke cid brahmamayaṃ mahat

14,048.001c ke cit puruṣam avyaktaṃ ke cit param anāmayam

14,048.001e manyante sarvam apy etad avyaktaprabhavāvyayam

14,048.002a ucchvāsamātram api ced yo 'ntakāle samo bhavet

14,048.002c ātmānam upasaṃgamya so 'mṛtatvāya kalpate

14,048.003a nimeṣamātram api cet saṃyamyātmānam ātmani

14,048.003c gacchaty ātmaprasādena viduṣāṃ prāptim avyayām

14,048.004a prāṇāyāmair atha prāṇān saṃyamya sa punaḥ punaḥ

14,048.004c daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ tataḥ

14,048.005a evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yad yad icchati

14,048.005c avyaktāt sattvam udriktam amṛtatvāya kalpate

14,048.006a sattvāt parataraṃ nānyat praśaṃsantīha tadvidaḥ

14,048.006c anumānād vijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayam

14,048.006e na śakyam anyathā gantuṃ puruṣaṃ tam atho dvijāḥ

14,048.007a kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam

14,048.007c jñānaṃ tyāgo 'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttam iṣyate

14,048.008a etenaivānumānena manyante 'tha manīṣiṇaḥ

14,048.008c sattvaṃ ca puruṣaś caikas tatra nāsti vicāraṇā

14,048.009a āhur eke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ

14,048.009c kṣetrajñasattvayor aikyam ity etan nopapadyate

14,048.010a pṛthagbhūtas tato nityam ity etad avicāritam

14,048.010c pṛthagbhāvaś ca vijñeyaḥ sahajaś cāpi tattvataḥ

14,048.011a tathaivaikatvanānātvam iṣyate viduṣāṃ nayaḥ

14,048.011c maśakodumbare tv aikyaṃ pṛthaktvam api dṛśyate

14,048.012a matsyo yathānyaḥ syād apsu saṃprayogas tathānayoḥ

14,048.012c saṃbandhas toyabindūnāṃ parṇe kokanadasya ca

14,048.013 gurur uvāca

14,048.013a ity uktavantaṃ te viprās tadā lokapitāmaham

14,048.013c punaḥ saṃśayam āpannāḥ papracchur dvijasattamāḥ

14,048.014 ṛṣaya ūcuḥ

14,048.014a kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ smṛtam

14,048.014c vyāhatām iva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim

14,048.015a ūrdhvaṃ dehād vadanty eke naitad astīti cāpare

14,048.015c ke cit saṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayam athāpare

14,048.016a anityaṃ nityam ity eke nāsty astīty api cāpare

14,048.016c ekarūpaṃ dvidhety eke vyāmiśram iti cāpare

14,048.016e ekam eke pṛthak cānye bahutvam iti cāpare

14,048.017a manyante brāhmaṇā evaṃ prājñās tattvārthadarśinaḥ

14,048.017c jaṭājinadharāś cānye muṇḍāḥ ke cid asaṃvṛtāḥ

14,048.018a asnānaṃ ke cid icchanti snānam ity api cāpare

14,048.018c āhāraṃ ke cid icchanti ke cic cānaśane ratāḥ

14,048.019a karma ke cit praśaṃsanti praśāntim api cāpare

14,048.019c deśakālāv ubhau ke cin naitad astīti cāpare

14,048.019e ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid bhogān pṛthagvidhān

14,048.020a dhanāni ke cid icchanti nirdhanatvaṃ tathāpare

14,048.020c upāsyasādhanaṃ tv eke naitad astīti cāpare

14,048.021a ahiṃsāniratāś cānye ke cid dhiṃsāparāyaṇāḥ

14,048.021c puṇyena yaśasety eke naitad astīti cāpare

14,048.022a sadbhāvaniratāś cānye ke cit saṃśayite sthitāḥ

14,048.022c duḥkhād anye sukhād anye dhyānam ity apare sthitāḥ

14,048.023a yajñam ity apare dhīrāḥ pradānam iti cāpare

14,048.023c sarvam eke praśaṃsanti na sarvam iti cāpare

14,048.024a tapas tv anye praśaṃsanti svādhyāyam apare janāḥ

14,048.024c jñānaṃ saṃnyāsam ity eke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ

14,048.025a evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati

14,048.025c niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama

14,048.026a idaṃ śreya idaṃ śreya ity evaṃ prasthito janaḥ

14,048.026c yo hi yasmin rato dharme sa taṃ pūjayate sadā

14,048.027a tatra no vihatā prajñā manaś ca bahulīkṛtam

14,048.027c etad ākhyātum icchāmaḥ śreyaḥ kim iti sattama

14,048.028a ataḥ paraṃ ca yad guhyaṃ tad bhavān vaktum arhati

14,048.028c sattvakṣetrajñayoś caiva saṃbandhaḥ kena hetunā

14,048.029a evam uktaḥ sa tair viprair bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

14,048.029c tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān

14,049.001 brahmovāca

14,049.001a hanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ

14,049.001b*0087_01 guruṇā śiṣyam āsādya yad uktaṃ tan nibodhata

14,049.001c samastam iha tac chrutvā samyag evāvadhāryatām

14,049.002a ahiṃsā sarvabhūtānām etat kṛtyatamaṃ matam

14,049.002c etat padam anudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam

14,049.003a jñānaṃ niḥśreya ity āhur vṛddhā niścayadarśinaḥ

14,049.003c tasmāj jñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ

14,049.004a hiṃsāparāś ca ye loke ye ca nāstikavṛttayaḥ

14,049.004c lobhamohasamāyuktās te vai nirayagāminaḥ

14,049.005a āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ

14,049.005c te 'smiṃl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ

14,049.006a kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ

14,049.006c anāśīryogasaṃyuktās te dhīrāḥ sādhudarśinaḥ

14,049.007a ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayor yathā

14,049.007c saṃyogo viprayogaś ca tan nibodhata sattamāḥ

14,049.008a viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho 'yam ihocyate

14,049.008c viṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ

14,049.009a vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathā

14,049.009c bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvam acetanam

14,049.009e yas tv eva tu vijānīte yo bhuṅkte yaś ca bhujyate

14,049.010a anityaṃ dvaṃdvasaṃyuktaṃ sattvam āhur guṇātmakam

14,049.010c nirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ

14,049.011a samaḥ saṃjñāgatas tv evaṃ yadā sarvatra dṛśyate

14,049.011c upabhuṅkte sadā sattvam āpaḥ puṣkaraparṇavat

14,049.012a sarvair api guṇair vidvān vyatiṣakto na lipyate

14,049.012c jalabindur yathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ

14,049.012e evam evāpy asaṃsaktaḥ puruṣaḥ syān na saṃśayaḥ

14,049.013a dravyamātram abhūt sattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ

14,049.013c yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo 'py anayos tathā

14,049.014a yathā pradīpam ādāya kaś cit tamasi gacchati

14,049.014c tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ

14,049.015a yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśate

14,049.015c kṣīṇadravyaguṇaṃ jyotir antardhānāya gacchati

14,049.016a vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ puruṣo 'vyakta iṣyate

14,049.016c etad viprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ

14,049.017a sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhim adhigacchati

14,049.017b*0088_01 tat padaṃ samanuprāptaṃ yatra gatvā na śocati

14,049.017b*0088_02 tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmavarcasā

14,049.017b*0088_03 vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ buddhimān sukham edhate

14,049.017c caturthenāpy athāṃśena buddhimān sukham edhate

14,049.018a evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ

14,049.018c upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute

14,049.019a yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit

14,049.019c kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā

14,049.020a tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā

14,049.020c puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam

14,049.021a yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate

14,049.021c adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ

14,049.022a tam eva ca yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā

14,049.022c yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ

14,049.023a uccaṃ parvatam āruhya nānvavekṣeta bhūgatam

14,049.023c rathena rathinaṃ paśyet kliśyamānam acetanam

14,049.024a yāvad rathapathas tāvad rathena sa tu gacchati

14,049.024c kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati

14,049.025a evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit

14,049.025c samājñāya mahābuddhir uttarād uttarottaram

14,049.026a yathā mahārṇavaṃ ghoram aplavaḥ saṃpragāhate

14,049.026c bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ carcchaty asaṃśayam

14,049.027a nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñas taritrayā

14,049.027c aklāntaḥ salilaṃ gāhet kṣipraṃ saṃtarati dhruvam

14,049.028a tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ

14,049.028c vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathipadātinau

14,049.029a snehāt saṃmoham āpanno nāvi dāśo yathā tathā

14,049.029c mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate

14,049.030a nāvaṃ na śakyam āruhya sthale viparivartitum

14,049.030c tathaiva ratham āruhya nāpsu caryā vidhīyate

14,049.031a evaṃ karma kṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthak pṛthak

14,049.031c yathā karma kṛtaṃ loke tathā tad upapadyate

14,049.032a yan naiva gandhino rasyaṃ na rūpasparśaśabdavat

14,049.032c manyante munayo buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate

14,049.032c*0089_01 rasanaṃ rūpasaṃsparśaṃ śabdavan manyate manaḥ

14,049.032c*0089_02 yat paraś ca tato buddhyā

14,049.033a tatra pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān

14,049.033c mahataḥ pradhānabhūtasya guṇo 'haṃkāra eva ca

14,049.034a ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛto guṇaḥ

14,049.034c pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ smṛtāḥ

14,049.035a bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva prasavātmakam

14,049.035c bījadharmā mahān ātmā prasavaś ceti naḥ śrutam

14,049.036a bījadharmā tv ahaṃkāraḥ prasavaś ca punaḥ punaḥ

14,049.036c bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai

14,049.037a bījadharmiṇa ity āhuḥ prasavaṃ ca na kurvate

14,049.037c viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇam

14,049.038a tatraikaguṇam ākāśaṃ dviguṇo vāyur ucyate

14,049.038c triguṇaṃ jyotir ity āhur āpaś cāpi caturguṇāḥ

14,049.039a pṛthvī pañcaguṇā jñeyā trasasthāvarasaṃkulā

14,049.039c sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā

14,049.040a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ

14,049.040c ete pañca guṇā bhūmer vijñeyā dvijasattamāḥ

14,049.041a pārthivaś ca sadā gandho gandhaś ca bahudhā smṛtaḥ

14,049.041c tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān

14,049.042a iṣṭaś cāniṣṭagandhaś ca madhuro 'mlaḥ kaṭus tathā

14,049.042c nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca

14,049.042e evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ity uta

14,049.043a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ

14,049.043c rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasas tu bahudhā smṛtaḥ

14,049.044a madhuro 'mlaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyo lavaṇas tathā

14,049.044c evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ

14,049.045a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotir ucyate

14,049.045c jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam

14,049.046a śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā

14,049.046c hrasvaṃ dīrghaṃ tathā sthūlaṃ caturasrāṇu vṛttakam

14,049.047a evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpam ucyate

14,049.047c vijñeyaṃ brāhmaṇair nityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ

14,049.048a śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate

14,049.048c vāyoś cāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ

14,049.049a uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca

14,049.049c kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ

14,049.050a evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate

14,049.050c vidhivad brahmaṇaiḥ siddhair dharmajñais tattvadarśibhiḥ

14,049.051a tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva ca smṛtaḥ

14,049.051c tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān

14,049.052a ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamas tathā

14,049.052c ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatas tathā

14,049.053a iṣṭo 'niṣṭaś ca śabdas tu saṃhataḥ pravibhāgavān

14,049.053c evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ

14,049.054a ākāśam uttamaṃ bhūtam ahaṃkāras tataḥ param

14,049.054c ahaṃkārāt parā buddhir buddher ātmā tataḥ paraḥ

14,049.055a tasmāt tu param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ

14,049.055c parāvarajño bhūtānāṃ yaṃ prāpyānantyam aśnute

14,049.055d*0090_01 sarvabhūtātmabhūtātmā gacchaty ātmānam akṣaram

14,050.001 brahmovāca

14,050.001a bhūtānām atha pañcānāṃ yathaiṣām īśvaraṃ manaḥ

14,050.001c niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca

14,050.002a adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā

14,050.002c buddhir aiśvaryam ācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate

14,050.003a indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvān iva sārathiḥ

14,050.003c indriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā

14,050.004a mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham

14,050.004c tam āruhya sa bhūtātmā samantāt paridhāvati

14,050.005a indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathir eva ca

14,050.005c buddhisaṃyamano nityaṃ mahān brahmamayo rathaḥ

14,050.006a evaṃ yo vetti vidvān vai sadā brahmamayaṃ ratham

14,050.006c sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati

14,050.007a avyaktādi viśeṣāntaṃ trasasthāvarasaṃkulam

14,050.007c candrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam

14,050.008a nadīparvatajālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam

14,050.008c vividhābhis tathādbhiś ca satataṃ samalaṃkṛtam

14,050.009a ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ

14,050.009c etad brahmavanaṃ nityaṃ yasmiṃś carati kṣetravit

14,050.010a loke 'smin yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

14,050.010c tāny evāgre pralīyante paścād bhūtakṛtā guṇāḥ

14,050.010e guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ

14,050.011a devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ

14,050.011c sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt

14,050.012a ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥ

14,050.012c tebhyaḥ prasūtās teṣv eva mahābhūteṣu pañcasu

14,050.012e pralīyante yathākālam ūrmayaḥ sāgare yathā

14,050.013a viśvasṛgbhyas tu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati

14,050.013c bhūtebhyaś cāpi pañcabhyo mukto gacchet prajāpatim

14,050.014a prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ

14,050.014c tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire

14,050.015a tapasaś cānupūrvyeṇa phalamūlāśinas tathā

14,050.015c trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ

14,050.016a oṣadhāny agadādīnī nānāvidyāś ca sarvaśaḥ

14,050.016c tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam

14,050.017a yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam

14,050.017c tat sarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam

14,050.018a surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ

14,050.018c tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāt tataḥ

14,050.019a manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ

14,050.019c yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca

14,050.020a tapaḥparāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā

14,050.020c tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ

14,050.021a āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ

14,050.021c ahaṃkārasamāyuktās te sakāśe prajāpateḥ

14,050.022a dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ

14,050.022c prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokam uttamam

14,050.023a dhyānayogād upāgamya prasannamatayaḥ sadā

14,050.023c sukhopacayam avyaktaṃ praviśanty ātmavattayā

14,050.024a dhyānayogād upāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ

14,050.024c avyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokam uttamam

14,050.025a avyaktād eva saṃbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ

14,050.025c tamorajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvam āsthāya kevalam

14,050.026a vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ

14,050.026c kṣetrajña iti taṃ vidyād yas taṃ veda sa vedavit

14,050.027a cittaṃ cittād upāgamya munir āsīta saṃyataḥ

14,050.027c yaccittas tanmanā bhūtvā guhyam etat sanātanam

14,050.028a avyaktādi viśeṣāntam avidyālakṣaṇaṃ smṛtam

14,050.028c nibodhata yathā hīdaṃ guṇair lakṣaṇam ity uta

14,050.029a dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam

14,050.029c mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam

14,050.030a karma ke cit praśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ

14,050.030c ye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te

14,050.031a karmaṇā jāyate jantur mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ

14,050.031c puruṣaṃ sṛjate 'vidyā agrāhyam amṛtāśinam

14,050.032a tasmāt karmasu niḥsnehā ye ke cit pāradarśinaḥ

14,050.032c vidyāmayo 'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ

14,050.032d*0091_01 ya evam amṛtaṃ nityam agrāhyaṃ śaśvad akṣaram

14,050.032d*0091_02 vaśyātmānam asaṃśliṣṭaṃ yo veda na mṛto bhavet

14,050.033a apūrvam amṛtaṃ nityaṃ ya enam avicāriṇam

14,050.033c ya enaṃ vindate ''tmānam agrāhyam amṛtāśinam

14,050.033e agrāhyo 'mṛto bhavati ya ebhiḥ kāraṇair dhruvaḥ

14,050.034a apohya sarvasaṃkalpān saṃyamyātmānam ātmani

14,050.034c sa tad brahma śubhaṃ vetti yasmād bhūyo na vidyate

14,050.035a prasādenaiva sattvasya prasādaṃ samavāpnuyāt

14,050.035c lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syāt svapnadarśanam

14,050.036a gatir eṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ

14,050.036c pravṛttayaś ca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ

14,050.037a eṣā gatir asaktānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

14,050.037c eṣā jñānavatāṃ prāptir etad vṛttam aninditam

14,050.037d*0092_01 niḥsaṅgenaiva tat sarvaṃ nirāśīpādalopanāt

14,050.038a samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣā

14,050.038c śakyā gatir iyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā

14,050.039a etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ

14,050.039c evam ācarata kṣipraṃ tataḥ siddhim avāpsyatha

14,050.040 gurur uvāca

14,050.040a ity uktās te tu munayo brahmaṇā guruṇā tathā

14,050.040c kṛtavanto mahātmānas tato lokān avāpnuvan

14,050.041a tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmaṇo vacaḥ

14,050.041c samyag ācara śuddhātmaṃs tataḥ siddhim avāpsyasi

14,050.042 vāsudeva uvāca

14,050.042a ity uktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmam uttamam

14,050.042c cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣam avāptavān

14,050.043a kṛtakṛtyaś ca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha

14,050.043c tat padaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati

14,050.044 arjuna uvāca

14,050.044a ko nv asau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaś ca śiṣyo janārdana

14,050.044c śrotavyaṃ cen mayaitad vai tat tvam ācakṣva me vibho

14,050.045 vāsudeva uvāca

14,050.045a ahaṃ gurur mahābāho manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi me

14,050.045c tvatprītyā guhyam etac ca kathitaṃ me dhanaṃjaya

14,050.046a mayi ced asti te prītir nityaṃ kurukulodvaha

14,050.046c adhyātmam etac chrutvā tvaṃ samyag ācara suvrata

14,050.047a tatas tvaṃ samyag ācīrṇe dharme 'smin kurunandana

14,050.047c sarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṃ prāpsyasi kevalam

14,050.048a pūrvam apy etad evoktaṃ yuddhakāla upasthite

14,050.048c mayā tava mahābāho tasmād atra manaḥ kuru

14,050.049a mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibho

14,050.049c tam ahaṃ draṣṭum icchāmi saṃmate tava phalguna

14,050.050 vaiśaṃpāyana uvāca

14,050.050a ity uktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ

14,050.050b*0093_01 yad iṣṭaṃ kuru sarvasyāpīśvaro 'smān prapālaya

14,050.050b*0093_02 namas te sarvalokātman nārāyaṇa parātpara

14,050.050b*0093_03 manomalāt tapo 'śakyaṃ karma cāvidyayā hatam

14,050.050b*0093_04 dānam apy arthadoṣeṇa nāma tasmāt kalau smaret

14,050.050b*0093_05 yadi gantuṃ kṛtā buddhir vāsudeva namo 'stu te

14,050.050c gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayam adya vai

14,050.051a sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

14,050.051c samanujñāpya durdharṣaṃ svāṃ purīṃ yātum arhasi

14,051.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,051.001a tato 'bhyacodayat kṛṣṇo yujyatām iti dārukam

14,051.001c muhūrtād iva cācaṣṭa yuktam ity eva dārukaḥ

14,051.002a tathaiva cānuyātrāṇi codayām āsa pāṇḍavaḥ

14,051.002c sajjayadhvaṃ prayāsyāmo nagaraṃ gajasāhvayam

14,051.003a ity uktāḥ sainikās te tu sajjībhūtā viśāṃ pate

14,051.003c ācakhyuḥ sajjam ity eva pārthāyāmitatejase

14,051.004a tatas tau ratham āsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavau

14,051.004c vikurvāṇau kathāś citrāḥ prīyamāṇau viśāṃ pate

14,051.005a rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ

14,051.005c punar evābravīd vākyam idaṃ bharatasattama

14,051.006a tvatprasādāj jayaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha

14,051.006c nihatāḥ śatravaś cāpi prāptaṃ rājyam akaṇṭakam

14,051.007a nāthavantaś ca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana

14,051.007c bhavantaṃ plavam āsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram

14,051.007d*0094_01 bhaktāṃs tvam āśritān asmān pālayāmutra ceha ca

14,051.008a viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava

14,051.008c yathāhaṃ tvā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavanmanāḥ

14,051.008d*0095_01 bhavāmi satataṃ kṛṣṇa tathā kuru mahāmate

14,051.009a tvattejaḥsaṃbhavo nityaṃ hutāśo madhusūdana

14,051.009c ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho

14,051.010a tvayi sarvam idaṃ viśvaṃ yad idaṃ sthāṇujaṅgamam

14,051.010c tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanam

14,051.011a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam

14,051.011c hasitaṃ te 'malā jyotsnā ṛtavaś cendriyānvayāḥ

14,051.012a prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ

14,051.012c prasāde cāpi padmā śrīr nityaṃ tvayi mahāmate

14,051.013a ratis tuṣṭir dhṛtiḥ kṣāntis tvayi cedaṃ carācaram

14,051.013c tvam eveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase 'nagha

14,051.014a sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā

14,051.014c ātmā ca paramo vaktuṃ namas te nalinekṣaṇa

14,051.015a vidito me 'si durdharṣa nāradād devalāt tathā

14,051.015c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva tathā kurupitāmahāt

14,051.016a tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvam evaiko janeśvaraḥ

14,051.016c yac cānugrahasaṃyuktam etad uktaṃ tvayānagha

14,051.017a etat sarvam ahaṃ samyag ācariṣye janārdana

14,051.017c idaṃ cādbhutam atyarthaṃ kṛtam asmatpriyepsayā

14,051.018a yat pāpo nihataḥ saṃkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ

14,051.018c tvayā dagdhaṃ hi tat sainyaṃ mayā vijitam āhave

14,051.019a bhavatā tat kṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā

14,051.019c duryodhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ

14,051.020a karṇasya ca vadhopāyo yathāvat saṃpradarśitaḥ

14,051.020c saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca

14,051.020d*0096_01 tasmāt tvam eva saṃcintya hitaṃ kuru yathā tathā

14,051.021a ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana

14,051.021c yad uktas tat kariṣyāmi na hi me 'tra vicāraṇā

14,051.022a rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

14,051.022c codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha

14,051.023a rucitaṃ hi mamaitat te dvārakāgamanaṃ prabho

14,051.023c acirāc caiva dṛṣṭā tvaṃ mātulaṃ madhusūdana

14,051.023e baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyān vṛṣṇipuṃgavān

14,051.024a evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam

14,051.024c tathā viviśatuś cobhau saṃprahṛṣṭanarākulam

14,051.025a tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamam

14,051.025c dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

14,051.026a viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram

14,051.026c bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau

14,051.026e dhṛtarāṣṭram upāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam

14,051.027a gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīm

14,051.027c subhadrādyāś ca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyas tathā

14,051.027e dadṛśāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai

14,051.028a tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamau

14,051.028c nivedya nāmadheye sve tasya pādāv agṛhṇatām

14,051.029a gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca dharmarājñas tathaiva ca

14,051.029c bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāv agṛhṇatām

14,051.029d*0097_01 bhīmasya ca vavandāte tathā pādau mahātmanaḥ

14,051.029d*0098_01 mahātmānau tathā pādau vavandatur ariṃdamau

14,051.029d*0099_01 mahātmānau mahāvīryau tathā pādau vavandatuḥ

14,051.030a kṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalam avyayam

14,051.030b*0100_01 pariṣvajya mahātmānaṃ vaiśyāputraṃ mahāratham

14,051.030c taiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatas taṃ paryupāsatām

14,051.031a tato niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān

14,051.031c janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān

14,051.032a te 'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam

14,051.032c dhanaṃjayagṛhān eva yayau kṛṣṇas tu vīryavān

14,051.033a tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmair upasthitaḥ

14,051.033c kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān

14,051.034a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇikakriyau

14,051.034c dharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitau

14,051.034e yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ

14,051.035a tatas tau tat praviśyātha dadṛśāte mahābalau

14,051.035c dharmarājānam āsīnaṃ devarājam ivāśvinau

14,051.036a tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṃgavau

14,051.036c niṣīdatur anujñātau prīyamāṇena tena vai

14,051.037a tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāv ubhau

14,051.037c provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ

14,051.038a vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau

14,051.038c brūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ na cirān mā vicāryatām

14,051.039a ity ukte phalgunas tatra dharmarājānam abravīt

14,051.039b*0101_01 ity ukte dharmarājena phalgunaḥ pratyabhāṣata

14,051.039c vinītavad upāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

14,051.040a ayaṃ ciroṣito rājan vāsudevaḥ pratāpavān

14,051.040c bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭum icchati

14,051.041a sa gacched abhyanujñāto bhavatā yadi manyase

14,051.041c ānartanagarīṃ vīras tad anujñātum arhasi

14,051.042 yudhiṣṭhira uvāca

14,051.042a puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madhusūdana

14,051.042c purīṃ dvāravatīm adya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabhum

14,051.043a rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava

14,051.043c mātulaś ciradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī

14,051.044a mātulaṃ vasudevaṃ tvaṃ baladevaṃ ca mādhava

14,051.044c pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ

14,051.045a smarethāś cāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam

14,051.045c phalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava

14,051.046a ānartān avalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhuja

14,051.046c vṛṣṇīṃś ca punar āgaccher hayamedhe mamānagha

14,051.047a sa gaccha ratnāny ādāya vividhāni vasūni ca

14,051.047c yac cāpy anyan manojñaṃ te tad apy ādatsva sātvata

14,051.048a iyaṃ hi vasudhā sarvā prasādāt tava mādhava

14,051.048c asmān upagatā vīra nihatāś cāpi śatravaḥ

14,051.048d*0102_01 svargāpavargaviṣayaṃ tvadbhaktānāṃ na durlabham

14,051.048d*0102_02 saṃsāragahane tv adya pāpāgniṃ praśamāmbuda

14,051.049a evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire

14,051.049c vāsudevo varaḥ puṃsām idaṃ vacanam abravīt

14,051.050a tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalam; dharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vai

14,051.050c yad asti cānyad draviṇaṃ gṛheṣu me; tvam eva tasyeśvara nityam īśvaraḥ

14,051.051a tathety athoktaḥ pratipūjitas tadā; gadāgrajo dharmasutena vīryavān

14,051.051c pitṛṣvasām abhyavadad yathāvidhi; saṃpūjitaś cāpy agamat pradakṣiṇam

14,051.052a tayā sa samyak pratinanditas tadā; tathaiva sarvair vidurādibhis tataḥ

14,051.052c viniryayau nāgapurād gadāgrajo; rathena divyena caturyujā hariḥ

14,051.053a rathaṃ subhadrām adhiropya bhāminīṃ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ

14,051.053c pitṛṣvasāyāś ca tathā mahābhujo; viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ

14,051.054a tam anvagād vānaravaryaketanaḥ; sasātyakir mādravatīsutāv api

14,051.054c agādhabuddhir viduraś ca mādhavaṃ; svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ

14,051.055a nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃs; tataḥ sa sarvān viduraṃ ca vīryavān

14,051.055c janārdano dārukam āha satvaraḥ; pracodayāśvān iti sātyakis tadā

14,051.056a tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugato janārdanaḥ

14,051.056c yathā nihatyārigaṇāñ śatakratur; divaṃ tathānartapurīṃ pratāpavān

14,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,052.001a tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ

14,052.001c pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ

14,052.002a punaḥ punaś ca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ

14,052.002c ā cakṣurviṣayāc cainaṃ dadarśa ca punaḥ punaḥ

14,052.003a kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārtho govinde viniveśitām

14,052.003c saṃjahāra tadā dṛṣṭiṃ kṛṣṇaś cāpy aparājitaḥ

14,052.004a tasya prayāṇe yāny āsan nimittāni mahātmanaḥ

14,052.004c bahūny adbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu

14,052.005a vāyur vegena mahatā rathasya purato vavau

14,052.005c kurvan niḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskam akaṇṭakam

14,052.006a vavarṣa vāsavaś cāpi toyaṃ śuci sugandhi ca

14,052.006c divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ

14,052.007a sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu marudhanvasu

14,052.007c dadarśātha muniśreṣṭham uttaṅkam amitaujasam

14,052.007d*0103_01 āgacchantam apaśyad vai udaṅkaṃ nāma nāmataḥ

14,052.007d*0104_01 maharṣiṃ siddhatapasaṃ sarvalokāntaviśrutam

14,052.008a sa taṃ saṃpūjya tejasvī muniṃ pṛthulalocanaḥ

14,052.008c pūjitas tena ca tadā paryapṛcchad anāmayam

14,052.009a sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena saṃpūjya madhusūdanam

14,052.009c uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhas tataḥ papraccha mādhavam

14,052.010a kaccic chaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat

14,052.010c kṛtaṃ saubhrātram acalaṃ tan me vyākhyātum arhasi

14,052.011a abhisaṃdhāya tān vīrān upāvṛtto 'si keśava

14,052.011c saṃbandhinaḥ sudayitān satataṃ vṛṣṇipuṃgava

14,052.012a kaccit pāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ

14,052.012c lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṃtapa

14,052.013a svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kaccit prāpsyanti vai sukham

14,052.013c kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena mādhava

14,052.014a yā me saṃbhāvanā tāta tvayi nityam avartata

14,052.014c api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatān prati

14,052.015 vāsudeva uvāca

14,052.015a kṛto yatno mayā brahman saubhrātre kauravān prati

14,052.015c na cāśakyanta saṃdhātuṃ te 'dharmarucayo mayā

14,052.015d*0105_01 nāśakyanta yadā sāmye te sthāpayitum añjasā

14,052.016a tatas te nidhanaṃ prāptāḥ sarve sasutabāndhavāḥ

14,052.016c na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā

14,052.016e maharṣe viditaṃ nūnaṃ sarvam etat tavānagha

14,052.017a te 'tyakrāman matiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca

14,052.017b*0106_01 yathā tu militaṃ sarvaṃ mahyaṃ bhīṣmasya saṃgaram

14,052.017c tato yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretaram

14,052.018a pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ

14,052.018c dhārtarāṣṭrāś ca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ

14,052.019a ity uktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ

14,052.019c uttaṅkaḥ pratyuvācainaṃ roṣād utphālya locane

14,052.020a yasmāc chaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ

14,052.020c saṃbandhinaḥ priyās tasmāc chapsye 'haṃ tvām asaṃśayam

14,052.021a na ca te prasabhaṃ yasmāt te nigṛhya nivartitāḥ

14,052.021c tasmān manyuparītas tvāṃ śapsyāmi madhusūdana

14,052.022a tvayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava

14,052.022c upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yas tv etān samupekṣathāḥ

14,052.023 vāsudeva uvāca

14,052.023a śṛṇu me vistareṇedaṃ yad vakṣye bhṛgunandana

14,052.023c gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī hy asi bhārgava

14,052.024a śrutvā tvam etad adhyātmaṃ muñcethāḥ śāpam adya vai

14,052.024c na ca māṃ tapasālpena śakto 'bhibhavituṃ pumān

14,052.025a na ca te tapaso nāśam icchāmi japatāṃ vara

14,052.025c tapas te sumahad dīptaṃ guravaś cāpi toṣitāḥ

14,052.026a kaumāraṃ brahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama

14,052.026c duḥkhārjitasya tapasas tasmān necchāmi te vyayam

14,053.001 uttaṅka uvāca

14,053.001a brūhi keśava tattvena tvam adhyātmam aninditam

14,053.001c śrutvā śreyo 'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana

14,053.002 vāsudeva uvāca

14,053.002a tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvān madāśrayān

14,053.002b*0107_01 sthitisṛṣṭilayādhyakṣo viṣṇubrahmeśasaṃjñitaḥ

14,053.002b*0107_02 kadā cit tamasā rudro viṣṇuḥ sattvaguṇe sthitaḥ

14,053.002b*0107_03 rajasy api tathā brahmā guṇād anyaguṇānugau

14,053.002b*0107_04 praṇavātmā ca śabdādīṃs triguṇātmā carācaram

14,053.002c tathā rudrān vasūṃś cāpi viddhi matprabhavān dvija

14,053.003a mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpy aham

14,053.003c sthita ity abhijānīhi mā te 'bhūd atra saṃśayaḥ

14,053.004a tathā daityagaṇān sarvān yakṣarākṣasapannagān

14,053.004c gandharvāpsarasaś caiva viddhi matprabhavān dvija

14,053.004c*0108_01 **** **** yakṣagandharvarākṣasān

14,053.004c*0108_02 nāgān apsarasaś caiva

14,053.005a sad asac caiva yat prāhur avyaktaṃ vyaktam eva ca

14,053.005c akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvam etan madātmakam

14,053.006a ye cāśrameṣu vai dharmāś caturṣu vihitā mune

14,053.006c daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam

14,053.007a asac ca sadasac caiva yad viśvaṃ sadasataḥ param

14,053.007c tataḥ paraṃ nāsti caiva devadevāt sanātanāt

14,053.008a oṃkāraprabhavān vedān viddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha

14,053.008c yūpaṃ somaṃ tathaiveha tridaśāpyāyanaṃ makhe

14,053.009a hotāram api havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana

14,053.009c adhvaryuḥ kalpakaś cāpi haviḥ paramasaṃskṛtam

14,053.010a udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣair mahādhvare

14,053.010c prāyaścitteṣu māṃ brahmañ śāntimaṅgalavācakāḥ

14,053.010e stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattamāḥ

14,053.011a viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmam agrajaṃ dvijasattama

14,053.011c mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam

14,053.012a tatrāhaṃ vartamānaiś ca nivṛttaiś caiva mānavaiḥ

14,053.012c bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīr hi dvijasattama

14,053.013a dharmasaṃrakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca

14,053.013c tais tair veṣaiś ca rūpaiś ca triṣu lokeṣu bhārgava

14,053.014a ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakro 'tha prabhavāpyayaḥ

14,053.014c bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca

14,053.015a adharme vartamānānāṃ sarveṣām aham apy uta

14,053.015c dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge

14,053.015e tās tā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā

14,053.016a yadā tv ahaṃ devayonau vartāmi bhṛgunandana

14,053.016c tadāhaṃ devavat sarvam ācarāmi na saṃśayaḥ

14,053.017a yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana

14,053.017c tadā gandharvavac ceṣṭāḥ sarvāś ceṣṭāmi bhārgava

14,053.018a nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat

14,053.018c yakṣarākṣasayonīś ca yathāvad vicarāmy aham

14,053.019a mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā

14,053.019c na ca te jātasaṃmohā vaco gṛhṇanti me hitam

14,053.020a bhayaṃ ca mahad uddiśya trāsitāḥ kuravo mayā

14,053.020c kruddheva bhūtvā ca punar yathāvad anudarśitāḥ

14,053.021a te 'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā

14,053.021c dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ

14,053.022a lokeṣu pāṇḍavāś caiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama

14,053.022c etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

14,054.001 uttaṅka uvāca

14,054.001a abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana

14,054.001c nūnaṃ bhavatprasādo 'yam iti me nāsti saṃśayaḥ

14,054.002a cittaṃ ca suprasannaṃ me tvadbhāvagatam acyuta

14,054.002c vinivṛttaś ca me kopa iti viddhi paraṃtapa

14,054.003a yadi tv anugrahaṃ kaṃ cit tvatto 'rho 'haṃ janārdana

14,054.003c draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ tan nidarśaya

14,054.004 vaiśaṃpāyana uvāca

14,054.004a tataḥ sa tasmai prītātmā darśayām āsa tad vapuḥ

14,054.004c śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmān dadṛśe yad dhanaṃjayaḥ

14,054.005a sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam

14,054.005a*0109_01 **** **** vaiṣṇavaṃ rūpam uttamam

14,054.005a*0109_02 sumahat tejasā yuktaṃ

14,054.005b*0110_01 sahasrasūryapratimaṃ dīptimat pāvakopamam

14,054.005b*0110_02 sarvam ākāśam āvṛtya tiṣṭhantaṃ viśvatomukham

14,054.005b*0110_03 tad dṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ viṣṇor vaiṣṇavam adbhutam

14,054.005c vismayaṃ ca yayau vipras tad dṛṣṭvā rūpam aiśvaram

14,054.006 uttaṅka uvāca

14,054.006*0111_01 namo namas te sarvātman nārāyaṇa parātpara

14,054.006*0111_02 paramātman padmanābha puṇḍarīkākṣa mādhava

14,054.006*0111_03 hiraṇyagarbharūpāya saṃsārottāraṇāya ca

14,054.006*0111_04 puruṣāya purāṇāya cāntaryāmāya te namaḥ

14,054.006*0111_05 avidyātimirādityaṃ bhavavyādhimahauṣadham

14,054.006*0111_06 saṃsārārṇavapāraṃ tvāṃ praṇamāmi gatir bhava

14,054.006*0111_07 sarvavedaikavedyāya sarvadevamayāya ca

14,054.006*0111_08 vāsudevāya nityāya namo bhaktipriyāya te

14,054.006*0111_09 dayayā duḥkhamohān māṃ samuddhartum ihārhasi

14,054.006*0111_10 karmabhir bahubhiḥ pāpair baddhaṃ pāhi janārdana

14,054.006a viśvakarman namas te 'stu yasya te rūpam īdṛśam

14,054.006c padbhyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ

14,054.007a dyāvāpṛthivyor yan madhyaṃ jaṭhareṇa tad āvṛtam

14,054.007c bhujābhyām āvṛtāś cāśās tvam idaṃ sarvam acyuta

14,054.008a saṃharasva punar deva rūpam akṣayyam uttamam

14,054.008c punas tvāṃ svena rūpeṇa draṣṭum icchāmi śāśvatam

14,054.009 vaiśaṃpāyana uvāca

14,054.009*0112_01 muniṃ vitrastamanasaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahāmanāḥ

14,054.009*0112_02 manasā suprasannena prīyamāṇo janārdanaḥ

14,054.009a tam uvāca prasannātmā govindo janamejaya

14,054.009c varaṃ vṛṇīṣveti tadā tam uttaṅko 'bravīd idam

14,054.010a paryāpta eṣa evādya varas tvatto mahādyute

14,054.010c yat te rūpam idaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam

14,054.011a tam abravīt punaḥ kṛṣṇo mā tvam atra vicāraya

14,054.011c avaśyam etat kartavyam amoghaṃ darśanaṃ mama

14,054.012 uttaṅka uvāca

14,054.012a avaśyakaraṇīyaṃ vai yady etan manyase vibho

14,054.012c toyam icchāmi yatreṣṭaṃ maruṣv etad dhi durlabham

14,054.013 vaiśaṃpāyana uvāca

14,054.013a tataḥ saṃhṛtya tat tejaḥ provācottaṅkam īśvaraḥ

14,054.013c eṣṭavye sati cintyo 'ham ity uktvā dvārakāṃ yayau

14,054.014a tataḥ kadā cid bhagavān uttaṅkas toyakāṅkṣayā

14,054.014c tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam

14,054.015a tato digvāsasaṃ dhīmān mātaṅgaṃ malapaṅkinam

14,054.015c apaśyata marau tasmiñ śvayūthaparivāritam

14,054.016a bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam

14,054.016c tasyādhaḥ srotaso 'paśyad vāri bhūri dvijottamaḥ

14,054.017a smarann eva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasann iva

14,054.017c ehy uttaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha

14,054.017e kṛpā hi me sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭsamāhatam

14,054.018a ity uktas tena sa munis tat toyaṃ nābhyanandata

14,054.018c cikṣepa ca sa taṃ dhīmān vāgbhir ugrābhir acyutam

14,054.019a punaḥ punaś ca mātaṅgaḥ pibasveti tam abravīt

14,054.019c na cāpibat sa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā

14,054.020a sa tathā niścayāt tena pratyākhyāto mahātmanā

14,054.020c śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata

14,054.021a uttaṅkas taṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ

14,054.021c mene pralabdham ātmānaṃ kṛṣṇenāmitraghātinā

14,054.022a atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ

14,054.022c ājagāma mahābāhur uttaṅkaś cainam abravīt

14,054.023a na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama

14,054.023c salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho

14,054.024a ity uktavacanaṃ dhīmān mahābuddhir janārdanaḥ

14,054.024c uttaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayann idam abravīt

14,054.025a yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ vṛtena vai

14,054.025c tādṛśaṃ khalu me dattaṃ tvaṃ tu tan nāvabudhyase

14,054.026a mayā tvadartham ukto hi vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ

14,054.026c uttaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpam iti prabhuḥ

14,054.027a sa mām uvāca devendro na martyo 'martyatāṃ vrajet

14,054.027c anyam asmai varaṃ dehīty asakṛd bhṛgunandana

14,054.028a amṛtaṃ deyam ity eva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ

14,054.028c sa māṃ prasādya devendraḥ punar evedam abravīt

14,054.029a yadi deyam avaśyaṃ vai mātaṅgo 'haṃ mahādyute

14,054.029c bhūtvāmṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane

14,054.030a yady evaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo 'mṛtam adya vai

14,054.030c pradātum eṣa gacchāmi bhārgavāyāmṛtaṃ prabho

14,054.030e pratyākhyātas tv ahaṃ tena na dadyām iti bhārgava

14,054.031a sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ

14,054.031b*0113_01 sa tathā tena rūpeṇa vāsavas tvām upāgataḥ

14,054.031c upasthitas tvayā cāpi pratyākhyāto 'mṛtaṃ dadat

14,054.031e caṇḍālarūpī bhagavān sumahāṃs te vyatikramaḥ

14,054.032a yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam

14,054.032c toyepsāṃ tava durdharṣa kariṣye saphalām aham

14,054.033a yeṣv ahaḥsu tava brahman salilecchā bhaviṣyati

14,054.033c tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ

14,054.034a rasavac ca pradāsyanti te toyaṃ bhṛgunandana

14,054.034c uttaṅkameghā ity uktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te

14,054.035a ity uktaḥ prītimān vipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha

14,054.035c adyāpy uttaṅkameghāś ca marau varṣanti bhārata

14,055.001 janamejaya uvāca

14,055.001a uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ

14,055.001c yaḥ śāpaṃ dātukāmo 'bhūd viṣṇave prabhaviṣṇave

14,055.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,055.002a uttaṅko mahatā yuktas tapasā janamejaya

14,055.002c gurubhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃ cid apūjayat

14,055.003a sarveṣām ṛṣiputrāṇām eṣa cāsīn manorathaḥ

14,055.003c auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyām iti bhārata

14,055.004a gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya

14,055.004c uttaṅke 'bhyadhikā prītiḥ snehaś caivābhavat tadā

14,055.005a sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā

14,055.005c samyak caivopacāreṇa gautamaḥ prītimān abhūt

14,055.006a atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ

14,055.006c uttaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātum aicchata

14,055.007a taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim

14,055.007c na cānvabudhyata tadā sa munir guruvatsalaḥ

14,055.008a tataḥ kadā cid rājendra kāṣṭhāny ānayituṃ yayau

14,055.008c uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat

14,055.009a sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāram ariṃdama

14,055.009c niṣpipeṣa kṣitau rājan pariśrānto bubhukṣitaḥ

14,055.010a tasya kāṣṭhe vilagnābhūj jaṭā rūpyasamaprabhā

14,055.010c tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale

14,055.011a tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaś ca bhārgavaḥ

14,055.011c dṛṣṭvā tāṃ vayaso 'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā

14,055.012a tato gurusutā tasya padmapatranibhekṣaṇā

14,055.012c jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā

14,055.012e pitur niyogād dharmajñā śirasāvanatā tadā

14,055.013a tasyā nipetatur dagdhau karau tair aśrubindubhiḥ

14,055.013c na hi tān aśrupātān vai śaktā dhārayituṃ mahī

14,055.014a gautamas tv abravīd vipram uttaṅkaṃ prītamānasaḥ

14,055.014c kasmāt tāta tavādyeha śokottaram idaṃ manaḥ

14,055.014e sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotum icchāmi te vacaḥ

14,055.015 uttaṅka uvāca

14,055.015a bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā

14,055.015c bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca

14,055.016a jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me

14,055.016c śatavarṣoṣitaṃ hi tvaṃ na mām abhyanujānathāḥ

14,055.017a bhavatā hy abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā

14,055.017c upapannā dvijaśreṣṭha śataśo 'tha sahasraśaḥ

14,055.018 gautama uvāca

14,055.018a tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava

14,055.018c vyatikrāman mahān kālo nāvabuddho dvijarṣabha

14,055.019a kiṃ tv adya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava

14,055.019c anujñāṃ gṛhya mattas tvaṃ gṛhān gacchasva mā ciram

14,055.020 uttaṅka uvāca

14,055.020a gurvarthaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama

14,055.020c tam upākṛtya gaccheyam anujñātas tvayā vibho

14,055.021 gautama uvāca

14,055.021a dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṃ sadbhir ucyate

14,055.021c tava hy ācarato brahmaṃs tuṣṭo 'haṃ vai na saṃśayaḥ

14,055.022a itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha

14,055.022c yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yad adya bhavitā bhavān

14,055.023a dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija

14,055.023c etām ṛte hi nānyā vai tvattejo 'rhati sevitum

14,055.024a tatas tāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm

14,055.024c guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīm athābravīt

14,055.025a kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva mām

14,055.025c priyaṃ hi tava kāṅkṣāmi prāṇair api dhanair api

14,055.026a yad durlabhaṃ hi loke 'smin ratnam atyadbhutaṃ bhavet

14,055.026c tad ānayeyaṃ tapasā na hi me 'trāsti saṃśayaḥ

14,055.027 ahalyovāca

14,055.027a parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha

14,055.027c paryāptaye tad bhadraṃ te gaccha tāta yathecchakam

14,055.028 vaiśaṃpāyana uvāca

14,055.028a uttaṅkas tu mahārāja punar evābravīd vacaḥ

14,055.028c ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi priyaṃ tava

14,055.029 ahalyovāca

14,055.029a saudāsapatnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale

14,055.029c te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet

14,055.030a sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya

14,055.030c gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā

14,055.031a sa jagāma tataḥ śīghram uttaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ

14,055.031c saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale

14,055.032a gautamas tv abravīt patnīm uttaṅko nādya dṛśyate

14,055.032c iti pṛṣṭā tam ācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai

14,055.033a tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyag idaṃ kṛtam

14,055.033c śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati

14,055.034 ahalyovāca

14,055.034a ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavan brāhmaṇo 'dya me

14,055.034c bhavatprasādān na bhayaṃ kiṃ cit tasya bhaviṣyati

14,055.035a ity uktaḥ prāha tāṃ patnīm evam astv iti gautamaḥ

14,055.035c uttaṅko 'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha

14,056.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,056.001a sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam

14,056.001c dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam

14,056.002a cakāra na vyathāṃ vipro rājā tv enam athābravīt

14,056.002c pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ

14,056.003a diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam

14,056.003c bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāpto dvijasattama

14,056.004 uttaṅka uvāca

14,056.004a rājan gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ mām ihāgatam

14,056.004c na ca gurvartham udyuktaṃ hiṃsyam āhur manīṣiṇaḥ

14,056.005 rājovāca

14,056.005a ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama

14,056.005c na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai

14,056.006 uttaṅka uvāca

14,056.006a evam astu mahārāja samayaḥ kriyatāṃ tu me

14,056.006c gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam

14,056.007a saṃśrutaś ca mayā yo 'rtho gurave rājasattama

14,056.007c tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvā bhikṣe nareśvara

14,056.008a dadāsi vipramukhyebhyas tvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ

14,056.008c dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāv iha

14,056.008e pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama

14,056.009a upākṛtya guror arthaṃ tvadāyattam ariṃdama

14,056.009c samayeneha rājendra punar eṣyāmi te vaśam

14,056.010a satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃ cana

14,056.010c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā

14,056.011 saudāsa uvāca

14,056.011a yadi mattas tvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ

14,056.011c yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tad bravīhi me

14,056.012 uttaṅka uvāca

14,056.012a pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha

14,056.012c so 'haṃ tvām anusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale

14,056.013 saudāsa uvāca

14,056.013a patnyās te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale

14,056.013c varayārthaṃ tvam anyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata

14,056.014 uttaṅka uvāca

14,056.014a alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam

14,056.014c prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāg bhava pārthiva

14,056.015 vaiśaṃpāyana uvāca

14,056.015a ity uktas tv abravīd rājā tam uttaṅkaṃ punar vacaḥ

14,056.015c gaccha madvacanād devīṃ brūhi dehīti sattama

14,056.016a saivam uktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā

14,056.016c pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ

14,056.017 uttaṅka uvāca

14,056.017a kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara

14,056.017c svayaṃ vāpi bhavān patnīṃ kimarthaṃ nopasarpati

14,056.018 saudāsa uvāca

14,056.018a drakṣyate tāṃ bhavān adya kasmiṃś cid vananirjhare

14,056.018c ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai

14,056.019a uttaṅkas tu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha

14,056.019c madayantīṃ ca dṛṣṭvā so 'jñāpayat svaṃ prayojanam

14,056.020a saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā

14,056.020c pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṃ janamejaya

14,056.021a evam etan mahābrahman nānṛtaṃ vadase 'nagha

14,056.021c abhijñānaṃ tu kiṃ cit tvaṃ samānetum ihārhasi

14,056.022a ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāś ca yakṣāś ca mahoragāś ca

14,056.022c tais tair upāyaiḥ parihartukāmāś; chidreṣu nityaṃ paritarkayanti

14,056.023a nikṣiptam etad bhuvi pannagās tu; ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ

14,056.023c yakṣās tathocchiṣṭadhṛtaṃ surāś ca; nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ

14,056.024a chidreṣv eteṣu hi sadā hy adhṛṣyeṣu dvijarṣabha

14,056.024c devarākṣasanāgānām apramattena dhāryate

14,056.025a syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama

14,056.025c naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhām ākṣipya vartate

14,056.026a ete hy āmucya bhagavan kṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ

14,056.026c viṣāgniśvāpadebhyaś ca bhayaṃ jātu na vidyate

14,056.027a hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā

14,056.027c anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ

14,056.028a evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite

14,056.028c triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya

14,057.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,057.001a sa mitrasaham āsādya tv abhijñānam ayācata

14,057.001c tasmai dadāv abhijñānaṃ sa cekṣvākuvaras tadā

14,057.002 saudāsa uvāca

14,057.002a na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ

14,057.002c etan me matam ājñāya prayaccha maṇikuṇḍale

14,057.003 vaiśaṃpāyana uvāca

14,057.003a ity uktas tām uttaṅkas tu bhartur vākyam athābravīt

14,057.003c śrutvā ca sā tataḥ prādāt tasmai te maṇikuṇḍale

14,057.004a avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punar abravīt

14,057.004c kim etad guhyavacanaṃ śrotum icchāmi pārthiva

14,057.005 saudāsa uvāca

14,057.005a prajā nisargād viprān vai kṣatriyāḥ pūjayanti ha

14,057.005c viprebhyaś cāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ

14,057.006a so 'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprād doṣam avāptavān

14,057.006c gatim anyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān

14,057.006c*0114_01 na cānyām api paśyāmi gatiṃ gatimatāṃ vara

14,057.006e svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama

14,057.007a na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ

14,057.007c śakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukham edhitum

14,057.008a tad iṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale

14,057.008c yaḥ kṛtas te 'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me

14,057.009 uttaṅka uvāca

14,057.009a rājaṃs tatheha kartāsmi punar eṣyāmi te vaśam

14,057.009c praśnaṃ tu kaṃ cit praṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa

14,057.010 saudāsa uvāca

14,057.010a brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ

14,057.010c chettāsmi saṃśayaṃ te 'dya na me 'trāsti vicāraṇā

14,057.011 uttaṅka uvāca

14,057.011a prāhur vāksaṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśinaḥ

14,057.011c mitreṣu yaś ca viṣamaḥ stena ity eva taṃ viduḥ

14,057.012a sa bhavān mitratām adya saṃprāpto mama pārthiva

14,057.012c sa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara

14,057.013a avāptārtho 'ham adyeha bhavāṃś ca puruṣādakaḥ

14,057.013c bhavatsakāśam āgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā

14,057.014 saudāsa uvāca

14,057.014a kṣamaṃ ced iha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama

14,057.014c matsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃ cana

14,057.015a evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha

14,057.015c āgacchato hi te vipra bhaven mṛtyur asaṃśayam

14,057.016 vaiśaṃpāyana uvāca

14,057.016a ity uktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitam

14,057.016c samanujñāpya rājānam ahalyāṃ prati jagmivān

14,057.017a gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ

14,057.017c javena mahatā prāyād gautamasyāśramaṃ prati

14,057.018a yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitam

14,057.018c tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayat

14,057.019a sa kasmiṃś cit kṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam

14,057.019c bilvaṃ dadarśa kasmiṃś cid āruroha kṣudhānvitaḥ

14,057.020a śākhāsv āsajya tasyaiva kṛṣṇājinam ariṃdama

14,057.020b*0115_01 pātayām āsa bilvāni tadā sa dvijapuṃgavaḥ

14,057.020b*0115_02 atha pātayamānasya bilvāpahṛtacakṣuṣaḥ

14,057.020b*0115_03 nyapataṃs tāni bilvāni tasminn evājine vibho

14,057.020c yasmiṃs te kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai

14,057.020d*0116_01 bilvaprahārais tasyātha vyaśīryād bandhanaṃ tathā

14,057.020d*0116_02 sakuṇḍalaṃ tad ajinaṃ papāta sahasā taroḥ

14,057.021a viśīrṇabandhane tasmin gate kṛṣṇājine mahīm

14,057.021c apaśyad bhujagaḥ kaś cit te tatra maṇikuṇḍale

14,057.022a airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai

14,057.022c vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale

14,057.023a hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha

14,057.023c papāta vṛkṣāt sodvego duḥkhāt paramakopanaḥ

14,057.024a sa daṇḍakāṣṭham ādāya valmīkam akhanat tadā

14,057.024b*0117_01 ahāni triṃśad avyagraḥ pañca cānyāni bhārata

14,057.024c krodhāmarṣābhitaptāṅgas tato vai dvijapuṃgavaḥ

14,057.025a tasya vegam asahyaṃ tam asahantī vasuṃdharā

14,057.025c daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśam āturā

14,057.026a tataḥ khanata evātha viprarṣer dharaṇītalam

14,057.026c nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt

14,057.027a rathena hariyuktena taṃ deśam upajagmivān

14,057.027c vajrapāṇir mahātejā dadarśa ca dvijottamam

14,057.028a sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ

14,057.028c uttaṅkam abravīt tāta naitac chakyaṃ tvayeti vai

14,057.029a ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ

14,057.029b*0118_01 yatra te kuṇḍale nīte bhujagena dvijottama

14,057.029c na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryam idaṃ tava

14,057.030 uttaṅka uvāca

14,057.030a nāgaloke yadi brahman na śakye kuṇḍale mayā

14,057.030c prāptuṃ prāṇān vimokṣyāmi paśyatas te dvijottama

14,057.031a yadā sa nāśakat tasya niścayaṃ kartum anyathā

14,057.031c vajrapāṇis tadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha

14,057.032a tato vajraprahārais tair dāryamāṇā vasuṃdharā

14,057.032c nāgalokasya panthānam akaroj janamejaya

14,057.033a sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha

14,057.033c dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ

14,057.034a prākāranicayair divyair maṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ

14,057.034c upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayais tathā

14,057.035a vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīś ca vimalodakāḥ

14,057.035c dadarśa vṛkṣāṃś ca bahūn nānādvijagaṇāyutān

14,057.036a tasya lokasya ca dvāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ

14,057.036c pañcayojanavistāram āyataṃ śatayojanam

14,057.037a nāgalokam uttaṅkas tu prekṣya dīno 'bhavat tadā

14,057.037c nirāśaś cābhavat tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ

14,057.038a tatra provāca turagas taṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ

14,057.038c tāmrāsyanetraḥ kauravya prajvalann iva tejasā

14,057.039a dhamasvāpānam etan me tatas tvaṃ vipra lalpsyase

14,057.039c airāvatasuteneha tavānīte hi kuṇḍale

14,057.040a mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvam atrārthe kathaṃ cana

14,057.040c tvayaitad dhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā

14,057.041 uttaṅka uvāca

14,057.041a kathaṃ bhavantaṃ jānīyām upādhyāyāśramaṃ prati

14,057.041c yan mayā cīrṇapūrvaṃ ca śrotum icchāmi tad dhy aham

14,057.042 aśva uvāca

14,057.042a guror guruṃ māṃ jānīhi jvalitaṃ jātavedasam

14,057.042c tvayā hy ahaṃ sadā vatsa guror arthe 'bhipūjitaḥ

14,057.043a satataṃ pūjito vipra śucinā bhṛgunandana

14,057.043c tasmāc chreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru mā ciram

14,057.044a ity uktaḥ sa tathākārṣīd uttaṅkaś citrabhānunā

14,057.044c ghṛtārciḥ prītimāṃś cāpi prajajvāla didhakṣayā

14,057.045a tato 'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata

14,057.045c ghanaḥ prādurabhūd dhūmo nāgalokabhayāvahaḥ

14,057.046a tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata

14,057.046c nāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṃ cana

14,057.047a hāhākṛtam abhūt sarvam airāvataniveśanam

14,057.047c vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya

14,057.048a na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata

14,057.048c nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayas tathā

14,057.049a te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ

14,057.049c ājagmur niścayaṃ jñātuṃ bhārgavasyātitejasaḥ

14,057.050a śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣes tigmatejasaḥ

14,057.050c saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakrur yathāvidhi

14,057.051a sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ

14,057.051c śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavann iti

14,057.052a prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyam arghyaṃ nivedya ca

14,057.052c prāyacchan kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite

14,057.053a tataḥ saṃpūjito nāgais tatrottaṅkaḥ pratāpavān

14,057.053c agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat

14,057.054a sa gatvā tvarito rājan gautamasya niveśanam

14,057.054c prāyacchat kuṇḍale divye gurupatnyai tadānagha

14,057.054d*0119_01 vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya

14,057.054d*0119_02 sarvaṃ śaśaṃsa gurave yathāvad dvijasattamaḥ

14,057.055a evaṃ mahātmanā tena trīṃl lokāñ janamejaya

14,057.055c parikramyāhṛte divye tatas te maṇikuṇḍale

14,057.056a evaṃprabhāvaḥ sa munir uttaṅko bharatarṣabha

14,057.056c pareṇa tapasā yukto yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

14,058.001 janamejaya uvāca

14,058.001a uttaṅkāya varaṃ dattvā govindo dvijasattama

14,058.001c ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ

14,058.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,058.002a dattvā varam uttaṅkāya prāyāt sātyakinā saha

14,058.002c dvārakām eva govindaḥ śīghravegair mahāhayaiḥ

14,058.003a sarāṃsi ca nadīś caiva vanāni vividhāni ca

14,058.003c atikramya sasādātha ramyāṃ dvāravatīṃ purīm

14,058.004a vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca

14,058.004c upāyāt puṇḍarīkākṣo yuyudhānānugas tadā

14,058.005a alaṃkṛtas tu sa girir nānārūpavicitritaiḥ

14,058.005c babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha

14,058.006a kāñcanasragbhir agryābhiḥ sumanobhis tathaiva ca

14,058.006c vāsobhiś ca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ

14,058.007a dīpavṛkṣaiś ca sauvarṇair abhīkṣṇam upaśobhitaḥ

14,058.007c guhānirjharadeśeṣu divābhūto babhūva ha

14,058.008a patākābhir vicitrābhiḥ saghaṇṭābhiḥ samantataḥ

14,058.008c puṃbhiḥ strībhiś ca saṃghuṣṭaḥ pragīta iva cābhavat

14,058.008e atīva prekṣaṇīyo 'bhūn merur munigaṇair iva

14,058.009a mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata

14,058.009c gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛg iva nisvanaḥ

14,058.010a pramattamattasaṃmattakṣveḍitotkṛṣṭasaṃkulā

14,058.010c tathā kilakilāśabdair bhūr abhūt sumanoharā

14,058.011a vipaṇāpaṇavān ramyo bhakṣyabhojyavihāravān

14,058.011c vastramālyotkarayuto vīṇāveṇumṛdaṅgavān

14,058.011d*0120_01 mālyotkarayuto vīṇāveṇuśaṅkhamṛdaṅgavān

14,058.012a surāmaireyamiśreṇa bhakṣyabhojyena caiva ha

14,058.012c dīnāndhakṛpaṇādibhyo dīyamānena cāniśam

14,058.012e babhau paramakalyāṇo mahas tasya mahāgireḥ

14,058.013a puṇyāvasathavān vīra puṇyakṛdbhir niṣevitaḥ

14,058.013c vihāro vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha

14,058.013e sa nago veśmasaṃkīrṇo devaloka ivābabhau

14,058.014a tadā ca kṛṣṇasāṃnidhyam āsādya bharatarṣabha

14,058.014b*0121_01 stuvanty antarhitā devā gandharvāś ca saharṣibhiḥ

14,058.014b*0121_02 sādhakaḥ sarvadharmāṇām asurāṇāṃ vināśakaḥ

14,058.014b*0121_03 tvaṃ sraṣṭā sṛjyam ādhāraṃ kāraṇaṃ dharmavedavit

14,058.014b*0121_04 tvayā yat kriyate deva na jānīmo 'tra māyayā

14,058.014b*0121_05 kevalaṃ tv abhijānīmaḥ śaraṇaṃ parameśvaram

14,058.014b*0121_06 brahmādīnāṃ ca govinda saṃnidhyaṃ śaraṇaṃ namaḥ

14,058.014b*0121_07 iti stute mānuṣaiś ca pūjite devakīsute

14,058.014c śakrasadmapratīkāśo babhūva sa hi śailarāṭ

14,058.015a tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubham

14,058.015c govindaḥ sātyakiś caiva jagāma bhavanaṃ svakam

14,058.016a viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ

14,058.016c kṛtvā nasukaraṃ karma dānaveṣv iva vāsavaḥ

14,058.017a upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhojavṛṣṇyandhakās tadā

14,058.017c abhyagacchan mahātmānaṃ devā iva śatakratum

14,058.018a sa tān abhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā

14,058.018b*0122_01 jaharṣa dhīmān dhīmadbhiḥ pravṛttaḥ sa mudāyutaḥ

14,058.018b*0123_01 dṛṣṭvā samāgataṃ kṛṣṇaṃ snehena muśalāyudhaḥ

14,058.018b*0123_02 vanamālī halī rāmaḥ paryaṣvajata keśavam

14,058.018b*0123_03 kṛṣṇo 'pi bhrātaraṃ rāmaṃ yatnāt samabhivādya ca

14,058.018c abhyavādayata prītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā

14,058.019a tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaś ca mahābhujaḥ

14,058.019c upopaviṣṭas taiḥ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ

14,058.020a sa viśrānto mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ

14,058.020c kathayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavam

14,059.001 vasudeva uvāca

14,059.001a śrutavān asmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutam

14,059.001c narāṇāṃ vadatāṃ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ

14,059.002a tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaś ca mahābhuja

14,059.002c tasmāt prabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me 'nagha

14,059.003a yathā tad abhavad yuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

14,059.003c bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhir anuttamam

14,059.004a anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇām anekaśaḥ

14,059.004c nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām

14,059.005a ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātus tadantike

14,059.005c śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā

14,059.006 vāsudeva uvāca

14,059.006a atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām

14,059.006c bahulatvān na saṃkhyātuṃ śakyāny abdaśatair api

14,059.007a prādhānyatas tu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu

14,059.007c karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvad amaradyute

14,059.008a bhīṣmaḥ senāpatir abhūd ekādaśacamūpatiḥ

14,059.008c kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānām iva vāsavaḥ

14,059.009a śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ

14,059.009c babhūva rakṣito dhīmān dhīmatā savyasācinā

14,059.010a teṣāṃ tad abhavad yuddhaṃ daśāhāni mahātmanām

14,059.010c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahad romaharṣaṇam

14,059.011a tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyam ayudhyantaṃ mahāhave

14,059.011b*0124_01 ayudhyamānaṃ gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī taṃ mahādyutim

14,059.011c jaghāna bahubhir bāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā

14,059.012a akarot sa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ

14,059.012c ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā saṃprāpte cottarāyaṇe

14,059.013a tataḥ senāpatir abhūd droṇo 'straviduṣāṃ varaḥ

14,059.013c pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapater iva

14,059.014a akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir navabhir dvijasattamaḥ

14,059.014c saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpavṛṣādibhiḥ

14,059.014d*0125_01 kṛtvā vyūhaṃ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān

14,059.014d*0125_02 antakapratimaś cogro rātriyuddhe dahan prajāḥ

14,059.015a dhṛṣṭadyumnas tv abhūn netā pāṇḍavānāṃ mahāstravit

14,059.015c gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā

14,059.016a pañcasenāparivṛto droṇaprepsur mahāmanāḥ

14,059.016c pitur nikārān saṃsmṛtya raṇe karmākaron mahat

14,059.017a tasmiṃs te pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṃgare

14,059.017c nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ

14,059.018a dināni pañca tad yuddham abhūt paramadāruṇam

14,059.018c tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ

14,059.019a tataḥ senāpatir abhūt karṇo dauryodhane bale

14,059.019c akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir vṛtaḥ pañcabhir āhave

14,059.020a tisras tu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ

14,059.020c hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ

14,059.021a tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakam

14,059.021c pañcatvam agamat sautir dvitīye 'hani dāruṇe

14,059.021d*0126_01 dvitīye 'hani sa tadā phalgunena nipātitaḥ

14,059.021d*0127_01 pratāpya pāṇḍavān sarvān pāñcālān astratejasā

14,059.021d*0127_02 saputraḥ samare karṇaḥ saṃśāntaḥ pārthatejasā

14,059.022a hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ

14,059.022c akṣauhiṇībhis tisṛbhir madreśaṃ paryavārayan

14,059.023a hatavāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavās tu yudhiṣṭhiram

14,059.023c akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan

14,059.024a avadhīn madrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ

14,059.024c tasmiṃs tathārdhadivase karma kṛtvā suduṣkaram

14,059.025a hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ

14,059.025c āhartāraṃ kales tasya jaghānāmitavikramaḥ

14,059.026a nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ

14,059.026c apākrāmad gadāpāṇir hatabhūyiṣṭhasainikaḥ

14,059.027a tam anvadhāvat saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān

14,059.027c hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam

14,059.028a tataḥ śiṣṭena sainyena samantāt parivārya tam

14,059.028c upopaviviśur hṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ

14,059.029a vigāhya salilaṃ tv āśu vāgbāṇair bhṛśavikṣataḥ

14,059.029c utthāya sa gadāpāṇir yuddhāya samupasthitaḥ

14,059.030a tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmṛdhe

14,059.030c bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām

14,059.031a tatas tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ saṃsuptaṃ śibire niśi

14,059.031c nihataṃ droṇaputreṇa pitur vadham amṛṣyatā

14,059.032a hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha

14,059.032c yuyudhānadvitīyena pañca śiṣṭāḥ sma pāṇḍavāḥ

14,059.033a sahaiva kṛpabhojābhyāṃ drauṇir yuddhād amucyata

14,059.033c yuyutsuś cāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṃśrayāt

14,059.034a nihate kauravendre ca sānubandhe suyodhane

14,059.034c viduraḥ saṃjayaś caiva dharmarājam upasthitau

14,059.035a evaṃ tad abhavad yuddham ahāny aṣṭādaśa prabho

14,059.035c yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargam āvasan

14,059.036 vaiśaṃpāyana uvāca

14,059.036a śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm

14,059.036c duḥkhaharṣaparikleśā vṛṣṇīnām abhavaṃs tadā

14,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,060.001a kathayann eva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān

14,060.001c mahābhāratayuddhaṃ tat kathānte pitur agrataḥ

14,060.002a abhimanyor vadhaṃ vīraḥ so 'tyakrāmata bhārata

14,060.002c apriyaṃ vasudevasya mā bhūd iti mahāmanāḥ

14,060.003a mā dauhitravadhaṃ śrutvā vasudevo mahātyayam

14,060.003c duḥkhaśokābhisaṃtapto bhaved iti mahāmatiḥ

14,060.004a subhadrā tu tam utkrāntam ātmajasya vadhaṃ raṇe

14,060.004c ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadham ity apatad bhuvi

14,060.004d*0128_01 ākhyāpayan mahat tatra hy abhimanyor vadhaṃ raṇe

14,060.005a tām apaśyan nipatitāṃ vasudevaḥ kṣitau tadā

14,060.005c dṛṣṭvaiva ca papātorvyāṃ so 'pi duḥkhena mūrchitaḥ

14,060.006a tataḥ sa dauhitravadhād duḥkhaśokasamanvitaḥ

14,060.006c vasudevo mahārāja kṛṣṇaṃ vākyam athābravīt

14,060.007a nanu tvaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāg bhuvi viśrutaḥ

14,060.007c yad dauhitravadhaṃ me 'dya na khyāpayasi śatruhan

14,060.008a tad bhāgineyanidhanaṃ tattvenācakṣva me vibho

14,060.008c sadṛśākṣas tava kathaṃ śatrubhir nihato raṇe

14,060.009a durmaraṃ bata vārṣṇeya kāle 'prāpte nṛbhiḥ sadā

14,060.009c yatra me hṛdayaṃ duḥkhāc chatadhā na vidīryate

14,060.010a kim abravīt tvā saṃgrāme subhadrāṃ mātaraṃ prati

14,060.010c māṃ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama

14,060.011a āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kaccin na nihataḥ paraiḥ

14,060.011c kaccin mukhaṃ na govinda tenājau vikṛtaṃ kṛtam

14,060.012a sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ ślāghann iva mamāgrataḥ

14,060.012c bālabhāvena vijayam ātmano 'kathayat prabhuḥ

14,060.013a kaccin na vikṛto bālo droṇakarṇakṛpādibhiḥ

14,060.013c dharaṇyāṃ nihataḥ śete tan mamācakṣva keśava

14,060.014a sa hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca rathināṃ varam

14,060.014c spardhate sma raṇe nityaṃ duhituḥ putrako mama

14,060.015a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitam

14,060.015c pitaraṃ duḥkhitataro govindo vākyam abravīt

14,060.016a na tena vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṃgrāmamūrdhani

14,060.016c na pṛṣṭhataḥ kṛtaś cāpi saṃgrāmas tena dustaraḥ

14,060.017a nihatya pṛthivīpālān sahasraśatasaṃghaśaḥ

14,060.017c khedito droṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ

14,060.018a eko hy ekena satataṃ yudhyamāno yadi prabho

14,060.018c na sa śakyeta saṃgrāme nihantum api vajriṇā

14,060.019a samāhūte tu saṃgrāme pārthe saṃśaptakais tadā

14,060.019c paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa droṇādibhir āhave

14,060.020a tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe pituḥ

14,060.020c dauhitras tava vārṣṇeya dauḥśāsanivaśaṃ gataḥ

14,060.021a nūnaṃ ca sa gataḥ svargaṃ jahi śokaṃ mahāmate

14,060.021c na hi vyasanam āsādya sīdante sannarāḥ kva cit

14,060.022a droṇakarṇaprabhṛtayo yena pratisamāsitāḥ

14,060.022c raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyād divam

14,060.023a sa śokaṃ jahi durdharṣa mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ

14,060.023c śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ

14,060.024a tasmiṃs tu nihate vīre subhadreyaṃ svasā mama

14,060.024c duḥkhārtātho pṛthāṃ prāpya kurarīva nanāda ha

14,060.025a draupadīṃ ca samāsādya paryapṛcchata duḥkhitā

14,060.025c ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭum icchāmi tān aham

14,060.026a asyās tu vacanaṃ śrutvā sarvās tāḥ kuruyoṣitaḥ

14,060.026c bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavat

14,060.027a uttarāṃ cābravīd bhadrā bhadre bhartā kva te gataḥ

14,060.027c kṣipram āgamanaṃ mahyaṃ tasmai tvaṃ vedayasva ha

14,060.028a nanu nāma sa vairāṭi śrutvā mama giraṃ purā

14,060.028c bhavanān niṣpataty āśu kasmān nābhyeti te patiḥ

14,060.029a abhimanyo kuśalino mātulās te mahārathāḥ

14,060.029c kuśalaṃ cābruvan sarve tvāṃ yuyutsum ihāgatam

14,060.030a ācakṣva me 'dya saṃgrāmaṃ yathāpūrvam ariṃdama

14,060.030c kasmād eva vilapatīṃ nādyeha pratibhāṣase

14,060.031a evamādi tu vārṣṇeyyās tad asyāḥ paridevitam

14,060.031c śrutvā pṛthā suduḥkhārtā śanair vākyam athābravīt

14,060.032a subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe

14,060.032b*0129_01 evaṃ vilapatīṃ tāṃ tu sātyakis tu tadābravīt

14,060.032c pitrā ca pālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā

14,060.033a īdṛśo martyadharmo 'yaṃ mā śuco yadunandini

14,060.033c putro hi tava durdharṣaḥ saṃprāptaḥ paramāṃ gatim

14,060.034a kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām

14,060.034c mā śucaś capalākṣaṃ tvaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇe

14,060.035a uttarāṃ tvam avekṣasva garbhiṇīṃ mā śucaḥ śubhe

14,060.035c putram eṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī

14,060.036a evam āśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulodvaha

14,060.036c vihāya śokaṃ durdharṣaṃ śrāddham asya hy akalpayat

14,060.037a samanujñāpya dharmajñā rājānaṃ bhīmam eva ca

14,060.037c yamau yamopamau caiva dadau dānāny anekaśaḥ

14,060.038a tataḥ pradāya bahvīr gā brāhmaṇebhyo yadūdvaha

14,060.038c samahṛṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṃ cābravīd idam

14,060.039a vairāṭi neha saṃtāpas tvayā kāryo yaśasvini

14,060.039c bhartāraṃ prati suśroṇi garbhasthaṃ rakṣa me śiśum

14,060.040a evam uktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute

14,060.040c tām anujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayam

14,060.041a evaṃ sa nidhanaṃ prāpto dauhitras tava mādhava

14,060.041c saṃtāpaṃ jahi durdharṣa mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

14,061.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,061.001a etac chrutvā tu putrasya vacaḥ śūrātmajas tadā

14,061.001c vihāya śokaṃ dharmātmā dadau śrāddham anuttamam

14,061.002a tathaiva vāsudevo 'pi svasrīyasya mahātmanaḥ

14,061.002c dayitasya pitur nityam akarod aurdhvadehikam

14,061.003a ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇānāṃ mahābhujaḥ

14,061.003c vidhivad bhojayām āsa bhojyaṃ sarvaguṇānvitam

14,061.004a ācchādya ca mahābāhur dhanatṛṣṇām apānudat

14,061.004c brāhmaṇānāṃ tadā kṛṣṇas tad abhūd romaharṣaṇam

14,061.005a suvarṇaṃ caiva gāś caiva śayanācchādanaṃ tathā

14,061.005c dīyamānaṃ tadā viprāḥ prabhūtam iti cābruvan

14,061.006a vāsudevo 'tha dāśārho baladevaḥ sasātyakiḥ

14,061.006c abhimanyos tadā śrāddham akurvan satyakas tadā

14,061.006e atīva duḥkhasaṃtaptā na śamaṃ copalebhire

14,061.007a tathaiva pāṇḍavā vīrā nagare nāgasāhvaye

14,061.007c nopagacchanti vai śāntim abhimanyuvinākṛtāḥ

14,061.008a subahūni ca rājendra divasāni virāṭajā

14,061.008c nābhuṅkta patiśokārtā tad abhūt karuṇaṃ mahat

14,061.008e kukṣistha eva tasyāstu sa garbhaḥ saṃpralīyata

14,061.008f*0130_01 dhriyamāṇe 'tha tasmiṃs tu garbhe kukṣistha eva ha

14,061.009a ājagāma tato vyāso jñātvā divyena cakṣuṣā

14,061.009c āgamya cābravīd dhīmān pṛthāṃ pṛthulalocanām

14,061.009e uttarāṃ ca mahātejāḥ śokaḥ saṃtyajyatām ayam

14,061.010a janiṣyati mahātejāḥ putras tava yaśasvini

14,061.010c prabhāvād vāsudevasya mama vyāharaṇād api

14,061.010e pāṇḍavānām ayaṃ cānte pālayiṣyati medinīm

14,061.011a dhanaṃjayaṃ ca saṃprekṣya dharmarājasya paśyataḥ

14,061.011c vyāso vākyam uvācedaṃ harṣayann iva bhārata

14,061.012a pautras tava mahābāho janiṣyati mahāmanāḥ

14,061.012c pṛthvīṃ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyati caiva ha

14,061.013a tasmāc chokaṃ kuruśreṣṭha jahi tvam arikarśana

14,061.013c vicāryam atra na hi te satyam etad bhaviṣyati

14,061.014a yac cāpi vṛṣṇivīreṇa kṛṣṇena kurunandana

14,061.014c puroktaṃ tat tathā bhāvi mā te 'trāstu vicāraṇā

14,061.015a vibudhānāṃ gato lokān akṣayān ātmanirjitān

14,061.015c na sa śocyas tvayā tāta na cānyaiḥ kurubhis tathā

14,061.016a evaṃ pitāmahenokto dharmātmā sa dhanaṃjayaḥ

14,061.016c tyaktvā śokaṃ mahārāja hṛṣṭarūpo 'bhavat tadā

14,061.017a pitāpi tava dharmajña garbhe tasmin mahāmate

14,061.017c avardhata yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī

14,061.018a tataḥ saṃcodayām āsa vyāso dharmātmajaṃ nṛpam

14,061.018c aśvamedhaṃ prati tadā tataḥ so 'ntarhito 'bhavat

14,061.019a dharmarājo 'pi medhāvī śrutvā vyāsasya tad vacaḥ

14,061.019c vittopanayane tāta cakāra gamane matim

14,062.001 janamejaya uvāca

14,062.001a śrutvaitad vacanaṃ brahman vyāsenoktaṃ mahātmanā

14,062.001c aśvamedhaṃ prati tadā kiṃ nṛpaḥ pracakāra ha

14,062.002a ratnaṃ ca yan maruttena nihitaṃ pṛthivītale

14,062.002c tad avāpa kathaṃ ceti tan me brūhi dvijottama

14,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca

14,062.003a śrutvā dvaipāyanavaco dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,062.003c bhrātṝn sarvān samānāyya kāle vacanam abravīt

14,062.003e arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāv api

14,062.003f*0131_01 arjunaṃ nakulaṃ cāpi sahadevaṃ vṛkodaram

14,062.004a śrutaṃ vo vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdād yan mahātmanā

14,062.004c kurūṇāṃ hitakāmena proktaṃ kṛṣṇena dhīmatā

14,062.005a tapovṛddhena mahatā suhṛdāṃ bhūtim icchatā

14,062.005c guruṇā dharmaśīlena vyāsenādbhutakarmaṇā

14,062.006a bhīṣmeṇa ca mahāprājña govindena ca dhīmatā

14,062.006c saṃsmṛtya tad ahaṃ samyak kartum icchāmi pāṇḍavāḥ

14,062.007a āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ tad dhi no hitam

14,062.007c anubandhe ca kalyāṇaṃ yad vaco brahmavādinaḥ

14,062.008a iyaṃ hi vasudhā sarvā kṣīṇaratnā kurūdvahāḥ

14,062.008c tac cācaṣṭa bahu vyāso maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ

14,062.009a yady etad vo bahumataṃ manyadhvaṃ vā kṣamaṃ yadi

14,062.009c tad ānayāmahe sarve kathaṃ vā bhīma manyase

14,062.010a ity uktavākye nṛpatau tadā kurukulodvaha

14,062.010c bhīmaseno nṛpaśreṣṭhaṃ prāñjalir vākyam abravīt

14,062.011a rocate me mahābāho yad idaṃ bhāṣitaṃ tvayā

14,062.011c vyāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ prati

14,062.012a yadi tat prāpnuyāmeha dhanam āvikṣitaṃ prabho

14,062.012c kṛtam eva mahārāja bhaved iti matir mama

14,062.013a te vayaṃ praṇipātena girīśasya mahātmanaḥ

14,062.013c tad ānayāma bhadraṃ te samabhyarcya kapardinam

14,062.014a taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ tasyaivānucarāṃś ca tān

14,062.014a*0132_01 **** **** śūlapāṇiṃ trilocanam

14,062.014a*0132_02 anādinidhanaṃ śaṃbhuṃ namasyāma maheśvaram

14,062.014a*0132_03 lokanāthaṃ gaṇādhyakṣaṃ

14,062.014c prasādyārtham avāpsyāmo nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ

14,062.015a rakṣante ye ca tad dravyaṃ kiṃkarā raudradarśanāḥ

14,062.015c te ca vaśyā bhaviṣyanti prasanne vṛṣabhadhvaje

14,062.015d*0133_01 sa hi devaḥ prasannātmā bhaktānāṃ parameśvaraḥ

14,062.015d*0133_02 dadāty amaratāṃ cāpi kiṃ punaḥ kāñcanaṃ prabhuḥ

14,062.015d*0133_03 vanasthasya purā jiṣṇor astraṃ pāśupataṃ mahat

14,062.015d*0133_04 raudraṃ brahmaśiraś cādāt prasannaḥ kiṃ punar dhanam

14,062.015d*0133_05 vayaṃ sarve hi tadbhaktāḥ sa cāsmākaṃ prasīdati

14,062.015d*0133_06 tatprasādād vayaṃ rājyaṃ prāptāḥ kauravanandana

14,062.015d*0133_07 abhimanyor vadhe vṛtte pratijñāte dhanaṃjaye

14,062.015d*0133_08 jayadrathavadhārthāya svapne lokagurur niśi

14,062.015d*0133_09 prasādya labdhavān astram arjunaḥ sahakeśavaḥ

14,062.015d*0133_10 tataḥ prabhātāṃ rajanīṃ phalgunasyāgrataḥ prabhuḥ

14,062.015d*0133_11 jaghāna sainyaṃ śūlena pratyakṣaṃ savyasācinaḥ

14,062.015d*0133_12 kas tāṃ senāṃ tadā rājan manasāpi pradharṣayet

14,062.015d*0133_13 droṇakarṇakṛpair guptāṃ maheśvāsaiḥ prahāribhiḥ

14,062.015d*0133_14 ṛte devān maheśvāsād bahurūpān maheśvarāt

14,062.015d*0133_15 tasyaiva ca prasādena nihatāḥ śatravas tava

14,062.015d*0133_16 aśvamedhasya saṃsiddhiṃ sa tu saṃpādayiṣyati

14,062.016a śrutvaivaṃ vadatas tasya vākyaṃ bhīmasya bhārata

14,062.016c prīto dharmātmajo rājā babhūvātīva bhārata

14,062.016e arjunapramukhāś cāpi tathety evābruvan mudā

14,062.017a kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇaniścayam

14,062.017c senām ājñāpayām āsur nakṣatre 'hani ca dhruve

14,062.018a tato yayuḥ pāṇḍusutā brāhmaṇān svasti vācya ca

14,062.018c arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvam eva maheśvaram

14,062.019a modakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpais tathaiva ca

14,062.019c āśāsya ca mahātmānaṃ prayayur muditā bhṛśam

14,062.020a teṣāṃ prayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhāny atha

14,062.020c prāhuḥ prahṛṣṭamanaso dvijāgryā nāgarāś ca te

14,062.021a tataḥ pradakṣiṇīkṛtya śirobhiḥ praṇipatya ca

14,062.021c brāhmaṇān agnisahitān prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ

14,062.022a samanujñāpya rājānaṃ putraśokasamāhatam

14,062.022c dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ pṛthulalocanām

14,062.023a mūle nikṣipya kauravyaṃ yuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajam

14,062.023c saṃpūjyamānāḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca manīṣibhiḥ

14,062.023d*0134_01 prayayuḥ pāṇḍavā vīrā niyamasthāḥ śucivratāḥ

14,063.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,063.001a tatas te prayayur hṛṣṭāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ

14,063.001c rathaghoṣeṇa mahatā pūrayanto vasuṃdharām

14,063.002a saṃstūyamānāḥ stutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

14,063.002c svena sainyena saṃvītā yathādityāḥ svaraśmibhiḥ

14,063.003a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

14,063.003c babhau yudhiṣṭhiras tatra paurṇamāsyām ivoḍurāṭ

14,063.004a jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ

14,063.004c pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvat puruṣarṣabhaḥ

14,063.005a tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye

14,063.005c teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā vyatiṣṭhata

14,063.006a sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca

14,063.006c atyakrāman mahārājo giriṃ caivānvapadyata

14,063.007a tasmin deśe ca rājendra yatra tad dravyam uttamam

14,063.007c cakre niveśanaṃ rājā pāṇḍavaḥ saha sainikaiḥ

14,063.007e śive deśe same caiva tadā bharatasattama

14,063.008a agrato brāhmaṇān kṛtvā tapovidyādamānvitān

14,063.008c purohitaṃ ca kauravya vedavedāṅgapāragam

14,063.009a prāṅ niveśāt tu rājānaṃ brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ

14,063.009c kṛtvā śāntiṃ yathānyāyaṃ sarvataḥ paryavārayan

14,063.010a kṛtvā ca madhye rājānam amātyāṃś ca yathāvidhi

14,063.010c ṣaṭpathaṃ navasaṃsthānaṃ niveśaṃ cakrire dvijāḥ

14,063.011a mattānāṃ vāraṇendrāṇāṃ niveśaṃ ca yathāvidhi

14,063.011c kārayitvā sa rājendro brāhmaṇān idam abravīt

14,063.012a asmin kārye dvijaśreṣṭhā nakṣatre divase śubhe

14,063.012c yathā bhavanto manyante kartum arhatha tat tathā

14,063.013a na naḥ kālātyayo vai syād ihaiva parilambatām

14,063.013c iti niścitya viprendrāḥ kriyatāṃ yad anantaram

14,063.014a śrutvaitad vacanaṃ rājño brāhmaṇāḥ sapurodhasaḥ

14,063.014c idam ūcur vaco hṛṣṭā dharmarājapriyepsavaḥ

14,063.015a adyaiva nakṣatram ahaś ca puṇyaṃ; yatāmahe śreṣṭhatamaṃ kriyāsu

14,063.015c ambhobhir adyeha vasāma rājann; upoṣyatāṃ cāpi bhavadbhir adya

14,063.016a śrutvā tu teṣāṃ dvijasattamānāṃ; kṛtopavāsā rajanīṃ narendrāḥ

14,063.016c ūṣuḥ pratītāḥ kuśasaṃstareṣu; yathādhvareṣu jvalitā havyavāhāḥ

14,063.017a tato niśā sā vyagaman mahātmanāṃ; saṃśṛṇvatāṃ viprasamīritā giraḥ

14,063.017c tataḥ prabhāte vimale dvijarṣabhā; vaco 'bruvan dharmasutaṃ narādhipam

14,064.001 brāhmaṇā ūcuḥ

14,064.001a kriyatām upahāro 'dya tryambakasya mahātmanaḥ

14,064.001c kṛtvopahāraṃ nṛpate tataḥ svārthe yatāmahe

14,064.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,064.002a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhiraḥ

14,064.002c girīśasya yathānyāyam upahāram upāharat

14,064.003a ājyena tarpayitvāgniṃ vidhivat saṃskṛtena ha

14,064.003c mantrasiddhaṃ caruṃ kṛtvā purodhāḥ prayayau tadā

14,064.004a sa gṛhītvā sumanaso mantrapūtā janādhipa

14,064.004c modakaiḥ pāyasenātha māṃsaiś copāharad balim

14,064.005a sumanobhiś ca citrābhir lājair uccāvacair api

14,064.005c sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ kṛtvā vidhivad vedapāragaḥ

14,064.005e kiṃkarāṇāṃ tataḥ paścāc cakāra balim uttamam

14,064.006a yakṣendrāya kuberāya maṇibhadrāya caiva ha

14,064.006c tathānyeṣāṃ ca yakṣāṇāṃ bhūtādhipatayaś ca ye

14,064.007a kṛsareṇa samāṃsena nivāpais tilasaṃyutaiḥ

14,064.007b*0135_01 odanaṃ kumbhaśaḥ kṛtvā purodhāḥ samupāharat

14,064.007b*0135_02 brāhmaṇebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ dattvā tu bhūmipaḥ

14,064.007b*0135_03 naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ vyādideśa baliṃ tadā

14,064.007b*0135_04 dhūpagandhaniruddhaṃ tat sumanobhiś ca saṃvṛtam

14,064.007c śuśubhe sthānam atyarthaṃ devadevasya pārthiva

14,064.008a kṛtvā tu pūjāṃ rudrasya gaṇānāṃ caiva sarvaśaḥ

14,064.008c yayau vyāsaṃ puraskṛtya nṛpo ratnanidhiṃ prati

14,064.009a pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ praṇipatyābhivādya ca

14,064.009c sumanobhir vicitrābhir apūpaiḥ kṛsareṇa ca

14,064.010a śaṅkhādīṃś ca nidhīn sarvān nidhipālāṃś ca sarvaśaḥ

14,064.010c arcayitvā dvijāgryān sa svasti vācya ca vīryavān

14,064.011a teṣāṃ puṇyāhaghoṣeṇa tejasā samavasthitaḥ

14,064.011c prītimān sa kuruśreṣṭhaḥ khānayām āsa taṃ nidhim

14,064.012a tataḥ pātryaḥ sakarakāḥ sāśmantakamanoramāḥ

14,064.012c bhṛṅgārāṇi kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān

14,064.013a bahūni ca vicitrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ

14,064.013c uddhārayām āsa tadā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,064.014a teṣāṃ lakṣaṇam apy āsīn mahān karapuṭas tathā

14,064.014c trilakṣaṃ bhājanaṃ rājaṃs tulārdham abhavan nṛpa

14,064.015a vāhanaṃ pāṇḍuputrasya tatrāsīt tu viśāṃ pate

14,064.015c ṣaṣṭir uṣṭrasahasrāṇi śatāni dviguṇā hayāḥ

14,064.016a vāraṇāś ca mahārāja sahasraśatasaṃmitāḥ

14,064.016c śakaṭāni rathāś caiva tāvad eva kareṇavaḥ

14,064.016e kharāṇāṃ puruṣāṇāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate

14,064.017a etad vittaṃ tad abhavad yad uddadhre yudhiṣṭhiraḥ

14,064.017c ṣoḍaśāṣṭau caturviṃśat sahasraṃ bhāralakṣaṇam

14,064.018a eteṣv ādhāya tad dravyaṃ punar abhyarcya pāṇḍavaḥ

14,064.018c mahādevaṃ prati yayau puraṃ nāgāhvayaṃ prati

14,064.019a dvaipāyanābhyanujñātaḥ puraskṛtya purohitam

14,064.019c goyute goyute caiva nyavasat puruṣarṣabhaḥ

14,064.020a sā purābhimukhī rājañ jagāma mahatī camūḥ

14,064.020c kṛcchrād draviṇabhārārtā harṣayantī kurūdvahān

14,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,065.001a etasminn eva kāle tu vāsudevo 'pi vīryavān

14,065.001c upāyād vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ puraṃ vāraṇasāhvayam

14,065.002a samayaṃ vājimedhasya viditvā puruṣarṣabhaḥ

14,065.002c yathokto dharmaputreṇa vrajan sa svapurīṃ prati

14,065.003a raukmiṇeyena sahito yuyudhānena caiva ha

14,065.003c cārudeṣṇena sāmbena gadena kṛtavarmaṇā

14,065.004a sāraṇena ca vīreṇa niśaṭhenolmukena ca

14,065.004c baladevaṃ puraskṛtya subhadrāsahitas tadā

14,065.005a draupadīm uttarāṃ caiva pṛthāṃ cāpy avalokakaḥ

14,065.005c samāśvāsayituṃ cāpi kṣatriyā nihateśvarāḥ

14,065.006a tān āgatān samīkṣyaiva dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

14,065.006c pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ viduraś ca mahāmanāḥ

14,065.007a tatraiva nyavasat kṛṣṇaḥ svarcitaḥ puruṣarṣabhaḥ

14,065.007c vidureṇa mahātejās tathaiva ca yuyutsunā

14,065.008a vasatsu vṛṣṇivīreṣu tatrātha janamejaya

14,065.008c jajñe tava pitā rājan parikṣit paravīrahā

14,065.009a sa tu rājā mahārāja brahmāstreṇābhipīḍitaḥ

14,065.009c śavo babhūva niśceṣṭo harṣaśokavivardhanaḥ

14,065.010a hṛṣṭānāṃ siṃhanādena janānāṃ tatra nisvanaḥ

14,065.010c āviśya pradiśaḥ sarvāḥ punar eva vyupāramat

14,065.011a tataḥ so 'titvaraḥ kṛṣṇo viveśāntaḥpuraṃ tadā

14,065.011c yuyudhānadvitīyo vai vyathitendriyamānasaḥ

14,065.012a tatas tvaritam āyāntīṃ dadarśa svāṃ pitṛṣvasām

14,065.012c krośantīm abhidhāveti vāsudevaṃ punaḥ punaḥ

14,065.013a pṛṣṭhato draupadīṃ caiva subhadrāṃ ca yaśasvinīm

14,065.013c savikrośaṃ sakaruṇaṃ bāndhavānāṃ striyo nṛpa

14,065.014a tataḥ kṛṣṇaṃ samāsādya kuntī rājasutā tadā

14,065.014c provāca rājaśārdūla bāṣpagadgadayā girā

14,065.015a vāsudeva mahābāho suprajā devakī tvayā

14,065.015c tvaṃ no gatiḥ pratiṣṭhā ca tvadāyattam idaṃ kulam

14,065.016a yadupravīra yo 'yaṃ te svasrīyasyātmajaḥ prabho

14,065.016c aśvatthāmnā hato jātas tam ujjīvaya keśava

14,065.017a tvayā hy etat pratijñātam aiṣīke yadunandana

14,065.017c ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi mṛtaṃ jātam iti prabho

14,065.018a so 'yaṃ jāto mṛtas tāta paśyainaṃ puruṣarṣabha

14,065.018c uttarāṃ ca subhadrāṃ ca draupadīṃ māṃ ca mādhava

14,065.019a dharmaputraṃ ca bhīmaṃ ca phalgunaṃ nakulaṃ tathā

14,065.019c sahadevaṃ ca durdharṣa sarvān nas trātum arhasi

14,065.020a asmin prāṇāḥ samāyattāḥ pāṇḍavānāṃ mamaiva ca

14,065.020c pāṇḍoś ca piṇḍo dāśārha tathaiva śvaśurasya me

14,065.021a abhimanyoś ca bhadraṃ te priyasya sadṛśasya ca

14,065.021c priyam utpādayādya tvaṃ pretasyāpi janārdana

14,065.022a uttarā hi priyoktaṃ vai kathayaty arisūdana

14,065.022c abhimanyor vacaḥ kṛṣṇa priyatvāt te na saṃśayaḥ

14,065.023a abravīt kila dāśārha vairāṭīm ārjuniḥ purā

14,065.023c mātulasya kulaṃ bhadre tava putro gamiṣyati

14,065.024a gatvā vṛṣṇyandhakakulaṃ dhanurvedaṃ grahīṣyati

14,065.024c astrāṇi ca vicitrāṇi nītiśāstraṃ ca kevalam

14,065.025a ity etat praṇayāt tāta saubhadraḥ paravīrahā

14,065.025c kathayām āsa durdharṣas tathā caitan na saṃśayaḥ

14,065.026a tās tvāṃ vayaṃ praṇamyeha yācāmo madhusūdana

14,065.026c kulasyāsya hitārthaṃ tvaṃ kuru kalyāṇam uttamam

14,065.027a evam uktvā tu vārṣṇeyaṃ pṛthā pṛthulalocanā

14,065.027c ucchritya bāhū duḥkhārtā tāś cānyāḥ prāpatan bhuvi

14,065.028a abruvaṃś ca mahārāja sarvāḥ sāsrāvilekṣaṇāḥ

14,065.028c svasrīyo vāsudevasya mṛto jāta iti prabho

14,065.029a evam ukte tataḥ kuntīṃ pratyagṛhṇāj janārdanaḥ

14,065.029c bhūmau nipatitāṃ caināṃ sāntvayām āsa bhārata

14,066.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,066.001a utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā

14,066.001c dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedam abravīt

14,066.002a puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṃ pārthasya dhīmataḥ

14,066.002c parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṃ gatāyuṣam

14,066.003a iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārtham udyatā

14,066.003c sottarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha

14,066.004a seyaṃ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava

14,066.004c yan na paśyāmi durdharṣa mama putrasutaṃ vibho

14,066.005a kiṃ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,066.005c bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau

14,066.006a śrutvābhimanyos tanayaṃ jātaṃ ca mṛtam eva ca

14,066.006c muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ

14,066.007a abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ

14,066.007c te śrutvā kiṃ nu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ

14,066.008a bhavitātaḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃ nu manye janārdana

14,066.008c abhimanyoḥ sutāt kṛṣṇa mṛtāj jātād ariṃdama

14,066.009a sāhaṃ prasādaye kṛṣṇa tvām adya śirasā natā

14,066.009c pṛtheyaṃ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama

14,066.010a yadā droṇasuto garbhān pāṇḍūnāṃ hanti mādhava

14,066.010c tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto 'rimardana

14,066.011a akāmaṃ tvā kariṣyāmi brahmabandho narādhama

14,066.011c ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam

14,066.012a ity etad vacanaṃ śrutvā jānamānā balaṃ tava

14,066.012c prasādaye tvā durdharṣa jīvatām abhimanyujaḥ

14,066.013a yady evaṃ tvaṃ pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham

14,066.013c saphalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ mām upadhāraya

14,066.014a abhimanyoḥ suto vīra na saṃjīvati yady ayam

14,066.014c jīvati tvayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tvayā

14,066.015a saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tvam abhimanyujam

14,066.015c sadṛśākṣasutaṃ vīra sasyaṃ varṣann ivāmbudaḥ

14,066.016a tvaṃ hi keśava dharmātmā satyavān satyavikramaḥ

14,066.016c sa tāṃ vācam ṛtāṃ kartum arhasi tvam ariṃdama

14,066.017a icchann api hi lokāṃs trīñ jīvayethā mṛtān imān

14,066.017a*0136_01 **** **** jīvati tvayi mānada

14,066.017a*0136_02 pāṇḍavān api sarvāṃs tvaṃ

14,066.017c kiṃ punar dayitaṃ jātaṃ svasrīyasyātmajaṃ mṛtam

14,066.018a prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmād etad bravīmi te

14,066.018c kuruṣva pāṇḍuputrāṇām imaṃ param anugraham

14,066.019a svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ

14,066.019c prapannā mām iyaṃ veti dayāṃ kartum ihārhasi

14,067.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,067.001a evam uktas tu rājendra keśihā duḥkhamūrchitaḥ

14,067.001c tatheti vyājahāroccair hlādayann iva taṃ janam

14,067.002a vākyena tena hi tadā taṃ janaṃ puruṣarṣabhaḥ

14,067.002c hlādayām āsa sa vibhur gharmārtaṃ salilair iva

14,067.003a tataḥ sa prāviśat tūrṇaṃ janmaveśma pitus tava

14,067.003c arcitaṃ puruṣavyāghra sitair mālyair yathāvidhi

14,067.004a apāṃ kumbhaiḥ supūrṇaiś ca vinyastaiḥ sarvatodiśam

14,067.004c ghṛtena tindukālātaiḥ sarṣapaiś ca mahābhuja

14,067.005a śastraiś ca vimalair nyastaiḥ pāvakaiś ca samantataḥ

14,067.005c vṛddhābhiś cābhirāmābhiḥ paricārārtham acyutaḥ

14,067.006a dakṣaiś ca parito vīra bhiṣagbhiḥ kuśalais tathā

14,067.006c dadarśa ca sa tejasvī rakṣoghnāny api sarvaśaḥ

14,067.006e dravyāṇi sthāpitāni sma vidhivat kuśalair janaiḥ

14,067.007a tathāyuktaṃ ca tad dṛṣṭvā janmaveśma pitus tava

14,067.007c hṛṣṭo 'bhavad dhṛṣīkeśaḥ sādhu sādhv iti cābravīt

14,067.008a tathā bruvati vārṣṇeye prahṛṣṭavadane tadā

14,067.008c draupadī tvaritā gatvā vairāṭīṃ vākyam abravīt

14,067.009a ayam āyāti te bhadre śvaśuro madhusūdanaḥ

14,067.009c purāṇarṣir acintyātmā samīpam aparājitaḥ

14,067.010a sāpi bāṣpakalāṃ vācaṃ nigṛhyāśrūṇi caiva ha

14,067.010c susaṃvītābhavad devī devavat kṛṣṇam īkṣatī

14,067.011a sā tathā dūyamānena hṛdayena tapasvinī

14,067.011c dṛṣṭvā govindam āyāntaṃ kṛpaṇaṃ paryadevayat

14,067.012a puṇḍarīkākṣa paśyasva bālāv iha vinākṛtau

14,067.012c abhimanyuṃ ca māṃ caiva hatau tulyaṃ janārdana

14,067.013a vārṣṇeya madhuhan vīra śirasā tvāṃ prasādaye

14,067.013c droṇaputrāstranirdagdhaṃ jīvayainaṃ mamātmajam

14,067.014a yadi sma dharmarājñā vā bhīmasenena vā punaḥ

14,067.014c tvayā vā puṇḍarīkākṣa vākyam uktam idaṃ bhavet

14,067.015a ajānatīm iṣīkeyaṃ janitrīṃ hantv iti prabho

14,067.015c aham eva vinaṣṭā syāṃ nedam evaṃgataṃ bhavet

14,067.016a garbhasthasyāsya bālasya brahmāstreṇa nipātanam

14,067.016b*0137_01 brahmāstreṇāsya bālasya garbhasthasya nikṛntanam

14,067.016c kṛtvā nṛśaṃsaṃ durbuddhir drauṇiḥ kiṃ phalam aśnute

14,067.017a sā tvā prasādya śirasā yāce śatrunibarhaṇa

14,067.017c prāṇāṃs tyakṣyāmi govinda nāyaṃ saṃjīvate yadi

14,067.018a asmin hi bahavaḥ sādho ye mamāsan manorathāḥ

14,067.018c te droṇaputreṇa hatāḥ kiṃ nu jīvāmi keśava

14,067.019a āsīn mama matiḥ kṛṣṇa pūrṇotsaṅgā janārdana

14,067.019c abhivādayiṣye diṣṭyeti tad idaṃ vitathīkṛtam

14,067.020a capalākṣasya dāyāde mṛte 'smin puruṣarṣabha

14,067.020c viphalā me kṛtāḥ kṛṣṇa hṛdi sarve manorathāḥ

14,067.021a capalākṣaḥ kilātīva priyas te madhusūdana

14,067.021c sutaṃ paśyasva tasyemaṃ brahmāstreṇa nipātitam

14,067.022a kṛtaghno 'yaṃ nṛśaṃso 'yaṃ yathāsya janakas tathā

14,067.022c yaḥ pāṇḍavīṃ śriyaṃ tyaktvā gato 'dya yamasādanam

14,067.023a mayā caitat pratijñātaṃ raṇamūrdhani keśava

14,067.023c abhimanyau hate vīra tvām eṣyāmy acirād iti

14,067.024a tac ca nākaravaṃ kṛṣṇa nṛśaṃsā jīvitapriyā

14,067.024c idānīm āgatāṃ tatra kiṃ nu vakṣyati phālguniḥ

14,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,068.001a saivaṃ vilapya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī

14,068.001c uttarā nyapatad bhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī

14,068.002a tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hatabandhuparicchadām

14,068.002c cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāś ca bharatastriyaḥ

14,068.003a muhūrtam iva tad rājan pāṇḍavānāṃ niveśanam

14,068.003c aprekṣaṇīyam abhavad ārtasvaranināditam

14,068.004a sā muhūrtaṃ ca rājendra putraśokābhipīḍitā

14,068.004c kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tv abhavat tadā

14,068.005a pratilabhya tu sā saṃjñām uttarā bharatarṣabha

14,068.005c aṅkam āropya taṃ putram idaṃ vacanam abravīt

14,068.006a dharmajñasya sutaḥ saṃs tvam adharmam avabudhyase

14,068.006c yas tvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam

14,068.007a putra gatvā mama vaco brūyās tvaṃ pitaraṃ tava

14,068.007c durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathaṃ cana

14,068.008a yāhaṃ tvayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha

14,068.008c martavye sati jīvāmi hatasvastir akiṃcanā

14,068.009a atha vā dharmarājñāham anujñātā mahābhuja

14,068.009c bhakṣayiṣye viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣye vā hutāśanam

14,068.010a atha vā durmaraṃ tāta yad idaṃ me sahasradhā

14,068.010c patiputravihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate

14,068.011a uttiṣṭha putra paśyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm

14,068.011c ārtām upaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare

14,068.012a āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm

14,068.012c māṃ ca paśya suduḥkhārtāṃ vyādhaviddhāṃ mṛgīm iva

14,068.013a uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ

14,068.013c puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇam

14,068.014a evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ

14,068.014c uttarāṃ tāḥ striyaḥ sarvāḥ punar utthāpayanty uta

14,068.015a utthāya tu punar dhairyāt tadā matsyapateḥ sutā

14,068.015c prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṃ bhūmāv evābhyavādayat

14,068.016a śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ

14,068.016c upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ saṃjahāra tat

14,068.017a pratijajñe ca dāśārhas tasya jīvitam acyutaḥ

14,068.017c abravīc ca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayañ jagat

14,068.018a na bravīmy uttare mithyā satyam etad bhaviṣyati

14,068.018c eṣa saṃjīvayāmy enaṃ paśyatāṃ sarvadehinām

14,068.019a noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣv api kadā cana

14,068.019c na ca yuddhe parāvṛttas tathā saṃjīvatām ayam

14,068.020a yathā me dayito dharmo brāhmaṇāś ca viśeṣataḥ

14,068.020c abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatv ayaṃ tathā

14,068.021a yathāhaṃ nābhijānāmi vijayena kadā cana

14,068.021c virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatv ayaṃ śiśuḥ

14,068.022a yathā satyaṃ ca dharmaś ca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau

14,068.022c tathā mṛtaḥ śiśur ayaṃ jīvatām abhimanyujaḥ

14,068.023a yathā kaṃsaś ca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā

14,068.023c tena satyena bālo 'yaṃ punar ujjīvatām iha

14,068.023d*0138_01 yadi me brahmacaryaṃ syāt satyaṃ ca mayi saṃsthitam

14,068.023d*0138_02 avyāhataṃ mamaiśvaryaṃ tena jīvatu bālakaḥ

14,068.024a ity ukto vāsudevena sa bālo bharatarṣabha

14,068.024b*0139_01 pādena kamalābhena brahmarudrārcitena ca

14,068.024b*0139_02 sa spṛṣṭvā puṇḍarīkākṣa āpādatalamastakam

14,068.024b*0139_03 spṛṣṭamātras tu kṛṣṇena sa hi bālo 'bhimanyujaḥ

14,068.024c śanaiḥ śanair mahārāja prāspandata sacetanaḥ

14,069.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,069.001a brahmāstraṃ tu yadā rājan kṛṣṇena pratisaṃhṛtam

14,069.001c tadā tad veśma te pitrā tejasābhividīpitam

14,069.002a tato rakṣāṃsi sarvāṇi neśus tyaktvā gṛhaṃ tu tat

14,069.002c antarikṣe ca vāg āsīt sādhu keśava sādhv iti

14,069.003a tad astraṃ jvalitaṃ cāpi pitāmaham agāt tadā

14,069.003c tataḥ prāṇān punar lebhe pitā tava janeśvara

14,069.003e vyaceṣṭata ca bālo 'sau yathotsāhaṃ yathābalam

14,069.004a babhūvur muditā rājaṃs tatas tā bharatastriyaḥ

14,069.004c brāhmaṇān vācayām āsur govindasya ca śāsanāt

14,069.005a tatas tā muditāḥ sarvāḥ praśaśaṃsur janārdanam

14,069.005c striyo bharatasiṃhānāṃ nāvaṃ labdhveva pāragāḥ

14,069.006a kuntī drupadaputrī ca subhadrā cottarā tathā

14,069.006c striyaś cānyā nṛsiṃhānāṃ babhūvur hṛṣṭamānasāḥ

14,069.007a tatra mallā naṭā jhallā granthikāḥ saukhaśāyikāḥ

14,069.007c sūtamāgadhasaṃghāś cāpy astuvan vai janārdanam

14,069.007e kuruvaṃśas tavākhyābhir āśīrbhir bharatarṣabha

14,069.007f*0140_01 sabhājayata saṃhṛṣṭo mahārāja mahājanaḥ

14,069.008a utthāya tu yathākālam uttarā yadunandanam

14,069.008c abhyavādayata prītā saha putreṇa bhārata

14,069.008e tatas tasyai dadau prīto bahuratnaṃ viśeṣataḥ

14,069.009a tathānye vṛṣṇiśārdūlā nāma cāsyākarot prabhuḥ

14,069.009c pitus tava mahārāja satyasaṃdho janārdanaḥ

14,069.010a parikṣīṇe kule yasmāj jāto 'yam abhimanyujaḥ

14,069.010c parikṣid iti nāmāsya bhavatv ity abravīt tadā

14,069.011a so 'vardhata yathākālaṃ pitā tava narādhipa

14,069.011c manaḥprahlādanaś cāsīt sarvalokasya bhārata

14,069.011d*0141_01 pitāmahasamāno 'yaṃ parīkṣid bhavitā nṛpaḥ

14,069.012a māsajātas tu te vīra pitā bhavati bhārata

14,069.012c athājagmuḥ subahulaṃ ratnam ādāya pāṇḍavāḥ

14,069.012d*0142_01 merukūṭanibhān bhāṇḍān kalaśān bhājanāni ca

14,069.012d*0142_02 kṛtākṛtaṃ mahad dhemam ādāya puruṣottamāḥ

14,069.012d*0142_03 bhārārtair vāhanais tatra gorute gorute pathi

14,069.012d*0142_04 nivasanto yayur devaṃ smarantaḥ parameṣṭhinam

14,069.012d*0142_05 nāsīt tatra naraḥ kaś cid abhārārto nṛpaṃ vinā

14,069.012d*0142_06 bhīmādayo 'pi yajñārthaṃ vahante kiṃ punar janāḥ

14,069.013a tān samīpagatāñ śrutvā niryayur vṛṣṇipuṃgavāḥ

14,069.013c alaṃcakruś ca mālyaughaiḥ puruṣā nāgasāhvayam

14,069.014a patākābhir vicitrābhir dhvajaiś ca vividhair api

14,069.014c veśmāni samalaṃcakruḥ paurāś cāpi janādhipa

14,069.015a devatāyatanānāṃ ca pūjā bahuvidhās tathā

14,069.015c saṃdideśātha viduraḥ pāṇḍuputrapriyepsayā

14,069.016a rājamārgāś ca tatrāsan sumanobhir alaṃkṛtāḥ

14,069.016c śuśubhe tat puraṃ cāpi samudraughanibhasvanam

14,069.017a nartakaiś cāpi nṛtyadbhir gāyanānāṃ ca nisvanaiḥ

14,069.017c āsīd vaiśravaṇasyeva nivāsas tat puraṃ tadā

14,069.018a bandibhiś ca narai rājan strīsahāyaiḥ sahasraśaḥ

14,069.018c tatra tatra vivikteṣu samantād upaśobhitam

14,069.019a patākā dhūyamānāś ca śvasatā mātariśvanā

14,069.019c adarśayann iva tadā kurūn vai dakṣiṇottarān

14,069.020a aghoṣayat tadā cāpi puruṣo rājadhūrgataḥ

14,069.020c sarvarātrivihāro 'dya ratnābharaṇalakṣaṇaḥ

14,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,070.001a tān samīpagatāñ śrutvā pāṇḍavāñ śatrukarśanaḥ

14,070.001c vāsudevaḥ sahāmātyaḥ pratyudyāto didṛkṣayā

14,070.001c*0143_01 **** **** prayayau sasuhṛdgaṇaḥ

14,070.001c*0143_02 te sametya yathānyāyaṃ

14,070.002a te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha

14,070.002c viviśuḥ sahitā rājan puraṃ vāraṇasāhvayam

14,070.003a mahatas tasya sainyasya khuranemisvanena ca

14,070.003c dyāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsīt samāvṛtam

14,070.004a te kośam agrataḥ kṛtvā viviśuḥ svapuraṃ tadā

14,070.004c pāṇḍavāḥ prītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛdgaṇāḥ

14,070.005a te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam

14,070.005c kīrtayantaḥ svanāmāni tasya pādau vavandire

14,070.006a dhṛtarāṣṭrād anu ca te gāndhārīṃ subalātmajām

14,070.006c kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ

14,070.007a viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca

14,070.007c pūjyamānāḥ sma te vīrā vyarājanta viśāṃ pate

14,070.008a tatas tat param āścaryaṃ vicitraṃ mahad adbhutam

14,070.008c śuśruvus te tadā vīrāḥ pitus te janma bhārata

14,070.009a tad upaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ

14,070.009c pūjārhaṃ pūjayām āsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanam

14,070.010a tataḥ katipayāhasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

14,070.010c ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayam

14,070.011a tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ

14,070.011c saha vṛṣṇyandhakavyāghrair upāsāṃ cakrire tadā

14,070.012a tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai

14,070.012c yudhiṣṭhiro dharmasuto vyāsaṃ vacanam abravīt

14,070.013a bhavatprasādād bhagavan yad idaṃ ratnam āhṛtam

14,070.013c upayoktuṃ tad icchāmi vājimedhe mahākratau

14,070.014a tad anujñātum icchāmi bhavatā munisattama

14,070.014c tvadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ

14,070.015 vyāsa uvāca

14,070.015a anujānāmi rājaṃs tvāṃ kriyatāṃ yad anantaram

14,070.015c yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā

14,070.016a aśvamedho hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanām

14,070.016c teneṣṭvā tvaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ

14,070.017 vaiśaṃpāyana uvāca

14,070.017a ity uktaḥ sa tu dharmātmā kururājo yudhiṣṭhiraḥ

14,070.017c aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matim

14,070.018a samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ

14,070.018c vāsudevam athāmantrya vāgmī vacanam abravīt

14,070.019a devakī suprajā devī tvayā puruṣasattama

14,070.019c yad brūyāṃ tvāṃ mahābāho tat kṛthās tvam ihācyuta

14,070.020a tvatprabhāvārjitān bhogān aśnīma yadunandana

14,070.020c parākrameṇa buddhyā ca tvayeyaṃ nirjitā mahī

14,070.021a dīkṣayasva tvam ātmānaṃ tvaṃ naḥ paramako guruḥ

14,070.021c tvayīṣṭavati dharmajña vipāpmā syām ahaṃ vibho

14,070.021e tvaṃ hi yajño 'kṣaraḥ sarvas tvaṃ dharmas tvaṃ prajāpatiḥ

14,070.022 vāsudeva uvāca

14,070.022a tvam evaitan mahābāho vaktum arhasy ariṃdama

14,070.022c tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānām iti me niścitā matiḥ

14,070.023a tvaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase

14,070.023c guṇabhūtāḥ sma te rājaṃs tvaṃ no rājan mato guruḥ

14,070.024a yajasva madanujñātaḥ prāpta eva kratur mayā

14,070.024c yunaktu no bhavān kārye yatra vāñchasi bhārata

14,070.024e satyaṃ te pratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te 'nagha

14,070.025a bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau

14,070.025c iṣṭavanto bhaviṣyanti tvayīṣṭavati bhārata

14,071.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,071.001a evam uktas tu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

14,071.001c vyāsam āmantrya medhāvī tato vacanam abravīt

14,071.002a yathā kālaṃ bhavān vetti hayamedhasya tattvataḥ

14,071.002c dīkṣayasva tadā mā tvaṃ tvayy āyatto hi me kratuḥ

14,071.003 vyāsa uvāca

14,071.003a ahaṃ pailo 'tha kaunteya yājñavalkyas tathaiva ca

14,071.003c vidhānaṃ yad yathākālaṃ tat kartāro na saṃśayaḥ

14,071.004a caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati

14,071.004c saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha

14,071.005a aśvavidyāvidaś caiva sūtā viprāś ca tadvidaḥ

14,071.005c medhyam aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye

14,071.006a tam utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām

14,071.006c sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan

14,071.006d*0144_01 **** **** mahīṃ sāgaramekhalām

14,071.006d*0144_02 rakṣitaḥ paryaṭann eva yaśovardhana tavāyatam

14,071.007 vaiśaṃpāyana uvāca

14,071.007a ity uktaḥ sa tathety uktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ

14,071.007c cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā

14,071.007e saṃbhārāś caiva rājendra sarve saṃkalpitābhavan

14,071.008a sa saṃbhārān samāhṛtya nṛpo dharmātmajas tadā

14,071.008c nyavedayad ameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai

14,071.009a tato 'bravīn mahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam

14,071.009c yathākālaṃ yathāyogaṃ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe

14,071.010a sphyaś ca kūrcaś ca sauvarṇo yac cānyad api kaurava

14,071.010c tatra yogyaṃ bhavet kiṃ cit tad raukmaṃ kriyatām iti

14,071.011a aśvaś cotsṛjyatām adya pṛthvyām atha yathākramam

14,071.011c suguptaś ca caratv eṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira

14,071.012 yudhiṣṭhira uvāca

14,071.012a ayam aśvo mayā brahmann utsṛṣṭaḥ pṛthivīm imām

14,071.012c cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatām

14,071.013a pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇam

14,071.013c kaḥ pālayed iti mune tad bhavān vaktum arhati

14,071.014 vaiśaṃpāyana uvāca

14,071.014a ity uktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt

14,071.014c bhīmasenād avarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

14,071.015a jiṣṇuḥ sahiṣṇur dhṛṣṇuś ca sa enaṃ pālayiṣyati

14,071.015c śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ

14,071.016a tasmin hy astrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā

14,071.016c divyaṃ dhanuś ceṣudhī ca sa enam anuyāsyati

14,071.017a sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyāviśāradaḥ

14,071.017c yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam

14,071.018a rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ

14,071.018c abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enam anuyāsyati

14,071.019a bhīmaseno 'pi tejasvī kaunteyo 'mitavikramaḥ

14,071.019c samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaś ca viśāṃ pate

14,071.020a sahadevas tu kauravya samādhāsyati buddhimān

14,071.020c kuṭumbatantraṃ vidhivat sarvam eva mahāyaśāḥ

14,071.021a tat tu sarvaṃ yathānyāyam uktaṃ kurukulodvahaḥ

14,071.021c cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ prati

14,071.022 yudhiṣṭhira uvāca

14,071.022a ehy arjuna tvayā vīra hayo 'yaṃ paripālyatām

14,071.022c tvam arho rakṣituṃ hy enaṃ nānyaḥ kaś cana mānavaḥ

14,071.023a ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudīyur narādhipāḥ

14,071.023c tair vigraho yathā na syāt tathā kāryaṃ tvayānagha

14,071.024a ākhyātavyaś ca bhavatā yajño 'yaṃ mama sarvaśaḥ

14,071.024c pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatām iti

14,071.025a evam uktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam

14,071.025c bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhat

14,071.026a kuṭumbatantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patim

14,071.026c anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ

14,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,072.001a dīkṣākāle tu saṃprāpte tatas te sumahartvijaḥ

14,072.001c vidhivad dīkṣayām āsur aśvamedhāya pārthivam

14,072.002a kṛtvā sa paśubandhāṃś ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ

14,072.002c dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhir vyarocata

14,072.003a hayaś ca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā

14,072.003c utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā

14,072.004a sa rājā dharmajo rājan dīkṣito vibabhau tadā

14,072.004c hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ

14,072.005a kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ

14,072.005c vibabhau dyutimān bhūyaḥ prajāpatir ivādhvare

14,072.006a tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate

14,072.006c babhūvur arjunaś caiva pradīpta iva pāvakaḥ

14,072.007a śvetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sasārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ

14,072.007c vidhivat pṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt

14,072.008a vikṣipan gāṇḍivaṃ rājan baddhagodhāṅgulitravān

14,072.008c tam aśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha

14,072.009a ākumāraṃ tadā rājann āgamat tat puraṃ vibho

14,072.009c draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyantaṃ dhanaṃjayam

14,072.010a teṣām anyonyasaṃmardād ūṣmeva samajāyata

14,072.010c didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam

14,072.011a tataḥ śabdo mahārāja daśāśāḥ pratipūrayan

14,072.011c babhūva prekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam

14,072.012a eṣa gacchati kaunteyas turagaś caiva dīptimān

14,072.012c yam anveti mahābāhuḥ saṃspṛśan dhanur uttamam

14,072.013a evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇur udāradhīḥ

14,072.013c svasti te 'stu vrajāriṣṭaṃ punaś caihīti bhārata

14,072.014a athāpare manuṣyendra puruṣā vākyam abruvan

14,072.014c nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanur etat pradṛśyate

14,072.015a etad dhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ

14,072.015c svasti gacchatv ariṣṭaṃ vai panthānam akutobhayam

14,072.015e nivṛttam enaṃ drakṣyāmaḥ punar evaṃ ca te 'bruvan

14,072.016a evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha

14,072.016c śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punar udīritāḥ

14,072.017a yājñavalkyasya śiṣyaś ca kuśalo yajñakarmaṇi

14,072.017c prāyāt pārthena sahitaḥ śāntyarthaṃ vedapāragaḥ

14,072.018a brāhmaṇāś ca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ

14,072.018c anujagmur mahātmānaṃ kṣatriyāś ca viśo 'pi ca

14,072.019a pāṇḍavaiḥ pṛthivīm aśvo nirjitām astratejasā

14,072.019c cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama

14,072.020a tatra yuddhāni vṛttāni yāny āsan pāṇḍavasya ha

14,072.020c tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca

14,072.021a sa hayaḥ pṛthivīṃ rājan pradakṣiṇam ariṃdama

14,072.021c sasārottarataḥ pūrvaṃ tan nibodha mahīpate

14,072.022a avamṛdnan sa rāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ

14,072.022c śanais tadā pariyayau śvetāśvaś ca mahārathaḥ

14,072.023a tatra saṃkalanā nāsti rājñām ayutaśas tadā

14,072.023c ye 'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ

14,072.024a kirātā vikṛtā rājan bahavo 'sidhanurdharāḥ

14,072.024c mlecchāś cānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ vinikṛtā raṇe

14,072.025a āryāś ca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ

14,072.025c samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ

14,072.026a evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate

14,072.026c arjunasya mahīpālair nānādeśanivāsibhiḥ

14,072.027a yāni tūbhayato rājan prataptāni mahānti ca

14,072.027c tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha

14,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,073.001a trigartair abhavad yuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ

14,073.001c mahārathasamājñātair hatānāṃ putranaptṛbhiḥ

14,073.002a te samājñāya saṃprāptaṃ yajñiyaṃ turagottamam

14,073.002c viṣayānte tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan

14,073.003a rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṃkṛtaiḥ

14,073.003c parivārya hayaṃ rājan grahītuṃ saṃpracakramuḥ

14,073.004a tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitam

14,073.004c vārayām āsa tān vīrān sāntvapūrvam ariṃdamaḥ

14,073.005a tam anādṛtya te sarve śarair abhyahanaṃs tadā

14,073.005c tamorajobhyāṃ saṃchannāṃs tān kirīṭī nyavārayat

14,073.006a abravīc ca tato jiṣṇuḥ prahasann iva bhārata

14,073.006c nivartadhvam adharmajñāḥ śreyo jīvitam eva vaḥ

14,073.007a sa hi vīraḥ prayāsyan vai dharmarājena vāritaḥ

14,073.007c hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti

14,073.008a sa tadā tad vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ

14,073.008c tān nivartadhvam ity āha na nyavartanta cāpi te

14,073.009a tatas trigartarājānaṃ sūryavarmāṇam āhave

14,073.009c vitatya śarajālena prajahāsa dhanaṃjayaḥ

14,073.010a tatas te rathaghoṣeṇa khuranemisvanena ca

14,073.010c pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayam upādravan

14,073.011a sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇām

14,073.011c śatāny amuñcad rājendra laghvastram abhidarśayan

14,073.012a tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ

14,073.012c mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjayavadhaiṣiṇaḥ

14,073.013a sa tāñ jyāpuṅkhanirmuktair bahubhiḥ subahūñ śarān

14,073.013c ciccheda pāṇḍavo rājaṃs te bhūmau nyapataṃs tadā

14,073.014a ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā

14,073.014c yuyudhe bhrātur arthāya pāṇḍavena mahātmanā

14,073.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya ketuvarmāṇam āhave

14,073.015c abhyaghnan niśitair bāṇair bībhatsuḥ paravīrahā

14,073.016a ketuvarmaṇy abhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ

14,073.016c rathenāśu samāvṛtya śarair jiṣṇum avākirat

14,073.017a tasya tāṃ śīghratām īkṣya tutoṣātīva vīryavān

14,073.017c guḍākeśo mahātejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ

14,073.018a na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā

14,073.018c kirantam eva sa śarān dadṛśe pākaśāsaniḥ

14,073.019a sa tu taṃ pūjayām āsa dhṛtavarmāṇam āhave

14,073.019c manasā sa muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan

14,073.019d*0145_01 na vivyādha raṇe kruddhaḥ kuntīputro hasann iva

14,073.019d*0145_02 saubhadrasyeva tat karma dṛṣṭvā bālasya vismitaḥ

14,073.020a taṃ pannagam iva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayann iva

14,073.020c prītipūrvaṃ mahārāja prāṇair na vyaparopayat

14,073.021a sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā

14,073.021c dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumoca vijaye tadā

14,073.022a sa tena vijayas tūrṇam asyan viddhaḥ kare bhṛśam

14,073.022c mumoca gāṇḍīvaṃ duḥkhāt tat papātātha bhūtale

14,073.023a dhanuṣaḥ patatas tasya savyasācikarād vibho

14,073.023c indrasyevāyudhasyāsīd rūpaṃ bharatasattama

14,073.023d*0146_01 babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śakracāpasya bhārata

14,073.024a tasmin nipatite divye mahādhanuṣi pārthiva

14,073.024c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave

14,073.025a tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt

14,073.025c dhanur ādatta tad divyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca

14,073.026a tato halahalāśabdo divaspṛg abhavat tadā

14,073.026c nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tat karmātīva śaṃsatām

14,073.027a tataḥ saṃprekṣya taṃ kruddhaṃ kālāntakayamopamam

14,073.027c jiṣṇuṃ traigartakā yodhās tvaritāḥ paryavārayan

14,073.028a abhisṛtya parīpsārthaṃ tatas te dhṛtavarmaṇaḥ

14,073.028c parivavrur guḍākeśaṃ tatrākrudhyad dhanaṃjayaḥ

14,073.029a tato yodhāñ jaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca

14,073.029c mahendravajrapratimair āyasair niśitaiḥ śaraiḥ

14,073.030a tāṃs tu prabhagnān saṃprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ

14,073.030c śarair āśīviṣākārair jaghāna svanavad dhasan

14,073.031a te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ

14,073.031c diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjayaśarārditāḥ

14,073.031d*0147_01 hatāvaśiṣṭā hi purā pārthaṃ dṛṣṭaparākramāḥ

14,073.032a ta ūcuḥ puruṣavyāghraṃ saṃśaptakaniṣūdanam

14,073.032c tava sma kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagās tava

14,073.033a ājñāpayasva naḥ pārtha prahvān preṣyān avasthitān

14,073.033c kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana

14,073.034a etad ājñāya vacanaṃ sarvāṃs tān abravīt tadā

14,073.034c jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatām iti

14,073.034d*0148_01 āgacchadhvaṃ nṛpatayaḥ parāṃ caitrīm upasthitām

14,073.034d*0148_02 yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām

14,074.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,074.001a prāgjyotiṣam athābhyetya vyacarat sa hayottamaḥ

14,074.001c bhagadattātmajas tatra niryayau raṇakarkaśaḥ

14,074.002a sa hayaṃ pāṇḍuputrasya viṣayāntam upāgatam

14,074.002c yuyudhe bharataśreṣṭha vajradatto mahīpatiḥ

14,074.003a so 'bhiniryāya nagarād bhagadattasuto nṛpaḥ

14,074.003c aśvam āyāntam unmathya nagarābhimukho yayau

14,074.004a tam ālakṣya mahābāhuḥ kurūṇām ṛṣabhas tadā

14,074.004c gāṇḍīvaṃ vikṣipaṃs tūrṇaṃ sahasā samupādravat

14,074.005a tato gāṇḍīvanirmuktair iṣubhir mohito nṛpaḥ

14,074.005c hayam utsṛjya taṃ vīras tataḥ pārtham upādravat

14,074.006a punaḥ praviśya nagaraṃ daṃśitaḥ sa nṛpottamaḥ

14,074.006c āruhya nāgapravaraṃ niryayau yuddhakāṅkṣayā

14,074.007a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

14,074.007c dodhūyatā cāmareṇa śvetena ca mahārathaḥ

14,074.007d*0149_01 dodhūyamānena tathā cāmareṇa mahārathaḥ

14,074.008a tataḥ pārthaṃ samāsādya pāṇḍavānāṃ mahāratham

14,074.008c āhvayām āsa kauravyaṃ bālyān mohāc ca saṃyuge

14,074.009a sa vāraṇaṃ nagaprakhyaṃ prabhinnakaraṭāmukham

14,074.009c preṣayām āsa saṃkruddhas tataḥ śvetahayaṃ prati

14,074.010a vikṣarantaṃ yathā meghaṃ paravāraṇavāraṇam

14,074.010c śāstravat kalpitaṃ saṃkhye trisāhaṃ yuddhadurmadam

14,074.011a pracodyamānaḥ sa gajas tena rājñā mahābalaḥ

14,074.011c tadāṅkuśena vibabhāv utpatiṣyann ivāmbaram

14,074.012a tam āpatantaṃ saṃprekṣya kruddho rājan dhanaṃjayaḥ

14,074.012c bhūmiṣṭho vāraṇagataṃ yodhayām āsa bhārata

14,074.013a vajradattas tu saṃkruddho mumocāśu dhanaṃjaye

14,074.013c tomarān agnisaṃkāśāñ śalabhān iva vegitān

14,074.014a arjunas tān asaṃprāptān gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ

14,074.014c dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva khagamais tadā

14,074.015a sa tān dṛṣṭvā tathā chinnāṃs tomarān bhagadattajaḥ

14,074.015c iṣūn asaktāṃs tvaritaḥ prāhiṇot pāṇḍavaṃ prati

14,074.016a tato 'rjunas tūrṇataraṃ rukmapuṅkhān ajihmagān

14,074.016c preṣayām āsa saṃkruddho bhagadattātmajaṃ prati

14,074.017a sa tair viddho mahātejā vajradatto mahāhave

14,074.017c bhṛśāhataḥ papātorvyāṃ na tv enam ajahāt smṛtiḥ

14,074.018a tataḥ sa punar āruhya vāraṇapravaraṃ raṇe

14,074.018c avyagraḥ preṣayām āsa jayārthī vijayaṃ prati

14,074.019a tasmai bāṇāṃs tato jiṣṇur nirmuktāśīviṣopamān

14,074.019c preṣayām āsa saṃkruddho jvalitān iva pāvakān

14,074.020a sa tair viddho mahānāgo visravan rudhiraṃ babhau

14,074.020c himavān iva śailendro bahuprasravaṇas tadā

14,075.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,075.001a evaṃ trirātram abhavat tad yuddhaṃ bharatarṣabha

14,075.001c arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratoḥ

14,075.002a tataś caturthe divase vajradatto mahābalaḥ

14,075.002c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedam athābravīt

14,075.003a arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvan vimokṣyase

14,075.003c tvāṃ nihatya kariṣyāmi pitus toyaṃ yathāvidhi

14,075.004a tvayā vṛddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā

14,075.004c hato vṛddho 'pacāyitvāc chiśuṃ mām adya yodhaya

14,075.005a ity evam uktvā saṃkruddho vajradatto narādhipaḥ

14,075.005c preṣayām āsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ prati

14,075.006a saṃpreṣyamāṇo nāgendro vajradattena dhīmatā

14,075.006c utpatiṣyann ivākāśam abhidudrāva pāṇḍavam

14,075.007a agrahastapramuktena śīkareṇa sa phalgunam

14,075.007c samukṣata mahārāja śailaṃ nīla ivāmbudaḥ

14,075.008a sa tena preṣito rājñā meghavan ninadan muhuḥ

14,075.008c mukhāḍambaraghoṣeṇa samādravata phalgunam

14,075.009a sa nṛtyann iva nāgendro vajradattapracoditaḥ

14,075.009c āsasāda drutaṃ rājan kauravāṇāṃ mahāratham

14,075.010a tam āpatantaṃ saṃprekṣya vajradattasya vāraṇam

14,075.010c gāṇḍīvam āśritya balī na vyakampata śatruhā

14,075.011a cukrodha balavac cāpi pāṇḍavas tasya bhūpateḥ

14,075.011c kāryavighnam anusmṛtya pūrvavairaṃ ca bhārata

14,075.012a tatas taṃ vāraṇaṃ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ

14,075.012c nivārayām āsa tadā veleva makarālayam

14,075.013a sa nāgapravaro vīryād arjunena nivāritaḥ

14,075.013c tasthau śarair vitunnāṅgaḥ śvāvic chalalito yathā

14,075.014a nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattātmajo nṛpaḥ

14,075.014c utsasarja śitān bāṇān arjune krodhamūrchitaḥ

14,075.015a arjunas tu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ

14,075.015c vārayām āsa tān astāṃs tad adbhutam ivābhavat

14,075.016a tataḥ punar atikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ

14,075.016c preṣayām āsa nāgendraṃ balavac chvasanopamam

14,075.017a tam āpatantaṃ saṃprekṣya balavān pākaśāsaniḥ

14,075.017c nārācam agnisaṃkāśaṃ prāhiṇod vāraṇaṃ prati

14,075.018a sa tena vāraṇo rājan marmaṇy abhihato bhṛśam

14,075.018c papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ

14,075.019a sa patañ śuśubhe nāgo dhanaṃjayaśarāhataḥ

14,075.019c viśann iva mahāśailo mahīṃ vajraprapīḍitaḥ

14,075.020a tasmin nipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ

14,075.020c taṃ na bhetavyam ity āha tato bhūmigataṃ nṛpam

14,075.021a abravīd dhi mahātejāḥ prasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ

14,075.021c rājānas te na hantavyā dhanaṃjaya kathaṃ cana

14,075.022a sarvam etan naravyāghra bhavatv etāvatā kṛtam

14,075.022c yodhāś cāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tvayā

14,075.023a vaktavyāś cāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhṛjjanaiḥ

14,075.023c yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām

14,075.024a iti bhrātṛvacaḥ śrutvā na hanmi tvāṃ janādhipa

14,075.024c uttiṣṭha na bhayaṃ te 'sti svastimān gaccha pārthiva

14,075.025a āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīm upasthitām

14,075.025c tadāśvamedho bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ

14,075.026a evam uktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajas tadā

14,075.026c tathety evābravīd vākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ

14,076.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,076.001*0150_01 jitvā prasādya rājānaṃ bhagadattasutaṃ tadā

14,076.001*0150_02 visṛjya yāte turage saindhavān prati bhārata

14,076.001a saindhavair abhavad yuddhaṃ tatas tasya kirīṭinaḥ

14,076.001c hataśeṣair mahārāja hatānāṃ ca sutair api

14,076.002a te 'vatīrṇam upaśrutya viṣayaṃ śvetavāhanam

14,076.002c pratyudyayur amṛṣyanto rājānaḥ pāṇḍavarṣabham

14,076.003a aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣopamāḥ

14,076.003c na bhayaṃ cakrire pārthād bhīmasenād anantarāt

14,076.004a te 'vidūrād dhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca

14,076.004c bībhatsuṃ pratyapadyanta padātinam avasthitam

14,076.005a tatas te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan

14,076.005c jigīṣanto naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi

14,076.006a te nāmāny atha gotrāṇi karmāṇi vividhāni ca

14,076.006c kīrtayantas tadā pārthaṃ śaravarṣair avākiran

14,076.007a te kirantaḥ śarāṃs tīkṣṇān vāraṇendranivāraṇān

14,076.007c raṇe jayam abhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayan

14,076.008a te 'samīkṣyaiva taṃ vīram ugrakarmāṇam āhave

14,076.008c sarve yuyudhire vīrā rathasthās taṃ padātinam

14,076.009a te tam ājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakam

14,076.009c saṃśaptakanihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca

14,076.010a tato rathasahasreṇa hayānām ayutena ca

14,076.010c koṣṭhakīkṛtya kaunteyaṃ saṃprahṛṣṭam ayodhayan

14,076.011a saṃsmaranto vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ

14,076.011c jayadrathasya kauravya samare savyasācinā

14,076.012a tataḥ parjanyavat sarve śaravṛṣṭim avāsṛjan

14,076.012c taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravir meghāntare yathā

14,076.013a sa śaraiḥ samavacchanno dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ

14,076.013c pañjarāntarasaṃcārī śakunta iva bhārata

14,076.014a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite

14,076.014c trailokyam abhavad rājan raviś cāsīd rajoruṇaḥ

14,076.015a tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ

14,076.015c rāhur agrasad ādityaṃ yugapat somam eva ca

14,076.016a ulkāś ca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ

14,076.016c vepathuś cābhavad rājan kailāsasya mahāgireḥ

14,076.017a mumucuś cāsram atyuṣṇaṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ

14,076.017c saptarṣayo jātabhayās tathā devarṣayo 'pi ca

14,076.018a śaśaś cāśu vinirbhidya maṇḍalaṃ śaśino 'patat

14,076.018c viparītas tadā rājaṃs tasminn utpātalakṣaṇe

14,076.019a rāsabhāruṇasaṃkāśā dhanuṣmantaḥ savidyutaḥ

14,076.019c āvṛtya gaganaṃ meghā mumucur māṃsaśoṇitam

14,076.020a evam āsīt tadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte

14,076.020c loke 'smin bharataśreṣṭha tad adbhutam ivābhavat

14,076.021a tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ

14,076.021c mohāt papāta gāṇḍīvam āvāpaś ca karād api

14,076.022a tasmin moham anuprāpte śarajālaṃ mahattaram

14,076.022c saindhavā mumucus tūrṇaṃ gatasattve mahārathe

14,076.023a tato mohasamāpannaṃ jñātvā pārthaṃ divaukasaḥ

14,076.023c sarve vitrastamanasas tasya śāntiparābhavan

14,076.024a tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayo 'pi ca

14,076.024c brahmarṣayaś ca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ

14,076.025a tataḥ pradīpite devaiḥ pārthatejasi pārthiva

14,076.025c tasthāv acalavad dhīmān saṃgrāme paramāstravit

14,076.026a vicakarṣa dhanur divyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ

14,076.026c yantrasyeveha śabdo 'bhūn mahāṃs tasya punaḥ punaḥ

14,076.027a tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrān prati prabhuḥ

14,076.027c vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva sureśvaraḥ

14,076.028a tatas te saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ

14,076.028c nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhair iva pāvakāḥ

14,076.029a tasya śabdena vitresur bhayārtāś ca vidudruvuḥ

14,076.029c mumucuś cāśru śokārtāḥ suṣupuś cāpi saindhavāḥ

14,076.030a tāṃs tu sarvān naraśreṣṭhaḥ sarvato vicaran balī

14,076.030c alātacakravad rājañ śarajālaiḥ samarpayat

14,076.031a tad indrajālapratimaṃ bāṇajālam amitrahā

14,076.031c vyasṛjad dikṣu sarvāsu mahendra iva vajrabhṛt

14,076.032a meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ

14,076.032c vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ

14,077.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,077.001a tato gāṇḍīvabhṛc chūro yuddhāya samavasthitaḥ

14,077.001c vibabhau yudhi durdharṣo himavān acalo yathā

14,077.002a tataḥ saindhavayodhās te punar eva vyavasthitāḥ

14,077.002c vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata

14,077.003a tān prasahya mahāvīryaḥ punar eva vyavasthitān

14,077.003c tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣūñ ślakṣṇayā girā

14,077.004a yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama

14,077.004c kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahad vo bhayam āgatam

14,077.005a eṣa yotsyāmi vaḥ sarvān nivārya śaravāgurām

14,077.005c tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ vinayitāsmi vaḥ

14,077.006a etāvad uktvā kauravyo ruṣā gāṇḍīvabhṛt tadā

14,077.006c tato 'tha vacanaṃ smṛtvā bhrātur jyeṣṭhasya bhārata

14,077.007a na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ

14,077.007c jetavyāś ceti yat proktaṃ dharmarājñā mahātmanā

14,077.007e cintayām āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ

14,077.008a ity ukto 'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti

14,077.008c kathaṃ tan na mṛṣeha syād dharmarājavacaḥ śubham

14,077.009a na hanyeraṃś ca rājāno rājñaś cājñā kṛtā bhavet

14,077.009c iti saṃcintya sa tadā bhrātuḥ priyahite rataḥ

14,077.009e provāca vākyaṃ dharmajñaḥ saindhavān yuddhadurmadān

14,077.010a bālān striyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān

14,077.010c yaś ca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ

14,077.011a etac chrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitam ātmanaḥ

14,077.011c ato 'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mayārditāḥ

14,077.012a evam uktvā tu tān vīrān yuyudhe kurupuṃgavaḥ

14,077.012c atvarāvān asaṃrabdhaḥ saṃrabdhair vijigīṣubhiḥ

14,077.013a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām

14,077.013c mumucuḥ saindhavā rājaṃs tadā gāṇḍīvadhanvani

14,077.014a sa tān āpatataḥ krūrān āśīviṣaviṣopamān

14,077.014c ciccheda niśitair bāṇair antaraiva dhanaṃjayaḥ

14,077.015a chittvā tu tān āśugamān kaṅkapatrāñ śilāśitān

14,077.015c ekaikam eṣa daśabhir bibheda samare śaraiḥ

14,077.016a tataḥ prāsāṃś ca śaktīś ca punar eva dhanaṃjaye

14,077.016c jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ

14,077.017a teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ moghaṃ cakre mahāmanāḥ

14,077.017c sarvāṃs tān antarā chittvā mudā cukrośa pāṇḍavaḥ

14,077.018a tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jayagṛddhinām

14,077.018c śirāṃsi pātayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

14,077.019a teṣāṃ pradravatāṃ caiva punar eva ca dhāvatām

14,077.019c nivartatāṃ ca śabdo 'bhūt pūrṇasyeva mahodadheḥ

14,077.020a te vadhyamānās tu tadā pārthenāmitatejasā

14,077.020c yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayām āsur arjunam

14,077.021a tatas te phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

14,077.021c kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ klāntavāhanasainikāḥ

14,077.022a tāṃs tu sarvān pariglānān viditvā dhṛtarāṣṭrajā

14,077.022c duḥśalā bālam ādāya naptāraṃ prayayau tadā

14,077.022e surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā

14,077.023a śāntyarthaṃ sarvayodhānām abhyagacchata pāṇḍavam

14,077.023c sā dhanaṃjayam āsādya mumocārtasvaraṃ tadā

14,077.023e dhanaṃjayo 'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanur visasṛje prabhuḥ

14,077.024a samutsṛṣṭadhanuḥ pārtho vidhivad bhaginīṃ tadā

14,077.024c prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyam abravīt

14,077.025a eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ

14,077.025c abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha

14,077.026a ity uktas tasya pitaraṃ sa papracchārjunas tadā

14,077.026c kvāsāv iti tato rājan duḥśalā vākyam abravīt

14,077.027a pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto 'sya vai pitā

14,077.027c pañcatvam agamad vīra yathā tan me nibodha ha

14,077.028a sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayānagha

14,077.028c tvām āgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam

14,077.028e pituś ca mṛtyuduḥkhārto 'jahāt prāṇān dhanaṃjaya

14,077.029a prāpto bībhatsur ity eva nāma śrutvaiva te 'nagha

14,077.029c viṣādārtaḥ papātorvyāṃ mamāra ca mamātmajaḥ

14,077.030a taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatas tasyātmajaṃ vibho

14,077.030c gṛhītvā samanuprāptā tvām adya śaraṇaiṣiṇī

14,077.031a ity uktvārtasvaraṃ sā tu mumoca dhṛtarāṣṭrajā

14,077.031c dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārtham abravīc cāpy adhomukham

14,077.032a svasāraṃ mām avekṣasva svasrīyātmajam eva ca

14,077.032c kartum arhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha

14,077.032e vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham

14,077.033a abhimanyor yathā jātaḥ parikṣit paravīrahā

14,077.033c tathāyaṃ surathāj jāto mama pautro mahābhuja

14,077.034a tam ādāya naravyāghra saṃprāptāsmi tavāntikam

14,077.034c śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama

14,077.035a āgato 'yaṃ mahābāho tasya mandasya pautrakaḥ

14,077.035c prasādam asya bālasya tasmāt tvaṃ kartum arhasi

14,077.036a eṣa prasādya śirasā mayā sārdham ariṃdama

14,077.036c yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya

14,077.037a bālasya hatabandhoś ca pārtha kiṃ cid ajānataḥ

14,077.037c prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśam anvagāḥ

14,077.038a tam anāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham

14,077.038c āgaskāriṇam atyarthaṃ prasādaṃ kartum arhasi

14,077.039a evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ

14,077.039c saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam

14,077.039e provāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vigarhayan

14,077.040a dhik taṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam

14,077.040c yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam

14,077.041a ity uktvā bahu sāntvādi prasādam akaroj jayaḥ

14,077.041c pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhān prati

14,077.042a duḥśalā cāpi tān yodhān nivārya mahato raṇāt

14,077.042c saṃpūjya pārthaṃ prayayau gṛhān prati śubhānanā

14,077.043a tataḥ saindhavakān yodhān vinirjitya nararṣabhaḥ

14,077.043b*0151_01 evaṃ nirjitya tān vīrān saindhavān sa dhanaṃjayaḥ

14,077.043c punar evānvadhāvat sa taṃ hayaṃ kāmacāriṇam

14,077.044a sasāra yajñiyaṃ vīro vidhivat sa viśāṃ pate

14,077.044c tārāmṛgam ivākāśe devadevaḥ pinākadhṛk

14,077.045a sa ca vājī yatheṣṭena tāṃs tān deśān yathāsukham

14,077.045c vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan

14,077.046a krameṇa sa hayas tv evaṃ vicaran bharatarṣabha

14,077.046c maṇipūrapater deśam upāyāt sahapāṇḍavaḥ

14,078.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,078.001a śrutvā tu nṛpatir vīraṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ

14,078.001c niryayau vinayenāryo brāhmaṇārghyapuraḥsaraḥ

14,078.002a maṇipūreśvaraṃ tv evam upayātaṃ dhanaṃjayaḥ

14,078.002c nābhyanandata medhāvī kṣatradharmam anusmaran

14,078.003a uvāca cainaṃ dharmātmā samanyuḥ phalgunas tadā

14,078.003c prakriyeyaṃ na te yuktā bahis tvaṃ kṣatradharmataḥ

14,078.004a saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiram upāgatam

14,078.004c yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃ nu putraka

14,078.005a dhik tvām astu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradam

14,078.005c yo māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivātho tvam agrahīḥ

14,078.006a na tvayā puruṣārthaś ca kaś cid astīha jīvatā

14,078.006c yas tvaṃ strīvad yudhā prāptaṃ sāmnā māṃ pratyagṛhṇathāḥ

14,078.007a yady ahaṃ nyastaśastras tvām āgaccheyaṃ sudurmate

14,078.007c prakriyeyaṃ tato yuktā bhavet tava narādhama

14,078.008a tam evam uktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā

14,078.008c amṛṣyamāṇā bhittvorvīm ulūpī tam upāgamat

14,078.009a sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantam adhomukham

14,078.009c saṃtarjyamānam asakṛd bhartrā yuddhārthinā vibho

14,078.010a tataḥ sā cārusarvāṅgī tam upetyoragātmajā

14,078.010c ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśāradā

14,078.011a ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām

14,078.011c kuruṣva vacanaṃ putra dharmas te bhavitā paraḥ

14,078.012a yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayam ariṃdama

14,078.012c evam eṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ

14,078.013a evam uddharṣito mātrā sa rājā babhruvāhanaḥ

14,078.013c manaś cakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha

14,078.014a saṃnahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumat

14,078.014c tūṇīraśatasaṃbādham āruroha mahāratham

14,078.015a sarvopakaraṇair yuktaṃ yuktam aśvair manojavaiḥ

14,078.015c sucakropaskaraṃ dhīmān hemabhāṇḍapariṣkṛtam

14,078.016a paramārcitam ucchritya dhvajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayam

14,078.016c prayayau pārtham uddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ

14,078.017a tato 'bhyetya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitam

14,078.017c grāhayām āsa puruṣair hayaśikṣāviśāradaiḥ

14,078.018a gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥ

14,078.018c putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayad āhave

14,078.019a tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ

14,078.019c ardayām āsa niśitair āśīviṣaviṣopamaiḥ

14,078.020a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ pituḥ putrasya cātulam

14,078.020c devāsuraraṇaprakhyam ubhayoḥ prīyamāṇayoḥ

14,078.021a kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā

14,078.021c jatrudeśe naravyāghraḥ prahasan babhruvāhanaḥ

14,078.022a so 'bhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ

14,078.022c vinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalam athāviśat

14,078.023a sa gāḍhavedano dhīmān ālambya dhanur uttamam

14,078.023c divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṃbabhau

14,078.024a sa saṃjñām upalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ

14,078.024c putraṃ śakrātmajo vākyam idam āha mahīpate

14,078.025a sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja

14,078.025c sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimān asmi putraka

14,078.026a vimuñcāmy eṣa bāṇāṃs te putra yuddhe sthiro bhava

14,078.026c ity evam uktvā nārācair abhyavarṣad amitrahā

14,078.026d*0152_01 sutīkṣṇair ātmajaṃ vīraṃ prahasan pāṇḍavarṣabha

14,078.027a tān sa gāṇḍīvanirmuktān vajrāśanisamaprabhān

14,078.027c nārācair acchinad rājā sarvān eva tridhā tridhā

14,078.028a tasya pārthaḥ śarair divyair dhvajaṃ hemapariṣkṛtam

14,078.028c suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharad rathāt

14,078.029a hayāṃś cāsya mahākāyān mahāvegaparākramān

14,078.029c cakāra rājño nirjīvān prahasan pāṇḍavarṣabhaḥ

14,078.030a sa rathād avatīryāśu rājā paramakopanaḥ

14,078.030c padātiḥ pitaraṃ kopād yodhayām āsa pāṇḍavam

14,078.031a saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnām ṛṣabhaḥ putravikramāt

14,078.031c nātyarthaṃ pīḍayām āsa putraṃ vajradharātmajaḥ

14,078.032a sa hanyamāno vimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ

14,078.032b*0153_01 hṛdi vivyādha bāṇena dṛḍhena jagatīpatiḥ

14,078.032c śarair āśīviṣākāraiḥ punar evārdayad balī

14,078.033a tataḥ sa bālyāt pitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā

14,078.033c niśitena supuṅkhena balavad babhruvāhanaḥ

14,078.034a sa bāṇas tejasā dīpto jvalann iva hutāśanaḥ

14,078.034c viveśa pāṇḍavaṃ rājan marma bhittvātiduḥkhakṛt

14,078.035a sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ

14,078.035c mahīṃ jagāma mohārtas tato rājan dhanaṃjayaḥ

14,078.036a tasmin nipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare

14,078.036c so 'pi mohaṃ jagāmāśu tataś citrāṅgadāsutaḥ

14,078.037a vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam

14,078.037c pūrvam eva ca bāṇaughair gāḍhaviddho 'rjunena saḥ

14,078.037d*0154_01 papāta so 'pi dharaṇīm āliṅgya raṇamūrdhani

14,078.038a bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi

14,078.038c citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram

14,078.039a śokasaṃtaptahṛdayā rudatī sā tataḥ śubhā

14,078.039c maṇipūrapater mātā dadarśa nihataṃ patim

14,079.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,079.001a tato bahuvidhaṃ bhīrur vilapya kamalekṣaṇā

14,079.001c mumoha duḥkhād durdharṣā nipapāta ca bhūtale

14,079.002a pratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapurdharā

14,079.002c ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyam abravīt

14,079.003a ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nihataṃ raṇe

14,079.003c tvatkṛte mama putreṇa bālena samitiṃjayam

14,079.004a nanu tvam ārye dharmajñā nanu cāsi pativratā

14,079.004c yat tvatkṛte 'yaṃ patitaḥ patis te nihato raṇe

14,079.005a kiṃ tu sarvāparādho 'yaṃ yadi te 'dya dhanaṃjayaḥ

14,079.005c kṣamasva yācyamānā me saṃjīvaya dhanaṃjayam

14,079.006a nanu tvam ārye dharmajñā trailokyaviditā śubhe

14,079.006c yad ghātayitvā bhartāraṃ putreṇeha na śocasi

14,079.007a nāhaṃ śocāmi tanayaṃ nihataṃ pannagātmaje

14,079.007c patim eva tu śocāmi yasyātithyam idaṃ kṛtam

14,079.008a ity uktvā sā tadā devīm ulūpīṃ pannagātmajām

14,079.008c bhartāram abhigamyedam ity uvāca yaśasvinī

14,079.009a uttiṣṭha kurumukhyasya priyakāma mama priya

14,079.009c ayam aśvo mahābāho mayā te parimokṣitaḥ

14,079.010a nanu nāma tvayā vīra dharmarājasya yajñiyaḥ

14,079.010c ayam aśvo 'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale

14,079.011a tvayi prāṇāḥ samāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana

14,079.011c sa kasmāt prāṇado 'nyeṣāṃ prāṇān saṃtyaktavān asi

14,079.012a ulūpi sādhu saṃpaśya bhartāraṃ nihataṃ raṇe

14,079.012c putraṃ cainaṃ samutsāhya ghātayitvā na śocasi

14,079.013a kāmaṃ svapitu bālo 'yaṃ bhūmau pretagatiṃ gataḥ

14,079.013c lohitākṣo guḍākeśo vijayaḥ sādhu jīvatu

14,079.014a nāparādho 'sti subhage narāṇāṃ bahubhāryatā

14,079.014c nārīṇāṃ tu bhavaty etan mā te bhūd buddhir īdṛśī

14,079.015a sakhyaṃ hy etat kṛtaṃ dhātrā śāśvataṃ cāvyayaṃ ca ha

14,079.015c sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṃgatam astu te

14,079.016a putreṇa ghātayitvemaṃ patiṃ yadi na me 'dya vai

14,079.016c jīvantaṃ darśayasy adya parityakṣyāmi jīvitam

14,079.017a sāhaṃ duḥkhānvitā bhīru patiputravinākṛtā

14,079.017c ihaiva prāyam āśiṣye prekṣantyās te na saṃśayaḥ

14,079.018a ity uktvā pannagasutāṃ sapatnīṃ caitravāhinī

14,079.018c tataḥ prāyam upāsīnā tūṣṇīm āsīj janādhipa

14,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,080.001a tathā vilapyoparatā bhartuḥ pādau pragṛhya sā

14,080.001c upaviṣṭābhavad devī socchvāsaṃ putram īkṣatī

14,080.002a tataḥ saṃjñāṃ punar labdhvā sa rājā babhruvāhanaḥ

14,080.002c mātaraṃ tām athālokya raṇabhūmāv athābravīt

14,080.003a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yan me mātā sukhaidhitā

14,080.003c bhūmau nipatitaṃ vīram anuśete mṛtaṃ patim

14,080.004a nihantāraṃ raṇe 'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

14,080.004c mayā vinihataṃ saṃkhye prekṣate durmaraṃ bata

14,080.005a aho 'syā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yan na vidīryate

14,080.005c vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ prekṣantyā nihataṃ patim

14,080.006a durmaraṃ puruṣeṇeha manye hy adhvany anāgate

14,080.006c yatra nāhaṃ na me mātā viprayujyeta jīvitāt

14,080.007a aho dhik kuruvīrasya hy uraḥsthaṃ kāñcanaṃ bhuvi

14,080.007c vyapaviddhaṃ hatasyeha mayā putreṇa paśyata

14,080.008a bho bho paśyata me vīraṃ pitaraṃ brāhmaṇā bhuvi

14,080.008c śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitam

14,080.009a brāhmaṇāḥ kurumukhyasya prayuktā hayasāriṇaḥ

14,080.009c kurvantu śāntikāṃ tv adya raṇe yo 'yaṃ mayā hataḥ

14,080.010a vyādiśantu ca kiṃ viprāḥ prāyaścittam ihādya me

14,080.010c sunṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire

14,080.011a duścarā dvādaśa samā hatvā pitaram adya vai

14,080.011c mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā

14,080.012a śiraḥkapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pitur adya me

14,080.012c prāyaścittaṃ hi nāsty anyad dhatvādya pitaraṃ mama

14,080.013a paśya nāgottamasute bhartāraṃ nihataṃ mayā

14,080.013c kṛtaṃ priyaṃ mayā te 'dya nihatya samare 'rjunam

14,080.014a so 'ham apy adya yāsyāmi gatiṃ pitṛniṣevitām

14,080.014c na śaknomy ātmanātmānam ahaṃ dhārayituṃ śubhe

14,080.015a sā tvaṃ mayi mṛte mātas tathā gāṇḍīvadhanvani

14,080.015c bhava prītimatī devi satyenātmānam ālabhe

14,080.016a ity uktvā sa tadā rājā duḥkhaśokasamāhataḥ

14,080.016c upaspṛśya mahārāja duḥkhād vacanam abravīt

14,080.017a śṛṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

14,080.017c tvaṃ ca mātar yathā satyaṃ bravīmi bhujagottame

14,080.018a yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ

14,080.018c asminn eva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram

14,080.019a na hi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtir vidyate kva cit

14,080.019c narakaṃ pratipatsyāmi dhruvaṃ guruvadhārditaḥ

14,080.020a vīraṃ hi kṣatriyaṃ hatvā gośatena pramucyate

14,080.020c pitaraṃ tu nihatyaivaṃ dustarā niṣkṛtir mayā

14,080.021a eṣa hy eko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ

14,080.021c pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kutaḥ

14,080.022a ity evam uktvā nṛpate dhanaṃjayasuto nṛpaḥ

14,080.022c upaspṛśyābhavat tūṣṇīṃ prāyopeto mahāmatiḥ

14,081.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,081.001a prāyopaviṣṭe nṛpatau maṇipūreśvare tadā

14,081.001c pitṛśokasamāviṣṭe saha mātrā paraṃtapa

14,081.002a ulūpī cintayām āsa tadā saṃjīvanaṃ maṇim

14,081.002c sa copātiṣṭhata tadā pannagānāṃ parāyaṇam

14,081.003a taṃ gṛhītvā tu kauravya nāgarājapateḥ sutā

14,081.003c manaḥprahlādanīṃ vācaṃ sainikānām athābravīt

14,081.004a uttiṣṭha mā śucaḥ putra naiṣa jiṣṇus tvayā hataḥ

14,081.004c ajeyaḥ puruṣair eṣa devair vāpi savāsavaiḥ

14,081.005a mayā tu mohinī nāma māyaiṣā saṃprayojitā

14,081.005c priyārthaṃ puruṣendrasya pitus te 'dya yaśasvinaḥ

14,081.006a jijñāsur hy eṣa vai putra balasya tava kauravaḥ

14,081.006c saṃgrāme yudhyato rājann āgataḥ paravīrahā

14,081.007a tasmād asi mayā putra yuddhārthaṃ paricoditaḥ

14,081.007c mā pāpam ātmanaḥ putra śaṅkethās tv aṇv api prabho

14,081.008a ṛṣir eṣa mahātejāḥ puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ

14,081.008c nainaṃ śakto hi saṃgrāme jetuṃ śakro 'pi putraka

14,081.009a ayaṃ tu me maṇir divyaḥ samānīto viśāṃ pate

14,081.009c mṛtān mṛtān pannagendrān yo jīvayati nityadā

14,081.010a etam asyorasi tvaṃ tu sthāpayasva pituḥ prabho

14,081.010c saṃjīvitaṃ punaḥ putra tato draṣṭāsi pāṇḍavam

14,081.011a ity uktaḥ sthāpayām āsa tasyorasi maṇiṃ tadā

14,081.011c pārthasyāmitatejāḥ sa pituḥ snehād apāpakṛt

14,081.012a tasmin nyaste maṇau vīra jiṣṇur ujjīvitaḥ prabhuḥ

14,081.012c suptotthita ivottasthau mṛṣṭalohitalocanaḥ

14,081.013a tam utthitaṃ mahātmānaṃ labdhasaṃjñaṃ manasvinam

14,081.013c samīkṣya pitaraṃ svasthaṃ vavande babhruvāhanaḥ

14,081.014a utthite puruṣavyāghre punar lakṣmīvati prabho

14,081.014c divyāḥ sumanasaḥ puṇyā vavṛṣe pākaśāsanaḥ

14,081.015a anāhatā dundubhayaḥ praṇedur meghanisvanāḥ

14,081.015c sādhu sādhv iti cākāśe babhūva sumahān svanaḥ

14,081.016a utthāya tu mahābāhuḥ paryāśvasto dhanaṃjayaḥ

14,081.016c babhruvāhanam āliṅgya samājighrata mūrdhani

14,081.017a dadarśa cāvidūre 'sya mātaraṃ śokakarśitām

14,081.017c ulūpyā saha tiṣṭhantīṃ tato 'pṛcchad dhanaṃjayaḥ

14,081.018a kim idaṃ lakṣyate sarvaṃ śokavismayaharṣavat

14,081.018c raṇājiram amitraghna yadi jānāsi śaṃsa me

14,081.019a jananī ca kimarthaṃ te raṇabhūmim upāgatā

14,081.019c nāgendraduhitā ceyam ulūpī kim ihāgatā

14,081.020a jānāmy aham idaṃ yuddhaṃ tvayā madvacanāt kṛtam

14,081.020c strīṇām āgamane hetum aham icchāmi veditum

14,081.021a tam uvāca tataḥ pṛṣṭo maṇipūrapatis tadā

14,081.021c prasādya śirasā vidvān ulūpī pṛcchyatām iti

14,082.001 arjuna uvāca

14,082.001a kim āgamanakṛtyaṃ te kauravyakulanandini

14,082.001c maṇipūrapater mātus tathaiva ca raṇājire

14,082.002a kaccit kuśalakāmāsi rājño 'sya bhujagātmaje

14,082.002c mama vā cañcalāpāṅge kaccit tvaṃ śubham icchasi

14,082.003a kaccit te pṛthulaśroṇi nāpriyaṃ śubhadarśane

14,082.003c akārṣam aham ajñānād ayaṃ vā babhruvāhanaḥ

14,082.004a kaccic ca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī

14,082.004c citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiṃ cana

14,082.005a tam uvācoragapater duhitā prahasanty atha

14,082.005c na me tvam aparāddho 'si na nṛpo babhruvāhanaḥ

14,082.005e na janitrī tathāsyeyaṃ mama yā preṣyavat sthitā

14,082.006a śrūyatāṃ yad yathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam

14,082.006c na me kopas tvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye

14,082.007a tvatprītyarthaṃ hi kauravya kṛtam etan mayānagha

14,082.007c yat tac chṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya

14,082.008a mahābhāratayuddhe yat tvayā śāṃtanavo nṛpaḥ

14,082.008c adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā

14,082.009a na hi bhīṣmas tvayā vīra yudhyamāno nipātitaḥ

14,082.009c śikhaṇḍinā tu saṃsaktas tam āśritya hatas tvayā

14,082.010a tasya śāntim akṛtvā tu tyajes tvaṃ yadi jīvitam

14,082.010c karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam

14,082.011a eṣā tu vihitā śāntiḥ putrād yāṃ prāptavān asi

14,082.011c vasubhir vasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate

14,082.012a purā hi śrutam etad vai vasubhiḥ kathitaṃ mayā

14,082.012c gaṅgāyās tīram āgamya hate śāṃtanave nṛpe

14,082.013a āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm

14,082.013c idam ūcur vaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā

14,082.014a eṣa śāṃtanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā

14,082.014c ayudhyamānaḥ saṃgrāme saṃsakto 'nyena bhāmini

14,082.015a tad anenābhiṣaṅgeṇa vayam apy arjunaṃ śubhe

14,082.015c śāpena yojayāmeti tathāstv iti ca sābravīt

14,082.016a tad ahaṃ pitur āvedya bhṛśaṃ pravyathitendriyā

14,082.016c abhavaṃ sa ca tac chrutvā viṣādam agamat param

14,082.017a pitā tu me vasūn gatvā tvadarthaṃ samayācata

14,082.017c punaḥ punaḥ prasādyaināṃs ta enam idam abruvan

14,082.018a punas tasya mahābhāga maṇipūreśvaro yuvā

14,082.018c sa enaṃ raṇamadhyasthaṃ śaraiḥ pātayitā bhuvi

14,082.019a evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati

14,082.019c gaccheti vasubhiś cokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ

14,082.020a tac chrutvā tvaṃ mayā tasmāc chāpād asi vimokṣitaḥ

14,082.020c na hi tvāṃ devarājo 'pi samareṣu parājayet

14,082.021a ātmā putraḥ smṛtas tasmāt tenehāsi parājitaḥ

14,082.021c nātra doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho

14,082.022a ity evam ukto vijayaḥ prasannātmābravīd idam

14,082.022c sarvaṃ me supriyaṃ devi yad etat kṛtavaty asi

14,082.023a ity uktvāthābravīt putraṃ maṇipūreśvaraṃ jayaḥ

14,082.023c citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravyaduhitus tathā

14,082.024a yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṃ caitrīṃ bhaviṣyati

14,082.024c tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa

14,082.025a ity evam uktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ

14,082.025c uvāca pitaraṃ dhīmān idam asrāvilekṣaṇaḥ

14,082.026a upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanād aham

14,082.026c aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ

14,082.027a mama tv anugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam

14,082.027c bhāryābhyāṃ saha śatrughna mā bhūt te 'tra vicāraṇā

14,082.028a uṣitveha viśalyas tvaṃ sukhaṃ sve veśmani prabho

14,082.028c punar aśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃ vara

14,082.029a ity uktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ

14,082.029c smayan provāca kaunteyas tadā citrāṅgadāsutam

14,082.030a viditaṃ te mahābāho yathā dīkṣāṃ carāmy aham

14,082.030c na sa tāvat pravekṣyāmi puraṃ te pṛthulocana

14,082.031a yathākāmaṃ prayāty eṣa yajñiyaś ca turaṃgamaḥ

14,082.031c svasti te 'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama

14,082.032a sa tatra vidhivat tena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ

14,082.032c bhāryābhyām abhyanujñātaḥ prāyād bharatasattamaḥ

14,083.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,083.001a sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīm imām

14,083.001c nivṛtto 'bhimukho rājan yena nāgāhvayaṃ puram

14,083.002a anugacchaṃś ca tejasvī nivṛtto 'tha kirīṭabhṛt

14,083.002c yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā

14,083.003a tam abhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ

14,083.003c kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha

14,083.004a tataḥ purāt sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī

14,083.004c meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayam upādravat

14,083.005a āsādya ca mahātejā meghasaṃdhir dhanaṃjayam

14,083.005c bālabhāvān mahārāja provācedaṃ na kauśalāt

14,083.006a kim ayaṃ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata

14,083.006c hayam enaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe

14,083.007a adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhir mama

14,083.007b*0155_01 ārto nanu purā yuddhe

14,083.007b*0156_01 **** **** śilpa ity api pāragaḥ

14,083.007c kariṣyāmi tavātithyaṃ prahara praharāmi vā

14,083.008a ity uktaḥ pratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ prahasann iva

14,083.008c vighnakartā mayā vārya iti me vratam āhitam

14,083.009a bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam

14,083.009c praharasva yathāśakti na manyur vidyate mama

14,083.010a ity uktaḥ prāharat pūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ

14,083.010c kirañ śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk

14,083.011a tato gāṇḍīvabhṛc chūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ

14,083.011c cakāra moghāṃs tān bāṇān ayatnād bharatarṣabha

14,083.012a sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ

14,083.012c śarān mumoca jvalitān dīptāsyān iva pannagān

14,083.013a dhvaje patākādaṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca

14,083.013c anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau

14,083.014a saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha

14,083.014c manyamānaḥ svavīryaṃ tan māgadhaḥ prāhiṇoc charān

14,083.015a tato gāṇḍīvabhṛc chūro māgadhena samāhataḥ

14,083.015c babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān

14,083.016a avadhyamānaḥ so 'bhyaghnan māgadhaḥ pāṇḍavarṣabham

14,083.016c tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane

14,083.017a savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavad dhanuḥ

14,083.017c hayāṃś cakāra nirdehān sāratheś ca śiro 'harat

14,083.018a dhanuś cāsya mahac citraṃ kṣureṇa pracakarta ha

14,083.018c hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsya nyapātayat

14,083.019a sa rājā vyathito vyaśvo vidhanur hatasārathiḥ

14,083.019c gadām ādāya kaunteyam abhidudrāva vegavān

14,083.020a tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām

14,083.020c śaraiś cakarta bahudhā bahubhir gṛdhravājitaiḥ

14,083.021a sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā

14,083.021c vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā

14,083.022a virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitam

14,083.022c naicchat tāḍayituṃ dhīmān arjunaḥ samarāgraṇīḥ

14,083.023a tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme samāsthitam

14,083.023c sāntvapūrvam idaṃ vākyam abravīt kapiketanaḥ

14,083.024a paryāptaḥ kṣatradharmo 'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām

14,083.024c bahv etat samare karma tava bālasya pārthiva

14,083.025a yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti

14,083.025c tena jīvasi rājaṃs tvam aparāddho 'pi me raṇe

14,083.026a iti matvā sa cātmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ

14,083.026c tathyam ity avagamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat

14,083.026d*0157_01 parājito 'smi bhadraṃ te nāhaṃ yoddhum ihotsahe

14,083.026d*0157_02 yac ca kṛtyaṃ mayā te 'dya tad brūhi kṛtam eva tu

14,083.027a tam arjunaḥ samāśvāsya punar evedam abravīt

14,083.027c āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ

14,083.028a ity uktaḥ sa tathety uktvā pūjayām āsa taṃ hayam

14,083.028c phalgunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ vidhivat sahadevajaḥ

14,083.029a tato yatheṣṭam agamat punar eva sa kesarī

14,083.029c tataḥ samudratīreṇa vaṅgān puṇḍrān sakeralān

14,083.030a tatra tatra ca bhūrīṇi mlecchasainyāny anekaśaḥ

14,083.030c vijigye dhanuṣā rājan gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ

14,084.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,084.001a māgadhenārcito rājan pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ

14,084.001c dakṣiṇāṃ diśam āsthāya cārayām āsa taṃ hayam

14,084.002a tataḥ sa punar āvṛtya hayaḥ kāmacaro balī

14,084.002c āsasāda purīṃ ramyāṃ cedīnāṃ śuktisāhvayām

14,084.003a śarabheṇārcitas tatra śiśupālātmajena saḥ

14,084.003c yuddhapūrveṇa mānena pūjayā ca mahābalaḥ

14,084.004a tatrārcito yayau rājaṃs tadā sa turagottamaḥ

14,084.004c kāśīn andhrān kosalāṃś ca kirātān atha taṅgaṇān

14,084.005a tatra pūjāṃ yathānyāyaṃ pratigṛhya sa pāṇḍavaḥ

14,084.005c punar āvṛtya kaunteyo daśārṇān agamat tadā

14,084.006a tatra citrāṅgado nāma balavān vasudhādhipaḥ

14,084.006c tena yuddham abhūt tasya vijayasyātibhairavam

14,084.007a taṃ cāpi vaśam ānīya kirīṭī puruṣarṣabhaḥ

14,084.007c niṣādarājño viṣayam ekalavyasya jagmivān

14,084.008a ekalavyasutaś cainaṃ yuddhena jagṛhe tadā

14,084.008c tataś cakre niṣādaiḥ sa saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam

14,084.009a tatas tam api kaunteyaḥ samareṣv aparājitaḥ

14,084.009c jigāya samare vīro yajñavighnārtham udyatam

14,084.010a sa taṃ jitvā mahārāja naiṣādiṃ pākaśāsaniḥ

14,084.010c arcitaḥ prayayau bhūyo dakṣiṇaṃ salilārṇavam

14,084.011a tatrāpi draviḍair andhrai raudrair māhiṣakair api

14,084.011c tathā kollagireyaiś ca yuddham āsīt kirīṭinaḥ

14,084.011d*0158_01 tāṃś cāpi vijayo jitvā nātitīvreṇa karmaṇā

14,084.012a turagasya vaśenātha surāṣṭrān abhito yayau

14,084.012c gokarṇam api cāsādya prabhāsam api jagmivān

14,084.013a tato dvāravatīṃ ramyāṃ vṛṣṇivīrābhirakṣitām

14,084.013c āsasāda hayaḥ śrīmān kururājasya yajñiyaḥ

14,084.014a tam unmathya hayaśreṣṭhaṃ yādavānāṃ kumārakāḥ

14,084.014c prayayus tāṃs tadā rājann ugraseno nyavārayat

14,084.015a tataḥ puryā viniṣkramya vṛṣṇyandhakapatis tadā

14,084.015c sahito vasudevena mātulena kirīṭinaḥ

14,084.016a tau sametya kuruśreṣṭhaṃ vidhivat prītipūrvakam

14,084.016c parayā bharataśreṣṭhaṃ pūjayā samavasthitau

14,084.016e tatas tābhyām anujñāto yayau yena hayo gataḥ

14,084.017a tataḥ sa paścimaṃ deśaṃ samudrasya tadā hayaḥ

14,084.017c krameṇa vyacarat sphītaṃ tataḥ pañcanadaṃ yayau

14,084.018a tasmād api sa kauravya gāndhāraviṣayaṃ hayaḥ

14,084.018c vicacāra yathākāmaṃ kaunteyānugatas tadā

14,084.019a tatra gāndhārarājena yuddham āsīn mahātmanaḥ

14,084.019c ghoraṃ śakuniputreṇa pūrvavairānusāriṇā

14,085.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,085.001a śakunes tu suto vīro gāndhārāṇāṃ mahārathaḥ

14,085.001c pratyudyayau guḍākeśaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

14,085.001e hastyaśvarathapūrṇena patākādhvajamālinā

14,085.002a amṛṣyamāṇās te yodhā nṛpateḥ śakuner vadham

14,085.002c abhyayuḥ sahitāḥ pārthaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ

14,085.003a tān uvāca sa dharmātmā bībhatsur aparājitaḥ

14,085.003c yudhiṣṭhirasya vacanaṃ na ca te jagṛhur hitam

14,085.004a vāryamāṇās tu pārthena sāntvapūrvam amarṣitāḥ

14,085.004c parivārya hayaṃ jagmus tataś cukrodha pāṇḍavaḥ

14,085.005a tataḥ śirāṃsi dīptāgrais teṣāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ

14,085.005c kṣurair gāṇḍīvanirmuktair nātiyatnād ivārjunaḥ

14,085.006a te vadhyamānāḥ pārthena hayam utsṛjya saṃbhramāt

14,085.006c nyavartanta mahārāja śaravarṣārditā bhṛśam

14,085.007a vitudyamānas taiś cāpi gāndhāraiḥ pāṇḍavarṣabhaḥ

14,085.007c ādiśyādiśya tejasvī śirāṃsy eṣāṃ nyapātayat

14,085.008a vadhyamāneṣu teṣv ājau gāndhāreṣu samantataḥ

14,085.008c sa rājā śakuneḥ putraḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat

14,085.009a taṃ yudhyamānaṃ rājānaṃ kṣatradharme vyavasthitam

14,085.009c pārtho 'bravīn na me vadhyā rājāno rājaśāsanāt

14,085.009e alaṃ yuddhena te vīra na te 'sty adya parājayaḥ

14,085.010a ity uktas tad anādṛtya vākyam ajñānamohitaḥ

14,085.010c sa śakrasamakarmāṇam avākirata sāyakaiḥ

14,085.011a tasya pārthaḥ śirastrāṇam ardhacandreṇa patriṇā

14,085.011c apāharad asaṃbhrānto jayadrathaśiro yathā

14,085.012a tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmur gāndhārāḥ sarva eva te

14,085.012c icchatā tena na hato rājety api ca te viduḥ

14,085.013a gāndhārarājaputras tu palāyanakṛtakṣaṇaḥ

14,085.013c babhau tair eva sahitas trastaiḥ kṣudramṛgair iva

14,085.014a teṣāṃ tu tarasā pārthas tatraiva paridhāvatām

14,085.014c vijahārottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

14,085.015a ucchritāṃs tu bhujān ke cin nābudhyanta śarair hṛtān

14,085.015c śarair gāṇḍīvanirmuktaiḥ pṛthubhiḥ pārthacoditaiḥ

14,085.016a saṃbhrāntanaranāgāśvam atha tad vidrutaṃ balam

14,085.016c hatavidhvastabhūyiṣṭham āvartata muhur muhuḥ

14,085.017a na hy adṛśyanta vīrasya ke cid agre 'gryakarmaṇaḥ

14,085.017c ripavaḥ pātyamānā vai ye saheyur mahāśarān

14,085.018a tato gāndhārarājasya mantrivṛddhapuraḥsarā

14,085.018c jananī niryayau bhītā puraskṛtyārghyam uttamam

14,085.019a sā nyavārayad avyagrā taṃ putraṃ yuddhadurmadam

14,085.019c prasādayām āsa ca taṃ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam

14,085.020a tāṃ pūjayitvā kaunteyaḥ prasādam akarot tadā

14,085.020c śakuneś cāpi tanayaṃ sāntvayann idam abravīt

14,085.021a na me priyaṃ mahābāho yat te buddhir iyaṃ kṛtā

14,085.021c pratiyoddhum amitraghna bhrātaiva tvaṃ mamānagha

14,085.022a gāndhārīṃ mātaraṃ smṛtvā dhṛtarāṣṭrakṛtena ca

14,085.022c tena jīvasi rājaṃs tvaṃ nihatās tv anugās tava

14,085.023a maivaṃ bhūḥ śāmyatāṃ vairaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī

14,085.023c āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ

14,086.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,086.001a ity uktvānuyayau pārtho hayaṃ taṃ kāmacāriṇam

14,086.001b*0159_01 te nyavartanta gāndhārā hataśiṣṭāḥ svakaṃ puram

14,086.001c nyavartata tato vājī yena nāgāhvayaṃ puram

14,086.002a taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ

14,086.002c śrutvārjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanābhavat

14,086.003a vijayasya ca tat karma gāndhāraviṣaye tadā

14,086.003c śrutvānyeṣu ca deśeṣu sa suprīto 'bhavan nṛpaḥ

14,086.004a etasminn eva kāle tu dvādaśīṃ māghapākṣikīm

14,086.004c iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,086.005a samānāyya mahātejāḥ sarvān bhrātṝn mahāmanāḥ

14,086.005c bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kauravaḥ

14,086.006a provācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ

14,086.006c āmantrya vadatāṃ śreṣṭho bhīmaṃ bhīmaparākramam

14,086.007a āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ

14,086.007c yathā me puruṣāḥ prāhur ye dhanaṃjayasāriṇaḥ

14,086.008a upasthitaś ca kālo 'yam abhito vartate hayaḥ

14,086.008c māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣo vṛkodara

14,086.009a tat prasthāpyantu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ

14,086.009c vājimedhārthasiddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam

14,086.010a ity uktaḥ sa tu tac cakre bhīmo nṛpatiśāsanam

14,086.010c hṛṣṭaḥ śrutvā narapater āyāntaṃ savyasācinam

14,086.011a tato yayau bhīmasenaḥ prājñaiḥ sthapatibhiḥ saha

14,086.011c brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmasu

14,086.011d*0160_01 yajñaślāghyaṃ tadā sthānaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam

14,086.012a taṃ saśālacayagrāmaṃ saṃpratolīviṭaṅkinam

14,086.012c māpayām āsa kauravyo yajñavāṭaṃ yathāvidhi

14,086.012d*0161_01 prāsādaśatasaṃbādhaṃ maṇipravarakuṭṭikam

14,086.013a sadaḥ sapatnīsadanaṃ sāgnīdhram api cottaram

14,086.013c kārayām āsa vidhivan maṇihemavibhūṣitam

14,086.014a stambhān kanakacitrāṃś ca toraṇāni bṛhanti ca

14,086.014c yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam

14,086.015a antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsinām

14,086.015c kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi

14,086.016a brāhmaṇānāṃ ca veśmāni nānādeśasameyuṣām

14,086.016c kārayām āsa bhīmaḥ sa vividhāni hy anekaśaḥ

14,086.017a tathā saṃpreṣayām āsa dūtān nṛpatiśāsanāt

14,086.017c bhīmaseno mahārāja rājñām akliṣṭakarmaṇām

14,086.018a te priyārthaṃ kurupater āyayur nṛpasattamāḥ

14,086.018c ratnāny anekāny ādāya striyo 'śvān āyudhāni ca

14,086.019a teṣāṃ niviśatāṃ teṣu śibireṣu sahasraśaḥ

14,086.019c nardataḥ sāgarasyeva śabdo divam ivāspṛśat

14,086.019d*0162_01 pratyudgamya namaskṛtya brāhmaṇāṃś ca nyavedayat

14,086.020a teṣām abhyāgatānāṃ sa rājā rājīvalocanaḥ

14,086.020c vyādideśānnapānāni śayyāś cāpy atimānuṣāḥ

14,086.021a vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣugorasaiḥ

14,086.021c upetāḥ puruṣavyāghra vyādideśa sa dharmarāṭ

14,086.021d*0163_01 varṇāḥ pṛthak saṃniviṣṭā hy uttarottarapūjitāḥ

14,086.022a tathā tasmin mahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ

14,086.022c samājagmur munigaṇā bahavo brahmavādinaḥ

14,086.023a ye ca dvijātipravarās tatrāsan pṛthivīpate

14,086.023c samājagmuḥ saśiṣyāṃs tān pratijagrāha kauravaḥ

14,086.024a sarvāṃś ca tān anuyayau yāvad āvasathād iti

14,086.024c svayam eva mahātejā dambhaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraḥ

14,086.025a tataḥ kṛtvā sthapatayaḥ śilpino 'nye ca ye tadā

14,086.025c kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājan dharmarājñe nyavedayan

14,086.026a tac chrutvā dharmarājaḥ sa kṛtaṃ sarvam aninditam

14,086.026c hṛṣṭarūpo 'bhavad rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ

14,086.026c*0164_01 śrīmannāmā ca bhavatu janānāṃ puṇyadaḥ prabhuḥ

14,087.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,087.001a tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ

14,087.001c hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ

14,087.002a dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam

14,087.002c devendrasyeva vihitaṃ bhīmena kurunandana

14,087.003a dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni te

14,087.003c śayyāsanavihārāṃś ca subahūn ratnabhūṣitān

14,087.004a ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān

14,087.004c na hi kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ

14,087.005a yūpāṃś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān

14,087.005c upakḷptān yathākālaṃ vidhivad bhūrivarcasaḥ

14,087.006a sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ ke cana prabho

14,087.006c sarvān eva samānītāṃs tān apaśyanta te nṛpāḥ

14,087.007a gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhāḥ striyo 'pi ca

14,087.007c audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṃsi ca

14,087.008a jarāyujāny aṇḍajāni svedajāny udbhidāni ca

14,087.008c parvatānūpavanyāni bhūtāni dadṛśuś ca te

14,087.008d*0165_01 sarve rājan yathānyāyam ānītā nṛpaśāsanāt

14,087.009a evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśugodhanadhānyataḥ

14,087.009c yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgaman

14,087.009d*0166_01 aniśaṃ dīyate ca sma tatra bhojyaṃ pṛthagvidham

14,087.009e brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahumṛṣṭānnam ṛddhimat

14,087.010a pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatām

14,087.010c dundubhir meghanirghoṣo muhur muhur atāḍyata

14,087.011a vinanādāsakṛt so 'tha divase divase tadā

14,087.011c evaṃ sa vavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ

14,087.012a annasya bahavo rājann utsargāḥ parvatopamāḥ

14,087.012c dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣaś ca hradāñjanāḥ

14,087.013a jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ

14,087.013c rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau

14,087.014a tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ

14,087.014c gṛhītvā dhanam ājagmur bahūni bharatarṣabha

14,087.015a rājānaḥ sragviṇaś cāpi sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

14,087.015c paryaveṣan dvijāgryāṃs tāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ

14,087.016a vividhāny annapānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ

14,087.016c teṣāṃ nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te

14,088.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,088.001a samāgatān vedavido rājñaś ca pṛthivīśvarān

14,088.001c dṛṣṭvā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenam athābravīt

14,088.002a upayātā naravyāghrā ya ime jagadīśvarāḥ

14,088.002c eteṣāṃ kriyatāṃ pūjā pūjārhā hi nareśvarāḥ

14,088.003a ity uktaḥ sa tathā cakre narendreṇa yaśasvinā

14,088.003c bhīmaseno mahātejā yamābhyāṃ saha bhārata

14,088.004a athābhyagacchad govindo vṛṣṇibhiḥ saha dharmajam

14,088.004b*0167_01 yajñeśo yajñapuruṣaḥ sarvavedāntaveditaḥ

14,088.004b*0167_02 devāś ca munayo viprā manasā vandya keśavam

14,088.004b*0167_03 pratyutthitās tatas tatra praviveśa sa mādhavaḥ

14,088.004c baladevaṃ puraskṛtya sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ

14,088.005a yuyudhānena sahitaḥ pradyumnena gadena ca

14,088.005c niśaṭhenātha sāmbena tathaiva kṛtavarmaṇā

14,088.006a teṣām api parāṃ pūjāṃ cakre bhīmo mahābhujaḥ

14,088.006c viviśus te ca veśmāni ratnavanti nararṣabhāḥ

14,088.007a yudhiṣṭhirasamīpe tu kathānte madhusūdanaḥ

14,088.007c arjunaṃ kathayām āsa bahusaṃgrāmakarśitam

14,088.008a sa taṃ papraccha kaunteyaḥ punaḥ punar ariṃdamam

14,088.008c dharmarāḍ bhrātaraṃ jiṣṇuṃ samācaṣṭa jagatpatiḥ

14,088.009a āgamad dvārakāvāsī mamāptaḥ puruṣo nṛpa

14,088.009c yo 'drākṣīt pāṇḍavaśreṣṭhaṃ bahusaṃgrāmakarśitam

14,088.010a samīpe ca mahābāhum ācaṣṭa ca mama prabho

14,088.010c kuru kāryāṇi kaunteya hayamedhārthasiddhaye

14,088.011a ity uktaḥ pratyuvācainaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,088.011c diṣṭyā sa kuśalī jiṣṇur upayāti ca mādhava

14,088.012a tava yat saṃdideśāsau pāṇḍavānāṃ balāgraṇīḥ

14,088.012c tad ākhyātum ihecchāmi bhavatā yadunandana

14,088.013a ity ukte rājaśārdūla vṛṣṇyandhakapatis tadā

14,088.013c provācedaṃ vaco vāgmī dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

14,088.014a idam āha mahārāja pārthavākyaṃ naraḥ sa mām

14,088.014c vācyo yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇa kāle vākyam idaṃ mama

14,088.015a āgamiṣyanti rājānaḥ sarvataḥ kauravān prati

14,088.015c teṣām ekaikaśaḥ pūjā kāryety etat kṣamaṃ hi naḥ

14,088.016a ity etad vacanād rājā vijñāpyo mama mānada

14,088.016c na tad ātyayikaṃ hi syād yad arghyānayane bhavet

14,088.017a kartum arhati tad rājā bhavāṃś cāpy anumanyatām

14,088.017c rājadveṣād vinaśyeyur nemā rājan prajāḥ punaḥ

14,088.018a idam anyac ca kaunteya vacaḥ sa puruṣo 'bravīt

14,088.018c dhanaṃjayasya nṛpate tan me nigadataḥ śṛṇu

14,088.019a upayāsyati yajñaṃ no maṇipūrapatir nṛpaḥ

14,088.019c putro mama mahātejā dayito babhruvāhanaḥ

14,088.020a taṃ bhavān madapekṣārthaṃ vidhivat pratipūjayet

14,088.020c sa hi bhakto 'nuraktaś ca mama nityam iti prabho

14,088.021a ity etad vacanaṃ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

14,088.021c abhinandyāsya tad vākyam idaṃ vacanam abravīt

14,089.001 yudhiṣṭhira uvāca

14,089.001a śrutaṃ priyam idaṃ kṛṣṇa yat tvam arhasi bhāṣitum

14,089.001c tan me 'mṛtarasaprakhyaṃ mano hlādayate vibho

14,089.002a bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ

14,089.002c punar āsan hṛṣīkeśa tatra tatreti me śrutam

14,089.003a mannimittaṃ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ

14,089.003c atīva vijayo dhīmān iti me dūyate manaḥ

14,089.004a saṃcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṃ rahaḥ

14,089.004b*0168_01 atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ pāṇḍunandanaḥ

14,089.004c kiṃ nu tasya śarīre 'sti sarvalakṣaṇapūjite

14,089.004e aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhāny upāśnute

14,089.005a atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ kuntinandanaḥ

14,089.005c na ca paśyāmi bībhatsor nindyaṃ gātreṣu kiṃ cana

14,089.005e śrotavyaṃ cen mayaitad vai tan me vyākhyātum arhasi

14,089.006a ity uktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahad antaram

14,089.006c rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇur abravīt

14,089.007a na hy asya nṛpate kiṃ cid aniṣṭam upalakṣaye

14,089.007c ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike 'syātikāyataḥ

14,089.008a tābhyāṃ sa puruṣavyāghro nityam adhvasu yujyate

14,089.008c na hy anyad anupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāg jayaḥ

14,089.009a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhas tathyaṃ kṛṣṇena dhīmatā

14,089.009c provāca vṛṣṇiśārdūlam evam etad iti prabho

14,089.010a kṛṣṇā tu draupadī kṛṣṇaṃ tiryak sāsūyam aikṣata

14,089.010c pratijagrāha tasyās taṃ praṇayaṃ cāpi keśihā

14,089.010e sakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣād iva dhanaṃjayaḥ

14,089.011a tatra bhīmādayas te tu kuravo yādavās tathā

14,089.011c remuḥ śrutvā vicitrārthā dhanaṃjayakathā vibho

14,089.012a tathā kathayatām eva teṣām arjunasaṃkathāḥ

14,089.012c upāyād vacanān martyo vijayasya mahātmanaḥ

14,089.013a so 'bhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān

14,089.013c upāyātaṃ naravyāghram arjunaṃ pratyavedayat

14,089.014a tac chrutvā nṛpatis tasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ

14,089.014c priyākhyānanimittaṃ vai dadau bahu dhanaṃ tadā

14,089.015a tato dvitīye divase mahāñ śabdo vyavardhata

14,089.015c āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṃ dhuraṃdhare

14,089.016a tato reṇuḥ samudbhūto vibabhau tasya vājinaḥ

14,089.016c abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasas tathā

14,089.017a tatra harṣakalā vāco narāṇāṃ śuśruve 'rjunaḥ

14,089.017c diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ

14,089.018a ko 'nyo hi pṛthivīṃ kṛtsnām avajitya sapārthivām

14,089.018c cārayitvā hayaśreṣṭham upāyāyād ṛte 'rjunam

14,089.019a ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ

14,089.019c teṣām apīdṛśaṃ karma na kiṃ cid anuśuśruma

14,089.020a naitad anye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pṛthivīkṣitaḥ

14,089.020c yat tvaṃ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavān iha

14,089.021a ity evaṃ vadatāṃ teṣāṃ nṝṇāṃ śrutisukhā giraḥ

14,089.021c śṛṇvan viveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram

14,089.022a tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaś ca yadunandanaḥ

14,089.022c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya te taṃ pratyudyayus tadā

14,089.023a so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ

14,089.023c bhīmādīṃś cāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam

14,089.023d*0169_01 saumyātmany amṛtādhāre pariṣvakte sukhaṃ yayau

14,089.024a taiḥ sametyārcitas tān sa pratyarcya ca yathāvidhi

14,089.024c viśaśrāmātha dharmātmā tīraṃ labdhveva pāragaḥ

14,089.025a etasminn eva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ

14,089.025c mātṛbhyāṃ sahito dhīmān kurūn abhyājagāma ha

14,089.025d*0170_01 tatra vṛddhān yathā vatsa kurūn anyāṃś ca pārthivān

14,089.026a sa sametya kurūn sarvān sarvais tair abhinanditaḥ

14,089.026b*0171_01 abhivādya mahābāhus taiś cāpi pratinanditaḥ

14,089.026c praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanam uttamam

14,090.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,090.001a sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanam

14,090.001a*0172_01 **** **** mātṛbhyāṃ sahito vaśī

14,090.001a*0172_02 praśrayāvanataḥ kuntyā gāndhāryāś ca yathāvidhi

14,090.001a*0172_03 vavande caraṇau tatra

14,090.001c pitāmahīm abhyavadat sāmnā paramavalgunā

14,090.002a tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca

14,090.002c pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ

14,090.002e subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāś cānyāḥ kuruyoṣitaḥ

14,090.003a dadau kuntī tatas tābhyāṃ ratnāni vividhāni ca

14,090.003c draupadī ca subhadrā ca yāś cāpy anyā daduḥ striyaḥ

14,090.004a ūṣatus tatra te devyau mahārhaśayanāsane

14,090.004c supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā

14,090.005a sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhruvāhanaḥ

14,090.005c dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam upatasthe yathāvidhi

14,090.006a yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃś cāpi pāṇḍavān

14,090.006c upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat

14,090.007a sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaś ca yathāvidhi

14,090.007c dhanaṃ cāsmai dadur bhūri prīyamāṇā mahārathāḥ

14,090.008a tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam

14,090.008c pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān

14,090.009a tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārham abhipūjitam

14,090.009c rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujam uttamam

14,090.010a dharmarājaś ca bhīmaś ca yamajau phalgunas tathā

14,090.010c pṛthak pṛthag atīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan

14,090.011a tatas tṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ

14,090.011c yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanam abravīt

14,090.012a adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi te

14,090.012c muhūrto yajñiyaḥ prāptaś codayanti ca yājakāḥ

14,090.013a ahīno nāma rājendra kratus te 'yaṃ vikalpavān

14,090.013c bahutvāt kāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ

14,090.014a evam eva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kuru

14,090.014c tritvaṃ vrajatu te rājan brāhmaṇā hy atra kāraṇam

14,090.015a trīn aśvamedhān atra tvaṃ saṃprāpya bahudakṣiṇān

14,090.015c jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa

14,090.016a pavitraṃ paramaṃ hy etat pāvanānāṃ ca pāvanam

14,090.016c yad aśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana

14,090.017a ity uktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitatejasā

14,090.017c dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā

14,090.017e narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum

14,090.017f*0173_01 bahvannadakṣiṇaṃ rājā sarvakāmaguṇānvitam

14,090.018a tatra vedavido rājaṃś cakruḥ karmāṇi yājakāḥ

14,090.018c parikramantaḥ śāstrajñā vidhivat sādhuśikṣitāḥ

14,090.019a na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīd apahutaṃ tathā

14,090.019c kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrus tatra dvijarṣabhāḥ

14,090.020a kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvad dvijasattamāḥ

14,090.020c cakrus te vidhivad rājaṃs tathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ

14,090.021a abhiṣūya tato rājan somaṃ somapasattamāḥ

14,090.021c savanāny ānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ

14,090.022a na tatra kṛpaṇaḥ kaś cin na daridro babhūva ha

14,090.022c kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ

14,090.023a bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa nityadā

14,090.023c bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt

14,090.024a saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ

14,090.024c divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ

14,090.025a nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyas tasya dhīmataḥ

14,090.025c nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ

14,090.026a tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvān bharatarṣabha

14,090.026c khādirān bilvasamitāṃs tāvataḥ sarvavarṇinaḥ

14,090.027a devadārumayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau

14,090.027c śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan

14,090.027d*0174_01 sarvān etān yathāśāstraṃ yājakāḥ samayojayan

14,090.028a śobhārthaṃ cāparān yūpān kāñcanān puruṣarṣabha

14,090.028c sa bhīmaḥ kārayām āsa dharmarājasya śāsanāt

14,090.029a te vyarājanta rājarṣe vāsobhir upaśobhitāḥ

14,090.029c narendrābhigatā devān yathā saptarṣayo divi

14,090.030a iṣṭakāḥ kāñcanīś cātra cayanārthaṃ kṛtābhavan

14,090.030c śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ

14,090.031a catuścityaḥ sa tasyāsīd aṣṭādaśakarātmakaḥ

14,090.031c sa rukmapakṣo nicitas triguṇo garuḍākṛtiḥ

14,090.032a tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ

14,090.032c taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaś ca ye

14,090.033a ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitās tathā jalacarāś ca ye

14,090.033c sarvāṃs tān abhyayuñjaṃs te tatrāgnicayakarmaṇi

14,090.034a yūpeṣu niyataṃ cāsīt paśūnāṃ triśataṃ tathā

14,090.034c aśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ

14,090.035a sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣād devarṣisaṃkulaḥ

14,090.035c gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ

14,090.036a sa kiṃpuruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ

14,090.036c siddhavipranivāsaiś ca samantād abhisaṃvṛtaḥ

14,090.037a tasmin sadasi nityās tu vyāsaśiṣyā dvijottamāḥ

14,090.037c sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu

14,090.038a nāradaś ca babhūvātra tumburuś ca mahādyutiḥ

14,090.038c viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ

14,090.039a gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ

14,090.039c ramayanti sma tān viprān yajñakarmāntareṣv atha

14,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca

14,091.001a śamayitvā paśūn anyān vidhivad dvijasattamāḥ

14,091.001c turagaṃ taṃ yathāśāstram ālabhanta dvijātayaḥ

14,091.002a tataḥ saṃjñāpya turagaṃ vidhivad yājakarṣabhāḥ

14,091.002c upasaṃveśayan rājaṃs tatas tāṃ drupadātmajām

14,091.002d*0175_01 sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu

14,091.002e kalābhis tisṛbhī rājan yathāvidhi manasvinīm

14,091.003a uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijarṣabhāḥ

14,091.003c śrapayām āsur avyagrāḥ śāstravad bharatarṣabha

14,091.004a taṃ vapādhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ

14,091.004c upājighrad yathānyāyaṃ sarvapāpmāpahaṃ tadā

14,091.005a śiṣṭāny aṅgāni yāny āsaṃs tasyāśvasya narādhipa

14,091.005c tāny agnau juhuvur dhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ

14,091.006a saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñas taṃ kratuṃ śakratejasaḥ

14,091.006c vyāsaḥ saśiṣyo bhagavān vardhayām āsa taṃ nṛpam

14,091.007a tato yudhiṣṭhiraḥ prādāt sadasyebhyo yathāvidhi

14,091.007c koṭīsahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām

14,091.008a pratigṛhya dharāṃ rājan vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

14,091.008c abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

14,091.009a pṛthivī bhavatas tv eṣā saṃnyastā rājasattama

14,091.009c niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ

14,091.010a yudhiṣṭhiras tu tān viprān pratyuvāca mahāmanāḥ

14,091.010c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān madhye rājñāṃ mahātmanām

14,091.011a aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā

14,091.011c arjunena jitā seyam ṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā

14,091.012a vanaṃ pravekṣye viprendrā vibhajadhvaṃ mahīm imām

14,091.012c caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ

14,091.013a nāham ādātum icchāmi brahmasvaṃ munisattamāḥ

14,091.013c idaṃ hi me mataṃ nityaṃ bhrātṝṇāṃ ca mamānaghāḥ

14,091.014a ity uktavati tasmiṃs te bhrātaro draupadī ca sā

14,091.014c evam etad iti prāhus tad abhūd romaharṣaṇam

14,091.015a tato 'ntarikṣe vāg āsīt sādhu sādhv iti bhārata

14,091.015c tathaiva dvijasaṃghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ

14,091.016a dvaipāyanas tathoktas tu punar eva yudhiṣṭhiram

14,091.016c uvāca madhye viprāṇām idaṃ saṃpūjayan muniḥ

14,091.017a dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmy aham

14,091.017c hiraṇyaṃ dīyatām ebhyo dvijātibhyo dharās tu te

14,091.018a tato 'bravīd vāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

14,091.018c yathāha bhagavān vyāsas tathā tat kartum arhasi

14,091.019a ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha

14,091.019c koṭikoṭikṛtāṃ prādād dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kratoḥ

14,091.020a na kariṣyati tal loke kaś cid anyo narādhipaḥ

14,091.020c yat kṛtaṃ kurusiṃhena maruttasyānukurvatā

14,091.021a pratigṛhya tu tad dravyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ

14,091.021c ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃś caturdhā vyabhajaṃś ca te

14,091.022a pṛthivyā niṣkrayaṃ dattvā tad dhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ

14,091.022c dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha

14,091.023a ṛtvijas tam aparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tadā

14,091.023c vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathābalam

14,091.024a yajñavāṭe tu yat kiṃ cid dhiraṇyam api bhūṣaṇam

14,091.024c toraṇāni ca yūpāṃś ca ghaṭāḥ pātrīs tatheṣṭakāḥ

14,091.024e yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tad vyabhajan dvijāḥ

14,091.025a anantaraṃ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu

14,091.025c tathā viṭśūdrasaṃghāś ca tathānye mlecchajātayaḥ

14,091.025e kālena mahatā jahrus tat suvarṇaṃ tatas tataḥ

14,091.026a tatas te brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmur ālayān

14,091.026c tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā

14,091.027a svam aṃśaṃ bhagavān vyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt

14,091.027c pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ

14,091.028a śvaśurāt prītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītamānasā

14,091.028c cakāra puṇyaṃ loke tu sumahāntaṃ pṛthā tadā

14,091.029a gatvā tv avabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha

14,091.029c sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatair iva

14,091.030a pāṇḍavāś ca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṃvṛtās tadā

14,091.030c aśobhanta mahārāja grahās tārāgaṇair iva

14,091.031a rājabhyo 'pi tataḥ prādād ratnāni vividhāni ca

14,091.031c gajān aśvān alaṃkārān striyo vastrāṇi kāñcanam

14,091.032a tad dhanaugham aparyantaṃ pārthaḥ pārthivamaṇḍale

14,091.032c visṛjañ śuśubhe rājā yathā vaiśravaṇas tathā

14,091.033a ānāyya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhruvāhanam

14,091.033c pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhān prāsthāpayat tadā

14,091.034a duḥśalāyāś ca taṃ pautraṃ bālakaṃ pārthivarṣabha

14,091.034c svarājye pitṛbhir gupte prītyā samabhiṣecayat

14,091.035a rājñaś caivāpi tān sarvān suvibhaktān supūjitān

14,091.035c prasthāpayām āsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ

14,091.035d*0176_01 govindaṃ ca mahātmānaṃ baladevaṃ mahābalam

14,091.035d*0176_02 tathānyān vṛṣṇivīrāṃś ca pradyumnādīn sahasraśaḥ

14,091.035d*0176_03 pūjayitvā mahārāja yathāvidhi mahādyutiḥ

14,091.035d*0176_04 bhrātṛbhiḥ sahito rājā prāsthāpayad ariṃdamaḥ

14,091.036a evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ

14,091.036c bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ

14,091.037a sarpiḥpaṅkā hradā yatra bahavaś cānnaparvatāḥ

14,091.037c rasālākardamāḥ kulyā babhūvur bharatarṣabha

14,091.038a bhakṣyaṣāṇḍavarāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatām iti

14,091.038c paśūnāṃ vadhyatāṃ cāpi nāntas tatra sma dṛśyate

14,091.039a mattonmattapramuditaṃ pragītayuvatījanam

14,091.039c mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiś ca manoramam abhūt tadā

14,091.040a dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti divārātram avāritam

14,091.040a*0177_01 **** **** tatra śabdo mahān abhūt

14,091.040a*0177_02 pīyatāṃ dīyatāṃ ceti

14,091.040c taṃ mahotsavasaṃkāśam atihṛṣṭajanākulam

14,091.040e kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ

14,091.041a varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnair dhanais tathā

14,091.041c vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśat puram

14,092.001 janamejaya uvāca

14,092.001a pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ

14,092.001c yad āścaryam abhūt kiṃ cit tad bhavān vaktum arhati

14,092.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,092.002a śrūyatāṃ rājaśārdūla mahad āścaryam uttamam

14,092.002c aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yad abhūd vibho

14,092.003a tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu

14,092.003c dīnāndhakṛpaṇe cāpi tadā bharatasattama

14,092.004a ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata

14,092.004c patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani

14,092.005a bilān niṣkramya nakulo rukmapārśvas tadānagha

14,092.005c vajrāśanisamaṃ nādam amuñcata viśāṃ pate

14,092.006a sakṛd utsṛjya taṃ nādaṃ trāsayāno mṛgadvijān

14,092.006c mānuṣaṃ vacanaṃ prāha dhṛṣṭo bilaśayo mahān

14,092.007a saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ

14,092.007c uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ

14,092.008a tasya tad vacanaṃ śrutvā nakulasya viśāṃ pate

14,092.008c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ

14,092.009a tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te dvijāḥ

14,092.009c kutas tvaṃ samanuprāpto yajñaṃ sādhusamāgamam

14,092.010a kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ kiṃ śrutaṃ kiṃ parāyaṇam

14,092.010c kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yo no yajñaṃ vigarhase

14,092.011a avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vidhijñair yājakaiḥ kṛtam

14,092.011c yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca yathākṛtam

14,092.012a pūjārhāḥ pūjitāś cātra vidhivac chāstracakṣuṣā

14,092.012c mantrapūtaṃ hutaś cāgnir dattaṃ deyam amatsaram

14,092.013a tuṣṭā dvijarṣabhāś cātra dānair bahuvidhair api

14,092.013c kṣatriyāś ca suyuddhena śrāddhair api pitāmahāḥ

14,092.014a pālanena viśas tuṣṭāḥ kāmais tuṣṭā varastriyaḥ

14,092.014c anukrośais tathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ

14,092.015a jñātisaṃbandhinas tuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ

14,092.015c devā havirbhiḥ puṇyaiś ca rakṣaṇaiḥ śaraṇāgatāḥ

14,092.016a yad atra tathyaṃ tad brūhi satyasaṃdha dvijātiṣu

14,092.016c yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭo brāhmaṇakāmyayā

14,092.017a śraddheyavākyaḥ prājñas tvaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca

14,092.017c samāgataś ca viprais tvaṃ tattvato vaktum arhasi

14,092.018a iti pṛṣṭo dvijais taiḥ sa prahasya nakulo 'bravīt

14,092.018c naiṣānṛtā mayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ

14,092.019a yan mayoktam idaṃ kiṃ cid yuṣmābhiś cāpy upaśrutam

14,092.019c saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ

14,092.019e uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ

14,092.020a ity avaśyaṃ mayaitad vo vaktavyaṃ dvijapuṃgavāḥ

14,092.020c śṛṇutāvyagramanasaḥ śaṃsato me dvijarṣabhāḥ

14,092.021a anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yan mayādbhutam uttamam

14,092.021c uñchavṛtter yathāvṛttaṃ kurukṣetranivāsinaḥ

14,092.022a svargaṃ yena dvijaḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sasutasnuṣaḥ

14,092.022c yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanīkṛtam

14,093.001 nakula uvāca

14,093.001a hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalam

14,093.001c nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yad dvijāḥ

14,093.002a dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñair bahubhir vṛte

14,093.002c uñchavṛttir dvijaḥ kaś cit kāpotir abhavat purā

14,093.003a sabhāryaḥ saha putreṇa sasnuṣas tapasi sthitaḥ

14,093.003c vadhūcaturtho vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ

14,093.004a ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ

14,093.004c ṣaṣṭhe kāle kadā cic ca tasyāhāro na vidyate

14,093.004e bhuṅkte 'nyasmin kadā cit sa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ

14,093.005a kapotadharmiṇas tasya durbhikṣe sati dāruṇe

14,093.005c nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayas tān nibodhata

14,093.005e kṣīṇauṣadhisamāvāyo dravyahīno 'bhavat tadā

14,093.006a kāle kāle 'sya saṃprāpte naiva vidyeta bhojanam

14,093.006c kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te

14,093.007a uñchaṃs tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare

14,093.007c uṣṇārtaś ca kṣudhārtaś ca sa vipras tapasi sthitaḥ

14,093.007e uñcham aprāptavān eva sārdhaṃ parijanena ha

14,093.008a sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spṛṣṭvā toyaṃ yathāvidhi

14,093.008c kṣapayām āsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ

14,093.009a atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprastham upārjayat

14,093.009c yavaprasthaṃ ca te saktūn akurvanta tapasvinaḥ

14,093.010a kṛtajapyāhvikās te tu hutvā vahniṃ yathāvidhi

14,093.010c kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ

14,093.011a athāgacchad dvijaḥ kaś cid atithir bhuñjatāṃ tadā

14,093.011c te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra prahṛṣṭamanaso 'bhavan

14,093.012a te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tam atithiṃ tadā

14,093.012c viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ

14,093.013a anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ

14,093.013c tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ

14,093.014a sabrahmacaryaṃ svaṃ gotraṃ samākhyāya parasparam

14,093.014c kuṭīṃ praveśayām āsuḥ kṣudhārtam atithiṃ tadā

14,093.015a idam arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha

14,093.015c śucayaḥ saktavaś ceme niyamopārjitāḥ prabho

14,093.015e pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijottama

14,093.016a ity uktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ

14,093.016c bhakṣayām āsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ

14,093.017a sa uñchavṛttiḥ taṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam

14,093.017c āhāraṃ cintayām āsa kathaṃ tuṣṭo bhaved iti

14,093.018a tasya bhāryābravīd rājan madbhāgo dīyatām iti

14,093.018c gacchatv eṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭo dvijasattamaḥ

14,093.019a iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ

14,093.019c kṣudhāparigatāṃ jñātvā saktūṃs tān nābhyanandata

14,093.019d*0178_01 ātmānumānato vidvān sa tu viprarṣabhas tadā

14,093.020a jānan vṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm

14,093.020c tvagasthibhūtāṃ vepantīṃ tato bhāryām uvāca tām

14,093.021a api kīṭapataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane

14,093.021c striyo rakṣyāś ca poṣyāś ca naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi

14,093.022a anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣita eva ca

14,093.022c prapated yaśaso dīptān na ca lokān avāpnuyāt

14,093.022d*0179_01 dharmakāmārthakāryāṇi śuśrūṣā kulasaṃtatiḥ

14,093.022d*0179_02 dāreṣv adhīno dharmaś ca pitṝṇām ātmanas tathā

14,093.022d*0179_03 na vetti karmato bhāryārakṣaṇe yo 'kṣamaḥ pumān

14,093.022d*0179_04 ayaśo mahad āpnoti narakāṃś caiva gacchati

14,093.023a ity uktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija

14,093.023c saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me

14,093.024a satyaṃ ratiś ca dharmaś ca svargaś ca guṇanirjitaḥ

14,093.024c strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijottama

14,093.025a ṛtur mātuḥ pitur bījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ

14,093.025c bhartuḥ prasādāt strīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathā

14,093.026a pālanād dhi patis tvaṃ me bhartāsi bharaṇān mama

14,093.026c putrapradānād varadas tasmāt saktūn gṛhāṇa me

14,093.027a jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam

14,093.027c upavāsapariśrānto yadā tvam api karśitaḥ

14,093.028a ity uktaḥ sa tayā saktūn pragṛhyedaṃ vaco 'bravīt

14,093.028c dvija saktūn imān bhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama

14,093.029a sa tān pragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭim agamad dvijaḥ

14,093.029c tam uñchavṛttir ālakṣya tataś cintāparo 'bhavat

14,093.029d*0180_01 tam uvāca tataḥ putraḥ pitaraṃ dīnamānasam

14,093.029d*0180_02 praśrayāvanato bhūtvā hetuyuktam idaṃ vacaḥ

14,093.030 putra uvāca

14,093.030a saktūn imān pragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama

14,093.030c ity evaṃ sukṛtaṃ manye tasmād etat karomy aham

14,093.031a bhavān hi paripālyo me sarvayatnair dvijottama

14,093.031c sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ hy etat pitur vṛddhasya poṣaṇam

14,093.032a putrārtho vihito hy eṣa sthāvirye paripālanam

14,093.032c śrutir eṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu viśrutā

14,093.033a prāṇadhāraṇamātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapas tvayā

14,093.033c prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām

14,093.034 pitovāca

14,093.034a api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama

14,093.034c utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavaty uta

14,093.035a bālānāṃ kṣud balavatī jānāmy etad ahaṃ vibho

14,093.035c vṛddho 'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka

14,093.036a jīrṇena vayasā putra na mā kṣud bādhate 'pi ca

14,093.036c dīrghakālaṃ tapas taptaṃ na me maraṇato bhayam

14,093.037 putra uvāca

14,093.037a apatyam asmi te putras trāṇāt putro hi viśrutaḥ

14,093.037c ātmā putraḥ smṛtas tasmāt trāhy ātmānam ihātmanā

14,093.037d*0181_01 putro 'haṃ tava viprarṣe tvayā pālyo 'smi sarvadā

14,093.037d*0181_02 idānīṃ tu imān saktūn dīyatāṃ kṣudhitāya ca

14,093.038 pitovāca

14,093.038a rūpeṇa sadṛśas tvaṃ me śīlena ca damena ca

14,093.038c parīkṣitaś ca bahudhā saktūn ādadmi te tataḥ

14,093.038d*0182_01 praśrayeṇa tathā buddhyā vṛttyā kṣāntyā tathaiva ca

14,093.039a ity uktvādāya tān saktūn prītātmā dvijasattamaḥ

14,093.039c prahasann iva viprāya sa tasmai pradadau tadā

14,093.040a bhuktvā tān api saktūn sa naiva tuṣṭo babhūva ha

14,093.040c uñchavṛttis tu savrīḍo babhūva dvijasattamaḥ

14,093.041a taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇapriyakāmyayā

14,093.041c saktūn ādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyam abravīt

14,093.042a saṃtānāt tava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati

14,093.042c saktūn imān atithaye gṛhītvā tvaṃ prayaccha me

14,093.043a tava prasavanirvṛtyā mama lokāḥ kilākṣayāḥ

14,093.043c pautreṇa tān avāpnoti yatra gatvā na śocati

14,093.044a dharmādyā hi yathā tretā vahnitretā tathaiva ca

14,093.044c tathaiva putrapautrāṇāṃ svarge tretā kilākṣayā

14,093.045a pitṝṃs trāṇāt tārayati putra ity anuśuśruma

14,093.045c putrapautraiś ca niyataṃ sādhulokān upāśnute

14,093.046 śvaśura uvāca

14,093.046a vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai

14,093.046c karśitāṃ suvratācāre kṣudhāvihvalacetasam

14,093.047a kathaṃ saktūn grahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ

14,093.047c kalyāṇavṛtte kalyāṇi naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi

14,093.048a ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śīlaśaucasamanvitām

14,093.048c kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ nv aham

14,093.049a bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā

14,093.049c upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī

14,093.050 snuṣovāca

14,093.050a guror mama gurus tvaṃ vai yato daivatadaivatam

14,093.050c devātidevas tasmāt tvaṃ saktūn ādatsva me vibho

14,093.051a dehaḥ prāṇaś ca dharmaś ca śuśrūṣārtham idaṃ guroḥ

14,093.051c tava vipra prasādena lokān prāpsyāmy abhīpsitān

14,093.052a avekṣyā iti kṛtvā tvaṃ dṛḍhabhaktyeti vā dvija

14,093.052c cintyā mameyam iti vā saktūn ādātum arhasi

14,093.053 śvaśura uvāca

14,093.053a anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase

14,093.053c yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttim avekṣase

14,093.054a tasmāt saktūn grahīṣyāmi vadhūr nārhasi vañcanām

14,093.054c gaṇayitvā mahābhāge tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā

14,093.055a ity uktvā tān upādāya saktūn prādād dvijātaye

14,093.055c tatas tuṣṭo 'bhavad vipras tasya sādhor mahātmanaḥ

14,093.056a prītātmā sa tu taṃ vākyam idam āha dvijarṣabham

14,093.056c vāgmī tadā dvijaśreṣṭho dharmaḥ puruṣavigrahaḥ

14,093.057a śuddhena tava dānena nyāyopāttena yatnataḥ

14,093.057c yathāśakti vimuktena prīto 'smi dvijasattama

14,093.058a aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ

14,093.058c gaganāt puṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi

14,093.058d*0183_01 gantāśu devavarṣāṇi anantāni mahāmate

14,093.059a surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ

14,093.059c stuvanto devadūtāś ca sthitā dānena vismitāḥ

14,093.060a brahmarṣayo vimānasthā brahmalokagatāś ca ye

14,093.060c kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha dvijarṣabha

14,093.061a pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitaras tvayā

14,093.061c anāgatāś ca bahavaḥ subahūni yugāni ca

14,093.062a brahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā

14,093.062c agahvareṇa dharmeṇa tasmād gaccha divaṃ dvija

14,093.063a śraddhayā parayā yas tvaṃ tapaś carasi suvrata

14,093.063c tasmād devās tavānena prītā dvijavarottama

14,093.063c*0184_01 prītātmā devatāḥ sarve yate na tapasā tathā

14,093.064a sarvasvam etad yasmāt te tyaktaṃ śuddhena cetasā

14,093.064c kṛcchrakāle tataḥ svargo jito 'yaṃ tava karmaṇā

14,093.065a kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmyāṃ buddhiṃ vyapohati

14,093.065c kṣudhāparigatajñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha

14,093.066a bubhukṣāṃ jayate yas tu sa svargaṃ jayate dhruvam

14,093.066c yadā dānarucir bhavati tadā dharmo na sīdati

14,093.067a anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasneham eva ca

14,093.067c dharmam eva guruṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā

14,093.068a dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param

14,093.068c kālaḥ parataro dānāc chraddhā cāpi tataḥ parā

14,093.069a svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narair mohān na dṛśyate

14,093.069c svargārgalaṃ lobhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadam

14,093.070a tat tu paśyanti puruṣā jitakrodhā jitendriyāḥ

14,093.070c brāhmaṇās tapasā yuktā yathāśaktipradāyinaḥ

14,093.071a sahasraśaktiś ca śataṃ śataśaktir daśāpi ca

14,093.071c dadyād apaś ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ

14,093.072a rantidevo hi nṛpatir apaḥ prādād akiṃcanaḥ

14,093.072c śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ

14,093.073a na dharmaḥ prīyate tāta dānair dattair mahāphalaiḥ

14,093.073c nyāyalabdhair yathā sūkṣmaiḥ śraddhāpūtaiḥ sa tuṣyati

14,093.074a gopradānasahasrāṇi dvijebhyo 'dān nṛgo nṛpaḥ

14,093.074c ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavān

14,093.075a ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ

14,093.075c prāpya puṇyakṛtāṃl lokān modate divi suvrataḥ

14,093.076a vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ svaśaktyā svarjitaṃ satām

14,093.076b*0185_01 nṛṇāṃ puṇyaṃ sa śaktyā ca varjitaṃ garjanaṃ tadā

14,093.076c na yajñair vividhair vipra yathānyāyena saṃcitaiḥ

14,093.077a krodho dānaphalaṃ hanti lobhāt svargaṃ na gacchati

14,093.077c nyāyavṛttir hi tapasā dānavit svargam aśnute

14,093.078a na rājasūyair bahubhir iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ

14,093.078c na cāśvamedhair bahubhiḥ phalaṃ samam idaṃ tava

14,093.079a saktuprasthena hi jito brahmalokas tvayānagha

14,093.079c virajo brahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakam

14,093.080a sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānam upasthitam

14,093.080c ārohata yathākāmaṃ dharmo 'smi dvija paśya mām

14,093.081a pāvito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te

14,093.081c sabhāryaḥ sahaputraś ca sasnuṣaś ca divaṃ vraja

14,093.082a ity uktavākyo dharmeṇa yānam āruhya sa dvijaḥ

14,093.082c sabhāryaḥ sasutaś cāpi sasnuṣaś ca divaṃ yayau

14,093.083a tasmin vipre gate svargaṃ sasute sasnuṣe tadā

14,093.083c bhāryācaturthe dharmajñe tato 'haṃ niḥsṛto bilāt

14,093.084a tatas tu saktugandhena kledena salilasya ca

14,093.084c divyapuṣpāvamardāc ca sādhor dānalavaiś ca taiḥ

14,093.084e viprasya tapasā tasya śiro me kāñcanīkṛtam

14,093.085a tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha

14,093.085c śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtam

14,093.085e paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ

14,093.086a katham evaṃvidhaṃ me syād anyat pārśvam iti dvijāḥ

14,093.086c tapovanāni yajñāṃś ca hṛṣṭo 'bhyemi punaḥ punaḥ

14,093.087a yajñaṃ tv aham imaṃ śrutvā kururājasya dhīmataḥ

14,093.087c āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ

14,093.088a tato mayoktaṃ tad vākyaṃ prahasya dvijasattamāḥ

14,093.088c saktuprasthena yajño 'yaṃ saṃmito neti sarvathā

14,093.089a saktuprasthalavais tair hi tadāhaṃ kāñcanīkṛtaḥ

14,093.089c na hi yajño mahān eṣa sadṛśas tair mato mama

14,093.089d*0186_01 saktuprasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo matir mama

14,093.090 vaiśaṃpāyana uvāca

14,093.090a ity uktvā nakulaḥ sarvān yajñe dvijavarāṃs tadā

14,093.090c jagāmādarśanaṃ rājan viprās te ca yayur gṛhān

14,093.091a etat te sarvam ākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya

14,093.091c yad āścaryam abhūt tasmin vājimedhe mahākratau

14,093.092a na vismayas te nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃ cana

14,093.092c ṛṣikoṭisahasrāṇi tapobhir ye divaṃ gatāḥ

14,093.093a adrohaḥ sarvabhūteṣu saṃtoṣaḥ śīlam ārjavam

14,093.093c tapo damaś ca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matam

14,094.001 janamejaya uvāca

14,094.001a yajñe saktā nṛpatayas tapaḥsaktā maharṣayaḥ

14,094.001c śāntivyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho

14,094.002a tasmād yajñaphalais tulyaṃ na kiṃ cid iha vidyate

14,094.002c iti me vartate buddhis tathā caitad asaṃśayam

14,094.003a yajñair iṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama

14,094.003c iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam ito gatāḥ

14,094.004a devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

14,094.004c devarājyaṃ mahātejāḥ prāptavān akhilaṃ vibhuḥ

14,094.004d*0187_01 yajñais tapobhir vipulai rājāno dvijasattamāḥ

14,094.004d*0187_02 iha loke parāṃ kīrtiṃ vimucya divi saṃsthitāḥ

14,094.005a yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ

14,094.005c sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca

14,094.006a atha kasmāt sa nakulo garhayām āsa taṃ kratum

14,094.006c aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ

14,094.006d*0188_01 iti hetor mahārāja nakulo 'garhayac ca tat

14,094.006d*0188_02 karma rājño mahābuddhe dharmaḥ sūkṣmo mahīpate

14,094.007 vaiśaṃpāyana uvāca

14,094.007a yajñasya vidhim agryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha

14,094.007c gadataḥ śṛṇu me rājan yathāvad iha bhārata

14,094.008a purā śakrasya yajataḥ sarva ūcur maharṣayaḥ

14,094.008c ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi

14,094.009a hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite

14,094.009c deveṣv āhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu

14,094.010a supratītais tadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanair nṛpa

14,094.010c aśrāntaiś cāpi laghubhir adhvaryuvṛṣabhais tathā

14,094.011a ālambhasamaye tasmin gṛhīteṣu paśuṣv atha

14,094.011c maharṣayo mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ

14,094.012a tato dīnān paśūn dṛṣṭvā ṛṣayas te tapodhanāḥ

14,094.012c ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ

14,094.013a apavijñānam etat te mahāntaṃ dharmam icchataḥ

14,094.013c na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara

14,094.014a dharmopaghātakas tv eṣa samārambhas tava prabho

14,094.014c nāyaṃ dharmakṛto dharmo na hiṃsā dharma ucyate

14,094.015a āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi

14,094.015c vidhidṛṣṭena yajñena dharmas te sumahān bhavet

14,094.016a yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣitaiḥ

14,094.016c eṣa dharmo mahāñ śakra cintyamāno 'dhigamyate

14,094.017a śatakratus tu tad vākyam ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ

14,094.017c uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ

14,094.018a teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe śakramaharṣiṇām

14,094.018c jaṅgamaiḥ sthāvarair vāpi yaṣṭavyam iti bhārata

14,094.019a te tu khinnā vivādena ṛṣayas tattvadarśinaḥ

14,094.019c tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchur nṛpatiṃ vasum

14,094.019d*0189_01 dharmasaṃśayam āpannān satyaṃ brūhi mahāmate

14,094.020a mahābhāga kathaṃ yajñeṣv āgamo nṛpate smṛtaḥ

14,094.020c yaṣṭavyaṃ paśubhir medhyair atho bījair ajair api

14,094.021a tac chrutvā tu vacas teṣām avicārya balābalam

14,094.021c yathopanītair yaṣṭavyam iti provāca pārthivaḥ

14,094.022a evam uktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam

14,094.022c uktveha vitathaṃ rājaṃś cedīnām īśvaraḥ prabhuḥ

14,094.022d*0190_01 tasmān na vācyaṃ hy ekena bahujñenāpi saṃśaye

14,094.022d*0190_02 prajāpatim apāhāya svayaṃbhuvam ṛte prabhum

14,094.023a anyāyopagataṃ dravyam atītaṃ yo hy apaṇḍitaḥ

14,094.023c dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalam aśnute

14,094.024a dharmavaitaṃsiko yas tu pāpātmā puruṣas tathā

14,094.024c dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakārakam

14,094.025a pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ

14,094.025c rāgamohānvitaḥ so 'nte kaluṣāṃ gatim āpnute

14,094.026a tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā

14,094.026c tāni sattvam anāsādya naśyanti vipulāny api

14,094.027a tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ

14,094.027c dāne na kīrtir bhavati pretya ceha ca durmateḥ

14,094.028a api saṃcayabuddhir hi lobhamohavaśaṃgataḥ

14,094.028c udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ

14,094.029a evaṃ labdhvā dhanaṃ lobhād yajate yo dadāti ca

14,094.029c sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt

14,094.029d*0191_01 **** **** yo hi dadyād yajeta vā

14,094.029d*0191_02 na tasya sa phalaṃ pretya bhuṅkte pāpadhanāgamāt

14,094.030a uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ

14,094.030c dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svar yānti dharmiṇaḥ

14,094.031a eṣa dharmo mahāṃs tyāgo dānaṃ bhūtadayā tathā

14,094.031c brahmacaryaṃ tathā satyam anukrośo dhṛtiḥ kṣamā

14,094.031e sanātanasya dharmasya mūlam etat sanātanam

14,094.032a śrūyante hi purā viprā viśvāmitrādayo nṛpāḥ

14,094.032c viśvāmitro 'sitaś caiva janakaś ca mahīpatiḥ

14,094.032e kakṣasenārṣṭiṣeṇau ca sindhudvīpaś ca pārthivaḥ

14,094.033a ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ

14,094.033c nṛpāḥ satyaiś ca dānaiś ca nyāyalabdhais tapodhanāḥ

14,094.034a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritās tapaḥ

14,094.034c dānadharmāgninā śuddhās te svargaṃ yānti bhārata

14,095.001 janamejaya uvāca

14,095.001a dharmāgatena tyāgena bhagavan sarvam asti cet

14,095.001c etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi bhāṣitum

14,095.002a tatoñchavṛtter yad vṛttaṃ saktudāne phalaṃ mahat

14,095.002c kathitaṃ me mahad brahmaṃs tathyam etad asaṃśayam

14,095.003a kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet

14,095.003c etad arhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha

14,095.004 vaiśaṃpāyana uvāca

14,095.004a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

14,095.004c agastyasya mahāyajñe purāvṛttam ariṃdama

14,095.005a purāgastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm

14,095.005c praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ

14,095.006a tatrāgnikalpā hotāra āsan satre mahātmanaḥ

14,095.006c mūlāhārā nirāhārāḥ sāśmakuṭṭā marīcipāḥ

14,095.007a parighṛṣṭikā vaighasikāḥ saṃprakṣālās tathaiva ca

14,095.007c yatayo bhikṣavaś cātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ

14,095.008a sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ

14,095.008c dame sthitāś ca te sarve dambhamohavivarjitāḥ

14,095.009a vṛtte śuddhe sthitā nityam indriyaiś cāpy avāhitāḥ

14,095.009c upāsate sma taṃ yajñaṃ bhuñjānās te maharṣayaḥ

14,095.010a yathāśaktyā bhagavatā tad annaṃ samupārjitam

14,095.010c tasmin satre tu yat kiṃ cid ayogyaṃ tatra nābhavat

14,095.010e tathā hy anekair munibhir mahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ

14,095.011a evaṃvidhes tv agastyasya vartamāne mahādhvare

14,095.011c na vavarṣa sahasrākṣas tadā bharatasattama

14,095.012a tataḥ karmāntare rājann agastyasya mahātmanaḥ

14,095.012c katheyam abhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām

14,095.013a agastyo yajamāno 'sau dadāty annaṃ vimatsaraḥ

14,095.013c na ca varṣati parjanyaḥ katham annaṃ bhaviṣyati

14,095.014a satraṃ cedaṃ mahad viprā muner dvādaśavārṣikam

14,095.014c na varṣiṣyati devaś ca varṣāṇy etāni dvādaśa

14,095.015a etad bhavantaḥ saṃcintya maharṣer asya dhīmataḥ

14,095.015c agastyasyātitapasaḥ kartum arhanty anugraham

14,095.016a ity evam ukte vacane tato 'gastyaḥ pratāpavān

14,095.016c provācedaṃ vaco vāgmī prasādya śirasā munīn

14,095.017a yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ

14,095.017c cintāyajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ

14,095.018a yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ

14,095.018b*0192_01 sparśayajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ

14,095.018b*0192_02 yadi dvādaśavarṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ

14,095.018c vyāyāmenāhariṣyāmi yajñān anyān ativratān

14,095.018d*0193_01 dhyeyātmanā hariṣyāmi yajñān etān yatavrataḥ

14,095.019a bījayajño mayāyaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ

14,095.019c bījaiḥ kṛtaiḥ kariṣye ca nātra vighno bhaviṣyati

14,095.020a nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathaṃ cana

14,095.020c varṣiṣyatīha vā devo na vā devo bhaviṣyati

14,095.021a atha vābhyarthanām indraḥ kuryān na tv iha kāmataḥ

14,095.021c svayam indro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ

14,095.022a yo yad āhārajātaś ca sa tathaiva bhaviṣyati

14,095.022c viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punar atīva hi

14,095.023a adyeha svarṇam abhyetu yac cānyad vasu durlabham

14,095.023c triṣu lokeṣu yac cāsti tad ihāgacchatāṃ svayam

14,095.024a divyāś cāpsarasāṃ saṃghāḥ sagandharvāḥ sakiṃnarāḥ

14,095.024c viśvāvasuś ca ye cānye te 'py upāsantu vaḥ sadā

14,095.025a uttarebhyaḥ kurubhyaś ca yat kiṃ cid vasu vidyate

14,095.025c sarvaṃ tad iha yajñe me svayam evopatiṣṭhatu

14,095.025e svargaṃ svargasadaś caiva dharmaś ca svayam eva tu

14,095.026a ity ukte sarvam evaitad abhavat tasya dhīmataḥ

14,095.026b*0194_01 tasya dīptāgnimahasas tv agastyasyātitejasaḥ

14,095.026c tatas te munayo dṛṣṭvā munes tasya tapobalam

14,095.026e vismitā vacanaṃ prāhur idaṃ sarve mahārthavat

14,095.027a prītāḥ sma tava vākyena na tv icchāmas tapovyayam

14,095.027c svair eva yajñais tuṣṭāḥ smo nyāyenecchāmahe vayam

14,095.028a yajñān dīkṣās tathā homān yac cānyan mṛgayāmahe

14,095.028c tan no 'stu svakṛtair yajñair nānyato mṛgayāmahe

14,095.029a nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmaniratā vayam

14,095.029c vedāṃś ca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe

14,095.030a nyāyenottarakālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam

14,095.030c dharmadṛṣṭair vidhidvārais tapas tapsyāmahe vayam

14,095.031a bhavataḥ samyag eṣā hi buddhir hiṃsāvivarjitā

14,095.031c etām ahiṃsāṃ yajñeṣu brūyās tvaṃ satataṃ prabho

14,095.032a prītās tato bhaviṣyāmo vayaṃ dvijavarottama

14,095.032c visarjitāḥ samāptau ca satrād asmād vrajāmahe

14,095.033 vaiśaṃpāyana uvāca

14,095.033a tathā kathayatām eva devarājaḥ puraṃdaraḥ

14,095.033c vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam

14,095.034a asamāptau ca yajñasya tasyāmitaparākramaḥ

14,095.034c nikāmavarṣī devendro babhūva janamejaya

14,095.035a prasādayām āsa ca tam agastyaṃ tridaśeśvaraḥ

14,095.035c svayam abhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim

14,095.036a tato yajñasamāptau tān visasarja mahāmunīn

14,095.036b*0195_01 vipine tatra nakulo nakulo 'ntarhitas tadā

14,095.036c agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi

14,096.001 janamejaya uvāca

14,096.001a ko 'sau nakularūpeṇa śirasā kāñcanena vai

14,096.001c prāha mānuṣavad vācam etat pṛṣṭo vadasva me

14,096.002 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.002a etat pūrvaṃ na pṛṣṭo 'haṃ na cāsmābhiḥ prabhāṣitam

14,096.002c śrūyatāṃ nakulo yo 'sau yathā vāg asya mānuṣī

14,096.003a śrāddhaṃ saṃkalpayām āsa jamadagniḥ purā kila

14,096.003c homadhenus tam āgāc ca svayaṃ cāpi dudoha tām

14,096.004a tat kṣīraṃ sthāpayām āsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau

14,096.004c tac ca krodhaḥ svarūpeṇa piṭharaṃ paryavartayat

14,096.005a jijñāsus tam ṛṣiśreṣṭhaṃ kiṃ kuryād vipriye kṛte

14,096.005c iti saṃcintya durmedhā dharṣayām āsa tat payaḥ

14,096.006a tam ājñāya muniḥ krodhaṃ naivāsya cukupe tataḥ

14,096.006c sa tu krodhas tam āhedaṃ prāñjalir mūrtimān sthitaḥ

14,096.006d*0196_01 jite tasmin bhṛguśreṣṭham abhyabhāṣad amarṣaṇaḥ

14,096.007a jito 'smīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavo hy atiroṣaṇāḥ

14,096.007c loke mithyāpravādo 'yaṃ yat tvayāsmi parājitaḥ

14,096.008a so 'haṃ tvayi sthito hy adya kṣamāvati mahātmani

14,096.008c bibhemi tapasaḥ sādho prasādaṃ kuru me vibho

14,096.009 janamejaya uvāca

14,096.009a sākṣād dṛṣṭo 'si me krodha gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ

14,096.009c na mamāpakṛtaṃ te 'dya na manyur vidyate mama

14,096.010a yān uddiśya tu saṃkalpaḥ payaso 'sya kṛto mayā

14,096.010c pitaras te mahābhāgās tebhyo budhyasva gamyatām

14,096.011a ity ukto jātasaṃtrāsaḥ sa tatrāntaradhīyata

14,096.011c pitṝṇām abhiṣaṅgāt tu nakulatvam upāgataḥ

14,096.012a sa tān prasādayām āsa śāpasyānto bhaved iti

14,096.012b*0197_01 tenāpy ukto mahārāja dharmarājasya vai tadā

14,096.012b*0197_02 aśvamedhe tadāgantā śāpān mukto bhaviṣyati

14,096.012c taiś cāpy ukto yadā dharmaṃ kṣepsyase mokṣyase tadā

14,096.013a taiś cokto yajñiyān deśān dharmāraṇyāni caiva ha

14,096.013c jugupsan paridhāvan sa yajñaṃ taṃ samupāsadat

14,096.014a dharmaputram athākṣipya saktuprasthena tena saḥ

14,096.014c muktaḥ śāpāt tataḥ krodho dharmo hy āsīd yudhiṣṭhiraḥ

14,096.015a evam etat tadā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ

14,096.015c paśyatāṃ cāpi nas tatra nakulo 'ntarhitas tadā

14,096.015d*0198_01 sa cāpi bhagavān kṛṣṇaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

14,096.015d*0198_02 yajñiyo yajñanāthaś ca puṇḍarīko janārdanaḥ

14,096.015d*0198_03 vāsudevo harir viṣṇur ananto bhaktavatsalaḥ

14,096.015d*0198_04 ā samāpter jagannātho yajñaṃ rakṣitavān hariḥ

14,096.015d*0198_05 rakṣitvā sa mahābāhur jagāma dvārakāṃ purīm

14,096.015d*0199_01 etat puṇyaṃ mahārāja śṛṇvatāṃ bhuktimuktidam

14,096.015d*0199_02 śrotā ca śrāvako yaś ca sa yāti paramāṃ gatim

14,096.015d@004_0000 janamejayaḥ

14,096.015d@004_0001 aśvamedhe purā vṛtte keśavaṃ keśisūdanam

14,096.015d@004_0002 vaiśaṃpāyanaḥ

14,096.015d@004_0002 dharmasaṃśayam uddiśya kim apṛcchat pitāmahaḥ

14,096.015d@004_0003 paścimenāśvamedhena yadā snāto yudhiṣṭhiraḥ

14,096.015d@004_0004 tadā rājan namaskṛtya keśavaṃ punar abravīt

14,096.015d@004_0005 bhagavan vaiṣṇavā dharmāḥ kiṃphalāḥ kiṃparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_0006 kiṃ dharmam adhikṛtyātha bhavatotpāditāḥ purā

14,096.015d@004_0007 yadi te 'ham anugrāhyaḥ priyo 'smi madhusūdana

14,096.015d@004_0008 śrotavyā yadi me kṛṣṇa tan me kathaya suvrata

14,096.015d@004_0009 pavitrāḥ kila te dharmāḥ sarvapāpapraṇāśanāḥ

14,096.015d@004_0010 sarvadharmottamāḥ puṇyā bhagavaṃs tvanmukhodgatāḥ

14,096.015d@004_0011 yāñ śrutvā brahmahā goghno mātṛhā gurutalpagaḥ

14,096.015d@004_0012 pākabhedī kṛtaghnaś ca surāpo brahmavikrayī

14,096.015d@004_0013 mitraviśvāsaghātī ca vīrahā bhrūṇahā tathā

14,096.015d@004_0014 tapovikrayiṇaś caiva dānavikrayiṇas tathā

14,096.015d@004_0015 ātmavikrayiṇo mūḍhā jīved yaś ca vikarmabhiḥ

14,096.015d@004_0016 pāpāḥ śaṭhā naikṛtikā ḍāmbhikā dūṣakās tathā

14,096.015d@004_0017 rasabhedakarā ye ca ye ca syur brahmaghātakāḥ

14,096.015d@004_0018 śūdrapreṣyakarāś corā viprā ye ca purohitāḥ

14,096.015d@004_0019 nikṣepahāriṇaḥ strīghnās tathā ye pāradārikāḥ

14,096.015d@004_0020 ete cānye ca pāpās te mucyante te 'pi kilbiṣāt

14,096.015d@004_0021 tān ācakṣva suraśreṣṭha tvadbhaktasya mamācyuta

14,096.015d@004_0022 ity evaṃ kathite deve dharmaputreṇa saṃsadi

14,096.015d@004_0023 vasiṣṭhādyās tapoyuktā munayas tattvadarśinaḥ

14,096.015d@004_0024 śrotukāmāḥ paraṃ guhyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmam uttamam

14,096.015d@004_0025 yudhiṣṭhiraḥ

14,096.015d@004_0025 tathā bhāgavatāś caiva tatas taṃ paryavārayan

14,096.015d@004_0026 tattvatas tu bhavān eva pādamūlam upāgatam

14,096.015d@004_0027 yadi jānāsi māṃ bhaktaṃ snigdhaṃ vā bhaktavatsala

14,096.015d@004_0028 dharmaguhyāni sarvāṇi vettum icchāmi tattvataḥ

14,096.015d@004_0029 dharmān kathaya deveśa yady anugrahabhāg aham

14,096.015d@004_0030 śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāḥ kāśyapās tathā

14,096.015d@004_0031 gārgīyā gautamīyāś ca tathā gopālakasya ca

14,096.015d@004_0032 parāśarakṛtāḥ pūrvaṃ maitreyasya ca dhīmataḥ

14,096.015d@004_0033 aumā māheśvarāś caiva nandidharmāś ca pāvanāḥ

14,096.015d@004_0034 brahmaṇā kathitā ye ca kaumārāś ca śrutā mayā

14,096.015d@004_0035 dhūmrāyaṇakṛtā dharmāḥ kāṇḍavaiśvānarā api

14,096.015d@004_0036 bhārgavyā yājñavalkyāś ca mārkaṇḍeyakṛtās tathā

14,096.015d@004_0037 bhāradvājakṛtā ye ca bṛhaspatikṛtāś ca ye

14,096.015d@004_0038 kuṇeś ca kuṇibāhoś ca viśvāmitrakṛtāś ca ye

14,096.015d@004_0039 sumantujaiminikṛtāḥ śākuneyās tathaiva ca

14,096.015d@004_0040 pulastyapulahodgītāḥ pāvakīyās tathaiva ca

14,096.015d@004_0041 agastyagītā maudgalyāḥ śāṇḍilyāś caiva pāvanāḥ

14,096.015d@004_0042 vālakhilyakṛtā ye ca ye ca saptarṣibhiḥ kṛtāḥ

14,096.015d@004_0043 āpastambakṛtā dharmāḥ śaṅkhasya likhitasya ca

14,096.015d@004_0044 prājāpatyās tathā yāmyā māhendrāś ca śrutā mayā

14,096.015d@004_0045 vaiyyāghrā vyāsagītāś ca vibhāṇḍakakṛtāś ca ye

14,096.015d@004_0046 nāradīyāḥ śrutā dharmāḥ kāpotāś ca śrutā mayā

14,096.015d@004_0047 tathā viduravākyāni bhṛgor aṅgirasas tathā

14,096.015d@004_0048 krauñcā mṛdaṅgagītāś ca sauryā hārītakāś ca ye

14,096.015d@004_0049 ye piśaṅgakṛtāś cāpi kautupā haṃsapālakāḥ

14,096.015d@004_0050 uddālakakṛtā dharmā auśanasyās tathaiva ca

14,096.015d@004_0051 vaiśaṃpāyanagītāś ca ye cānye 'py evamādayaḥ

14,096.015d@004_0052 etebhyaḥ sarvadharmebhyo deva tvanmukhaniḥsṛtāḥ

14,096.015d@004_0053 pāvanatvāt pavitratvād viśiṣṭā iti me matiḥ

14,096.015d@004_0054 tasmād dhi tvāṃ prapannasya tvadbhaktasya ca bhāvataḥ

14,096.015d@004_0055 vaiśaṃpāyanaḥ

14,096.015d@004_0055 yuṣmadīyān varān dharmān puṇyān kathaya me 'cyuta

14,096.015d@004_0056 evaṃ pṛṣṭas tu dharmajño dharmaputreṇa keśavaḥ

14,096.015d@004_0057 uvāca dharmān sūkṣmārthān dharmaputrasya harṣitaḥ

14,096.015d@004_0058 evaṃ te yasya kaunteya yatno dharmeṣu suvrata

14,096.015d@004_0059 tvatsamo durlabho loke na kaś cid iha vidyate

14,096.015d@004_0060 dharmaḥ śruto vā dṛṣṭo vā kathito vā kṛto 'pi vā

14,096.015d@004_0061 anumodito vā rājendra punātīha naraṃ sadā

14,096.015d@004_0062 dharmaḥ pitā ca mātā ca dharmo nāthaḥ suhṛt tathā

14,096.015d@004_0063 dharmo bhrātā sakhā caiva dharmaḥ svāmī paraṃtapa

14,096.015d@004_0064 dharmād arthaś ca kāmaś ca dharmād bhogāḥ sukhāni ca

14,096.015d@004_0065 dharmād aiśvaryam evāgryaṃ dharmāt svargagatiḥ parā

14,096.015d@004_0066 dharmo yaḥ sevitaḥ śuddhas trāyate mahato bhayāt

14,096.015d@004_0067 dharmād dvijatvaṃ devatvaṃ dharmaḥ prāpayate naram

14,096.015d@004_0068 yadā ca kṣīyate pāpaṃ kālena puruṣasya tu

14,096.015d@004_0069 tadā saṃjāyate buddhir dharmaṃ kartuṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0070 janmāntarasahasrais tu manuṣyatvaṃ hi durlabham

14,096.015d@004_0071 tad gatvāpīha yo dharmaṃ na karoti sa vañcitaḥ

14,096.015d@004_0072 kutsitā ye daridrāś ca virūpā vyādhitās tathā

14,096.015d@004_0073 parapreṣyāś ca mūrkhāś ca na tair dharmaḥ kṛtaḥ purā

14,096.015d@004_0074 ye ca dīrghāyuṣaḥ śūrāḥ paṇḍitā bhoginas tathā

14,096.015d@004_0075 nīrogā rūpasaṃpannās tair dharmaḥ sukṛtaḥ purā

14,096.015d@004_0076 evaṃ dharmaḥ kṛtaḥ śuddho nayate gatim uttamām

14,096.015d@004_0077 adharmaṃ sevamānas tu tiryag yonyāṃ pataty asau

14,096.015d@004_0078 idaṃ rahasyaṃ kaunteya śṛṇu dharmam anuttamam

14,096.015d@004_0079 kathayiṣye paraṃ dharmaṃ mama bhaktasya pāṇḍava

14,096.015d@004_0080 iṣṭas tvam asi me 'tyarthaṃ prapannaś cāpi māṃ sadā

14,096.015d@004_0081 paramārtham api brūmaḥ kiṃ punar dharmasaṃhitām

14,096.015d@004_0082 idaṃ me mānuṣaṃ janma kṛtam ātmani māyayā

14,096.015d@004_0083 dharmasaṃsthāpanārthāya duṣṭānāṃ śāsanāya ca

14,096.015d@004_0084 mānuṣyaṃ bhāvam āpannaṃ ye māṃ gṛhṇanty avajñayā

14,096.015d@004_0085 saṃsarantīha te mūḍhās tiryag yoniṣv anekaśaḥ

14,096.015d@004_0086 ye ca māṃ sarvabhūtasthaṃ paśyanti jñānacakṣuṣā

14,096.015d@004_0087 madbhaktāṃs tān sadā yuktān matsamīpaṃ nayāmy aham

14,096.015d@004_0088 madbhaktā na vinaśyanti madbhaktā vītakalmaṣāḥ

14,096.015d@004_0089 madbhaktānāṃ tu mānuṣye saphalaṃ janma pāṇḍava

14,096.015d@004_0090 api pāpeṣv abhiratā madbhaktāḥ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_0091 mucyante pāpakaiḥ sarvaiḥ padmapatram ivāmbhasā

14,096.015d@004_0092 janmāntarasahasreṣu tapasā bhāvitātmanām

14,096.015d@004_0093 bhaktir utpadyate tāta manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0094 yac ca rūpaṃ paraṃ guhyaṃ kūṭastham acalaṃ dhruvam

14,096.015d@004_0095 na dṛśyate tathā devair madbhaktair dṛśyate yathā

14,096.015d@004_0096 aparaṃ yac ca me rūpaṃ prādurbhāveṣu dṛśyate

14,096.015d@004_0097 tad arcayanti sarvārthaiḥ sarvabhūtāni pāṇḍava

14,096.015d@004_0098 kalpakoṭisahasreṣu vyatīteṣv āgateṣu ca

14,096.015d@004_0099 darśayāmīha tad rūpaṃ tat prapaśyanti me surāḥ

14,096.015d@004_0100 sthityutpattivyayakaraṃ yo māṃ jñātvā prapadyate

14,096.015d@004_0101 anugṛhṇāmy ahaṃ taṃ vai saṃsārān mocayāmi ca

14,096.015d@004_0102 aham ādir hi devānāṃ sṛṣṭā brahmādayo mayā

14,096.015d@004_0103 prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya jagat sarvaṃ sṛjāmy aham

14,096.015d@004_0104 tamomūlo 'ham avyakto rajo madhye pratiṣṭhitaḥ

14,096.015d@004_0105 ūrdhvaṃ sattvaviśālo 'haṃ brahmādistambasaṃjñitaḥ

14,096.015d@004_0106 mūrdhānaṃ me divaṃ viddhi candrādityau ca locane

14,096.015d@004_0107 devāgnir brāhmaṇā vaktraṃ mārutaḥ śvasanaś ca me

14,096.015d@004_0108 diśo me bāhavaś cāṣṭau nakṣatrāṇi ca bhūṣaṇam

14,096.015d@004_0109 antarikṣam uro viddhi sarvabhūtāvakāśakam

14,096.015d@004_0110 mārgo meghānilābhyāṃ tu yan mamodaram avyayam

14,096.015d@004_0111 pṛthivīmaṇḍalaṃ yad vai dvīpārṇavanagair yutam

14,096.015d@004_0112 sarvasaṃdhāraṇopetaṃ pādau mama yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0113 sthito hy ekaguṇaḥ khe 'haṃ dviguṇaś cāsmi mārute

14,096.015d@004_0114 triguṇo 'gnau sthito 'haṃ vai salile tu caturguṇaḥ

14,096.015d@004_0115 śabdādyā ye guṇāḥ pañca mahābhūteṣu pañcasu

14,096.015d@004_0116 tanmātrasaṃsthitaḥ so 'haṃ pṛthivyāṃ pañcadhā sthitaḥ

14,096.015d@004_0117 ahaṃ sahasraśīrṣas tu sahasravadanekṣaṇaḥ

14,096.015d@004_0118 sahasrabāhūdaradṛk sahasroruḥ sahasrapāt

14,096.015d@004_0119 dhṛtvorvīṃ sarvataḥ samyag atyatiṣṭhad daśāṅgulam

14,096.015d@004_0120 sarvabhūtātmabhūtasthaḥ sarvavyāpī tato hy aham

14,096.015d@004_0121 acintyo 'ham ananto 'ham ajaro 'ham ajo hy aham

14,096.015d@004_0122 anadyo 'ham avadhyo 'ham aprameyo 'ham avyayaḥ

14,096.015d@004_0123 nirguṇo 'ham agūḍhātmā nirdvandvo nirmamo nṛpa

14,096.015d@004_0124 niṣkalo nirvikāro 'haṃ nidānam amṛtasya tu

14,096.015d@004_0125 sudhā cāhaṃ svadhā cāhaṃ svāhā cāhaṃ narādhipa

14,096.015d@004_0126 tejasā tapasā cāhaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham

14,096.015d@004_0127 snehapāśaguṇair baddhvā dhārayāmy ātmamāyayā

14,096.015d@004_0128 caturāśramadharmo 'haṃ cāturhotraphalāśanaḥ

14,096.015d@004_0129 caturmūrtiś caturvyūhaś caturāśramabhāvanaḥ

14,096.015d@004_0130 saṃhṛtyāhaṃ jagat sarvaṃ kṛtvā vai garbham ātmanaḥ

14,096.015d@004_0131 śayāmi divyayogena pralayeṣu yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0132 sahasrayugaparyantāṃ brāhmīṃ rātriṃ mahārṇave

14,096.015d@004_0133 sthitvā sṛjāmi bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca

14,096.015d@004_0134 kalpe kalpe ca bhūtāni saṃharāmi sṛjāmi ca

14,096.015d@004_0135 na ca māṃ tāni jānanti māyayā mohitāni me

14,096.015d@004_0136 mama caivāndhakārasya mārgitavyasya nityaśaḥ

14,096.015d@004_0137 praśāntasyeva dīpasya gatir naivopalabhyate

14,096.015d@004_0138 na tad asti kva cid rājan yatrāhaṃ na pratiṣṭhitaḥ

14,096.015d@004_0139 na ca tad vidyate bhūtaṃ mayi yan na pratiṣṭhitam

14,096.015d@004_0140 yāvanmātraṃ bhaved bhūtaṃ sthūlaṃ sūkṣmam idaṃ jagat

14,096.015d@004_0141 jīvabhūto hy ahaṃ tasmiṃs tāvanmātraṃ pratiṣṭhitam

14,096.015d@004_0142 kiṃ cātra bahunoktena satyam eva bravīmi te

14,096.015d@004_0143 yad bhūtaṃ yad bhaviṣyac ca tat sarvam aham eva tu

14,096.015d@004_0144 mayā sṛṣṭāni bhūtāni manmayāni ca bhārata

14,096.015d@004_0145 mām eva na vijānanti māyayā mohitāni me

14,096.015d@004_0146 evaṃ sarvaṃ jagad idaṃ sadevāsuramānuṣam

14,096.015d@004_0147 mattaḥ prabhavate rājan mayy eva pravilīyate

14,096.015d@004_0147 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0148 evam ātmodbhavaṃ sarvaṃ jagad uddiśya keśavaḥ

14,096.015d@004_0149 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0149 dharmān dharmātmajasyātha puṇyān akathayat prabhuḥ

14,096.015d@004_0150 śṛṇu pāṇḍava tattvena pavitraṃ pāpanāśanam

14,096.015d@004_0151 kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ dharmaśāstraphalaṃ mahat

14,096.015d@004_0152 yaḥ śṛṇoti śucir bhūtvā ekacittas tapoyutaḥ

14,096.015d@004_0153 svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dharmyaṃ jñeyaṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0154 śraddadhānasya tasyeha yat pāpaṃ pūrvasaṃcitam

14,096.015d@004_0155 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0155 vinaśyaty āśu tat sarvaṃ madbhaktasya viśeṣataḥ

14,096.015d@004_0156 evaṃ śrutvā vacaḥ puṇyaṃ satyaṃ keśavabhāṣitam

14,096.015d@004_0157 prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto 'dbhutaṃ param

14,096.015d@004_0158 devā brahmarṣayaḥ sarve gandharvāpsarasas tathā

14,096.015d@004_0159 bhūtā yakṣagrahāś caiva guhyakā bhujagās tathā

14,096.015d@004_0160 vālakhilyā mahātmāno yoginas tattvadarśinaḥ

14,096.015d@004_0161 tathā bhāgavatāś cāpi pañcakālam upāsakāḥ

14,096.015d@004_0162 kautūhalasamāyuktāḥ prahṛṣṭendriyamānasāḥ

14,096.015d@004_0163 śrotukāmāḥ paraṃ dharmaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanāt

14,096.015d@004_0164 hṛdi kartuṃ ca tad vākyaṃ praṇemuḥ śirasā natāḥ

14,096.015d@004_0165 tatas te vāsudevena dṛṣṭāḥ saumyena cakṣuṣā

14,096.015d@004_0166 vimuktapāpān ālokya praṇamya śirasā harim

14,096.015d@004_0167 papraccha keśavaṃ dharmaṃ dharmaputraḥ pratāpavān

14,096.015d@004_0168 kīdṛśī brāhmaṇasyātha kṣatriyasyāpi kīdṛśī

14,096.015d@004_0169 vaiśyasya kīdṛśī deva gatiḥ śūdrasya kīdṛśī

14,096.015d@004_0170 kathaṃ badhyeta pāśena brāhmaṇas tu yamālaye

14,096.015d@004_0171 kṣatriyo vātha vaiśyo vā śūdro vā badhyate katham

14,096.015d@004_0172 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0172 etat karmaphalaṃ brūhi lokanātha namo 'stu te

14,096.015d@004_0173 pṛṣṭo 'tha keśavo hy evaṃ dharmaputreṇa dhīmatā

14,096.015d@004_0174 uvāca saṃsāragatiṃ cāturvarṇyasya karmajām

14,096.015d@004_0174 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0175 śṛṇu varṇakrameṇaiva dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara

14,096.015d@004_0176 nāsti kiṃ cin naraśreṣṭha duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya tu

14,096.015d@004_0177 ye sthitāḥ syuḥ sadādhyātme saṃdhyāṃ ye cāpy upāsate

14,096.015d@004_0178 yaiś ca pūrṇāhutiḥ prāptā vidhivaj juhvate ca ye

14,096.015d@004_0179 vaiśvadevaṃ ca ye kuryuḥ pūjayanty atithīṃś ca ye

14,096.015d@004_0180 nityaṃ svādhyāyaśīlāś ca japayajñaparāś ca ye

14,096.015d@004_0181 sāyaṃprātar hutāśāś ca śūdrabhojanavarjitāḥ

14,096.015d@004_0182 ḍambhānṛtavimuktāś ca svadāraniratāś ca ye

14,096.015d@004_0183 pañcayajñaratā ye ca ye 'gnihotram upāsate

14,096.015d@004_0184 dahanti duṣkṛtaṃ yeṣāṃ hūyamānāgnayas trayaḥ

14,096.015d@004_0185 naṣṭaduṣkṛtakarmāṇo brahmalokaṃ vrajanti te

14,096.015d@004_0186 brahmaloke punaḥ kāmaṃ gandharvair brahmagāyakaiḥ

14,096.015d@004_0187 udgīyamānāḥ prayataiḥ pūjyamānāḥ svayaṃbhuvā

14,096.015d@004_0188 brahmaloke pramodante yāvad ābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_0189 kṣatriyo 'pi sthito rājye svadharmaparipālakaḥ

14,096.015d@004_0190 samyak prajāḥ pālayitā ṣaḍbhāganirataḥ sadā

14,096.015d@004_0191 yajñadānarato dhīraḥ svadāranirataḥ sadā

14,096.015d@004_0192 śāstrānusārī tattvajñaḥ prajākāryaparāyaṇaḥ

14,096.015d@004_0193 viprebhyaḥ kāmado nityaṃ bhṛtyānāṃ bharaṇe rataḥ

14,096.015d@004_0194 satyasaṃdhaḥ śucir nityaṃ lobhaḍambhavivarjitaḥ

14,096.015d@004_0195 kṣatriyo 'py uttamāṃ yāti gatiṃ devaniṣevitām

14,096.015d@004_0196 tatra divyāpsarobhis tu gandharvaiś ca viśeṣataḥ

14,096.015d@004_0197 sevyamāno mahātejāḥ krīḍate śakrapūjitaḥ

14,096.015d@004_0198 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā tatra devavat

14,096.015d@004_0199 iha mānuṣaloke tu caturvedī dvijo bhavet

14,096.015d@004_0200 kṛṣigopālanirato dharmānveṣaṇatatparaḥ

14,096.015d@004_0201 dānadharme 'pi nirato vipraśuśrūṣakas tathā

14,096.015d@004_0202 satyasaṃdhaḥ śucir nityaṃ lobhaḍambhavivarjitaḥ

14,096.015d@004_0203 ṛjuḥ svadāranirato hiṃsādrohavivarjitaḥ

14,096.015d@004_0204 vaṇigdharmān namuñcan vai devabrāhmaṇapūjakaḥ

14,096.015d@004_0205 vaiśyaḥ svargatim āpnoti pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_0206 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā daśa pañca ca

14,096.015d@004_0207 iha mānuṣyaloke ca rājā bhavati vīryavān

14,096.015d@004_0208 suvarṇakoṭyaḥ pañcāśad ratnānāṃ ca śataṃ tathā

14,096.015d@004_0209 hastyaśvarathasaṃyuktān mahābhogāṃś ca sevate

14,096.015d@004_0210 trayāṇām api varṇānāṃ śuśrūṣānirataḥ sadā

14,096.015d@004_0211 viśeṣatas tu viprāṇāṃ dāsavad yas tu tiṣṭhati

14,096.015d@004_0212 ayācitapradātā ca satyaśaucasamanvitaḥ

14,096.015d@004_0213 gurudevārcanarataḥ paradāravivarjitaḥ

14,096.015d@004_0214 parapīḍām akṛtvaiva bhṛtyavargaṃ bibharti yaḥ

14,096.015d@004_0215 śūdro 'pi svargam āpnoti jīvānām abhayapradaḥ

14,096.015d@004_0216 sa svargaloke krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ

14,096.015d@004_0217 iha mānuṣaloke tu vaiśyo dhanapatir bhavet

14,096.015d@004_0218 evaṃ dharmāt paraṃ nāsti mahat saṃsāramokṣaṇam

14,096.015d@004_0219 na ca dharmāt paraṃ kiṃ cit pāpakarmavyapohanam

14,096.015d@004_0220 tasmād dharmaḥ sadā kāryo mānuṣyaṃ prāpya durlabham

14,096.015d@004_0221 na hi dharmānuraktānāṃ loke kiṃ cin na durlabham

14,096.015d@004_0222 svayaṃbhuvihito dharmo yo yasyeha nareśvara

14,096.015d@004_0223 sa tena kṣapayet pāpaṃ samyag ācaritena ca

14,096.015d@004_0224 sahajaṃ yad bhavet karma na tat tyājyaṃ hi kena cit

14,096.015d@004_0225 sa eva tasya dharmo hi tena siddhiṃ sa gacchati

14,096.015d@004_0226 viguṇo 'pi svadharmas tu pāpakarma vyapohati

14,096.015d@004_0227 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_0227 evam eva tu dharmo 'pi kṣīyate pāpavardhanāt

14,096.015d@004_0228 bhagavan devadeveśa śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

14,096.015d@004_0229 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0229 śubhasyāpy aśubhasyāpi kṣayavṛddhī yathākramam

14,096.015d@004_0230 śṛṇu pārthiva tat sarvaṃ dharmaṃ sūkṣmaṃ sanātanam

14,096.015d@004_0231 durvijñeyatamaṃ nityam atra bhagnā mahājanāḥ

14,096.015d@004_0232 yathaiva śītam udakam uṣṇena bahunāvṛtam

14,096.015d@004_0233 bhavet tu tatkṣaṇād uṣṇaṃ śītatvaṃ ca vinaśyati

14,096.015d@004_0234 yathoṣṇaṃ vā bhaved alpaṃ śītena bahunāvṛtam

14,096.015d@004_0235 śītalaṃ tad bhavet sarvam uṣṇatvaṃ ca vinaśyati

14,096.015d@004_0236 evaṃ tu yad bhaved bhūri sukṛtaṃ vātha duṣkṛtam

14,096.015d@004_0237 tad alpaṃ kṣapayec chīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_0238 samatve sati rājendra tayoḥ sukṛtapāpayoḥ

14,096.015d@004_0239 gūhitasya bhaved vṛddhiḥ kīrtitasya bhavet kṣayaḥ

14,096.015d@004_0240 khyāpanenānutāpena prāyaḥ pāpaṃ vinaśyati

14,096.015d@004_0241 tathā kṛtas tu rājendra dharmo naśyati mānada

14,096.015d@004_0242 tāv ubhau gūhitau samyag vṛddhiṃ yātau na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0243 tasmāt sarvaprayatnena na pāpaṃ gūhayed budhaḥ

14,096.015d@004_0244 tasmād etat prayatnena kīrtayet kṣayakāraṇāt

14,096.015d@004_0245 tasmāt saṃkīrtayet pāpaṃ satyaṃ dharmaṃ ca gūhayet

14,096.015d@004_0245 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0246 evaṃ śrutvā vacas tasya dharmaputro 'cyutasya tu

14,096.015d@004_0247 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_0247 papraccha punar apy anyān dharmān dharmātmajo harim

14,096.015d@004_0248 vṛthā ca kati janmāni vṛthā dānāni yāni ca

14,096.015d@004_0249 vṛthā ca jīvitaṃ keṣāṃ narāṇāṃ puruṣottama

14,096.015d@004_0250 kīdṛśāsu vyavasthāsu dānaṃ dattaṃ janārdana

14,096.015d@004_0251 iha loke 'nubhavati puruṣaḥ puruṣottama

14,096.015d@004_0252 garbhasthe kiṃ samaśnāti kiṃ bālye vāpi keśava

14,096.015d@004_0253 yauvanasthe 'pi kiṃ kṛṣṇa vārdhake vāpi kiṃ bhavet

14,096.015d@004_0254 sāttvikaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ rājasaṃ kīdṛśaṃ bhavet

14,096.015d@004_0255 tāmasaṃ kīdṛśaṃ deva tarpayiṣyati kiṃ prabho

14,096.015d@004_0256 uttamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ madhyamaṃ kīdṛśaṃ bhavet

14,096.015d@004_0257 adhamaṃ kīdṛśaṃ dānaṃ teṣāṃ vā vada kiṃ phalam

14,096.015d@004_0258 kiṃ dānaṃ nayati hy ūrdhvaṃ kiṃ gatiṃ madhyamāṃ bhavet

14,096.015d@004_0259 gatiṃ jaghanyām atha vā devadeva bravīhi me

14,096.015d@004_0260 etad icchāmi vijñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

14,096.015d@004_0261 tvadīyaṃ vacanaṃ satyaṃ puṇyaṃ ca madhusūdana

14,096.015d@004_0261 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0262 evaṃ dharmaṃ prayatnena pṛṣṭaḥ pāṇḍusutena vai

14,096.015d@004_0263 uvāca vāsudevo 'tha dharmān dharmātmajasya ca

14,096.015d@004_0264 śṛṇu rājan yathānyāyaṃ vacanaṃ tathyam uttamam

14,096.015d@004_0265 kathyamānaṃ mayā puṇyaṃ sarvapāpavyapohanam

14,096.015d@004_0266 vṛthā ca daśa janmāni catvāri ca narādhipa

14,096.015d@004_0267 vṛthā dānāni pañcāśat pañcaiva ca yathākramam

14,096.015d@004_0268 vṛthā ca jīvitaṃ yeṣāṃ te ca ṣaṭ parikīrtitāḥ

14,096.015d@004_0269 anukrameṇa sarvāṇi tāni vakṣyāmi pārthiva

14,096.015d@004_0270 dharmaghnānāṃ vṛthā janma lubdhānāṃ pāpināṃ tathā

14,096.015d@004_0271 vṛthā pākaṃ ca ye 'śnanti paradāraratāś ca ye

14,096.015d@004_0272 pākabhedakarā ye ca ye ca syuḥ satyavarjitāḥ

14,096.015d@004_0273 mṛṣṭam aśnāti yaś caiko dṛśyamānas tu bāndhavaiḥ

14,096.015d@004_0274 pitaraṃ mātaraṃ caiva upādhyāyaṃ guruṃ tathā

14,096.015d@004_0275 mātulaṃ mātulānīṃ ca yo nihanyāc chapeta vā

14,096.015d@004_0276 brāhmaṇaś caiva yo bhūtvā saṃdhyopāsanavarjitaḥ

14,096.015d@004_0277 nirbrahmo niḥsvadhaś caiva śūdrāṇām annabhug dvijaḥ

14,096.015d@004_0278 mama vā śaṃkarasyāpi brahmaṇo vā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0279 atha vā brāhmaṇānāṃ tu ye na bhaktā narādhamāḥ

14,096.015d@004_0280 vṛthā janmāny athaiteṣāṃ pāpināṃ viddhi pāṇḍava

14,096.015d@004_0281 aśraddhayā ca yad dattam avamānena vāpi yat

14,096.015d@004_0282 ḍambhārtham api yad dattaṃ yat pāṣaṇḍihṛtaṃ nṛpa

14,096.015d@004_0283 śūdrācārāya yad dattaṃ yad dattvā cānukīrtitam

14,096.015d@004_0284 roṣayuktaṃ tu yad dattaṃ yad dattam anuśocitam

14,096.015d@004_0285 ḍambhārjitaṃ ca yad dattaṃ yac ca vāpy anṛtārjitam

14,096.015d@004_0286 brāhmaṇasvaṃ ca yad dattaṃ cauryeṇāpy ārjitaṃ ca yat

14,096.015d@004_0287 abhiśastāhṛtaṃ yat tu yad dattaṃ patite dvije

14,096.015d@004_0288 nirbrahmābhihṛtaṃ yat tu yad dhṛtaṃ sarvayācakaiḥ

14,096.015d@004_0289 vrātyais tu yad dhṛtaṃ dānam ārūḍhapatitaiś ca yat

14,096.015d@004_0290 yad dattaṃ svairiṇībhartuḥ śvaśurān anuvartine

14,096.015d@004_0291 yad grāmayācakahṛtaṃ yat kṛtaghnahṛtaṃ tathā

14,096.015d@004_0292 upapātakine dattaṃ vedavikrayiṇe ca yat

14,096.015d@004_0293 strījitāya ca yad dattaṃ vyālagrāhihṛtaṃ ca yat

14,096.015d@004_0294 purohitāya yad dattaṃ cikitsakahṛtaṃ ca yat

14,096.015d@004_0295 yad vaṇikkarmiṇe dattaṃ kṣudramantropajīvine

14,096.015d@004_0296 yac chūdrajīvine dattaṃ yac ca devalakāya ca

14,096.015d@004_0297 devadravyāśine yac ca yad dattaṃ citrakarmiṇe

14,096.015d@004_0298 raṅgopajīvine dattaṃ yac ca māṃsopajīvine

14,096.015d@004_0299 sevakāya ca yad dattaṃ yad dattaṃ brāhmaṇabruve

14,096.015d@004_0300 agnihīne ca yad dattaṃ dattaṃ vārdhuṣikāya ca

14,096.015d@004_0301 yad anācāriṇe dattaṃ yat tu dattam anagnaye

14,096.015d@004_0302 asaṃdhyopāsine dattaṃ yac chūdragrāmavāsine

14,096.015d@004_0303 yan mithyāliṅgine dattaṃ dattaṃ sarvāśine ca yat

14,096.015d@004_0304 nāstikāya ca yad dattaṃ dharmavikrayiṇe ca yat

14,096.015d@004_0305 cārakāya ca yad dattaṃ yad dattaṃ kūṭasākṣiṇe

14,096.015d@004_0306 grāmakūṭāya yad dattaṃ dānaṃ pārthivapuṃgava

14,096.015d@004_0307 vṛthā bhavati tat sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_0308 vipranāmadharā hy ete lolupā brāhmaṇādhamāḥ

14,096.015d@004_0309 nātmānaṃ tārayanty ete na dātāraṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0310 etebhyo dattamātrāṇi dānāni ca bahūny api

14,096.015d@004_0311 vṛthā bhavanti rājendra bhasmany ājyāhutir yathā

14,096.015d@004_0312 eteṣu yat phalaṃ kiṃ cid bhaviṣyati kathaṃ cana

14,096.015d@004_0313 rākṣasāś ca piśācāś ca tad vilumpanti harṣitāḥ

14,096.015d@004_0314 vṛthā hy etāni dattāni kathitāni samāsataḥ

14,096.015d@004_0315 jīvitaṃ tu vṛthā yeṣāṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0316 ye māṃ na pratipadyante śaṃkaraṃ vā narādhamāḥ

14,096.015d@004_0317 brāhmaṇān vā mahīdevān vṛthā jīvanti te narāḥ

14,096.015d@004_0318 hetuśāstreṣu ye saktāḥ kudṛṣṭipatham āśritāḥ

14,096.015d@004_0319 vedān nindanty anācārā vṛthā jīvanti te narāḥ

14,096.015d@004_0320 kuśalaiḥ kṛtaśāstrāṇi paṭhitvā ye narādhamāḥ

14,096.015d@004_0321 viprān nindanti yajñāṃś ca vṛthā jīvanti te narāḥ

14,096.015d@004_0322 ye ca durgāṃ kumāraṃ vā vāyum agniṃ jalaṃ ravim

14,096.015d@004_0323 pitaraṃ mātaraṃ caiva gurum indraṃ niśākaram

14,096.015d@004_0324 mūḍhā nindanty anācārā vṛthā jīvanti te narāḥ

14,096.015d@004_0325 vidyamāne dhane yas tu dānadharmavivarjitaḥ

14,096.015d@004_0326 mṛṣṭam aśnāti yaś caiko vṛthā jīvati so 'pi ca

14,096.015d@004_0327 vṛthā jīvitam ākhyātaṃ dānakālaṃ bravīmi te

14,096.015d@004_0328 tamoniviṣṭacittena dattaṃ dānaṃ tu yad bhavet

14,096.015d@004_0329 sa tasya phalam aśnāti naro garbhagato nṛpa

14,096.015d@004_0330 īrṣyāmātsaryasaṃyukto ḍambhārthaṃ cārthakāraṇāt

14,096.015d@004_0331 dadāti dānaṃ yo martyo bālabhāve tad aśnute

14,096.015d@004_0332 bhoktuṃ bhogaṃ na śaktas tu vyādhibhiḥ pīḍito bhṛśam

14,096.015d@004_0333 dadāti dānaṃ yo martyo vṛddhabhāve tad aśnute

14,096.015d@004_0334 śraddhāyuktaḥ śuciḥ snātaḥ prasannendriyamānasaḥ

14,096.015d@004_0335 dadāti dānaṃ yo martyo yauvane sa tad aśnute

14,096.015d@004_0336 svayaṃ nītvā tu yad dānaṃ bhaktyā pātre pradīyate

14,096.015d@004_0337 tat sārvakālikaṃ viddhi dānam āmaraṇāntikam

14,096.015d@004_0338 sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0339 dānaṃ dānaphalaṃ caiva gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu

14,096.015d@004_0340 dānaṃ dātavyam ity eva matiṃ kṛtvā dvijāya vai

14,096.015d@004_0341 upakāraviyuktāya yad dattaṃ tad dhi sāttvikam

14,096.015d@004_0342 śrotriyāya daridrāya bahubhṛtyāya pāṇḍava

14,096.015d@004_0343 dīyate yat prahṛṣṭena tat sāttvikam udāhṛtam

14,096.015d@004_0344 vedākṣaravihīnāya yat tu pūrvopakāriṇe

14,096.015d@004_0345 samṛddhāya ca yad dattaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam

14,096.015d@004_0346 saṃbandhine ca yad dattaṃ pramattāya ca pāṇḍava

14,096.015d@004_0347 phalārthibhir apātrāya tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam

14,096.015d@004_0348 vaiśvadevavihīnāya dānam aśrotriyāya ca

14,096.015d@004_0349 dīyate taskarāyāpi tad dānaṃ tāmasaṃ smṛtam

14,096.015d@004_0350 saroṣam avadhūtaṃ ca kleśayuktam avajñayā

14,096.015d@004_0351 sevakāya ca yad dattaṃ tat tāmasam udāhṛtam

14,096.015d@004_0352 devāḥ pitṛgaṇāś caiva munayaś cāgnayas tathā

14,096.015d@004_0353 sāttvikaṃ dānam aśnanti tuṣyanti ca nareśvara

14,096.015d@004_0354 dānavā daityasaṃghāś ca grahā yakṣāḥ sarākṣasāḥ

14,096.015d@004_0355 rājasaṃ dānam aśnanti varjitaṃ pitṛdaivataiḥ

14,096.015d@004_0356 piśācāḥ pretasaṃghāś ca kaśmalā ye malīmasāḥ

14,096.015d@004_0357 tāmasaṃ dānam aśnanti gatiṃ ca trividhāṃ śṛṇu

14,096.015d@004_0358 sāttvikānāṃ tu dānānām uttamaṃ phalam ucyate

14,096.015d@004_0359 madhyamaṃ rājasānāṃ tu tāmasānāṃ tu paścimam

14,096.015d@004_0360 abhigamyopanītānāṃ dānānām uttamaṃ phalam

14,096.015d@004_0361 madhyamaṃ tu samāhūya jaghanyaṃ yācate phalam

14,096.015d@004_0362 ayācitapradātā yaḥ sa yāti gatim uttamām

14,096.015d@004_0363 samāhūya tu yo dadyān madhyamāṃ sa gatiṃ vrajet

14,096.015d@004_0364 yācito yaś ca vai dadyāj jaghanyāṃ sa gatiṃ vrajet

14,096.015d@004_0365 uttamā daivikā jñeyā madhyamā mānuṣī gatiḥ

14,096.015d@004_0366 gatiṃ jaghanyāṃ tiryakṣu gatir eṣā tridhā smṛtā

14,096.015d@004_0367 pātrabhūteṣu vipreṣu susthiteṣv āhitāgniṣu

14,096.015d@004_0368 yat tu nikṣipyate dānam akṣayyaṃ saṃprakīrtitam

14,096.015d@004_0369 śrotriyāṇāṃ daridrāṇāṃ bharaṇaṃ kuru pārthiva

14,096.015d@004_0370 samṛddhānāṃ dvijātīnāṃ kuryāt teṣāṃ ca rakṣaṇam

14,096.015d@004_0371 daridrān vṛttihīnāṃś ca pradānaiḥ suṣṭhu pūjaya

14,096.015d@004_0372 āturasyauṣadhaiḥ kāryaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ

14,096.015d@004_0373 pāpaṃ pratigrahītāraṃ pradātur upagacchati

14,096.015d@004_0374 pratigrahītur yat puṇyaṃ pradātāram upaiti tat

14,096.015d@004_0375 tasmād dānaṃ sadā kāryaṃ paratra hitam icchatā

14,096.015d@004_0376 vedavidyāvadāteṣu sadā śūdrānnavarjiṣu

14,096.015d@004_0377 prayatnena vidhātavyo mahādānamayo nidhiḥ

14,096.015d@004_0378 yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante sahasrasyeva lambhanam

14,096.015d@004_0379 bhuktaśeṣasya bhaktasya tān nimantraya pāṇḍava

14,096.015d@004_0380 āmantrya tu nirāśāni na kartavyāni bhārata

14,096.015d@004_0381 kulāni sudaridrāṇāṃ teṣām āśā hatā bhavet

14,096.015d@004_0382 madbhaktā ye naraśreṣṭha madgatā matparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_0383 madyājino manniyamās tān prayatnena pūjayet

14,096.015d@004_0384 teṣāṃ tu pāvanāyāhaṃ nityam eva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0385 ubhe saṃdhye 'pi tiṣṭhāmi hy askannaṃ tad vrataṃ mama

14,096.015d@004_0386 tasmād aṣṭākṣaraṃ mantraṃ madbhaktair vītakalmaṣaiḥ

14,096.015d@004_0387 saṃdhyākāleṣu japtavyaṃ satataṃ cātmaśuddhaye

14,096.015d@004_0388 anyeṣām api viprāṇāṃ kilbiṣaṃ hi praṇaśyati

14,096.015d@004_0389 ubhe saṃdhye 'py upāsīta tasmād vipro viśuddhaye

14,096.015d@004_0390 daive śrāddhe ca vipraḥ sa niyoktavyo 'jugupsayā

14,096.015d@004_0391 jugupsitas tu yaḥ śrāddhaṃ dahaty agnir ivendhanam

14,096.015d@004_0392 bhārataṃ mānavo dharmo vedāḥ sāṅgāś cikitsitam

14,096.015d@004_0393 ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ

14,096.015d@004_0394 na brāhmaṇān parīkṣeta daive karmaṇi dharmavit

14,096.015d@004_0395 mahān bhavet parīvādo brāhmaṇānāṃ parīkṣaṇe

14,096.015d@004_0396 brāhmaṇānāṃ parīvādaṃ yaḥ kuryāt puruṣādhamaḥ

14,096.015d@004_0397 rāsabhānāṃ śunāṃ yoniṃ gacchet puruṣadūṣakaḥ

14,096.015d@004_0398 śvatvaṃ prāpnoti ninditvā parīvādāt kharo bhavet

14,096.015d@004_0399 kṛmir bhavaty abhibhavāt kīṭo bhavati matsarī

14,096.015d@004_0400 durvṛttā vā suvṛttā vā prākṛtā vā susaṃskṛtāḥ

14,096.015d@004_0401 brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ

14,096.015d@004_0402 kṣatriyaṃ caiva sarpaṃ ca brāhmaṇaṃ ca bahuśrutam

14,096.015d@004_0403 nāvamanyeta medhāvī kṛśān api kadā cana

14,096.015d@004_0404 etat trayaṃ hi puruṣaṃ nirdahed avamānitam

14,096.015d@004_0405 tasmād etat prayatnena nāvamanyeta buddhimān

14,096.015d@004_0406 yathā sarvāsv avasthāsu pāvako daivataṃ mahat

14,096.015d@004_0407 tathā sarvāsv avasthāsu brāhmaṇo daivataṃ mahat

14,096.015d@004_0408 vyaṅgāḥ kāṇāś ca kubjāś ca vāmanāṅgās tathaiva ca

14,096.015d@004_0409 sarve daive niyoktavyā vyāmiśrā vedapāragaiḥ

14,096.015d@004_0410 manyuṃ notpādayet teṣāṃ na cāriṣṭān samācaret

14,096.015d@004_0411 manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ

14,096.015d@004_0412 manyunā ghnanti te śatrūn vajreṇendra ivāsurān

14,096.015d@004_0413 brāhmaṇo hi mahad daivaṃ jātimātreṇa jāyate

14,096.015d@004_0414 īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye

14,096.015d@004_0415 kiṃ punar ye ca kaunteya saṃdhyāṃ nityam upāsate

14,096.015d@004_0416 yasyāsyena samaśnanti havyāni tridivaukasaḥ

14,096.015d@004_0417 kavyāni caiva pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tathā

14,096.015d@004_0418 utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī

14,096.015d@004_0419 sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate

14,096.015d@004_0420 svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca

14,096.015d@004_0421 ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hītare janāḥ

14,096.015d@004_0422 tasmāt te nāvamantavyā madbhaktā hi dvijāḥ sadā

14,096.015d@004_0423 āraṇyakopaniṣadi ye tu paśyanti māṃ dvijāḥ

14,096.015d@004_0424 nigūḍhaṃ niṣkalāvasthaṃ tān prayatnena pūjaya

14,096.015d@004_0425 svagṛhe vā pravāse vā divārātram athāpi vā

14,096.015d@004_0426 śraddhayā brāhmaṇāḥ pūjyā madbhaktā ye ca pāṇḍava

14,096.015d@004_0427 nāsti viprasamaṃ daivaṃ nāsti viprasamo guruḥ

14,096.015d@004_0428 nāsti viprāt paro bandhur nāsti viprāt paro nidhiḥ

14,096.015d@004_0429 nāsti viprāt paraṃ tīrthaṃ na puṇyaṃ brāhmaṇāt param

14,096.015d@004_0430 na pavitraṃ paraṃ viprān na dvijāt pāvanaṃ param

14,096.015d@004_0431 nāsti viprāt paro dharmo nāsti viprāt parā gatiḥ

14,096.015d@004_0432 pāpakarmasamākṣiptaṃ patantaṃ narake naram

14,096.015d@004_0433 trāyate dānam apy ekaṃ pātrabhūte kṛtaṃ dvije

14,096.015d@004_0434 bālāhitāgnayo ye ca śāntāḥ śūdrānnavarjitāḥ

14,096.015d@004_0435 mām arcayanti madbhaktās tebhyo dattam ihākṣayam

14,096.015d@004_0436 pradānaiḥ pūjito vipro vandito vāpi saṃstutaḥ

14,096.015d@004_0437 saṃbhāṣito vā dṛṣṭo vā madbhakto divam unnayet

14,096.015d@004_0438 ye paṭhanti namasyanti dhyāyanti puruṣottamam

14,096.015d@004_0439 tān spṛṣṭvā vātha vā dṛṣṭvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_0440 madbhaktā madgataprāṇā madgatā matparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_0441 bījayoniviśuddhā ye śrotriyāḥ saṃyatendriyāḥ

14,096.015d@004_0442 śūdrānnaviratā nityaṃ te punantīha darśanāt

14,096.015d@004_0443 svayaṃ nītvā viśeṣeṇa dānaṃ teṣāṃ gṛheṣv atha

14,096.015d@004_0444 nivāpayet tu yad bhaktyā tad dānaṃ koṭisaṃmitam

14,096.015d@004_0445 jāgrataḥ svapato vāpi pravāseṣu gṛheṣv atha

14,096.015d@004_0446 hṛdaye na praṇaśyāmi yasya viprasya bhāvataḥ

14,096.015d@004_0447 saṃpūjito vā dṛṣṭo vā spṛṣṭo vāpi dvijottamaḥ

14,096.015d@004_0448 saṃbhāṣito vā rājendra punāty eva naraṃ sadā

14,096.015d@004_0449 evaṃ sarvāsv avasthāsu sarvadānāni pāṇḍava

14,096.015d@004_0450 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0450 madbhaktebhyaḥ pradattāni svargamārgapradāni vai

14,096.015d@004_0451 śrutvaiva sāttvikaṃ dānaṃ rājasaṃ tāmasaṃ tathā

14,096.015d@004_0452 pṛthak pṛthak tv eva gatiṃ phalaṃ cāpi pṛthak pṛthak

14,096.015d@004_0453 avitṛptaḥ prahṛṣṭātmā puṇyaṃ dharmāmṛtaṃ punaḥ

14,096.015d@004_0454 yudhiṣṭhiro dharmarataḥ keśavaṃ punar abravīt

14,096.015d@004_0455 bījayoniviśuddhānāṃ lakṣaṇāni vadasva me

14,096.015d@004_0456 bījadoṣeṇa lokeśa jāyante ca kathaṃ narāḥ

14,096.015d@004_0457 ācāradoṣaṃ deveśa vaktum arhasy aśeṣataḥ

14,096.015d@004_0458 brāhmaṇānāṃ viśeṣaṃ ca guṇadoṣau ca keśava

14,096.015d@004_0459 cāturvarṇasya kṛtsnasya vartamānāḥ pratigrahe

14,096.015d@004_0460 kena viprā viśeṣeṇa tarante tārayanti ca

14,096.015d@004_0461 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0461 etān kathaya deveśa tvadbhaktasya namo 'stu te

14,096.015d@004_0462 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ bījayoniśubhāśubham

14,096.015d@004_0463 yena tiṣṭhati loko 'yaṃ vinaśyati ca pāṇḍava

14,096.015d@004_0464 aviplutabrahmacaryo yas tu vipro yathāvidhi

14,096.015d@004_0465 subījaṃ nāma vijñeyaṃ tasya bījaṃ śubhaṃ bhavet

14,096.015d@004_0466 kanyā cākṣatayoniḥ syāt kulīnā pitṛmātṛtaḥ

14,096.015d@004_0467 brāhmādiṣu vivāheṣu pariṇītā yathāvidhi

14,096.015d@004_0468 sā praśastā varārohā tasyā yoniḥ praśasyate

14,096.015d@004_0469 manasā karmaṇā vācā yā bhavet svairacāriṇī

14,096.015d@004_0470 sā kulaghnīti vijñeyā tasyāṃ jātaḥ śvapācakaḥ

14,096.015d@004_0471 daive pitrye tathā dāne bhojane sahabhāṣaṇe

14,096.015d@004_0472 śayane sahasaṃbandhe na yogyā duṣṭayonijāḥ

14,096.015d@004_0473 na tasmād duṣṭayonyāṃ tu garbham utpādayed budhaḥ

14,096.015d@004_0474 mohena kurute yas tu kulaṃ hanti tripūruṣam

14,096.015d@004_0475 kānīnaś ca sahoḍhaś ca tathobhau kuṇḍagolakau

14,096.015d@004_0476 ārūḍhapatitāj jātaḥ patitasyāpi yaḥ sutaḥ

14,096.015d@004_0477 ṣaḍ ete viśvacaṇḍālā nikṛṣṭāḥ śvapacād api

14,096.015d@004_0478 yo yatra tatra vā retaḥ siktvā śūdrāsu vā caret

14,096.015d@004_0479 kāmacārī sa pāpātmā bījaṃ tasyāśubhaṃ bhavet

14,096.015d@004_0480 aśubhaṃ tad bhaved bījaṃ śuddhāṃ yoniṃ na cārhati

14,096.015d@004_0481 dūṣayaty api tāṃ yoniṃ śunā līḍhaṃ havir yathā

14,096.015d@004_0482 śūdrayonau pated bījaṃ hāhāśabdaṃ dvijanmanaḥ

14,096.015d@004_0483 kuryāt purīṣagarteṣu patito 'smīti duḥkhitaḥ

14,096.015d@004_0484 mām adhaḥ pātayaty eṣa pāpātmā kāmamohitaḥ

14,096.015d@004_0485 adhogatiṃ vrajet kṣipram iti śaptvā patet tu tat

14,096.015d@004_0486 ātmā hi śuklam uddiṣṭaṃ daivataṃ paramaṃ mahat

14,096.015d@004_0487 tasmāt sarvaprayatnena nirundhyāc chuklam ātmanaḥ

14,096.015d@004_0488 āyus tejo balaṃ vīryaṃ prajñā śrīś ca mahad yaśaḥ

14,096.015d@004_0489 puṇyaṃ ca matpriyatvaṃ ca labhate brahmacaryayā

14,096.015d@004_0490 aviplutabrahmacaryair gṛhasthāśramam āśritaiḥ

14,096.015d@004_0491 pañcayajñaparair dharmaḥ sthāpyate pṛthivītale

14,096.015d@004_0492 sāyaṃ prātas tu ye saṃdhyāṃ samyaṅ nityam upāsate

14,096.015d@004_0493 nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvā tarante tārayanti ca

14,096.015d@004_0494 yo japet pāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram

14,096.015d@004_0495 na sīdet pratigṛhṇānaḥ pṛthivīṃ ca sasāgarām

14,096.015d@004_0496 ye cāsya duḥsthitāḥ ke cid grahāḥ sūryādayo divi

14,096.015d@004_0497 te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śubhakarās tathā

14,096.015d@004_0498 yatra yatra sthitāś caiva dāruṇāḥ piśitāśanāḥ

14,096.015d@004_0499 ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti na taṃ dvijam

14,096.015d@004_0500 punantīha pṛthivyāṃ ca cīrṇavedavratā narāḥ

14,096.015d@004_0501 caturṇām api vedānāṃ sā ca rājan garīyasī

14,096.015d@004_0502 acīrṇavratavedā ye vikarmapatham āśritāḥ

14,096.015d@004_0503 brāhmaṇā nāmamātreṇa te 'pi pūjyā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0504 kiṃ punar yas tu saṃdhye dve nityam evopatiṣṭhati

14,096.015d@004_0505 śīlam adhyayanaṃ dānaṃ śaucaṃ mārdavam ārjavam

14,096.015d@004_0506 tasmād vedād viśiṣṭāni manur āha prajāpatiḥ

14,096.015d@004_0507 bhūr bhuvaḥ svar iti brahma yo vedaparamaṃ dvijaḥ

14,096.015d@004_0508 svadāranirato dāntaḥ sa vidvān sa ca bhūsuraḥ

14,096.015d@004_0509 saṃdhyām upāsate viprā nityam eva dvijottamāḥ

14,096.015d@004_0510 te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0511 sāvitrīmātrasāro 'pi varo vipraḥ suyantritaḥ

14,096.015d@004_0512 nāyantritaś caturvedī sarvāśī sarvavikrayī

14,096.015d@004_0513 sāvitrīṃ caiva vedāṃś ca tulayātolayan purā

14,096.015d@004_0514 sadevarṣigaṇāś caiva sarve brahmapuraḥsarāḥ

14,096.015d@004_0515 caturṇām api vedānāṃ sā hi rājan garīyasī

14,096.015d@004_0516 yathā vikasite puṣpe madhu gṛhṇati ṣaṭpadāḥ

14,096.015d@004_0517 samutsṛjya rasaṃ sarvaṃ nirarthakam asāravat

14,096.015d@004_0518 evaṃ gṛhītā sāvitrī sarvavede ca pāṇḍava

14,096.015d@004_0519 tasmāt tu sarvavedānāṃ sāvitrī prāṇa ucyate

14,096.015d@004_0520 nirjīvā hītare vedā vinā sāvitriyā nṛpa

14,096.015d@004_0521 nāyantritaś caturvedī śīlabhraṣṭaḥ sa kutsitaḥ

14,096.015d@004_0522 śīlavṛttasamāyuktaḥ sāvitrīpāṭhako varaḥ

14,096.015d@004_0523 sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām

14,096.015d@004_0524 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_0524 sāvitrīṃ japa kaunteya sarvapāpapraṇāśinīm

14,096.015d@004_0525 trailokyanātha he kṛṣṇa sarvabhūtātmako hy asi

14,096.015d@004_0526 nānāyogapara śreṣṭha tuṣyase kena karmaṇā

14,096.015d@004_0526 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0527 yadi bhārasahasraṃ tu guggulvādi pradhūpayet

14,096.015d@004_0528 karoti cen namaskāram upahāraṃ ca kārayet

14,096.015d@004_0529 stauti yaḥ stutibhir māṃ ca ṛgyajuḥsāmabhiḥ sadā

14,096.015d@004_0530 na toṣayati ced viprān nāhaṃ tuṣyāmi bhārata

14,096.015d@004_0531 brāhmaṇe pūjite nityaṃ pūjito 'smi na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0532 ākruṣṭe cāham ākruṣṭo bhavāmi bharatarṣabha

14,096.015d@004_0533 parā mayi gatis teṣāṃ pūjayanti ca māṃ hi te

14,096.015d@004_0534 yad ahaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale

14,096.015d@004_0535 yas tān pūjayati prājño madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_0536 tam ahaṃ svena rūpeṇa paśyāmi narapuṃgava

14,096.015d@004_0537 kubjāḥ kāṇā vāmanāś ca daridrā vyādhitās tathā

14,096.015d@004_0538 nāvamānyā dvijāḥ prājñair mama rūpā hi te dvijāḥ

14,096.015d@004_0539 ye ke cit sāgarāntāyāṃ pṛthivyāṃ dvijasattamāḥ

14,096.015d@004_0540 mama rūpaṃ hi teṣv evam arciteṣv arcito 'smy aham

14,096.015d@004_0541 bahavas tu na jānanti narā jñānabahiṣkṛtāḥ

14,096.015d@004_0542 yathāhaṃ dvijarūpeṇa vasāmi vasudhātale

14,096.015d@004_0543 avamanyanti ye viprān svadharmāt pātayanti te

14,096.015d@004_0544 preṣaṇaiḥ preṣayante ca śuśrūṣāṃ kārayanti ca

14,096.015d@004_0545 mṛtāś cātra paratremān yamadūtā mahābalāḥ

14,096.015d@004_0546 nikṛntanti yathākāmaṃ sūtramārgeṇa śilpinaḥ

14,096.015d@004_0547 ākrośaparivādābhyāṃ ye ramante dvijātiṣu

14,096.015d@004_0548 tān mṛtān yamalokasthān nipātya pṛthivītale

14,096.015d@004_0549 ākramyorasi pādena krūraḥ saṃraktalocanaḥ

14,096.015d@004_0550 agnivarṇais tu saṃdaṃśair yamo jihvāṃ samuddharet

14,096.015d@004_0551 ye ca viprān nirīkṣante pāpāḥ pāpena cakṣuṣā

14,096.015d@004_0552 abrahmaṇyāḥ śruter bāhyā nityaṃ brahmadviṣo narāḥ

14,096.015d@004_0553 teṣāṃ ghorā mahākāyā vakratuṇḍā mahābalāḥ

14,096.015d@004_0554 uddharanti muhūrtena khagāś cakṣur yamājñayā

14,096.015d@004_0555 yaḥ prahāraṃ dvijendrāya dadyāt kuryāc ca śoṇitam

14,096.015d@004_0556 asthibhaṅgaṃ ca yaḥ kuryāt prāṇair vā viprayojayet

14,096.015d@004_0557 so 'nupūrvyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim

14,096.015d@004_0558 śūlam āropito gatvā jvalane paripacyate

14,096.015d@004_0559 bahuvarṣasahasrāṇi pacyamānas tv avākśirāḥ

14,096.015d@004_0560 nāvamucyeta durmedhā na tasya kṣīyate gatiḥ

14,096.015d@004_0561 brāhmaṇāyāvicāryaivaṃ vrajan vai vadhakāṅkṣayā

14,096.015d@004_0562 śatavarṣasahasrāṇi tāmisre paripacyate

14,096.015d@004_0563 utpādya śoṇitaṃ gātrāt saṃrambhān matipūrvakam

14,096.015d@004_0564 sa paryāyeṇa yātīmān narakān ekaviṃśatim

14,096.015d@004_0565 tasmān nākuśalaṃ brūyān na śuṣkāṃ giram īrayet

14,096.015d@004_0566 na brūyāt paruṣāṃ vāṇīṃ na caivaitān atikramet

14,096.015d@004_0567 ye viprāñ śraddhayā vācā pūjayanti narottamāḥ

14,096.015d@004_0568 arcitaś ca tataś caiva tair bhavāmi na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0569 tarjayanti ca ye viprān krośayanti ca bhārata

14,096.015d@004_0570 ākruṣṭas tarjitaś cāhaṃ tair bhavāmi na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0571 yaś candanaiś cāgarudhūpadīpair

14,096.015d@004_0572 abhyarcayet kāṣṭhamayīṃ mamārcām

14,096.015d@004_0573 tenārcito naiva bhavāmi samyag

14,096.015d@004_0574 viprārcanād asmi samarcito 'ham

14,096.015d@004_0575 vipraprasādād dharaṇīdharo 'haṃ

14,096.015d@004_0576 vipraprasādād asurāñ jayāmi

14,096.015d@004_0577 vipraprasādāc ca sadakṣiṇo 'haṃ

14,096.015d@004_0578 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_0578 vipraprasādād ajito 'ham asmi

14,096.015d@004_0579 devadeveśa daityaghna paraṃ kautūhalaṃ hi me

14,096.015d@004_0580 etat kathaya sarvajña tvadbhaktasya ca keśava

14,096.015d@004_0581 mānuṣasya ca lokasya dharmalokasya cāntaram

14,096.015d@004_0582 kīdṛśaṃ kiṃpramāṇaṃ vā kim adhiṣṭhānam eva ca

14,096.015d@004_0583 taranti mānuṣā deva kenopāyena mādhava

14,096.015d@004_0584 tvagasthimāṃsanirmukte pañcabhūtavivarjite

14,096.015d@004_0585 kathayasva mahādeva sukhaduḥkham aśeṣataḥ

14,096.015d@004_0586 jīvasya karmalokeṣu karmabhis tu śubhāśubhaiḥ

14,096.015d@004_0587 anubaddhasya taiḥ pāśair nīyamānasya dāruṇaiḥ

14,096.015d@004_0588 mṛtyudūtair durādharṣair ghorair ghoraparākramaiḥ

14,096.015d@004_0589 vadhyasyākṣipyamāṇasya vidrutasya yamājñayā

14,096.015d@004_0590 puṇyapāpakṛtaṃ tiṣṭhet sukhaduḥkham aśeṣataḥ

14,096.015d@004_0591 yamadūtair durādharṣair nīyate vā kathaṃ punaḥ

14,096.015d@004_0592 kiṃ vā tatra gatā deva karma kurvanti mānavāḥ

14,096.015d@004_0593 kathaṃ dharmaparā yānti devatādvijapūjakāḥ

14,096.015d@004_0594 kathaṃ vā pāpakarmāṇo yānti pretapuraṃ narāḥ

14,096.015d@004_0595 kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā varṇaḥ ko vāsya keśava

14,096.015d@004_0596 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0596 jīvasya gacchato nityaṃ yamalokaṃ bravīhi me

14,096.015d@004_0597 śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

14,096.015d@004_0598 tat te 'haṃ kathayiṣyāmi madbhaktasya nareśvara

14,096.015d@004_0599 ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0600 mānuṣyasya ca lokasya yamalokasya cāntaram

14,096.015d@004_0601 na tatra vṛkṣacchāyā vā na taṭākaṃ saro 'pi vā

14,096.015d@004_0602 na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo vā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0603 na maṇṭapaṃ sabhā vāpi na prapā na niketanam

14,096.015d@004_0604 na parvato nadī vāpi na bhūmer vivaraṃ kva cit

14,096.015d@004_0605 na grāmo vāśramo vāpi nodyānaṃ vā vanāni ca

14,096.015d@004_0606 na kiṃ cid āśrayasthānaṃ pathi tasmin yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0607 jantor hi prāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam

14,096.015d@004_0608 karaṇais tyaktadehasya prāṇaiḥ kaṇṭhagataiḥ punaḥ

14,096.015d@004_0609 śarīrāc cālyate jīvo hy avaśo mātariśvanā

14,096.015d@004_0610 nirgato vāyubhūtas tu ṣaṭkośāt tu kalevarāt

14,096.015d@004_0611 śarīram anyat tadrūpaṃ tadvarṇaṃ tatpramāṇakam

14,096.015d@004_0612 adṛśyaṃ tat praviṣṭas tu so 'py adṛṣṭena kena cit

14,096.015d@004_0613 so 'ntarātmā dehavatām aṣṭāṅgo yas tu saṃcaret

14,096.015d@004_0614 chedanād bhedanād dāhāt tāḍanād vā na naśyati

14,096.015d@004_0615 nānārūpadharair ghoraiḥ pracaṇḍaiś caṇḍasādhanaiḥ

14,096.015d@004_0616 nīyamāno durādharṣair yamadūtair yamājñayā

14,096.015d@004_0617 putradāramayaiḥ pāśaiḥ saṃniruddho 'vaśo balāt

14,096.015d@004_0618 svakarmabhiś cānugataḥ kṛtaiḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ

14,096.015d@004_0619 ākrandamānaḥ karuṇaṃ bandhubhir duḥkhapīḍitaiḥ

14,096.015d@004_0620 tyaktvā bandhujanaṃ sarvaṃ nirapekṣas tu gacchati

14,096.015d@004_0621 mātṛbhiḥ pitṛbhiś cāpi bhrātṛbhir mātulais tathā

14,096.015d@004_0622 dāraiḥ putrair vayasyaiś ca rudadbhis tyajyate punaḥ

14,096.015d@004_0623 adṛśyamānas tair dīnair aśrupūrṇamukhekṣaṇaiḥ

14,096.015d@004_0624 svaśarīraṃ parityajya vāyubhūtas tu gacchati

14,096.015d@004_0625 andhakāram apāraṃ taṃ mahāghoraṃ tamovṛtam

14,096.015d@004_0626 duḥkhāntaṃ duṣpratāraṃ ca durgamaṃ pāpakarmaṇām

14,096.015d@004_0627 duḥsahāyaṃ durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam

14,096.015d@004_0628 durāpam atiduḥkhaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ narottama

14,096.015d@004_0629 ṛṣibhiḥ kathyamānaṃ tat pāraṃparyeṇa pārthiva

14,096.015d@004_0630 trāsaṃ janayati prāyaḥ śrūyamāṇaṃ kathāsv api

14,096.015d@004_0631 avaśyaṃ caiva gantavyaṃ tadadhvānaṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0632 prāptakālena saṃtyajya bandhūn bhogān dhanāni ca

14,096.015d@004_0633 jarāyujair aṇḍajaiś ca svedajair udbhijjais tathā

14,096.015d@004_0634 jaṅgamaiḥ sthirajaiś caiva gantavyaṃ yamasādanam

14,096.015d@004_0635 devāsurair manuṣyādyair vaivasvatavaśānugaiḥ

14,096.015d@004_0636 strīpuṃnapuṃsakaiś cāpi pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ

14,096.015d@004_0637 madhyamair yuvabhir vāpi bālair vṛddhais tathaiva ca

14,096.015d@004_0638 jātamātraiś ca garbhasthair gantavyaḥ sa mahāpathaḥ

14,096.015d@004_0639 pūrvāhṇe vāparāhṇe vā saṃdhyākāle 'tha vā punaḥ

14,096.015d@004_0640 pradoṣe vārdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite

14,096.015d@004_0641 pravāsasthair vanasthair vā parvatasthair jalasthitaiḥ

14,096.015d@004_0642 kṣetrasthair vā nabhaḥsthair vā gṛhamadhyagatair api

14,096.015d@004_0643 bhuñjadbhir vā pibadbhir vā khādadbhir vā narottama

14,096.015d@004_0644 āsīnair vā sthitair vāpi śayanīyagatair api

14,096.015d@004_0645 jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyas tu mahāpathaḥ

14,096.015d@004_0646 mṛtyudūtair durādharṣaiḥ pracaṇḍaiś caṇḍaśāsanaiḥ

14,096.015d@004_0647 ākṣipyamāṇā hy avaśāḥ prayānti yamasādanam

14,096.015d@004_0648 kva cid bhītaiḥ kva cit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kva cit kva cit

14,096.015d@004_0649 krandadbhir vedanārtais tu gantavyaṃ yamasādanam

14,096.015d@004_0650 nirbhartsyamānair udvignair vidhūtair bhayavihvalaiḥ

14,096.015d@004_0651 tudyamānaśarīraiś ca gantavyaṃ tarjanaiḥ sadā

14,096.015d@004_0652 kaṇṭakākīrṇamārgeṇa taptavālukapāṃsunā

14,096.015d@004_0653 dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ

14,096.015d@004_0654 kāṣṭhopalaśilāghātair daṇḍolmukakaśāṅkuśaiḥ

14,096.015d@004_0655 hanyamānair yamapuraṃ gantavyaṃ dharmavarjitaiḥ

14,096.015d@004_0656 medaḥśoṇitapūyārdrair vaktragātraiś ca savraṇaiḥ

14,096.015d@004_0657 dagdhakṣatajakīrṇaiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

14,096.015d@004_0658 krandadbhiś ca rudadbhiś ca krośadbhiś cāpi visvanam

14,096.015d@004_0659 vedanārtaiś ca kūjadbhir vikrośadbhiś ca visvaram

14,096.015d@004_0660 vedanārtaiḥ patadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

14,096.015d@004_0661 bhagnapādoruhastāṅgair bhagnadantaśirodharaiḥ

14,096.015d@004_0662 chinnakaṇṭhoṣṭhanāsaiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

14,096.015d@004_0663 śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca śaṅkutomarasāyakaiḥ

14,096.015d@004_0664 tudyamānais tu śūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ

14,096.015d@004_0665 śvabhir vyāghrair vṛkaiḥ kākair bhakṣyamāṇāḥ samantataḥ

14,096.015d@004_0666 tudyamānāś ca gacchanti rākṣasair māṃsakhādibhiḥ

14,096.015d@004_0667 mahiṣaiś ca mṛgaiś cāpi sūkaraiḥ pṛṣatais tathā

14,096.015d@004_0668 bhakṣyamāṇais tadadhvānaṃ gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ

14,096.015d@004_0669 sūcīsutīkṣṇatuṇḍābhir makṣikābhiḥ samantataḥ

14,096.015d@004_0670 tudyamānais tu gantavyaṃ pāpiṣṭhair bālaghātakaiḥ

14,096.015d@004_0671 visrabdhaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā ghnanti ye narāḥ

14,096.015d@004_0672 śastrair nirbhidyamānais tair gantavyaṃ yamasādanam

14,096.015d@004_0673 ghātayanti ca ye jīvān duḥkham āpādayanti ca

14,096.015d@004_0674 rākṣasaiś ca śvabhiś caiva bhakṣyamāṇā vrajanti te

14,096.015d@004_0675 ye haranti ca vastrāṇi śayyāḥ prāvaraṇāni ca

14,096.015d@004_0676 te yānti vidrutā nagnāḥ piśācā iva tatpatham

14,096.015d@004_0677 gāś ca dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca balāt kṣetragṛhaṃ tathā

14,096.015d@004_0678 ye haranti durātmānaḥ parasvaṃ pāpakāriṇaḥ

14,096.015d@004_0679 pāṣāṇair ulmukair daṇḍaiḥ kāṣṭhaghātaiś ca jharjharaiḥ

14,096.015d@004_0680 hanyamānaiḥ kṣatākīrṇair gantavyaṃ tair yamālayam

14,096.015d@004_0681 brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ

14,096.015d@004_0682 ākrośantīha vā nityaṃ praharanti ca ye dvijān

14,096.015d@004_0683 śuṣkakaṇṭhā nibaddhās te chinnajihvākṣināsikāḥ

14,096.015d@004_0684 pūyaśoṇitadurgandhā bhakṣyante kākajambukaiḥ

14,096.015d@004_0685 caṇḍālair bhīṣaṇaiś caṇḍais tudyamānāḥ samantataḥ

14,096.015d@004_0686 krośantaḥ karuṇaṃ ghoraṃ gacchanti yamasādanam

14,096.015d@004_0687 tatra cāpi gatāḥ pāpā viṣṭhākūpeṣv anekaśaḥ

14,096.015d@004_0688 jīvanto varṣakoṭīs tu kliśyante vedanārditāḥ

14,096.015d@004_0689 tataś ca muktāḥ kālena loke cāsmin narādhamāḥ

14,096.015d@004_0690 viṣṭhākrimitvaṃ gacchanti janmakoṭiśataṃ nṛpa

14,096.015d@004_0691 vidyamānadhanair yas tu lobhaḍambhānṛtānvitaiḥ

14,096.015d@004_0692 śrotriyebhyo na dattāni dānāni kurupuṃgava

14,096.015d@004_0693 grīvāpāśanibaddhās te hanyamānāś ca rākṣasaiḥ

14,096.015d@004_0694 kṣutpipāsāśramārtās tu yānti pretapuraṃ narāḥ

14,096.015d@004_0695 adattadānā gacchanti śuṣkakaṇṭhāsyatālukāḥ

14,096.015d@004_0696 annaṃ pānīyasahitaṃ prārthayantaḥ punaḥ punaḥ

14,096.015d@004_0697 svāmin bubhukṣātṛṣṇārtā gantuṃ naivādya śaknumaḥ

14,096.015d@004_0698 mamānnaṃ dīyatāṃ svāmin pānīyaṃ dīyatāṃ mama

14,096.015d@004_0699 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0699 iti bruvantas tair dūtair yāpayanti yamālayam

14,096.015d@004_0700 tac chrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ

14,096.015d@004_0701 niḥsaṃjño 'pi bhayatrasto mūrchayā samabhiplutaḥ

14,096.015d@004_0702 tato labdhvā śanaiḥ saṃjñāṃ samāśvasto 'cyutena saḥ

14,096.015d@004_0703 netre prakṣālya toyena bhūyaḥ keśavam abravīt

14,096.015d@004_0704 bhīto 'smy ahaṃ mahādeva śrutvā mārgasya vistaram

14,096.015d@004_0705 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_0705 kenopāyena tanmārgaṃ taranti puruṣāḥ sukham

14,096.015d@004_0706 iha ye dhārmikā loke jīvaghātavivarjitāḥ

14,096.015d@004_0707 guruśuśrūṣaṇe yuktā devabrāhmaṇapūjakāḥ

14,096.015d@004_0708 asmān mānuṣyakāl lokāt sabhāryāḥ sahabāndhavāḥ

14,096.015d@004_0709 yam adhvānaṃ tu gacchanti yathāvat taṃ nibodha me

14,096.015d@004_0710 brāhmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva

14,096.015d@004_0711 ye prayacchanti vidvadbhyas te sukhaṃ yānti tatpatham

14,096.015d@004_0712 annaṃ ye ca prayacchanti brāhmaṇebhyaḥ susaṃskṛtam

14,096.015d@004_0713 śrotriyebhyo viśeṣeṇa prītyā paramayā yutāḥ

14,096.015d@004_0714 te vimānair mahātmāno yānti citrair yamālayam

14,096.015d@004_0715 sevyamānā varastrībhir apsarobhir mahāpatham

14,096.015d@004_0716 ye ca nityaṃ prabhāṣante satyaṃ niṣkalmaṣaṃ vacaḥ

14,096.015d@004_0717 te 'pi yānty amalābhrābhair vimānais taṃ yamālayam

14,096.015d@004_0718 kapilādyāni puṇyāni gopradānāni ye narāḥ

14,096.015d@004_0719 brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti śrotriyebhyo viśeṣataḥ

14,096.015d@004_0720 te yānty amalavarṇābhair vimānair vṛṣayojitaiḥ

14,096.015d@004_0721 vaivasvatapuraṃ prāpya apsarobhir niṣevitāḥ

14,096.015d@004_0722 upānahau ca chattraṃ ca śayanāny āsanāni ca

14,096.015d@004_0723 viprebhyo ye prayacchanti vastrāṇy ābharaṇāni ca

14,096.015d@004_0724 te yānty aśvair vṛṣair vāpi kuñjarair apy alaṃkṛtāḥ

14,096.015d@004_0725 dharmarājapuraṃ ramyaṃ sauvarṇacchattraśobhitāḥ

14,096.015d@004_0726 ye ca bhakṣyāṇi dāsyanti bhojyaṃ peyaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_0727 snigdhānnāny api viprebhyaḥ śraddhayā parayā yutāḥ

14,096.015d@004_0728 te yānti kāñcanair yānaiḥ sukhaṃ vaivasvatālayam

14,096.015d@004_0729 varastrībhir yathākāmaṃ sevyamānāḥ sahasraśaḥ

14,096.015d@004_0730 ye ca kṣīraṃ prayacchanti ghṛtaṃ dadhi guḍaṃ madhu

14,096.015d@004_0731 brāhmaṇebhyaḥ prayatnena śraddadhānāḥ susaṃskṛtāḥ

14,096.015d@004_0732 cakravākaprayuktais tu yānai rukmamayaiḥ śubhaiḥ

14,096.015d@004_0733 yānti gandharvavāditraiḥ sevyamānā yamālayam

14,096.015d@004_0734 ye phalāni prayacchanti puṣpāṇi surabhīṇi ca

14,096.015d@004_0735 haṃsayuktair vimānais tu yānti dharmapuraṃ narāḥ

14,096.015d@004_0736 ye prayacchanti viprebhyo vicitrānnaṃ ghṛtāplutam

14,096.015d@004_0737 te vrajanty amalābhrābhair vimānair vāyuvegibhiḥ

14,096.015d@004_0738 puraṃ tat pretanāthasya nānājanasamākulam

14,096.015d@004_0739 pānīyaṃ ye prayacchanti sarvabhūtaprajīvanam

14,096.015d@004_0740 te sutṛptāḥ sukhaṃ yānti vimānair haṃsacoditaiḥ

14,096.015d@004_0741 ye tilāṃs tiladhenuṃ vā ghṛtadhenum athāpi vā

14,096.015d@004_0742 śrotriyebhyaḥ prayacchanti saumyabhāvasamanvitāḥ

14,096.015d@004_0743 somamaṇḍalasaṃkāśair yānais te yānti nirmalaiḥ

14,096.015d@004_0744 gīyamānais tu gandharvair vaivasvatapuraṃ nṛpa

14,096.015d@004_0745 yeṣāṃ vāpyaś ca kūpāś ca taṭākāni sarāṃsi ca

14,096.015d@004_0746 dīrghikāḥ puṣkariṇyaś ca sajalāś ca jalāśayāḥ

14,096.015d@004_0747 yānais te yānti candrābhair divyaghaṇṭānināditaiḥ

14,096.015d@004_0748 cāmarais tālavṛntaiś ca vījyamānā mahāprabhāḥ

14,096.015d@004_0749 nityatṛptā mahātmāno gacchanti yamasādanam

14,096.015d@004_0750 yeṣāṃ devagṛhāṇīha citrāṇy āyatanāni ca

14,096.015d@004_0751 manoharāṇi kāntāni darśanīyāni bhānti ca

14,096.015d@004_0752 te vrajanty amalābhrābhair vimānair vāyuvegibhiḥ

14,096.015d@004_0753 puraṃ tat pretanāthasya nānājanasamākulam

14,096.015d@004_0754 vaivasvataṃ ca paśyanti sukhacittaṃ sukhasthitam

14,096.015d@004_0755 yamena pūjitā yānti devasālokyatāṃ tataḥ

14,096.015d@004_0756 devān uddiśya lokeṣu prapāsu karakoddhṛtam

14,096.015d@004_0757 śītalaṃ salilaṃ ramyaṃ tṛṣitebhyo diśanti ye

14,096.015d@004_0758 te tu tṛptiṃ parāṃ prāpya sukhaṃ yānti mahāpatham

14,096.015d@004_0759 kāṣṭhapādukadā yānti tadadhvānaṃ sukhaṃ narāḥ

14,096.015d@004_0760 sauvarṇamaṇipīṭheṣu pādau kṛtvā rathottame

14,096.015d@004_0761 ārāmān vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ropayanti ca ye narāḥ

14,096.015d@004_0762 saṃvardhayanti cāvyagrāḥ phalapuṣpopaśobhitān

14,096.015d@004_0763 vṛkṣacchāyāsu ramyāsu śītalāsu svalaṃkṛtāḥ

14,096.015d@004_0764 yānti te vāhanair divyaiḥ pūjyamānā muhur muhuḥ

14,096.015d@004_0765 sevyamānāḥ surūpābhir uttamābhiḥ prayatnataḥ

14,096.015d@004_0766 strībhiḥ kanakavarṇābhir yathākāmaṃ yathāsukham

14,096.015d@004_0767 aśvayānaṃ tu goyānaṃ hastiyānam athāpi vā

14,096.015d@004_0768 ye prayacchanti viprebhyo vimānaiḥ kanakopamaiḥ

14,096.015d@004_0769 suvarṇaṃ rajataṃ vāpi vidrumaṃ mauktikaṃ tathā

14,096.015d@004_0770 ye prayacchanti te yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ

14,096.015d@004_0771 te vrajanti varastrībhiḥ sevyamānā yathāsukham

14,096.015d@004_0772 bhūmidā yānti taṃ lokaṃ sarvakāmaiḥ sutarpitāḥ

14,096.015d@004_0773 uditādityasaṃkāśair vimānair vṛṣayojitaiḥ

14,096.015d@004_0774 kanyāṃ ye ca prayacchanti viprāya śrotriyāya ca

14,096.015d@004_0775 divyakanyāvṛtā yānti vimānais te yamālayam

14,096.015d@004_0776 sugandhān gandhasaṃyogān puṣpāṇi surabhīṇi ca

14,096.015d@004_0777 prayacchanti dvijāgrebhyo bhaktyā paramayā yutāḥ

14,096.015d@004_0778 sugandhāḥ suṣṭhuveṣāś ca suprabhāḥ sragvibhūṣaṇāḥ

14,096.015d@004_0779 yānti dharmapuraṃ yānair vicitrair apy alaṃkṛtāḥ

14,096.015d@004_0780 dīpadā yānti yānaiś ca dyotayanto diśo daśa

14,096.015d@004_0781 ādityasadṛśākārair dīpyamānā ivāgnayaḥ

14,096.015d@004_0782 gṛhāvasathadātāro grahaiḥ kāñcanavedikaiḥ

14,096.015d@004_0783 vrajanti bālasūryābhair dharmarājapuraṃ narāḥ

14,096.015d@004_0784 jalabhājanadātāraḥ kuṇḍikākarakapradāḥ

14,096.015d@004_0785 pūjyamānā varastrībhir yānti tṛptā mahāgajaiḥ

14,096.015d@004_0786 pādābhyaṅgaṃ śirobhyaṅgaṃ pānaṃ pādodakaṃ tathā

14,096.015d@004_0787 ye prayacchanti viprebhyas te yānty aśvair yamālayam

14,096.015d@004_0788 viśrāmayanti ye viprāñ śrāntān adhvani karśitān

14,096.015d@004_0789 cakravākaprayuktena yānti yānena te 'pi ca

14,096.015d@004_0790 svāgatena ca yo viprān pūjayed āsanena ca

14,096.015d@004_0791 sa gacchati tadadhvānaṃ sukhaṃ paramanirvṛtaḥ

14,096.015d@004_0792 namo brahmaṇyadeveti yo māṃ dṛṣṭvābhivādayet

14,096.015d@004_0793 vratavat prayato nityaṃ sa sukhaṃ yāti tatpatham

14,096.015d@004_0794 namaḥ sarvasabhābhyaś cety abhikhyāya dine dine

14,096.015d@004_0795 namaskaroti gobhyo yaḥ sa sukhaṃ yāti tatpatham

14,096.015d@004_0796 namo 'stu priyadattāyety evaṃvādī dine dine

14,096.015d@004_0797 bhūmim ākramate prātaḥ śayanād utthitaś ca yaḥ

14,096.015d@004_0798 sarvakāmaiḥ sa tṛptātmā sarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ

14,096.015d@004_0799 yāti yānena divyena sukhaṃ vaivasvatālayam

14,096.015d@004_0800 anantarāśino ye tu ḍambhāhaṃkāravarjitāḥ

14,096.015d@004_0801 te 'pi sārasayuktena yānti yānena vai sukham

14,096.015d@004_0802 ye cāpy ekena bhuktena vartante ḍambhavarjitāḥ

14,096.015d@004_0803 haṃsayuktair vimānais tu sukhaṃ yānti yamālayam

14,096.015d@004_0804 caturthena ca bhuktena vartante ye jitendriyāḥ

14,096.015d@004_0805 yānti te dharmanagaraṃ yānair barhiṇayojitaiḥ

14,096.015d@004_0806 tṛtīyadivaseneha bhuñjate ye jitendriyāḥ

14,096.015d@004_0807 te 'pi hastirathaṃ yānti tatpathaṃ kanakojjvalaiḥ

14,096.015d@004_0808 ṣaṣṭhāhnakāliko yas tu varṣam ekaṃ tu vartate

14,096.015d@004_0809 kāmakrodhavinirmuktaḥ śucir nityaṃ jitendriyaḥ

14,096.015d@004_0810 sa yāti kuñjarasthas tu jayaśabdaravair yutaḥ

14,096.015d@004_0811 pakṣopavāsino yānti yānaiḥ śārdūlayojitaiḥ

14,096.015d@004_0812 dharmarājapuraṃ ramyaṃ divyastrīgaṇasevitam

14,096.015d@004_0813 ye ca māsopavāsaṃ vai kurvate saṃyatendriyāḥ

14,096.015d@004_0814 te 'pi sūryodayaprakhyair yānti yānair yamālayam

14,096.015d@004_0815 agnipraveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā

14,096.015d@004_0816 sa yāty agniprakāśena vimānena yamālayam

14,096.015d@004_0817 prāṇāṃs tyajati yo vipro māṃ prapanno hy anāśakaḥ

14,096.015d@004_0818 sa bālārkaprakāśena vrajed yānena tatpatham

14,096.015d@004_0819 praviṣṭo 'ntarjale yas tu prāṇāṃs tyajati mānavaḥ

14,096.015d@004_0820 somamaṇḍalakalpena yāti yānena tatpatham

14,096.015d@004_0821 svaśarīraṃ hi gṛdhrāṇāṃ manmanā yaḥ prayacchati

14,096.015d@004_0822 sa yāti rathamukhyena kāñcanena yamālayam

14,096.015d@004_0823 gokṛte strīkṛte caiva hatā viprakṛte 'pi ca

14,096.015d@004_0824 te yānty amarakanyābhiḥ sevyamānā raviprabhāḥ

14,096.015d@004_0825 ye ca kurvanti madbhaktās tīrthayātrāṃ jitendriyāḥ

14,096.015d@004_0826 te panthānaṃ mahātmāno yānair yānti sunirvṛtāḥ

14,096.015d@004_0827 ye yajanti dvijaśreṣṭhāḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

14,096.015d@004_0828 haṃsasārasasaṃyuktair yānais te yānti tatpatham

14,096.015d@004_0829 parapīḍām akṛtvaiva bhṛtyān bibhrati ye narāḥ

14,096.015d@004_0830 tatpathaṃ te sukhaṃ yānti vimānaiḥ kāñcanojjvalaiḥ

14,096.015d@004_0831 ye samāḥ sarvabhūteṣu jīvānām abhayapradāḥ

14,096.015d@004_0832 krodhalobhavinirmuktā nigṛhītendriyās tathā

14,096.015d@004_0833 pūrṇacandrapratīkāśair vimānais te mahāprabhāḥ

14,096.015d@004_0834 yānti vaivasvatapuraṃ devagandharvasevitāḥ

14,096.015d@004_0835 ye mām ekāntabhāvena devaṃ tryambakam eva ca

14,096.015d@004_0836 pūjayanti namasyanti stuvanti ca dine dine

14,096.015d@004_0837 dharmarājapuraṃ yānti yānais te 'rkasamaprabhaiḥ

14,096.015d@004_0838 pūjitās tatra dharmeṇa svayaṃ mālyādibhiḥ śubhaiḥ

14,096.015d@004_0839 yānty eva mama lokaṃ vā rudralokam athāpi vā

14,096.015d@004_0839 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_0840 śrutvā yamapurādhvānaṃ jīvānāṃ gamanaṃ tathā

14,096.015d@004_0841 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt

14,096.015d@004_0842 devadeveśa daityaghna ṛṣisaṃghair abhiṣṭuta

14,096.015d@004_0843 bhavān bhavakaraḥ śrīmān sahasrādityasaprabha

14,096.015d@004_0844 sarvasaṃbhava sarvajña sarvadharmapravartaka

14,096.015d@004_0845 sarvadānaphalaṃ saumya kathayasva mamācyuta

14,096.015d@004_0846 dānaṃ deyaṃ kathaṃ kṛṣṇa kīdṛśāya dvijāya vai

14,096.015d@004_0847 kīdṛśaṃ vā tapaḥ kṛtvā tatphalaṃ kutra bhujyate

14,096.015d@004_0848 evam ukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa dhīmatā

14,096.015d@004_0849 uvāca dharmaputrāya puṇyān dharmān mahodayān

14,096.015d@004_0850 śṛṇuṣvāvahito rājan pūtaṃ pāpaghnam uttamam

14,096.015d@004_0851 sarvadānaphalaṃ saumya na śrāvyaṃ pāpakarmaṇām

14,096.015d@004_0852 yac chrutvā puruṣaḥ strī vā naṣṭapāpaḥ samāhitaḥ

14,096.015d@004_0853 tatkṣaṇāt pūtatāṃ yāti pāpakarmarato 'pi vā

14,096.015d@004_0854 ekāham api kaunteya bhūmāv utpāditaṃ jalam

14,096.015d@004_0855 sapta tārayate pūrvān vitṛṣṇā yatra gaur bhavet

14,096.015d@004_0856 pānīyaṃ paramaṃ loke jīvānāṃ jīvanaṃ smṛtam

14,096.015d@004_0857 pānīyasya pradānena tṛptir bhavati pāṇḍava

14,096.015d@004_0858 pānīyasya guṇā divyāḥ paraloke sukhāvahāḥ

14,096.015d@004_0859 tatra puṣpodakī nāma nadī paramapāvanī

14,096.015d@004_0860 kāmān dadāti rājendra toyadānaṃ yamālaye

14,096.015d@004_0861 śītalaṃ salilaṃ tasyā akṣayyam amṛtopamam

14,096.015d@004_0862 śītatoyapradātṝṇāṃ bhaven nityaṃ sukhāvahā

14,096.015d@004_0863 ye cāpy atoyadātāraḥ pūyas teṣāṃ vidhīyate

14,096.015d@004_0864 praṇaśyaty ambupānena bubhukṣā ca yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_0865 tṛṣitasya na cānnena pipāsāpi praṇaśyati

14,096.015d@004_0866 tasmāt toyaṃ sadā deyaṃ tṛṣitebhyo vijānatā

14,096.015d@004_0867 agner mūrtiḥ kṣiter yonir amṛtasya ca saṃbhavaḥ

14,096.015d@004_0868 ato 'mbhaḥ sarvabhūtānāṃ mūlam ity ucyate budhaiḥ

14,096.015d@004_0869 adbhiḥ sarvāṇi bhūtāni jīvanti prabhavanti ca

14,096.015d@004_0870 tasmāt sarveṣu dāneṣu toyadānaṃ viśiṣyate

14,096.015d@004_0871 sarvadānatapoyajñair yat prāpyaṃ phalam uttamam

14,096.015d@004_0872 tat sarvaṃ toyadānena prāpyate nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0873 ye prayacchanti viprebhyas tv annadānaṃ susaṃskṛtam

14,096.015d@004_0874 tais tu dattā svayaṃ prāṇā bhavanti bharatarṣabha

14,096.015d@004_0875 annād raktaṃ ca śuklaṃ ca anne jīvaḥ pratiṣṭhitaḥ

14,096.015d@004_0876 indriyāṇi ca buddhiś ca puṣṇanty annena nityaśaḥ

14,096.015d@004_0877 annahīnāni sīdanti sarvabhūtāni pāṇḍava

14,096.015d@004_0878 tejo balaṃ ca vīryaṃ ca sattvaṃ rūpaṃ dyutir dhṛtiḥ

14,096.015d@004_0879 jñānaṃ medhā tathāyuś ca sarvam anne pratiṣṭhitam

14,096.015d@004_0880 devamānavatiryakṣu sarvalokeṣu sarvadā

14,096.015d@004_0881 sarvakālaṃ hi sarveṣām anne prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ

14,096.015d@004_0882 annaṃ prajāpate rūpam annaṃ prajananaṃ smṛtam

14,096.015d@004_0883 sarvabhūtamayaṃ cānnaṃ jīvaś cānnamayaṃ smṛtam

14,096.015d@004_0884 annenādhiṣṭhitaḥ prāṇa apāno vyāna eva ca

14,096.015d@004_0885 udānaś ca samānaś ca dhārayanti śarīriṇām

14,096.015d@004_0886 śayanotthānagamanaṃ grahaṇākarṣaṇāni ca

14,096.015d@004_0887 sarvasattvakṛtaṃ karma cānnād eva pravartate

14,096.015d@004_0888 caturvidhāni bhūtāni jaṅgamāni sthirāṇi ca

14,096.015d@004_0889 annād bhavanti rājendra sṛṣṭir eṣā prajāpateḥ

14,096.015d@004_0890 vidyāsthānāni sarvāṇi sarvayajñāś ca pāvanāḥ

14,096.015d@004_0891 annād yasmāt pravartante tasmād annaṃ paraṃ smṛtam

14,096.015d@004_0892 devā rudrādayaḥ sarve pitaro 'py agnayas tathā

14,096.015d@004_0893 yasmād annena tuṣyanti tasmād annaṃ viśiṣyate

14,096.015d@004_0894 yasmād annāt prajāḥ sarvāḥ kalpe kalpe 'sṛjat prabhuḥ

14,096.015d@004_0895 tasmād annāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

14,096.015d@004_0896 yasmād annāt pravartante dharmārthau kāma eva ca

14,096.015d@004_0897 tasmād annāt paraṃ dānaṃ nāmutreha ca pāṇḍava

14,096.015d@004_0898 yakṣarakṣograhā nāgā bhūtā daityāś ca dānavāḥ

14,096.015d@004_0899 tuṣyanty annena yasmāt tu tasmād annaṃ paraṃ bhavet

14,096.015d@004_0900 parānnam upabhuñjāno yat karma kurute śubham

14,096.015d@004_0901 tacchubhasyaikabhāgas tu kartur bhavati bhārata

14,096.015d@004_0902 annadasya trayo bhāgā bhavanti puruṣarṣabha

14,096.015d@004_0903 tasmād annaṃ pradātavyaṃ brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

14,096.015d@004_0904 brāhmaṇāya daridrāya yo 'nnaṃ saṃvatsaraṃ nṛpa

14,096.015d@004_0905 śrotriyāya prayacched vai pākabhedavivarjitaḥ

14,096.015d@004_0906 ḍambhānṛtavimuktas tu parāṃ bhaktim upāgataḥ

14,096.015d@004_0907 svadharmeṇārjitaphalaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_0908 śataṃ varṣasahasrāṇi kāmagaḥ kāmarūpadhṛk

14,096.015d@004_0909 modate 'maralokasthaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_0910 tataś cāpi cyutaḥ kālān naraloke dvijo bhavet

14,096.015d@004_0911 agrabhikṣāṃ ca yo dadyād daridrāya dvijātaye

14,096.015d@004_0912 ṣaṇmāsād vārṣikaṃ śrāddhaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_0913 gosahasrapradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_0914 tat puṇyaphalam āpnoti naro vai nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0915 atha saṃvatsaraṃ dadyād agrabhaikṣyam ayācate

14,096.015d@004_0916 pracchādyaiva svayaṃ nītvā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_0917 kapilānāṃ sahasrais tu yad deyaṃ puṇyam ucyate

14,096.015d@004_0918 tat sarvam akhilaṃ prāpya śakraloke mahīyate

14,096.015d@004_0919 sa śakrabhavane ramye varṣakoṭiśataṃ nṛpa

14,096.015d@004_0920 yathākāmaṃ mahātejāḥ krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ

14,096.015d@004_0921 agrānnaṃ yas tu vai dadyād dvijāya niyatavrataḥ

14,096.015d@004_0922 daśavarṣāṇi rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_0923 kapilāśatasahasrasya vidhidattasya yat phalam

14,096.015d@004_0924 tat puṇyaphalam āsādya puraṃdarapuraṃ vrajet

14,096.015d@004_0925 sa śakrabhavane ramye kāmarūpī yathāsukham

14,096.015d@004_0926 śatakoṭisamā rājan krīḍate 'marapūjitaḥ

14,096.015d@004_0927 śakralokāvatīrṇaś ca iha loke mahādyutiḥ

14,096.015d@004_0928 caturvedī dvijaḥ śrīmāñ jāyate rājapūjitaḥ

14,096.015d@004_0929 adhvaśrāntāya viprāya kṣudhitāyānnakāṅkṣiṇe

14,096.015d@004_0930 deśakālābhiyātāya dīyate pāṇḍunandana

14,096.015d@004_0931 yācate 'nnaṃ na dadyād yo vidyamāne dhanāgame

14,096.015d@004_0932 sa lubdho narakaṃ yāti kṛmīṇāṃ kālasūtrakam

14,096.015d@004_0933 sa tatra narake ghore lobhamohitacetanaḥ

14,096.015d@004_0934 daśavarṣasahasrāṇi kliśyate vedanārditaḥ

14,096.015d@004_0935 tasmāc ca narakān muktaḥ kālena mahatā hi saḥ

14,096.015d@004_0936 daridro mānuṣo loke caṇḍāleṣv api jāyate

14,096.015d@004_0937 yas tu pāṃsulapādaś ca dūrādhvaśramakarśitaḥ

14,096.015d@004_0938 kṣutpipāsāśramaḥ śrānta ārtaḥ khinnagatir dvijaḥ

14,096.015d@004_0939 pṛcchan vai hy annadātāraṃ gṛham abhyetya yācayet

14,096.015d@004_0940 taṃ pūjayet tu yatnena so 'tithiḥ svargasaṃkramaḥ

14,096.015d@004_0941 tasmiṃs tuṣṭe naraśreṣṭha tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ

14,096.015d@004_0942 na tathā haviṣā homair na puṣpair nānulepanaiḥ

14,096.015d@004_0943 agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hy atithipūjanāt

14,096.015d@004_0944 kapilāyāṃ tu dattāyāṃ vidhivaj jyeṣṭhapuṣkare

14,096.015d@004_0945 na tat phalam avāpnoti yat phalaṃ viprabhojanāt

14,096.015d@004_0946 dvijapādodakaklinnā yāvat tiṣṭhati medinī

14,096.015d@004_0947 tāvat puṣkaraparṇena pibanti pitaro jalam

14,096.015d@004_0948 devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāpamārjanam

14,096.015d@004_0949 śrāntasaṃvāhanaṃ caiva tathā pādāvasecanam

14,096.015d@004_0950 pratiśrayapradānaṃ ca tathā śayyāsanasya ca

14,096.015d@004_0951 ekaikaṃ pāṇḍavaśreṣṭha gopradānād viśiṣyate

14,096.015d@004_0952 pādodakaṃ pādaghṛtaṃ dīpam annaṃ pratiśrayam

14,096.015d@004_0953 ye prayacchanti viprebhyo nopasarpanti te yamam

14,096.015d@004_0954 viprātithye kṛte rājan bhaktyā śuśrūṣite 'pi ca

14,096.015d@004_0955 devāḥ śuśrūṣitāḥ sarve trayastriṃśad bhavanti te

14,096.015d@004_0956 abhyāgato jñātapūrvo hy ajñāto 'tithir ucyate

14,096.015d@004_0957 tayoḥ pūjāṃ dvijaḥ kuryād iti paurāṇikī śrutiḥ

14,096.015d@004_0958 pādābhyaṅgānnapānais tu yo 'tithiṃ pūjayen naraḥ

14,096.015d@004_0959 pūjitas tena rājendra bhavāmīha na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0960 śīghraṃ pāpād vinirmukto mayā cānugrahīkṛtaḥ

14,096.015d@004_0961 vimānenendukalpena mama lokaṃ sa gacchati

14,096.015d@004_0962 abhyāgataṃ śrāntam anuvrajanti

14,096.015d@004_0963 devāś ca sarve pitaro 'gnayaś ca

14,096.015d@004_0964 tasmin dvije pūjite pūjitāḥ syur

14,096.015d@004_0965 gate nirāśāḥ pitaro vrajanti

14,096.015d@004_0966 atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate

14,096.015d@004_0967 pitaras tasya nāśnanti daśa varṣāṇi pañca ca

14,096.015d@004_0968 varjitaḥ pitṛbhir lubdhaḥ sa devair agnibhiḥ saha

14,096.015d@004_0969 nirayaṃ rauravaṃ gatvā daśa varṣāṇi pacyate

14,096.015d@004_0970 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha cocchiṣṭabhug bhavet

14,096.015d@004_0971 vaiśvadevāntike prāptam atithiṃ yo na pūjayet

14,096.015d@004_0972 sa caṇḍālatvam āpnoti sadya eva na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0973 nirvāsayati yo vipraṃ deśakālāgataṃ gṛhāt

14,096.015d@004_0974 patitas tatkṣaṇād eva jāyate nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_0975 narake raurave ghore varṣakoṭiṃ sa pacyate

14,096.015d@004_0976 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke narādhamaḥ

14,096.015d@004_0977 śvā vai dvādaśa janmāni jāyate kṣutpipāsitaḥ

14,096.015d@004_0978 caṇḍālo 'py atithiḥ prāpto deśakāle 'nnakāṅkṣayā

14,096.015d@004_0979 abhyudgamya gṛhasthena pūjanīyaś ca sarvadā

14,096.015d@004_0980 anarcayitvā yo 'śnāti lobhamohavicetanaḥ

14,096.015d@004_0981 sa caṇḍālatvam āpnoti daśa janmāni pāṇḍava

14,096.015d@004_0982 nirāśam atithiṃ kṛtvā bhuñjāno yaḥ prahṛṣṭavān

14,096.015d@004_0983 na jānāty ātmanātmānaṃ viṣṭhākūpe nipātitam

14,096.015d@004_0984 moghaṃ dhruvaṃ prorṇayati mogham asya tu pacyate

14,096.015d@004_0985 mogham annaṃ sadāśnāti yo 'tithiṃ na ca pūjayet

14,096.015d@004_0986 sāṅgopāṅgāṃs tu yo vedān paṭhatīha dine dine

14,096.015d@004_0987 na cātithiṃ pūjayati vṛthā bhavati sa dvijaḥ

14,096.015d@004_0988 pākayajñamahāyajñaiḥ somasaṃsthābhir eva ca

14,096.015d@004_0989 ye yajanti na cārcanti gṛheṣv atithim āgatam

14,096.015d@004_0990 teṣāṃ yaśobhikāmānāṃ dattam iṣṭaṃ ca yad bhavet

14,096.015d@004_0991 vṛthā bhavati tat sarvam āśayā hi tayā hatam

14,096.015d@004_0992 deśakālaṃ ca pātraṃ ca svaśaktiṃ ca nirīkṣya ca

14,096.015d@004_0993 alpaṃ samaṃ mahad vāpi kuryād ātithyam ātmavān

14,096.015d@004_0994 sumukhaḥ suprasannātmā dhīmān atithim āgatam

14,096.015d@004_0995 svāgatenāsanenādbhir annādyena ca pūjayet

14,096.015d@004_0996 hitaḥ priyo vā dveṣyo vā mūrkhaḥ paṇḍita eva vā

14,096.015d@004_0997 prāpto yo vaiśvadevānte so 'tithiḥ svargasaṃkramaḥ

14,096.015d@004_0998 kṣutpipāsāśramārtāya deśakālāgatāya ca

14,096.015d@004_0999 satkṛtyānnaṃ pradātavyaṃ yajñasya phalam icchatā

14,096.015d@004_1000 bhojayed ātmanaḥ śreṣṭhān vidhivad dhavyakavyayoḥ

14,096.015d@004_1001 annaṃ prāṇo manuṣyāṇām annadaḥ prāṇado bhavet

14,096.015d@004_1002 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā

14,096.015d@004_1003 annadaḥ sarvakāmais tu sutṛptaḥ suṣṭhv alaṃkṛtaḥ

14,096.015d@004_1004 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā

14,096.015d@004_1005 sevyamāno varastrībhir mama lokaṃ sa gacchati

14,096.015d@004_1006 krīḍitvā tu tatas tasmin varṣakoṭiṃ yathāmaraḥ

14,096.015d@004_1007 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1008 vedaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1009 yathāśraddhaṃ tu yaḥ kuryān manuṣyeṣu prajāyate

14,096.015d@004_1010 mahādhanapatiḥ śrīmān vedavedāṅgapāragaḥ

14,096.015d@004_1011 sarvaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1012 sarvātithyaṃ tu yaḥ kuryād varṣam ekam akalmaṣaḥ

14,096.015d@004_1013 dharmārjitadhano bhūtvā pāpabhedavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1014 devān iva svayaṃ viprān arcayitvā pitṝn api

14,096.015d@004_1015 viprānagrāśanāśī yas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1016 varṣeṇaikena yāvanti piṇḍān aśnanti vai dvijāḥ

14,096.015d@004_1017 tāvad varṣāṇi rājendra mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1018 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1019 vedaśāstrārthatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1020 sarvātithyaṃ ca yaḥ kuryād yathāśraddhaṃ nareśvara

14,096.015d@004_1021 akālaniyamenāpi satyavādī jitendriyaḥ

14,096.015d@004_1022 satyasaṃdho jitakrodhaḥ śākhādharmavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1023 adharmabhīrur dharmiṣṭho māyāmātsaryavarjitaḥ

14,096.015d@004_1024 śraddadhānaḥ śucir nityaṃ pākabhedavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1025 sa vimānena divyena divyarūpī mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1026 puraṃdarapuraṃ yāti gīyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_1027 manvantaraṃ tu tatraiva krīḍitvā devapūjitaḥ

14,096.015d@004_1028 mānuṣyalokam āgamya bhogavān brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1029 daśa janmāni vipratvam āpnuyād rājapūjitaḥ

14,096.015d@004_1030 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1030 jātismaraś ca bhavati yatra tatropajāyate

14,096.015d@004_1031 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūmidānam anuttamam

14,096.015d@004_1032 yaḥ prayacchati viprāya bhūmiṃ ramyāṃ sadakṣiṇām

14,096.015d@004_1033 śrotriyāya daridrāya sāgnihotrāya pāṇḍava

14,096.015d@004_1034 sa sarvakāmatṛptātmā sarvaratnavibhūṣitaḥ

14,096.015d@004_1035 sarvapāpavinirmukto dīpyamāno 'rkavat sadā

14,096.015d@004_1036 bālasūryaprakāśena vicitradhvajaśobhinā

14,096.015d@004_1037 yāti yānena divyena mama lokaṃ mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1038 tatra divyāṅganābhis tu sevyamāno yathāsukham

14,096.015d@004_1039 kāmagaḥ kāmarūpī ca krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ

14,096.015d@004_1040 yāvad bibharti lokān vai bhūmiḥ kurukulodvaha

14,096.015d@004_1041 tāvad bhūmipradaḥ kāmaṃ mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1042 na hi bhūmipradānād vai dānam anyad viśiṣyate

14,096.015d@004_1043 na cāpi bhūmiharaṇāt pāpam anyad viśiṣyate

14,096.015d@004_1044 dānāny anyāni hīyante kālena kurupuṃgava

14,096.015d@004_1045 bhūmidānasya puṇyasya kṣayo naivopapadyate

14,096.015d@004_1046 brāhmaṇāya daridrāya bhūmiṃ dattāṃ tu yo naraḥ

14,096.015d@004_1047 na hiṃsati naravyāghra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1048 saptadvīpasamudrāntā ratnadhānyasamākulā

14,096.015d@004_1049 sa śailavanadurgāḍhyā tena dattā mahī bhavet

14,096.015d@004_1050 bhūmiṃ dṛṣṭvā dīyamānāṃ śrotriyāyāgnihotriṇe

14,096.015d@004_1051 sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti harṣavat

14,096.015d@004_1052 suvarṇamaṇiratnāni dhanadhānyavasūni ca

14,096.015d@004_1053 sarvadānāni vai rājan dadāti vasudhāṃ dadan

14,096.015d@004_1054 sāgarān saritaḥ śailān samāni viṣamāṇi ca

14,096.015d@004_1055 sarvagandharasāṃś caiva dadāti vasudhāṃ dadan

14,096.015d@004_1056 oṣadhīḥ phalasaṃpannā nānāpuṣpaphalānvitāḥ

14,096.015d@004_1057 kamalotpalaṣaṇḍāṃś ca dadāti vasudhāṃ dadan

14,096.015d@004_1058 dharmaṃ kāmaṃ tathārthaṃ ca vedān yajñāṃs tathaiva ca

14,096.015d@004_1059 svargamārgagatiṃ caiva dadāti vasudhāṃ dadan

14,096.015d@004_1060 agniṣṭomādibhir yajñair ye yajante sadakṣiṇaiḥ

14,096.015d@004_1061 na tat phalaṃ labhante te bhūmidānasya yat phalam

14,096.015d@004_1062 śrotriyāya mahīṃ dattvā yo na hiṃsati pāṇḍava

14,096.015d@004_1063 tad dānaṃ kathayiṣyanti yāval lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

14,096.015d@004_1064 tāvat svargopabhogānāṃ bhoktāraḥ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1065 sasyapūrṇāṃ mahīṃ yas tu śrotriyāya prayacchati

14,096.015d@004_1066 pitaras tasya tṛpyanti yāvad ābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_1067 mama rudrasya savitus tridaśānāṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_1068 prītaye viddhi rājendra bhūmir dattā dvijāya vai

14,096.015d@004_1069 tena puṇyena pūtātmā dātā bhūmer yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1070 mama sālokyam āyāti nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_1071 yat kiṃ cit kurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarśitaḥ

14,096.015d@004_1072 sa ca gokarṇamātreṇa bhūmidānena śudhyati

14,096.015d@004_1073 māsopavāse yat puṇyaṃ kṛcchre cāndrāyaṇe 'pi ca

14,096.015d@004_1074 bhūmigokarṇamātreṇa tat puṇyaṃ tu vidhīyate

14,096.015d@004_1075 sarvatīrthābhiṣeke ca yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_1076 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1076 bhūmigokarṇamātreṇa tat puṇyaṃ tu vidhīyate

14,096.015d@004_1077 devadeva namas te 'stu vāsudeva sureśvara

14,096.015d@004_1078 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1078 gokarṇasya pramāṇaṃ vai vaktum arhasi tattvataḥ

14,096.015d@004_1079 śṛṇu gokarṇamātrasya pramāṇaṃ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1080 triṃśaddaṇḍapramāṇena pramitaṃ sarvatodiśam

14,096.015d@004_1081 pratyak prāg api rājendra tat tathā dakṣiṇottaram

14,096.015d@004_1082 gokarṇaṃ tadvidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ dharaṇer nṛpa

14,096.015d@004_1083 savṛṣaṃ gośataṃ yatra sukhaṃ tiṣṭhaty ayantritam

14,096.015d@004_1084 savatsaṃ kuruśārdūla tac ca gokarṇam ucyate

14,096.015d@004_1085 kiṃkarā mṛtyudaṇḍāś ca kumbhīpākāś ca dāruṇāḥ

14,096.015d@004_1086 ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam

14,096.015d@004_1087 nirayā rauravādyāś ca tathā vaitaraṇī nadī

14,096.015d@004_1088 tīvrāś ca yātanāḥ kaṣṭā nopasarpanti bhūmidam

14,096.015d@004_1089 citraguptaḥ kaliḥ kālaḥ kṛtānto mṛtyur eva ca

14,096.015d@004_1090 yamaś ca bhagavān sākṣāt pūjayanti mahīpradam

14,096.015d@004_1091 rudraḥ prajāpatiḥ śakraḥ surā ṛṣigaṇās tathā

14,096.015d@004_1092 ahaṃ ca prītimān rājan pūjayāmo mahīpradam

14,096.015d@004_1093 kṛśabhṛtyasya kṛśagoḥ kṛśāśvasya kṛśātitheḥ

14,096.015d@004_1094 bhūmir deyā naraśreṣṭha sa nidhiḥ pāralaukikaḥ

14,096.015d@004_1095 sīdamānakuṭumbāya śrotriyāyāgnihotriṇe

14,096.015d@004_1096 vratasthāya daridrāya bhūmir deyā narādhipa

14,096.015d@004_1097 yathā hi dhātrī kṣīreṇa putraṃ vardhayati svayam

14,096.015d@004_1098 dātāram anugṛhṇāti dattā hy evaṃ vasuṃdharā

14,096.015d@004_1099 yathā bibharti gaur vatsaṃ sṛjantī kṣīram ātmanaḥ

14,096.015d@004_1100 tathā sarvaguṇopetā bhūmir vahati bhūmidam

14,096.015d@004_1101 yathā bījāni rohanti jalasiktāni bhūpate

14,096.015d@004_1102 tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidasya dine dine

14,096.015d@004_1103 yathodayas tu sūryasya tamaḥ sarvaṃ vyapohati

14,096.015d@004_1104 tathā pāpaṃ narasyeha bhūmidānaṃ vyapohati

14,096.015d@004_1105 dātā daśānugṛhṇāti yo hared daśa hanti ca

14,096.015d@004_1106 atītānāgatānīha kulāni kurupuṃgava

14,096.015d@004_1107 āśrutya bhūmidānaṃ tu dattvā yo vā haret punaḥ

14,096.015d@004_1108 sa baddho vāruṇaiḥ pāśaiḥ kṣipyate pūyaśoṇite

14,096.015d@004_1109 svadattāṃ paradattāṃ vā yo hareta vasuṃdharām

14,096.015d@004_1110 na tasya narakād ghorād vidyate niṣkṛtiḥ kva cit

14,096.015d@004_1111 brāhmaṇasya hate kṣetre hanyād dvādaśa pūrvajān

14,096.015d@004_1112 sa gacchet kṛmiyoniṃ ca na ca mucyeta jātu saḥ

14,096.015d@004_1113 dattvā bhūmiṃ dvijendrāya yas tām evopajīvati

14,096.015d@004_1114 gavāṃ śatasahasrasya hantuḥ sa labhate phalam

14,096.015d@004_1115 so 'dhaḥśirās tu pāpātmā kumbhīpākeṣu pacyate

14,096.015d@004_1116 divyair varṣasahasrais tu kumbhīpākād viniḥsṛtaḥ

14,096.015d@004_1117 iha loke bhavet sa śvā śatajanmāni pāṇḍava

14,096.015d@004_1118 dattvā bhūmiṃ dvijendrāṇāṃ yas tām evopajīvati

14,096.015d@004_1119 sa mūḍho yāti duṣṭātmā narakān ekaviṃśatim

14,096.015d@004_1120 narakebhyo vinirmuktaḥ śunāṃ yoniṃ sa gacchati

14,096.015d@004_1121 halakṛṣṭā mahī deyā sabījā sasyamālinī

14,096.015d@004_1122 atha vā sodakā deyā daridrāya dvijātaye

14,096.015d@004_1123 evaṃ dattā mahī rājan prahṛṣṭenāntarātmanā

14,096.015d@004_1124 sarvān kāmān avāpnoti manasā cintitāni ca

14,096.015d@004_1125 bahubhir vasudhā dattā dīyate ca narādhipaiḥ

14,096.015d@004_1126 yasya yasya yadā bhūmis tasya tasya tadā phalam

14,096.015d@004_1127 yaḥ prayacchati kanyāṃ vai surūpāṃ śrotriyāya vai

14,096.015d@004_1128 sa brahmadevo rājendra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1129 balīvardasahasrāṇāṃ dattānāṃ dhuryavāhinām

14,096.015d@004_1130 yat phalaṃ labhate rājan kanyādānena tat phalam

14,096.015d@004_1131 gavāṃ śatasahasrasya samyag dattasya yat phalam

14,096.015d@004_1132 tat phalaṃ samavāpnoti yaḥ prayacchati kanyakām

14,096.015d@004_1133 yāvanti caiva romāṇi kanyāyāḥ kurupuṃgava

14,096.015d@004_1134 tāvad varṣasahasrāṇi mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1135 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke sa jāyate

14,096.015d@004_1136 ṣaḍaṅgavic caturvedī sarvalokārcito dvijaḥ

14,096.015d@004_1137 yaḥ suvarṇaṃ daridrāya brāhmaṇāya prayacchati

14,096.015d@004_1138 śrotriyāya daridrāya bahuputrāya pāṇḍava

14,096.015d@004_1139 vimuktaḥ sarvapāpebhyo bālasūryasamaprabhaḥ

14,096.015d@004_1140 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ kāmagaḥ kāmabhogavān

14,096.015d@004_1141 varṣakoṭiṃ mahātejā mama loke pramodate

14,096.015d@004_1142 tataḥ kālāvatīrṇaś ca sosmiṃl loke hi jāyate

14,096.015d@004_1143 vedavedāṅgavid vipraḥ koṭīdhanapatir bhavet

14,096.015d@004_1144 yaś ca rūpyaṃ prayacched vai daridrāya dvijāya vai

14,096.015d@004_1145 kṛśavṛtte kṛśagave sa muktaḥ sarvakilbiṣaiḥ

14,096.015d@004_1146 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā

14,096.015d@004_1147 kāmarūpī yathā kāmaṃ svargaloke mahīyate

14,096.015d@004_1148 tato 'vatīrṇaḥ kālena loke cāsmin mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1149 sarvalokārcitaḥ śrīmān rājā bhavati vīryavān

14,096.015d@004_1150 tilaparvatakaṃ yas tu śrotriyāya prayacchati

14,096.015d@004_1151 viśeṣeṇa daridrāya tasyāpi śṛṇu yat phalam

14,096.015d@004_1152 puṇyaṃ vṛṣāyutotsarge yat proktaṃ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1153 tat puṇyaṃ samanuprāpya tatkṣaṇād virajo bhavet

14,096.015d@004_1154 yathā tvaco bhujaṅgo vai tyaktvā śuddhatanur bhavet

14,096.015d@004_1155 tathā tilapradānād vai pāpaṃ tyaktvā viśudhyati

14,096.015d@004_1156 tilaṣaṇḍaṃ prayuñjāno jāmbūnadavibhūṣitam

14,096.015d@004_1157 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ pitṛloke mahīyate

14,096.015d@004_1158 ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi kāmarūpī mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1159 tilapradātā ramate pitṛloke yathāsukham

14,096.015d@004_1160 yaḥ prayacchati viprāya tiladhenuṃ narādhipa

14,096.015d@004_1161 śrotriyāya daridrāya śṛṇu tasyāpi yat phalam

14,096.015d@004_1162 gosahasrapradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_1163 tat puṇyaphalam āpnoti tiladhenuprado naraḥ

14,096.015d@004_1164 tilānāṃ kuḍavair yas tu tiladhenuṃ prayacchati

14,096.015d@004_1165 tāvat koṭisamā rājan svargaloke mahīyate

14,096.015d@004_1166 aṣṭāḍhakatilaiḥ kṛtvā tiladhenuṃ narādhipa

14,096.015d@004_1167 dvātriṃśan niṣkasaṃyuktaṃ viṣuve yaḥ prayacchati

14,096.015d@004_1168 madbhaktyā madgatātmā vai tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1169 kanyādānasahasrasya vidhidattasya yat phalam

14,096.015d@004_1170 tat puṇyaṃ samanuprāpto mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1171 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke 'bhijāyate

14,096.015d@004_1172 ṛgyajuḥsāmavedānāṃ pārago brāhmaṇarṣabhaḥ

14,096.015d@004_1173 gāṃ tu yas tu daridrāya śrotriyāya prayacchati

14,096.015d@004_1174 prasannāṃ kṣīriṇīṃ puṇyāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm

14,096.015d@004_1175 yat kiṃ cid duṣkṛtaṃ karma tasya pūrvakṛtaṃ nṛpa

14,096.015d@004_1176 tat sarvaṃ tatkṣaṇād eva vinaśyati na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1177 yānaṃ ca vṛṣasaṃyuktaṃ dīpyamānaṃ svalaṃkṛtam

14,096.015d@004_1178 ārūḍhaḥ kāmagaṃ divyaṃ golokam adhigacchati

14,096.015d@004_1179 yāvanti caiva romāṇi tasyā gos tu narādhipa

14,096.015d@004_1180 tāvad varṣasahasrāṇi gavāṃ loke mahīyate

14,096.015d@004_1181 golokād avatīrṇas tu loke 'smin brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1182 satrayājī vadānyaś ca sarvarājabhir arcitaḥ

14,096.015d@004_1183 tilaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ cāpy annaṃ kanyā vasuṃdharā

14,096.015d@004_1184 tārayantīha dattāni brāhmaṇebhyo mahābhuja

14,096.015d@004_1185 brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgnim alolupam

14,096.015d@004_1186 tarpayed vidhivad rājan sa nidhiḥ pāralaukikaḥ

14,096.015d@004_1187 āhitāgniṃ daridraṃ ca śrotriyaṃ ca jitendriyam

14,096.015d@004_1188 śūdrānnavarjitaṃ caiva dvijaṃ yatnena pūjayet

14,096.015d@004_1189 āhitāgniḥ sadā pātram agnihotraś ca vedavit

14,096.015d@004_1190 pātrāṇām api tat pātraṃ śūdrānnaṃ yasya nodare

14,096.015d@004_1191 yac ca vedamayaṃ pātraṃ yac ca pātraṃ tapomayam

14,096.015d@004_1192 asaṃkīrṇaṃ ca yat pātraṃ tat pātraṃ tārayiṣyati

14,096.015d@004_1193 nityaṃ svādhyāyaniratās tv aprakīrṇendriyāś ca ye

14,096.015d@004_1194 pañcayajñaratā nityaṃ pūjitās tārayanti te

14,096.015d@004_1195 ye kṣāntidāntāḥ śrutipūrṇakarṇā

14,096.015d@004_1196 jitendriyā prāṇivadhe nivṛttāḥ

14,096.015d@004_1197 pratigrahe saṃkucitā gṛhasthās

14,096.015d@004_1198 te brāhmaṇās tārayituṃ samarthāḥ

14,096.015d@004_1199 nityodakī nityayajñopavītī

14,096.015d@004_1200 nityasvādhyāyī vṛṣalānnavarjī

14,096.015d@004_1201 ṛtau gacchan vidhivac cāpi juhvan

14,096.015d@004_1202 sa brāhmaṇas tārayituṃ samarthaḥ

14,096.015d@004_1203 brāhmaṇo yas tu madbhakto madyājī matparāyaṇaḥ

14,096.015d@004_1204 mayi saṃnyastakarmā ca sa vipras tārayed dhruvam

14,096.015d@004_1205 dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit

14,096.015d@004_1206 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_1206 acchidrapañcakālajñaḥ sa vipras tārayiṣyati

14,096.015d@004_1207 vāsudevena dāneṣu kathiteṣu yathākramam

14,096.015d@004_1208 avitṛptas tu dharmeṣu keśavaṃ punar abravīt

14,096.015d@004_1209 deva dharmāmṛtam idaṃ śṛṇvato 'pi paraṃtapa

14,096.015d@004_1210 na vidyate suraśreṣṭha mama tṛptir hi mādhava

14,096.015d@004_1211 anaḍutsaṃpradānasya yat phalaṃ tu vidhīyate

14,096.015d@004_1212 tat phalaṃ kathayasveha tava bhaktasya me 'cyuta

14,096.015d@004_1213 yāni cānyāni dānāni tvayā noktāni kāni cit

14,096.015d@004_1214 tāny ācakṣva suraśreṣṭha teṣāṃ cānukramāt phalam

14,096.015d@004_1214 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1215 pavitratvāt supuṇyatvāt pāvanatvāt tathaiva ca

14,096.015d@004_1216 śṛṇu dharmāmṛtaṃ śreṣṭhaṃ dattasyānaḍuhaḥ phalam

14,096.015d@004_1217 daśadhenusamo 'naḍvān eko 'pi kurupuṃgava

14,096.015d@004_1218 medomāṃsavipuṣṭāṅgo nīrogaḥ kopavarjitaḥ

14,096.015d@004_1219 yuvā bhadraḥ suśīlaś ca sarvadoṣavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1220 dhuraṃ dhārayate kṣipraṃ datto viprāya pāṇḍava

14,096.015d@004_1221 sa tena puṇyadānena varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1222 yathākāmaṃ mahātejā gavāṃ loke mahīyate

14,096.015d@004_1223 yaś ca dadyād anaḍuhau dvau yuktau ca dhuraṃdharau

14,096.015d@004_1224 suvṛttāya daridrāya śrotriyāya viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1225 tasya yat puṇyam ākhyātaṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1226 sahasragopradānena yat proktaṃ phalam uttamam

14,096.015d@004_1227 tat puṇyaphalam āpnoti yāti lokān sa māmakān

14,096.015d@004_1228 yāvanti caiva romāṇi tayor anaḍuhor nṛpa

14,096.015d@004_1229 tāvad varṣasahasrāṇi mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1230 daridrāyaiva dātavyaṃ na samṛddhāya pāṇḍava

14,096.015d@004_1231 varṣāṇāṃ hi taṭākeṣu phalaṃ naiva payodhiṣu

14,096.015d@004_1232 yas tu dadyād anaḍuhaṃ daridrāya dvijātaye

14,096.015d@004_1233 sa tena puṇyadānena pūtātmā kurupuṃgava

14,096.015d@004_1234 vimānaṃ divyam ārūḍho divyarūpī yathāsukham

14,096.015d@004_1235 mama lokeṣu ramate yāvad ābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_1236 gṛhaṃ dīpaprabhāyuktaṃ śayyāsanavibhūṣitam

14,096.015d@004_1237 bhājanopaskarair yuktaṃ dhānyapūrṇam alaṃkṛtam

14,096.015d@004_1238 dāsīgobhūmisaṃyuktaṃ saphalaṃ sarvasādhanaiḥ

14,096.015d@004_1239 brāhmaṇāya daridrāya śrotriyāya yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1240 dadyāt sadakṣiṇaṃ yas tu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1241 devāḥ pitṛgaṇāś caiva agnayo ṛṣayas tathā

14,096.015d@004_1242 prayacchanti prahṛṣṭā vai yānam ādityasaṃnibham

14,096.015d@004_1243 tena gacchec chriyā yukto brahmalokam anuttamam

14,096.015d@004_1244 strīsahasrāvṛte divye bhavane tatra kāñcane

14,096.015d@004_1245 modate brahmalokastho yāvad ābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_1246 śayyāṃ prastaraṇopetāṃ yaḥ prayacchati pāṇḍava

14,096.015d@004_1247 arcayitvā dvijaṃ bhaktyā vastramālyānulepanaiḥ

14,096.015d@004_1248 bhojayitvā vicitrānnaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1249 dhenudānasya yat puṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava

14,096.015d@004_1250 tat puṇyaṃ tam anuprāpya pitṛloke mahīyate

14,096.015d@004_1251 śilpam adhyayanaṃ vāpi vidyāmantrauṣadhāni ca

14,096.015d@004_1252 yaḥ prayacchati viprāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1253 āhitāgnisahasrasya pūjitasyaiva yat phalam

14,096.015d@004_1254 tat puṇyaphalam āpnoti yas tu vidyāṃ prayacchati

14,096.015d@004_1255 chandobhiḥ saṃprayuktena vimānena virājatā

14,096.015d@004_1256 saptarṣilokān vrajati pūjyate brahmavādibhiḥ

14,096.015d@004_1257 caturyugāni vai triṃśat krīḍitvā tatra devavat

14,096.015d@004_1258 iha mānuṣyake loke vipro bhavati vedavit

14,096.015d@004_1259 viśrāmayati yo vipraṃ śrāntam adhvani karśitam

14,096.015d@004_1260 vinaśyati tadā pāpaṃ tasya varṣakṛtaṃ nṛpa

14,096.015d@004_1261 atha prakṣālayet pādau tasya toyena bhaktimān

14,096.015d@004_1262 daśavarṣakṛtaṃ pāpaṃ vyapohati na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1263 ghṛtena vātha tailena pādau tasya tu pūjayet

14,096.015d@004_1264 tad dvādaśasamārūḍhaṃ pāpam āśu vyapohati

14,096.015d@004_1265 dhenukāñcanadattasya yac ca puṇyam udāhṛtam

14,096.015d@004_1266 tat puṇyaphalam āpnoti yas tv evaṃ vipram arcayet

14,096.015d@004_1267 svāgatena ca yo vipraṃ pūjayed āsanena ca

14,096.015d@004_1268 pratyutthānena vā rājan sa devānāṃ priyo bhavet

14,096.015d@004_1269 svāgatenāgnayo rājann āsanena śatakratuḥ

14,096.015d@004_1270 pratyutthānena pitaraḥ prītiṃ yānty atithipriyāḥ

14,096.015d@004_1271 agniśakrapitṝṇāṃ ca teṣāṃ prītyā narādhipa

14,096.015d@004_1272 saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati

14,096.015d@004_1273 yaḥ prayacchati viprāya āsanaṃ mālyabhūṣitam

14,096.015d@004_1274 sa yāti maṇicitreṇa rathenendraniketanam

14,096.015d@004_1275 puraṃdarapure tatra divyanārīvibhūṣitaḥ

14,096.015d@004_1276 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ

14,096.015d@004_1277 vāhanaṃ yaḥ prayaccheta brāhmaṇāya yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1278 sa yāti ratnacitreṇa vāhanena surālayam

14,096.015d@004_1279 sa tatra kāmaṃ krīḍitvā sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_1280 iha rājā bhaved rājan nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_1281 pādapaṃ pallavākīrṇaṃ puṣpitaṃ phalitaṃ tathā

14,096.015d@004_1282 gandhamālyair athābhyarcya vastrābharaṇabhūṣitam

14,096.015d@004_1283 yaḥ prayacchati viprāya śrotriyāya sadakṣiṇam

14,096.015d@004_1284 bhojayitvā yathākāmaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1285 jāmbūnadavicitreṇa vimānena virājatā

14,096.015d@004_1286 puraṃdarapuraṃ yāti jayaśabdaravair yutaḥ

14,096.015d@004_1287 tataḥ śakrapure ramye tasya kalpakapādapaḥ

14,096.015d@004_1288 dadāti cepsitaṃ sarvaṃ manasā yad yad icchati

14,096.015d@004_1289 yāvanti tasya patrāṇi puṣpāṇi ca phalāni ca

14,096.015d@004_1290 tāvad varṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate

14,096.015d@004_1291 śakralokāvatīrṇaś ca mānuṣyaṃ lokam āgataḥ

14,096.015d@004_1292 rathāśvagajasaṃpūrṇaṃ puraṃ rājyaṃ ca rakṣati

14,096.015d@004_1293 sthāpayitvā tu madbhaktyā yo matpratikṛtiṃ naraḥ

14,096.015d@004_1294 ālayaṃ vidhivat kṛtvā pūjākarma ca kārayet

14,096.015d@004_1295 svayaṃ vā pūjayed bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1296 aśvamedhasahasrasya yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_1297 tat phalaṃ samavāpnoti matsālokyaṃ prapadyate

14,096.015d@004_1298 na jāne nirgamaṃ tasya mama lokād yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1299 devālaye vipragṛhe govāṭe catvare 'pi vā

14,096.015d@004_1300 prajvālayati yo dīpaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1301 āruhya kāñcanaṃ yānaṃ dyotayan sarvatodiśam

14,096.015d@004_1302 gacched ādityalokaṃ sa sevyamānaḥ surottamaiḥ

14,096.015d@004_1303 tatra prakāmaṃ krīḍitvā varṣakoṭiṃ mahātapāḥ

14,096.015d@004_1304 iha loke bhaved vipro vedavedāṅgapāragaḥ

14,096.015d@004_1305 devālayeṣu vā rājan brāhmaṇāvasatheṣu vā

14,096.015d@004_1306 catvare vā catuṣke vā rātrau vā yadi vā divā

14,096.015d@004_1307 nānāgandharvavādyāni dharmaśrāvaṇikāni ca

14,096.015d@004_1308 yas tu kārayate bhaktyā madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_1309 tasya devā naraśreṣṭha pitaraś cāpi harṣitāḥ

14,096.015d@004_1310 suprītāḥ saṃprayacchanti vimānaṃ kāmagaṃ śubham

14,096.015d@004_1311 sa ca tena vimānena yāti devapuraṃ naraḥ

14,096.015d@004_1312 tatra divyāpsarobhis tu sevyamānaḥ pramodate

14,096.015d@004_1313 devalokāvatīrṇas tu so 'smiṃl loke narādhipa

14,096.015d@004_1314 vedavedāṅgatattvajño bhogavān brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1315 catvare vā sabhāyāṃ vā vistīrṇe vā sabhāṅgaṇe

14,096.015d@004_1316 kṛtvāgnikuṇḍaṃ vipulaṃ sthaṇḍilaṃ vā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1317 tatrāgniṃ caturo māsāñ jvalayed yas tu bhaktimān

14,096.015d@004_1318 samāpteṣu ca māseṣu pauṣyādiṣu tato dvijān

14,096.015d@004_1319 bhojayet pāyasaṃ mṛṣṭaṃ madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_1320 dakṣiṇāṃ ca yathāśakti brāhmaṇebhyo nivedayet

14,096.015d@004_1321 evam agniṃ tu yaḥ kuryān nityam evārcayaṃs tu mām

14,096.015d@004_1322 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan nibodha yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1323 tenāhaṃ śaṃkaraś caiva pitaro hy agnayas tathā

14,096.015d@004_1324 yāsyāmaḥ paramāṃ prītiṃ nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_1325 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca

14,096.015d@004_1326 so 'smat prītikaraḥ śrīmān mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1327 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke mahāyaśāḥ

14,096.015d@004_1328 vedavedāṅgavid vipro jāyate rājapūjitaḥ

14,096.015d@004_1329 yaḥ karoti naraśreṣṭha bharaṇaṃ brāhmaṇasya tu

14,096.015d@004_1330 śrotriyasyābhijātasya daridrasya viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1331 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan nibodha yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1332 gavāṃ koṭipradānena yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_1333 tatpuṇyaphalam āpnoti varṣeṇaikena pāṇḍava

14,096.015d@004_1334 kāñcanena vicitreṇa yānenāmbaraśobhinā

14,096.015d@004_1335 sa yāti māmakaṃ lokaṃ divyastrīgaṇasevitaḥ

14,096.015d@004_1336 gīyamāno varastrībhir varṣāṇāṃ koṭiviṃśatim

14,096.015d@004_1337 krīḍitvā māmake loke tatra devair abhiṣṭutaḥ

14,096.015d@004_1338 mānuṣyam avatīrṇas tu vedavid brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1339 karakaṃ kuṇḍikāṃ vāpi mahad vā jalabhājanam

14,096.015d@004_1340 yaḥ prayacchati viprāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1341 brahmakūrcena yat pīte phalaṃ proktaṃ yathāvidhi

14,096.015d@004_1342 tat puṇyaphalam āpnoti jalabhājanado naraḥ

14,096.015d@004_1343 sutṛptaḥ suprabhaḥ saumyaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ

14,096.015d@004_1344 haṃsasārasayuktena vimānena virājatā

14,096.015d@004_1345 sa yāti vāruṇaṃ lokaṃ divyagandharvasevitaḥ

14,096.015d@004_1346 pānīyaṃ yaḥ prayacched vai jīvānāṃ jīvanaṃ param

14,096.015d@004_1347 grīṣmakeṣu ca māseṣu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1348 kapilākoṭidānasya yat puṇyaṃ tu vidhīyate

14,096.015d@004_1349 tatpuṇyaphalam āpnoti pānīyaṃ yaḥ prayacchati

14,096.015d@004_1350 pūrṇacandraprakāśena vimānena virājatā

14,096.015d@004_1351 sa gacchec cendrasadanaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_1352 triṃśatkoṭiyugaṃ tatra divyagandharvasevitaḥ

14,096.015d@004_1353 krīḍitvā mānuṣe loke caturvedī dvijo bhavet

14,096.015d@004_1354 śiro 'bhyaṅgapradānena tejasvī priyadarśanaḥ

14,096.015d@004_1355 subhago rūpavāñ śūraḥ paṇḍitaś ca bhaved dvijaḥ

14,096.015d@004_1356 vastradāyī tu tejasvī sarvatra priyadarśanaḥ

14,096.015d@004_1357 sukhabhogapatiḥ śrīmān strīṇāṃ nityaṃ manoramaḥ

14,096.015d@004_1358 upānahau ca chattraṃ ca yo dadāti narottamaḥ

14,096.015d@004_1359 sa yāti naramukhyena kāñcanena virājatā

14,096.015d@004_1360 śakralokaṃ mahātejāḥ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_1361 kāṣṭhapādukado yāti vimānair vṛṣanirmitaiḥ

14,096.015d@004_1362 dharmarājapuraṃ ramyaṃ sevyamāno 'psarottamaiḥ

14,096.015d@004_1363 dantakāṣṭhapradānena priyavākyo bhaven naraḥ

14,096.015d@004_1364 sugandhavadanaḥ śrīmān medhāsaubhāgyasaṃyutaḥ

14,096.015d@004_1365 kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ vāpi guḍaṃ madhurasaṃ tathā

14,096.015d@004_1366 ye prayacchanti viprebhyaḥ parāṃ bhaktiṃ gatā narāḥ

14,096.015d@004_1367 te vṛṣair aśvayānaiś ca śvetasragdāmabhūṣitāḥ

14,096.015d@004_1368 upagīyamānā gandharvair yāntīśvarapuraṃ narāḥ

14,096.015d@004_1369 tatra divyāpsarobhis tu sevyamānā yathāsukham

14,096.015d@004_1370 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi modante devasaṃnibhāḥ

14,096.015d@004_1371 tataḥ kālāvatīrṇāś ca jāyante tv iha mānavāḥ

14,096.015d@004_1372 prabhūtadhanadhānyāś ca bhogavanto narottamāḥ

14,096.015d@004_1373 vaiśākhe māsi vaiśākhe divase pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1374 vaivasvataṃ samuddiśya parāṃ bhaktim upāgatāḥ

14,096.015d@004_1375 abhyarcya vidhivad viprāṃs tilān guḍasamāyutān

14,096.015d@004_1376 ye prayacchanti viprebhyas teṣāṃ puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1377 gopradānena yat puṇyaṃ vidhivat pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1378 tat puṇyaṃ samanuprāpto yamaloke mahīyate

14,096.015d@004_1379 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha rājā bhaviṣyati

14,096.015d@004_1380 tasminn eva dine viprān bhojayitvā sadakṣiṇam

14,096.015d@004_1381 toyapūrṇāni divyāni bhājanāni diśanti ye

14,096.015d@004_1382 te yānty ādityavarṇābhair vimānair varuṇālayam

14,096.015d@004_1383 tatra divyāṅganābhis tu ramante kāmakāminaḥ

14,096.015d@004_1384 tato 'vatīrṇāḥ kālena te cāsmin mānuṣe punaḥ

14,096.015d@004_1385 bhogavanto dvijaśreṣṭhā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1386 anantarāśī yaś cāpi vartate vratavat sadā

14,096.015d@004_1387 satyavāk krodharahitaḥ śuciḥ snānarataḥ sadā

14,096.015d@004_1388 sa vimānena divyena yāti śakrapuraṃ naraḥ

14,096.015d@004_1389 tatra divyāpsarobhis tu varṣakoṭiṃ mahātapāḥ

14,096.015d@004_1390 krīḍitvā mānuṣe loke jāyate vedavid dvijaḥ

14,096.015d@004_1391 ekabhuktena yaś cāpi varṣam ekaṃ tu vartate

14,096.015d@004_1392 brahmacārī jitakrodhaḥ satyaśaucasamanvitaḥ

14,096.015d@004_1393 sa vimānena divyena yāti śakrapuraṃ naraḥ

14,096.015d@004_1394 daśakoṭisahasrāṇi krīḍitvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

14,096.015d@004_1395 iha mānuṣyake loke brāhmaṇo vedavid bhavet

14,096.015d@004_1396 caturthakālaṃ yo bhuṅkte brahmacārī jitendriyaḥ

14,096.015d@004_1397 vartate caikavarṣaṃ tu tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1398 citrabarhiṇayuktena vicitradhvajaśobhinā

14,096.015d@004_1399 yāti yānena divyena sa mahendrapuraṃ naraḥ

14,096.015d@004_1400 akṛśābhir varastrībhiḥ sevyamāno yathāsukham

14,096.015d@004_1401 tato dvādaśakoṭiṃ sa samāḥ samyak pramodate

14,096.015d@004_1402 śakralokāvatīrṇaś ca loke cāsmin narādhipa

14,096.015d@004_1403 bhaved vai brāhmaṇo vidvān kṣamāvān vedapāragaḥ

14,096.015d@004_1404 ṣaṣṭhakāle tu yo 'śnāti varṣam ekam akalmaṣaḥ

14,096.015d@004_1405 brahmacaryavratair yuktaḥ śuciḥ krodhavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1406 tapoyuktasya tasyātha śṛṇuṣva phalam uttamam

14,096.015d@004_1407 atyādityaprakāśena vimānenārkasaṃnibhaḥ

14,096.015d@004_1408 sa yāti mama lokān vai divyanārīniṣevitaḥ

14,096.015d@004_1409 tatra sādhyair marudbhiś ca pūjyamāno yathāsukham

14,096.015d@004_1410 paśyann eva sadā māṃ tu krīḍaty apsarasāṃ gaṇaiḥ

14,096.015d@004_1411 pakṣopavāsaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā

14,096.015d@004_1412 samāpte tu vrate tasmiṃs tarpayec chrotriyān dvijān

14,096.015d@004_1413 so 'pi gacchati divyena vimānena mahātapāḥ

14,096.015d@004_1414 dyotayan prabhayā vyoma mama lokaṃ prapadyate

14,096.015d@004_1415 sa tatra modate kāmaṃ kāmarūpī yathāsukham

14,096.015d@004_1416 triṃśatkoṭisamā rājan krīḍitvā tatra devavat

14,096.015d@004_1417 iha mānuṣyake loke pūjanīyo dvijo bhavet

14,096.015d@004_1418 trayāṇām api vedānāṃ sāṅgānāṃ pārago bhavet

14,096.015d@004_1419 yaś ca māsopavāsaṃ vai kurute madgatātmanā

14,096.015d@004_1420 jitendriyo jitakrodho jitadhīḥ snānatatparaḥ

14,096.015d@004_1421 samāpte niyame tatra bhojayitvā dvijottamān

14,096.015d@004_1422 dakṣiṇāṃ ca tato dadyāt prahṛṣṭenāntarātmanā

14,096.015d@004_1423 sa gacchati mahātejā brahmalokam anuttamam

14,096.015d@004_1424 siṃhayuktena yānena divyastrīgaṇasevitaḥ

14,096.015d@004_1425 sa tatra brahmaṇo loke divyarṣigaṇasevitaḥ

14,096.015d@004_1426 śatakoṭisamā rājan yathākāmaṃ pramodate

14,096.015d@004_1427 tataḥ kālāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke dvijo bhavet

14,096.015d@004_1428 ṣaḍaṅgavic caturvedī triṃśaj janmāny arogavān

14,096.015d@004_1429 yas tyaktvā sarvakarmāṇi śuciḥ krodhavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1430 mahāprasthānam ekāgro yāti madgatamānasaḥ

14,096.015d@004_1431 sa gacched indrasadanaṃ vimānena mahātapāḥ

14,096.015d@004_1432 mahāmaṇivicitreṇa sauvarṇena virājatā

14,096.015d@004_1433 śatakoṭisamās tatra surādhipatipūjitaḥ

14,096.015d@004_1434 nākapṛṣṭhe nivasati divyastrīgaṇasevitaḥ

14,096.015d@004_1435 śakralokāvatīrṇaś ca mānuṣeṣūpajāyate

14,096.015d@004_1436 rājñāṃ rājā mahātejāḥ sarvalokārcitaḥ prabhuḥ

14,096.015d@004_1437 prāyopaveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā

14,096.015d@004_1438 namo brahmaṇyadevāyety uktvā mantraṃ samāhitaḥ

14,096.015d@004_1439 antaḥsvastho jitakrodhas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1440 kāmagaḥ kāmarūpī ca bālasūryasamaprabhaḥ

14,096.015d@004_1441 sa vimānena divyena yāti lokān anāmayān

14,096.015d@004_1442 svargāt svargaṃ mahātejā gatvā caiva yathāsukham

14,096.015d@004_1443 mama lokeṣu ramate yāvad ābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_1444 agnipraveśaṃ yaś cāpi kurute madgatātmanā

14,096.015d@004_1445 so 'pi yānena divyena mama lokaṃ prapadyate

14,096.015d@004_1446 tataḥ sarvaguṇopetaḥ paśyann api sa māṃ sadā

14,096.015d@004_1447 triṃśatkoṭisamā rājan modate mama saṃnidhau

14,096.015d@004_1448 tato 'vatīrṇaḥ kālena vedavid brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1449 karṣaṇaṃ sādhayan yas tu māṃ prasannaḥ śucivrataḥ

14,096.015d@004_1450 namo brahmaṇyadevāyety etaṃ mantram udāharan

14,096.015d@004_1451 bālasūryaprakāśena vimānena virājatā

14,096.015d@004_1452 mama lokaṃ samāsādya ṣaṭkoṭiṃ tu pramodate

14,096.015d@004_1453 mama lokāvatīrṇaś ca so 'smiṃl loke nṛpo bhavet

14,096.015d@004_1454 niveśayati manmūrtyā ātmānaṃ madgataḥ śuciḥ

14,096.015d@004_1455 rudradakṣiṇamūrtyāṃ vā caturdaśyāṃ viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1456 siddhair brahmarṣibhiś caiva devalokaiś ca pūjitaḥ

14,096.015d@004_1457 gandharvair bhūtasaṃghaiś ca gīyamāno mahātapāḥ

14,096.015d@004_1458 praviśet sa mahātejā māṃ vā śaṃkaram eva vā

14,096.015d@004_1459 tasyāpunarbhavaṃ (sic) rājan nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_1460 gokṛte strīkṛte caiva guruviprakṛte 'pi vā

14,096.015d@004_1461 hanyante ye tu rājendra śakralokaṃ vrajanti te

14,096.015d@004_1462 tatra jāmbūnadamaye vimāne kāmagāmini

14,096.015d@004_1463 manvantaraṃ pramodante divyanārīniṣevitāḥ

14,096.015d@004_1464 āśrutasyāpradānena dattasya haraṇena ca

14,096.015d@004_1465 janmaprabhṛti yad dattaṃ sarvaṃ naśyati bhārata

14,096.015d@004_1466 nāgopradās tatra payaḥ pibanti

14,096.015d@004_1467 nābhūmidā bhūmim athāśnuvanti

14,096.015d@004_1468 yān yān kāmān brāhmaṇebhyo dadāti

14,096.015d@004_1469 tāṃs tān kāmān svargaloke ca bhuṅkte

14,096.015d@004_1470 yad yad iṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopārjitaṃ ca yat

14,096.015d@004_1471 tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā

14,096.015d@004_1472 anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca

14,096.015d@004_1473 adattvā kāñcanaṃ gāṃ ca daridro nāma jāyate

14,096.015d@004_1474 dānaṃ yat tat phalaṃ naiti śrotriyāya na dīyate

14,096.015d@004_1475 śrotriyā yatra nāśnanti na devās tatra bhuñjate

14,096.015d@004_1476 śrotriyebhyaḥ paraṃ nāsti paramaṃ daivataṃ mahat

14,096.015d@004_1477 nidhānaṃ cāpi rājendra tasmāc chrotriyabhojanāt

14,096.015d@004_1477 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1478 viprayoge śarīrasya sendriyasya viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1479 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1479 antarā vartamānasya gatiḥ prāṇasya kīdṛśī

14,096.015d@004_1480 śubhāśubhakṛtaṃ sarvaṃ prāpnotīha phalaṃ naraḥ

14,096.015d@004_1481 na tu sarvasya bhūtasya pañcatvaṃ vāpi vidyate

14,096.015d@004_1482 pañcatvaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhūribhūtikaraṃ nṛṇām

14,096.015d@004_1483 teṣāṃ pañca mahāyajñān ye kurvanti dvijottamāḥ

14,096.015d@004_1484 pañcatvaṃ pañcabhir bhūtair viyogaṃ saṃpracakṣate

14,096.015d@004_1485 na jāyate na mriyate puruṣaḥ śāśvataḥ sadā

14,096.015d@004_1486 prāyeṇa maraṇaṃ nāma pāpinām eva pāṇḍava

14,096.015d@004_1487 yeṣāṃ tu na gatiḥ puṇyā teṣāṃ maraṇam ucyate

14,096.015d@004_1488 prāyeṇākṛtakṛtyās tu mṛtyor udvijate janaḥ

14,096.015d@004_1489 kṛtakṛtyāḥ pratīkṣante mṛtyuṃ priyam ivātithim

14,096.015d@004_1489 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1490 pañca yajñāḥ kathaṃ deva kriyante 'tra dvijātibhiḥ

14,096.015d@004_1491 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1491 teṣāṃ nāma ca deveśa vaktum arhasy aśeṣataḥ

14,096.015d@004_1492 śṛṇu pañca mahāyajñān kīrtyamānān yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1493 yair eva brahmasālokyaṃ labhyate gṛhamedhinā

14,096.015d@004_1494 ṛṣiyajñaṃ brahmayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca pārthiva

14,096.015d@004_1495 nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañca yajñān pracakṣate

14,096.015d@004_1496 tarpaṇaṃ ṛṣiyajñaṃ syāt svādhyāyo brahmayajñakaḥ

14,096.015d@004_1497 bhūtayajño balir yajño nṛyajño 'tithipūjanam

14,096.015d@004_1498 pitṝn uddiśya yat karma pitṛyajñaḥ prakīrtitaḥ

14,096.015d@004_1499 hutaṃ cāpy ahutaṃ caiva tathā prahutam eva ca

14,096.015d@004_1500 prāśitaṃ balidānaṃ ca pākayajñān pracakṣate

14,096.015d@004_1501 vaiśvadevādayo homā hutam ity ucyate budhaiḥ

14,096.015d@004_1502 ahutaṃ ca bhaved dattaṃ prahutaṃ brāhmaṇāśitam

14,096.015d@004_1503 prāṇāgnihotrahomaṃ ca prāśitaṃ vidhivad viduḥ

14,096.015d@004_1504 balikarma ca rājendra pākayajñāḥ prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_1505 ke cit pañca mahāyajñān pākayajñān pracakṣate

14,096.015d@004_1506 apare brahmayajñādīn mahāyajñavido viduḥ

14,096.015d@004_1507 sarva ete mahāyajñāḥ sarvathā parikīrtitāḥ

14,096.015d@004_1508 bubhukṣitān brāhmaṇāṃs tu yathāśakti na hāpayet

14,096.015d@004_1509 ahany ahani ye tv etān akṛtvā bhuñjate svayam

14,096.015d@004_1510 kevalaṃ malam aśnanti te narā na ca saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1511 tasmāt snātvā dvijo vidvān kuryād etān dine dine

14,096.015d@004_1512 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1512 ato 'nyathā tu bhuñjan vai prāyaścittīyate dvijaḥ

14,096.015d@004_1513 devadeva namas te 'stu tvadbhaktasya janārdana

14,096.015d@004_1514 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1514 vaktum arhasi deveśa snānasya ca vidhiṃ mama

14,096.015d@004_1515 śṛṇu pāṇḍava tat sarvaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

14,096.015d@004_1516 snātvā yena vidhānena mucyante kilbiṣād dvijāḥ

14,096.015d@004_1517 mṛdaṃ ca gomayaṃ caiva tilān darbhāṃs tathaiva ca

14,096.015d@004_1518 puṣpāṇy api yathānyāyam ādāya tu jalaṃ vrajet

14,096.015d@004_1519 nadyāṃ satyāṃ na ca snāyād anyatra dvijasattama

14,096.015d@004_1520 sati prabhūte payasi nālpe snāyāt kadā cana

14,096.015d@004_1521 gatvodakasamīpaṃ tu śucau deśe manohare

14,096.015d@004_1522 tato mṛdgomayādīni tatra prokṣya vinikṣipet

14,096.015d@004_1523 bahiḥ prakṣālya pādau ca dvir ācamya prayatnataḥ

14,096.015d@004_1524 pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskuryāt tu taj jalam

14,096.015d@004_1525 na ca prakṣālayet tīrtham adbhir vidvān kadā cana

14,096.015d@004_1526 na ca pādena vā hanyād dhastenānyena taj jalam

14,096.015d@004_1527 sarvadevamayā hy āpo manmayāḥ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1528 tasmāt tās tu na hantavyās tv adbhiḥ prakṣālayet sthalam

14,096.015d@004_1529 kevalaṃ prathamaṃ majjen nāṅgāni vimṛjed budhaḥ

14,096.015d@004_1530 tat tu tīrthaṃ samāsādya kuryād ācamanaṃ punaḥ

14,096.015d@004_1531 gokarṇākṛtivat kṛtvā karaṃ triḥ prapibej jalam

14,096.015d@004_1532 dvis tat parimṛjed vaktraṃ pādāv abhyukṣya cātmanaḥ

14,096.015d@004_1533 śīrṣaṇyāṃs tu tataḥ prāṇān sakṛd eva tu saṃspṛśet

14,096.015d@004_1534 bāhū dvau ca tataḥ spṛṣṭvā hṛdayaṃ nābhim eva ca

14,096.015d@004_1535 pratyaṅgam udakaṃ spṛṣṭvā mūrdhānaṃ tu punaḥ spṛśet

14,096.015d@004_1536 āpaḥ punāntv ity uktvā ca punar ācamanaṃ caret

14,096.015d@004_1537 soṃkārā vyāhṛtīr vāpi sadasaspatim ity ṛcam

14,096.015d@004_1538 ācamya mṛttikāḥ paścāt tridhā kṛtvā samālabhet

14,096.015d@004_1539 ṛcedaṃ viṣṇur ity aṅgam uttamādhamamadhyamam

14,096.015d@004_1540 ālabhya vāruṇaiḥ sūktair namaskṛtya jalaṃ tataḥ

14,096.015d@004_1541 sravantī cet pratisrotaḥ pratyarkaṃ cānyavāriṣu

14,096.015d@004_1542 majjed om ity udāhṛtya na ca prakṣobhayej jalam

14,096.015d@004_1543 gomayaṃ ca tridhā kṛtvā jale pūrvaṃ samālabhet

14,096.015d@004_1544 savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ ca japet punaḥ

14,096.015d@004_1545 punar ācamanaṃ kṛtvā madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_1546 āpo hi ṣṭheti tisṛbhir darbhapūtena vāriṇā

14,096.015d@004_1547 tathā tarat samandībhiḥ siñcec catasṛbhiḥ kramāt

14,096.015d@004_1548 gosūktenāśvasūktena śuddhavargeṇa cāpy atha

14,096.015d@004_1549 vaiṣṇavair vāruṇaiḥ sūktaiḥ sāvitrair indradevataiḥ

14,096.015d@004_1550 vāmadevena cātmānam anyair manmayasāmabhiḥ

14,096.015d@004_1551 sthitvāntaḥsalile sūktaṃ japed vācāghamarṣaṇam

14,096.015d@004_1552 savyāhṛtiṃ sapraṇavāṃ gāyatrīṃ vā tato japet

14,096.015d@004_1553 ā śvāsamokṣāt praṇavaṃ japed vā mām anusmaran

14,096.015d@004_1554 utplutya tīrtham āsādya dhaute śukle ca vāsasī

14,096.015d@004_1555 śuddhe cācchādayet kakṣe na kuryāt paripāśake

14,096.015d@004_1556 pāśe nibaddhakakṣyo yat kurute karma vaidikam

14,096.015d@004_1557 rākṣasā dānavā daityās tad vilumpanti harṣitāḥ

14,096.015d@004_1558 tasmāt sarvaprayatnena kakṣyāṃ pāśe na dhārayet

14,096.015d@004_1559 tataḥ prakṣālya pādau ca hastau caiva mṛdā śanaiḥ

14,096.015d@004_1560 ācamya punar ācāmet tataḥ sāvitriyā dvijaḥ

14,096.015d@004_1561 jale jalagataḥ śuddhaḥ sthala eva sthale sthitaḥ

14,096.015d@004_1562 ubhayatra sthitas tasmād ācāmed ātmaśuddhaye

14,096.015d@004_1563 darbheṣu darbhapāṇiḥ san prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ

14,096.015d@004_1564 prāṇāyāmāṃs tataḥ kuryān madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_1565 sahasrakṛtvaḥ sāvitrīṃ śatakṛtvas tu vā japet

14,096.015d@004_1566 samāpte tu jape tasmin sāvitryā cābhimantrya ca

14,096.015d@004_1567 mandehānāṃ vināśāya rakṣasāṃ vikṣipej jalam

14,096.015d@004_1568 udvargo 'sīty athācāntaḥ prāyaścittajalaṃ kṣipet

14,096.015d@004_1569 athādāya sapuṣpāṇi toyāny añjalinā dvijaḥ

14,096.015d@004_1570 prakṣipya pratisūryaṃ ca vyomamudrāṃ prakalpayet

14,096.015d@004_1571 tato dvādaśakṛtvas tu sūryasyaikākṣaraṃ japet

14,096.015d@004_1572 tataḥ ṣaḍakṣarādīni ṣaṭkṛtvaḥ parivartayet

14,096.015d@004_1573 pradakṣiṇaṃ parāmṛśya mudrayā svamukhaṃ tayā

14,096.015d@004_1574 ūrdhvabāhus tato bhūtvā sūryam īkṣet samāhitaḥ

14,096.015d@004_1575 tanmaṇḍalasthaṃ māṃ dhyāyet tejomūrtiṃ caturbhujam

14,096.015d@004_1576 ud u tyaṃ ca japen mantraṃ citraṃ taccakṣur ity api

14,096.015d@004_1577 sāvitrīṃ ca yathāśakti japtvā sūktaṃ ca māmakam

14,096.015d@004_1578 manmayāni ca sāmāni puruṣavratam eva ca

14,096.015d@004_1579 tataś cālokayed arkaṃ haṃsaḥ śuciṣad ity ṛcā

14,096.015d@004_1580 pradakṣiṇaṃ samāvṛtya namaskṛtya divākaram

14,096.015d@004_1581 tatas tu tarpayed adbhiḥ brahmāṇaṃ māṃ ca śaṃkaram

14,096.015d@004_1582 prajāpatiṃ ca devāṃś ca tathā devamunīn api

14,096.015d@004_1583 sāṅgān api tathā vedān itihāsān kratūṃs tathā

14,096.015d@004_1584 purāṇāni ca divyāni kulāny apsarasāṃ tathā

14,096.015d@004_1585 ṛtūn saṃvatsarāṃś caiva kalākāṣṭhāntakaṃ tathā

14,096.015d@004_1586 bhūtagrāmāṃś ca bhūtāni saritaḥ sāgarāṃs tathā

14,096.015d@004_1587 śailāñ śailasthitān devān oṣadhīḥ savanaspatīḥ

14,096.015d@004_1588 tarpayed upavītī tu pratyekaṃ tṛpyatām iti

14,096.015d@004_1589 anvārabhya ca savyena pāṇinā dakṣiṇena tu

14,096.015d@004_1590 nivītī tarpayet paścād ṛṣīn mantrakṛtas tathā

14,096.015d@004_1591 marīcyādīn ṛṣīṃś caiva nāradāntān samāhitaḥ

14,096.015d@004_1592 prācīnāvīty athaitāṃs tu tarpayed devatāḥ pitṝn

14,096.015d@004_1593 tatas tu kavyavāḍ agniṃ somaṃ vaivasvataṃ tathā

14,096.015d@004_1594 tataś cāryamaṇaṃ cāpi agniṣv āttāṃs tathaiva ca

14,096.015d@004_1595 somapāṃś caiva darbhais tu satilair eva vāribhiḥ

14,096.015d@004_1596 tṛpyadhvam iti paścāt tu svapitṝṃs tarpayet tataḥ

14,096.015d@004_1597 pitṝn pitāmahāṃś caiva tathaiva prapitāmahān

14,096.015d@004_1598 pitāmahīṃ tathā cāpi tathaiva prapitāmahīm

14,096.015d@004_1599 tathā pitṛṣvasṝś caiva mātṛṣvasṝs tathaiva ca

14,096.015d@004_1600 mātaraṃ cātmanaś caiva tathā mātāmahīm api

14,096.015d@004_1601 mātur mātāmahīṃ caiva gurum ācāryam eva ca

14,096.015d@004_1602 upādhyāyān sakhīn bandhūñ śiṣyartvigjñātiputrakān

14,096.015d@004_1603 pramītān ānṛśaṃsyārthaṃ tarpayet tān amatsaraḥ

14,096.015d@004_1604 tarpayitvā tathācamya snānavastraṃ prapīḍayet

14,096.015d@004_1605 vṛddhiṃ bhṛtyajanasyāhuḥ snātakānāṃ ca tadvidaḥ

14,096.015d@004_1606 atarpayitvā tān pūrvaṃ snānavastraṃ na pīḍayet

14,096.015d@004_1607 pīḍayec cet purā mohād devāḥ sarṣigaṇās tathā

14,096.015d@004_1608 pitaras tu nirāśāś ca śaptvā yānti yathāgatam

14,096.015d@004_1609 prakṣālya tu mṛdā pādāv ācamya prayataḥ punaḥ

14,096.015d@004_1610 darbheṣu darbhapāṇiḥ san svādhyāyaṃ tu samārabhet

14,096.015d@004_1611 vedam ādau samārabhya tatopari padakramān

14,096.015d@004_1612 yad adhīte svayaṃ śaktyā tat svādhyāyaṃ pracakṣate

14,096.015d@004_1613 ṛcaṃ vātha yajur vāpi sāmagāthām athāpi vā

14,096.015d@004_1614 itihāsapurāṇāni yathāśakti na hāpayet

14,096.015d@004_1615 utthāya ca namaskṛtvā diśo digdevatā api

14,096.015d@004_1616 brahmāṇaṃ ca tataś cāgniṃ pṛthivīm oṣadhīs tathā

14,096.015d@004_1617 vācaṃ vācaspatiṃ caiva māṃ caiva saritas tathā

14,096.015d@004_1618 namaskṛtvā tathādbhis tu praṇavādi ca pūjayet

14,096.015d@004_1619 tato namo 'dbhya ity uktvā namaskuryāt tu taj jalam

14,096.015d@004_1620 ghṛṇiḥ sūryas tathādityas tān praṇamya svamūrdhani

14,096.015d@004_1621 tatas tv ālokayann arkaṃ praṇavena samāhitaḥ

14,096.015d@004_1622 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1622 tato mām arcayet puṣpair matpriyair eva nityaśaḥ

14,096.015d@004_1623 tvatpriyāṇi prasūnāni tvadadhiṣṭhāni mādhava

14,096.015d@004_1624 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1624 sarvāṇy ācakṣva deveśa tvadbhaktasya mamācyuta

14,096.015d@004_1625 śṛṇuṣvāvahito rājan puṣpāṇi prītikṛnti me

14,096.015d@004_1626 kumudaṃ karavīraṃ ca caṇakaṃ campakaṃ tathā

14,096.015d@004_1627 mallikājātipuṣpaṃ ca nandyāvartaṃ ca nandikam

14,096.015d@004_1628 palāśapuṣpapatrāṇi dūrvā bhṛṅgakam eva ca

14,096.015d@004_1629 vanamālā ca rājendra matpriyāṇi viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1630 sarveṣām api puṣpāṇāṃ sahasraguṇam utpalam

14,096.015d@004_1631 tasmāt padmaṃ tathā rājan padmāt tu śatapatrakam

14,096.015d@004_1632 tasmāt sahasrapatraṃ tu puṇḍarīkaṃ tataḥ param

14,096.015d@004_1633 puṇḍarīkasahasrāt tu tulasī guṇato 'dhikā

14,096.015d@004_1634 bakapuṣpaṃ tatas tasmāt sauvarṇaṃ tu tato 'dhikam

14,096.015d@004_1635 sauvarṇāt tu prasūnāc ca matpriyaṃ nāsti pāṇḍava

14,096.015d@004_1636 puṣpālābhe tulasyāstu patrair mām arcayed budhaḥ

14,096.015d@004_1637 patrālābhe tu śākhābhiḥ śākhālābhe śiphāphalaiḥ

14,096.015d@004_1638 śiphālābhe mṛdā tatra bhaktimān arcayed budhaḥ

14,096.015d@004_1639 varjanīyāni puṣpāṇi śṛṇu rājan samāhitaḥ

14,096.015d@004_1640 kiṅkiṇī munipuṣpaṃ ca duttūraṃ pāṭalaṃ tathā

14,096.015d@004_1641 tathātimuktakaṃ caiva puṃnāgaṃ naktamālikā

14,096.015d@004_1642 yaudhikaṃ kṣīrikāpuṣpaṃ nirguṇḍī lāṅgalī japā

14,096.015d@004_1643 karṇikāraṃ tathāśokaṃ śalmalīpuṣpam eva ca

14,096.015d@004_1644 kakubhāḥ kovidārāś ca vaibhītakam athāpi vā

14,096.015d@004_1645 kuraṇṭakaprasūnāṃ ca tilvakaṃ lāṅgalī tathā

14,096.015d@004_1646 aṅkolaṃ girikarṇī ca nīlāny eva ca sarvaśaḥ

14,096.015d@004_1647 ekavarṇāni cānyāni sarvāṇy eva vivarjayet

14,096.015d@004_1648 arkapuṣpāṇi varjyāni cārkapatrasthitāni ca

14,096.015d@004_1649 vyāghātapicumandāni sarvāṇy eva vivarjayet

14,096.015d@004_1650 anyais tu śuklapatrais tu gandhavadbhir narādhipa

14,096.015d@004_1651 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1651 avarjyais tair yathālābhaṃ madbhakto māṃ samarcayet

14,096.015d@004_1652 kathaṃ tvam arcanīyo 'si mūrtayaḥ kīdṛśās tu te

14,096.015d@004_1653 vaikhānasāḥ kathaṃ brūyuḥ kathaṃ vā pāñcarātrikāḥ

14,096.015d@004_1653 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1654 śṛṇu pāṇḍava tat sarvam arcanākramam ātmanaḥ

14,096.015d@004_1655 sthaṇḍile padmakaṃ kṛtvā cāṣṭapatraṃ sakarṇikam

14,096.015d@004_1656 aṣṭākṣaravidhānena hy atha vā dvādaśākṣaraiḥ

14,096.015d@004_1657 vaidikair atha vā mantrair mama sūktena vā punaḥ

14,096.015d@004_1658 sthāpitaṃ māṃ tatas tasminn arcayitvā vicakṣaṇaḥ

14,096.015d@004_1659 puruṣaṃ ca tataḥ satyam acyutaṃ ca yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1660 aniruddhaṃ ca māṃ prāhur vaikhānasavido janāḥ

14,096.015d@004_1661 anye tv evaṃ vijānanti māṃ rājan pāñcarātrikāḥ

14,096.015d@004_1662 vāsudevaṃ ca rājendra saṃkarṣaṇam athāpi vā

14,096.015d@004_1663 pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca caturmūrtiṃ pracakṣate

14,096.015d@004_1664 etāś cānyāś ca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ

14,096.015d@004_1665 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_1665 viddhy anarthāntarā eva mām evaṃ cārcayed budhaḥ

14,096.015d@004_1666 tvadbhaktāḥ kīdṛśā deva kāni teṣāṃ vratāni ca

14,096.015d@004_1667 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_1667 etat kathaya deveśa tvadbhaktasya mamācyuta

14,096.015d@004_1668 ananyadevatābhaktā ye madbhaktajanapriyāḥ

14,096.015d@004_1669 mām eva śaraṇaṃ prāptās te madbhaktāḥ prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_1670 svargāṇy api yaśasyāni matpriyāṇi viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1671 madbhaktaḥ pāṇḍavaśreṣṭha vratānīmāni dhārayet

14,096.015d@004_1672 nānyad ācchādayed vastraṃ madbhakto jalatāraṇe

14,096.015d@004_1673 svasthas tu na divā svapyān madhumāṃsāni varjayet

14,096.015d@004_1674 pradakṣiṇaṃ vrajed viprān gām aśvatthaṃ hutāśanam

14,096.015d@004_1675 na dhāvet patite varṣe nāgrabhikṣāṃ ca lopayet

14,096.015d@004_1676 pratyakṣalavaṇaṃ nādyāt saubhañjanakagṛñjanau

14,096.015d@004_1677 grāsamuṣṭiṃ gave dadyād dhānyāmlaṃ caiva varjayet

14,096.015d@004_1678 tathā paryuṣitaṃ cāpi pakvaṃ parigṛhāgatam

14,096.015d@004_1679 aniveditaṃ ca yad dravyaṃ tat prayatnena varjayet

14,096.015d@004_1680 vibhītakakarañjānāṃ chāyāṃ dūraṃ vivarjayet

14,096.015d@004_1681 vipradevaparīvādaṃ na vadet pīḍito 'pi san

14,096.015d@004_1682 sāttvikā rājasāś cāpi tāmasāś cāpi pāṇḍava

14,096.015d@004_1683 mām arcayanti madbhaktās teṣām īdṛgvidhā gatiḥ

14,096.015d@004_1684 tāmasās timiraṃ yānti rājasā raja eva tat

14,096.015d@004_1685 sāttvikāḥ sattvasaṃpannāḥ sattvam eva prayānti te

14,096.015d@004_1686 ye siddhāḥ santi sāṃkhyena yogasattvabalena ca

14,096.015d@004_1687 nabhasādityacandrābhyāṃ paśyanti padavistaram

14,096.015d@004_1688 ekastambhe navadvāre tristhūṇe pañcadhātuke

14,096.015d@004_1689 etasmin dehanagare rājasas tu sadā bhavet

14,096.015d@004_1690 udite savitary asya kriyāyuktasya dhīmataḥ

14,096.015d@004_1691 caturvedavidaś cāpi dehe ṣaḍ vṛṣalāḥ smṛtāḥ

14,096.015d@004_1692 kṣatriyāḥ sapta vijñeyā vaiśyās tv aṣṭau prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_1693 niyatāḥ pāṇḍavaśreṣṭha śūdrāṇām ekaviṃśatiḥ

14,096.015d@004_1694 kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca mohaś ca mada eva ca

14,096.015d@004_1695 mahāmohaś ca ity ete dehe ṣaḍ vṛṣalāḥ smṛtāḥ

14,096.015d@004_1696 garvaḥ stambho hy ahaṃkāra īrṣyā ca droha eva ca

14,096.015d@004_1697 pāruṣyaṃ krūratā ceti saptaite kṣatriyāḥ smṛtāḥ

14,096.015d@004_1698 tīkṣṇatā nikṛtir māyā śāṭhyaṃ ḍambho hy anārjavam

14,096.015d@004_1699 paiśunyam anṛtaṃ caiva vaiśyās tv aṣṭau prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_1700 tṛṣṇā bubhukṣā nidrā ca ālasyaṃ cāghṛṇādayā

14,096.015d@004_1701 ādhiś cāpi vivādaś ca pramādo hīnasattvatā

14,096.015d@004_1702 bhayaṃ viklabatā jāḍyaṃ pāpakaṃ manyur eva ca

14,096.015d@004_1703 āśā cāśraddadhānatvam anavasthāpy ayantraṇam

14,096.015d@004_1704 āśaucaṃ malinatvaṃ ca śūdrā hy ete prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_1705 yasminn ete na dṛśyante sa vai brāhmaṇa ucyate

14,096.015d@004_1706 yeṣu yeṣu hi bhāveṣu yatkālaṃ vartate dvijaḥ

14,096.015d@004_1707 tattatkālaṃ sa vijñeyaḥ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ

14,096.015d@004_1708 prāṇān āyamya yatkālaṃ yena māṃ cāpi cintayet

14,096.015d@004_1709 tatkāle vai dvijo jñeyaḥ śeṣakālo hy athetaraḥ

14,096.015d@004_1710 tasmāt tu sāttviko bhūtvā śuciḥ krodhavivarjitaḥ

14,096.015d@004_1711 mām arcayet tu satataṃ matpriyatvaṃ yad icchati

14,096.015d@004_1712 alolajihvaḥ samupasthito dhṛtir

14,096.015d@004_1713 nidhāya cakṣur yugamātram eva ca

14,096.015d@004_1714 manaś ca vācaṃ ca nigṛhya cañcalaṃ

14,096.015d@004_1715 bhayān nivṛtto mama bhakta ucyate

14,096.015d@004_1716 īdṛśādhyātmino ye tu brāhmaṇā niyatendriyāḥ

14,096.015d@004_1717 teṣāṃ śrāddheṣu tṛpyanti tena tṛptāḥ pitāmahāḥ

14,096.015d@004_1718 dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam

14,096.015d@004_1719 kṣamā jayati na krodhaḥ kṣamāvān brāhmaṇo bhavet

14,096.015d@004_1719 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_1720 dānapuṇyaphalaṃ śrutvā tapaḥ puṇyaphalāni ca

14,096.015d@004_1721 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt

14,096.015d@004_1722 yā caiṣā kapilā deva pūrvam utpāditā vibho

14,096.015d@004_1723 homadhenuḥ sadā puṇyā caturvaktreṇa mādhava

14,096.015d@004_1724 sā kathaṃ brāhmaṇebhyo hi deyā kasmin dine 'pi vā

14,096.015d@004_1725 kīdṛśāya ca viprāya dātavyā puṇyalakṣaṇā

14,096.015d@004_1726 kati vā kapilāḥ proktāḥ svayam eva svayaṃbhuvā

14,096.015d@004_1727 kair vā deyāś ca tā deva śrotum icchāmi tattvataḥ

14,096.015d@004_1728 evam ukto hṛṣīkeśo dharmaputreṇa saṃsadi

14,096.015d@004_1729 abravīt kapilāsaṃkhyāṃ tāsāṃ māhātmyam eva ca

14,096.015d@004_1730 śṛṇu pāṇḍava tattvena pavitraṃ pāvanaṃ param

14,096.015d@004_1731 yac chrutvā pāpakarmāpi naraḥ pāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_1732 agnimadhyodbhavāṃ divyām agnijvālāsamaprabhām

14,096.015d@004_1733 agnijvālojjvalacchṛṅgīṃ pradīptāṅgāralocanām

14,096.015d@004_1734 agnipucchām agnikhurām agniromaprabhānvitām

14,096.015d@004_1735 tām āgneyīm agnijihvām agnigrīvāṃ jvalatprabhām

14,096.015d@004_1736 bhuñjate kapilāṃ ye tu śūdrā lobhena mohitāḥ

14,096.015d@004_1737 patitāṃs tān vijānīyāc caṇḍālasadṛśā hi te

14,096.015d@004_1738 na teṣāṃ brāhmaṇaḥ kaś cid gṛhe kuryāt pratigraham

14,096.015d@004_1739 dūrāc ca parihartavyā mahāpātakino 'pi te

14,096.015d@004_1740 sarvakālaṃ hi te sarvair varjitāḥ pitṛdaivataiḥ

14,096.015d@004_1741 te sadā hy apratigrāhyā hy asaṃbhāṣyāś ca pāpinaḥ

14,096.015d@004_1742 pibanti kapilāṃ yāvat tāvat teṣāṃ pitāmahāḥ

14,096.015d@004_1743 amedhyam upabhuñjanti bhūmyāṃ vai śvasṛgālavat

14,096.015d@004_1744 kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi takram athāpi vā

14,096.015d@004_1745 ye śūdrā upabhuñjanti teṣāṃ gatim imāṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1746 kapilopajīvī śūdras tu mṛto gacchati rauravam

14,096.015d@004_1747 kliśyate raurave ghore varṣakoṭiśataṃ vasan

14,096.015d@004_1748 rauravāc ca paribhraṣṭo viṣṭhāyāṃ jāyate krimiḥ

14,096.015d@004_1749 viṣṭhāgarteṣu saṃviṣṭo durgandheṣu sahasraśaḥ

14,096.015d@004_1750 tatraiva jāyamāno 'sau nottāraṃ tatra vindati

14,096.015d@004_1751 brāhmaṇaś caiva yas teṣāṃ gṛhe kuryāt pratigraham

14,096.015d@004_1752 tataḥ prabhṛti tasyāpi pitaraḥ syur amedhyapāḥ

14,096.015d@004_1753 na tena sārdhaṃ saṃbhāṣen na cāpy ekāsanaṃ vrajet

14,096.015d@004_1754 sa nityaṃ varjanīyo hi dūrāt tu brāhmaṇādhamaḥ

14,096.015d@004_1755 yas tena saha saṃbhāṣed ekaśayyāṃ vrajeta vā

14,096.015d@004_1756 prājāpatyaṃ caret kṛcchraṃ sa ca tenaiva śudhyati

14,096.015d@004_1757 kapilopajīvinaḥ śūdrād yaḥ karoti pratigraham

14,096.015d@004_1758 prāyaścittaṃ bhavet tasya viprasyaitan na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1759 brahmakūrcaṃ tu kurvīta cāndrāyaṇam athāpi vā

14,096.015d@004_1760 mucyate kilbiṣāt tasmād etena brāhmaṇo hi saḥ

14,096.015d@004_1761 kapilā hy agnihotrārthe yajñārthe ca svayaṃbhuvā

14,096.015d@004_1762 sarvatas teja uddhṛtya brahmaṇā nirmitā purā

14,096.015d@004_1763 pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam

14,096.015d@004_1764 puṇyānāṃ paramaṃ puṇyaṃ kapilā pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1765 tapasāṃ tapa evāgryaṃ vratānāṃ vratam uttamam

14,096.015d@004_1766 dānānāṃ paramaṃ dānaṃ nidānaṃ hy etad akṣayam

14,096.015d@004_1767 pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca

14,096.015d@004_1768 pavitrāṇi ca ramyāṇi sarvalokeṣu pāṇḍava

14,096.015d@004_1769 tebhyas tejaḥ samuddhṛtya brahmaṇā lokakartṛṇā

14,096.015d@004_1770 lokanistāraṇāyaiva nirmitāḥ kapilāḥ svayam

14,096.015d@004_1771 sarvatejomayī hy eṣā kapilā pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1772 sadāmṛtamayī medhyā śuciḥ pāvanam uttamam

14,096.015d@004_1773 kṣīreṇa kapilāyās tu dadhnā vai saghṛtena vā

14,096.015d@004_1774 hotavyāny agnihotrāṇi sāyaṃ prātar dvijātibhiḥ

14,096.015d@004_1775 kapilāyā ghṛtenāpi dadhnā kṣīreṇa vā punaḥ

14,096.015d@004_1776 juhvate ye 'gnihotrāṇi brāhmaṇā vidhivat prabho

14,096.015d@004_1777 pūjayanty atithīṃś caiva parāṃ bhaktim upāgatāḥ

14,096.015d@004_1778 śūdrānnād viratā nityaṃ ḍambhānṛtavivarjitāḥ

14,096.015d@004_1779 te yānty ādityasaṃkāśair vimānair dvijasattamāḥ

14,096.015d@004_1780 sūryamaṇḍalamadhyena brahmalokam anuttamam

14,096.015d@004_1781 brahmaṇo bhavane divye kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ

14,096.015d@004_1782 brahmaṇā pūjyamānās tu modante kalpam akṣayam

14,096.015d@004_1783 evaṃ hi kapilā rājan puṇyā mantrāmṛtāraṇiḥ

14,096.015d@004_1784 ādāv evāgnimadhyāt tu maitreyī brahmanirmitā

14,096.015d@004_1785 śṛṅgāgre kapilāyās tu sarvatīrthāni pāṇḍava

14,096.015d@004_1786 brahmaṇo hi niyogena nivasanti dine dine

14,096.015d@004_1787 prātar utthāya yo martyaḥ kapilāśṛṅgamastakāt

14,096.015d@004_1788 cyutā āpas tu śīrṣeṇa prayato dhārayec chuciḥ

14,096.015d@004_1789 sa tena puṇyatīrthena sahasā dagdhakilbiṣaḥ

14,096.015d@004_1790 varṣatrayakṛtaṃ pāpaṃ pradahaty agnivat tṛṇam

14,096.015d@004_1791 mūtreṇa kapilāyās tu yas tu prātar upaspṛśet

14,096.015d@004_1792 snānena tena puṇyena naṣṭapāpaḥ sa mānavaḥ

14,096.015d@004_1793 triṃśadvarṣakṛtāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1794 prātar utthāya yo bhaktyā prayacchet tṛṇamuṣṭikam

14,096.015d@004_1795 tasya naśyati tat pāpaṃ triṃśadrātrikṛtaṃ nṛpa

14,096.015d@004_1796 prātar utthāya madbhaktyā kuryād yas tāṃ pradakṣiṇam

14,096.015d@004_1797 pradakṣiṇīkṛtā tena pṛthivī nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_1798 pradakṣiṇena caikena śraddhāyuktasya pāṇḍava

14,096.015d@004_1799 daśarātrakṛtaṃ pāpaṃ tasya tan naśyati dhruvam

14,096.015d@004_1800 kapilāpañcagavyena yaḥ snāyāt tu śucir naraḥ

14,096.015d@004_1801 sa gaṅgādyeṣu tīrtheṣu snāto bhavati pāṇḍava

14,096.015d@004_1802 tena snānena tasyāpi śraddhāyuktasya pāṇḍava

14,096.015d@004_1803 daśarātrakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati

14,096.015d@004_1804 dṛṣṭvā tu kapilāṃ bhaktyā śrutvā humbhāravaṃ tathā

14,096.015d@004_1805 vyapohati naraḥ pāpam ahorātrakṛtaṃ nṛpa

14,096.015d@004_1806 yatra vā tatra vā cāṅge kapilāṃ yaḥ spṛśec chuciḥ

14,096.015d@004_1807 saṃvatsarakṛtaṃ pāpaṃ vināśayati pāṇḍava

14,096.015d@004_1808 gosahasraṃ ca yo dadyād ekāṃ ca kapilāṃ naraḥ

14,096.015d@004_1809 samaṃ tasya phalaṃ prāha brahmaloke pitāmahaḥ

14,096.015d@004_1810 yas tv ekāṃ kapilāṃ hanyān naraḥ kiṃ cit pramādataḥ

14,096.015d@004_1811 gosahasraṃ hataṃ tena bhaven nātra vicāraṇā

14,096.015d@004_1812 yaś caikāṃ kapilāṃ dadyāc chrotriyāyāhitāgnaye

14,096.015d@004_1813 gavāṃ śatasahasraṃ tu dattaṃ bhavati pāṇḍava

14,096.015d@004_1814 daśaiva kapilāḥ proktāḥ svayam eva svayaṃbhuvā

14,096.015d@004_1815 yo dadyāc chrotriyebhyo vai svargaṃ gacchati tac chṛṇu

14,096.015d@004_1816 prathamā svarṇakapilā dvitīyā gaurapiṅgalā

14,096.015d@004_1817 tṛtīyā raktapiṅgākṣī caturthī galapiṅgalā

14,096.015d@004_1818 pañcamī babhruvarṇābhā ṣaṣṭhī ca śvetapiṅgalā

14,096.015d@004_1819 saptamī raktapiṅgākṣī aṣṭamī khurapiṅgalā

14,096.015d@004_1820 navamī pāṭalā jñeyā daśamī pucchapiṅgalā

14,096.015d@004_1821 daśaitāḥ kapilāḥ proktās tārayanti narān sadā

14,096.015d@004_1822 maṅgalyāś ca pavitrāś ca sarvapāpapraṇāśanāḥ

14,096.015d@004_1823 evam eva hy anaḍvāho daśa proktā nareśvara

14,096.015d@004_1824 brāhmaṇo vāhayet tāṃs tu nānyo varṇaḥ kathaṃ cana

14,096.015d@004_1825 na ghātayet tu daṇḍena kṣetre vādhvani vā dvijaḥ

14,096.015d@004_1826 vāhayed dhuṃkṛtenaiva śākhayā vā sapatrayā

14,096.015d@004_1827 na daṇḍena na yaṣṭyā vā na pāśena ca vā punaḥ

14,096.015d@004_1828 na kṣuttṛṣṇāśramaśrāntān vāhayed vikalendriyān

14,096.015d@004_1829 atṛpteṣu na bhuñjīyāt pibet pīteṣu codakam

14,096.015d@004_1830 śuśrūṣor mātaraś caitāḥ pitaras te prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_1831 ahnāṃ pūrve tribhāge tu dhuryāṇāṃ vāhanaṃ smṛtam

14,096.015d@004_1832 viśrāmen madhyame bhāge bhāge cānte yathāsukham

14,096.015d@004_1833 yatra vā tvarayā kṛtyaṃ saṃśayo yatra vādhvani

14,096.015d@004_1834 vāhayet tatra dhuryāṃs tu na sa pāpena lipyate

14,096.015d@004_1835 anyathā vāhayan rājan nirayaṃ yāti rauravam

14,096.015d@004_1836 rudhiraṃ pātayet teṣāṃ yas tu mohān narādhipa

14,096.015d@004_1837 brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ tasya syāt pāṇḍunandana

14,096.015d@004_1838 tena pāpena pāpātmā nirayaṃ yāty asaṃśayam

14,096.015d@004_1839 narakeṣu ca sarveṣu samāsthitvā śataṃ śatam

14,096.015d@004_1840 iha mānuṣyake loke balīvardo bhaviṣyati

14,096.015d@004_1841 tasmāt tu muktim anvicchan dadyāt tu kapilāṃ naraḥ

14,096.015d@004_1842 kapilāṃ vāhayed yas tu vṛṣalo lobhamohitaḥ

14,096.015d@004_1843 tena devās trayastriṃśat pitaraś cāpi vāhitāḥ

14,096.015d@004_1844 sa devaiḥ pitṛbhir nityaṃ vadhyamānaḥ sudurmatiḥ

14,096.015d@004_1845 narakān narakaṃ ghoraṃ gacched āpralayaṃ nṛpa

14,096.015d@004_1846 brahmā rudras tathāgniś ca kapilānāṃ gatiṃ gatāḥ

14,096.015d@004_1847 tasmāt te tu na hantavyāḥ pūjyās te tu viśeṣataḥ

14,096.015d@004_1848 niḥśvasanti yadā śrāntās tadā hanyuś ca tat kulam

14,096.015d@004_1849 yāvanti teṣāṃ romāṇi tāvad varṣaśataṃ nṛpa

14,096.015d@004_1850 narake paripacyante tatra tadvāhakā narāḥ

14,096.015d@004_1851 kapilā sarvayajñeṣu dakṣiṇārthaṃ vidhīyate

14,096.015d@004_1852 tasmāt tā dakṣiṇā deyā yajñeṣv eva dvijātibhiḥ

14,096.015d@004_1853 homārthaṃ cāgnihotrasya yāṃ prayacchet prayatnataḥ

14,096.015d@004_1854 śrotriyāya daridrāya śrāntāyāmitatejase

14,096.015d@004_1855 tena dānena pūtātmā so 'gniloke mahīyate

14,096.015d@004_1856 yāvanti caiva romāṇi kapilāṅge yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1857 tāvad varṣasahasrāṇi naraḥ svarge ca vartate

14,096.015d@004_1858 suvarṇakhuraśṛṅgīṃ ca kapilāṃ yaḥ prayacchati

14,096.015d@004_1859 viṣuve cāyane vāpi so 'śvamedhaphalaṃ labhet

14,096.015d@004_1860 tenāśvamedhatulyena mama lokaṃ sa gacchati

14,096.015d@004_1861 svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm

14,096.015d@004_1862 vastrair alaṃkṛtāṃ puṣṭāṃ gandhair mālyaiś ca śobhitām

14,096.015d@004_1863 pavitraṃ hi pavitrāṇāṃ suvarṇam iti me matiḥ

14,096.015d@004_1864 tasmāt suvarṇābharaṇā dātavyā cāgnihotriṇe

14,096.015d@004_1865 evaṃ dattvā tu rājendra saptapūrvān parān api

14,096.015d@004_1866 tārayiṣyati rājendra nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_1867 agniṣṭomasahasrasya vājapeyasamaṃ bhavet

14,096.015d@004_1868 vājapeyasahasrasya aśvamedhaṃ ca tatsamam

14,096.015d@004_1869 aśvamedhasahasraṃ ca rājasūyaṃ ca tatsamam

14,096.015d@004_1870 kapilānāṃ sahasreṇa vidhidattena pāṇḍava

14,096.015d@004_1871 rājasūyaphalaṃ prāpya mama loke mahīyate

14,096.015d@004_1872 na tasya punarāvṛttir vidyate kurupuṃgava

14,096.015d@004_1873 prayacchate yaḥ kapilāṃ savatsāṃ kāṃsyadohinīm

14,096.015d@004_1874 tais tair guṇaiḥ kāmadughā ca bhūtvā

14,096.015d@004_1875 naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ

14,096.015d@004_1876 svakarmabhiś cāpy anubadhyamānaṃ

14,096.015d@004_1877 tīvrāndhakāre narake patantam

14,096.015d@004_1878 mahārṇave naur iva vāyunītā

14,096.015d@004_1879 dattā hi gaus tārayate manuṣyam

14,096.015d@004_1880 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam

14,096.015d@004_1881 āsaptamaṃ tārayate paratra

14,096.015d@004_1882 yāvan manuṣyān pṛthivīṃ bibharti

14,096.015d@004_1883 tāvat pradātāram ito 'paratra

14,096.015d@004_1884 yathauṣadhaṃ mantrakṛtaṃ narasya

14,096.015d@004_1885 prayuktamātraṃ vinihanti rogān

14,096.015d@004_1886 tathaiva dattā kapilā supātre

14,096.015d@004_1887 pāpaṃ narasyāśu nihanti sarvam

14,096.015d@004_1888 yathaiva dṛṣṭvā bhujagāḥ suparṇaṃ

14,096.015d@004_1889 naśyanti dūrād vivaśā bhayārtāḥ

14,096.015d@004_1890 tathaiva dṛṣṭvā kapilāpradānaṃ

14,096.015d@004_1891 naśyanti pāpāni narasya śīghram

14,096.015d@004_1892 yathā tvacaṃ svāṃ bhujago vihāya

14,096.015d@004_1893 punar navaṃ rūpam upaiti puṇyam

14,096.015d@004_1894 tathaiva muktaḥ puruṣaḥ svapāpair

14,096.015d@004_1895 virājate vai kapilāpradānāt

14,096.015d@004_1896 yathāndhakāraṃ bhavane vilagnaṃ

14,096.015d@004_1897 dīpto hi niryātayati pradīpaḥ

14,096.015d@004_1898 tathā naraḥ pāpam api pralīnaṃ

14,096.015d@004_1899 niṣkrāmayed vai kapilāpradānam

14,096.015d@004_1900 yāvanti romāṇi bhavanti tasyā

14,096.015d@004_1901 vatsānvitāyāś ca śarīrajāni

14,096.015d@004_1902 tāvat pradātā yugavarṣakoṭiṃ

14,096.015d@004_1903 sa brahmaloke ramate manuṣyaḥ

14,096.015d@004_1904 yasyāhitāgner atithipriyasya

14,096.015d@004_1905 śūdrānnadūrasya jitendriyasya

14,096.015d@004_1906 satyavratasyādhyayanānvitasya

14,096.015d@004_1907 dattā hi gaus tārayate paratra

14,096.015d@004_1907 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_1908 evaṃ śrutvā paraṃ puṇyaṃ kapilādānam uttamam

14,096.015d@004_1909 dharmaputraḥ prahṛṣṭātmā keśavaṃ punar abravīt

14,096.015d@004_1910 devadeveśa kapilā yadā viprāya dīyate

14,096.015d@004_1911 kathaṃ sarveṣu cāṅgeṣu tasyās tiṣṭhanti devatāḥ

14,096.015d@004_1912 yāś caitāḥ kapilāḥ proktā daśa caiva tvayā mama

14,096.015d@004_1913 tāsāṃ kati suraśreṣṭha kapilāḥ puṇyalakṣaṇāḥ

14,096.015d@004_1914 kathaṃ vānugṛhītās tāḥ suraiḥ pitṛgaṇair api

14,096.015d@004_1915 kena yuktāś ca varṇena śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

14,096.015d@004_1916 yudhiṣṭhireṇaivam uktaḥ keśavaḥ satyavāk tadā

14,096.015d@004_1917 guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ vaktum evopacakrame

14,096.015d@004_1918 śṛṇu rājan pavitraṃ vai rahasyaṃ dharmam uttamam

14,096.015d@004_1919 grahaṇīyaṃ satyam idaṃ na śrāvyaṃ hetuvādinām

14,096.015d@004_1920 yadā vatsasya pādau dvau prasave śirasā saha

14,096.015d@004_1921 dṛśyete dānakālaṃ tam āhuḥ kālavido janāḥ

14,096.015d@004_1922 antarikṣagato vatso yāvad bhūmiṃ na yāsyati

14,096.015d@004_1923 gaus tāvat pṛthivī jñeyā tasmād deyā tu tādṛśī

14,096.015d@004_1924 yāvanti dhenvā romāṇi savatsāyā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1925 yāvantyaḥ sikatāś cāpi garbhodakapariplutāḥ

14,096.015d@004_1926 tāvad varṣasahasrāṇi dātā svarge mahīyate

14,096.015d@004_1927 suvarṇābharaṇāṃ kṛtvā savatsāṃ kapilāṃ tilaiḥ

14,096.015d@004_1928 pracchādya tāṃ tu dadyād vai sarvaratnair alaṃkṛtām

14,096.015d@004_1929 sasamudrā mahī tena saśailavanakānanā

14,096.015d@004_1930 caturantā bhaved dattā nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_1931 pṛthivīdānatulyena tena dānena mānavaḥ

14,096.015d@004_1932 saṃsārasāgarāt tīrṇo yāti lokaṃ prajāpateḥ

14,096.015d@004_1933 brahmahā yadi vā goghno bhrūṇahā gurutalpagaḥ

14,096.015d@004_1934 mahāpātakayukto 'pi dānenānena śudhyati

14,096.015d@004_1935 idaṃ paṭhati yaḥ puṇyaṃ kapilādānam uttamam

14,096.015d@004_1936 prātar utthāya madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_1937 manasā karmaṇā vācā matipūrvaṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1938 pāpaṃ rātrikṛtaṃ hanyād asyādhyāyasya pāṭhakaḥ

14,096.015d@004_1939 idam āvartamānas tu śrāddhe yas tarpayed dvijān

14,096.015d@004_1940 tasyāpy amṛtam aśnanti pitaro 'tyantaharṣitāḥ

14,096.015d@004_1941 yaś cedaṃ śṛṇuyād bhaktyā madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_1942 tasya rātrikṛtaṃ sarvaṃ pāpam āśu praṇaśyati

14,096.015d@004_1943 ataḥ paraṃ viśeṣaṃ tu kapilānāṃ bravīmi te

14,096.015d@004_1944 yāś caitāḥ kapilāḥ proktā daśa rājan mayā tava

14,096.015d@004_1945 tāsāṃ catasraḥ pravarāḥ pavitrāḥ pāpanāśanāḥ

14,096.015d@004_1946 suvarṇakapilā puṇyā tathā raktākṣipiṅgalā

14,096.015d@004_1947 piṅgalākṣī ca yā gauś ca yad vā piṅgalapiṅgalā

14,096.015d@004_1948 etāś catasraḥ pravarāḥ puṇyāḥ pāpapraṇāśanāḥ

14,096.015d@004_1949 namaskṛtā vā spṛṣṭā vā ghnanti pāpaṃ narasya tu

14,096.015d@004_1950 yasyaitāḥ kapilāḥ santi gṛhe pāpapraṇāśanāḥ

14,096.015d@004_1951 tatra śrīr vijayaḥ kīrtiḥ sthitā nityaṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1952 etāsāṃ prītim āyāti kṣīreṇa tu vṛṣadhvajaḥ

14,096.015d@004_1953 dadhnā tu tridaśāḥ sarve ghṛtena tu hutāśanaḥ

14,096.015d@004_1954 pitaraḥ pitāmahāś caiva tathaiva prapitāmahāḥ

14,096.015d@004_1955 sakṛd dattena tuṣyanti varṣakoṭiṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_1956 kapilāyā ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi pāyasam eva vā

14,096.015d@004_1957 śrotriyebhyaḥ sakṛd dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_1958 upavāsaṃ tu yat kṛtvā ahorātraṃ jitendriyaḥ

14,096.015d@004_1959 kapilāpañcagavyaṃ tu pītvā cāndrāyaṇāt param

14,096.015d@004_1960 saumye muhūrte tat prāśya śuddhātmā śuddhamānasaḥ

14,096.015d@004_1961 krodhānṛtavinirmukto madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_1962 kapilāpañcagavyena samantreṇa pṛthak pṛthak

14,096.015d@004_1963 yo matpratikṛtiṃ vāpi śaṃkarākṛtim eva vā

14,096.015d@004_1964 snāpayed viṣuve yas tu so 'śvamedhaphalaṃ labhet

14,096.015d@004_1965 sa muktapāpaḥ śuddhātmā yānenāmbaraśobhinā

14,096.015d@004_1966 mama lokaṃ vrajen martyo rudralokam athāpi vā

14,096.015d@004_1967 brahmaṇā tu purā sṛṣṭā kapilā kāñcanaprabhā

14,096.015d@004_1968 agnikuṇḍāt parair mantrair homadhenur mahāprabhā

14,096.015d@004_1969 sṛṣṭamātrāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā devā rudrādayo divi

14,096.015d@004_1970 siddhā brahmarṣayaś caiva vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvarāḥ

14,096.015d@004_1971 sāgarāḥ saritaś cāpi parvatāḥ sabalāhakāḥ

14,096.015d@004_1972 gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś cāpy upasthitāḥ

14,096.015d@004_1973 sarve vismayam āpannāḥ śikhimadhye mahāprabhām

14,096.015d@004_1974 mantraiś ca vividhaiḥ sarvais tuṣṭuvus tām anekaśaḥ

14,096.015d@004_1975 kṛtāñjalipuṭāḥ sarve tāmraśṛṅgīṃ trilocanām

14,096.015d@004_1976 śirobhiḥ patitā bhūmau savatsām amṛtāraṇim

14,096.015d@004_1977 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve caturvaktraṃ pitāmaham

14,096.015d@004_1978 ājñāpaya mahādeva kiṃ te karma priyaṃ vibho

14,096.015d@004_1979 evam uktaḥ suraiḥ sarvair brahmā vacanam abravīt

14,096.015d@004_1980 bhavanto 'py anugṛhṇantu dogdhrīm enāṃ payasvinīm

14,096.015d@004_1981 homadhenur iyaṃ jñeyā hy agniṃ saṃtarpayiṣyati

14,096.015d@004_1982 tato 'gnis tarpitaḥ sarvān bhavatas tarpayiṣyati

14,096.015d@004_1983 prītāḥ kṣīrāmṛtenāsyā jātavīryaparākramāḥ

14,096.015d@004_1984 jayiṣyatha yathākāmaṃ dānavān sarva eva tu

14,096.015d@004_1985 jātavīryabalaiśvaryāḥ sattvavanto jitārayaḥ

14,096.015d@004_1986 asaṃkhyeyabalāḥ sarve pālayiṣyatha vai prajāḥ

14,096.015d@004_1987 pālitāś ca prajāḥ sarvā bhavadbhir iha dharmataḥ

14,096.015d@004_1988 pūjayiṣyanti vo nityaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ

14,096.015d@004_1989 evam uktāḥ surāḥ sarve brahmaṇā parameṣṭhinā

14,096.015d@004_1990 tataḥ saṃhṛṣṭamanasaḥ kapilāyai varaṃ daduḥ

14,096.015d@004_1991 yasmāl lokahitāyādya brahmaṇā tvaṃ vinirmitā

14,096.015d@004_1992 tasmāt pūtā pavitrā ca bhava pāpavyapohinī

14,096.015d@004_1993 ye tvāṃ dṛṣṭvā namasyanti spṛṣṭvā cāpi karair narāḥ

14,096.015d@004_1994 teṣāṃ varṣakṛtaṃ pāpaṃ tvadbhaktānāṃ praṇaśyati

14,096.015d@004_1995 akāmakṛtam ajñātam adṛṣṭaṃ yac ca pātakam

14,096.015d@004_1996 tvāṃ dṛṣṭvā ye namasyanti narāḥ sarvaṃsaheti ca

14,096.015d@004_1997 teṣāṃ tad vilayaṃ yāti tamaḥ sūryodaye yathā

14,096.015d@004_1998 ity uktvāsyai varaṃ dattvā prayayus te yathāgatam

14,096.015d@004_1999 lokanistāraṇārthāya sā ca lokāṃś cacāra ha

14,096.015d@004_2000 tasyām eva samudbhūtā hy etāś ca kapilānagha

14,096.015d@004_2001 vicaranti mahīm enāṃ lokānugrahakāraṇāt

14,096.015d@004_2002 tasmāt tu kapilā deyā paratra hitam icchatā

14,096.015d@004_2003 yathā ca dīyate rājan kapilā hy agnihotriṇe

14,096.015d@004_2004 tathāgraśṛṅgayos tasyā viṣṇur indraś ca tiṣṭhataḥ

14,096.015d@004_2005 candravajradharau cāpi tiṣṭhataḥ śṛṅgamūlayoḥ

14,096.015d@004_2006 śṛṅgamadhye tathā brahmā lalāṭe govṛṣadhvajaḥ

14,096.015d@004_2007 karṇayor aśvinau devau cakṣuṣoḥ śaśibhāskarau

14,096.015d@004_2008 danteṣu maruto devā jihvāyāṃ vāk sarasvatī

14,096.015d@004_2009 romānte munayaḥ sarve carmaṇy eva prajāpatiḥ

14,096.015d@004_2010 niśvāseṣu sthitā vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ

14,096.015d@004_2011 nāsāpuṭe sthitā gandhāḥ puṣpāṇi surabhīṇi ca

14,096.015d@004_2012 adhare vasavaḥ sarve mukhe cāgniḥ pratiṣṭhitaḥ

14,096.015d@004_2013 sādhyā devāḥ sthitāḥ kakṣe grīvāyāṃ pārvatī sthitā

14,096.015d@004_2014 pṛṣṭhe ca nakṣatragaṇāḥ kakuddeśe nabhaḥsthalam

14,096.015d@004_2015 apāne sarvatīrthāni gomūtre jāhnavī svayam

14,096.015d@004_2016 iṣṭatuṣṭamayī lakṣmīr gomaye vasate sadā

14,096.015d@004_2017 nāsikāyāṃ tadā devī jyeṣṭhā vasati bhāminī

14,096.015d@004_2018 śroṇītaṭasthāḥ pitaro ramā lāṅgūlam āśritāḥ

14,096.015d@004_2019 pārśvayor ubhayoḥ sarve viśve devāḥ pratiṣṭhitāḥ

14,096.015d@004_2020 tiṣṭhaty urasi tāsāṃ tu prītaḥ śaktidharo guhaḥ

14,096.015d@004_2021 jānujaṅghorudeśeṣu pañca tiṣṭhanti vāyavaḥ

14,096.015d@004_2022 khuramadhyeṣu gandharvāḥ khurāgreṣu ca pannagāḥ

14,096.015d@004_2023 catvāraḥ sāgarāḥ pūrṇās tasyā eva payodharāḥ

14,096.015d@004_2024 ratir medhā kṣamā svāhā śraddhā śāntir dhṛtiḥ smṛtiḥ

14,096.015d@004_2025 kīrtir dīptiḥ kriyā kāntis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca saṃtatiḥ

14,096.015d@004_2026 diśaś ca vidiśaś caiva sevante kapilāṃ sadā

14,096.015d@004_2027 devāḥ pitṛgaṇāś cāpi gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

14,096.015d@004_2028 lokā dvīpārṇavāś caiva gaṅgādyāḥ saritas tathā

14,096.015d@004_2029 grahāḥ pitṛgaṇāś cāpi vedāḥ sāṅgāḥ sahādhvaraiḥ

14,096.015d@004_2030 vedoktair vividhair mantraiḥ stuvanti hṛṣitās tathā

14,096.015d@004_2031 vidyādharāś ca ye siddhā bhūtās tārāgaṇās tathā

14,096.015d@004_2032 puṣpavṛṣṭiṃ ca varṣanti pranṛtyanti ca harṣitāḥ

14,096.015d@004_2033 brahmaṇotpāditā devī vahnikuṇḍān mahāprabhā

14,096.015d@004_2034 namas te kapile puṇye sarvadevair namaskṛte

14,096.015d@004_2035 kapile 'tha mahāsattve sarvatīrthamaye śubhe

14,096.015d@004_2036 dātāraṃ svajanopetaṃ brahmalokaṃ naya svayam

14,096.015d@004_2037 aho ratnam idaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnam uttamam

14,096.015d@004_2038 aho dharmārjitaṃ śuddham idam agryaṃ mahādhanam

14,096.015d@004_2039 ity ākāśe sthitā devā jalpanti ca namanti ca

14,096.015d@004_2040 tasyāḥ pratigṛhītā ca bhuṅkte yāvad dvijottamaḥ

14,096.015d@004_2041 tāvad devagaṇāḥ sarve kapilām arcayanti ca

14,096.015d@004_2042 svarṇaśṛṅgī raupyakhurā gandhaiḥ puṣpaiś ca pūjitā

14,096.015d@004_2043 vastrābhyām ahatābhyāṃ tu yāvat tiṣṭhaty alaṃkṛtā

14,096.015d@004_2044 tāvad yad icchet kapilā mantrapūtā susaṃskṛtā

14,096.015d@004_2045 bhūlokavāsinaḥ sarvān brahmalokaṃ nayet svayam

14,096.015d@004_2046 bhūr aśvaḥ kanakaṃ gāvo raupyam annaṃ tilā yavāḥ

14,096.015d@004_2047 dīyamānāni viprāya prahṛṣyanti dine dine

14,096.015d@004_2048 atha tv aśrotriyebhyo vai tāni dattāni pāṇḍava

14,096.015d@004_2049 tathā nindanty athātmānam aśubhaṃ kiṃ nu naḥ kṛtam

14,096.015d@004_2050 aho rakṣaḥpiśācaiś ca lupyamānāḥ samantataḥ

14,096.015d@004_2051 yāsyāmo nirayaṃ śīghram iti śocanti tāni vai

14,096.015d@004_2052 etāny api dvijebhyo vai śrotriyebhyo viśeṣataḥ

14,096.015d@004_2053 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2053 dīyamānāni vardhante dātāraṃ tārayanti ca

14,096.015d@004_2054 devadeveśa daityaghna kālaḥ ko havyakavyayoḥ

14,096.015d@004_2055 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2055 ke tatra pūjām arhanti varjanīyāś ca ke dvijāḥ

14,096.015d@004_2056 daivaṃ pūrvāhṇikaṃ jñeyaṃ paitṛkaṃ cāparāhṇikam

14,096.015d@004_2057 kālahīnaṃ ca yad dānaṃ tad dānaṃ rākṣasaṃ viduḥ

14,096.015d@004_2058 avaghuṣṭaṃ ca yad bhuktam anṛtena ca bhārata

14,096.015d@004_2059 parāmṛṣṭaṃ śunā vāpi tadbhāgaṃ rākṣasaṃ viduḥ

14,096.015d@004_2060 yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattādayo 'pi ca

14,096.015d@004_2061 daive ca pitrye ye cāpi rājan nārhanti satkriyām

14,096.015d@004_2062 klībaḥ plīhī ca kuṣṭhī ca rājayakṣmānvitaś ca yaḥ

14,096.015d@004_2063 apasmārī ca yaś cāpi pitrye nārhati satkriyām

14,096.015d@004_2064 cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ

14,096.015d@004_2065 somavikrayiṇaś cāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim

14,096.015d@004_2066 ekoddiṣṭasya ye cānnaṃ bhuñjate vidhivad dvijāḥ

14,096.015d@004_2067 cāndrāyaṇam akṛtvā te punar nārhanti satkṛtim

14,096.015d@004_2068 gāyakā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā

14,096.015d@004_2069 kathakā yaudhikāś caiva śrāddhe nārhanti satkṛtim

14,096.015d@004_2070 anagnayaś ca ye viprāḥ pretaniryātakāś ca ye

14,096.015d@004_2071 stenāś cāpi vikarmasthā rājan nārhanti satkṛtim

14,096.015d@004_2072 aparijñātapūrvāś ca gaṇaputrāś ca ye dvijāḥ

14,096.015d@004_2073 putrikāputrakāś cāpi śrāddhe nārhanti satkṛtim

14,096.015d@004_2074 ṛṇakartā ca yo vipro yaś ca vāṇijyako dvijaḥ

14,096.015d@004_2075 prāṇivikrayavṛttiś ca śrāddhe nārhanti satkṛtim

14,096.015d@004_2076 cīrṇavratā guṇair yuktā nityaṃ svādhyāyatatparāḥ

14,096.015d@004_2077 sāvitrījñāḥ kriyāvantas te śrāddhe satkṛtikṣamāḥ

14,096.015d@004_2078 śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāpto dadhi ghṛtaṃ tadā

14,096.015d@004_2079 darbhāḥ sumanasaḥ kṣetraṃ tatkāle śrāddhado bhavet

14,096.015d@004_2080 cāritraniyatā rājan kṛśā ye kṛśavṛttayaḥ

14,096.015d@004_2081 arthinaś copagacchanti tebhyo dattaṃ mahat phalam

14,096.015d@004_2082 tapasvinaś ca ye viprās tathā bhaikṣacarāś ca ye

14,096.015d@004_2083 arthinaḥ ke cid icchanti teṣāṃ dattaṃ mahat phalam

14,096.015d@004_2084 evaṃ dharmavidāṃ śreṣṭha jñātvā sarvātmanā tadā

14,096.015d@004_2085 śrotriyāya daridrāya prayacchānupakāriṇe

14,096.015d@004_2086 dānaṃ yat te priyaṃ kiṃ cic chrotriyāṇāṃ ca yat priyam

14,096.015d@004_2087 tat prayacchasva dharmajña yad icchasi tad akṣayam

14,096.015d@004_2088 nirayaṃ ye ca gacchanti tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2089 gurvarthaṃ vā bhayārthaṃ vā no ced anyatra pāṇḍava

14,096.015d@004_2090 vadanti ye 'nṛtaṃ viprās te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2091 paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśakāḥ

14,096.015d@004_2092 paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2093 sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paradravyopajīvinaḥ

14,096.015d@004_2094 akṛtajñāś ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2095 varṇāśramāṇāṃ ye bāhyāḥ pāṣaṇḍasthāś ca pāṇḍava

14,096.015d@004_2096 upāsate ca tān ye tu te sarve narakālayāḥ

14,096.015d@004_2097 vedavikrayiṇaś caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ

14,096.015d@004_2098 vedānāṃ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2099 rasavikrayiṇo rājan viṣavikrayiṇaś ca ye

14,096.015d@004_2100 kṣīravikrayiṇaś cāpi te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2101 caṇḍālebhyas tu ye kṣīraṃ prayacchanti narādhamāḥ

14,096.015d@004_2102 arthārtham atha vā snehāt te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2103 paśūnāṃ damakāś caiva tathā nāsānuvedhakāḥ

14,096.015d@004_2104 puṃstvasya hiṃsakāś caiva te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2105 adātāraḥ samarthā ye dravyāṇāṃ lobhakāraṇāt

14,096.015d@004_2106 dīnānāthān na paśyanti te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2107 kṣāntān dāntān kṛśān prājñān dīrghakālaṃ sadoṣitān

14,096.015d@004_2108 tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2109 bālānām atha vṛddhānāṃ śrāntānāṃ cāpi ye narāḥ

14,096.015d@004_2110 adattvāśnanti ye mṛṣṭaṃ te vai nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2111 ete pūrvarṣibhiḥ proktā narā nirayagāminaḥ

14,096.015d@004_2112 ye svargaṃ samanuprāptās tāñ śṛṇuṣva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2113 dānena tapasā caiva satyena ca damena ca

14,096.015d@004_2114 ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2115 śuśrūṣayāpy upādhyāyāc chrutam ādāya pāṇḍava

14,096.015d@004_2116 ye pratigrahaniḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2117 madhumāṃsāsavebhyas tu nivṛttā vṛttavat tu ye

14,096.015d@004_2118 paradāranivṛttāś ca te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2119 mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti ca ye narāḥ

14,096.015d@004_2120 bhrātṝṇām api sasnehās te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2121 ye tu bhojanakāle tu niyatāś cātithipriyāḥ

14,096.015d@004_2122 dvārarodhaṃ na kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2123 vaivāhikaṃ tu kanyānāṃ daridrāṇāṃ ca ye narāḥ

14,096.015d@004_2124 kārayanti ca kurvanti te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2125 rasānām atha bījānām oṣadhīnāṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2126 dātāraḥ śraddhayopetās te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2127 kṣemākṣemaṃ ca mārgeṣu samāni viṣamāṇi ca

14,096.015d@004_2128 arthināṃ ye ca vakṣyanti te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2129 parvadvaye caturdaśyām aṣṭamyāṃ saṃdhyayor dvayoḥ

14,096.015d@004_2130 ārdrāyāṃ janmanakṣatre viṣuve śravaṇe tathā

14,096.015d@004_2131 ye grāmyadharmaviratās te narāḥ svargagāminaḥ

14,096.015d@004_2132 havyakavyavidhānaṃ ca narakasvargagāminau

14,096.015d@004_2133 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2133 dharmādharmau ca kathitau bhūyaḥ kiṃ śrotum icchasi

14,096.015d@004_2134 idaṃ me tattvato deva vaktum arhasy aśeṣataḥ

14,096.015d@004_2135 hiṃsām akṛtvā yo martyo brahmahatyām avāpnuyāt

14,096.015d@004_2135 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2136 brāhmaṇaṃ svayam āhūya bhikṣārthaṃ kṛśavṛttinam

14,096.015d@004_2137 brūyān nāstīti yaḥ paścāt tam āhur brahmaghātakam

14,096.015d@004_2138 madhyasthasyeha viprasya yo 'nūcānasya bhārata

14,096.015d@004_2139 vṛttiṃ harati durbuddhis tam āhur brahmaghātakam

14,096.015d@004_2140 gokulasya tṛṣārtasya jalānte vasudhādhipa

14,096.015d@004_2141 utpādayati yo vighnaṃ tam āhur brahmaghātakam

14,096.015d@004_2142 yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ satyāṃ śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam

14,096.015d@004_2143 dūṣayaty anabhijño yas taṃ vidyād brahmaghātakam

14,096.015d@004_2144 āśrame vā vane vāpi grāme vā nagare 'pi vā

14,096.015d@004_2145 agniṃ yaḥ prakṣipet kruddhas tam āhur brahmaghātakam

14,096.015d@004_2146 cakṣuṣā vāpi hīnasya paṅgor vāpi jaḍasya ca

14,096.015d@004_2147 hared vai yas tu sarvasvaṃ taṃ vidyād brahmaghātakam

14,096.015d@004_2148 krodhād vā yadi vā dveṣād ākruṣṭas tarjito 'pi vā

14,096.015d@004_2149 ṛtau striyaṃ vā nopeyāt tam āhur brahmaghātakam

14,096.015d@004_2150 yāvat sāro bhaved dhīras tannāśe yasya duḥsthitiḥ

14,096.015d@004_2151 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2151 tat sarvasvaṃ hared yo vai tam āhur brahmaghātakam

14,096.015d@004_2152 sarveṣām api dānānāṃ yat tu dānaṃ viśiṣyate

14,096.015d@004_2153 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2153 abhojyānnāś ca ye viprās tān bravīhi surottama

14,096.015d@004_2154 annam eva praśaṃsanti devā brahmapuraḥsarāḥ

14,096.015d@004_2155 annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

14,096.015d@004_2156 annam ūrjaskaraṃ loke annāt prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ

14,096.015d@004_2157 abhojyānnān imān rājan vakṣyamāṇān nibodha me

14,096.015d@004_2158 dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nikṛtasya ca

14,096.015d@004_2159 abhiśastasya ṣaṇḍasya pākabhedakarasya ca

14,096.015d@004_2160 cikitsakasya sarvasya tathā cocchiṣṭabhojinaḥ

14,096.015d@004_2161 ugrānnaṃ sūtakānnaṃ ca śūdroccheṣaṇam eva ca

14,096.015d@004_2162 dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ patitānnaṃ ca yac chrutam

14,096.015d@004_2163 tathā ca piśunasyānnaṃ yajñavikrayiṇas tathā

14,096.015d@004_2164 śailūṣatantuvāyānnaṃ kṛtaghnasyānnam eva ca

14,096.015d@004_2165 ambaṣṭhasya niṣādasya raṅgāvatarakasya ca

14,096.015d@004_2166 suvarṇakartur vaiṇasya śastravikrayiṇas tathā

14,096.015d@004_2167 sūtānāṃ śauṇḍikānāṃ ca vaidyasya rajakasya ca

14,096.015d@004_2168 strījitasya nṛśaṃsasya tathā māhiṣikasya ca

14,096.015d@004_2169 anirdaśānāṃ pretānāṃ gaṇikānāṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2170 vandino dyūtakartuś ca tathā dyūtavidām api

14,096.015d@004_2171 parivittasya yac cānnaṃ parivettus tathaiva ca

14,096.015d@004_2172 yaś cāgradidhiṣur vipro didhiṣūpapatis tathā

14,096.015d@004_2173 tayor apy ubhayor annaṃ rājñaś cāpi vivarjayet

14,096.015d@004_2174 rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam

14,096.015d@004_2175 āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaś carmāvakṛntinaḥ

14,096.015d@004_2176 gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati

14,096.015d@004_2177 āyuś cikitsakasyānnaṃ śuklaṃ tu vṛṣalīpateḥ

14,096.015d@004_2178 viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ tasmāt tat parivarjayet

14,096.015d@004_2179 teṣāṃ tvagasthiromāṇi bhuṅkte yo 'nnaṃ tu bhakṣayet

14,096.015d@004_2180 amātyānnam athaiteṣāṃ bhuktvā tu triyahaṃ kṣipet

14,096.015d@004_2181 matyā bhuktvā sakṛd vāpi prājāpatyaṃ cared dvijaḥ

14,096.015d@004_2182 dānānāṃ ca phalaṃ yad vai śṛṇu pāṇḍava tattvataḥ

14,096.015d@004_2183 jaladas tṛptim āpnoti sukham akṣayam annadaḥ

14,096.015d@004_2184 tiladas tu prajām iṣṭāṃ dīpadaś cakṣur uttamam

14,096.015d@004_2185 bhūmido bhūmim āpnoti dīrgham āyur hiraṇyadaḥ

14,096.015d@004_2186 gṛhado 'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpam uttamam

14,096.015d@004_2187 vāsodaś candrasālokyam aśvisālokyam aśvadaḥ

14,096.015d@004_2188 anaḍuddaḥ śriyaṃ juṣṭāṃ godaś ca bradhnaviṣṭapam

14,096.015d@004_2189 yānaśayyāprado bhāryām aiśvaryam abhayapradaḥ

14,096.015d@004_2190 dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahmasāmyatām

14,096.015d@004_2191 sarveṣām eva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate

14,096.015d@004_2192 hiraṇyabhūgavāśvājavastraśayyāsanādiṣu

14,096.015d@004_2193 yo 'rcitaṃ pratigṛhṇāti dadāty arcitam eva ca

14,096.015d@004_2194 tāv ubhau gacchataḥ svargaṃ narakaṃ ca viparyaye

14,096.015d@004_2195 anṛtaṃ na vaded iṣṭvā tapas taptvā na vismayet

14,096.015d@004_2196 nārto 'py apavaded viprān na dattvā parikīrtayet

14,096.015d@004_2197 yajño 'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt

14,096.015d@004_2198 āyurviprāpavādena dānaṃ tu parikīrtanāt

14,096.015d@004_2199 ekaḥ prajāyate jantur eka eva pramīyate

14,096.015d@004_2200 eko 'nubhuṅkte sukṛtam ekaś cāpnoti duṣkṛtam

14,096.015d@004_2201 mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau

14,096.015d@004_2202 vimukhā bāndhavā yānti dharmas tam anuvartate

14,096.015d@004_2203 anāgatāni kāryāṇi kartuṃ gaṇayate manaḥ

14,096.015d@004_2204 śarīrakaṃ samuddiśya smayate nūnam antakaḥ

14,096.015d@004_2205 tasmād dharmasahāyo 'stu dharmaṃ saṃcinuyāt sadā

14,096.015d@004_2206 dharmeṇa hi sahāyena tamas tarati dustaram

14,096.015d@004_2207 yeṣāṃ taṭākāni bahūdakāni

14,096.015d@004_2208 sabhāś ca kūpāś ca pratiśrayāś ca

14,096.015d@004_2209 annapradānaṃ madhurā ca vāṇī

14,096.015d@004_2210 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2210 yamasya te nirviṣayā bhavanti

14,096.015d@004_2211 anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ

14,096.015d@004_2212 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2212 kiṃlakṣaṇo 'sau bhavati tan me brūhi janārdana

14,096.015d@004_2213 śṛṇu rājan samāsena dharmaśaucavidhikramam

14,096.015d@004_2214 ahiṃsā satyam asteyam ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ

14,096.015d@004_2215 ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam

14,096.015d@004_2216 brahmacaryaṃ tapaḥ kṣāntir madhumāṃsasya varjanam

14,096.015d@004_2217 maryādāyāṃ sthitiś caiva śamaḥ śaucasya lakṣaṇam

14,096.015d@004_2218 bālye vidyāṃ niṣeveta yauvane dārasaṃgraham

14,096.015d@004_2219 vārdhakye maunam ātiṣṭhet sarvadā dharmam ācaret

14,096.015d@004_2220 brāhmaṇān nāvamanyeta gurūn parivaden na ca

14,096.015d@004_2221 yatīnām anukūlaḥ syād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

14,096.015d@004_2222 yatir gurur dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ

14,096.015d@004_2223 patir eva guruḥ strīṇāṃ sarveṣāṃ pārthivo guruḥ

14,096.015d@004_2224 yad gṛhasthārjitaṃ pāpaṃ jñānato 'jñānato 'pi vā

14,096.015d@004_2225 nirdahiṣyati tat sarvam ekarātroṣito yatiḥ

14,096.015d@004_2226 durvṛttā vā suvṛttā vā jñānino 'jñānino 'pi vā

14,096.015d@004_2227 gṛhasthair yatayaḥ pūjyāḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ

14,096.015d@004_2228 ekadaṇḍī tridaṇḍī vā śikhaṇḍī muṇḍito 'pi vā

14,096.015d@004_2229 kāṣāyadaṇḍadhāro 'pi yatiḥ pūjyo yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2230 apūjito gṛhasthair vā tathā cāpy avamānitaḥ

14,096.015d@004_2231 yatir vāpy atithir vāpi narake pātayiṣyataḥ

14,096.015d@004_2232 tasmāt tu yatnataḥ pūjyā madbhaktā matparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_2233 mayi saṃnyastakarmāṇaḥ paratra hitakāṅkṣibhiḥ

14,096.015d@004_2234 praharen na dvijān prājño gāṃ na hanyāt kadā cana

14,096.015d@004_2235 bhrūṇahatyāsamaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate

14,096.015d@004_2236 nāgniṃ mukhenopadhamen na ca pādau pratāpayet

14,096.015d@004_2237 nādhaḥ kuryāt kadā cit tu na pṛṣṭhaṃ paritāpayet

14,096.015d@004_2238 nāntarāgamanaṃ kuryān na cāmedhyaṃ vinikṣipet

14,096.015d@004_2239 ucchiṣṭo na spṛśed agnim āśaucastho na jātu cit

14,096.015d@004_2240 śvacaṇḍālādibhiḥ spṛṣṭo nāṅgam agnau pratāpayet

14,096.015d@004_2241 sarvadevamayo vahnis tasmāc chuddhaḥ sadā spṛśet

14,096.015d@004_2242 prāptamūtrapurīṣas tu na spṛśed vahnim ātmavān

14,096.015d@004_2243 yāvat tu dhārayed vegaṃ tāvad aprayato bhavet

14,096.015d@004_2244 pacanāgniṃ na gṛhṇīyāt paraveśmani jātu cit

14,096.015d@004_2245 tena pakvena cānnena yat karma kurute śubham

14,096.015d@004_2246 tac chubhasya phalasyārdham agnidasya bhaven nṛpa

14,096.015d@004_2247 tasmāc chubhataraṃ karma prakuryād avināśitam

14,096.015d@004_2248 pramādād yadi vājñānāt tasya nāśo bhaviṣyati

14,096.015d@004_2249 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2249 gṛhṇīyāt tu mathitvā vā śrotriyāgārato 'pi vā

14,096.015d@004_2250 kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahat phalam

14,096.015d@004_2251 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2251 kīdṛśebhyo hi dātavyaṃ tan me brūhi janārdana

14,096.015d@004_2252 akrodhanāḥ satyaparā dharmanityā jitendriyāḥ

14,096.015d@004_2253 tādṛśāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṃ mahat phalam

14,096.015d@004_2254 amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ

14,096.015d@004_2255 sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṃ mahat phalam

14,096.015d@004_2256 alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ

14,096.015d@004_2257 svadharmaniratā ye tu tebhyo dattaṃ mahat phalam

14,096.015d@004_2258 sāṅgāṃś ca caturo vedān yo 'dhīyīta dine dine

14,096.015d@004_2259 śūdrānnaṃ yasya dehe na tatpātram ṛṣayo viduḥ

14,096.015d@004_2260 prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ

14,096.015d@004_2261 tārayet tat kulaṃ sarvam eko 'pīha yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2262 gām aśvam annaṃ vittaṃ vā tadvidhe pratipādayet

14,096.015d@004_2263 niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusaṃmatam

14,096.015d@004_2264 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2264 dūrād āhṛtya satkṛtya taṃ prayatnena pūjayet

14,096.015d@004_2265 dharmādharmavidhir deva mama bhīṣmeṇa bhāṣitaḥ

14,096.015d@004_2266 bhīṣmavākyāt sārabhūtaṃ vada dharmaṃ sureśvara

14,096.015d@004_2266 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2267 annena dhāryate sarvaṃ jagad etac carācaram

14,096.015d@004_2268 annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nāsti saṃśayaḥ

14,096.015d@004_2269 kalatraṃ pīḍayitvāpi deśe kāle ca śaktitaḥ

14,096.015d@004_2270 dātavyaṃ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā

14,096.015d@004_2271 vipram adhvapariśrāntaṃ bālaṃ vṛddham athāpi vā

14,096.015d@004_2272 arcayed guruvat prīto gṛhastho gṛham āgatam

14,096.015d@004_2273 krodham utpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ

14,096.015d@004_2274 arcayed atithiṃ prītaḥ paratra hitabhūtaye

14,096.015d@004_2275 atithiṃ nāvamanyeta nānṛtāṃ giram īrayet

14,096.015d@004_2276 na pṛcched gotracaraṇaṃ nādhītaṃ vā kadā cana

14,096.015d@004_2277 caṇḍālo vā śvapāko vā kāle yaḥ kaś cid āgataḥ

14,096.015d@004_2278 annena pūjanīyaḥ sa paratra hitam icchatā

14,096.015d@004_2279 pidhāya tu gṛhadvāraṃ bhuṅkte hy ekaḥ prahṛṣṭavat

14,096.015d@004_2280 svargadvārapidhānaṃ vai kṛtaṃ tena yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2281 pitṝn devān ṛṣīn viprān atithīṃś ca nirāśrayān

14,096.015d@004_2282 yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṃ mahat

14,096.015d@004_2283 kṛtvāpi pāpaṃ bahuśo yo dadyād annam arthine

14,096.015d@004_2284 brāhmaṇāya viśeṣeṇa sarvapāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_2285 annadaḥ prāṇado loke prāṇadaḥ sarvado bhavet

14,096.015d@004_2286 tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ bhūtim icchatā

14,096.015d@004_2287 annaṃ hy amṛtam ity āhur annaṃ prajananaṃ smṛtam

14,096.015d@004_2288 annapraṇāśe sīdanti śarīre pañca dhātavaḥ

14,096.015d@004_2289 balaṃ balavato naśyed annahīnasya dehinaḥ

14,096.015d@004_2290 tasmād annaṃ pradātavyaṃ śraddhayāśraddhayāpi vā

14,096.015d@004_2291 ādatte hi rasaṃ sarvam ādityaḥ svagabhastibhiḥ

14,096.015d@004_2292 vāyus tasmāt samādāya rasaṃ megheṣu dhārayet

14,096.015d@004_2293 tat tu meghagataṃ bhūmau śakro varṣati tādṛśam

14,096.015d@004_2294 tena digdhā bhaved devī mahī prītā ca pāṇḍava

14,096.015d@004_2295 tasyāṃ sasyāni rohanti yair jīvanty akhilāḥ prajāḥ

14,096.015d@004_2296 māṃsamedosthimajjānāṃ saṃbhavas tebhya eva hi

14,096.015d@004_2297 evaṃ sūryaś ca pavano meghaḥ śakras tathaiva ca

14,096.015d@004_2298 eka eva smṛto rāśir yato bhūtāni jajñire

14,096.015d@004_2299 bhavanāni ca divyāni divi teṣāṃ mahātmanām

14,096.015d@004_2300 nānāsaṃsthānarūpāṇi nānābhūtayutāni ca

14,096.015d@004_2301 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca

14,096.015d@004_2302 taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca

14,096.015d@004_2303 anekaśatasaṃkhyāni sāntarjalavanāni ca

14,096.015d@004_2304 tatra puṣpaphalopetāḥ kāmadāḥ surapādapāḥ

14,096.015d@004_2305 vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś ca sahasraśaḥ

14,096.015d@004_2306 ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ

14,096.015d@004_2307 bhakṣyabhojyamayāḥ śailā vāsāṃsy ābharaṇāni ca

14,096.015d@004_2308 kṣīrasravantyaḥ saritas tathā caivānnaparvatāḥ

14,096.015d@004_2309 prāsādāḥ pāṇḍarāḥ śubhrāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ

14,096.015d@004_2310 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2310 annadās tatra tiṣṭhanti tasmād annaprado bhavet

14,096.015d@004_2311 annadānaphalaṃ śrutvā prīto 'smi madhusūdana

14,096.015d@004_2312 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2312 bhojanasya vidhiṃ vaktuṃ devadeva tvam arhasi

14,096.015d@004_2313 bhojanasya dvijātīnāṃ vidhānaṃ śṛṇu pāṇḍava

14,096.015d@004_2314 snātaḥ śuciḥ śucau deśe nirjane hutapāvakaḥ

14,096.015d@004_2315 maṇḍalaṃ kārayitvā tu caturaśraṃ dvijottamaḥ

14,096.015d@004_2316 kṣatriyaś cet tato vṛttaṃ vaiśyo 'rdhendusamākṛtim

14,096.015d@004_2317 ārdrapādas tu bhuñjīyāt prāṅmukhaś cāsane śucau

14,096.015d@004_2318 pādābhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā pādenaikena vā punaḥ

14,096.015d@004_2319 naikavāsās tu bhuñjīyān na cāntardhāya vā dvijaḥ

14,096.015d@004_2320 na bhinnapātre bhuñjīta parṇapṛṣṭhe tathaiva ca

14,096.015d@004_2321 annaṃ pūrvaṃ namaskuryāt prahṛṣṭenāntarātmanā

14,096.015d@004_2322 nānyad ālokayed annān na jugupseta tatparaḥ

14,096.015d@004_2323 jugupsitaṃ ca yac cānnaṃ rākṣasā eva bhuñjate

14,096.015d@004_2324 pāṇinā jalam uddhṛtya kuryād annaṃ pradakṣiṇam

14,096.015d@004_2325 apeyaṃ tad vijānīyāt pītvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2326 pariveṣajalād anyat peyam etat tu mantravat

14,096.015d@004_2327 pañca prāṇāhutīḥ kuryāt sama[*]ṃ tu pṛthak pṛthak

14,096.015d@004_2328 yathā rasaṃ na jānāti jihvā prāṇāhutau nṛpa

14,096.015d@004_2329 tathā samāhitaḥ kuryāt prāṇāhutim atandritaḥ

14,096.015d@004_2330 viditvānnam athānnādaṃ pañca prāṇāṃś ca pāṇḍava

14,096.015d@004_2331 yaḥ kuryād āhutīḥ pañca teneṣṭāḥ pañca vāyavaḥ

14,096.015d@004_2332 ato 'nyathā tu bhuñjāno brāhmaṇo jñānadurbalaḥ

14,096.015d@004_2333 tenānnenāsurān pretān rākṣasāṃs tarpayiṣyati

14,096.015d@004_2334 vaktrapramāṇān piṇḍāṃś ca grased ekaikaśaḥ punaḥ

14,096.015d@004_2335 vaktrādhikaṃ tu yat piṇḍam ātmocchiṣṭaṃ tad ucyate

14,096.015d@004_2336 piṇḍāvaśiṣṭam anyac ca vaktraniḥsṛtam eva ca

14,096.015d@004_2337 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2338 svam ucchiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte yo bhuṅte muktabhojanam

14,096.015d@004_2339 cāndrāyaṇaṃ caret kṛcchraṃ prājāpatyam athāpi vā

14,096.015d@004_2340 pibataḥ patite toye bhojane mukhaniḥsṛte

14,096.015d@004_2341 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2342 pītaśeṣaṃ tu tan nāma na peyaṃ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_2343 pibed yadi hi tan mohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2344 pānīyāni pibed yena tat pātraṃ dvijasattamaḥ

14,096.015d@004_2345 anucchiṣṭaṃ bhavet tāvad yāvad bhūmau na nikṣipet

14,096.015d@004_2346 maunī vāpy atha vāmaunī prahṛṣṭaḥ saṃyatendriyaḥ

14,096.015d@004_2347 bhuñjīta vidhivad vipro na cocchiṣṭaṃ pradāpayet

14,096.015d@004_2348 sadā cātyāśanaṃ nādyān nātihīnaṃ ca karhi cit

14,096.015d@004_2349 yathānnena vyathā na syāt tathā bhuñjīta nityaśaḥ

14,096.015d@004_2350 udakyām api caṇḍālaṃ śvānaṃ vā rurum eva vā

14,096.015d@004_2351 bhuñjāno yadi vā paśyet tad annaṃ ca parityajet

14,096.015d@004_2352 bhuñjāno hy atyajan mohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2353 keśakīṭāvapannaṃ ca mukhamārutavījitam

14,096.015d@004_2354 abhojyaṃ tad vijānīyād bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2355 utthāya ca punaḥ spṛṣṭaṃ pādaspṛṣṭaṃ ca laṅghitam

14,096.015d@004_2356 annaṃ tad rākṣasaṃ vidyāt tasmāt tat parivarjayet

14,096.015d@004_2357 rākṣasocchiṣṭabhug vipraḥ sapta pūrvān parān api

14,096.015d@004_2358 niraye raurave ghore svapitṝn pātayiṣyati

14,096.015d@004_2359 tasminn ācamanaṃ kuryād yasmin pātre sa bhuktavān

14,096.015d@004_2360 yady uttiṣṭhaty anācānto bhuktavān āsanāt tataḥ

14,096.015d@004_2361 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2361 snānaṃ sadyaḥ prakurvīta so 'nyathāprayato bhavet

14,096.015d@004_2362 tṛṇamuṣṭividhānaṃ ca tṛṇamāhātmyam eva ca

14,096.015d@004_2363 ikṣoḥ somasamudbhūtiṃ vaktum arhasi mānada

14,096.015d@004_2363 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2364 pitaro vṛṣabhā jñeyā gāvo lokasya mātaraḥ

14,096.015d@004_2365 tāsāṃ tu pūjayā rājan pūjitāḥ pitṛmātaraḥ

14,096.015d@004_2366 sabhā prapā gṛhaṃ cāpi devatāyatanāni ca

14,096.015d@004_2367 śudhyanti śakṛdā yāsāṃ kiṃ pūtam adhikaṃ tataḥ

14,096.015d@004_2368 grāsamuṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ tu yaḥ

14,096.015d@004_2369 akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakālikam

14,096.015d@004_2370 gāvo me mātaraḥ sarvāḥ pitaraś caiva govṛṣāḥ

14,096.015d@004_2371 grāsamuṣṭiṃ mayā dattāṃ pratigṛhṇantu mātaraḥ

14,096.015d@004_2372 ity uktvānena mantreṇa sāvitryā vā samāhitaḥ

14,096.015d@004_2373 abhimantrya grāsamuṣṭiṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2374 yat kṛtaṃ duṣkṛtaṃ tena jñānato 'jñānato 'pi vā

14,096.015d@004_2375 tasya naśyati tat sarvaṃ duḥsvapnaṃ ca vinaśyati

14,096.015d@004_2376 tilāḥ pavitrāḥ pāpaghnā nārāyaṇasamudbhavāḥ

14,096.015d@004_2377 tilāñ śrāddhe praśaṃsanti dānam etad anuttamam

14,096.015d@004_2378 tilān dadyāt tilān bhakṣyāt tilān prātar upaspṛśet

14,096.015d@004_2379 tilaṃ tilam iti brūyāt tilāḥ pāpaharā hi te

14,096.015d@004_2380 krītāḥ pratigṛhītā vā na vikreyā dvijātibhiḥ

14,096.015d@004_2381 bhojanābhyañjanād dānād yo 'nyat tu kurute tilaiḥ

14,096.015d@004_2382 kṛmir bhūtvā śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati

14,096.015d@004_2383 tilān na pīḍayed vipro yantracakre svayaṃ nṛpa

14,096.015d@004_2384 pīḍayan hi dvijo mohān narakaṃ yāti rauravam

14,096.015d@004_2385 ikṣuvaṃśodbhavaḥ somaḥ somavaṃśodbhavā dvijāḥ

14,096.015d@004_2386 ikṣūn na pīḍayet tasmād ikṣughātyātmaghātakaḥ

14,096.015d@004_2387 ikṣudaṇḍasahasrāṇām ekaikena yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2388 brahmahatyām avāpnoti brāhmaṇo yantrapīḍakaḥ

14,096.015d@004_2389 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2389 tasmān na pīḍayed ikṣūn yantracakre dvijottamaḥ

14,096.015d@004_2390 samuccayaṃ tu dharmāṇāṃ bhojyābhojyaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2391 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2391 śrutaṃ mayā tvatprasādād āpaddharmaṃ bravīhi me

14,096.015d@004_2392 durbhikṣe rāṣṭrasaṃbādhe tvāśauce mṛtasūtake

14,096.015d@004_2393 dharmakāle 'dhvani tathā niyamo naiva lupyate

14,096.015d@004_2394 dūrādhvagamanāt khinno dvijālābhe 'tha śūdrataḥ

14,096.015d@004_2395 akṛtānnaṃ ca yat kiṃ cid gṛhṇīyād ātmavṛttaye

14,096.015d@004_2396 āturo duḥkhito vāpi bhayārto vā bubhukṣitaḥ

14,096.015d@004_2397 bhuñjann avidhinā vipraḥ prāyaścittīyate na ca

14,096.015d@004_2398 nimantritas tu yo vipro vidhivad dhavyakavyayoḥ

14,096.015d@004_2399 māṃsāny api ca bhuñjānaḥ prāyaścittīyate na ca

14,096.015d@004_2400 aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ ghṛtaṃ payaḥ

14,096.015d@004_2401 havir brāhmaṇakāmāya guror vacanam auṣadham

14,096.015d@004_2402 aśakto vidhivat kartuṃ prāyaścittāni yo naraḥ

14,096.015d@004_2403 viduṣāṃ vacanenāpi dānenāpi viśudhyati

14,096.015d@004_2404 anṛtāv ṛtukāle vā divā rātrau tathāpi vā

14,096.015d@004_2405 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2405 proṣitas tu striyaṃ gacchet prāyaścittīyate na ca

14,096.015d@004_2406 praśasyāḥ kīdṛśā viprā nindyāś cāpi sureśvara

14,096.015d@004_2407 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2407 aṣṭakāyāś ca kaḥ kālas tan me kathaya suvrata

14,096.015d@004_2408 satyasandhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā sthānād vepati bhāskaraḥ

14,096.015d@004_2409 eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā yāti brahma sanātanam

14,096.015d@004_2410 kulīnaḥ karmakṛd vaidyas tathā cāpy ānṛśaṃsyavān

14,096.015d@004_2411 hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ sarva ime dvijāḥ

14,096.015d@004_2412 ete cāgrāsanasthās tu bhuñjānāḥ prathamaṃ dvijāḥ

14,096.015d@004_2413 tasyāṃ paṅktyāṃ ca ye cānye tān punanty eva darśanāt

14,096.015d@004_2414 madbhaktā ye dvijaśreṣṭhā madgatā matparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_2415 tān paṅktipāvanān viddhi pūjyāṃś caiva viśeṣataḥ

14,096.015d@004_2416 nindyāñ śṛṇu dvijān rājann api vā vedapāragān

14,096.015d@004_2417 brāhmaṇacchadmanā loke carataḥ pāpakāriṇaḥ

14,096.015d@004_2418 anagnir anadhīyānaḥ pratigraharucis tu yaḥ

14,096.015d@004_2419 yatra kutra tu bhuñjānas taṃ vidyāt paṅktidūṣakam

14,096.015d@004_2420 mṛtasūtakapuṣṭāṅgo yaś ca śūdrānnabhug dvijaḥ

14,096.015d@004_2421 ahaṃ cāpi na jānāmi gatiṃ tasya narādhipa

14,096.015d@004_2422 śūdrānnarasapuṣṭāṅgo hy adhīyāno 'pi nityaśaḥ

14,096.015d@004_2423 japato juhvato vāpi gatir ūrdhvā na vidyate

14,096.015d@004_2424 āhitāgniś ca yo vipraḥ śūdrānnān na nivartate

14,096.015d@004_2425 pañca tasya praṇaśyanti ātmā brahma trayo 'gnayaḥ

14,096.015d@004_2426 śūdrapreṣaṇakartuś ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ

14,096.015d@004_2427 bhūmāv annaṃ pradātavyaṃ śvasṛgālasamo hi saḥ

14,096.015d@004_2428 pretabhūtaṃ tu yaḥ śūdraṃ brāhmaṇo jñānadurbalaḥ

14,096.015d@004_2429 anugacchen nīyamānaṃ trirātram aśucir bhavet

14,096.015d@004_2430 trirātre tu tataḥ pūrṇe nadīṃ gatvā samudragām

14,096.015d@004_2431 prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati

14,096.015d@004_2432 anāthaṃ brāhmaṇaṃ pretaṃ ye vahanti dvijottamāḥ

14,096.015d@004_2433 pade pade 'śvamedhasya phalaṃ te prāpnuvanti hi

14,096.015d@004_2434 na teṣām aśubhaṃ kiṃ cit pāpaṃ vāśubhakarmaṇām

14,096.015d@004_2435 jalāvagāhanād eva sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

14,096.015d@004_2436 śūdraveśmani vipreṇa kṣīraṃ vā yadi vā dadhi

14,096.015d@004_2437 nirvṛtena na bhoktavyaṃ viddhi śūdrānnam eva tat

14,096.015d@004_2438 viprāṇāṃ bhoktukāmānām atyantaṃ cānnakāṅkṣayā

14,096.015d@004_2439 yo vighnaṃ kurute martyas tato nānyo 'sti pāpakṛt

14,096.015d@004_2440 sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhir aṅgaiḥ

14,096.015d@004_2441 sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma

14,096.015d@004_2442 naitāni sarvāṇi gatir bhavanti

14,096.015d@004_2443 śīlavyapetasya nṛpa dvijasya

14,096.015d@004_2444 grahoparāge viṣuve 'yanānte

14,096.015d@004_2445 pitrye maghāsu svasute ca jāte

14,096.015d@004_2446 gayeṣu piṇḍeṣu ca pāṇḍuputra

14,096.015d@004_2447 dattaṃ bhaven niṣkasahasratulyam

14,096.015d@004_2448 vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā

14,096.015d@004_2449 navamy asau kārtikaśuklapakṣe

14,096.015d@004_2450 nabhasyamāsasya ca kṛṣṇapakṣe

14,096.015d@004_2451 trayodaśī pañcadaśī ca māghe

14,096.015d@004_2452 upaplave candramaso raveś ca

14,096.015d@004_2453 śrāddhasya kālo hy ayanadvaye ca

14,096.015d@004_2454 yas tv ekapaṅktyāṃ viṣayaṃ dadāti

14,096.015d@004_2455 snehād bhayād vā yadi vārthahetoḥ

14,096.015d@004_2456 krūraṃ durācāram anātmavantaṃ

14,096.015d@004_2457 brahmaghnam enaṃ munayo vadanti

14,096.015d@004_2458 ihaivaikasya nāmutra amutraikasya no iha

14,096.015d@004_2459 iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha

14,096.015d@004_2460 dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi

14,096.015d@004_2461 nityaṃ ramante paralokamūḍhāḥ

14,096.015d@004_2462 teṣām ayaṃ śatruvaraghnaloko

14,096.015d@004_2463 nānyaḥ sadā dehasukhe ratānām

14,096.015d@004_2464 ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ

14,096.015d@004_2465 svādhyāyaśīlā jarayanti deham

14,096.015d@004_2466 jitendriyā bhūtahite niviṣṭās

14,096.015d@004_2467 teṣām asau nāyam arighnalokaḥ

14,096.015d@004_2468 ye dharmam eva prathamaṃ caranti

14,096.015d@004_2469 dharmeṇa labdhvāpi dhanāni kāle

14,096.015d@004_2470 dārān avāpya kratubhir jayante

14,096.015d@004_2471 teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ

14,096.015d@004_2472 ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ

14,096.015d@004_2473 na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante

14,096.015d@004_2474 na cāpi gacchanti sukhāni bhogāṃs

14,096.015d@004_2475 teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti

14,096.015d@004_2475 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2476 nārāyaṇa purāṇeśa yogāvāsa namo 'stu te

14,096.015d@004_2477 śrotum icchāmi kārtsnyena dharmasārasamuccayam

14,096.015d@004_2477 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2478 dharmasāraṃ mahārāja manunā proktam āditaḥ

14,096.015d@004_2479 pravakṣyāmi manuproktaṃ paurāṇaṃ śrutisaṃhitam

14,096.015d@004_2480 agnicit kapilā satrī rājā bhikṣur mahodadhiḥ

14,096.015d@004_2481 dṛṣṭamātrāḥ punanty ete tasmāt paśyeta tān sadā

14,096.015d@004_2482 gaur ekasyaiva dātavyā na bahūnāṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2483 sā gaur vikrayam āpannā dahaty āsaptamaṃ kulam

14,096.015d@004_2484 bahūnāṃ na pradātavyā gaur vastraṃ śayanaṃ striyaḥ

14,096.015d@004_2485 tādṛgbhūtaṃ tu tad dānaṃ dātāraṃ nopatiṣṭhati

14,096.015d@004_2486 ākramya brāhmaṇair bhuktam anāryāṇāṃ tu veśmani

14,096.015d@004_2487 gobhiś ca puṇyaṃ tat teṣāṃ rājasūyād viśiṣyate

14,096.015d@004_2488 mā dadātv iti yo brūyād gavyagnau brāhmaṇeṣu ca

14,096.015d@004_2489 tiryagyoniśataṃ gatvā caṇḍāleṣūpajāyate

14,096.015d@004_2490 brāhmaṇasvaṃ tu devasvaṃ daridrasya ca yad dhanam

14,096.015d@004_2491 guroś cāpi hṛtaṃ rājan svargastham api pātayet

14,096.015d@004_2492 dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ paramaṃ śrutiḥ

14,096.015d@004_2493 dvitīyaṃ dharmaśāstrāṇi tṛtīyaṃ lokasaṃgrahaḥ

14,096.015d@004_2494 ā samudrāc ca yat pūrvād ā samudrāc ca paścimāt

14,096.015d@004_2495 himavadvindhyayor madhyam āryāvartaṃ pracakṣate

14,096.015d@004_2496 sarasvatīdṛṣadvatyor devanadyor yad antaram

14,096.015d@004_2497 tad devanirmitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate

14,096.015d@004_2498 yasmin deśe ya ācāraḥ pāraṃparyakramāgataḥ

14,096.015d@004_2499 varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate

14,096.015d@004_2500 kurukṣetraṃ ca matsyāś ca pāñcālāḥ śūrasenayaḥ

14,096.015d@004_2501 ete brahmarṣideśās tu brahmāvartād anantarāḥ

14,096.015d@004_2502 etaddeśaprasūtasya sakāśād agrajanmanaḥ

14,096.015d@004_2503 svaṃ cāritraṃ tu gṛhṇīyuḥ pṛthivyāṃ sarvamānavāḥ

14,096.015d@004_2504 himavadvindhyayor madhyaṃ yat prāg viśasanād api

14,096.015d@004_2505 pratyag eva prayāgāt tu madhyadeśaḥ prakīrtitaḥ

14,096.015d@004_2506 kṛṣṇasāras tu carati mṛgo yatra svabhāvataḥ

14,096.015d@004_2507 sa jñeyo yajñiyo deśo mlecchadeśas tataḥ param

14,096.015d@004_2508 etān vijñāya deśāṃs tu saṃśrayeyur dvijātayaḥ

14,096.015d@004_2509 śūdras tu yasmin kasmin vā nivased vṛttikarśitaḥ

14,096.015d@004_2510 ācāraprabhavo dharmo hy ahiṃsā satyam eva ca

14,096.015d@004_2511 dānaṃ caiva yathāśakti niyamāś ca yamaiḥ saha

14,096.015d@004_2512 vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyair niṣekādir dvijanmanām

14,096.015d@004_2513 kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca

14,096.015d@004_2514 garbhahomair jātakarmanāmacaulopanāyanaiḥ

14,096.015d@004_2515 svādhyāyais tadvrataiś caiva vivāhasnātakavrataiḥ

14,096.015d@004_2516 mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ

14,096.015d@004_2517 dharmārthau yatra na syātāṃ śuśrūṣā vāpi tadvidhā

14,096.015d@004_2518 vidyā tasmin na vaptavyā śubhaṃ bījam ivoṣare

14,096.015d@004_2519 laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikam eva vā

14,096.015d@004_2520 yasmāj jñānam idaṃ prāptaṃ taṃ pūrvam abhivādayet

14,096.015d@004_2521 savyena savyaṃ saṃgṛhya dakṣiṇena tu dakṣiṇam

14,096.015d@004_2522 na kuryād ekahastena guroḥ pādābhivādanam

14,096.015d@004_2523 niṣekādīni karmāṇi yaḥ karoti yathāvidhi

14,096.015d@004_2524 adhyāpayati caivainaṃ sa vipro gurur ucyate

14,096.015d@004_2525 kṛtvopanayanaṃ vedān yo 'dhyāpayati nityaśaḥ

14,096.015d@004_2526 sakalpān sarahasyāṃś ca sa copādhyāya ucyate

14,096.015d@004_2527 sāṅgāṃś ca vedān adhyāpya śikṣayitvā vratāni ca

14,096.015d@004_2528 vivṛṇoti ca mantrārthān ācāryaḥ so 'bhidhīyate

14,096.015d@004_2529 upādhyāyād daśācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā

14,096.015d@004_2530 pituḥ śataguṇaṃ mātā gauraveṇātiricyate

14,096.015d@004_2531 tasmāt teṣāṃ vaśe tiṣṭhet tacchuśrūṣāparo bhavet

14,096.015d@004_2532 avamānād dhi teṣāṃ tu narakaṃ syād asaṃśayaḥ

14,096.015d@004_2533 hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyāhīnān vayodhikān

14,096.015d@004_2534 rūpadraviṇahīnāṃś ca jātihīnāṃś ca nākṣipet

14,096.015d@004_2535 śapatā yat kṛtaṃ puṇyaṃ śapyamānaṃ tu gacchati

14,096.015d@004_2536 śapyamānasya yat pāpaṃ śapantam anugacchati

14,096.015d@004_2537 nāstikyaṃ vedanindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam

14,096.015d@004_2538 dveṣaṃ ḍambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaṃ taikṣṇyaṃ ca varjayet

14,096.015d@004_2538 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2539 bhagavaṃs tava bhaktasya mama dharmajanapriya

14,096.015d@004_2540 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2540 dharmaṃ puṇyatamaṃ deva pṛcchataḥ kathayasva me

14,096.015d@004_2541 yad etad agnihotraṃ vai sṛṣṭaṃ varṇatrayasya tu

14,096.015d@004_2542 mantravad yad dhutaṃ samyag vidhinā cāpy upāsitam

14,096.015d@004_2543 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2543 āhitāgniṃ nayaty ūrdhvaṃ sapatnīkaṃ sabāndhavam

14,096.015d@004_2544 kathaṃ tad brāhmaṇair deva hotavyaṃ kṣatriyaiḥ katham

14,096.015d@004_2545 vaiśyair vā devadeveśa kathaṃ vā suhutaṃ bhavet

14,096.015d@004_2546 kasmin kāle 'tha vā kasya ādheyo 'gniḥ surottama

14,096.015d@004_2547 āhitasya kathaṃ vāpi samyag ācaraṇaṃ bhavet

14,096.015d@004_2548 katy agnayaḥ kim ātmānaḥ sthānaṃ kiṃ kasya vā vibho

14,096.015d@004_2549 katarasmin hute sthāne kiṃ vrajed āgnihotrikaḥ

14,096.015d@004_2550 agnihotranimittaṃ ca kim utpannaṃ purānagha

14,096.015d@004_2551 katham evātha hūyante prīyante ca surāḥ katham

14,096.015d@004_2552 vidhivan mantravad bhaktyā pūjitās tv agnayaḥ katham

14,096.015d@004_2553 kāṃ gatiṃ vadatāṃ śreṣṭha nayanti hy agnihotriṇaḥ

14,096.015d@004_2554 durhutāś cāpi bhagavann avijñātās trayo 'gnayaḥ

14,096.015d@004_2555 kim āhitāgneḥ kurvanti duścīrṇā vāpi keśava

14,096.015d@004_2556 utsannāgnis tu pāpātmā kāṃ yoniṃ deva gacchati

14,096.015d@004_2557 etat sarvaṃ samāsena bhaktyā hy upagatasya me

14,096.015d@004_2558 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2558 vaktum arhasi sarvajña sarvāvāsa namo 'stu te

14,096.015d@004_2559 śṛṇu rājan mahāpuṇyam idaṃ dharmāmṛtaṃ param

14,096.015d@004_2560 yat tu tārayate yuktān brāhmaṇān agnihotriṇaḥ

14,096.015d@004_2561 brahmatvenāsṛjaṃ lokān aham ādau mahādyute

14,096.015d@004_2562 sṛṣṭo 'gnir mukhataḥ pūrvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

14,096.015d@004_2563 yasmād agre sa bhūtānāṃ sarveṣāṃ nirmito mayā

14,096.015d@004_2564 tasmād agnīty abhihitaḥ purāṇajñair manīṣiṇaḥ

14,096.015d@004_2565 yasmāt tu sarvakṛtyeṣu pūrvam asmai pradīyate

14,096.015d@004_2566 āhutir dīpyamānāya tasmād agnīti kīrtyate

14,096.015d@004_2567 yasmāc ca nayati hy agryāṃ gatiṃ viprān supūjitaḥ

14,096.015d@004_2568 tasmāc ca nayanād rājan vedeṣv agnīti kīrtyate

14,096.015d@004_2569 yasmāc ca durhutaḥ so 'yam alaṃ bhakṣayituṃ kṣaṇāt

14,096.015d@004_2570 yajamānaṃ naraśreṣṭha kravyādo 'gnis tataḥ smṛtaḥ

14,096.015d@004_2571 sarvabhūtātmako rājan devānām eṣa vai mukham

14,096.015d@004_2572 prathamaṃ manmukhāt sṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ

14,096.015d@004_2573 sṛṣṭamātro jagat sarvam attum aicchat purā khalu

14,096.015d@004_2574 tataḥ praśamitaḥ so 'gnir upāsyaiva mayā purā

14,096.015d@004_2575 satatopāsanāt so 'yam aupāsana iti smṛtaḥ

14,096.015d@004_2576 āhutiḥ sarvam ākhyātaṃ tasmin vasati so 'nalaḥ

14,096.015d@004_2577 āvasathya iti khyātas tenāsau brahmavādibhiḥ

14,096.015d@004_2578 tasmin pañca mahāyajñā vartante yasya dharmataḥ

14,096.015d@004_2579 somamaṇḍalamadhyena gatis tasya dvijanmanaḥ

14,096.015d@004_2580 te ca saptarṣayaḥ siddhāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ

14,096.015d@004_2581 gatā hy amarasāyujyam ekāgnyarcanatatparāḥ

14,096.015d@004_2582 apare cāvasathyaṃ ca pacanāgniṃ pracakṣate

14,096.015d@004_2583 tasmin pañca mahāyajñā vaiśvadevaś ca vartate

14,096.015d@004_2584 sthālīpāka ca gārhaṃ ca sarve hy asmin pratiṣṭhitāḥ

14,096.015d@004_2585 gṛhyakarmavaho yasmāt tasmād gṛhapatis tu saḥ

14,096.015d@004_2586 aupāsanaṃ cāvasathyaṃ sabhyaṃ pacanapāvakam

14,096.015d@004_2587 āhur brahmavidaḥ ke cin matam etan mamāpi ca

14,096.015d@004_2588 agnihotraprakāraṃ tu śṛṇu rājan samāhitaḥ

14,096.015d@004_2589 trayāṇāṃ guṇanāmāni vahnīnām ucyate mayā

14,096.015d@004_2590 gṛhāṇāṃ hi patitvaṃ hi gṛhapatyam iti smṛtam

14,096.015d@004_2591 gṛhapatyaṃ tu yasyāsīt tasyāsīd gārhapatyatā

14,096.015d@004_2592 yajamānaṃ tu yasmāt tu dakṣiṇāṃ tu gatiṃ nayet

14,096.015d@004_2593 dakṣiṇāgniṃ tam āhus taṃ dakṣiṇāyatanaṃ dvijāḥ

14,096.015d@004_2594 āhutiḥ sarvam ākhyātaṃ havanaṃ havyavāhanam

14,096.015d@004_2595 sarvahavyavaho vahnir gataś cāhavanīyatām

14,096.015d@004_2596 yas tv āvasathyaṃ juhuyān mūlāgniṃ vidhivad dvijaḥ

14,096.015d@004_2597 āvasathyaṃ tu ye cāgniṃ pacanāgniṃ pracakṣate

14,096.015d@004_2598 teṣāṃ sa bhāgato vahniḥ sabhya ity abhidhīyate

14,096.015d@004_2599 āvasathyas tu yo vahniḥ prathamaḥ sa prajāpatiḥ

14,096.015d@004_2600 brahmā ca gārhapatyo 'gnis tasmād eva tu so bhavet

14,096.015d@004_2601 dakṣiṇāgnis tv ayaṃ rudraḥ krodhātmā caṇḍa eva saḥ

14,096.015d@004_2602 aham āhavanīyo 'gnir ā homād yasya vai mukhe

14,096.015d@004_2603 sabhyo 'gniḥ pañcamo yas tu skanda eva narādhipa

14,096.015d@004_2604 pṛthivī gārhapatyo 'gnir antarikṣaṃ ca dakṣiṇaḥ

14,096.015d@004_2605 svarga āhavanīyo 'gnir evam agnitrayaṃ smṛtam

14,096.015d@004_2606 vṛtto hi gārhapatyo 'gnir yasmād vṛttā ca medinī

14,096.015d@004_2607 ardhacandrākṛtiḥ khaṃ vai dakṣiṇāgnis tathā bhavet

14,096.015d@004_2608 caturaśraṃ tataḥ svargaṃ nirmalaṃ yan nirāmayam

14,096.015d@004_2609 tasmād āhavanīyo 'gniś caturaśro bhaven nṛpa

14,096.015d@004_2610 juhuyād gārhapatyaṃ yo bhuvaṃ jayati sa dvijaḥ

14,096.015d@004_2611 juhoti dakṣiṇāgniṃ yaḥ sa jayaty antarikṣakam

14,096.015d@004_2612 pṛthivīm antarikṣaṃ ca divaṃ carṣigaṇaiḥ saha

14,096.015d@004_2613 jayaty āhavanīyaṃ yo juhuyād bhaktimān dvijaḥ

14,096.015d@004_2614 ābhimukhyena homas tu yasya yajñeṣu vartate

14,096.015d@004_2615 tenāpy āhavanīyatvaṃ gato vahnir mahādyutiḥ

14,096.015d@004_2616 ā homād yo 'gnihotreṣu yajñe vā yatra sarvaśaḥ

14,096.015d@004_2617 yasmād asmin pravartante tato hy āhavanīyatā

14,096.015d@004_2618 yas tv āvasathyaṃ juhuyān mūlāgniṃ vidhivad dvijaḥ

14,096.015d@004_2619 sa tu saptarṣilokeṣu sapatnīkaḥ pramodate

14,096.015d@004_2620 yaś cāpy upāsate sabhyaṃ vidhivat prayatātmavān

14,096.015d@004_2621 jayet sa vāṅmayaṃ sarvaṃ tathā tv ṛṣisabhām api

14,096.015d@004_2622 agnīnām atha vāgnes tu yasya homaḥ pradīyate

14,096.015d@004_2623 iṣṭo bhavati sarvāgner agnihotraṃ ca tad bhavet

14,096.015d@004_2624 trayāṇāṃ yajamānasya cāturhotram iti smṛtam

14,096.015d@004_2625 ho ity eva viṣādo vai viṣādo duḥkham ucyate

14,096.015d@004_2626 duḥkhaṃ tāpatrayaṃ proktaṃ tāpaṃ hi narakaṃ viduḥ

14,096.015d@004_2627 tasmād vai trāyate duḥkhād yajamānaṃ huto 'nalaḥ

14,096.015d@004_2628 tasmāt tu vidhivat proktam agnihotram iti śrutau

14,096.015d@004_2629 tad agnihotraṃ sṛṣṭaṃ vai brahmaṇā lokakartṛṇā

14,096.015d@004_2630 vedāś cāpy agnihotrārthaṃ jajñire svayam eva tu

14,096.015d@004_2631 agnihotraphalā vedā śīlavṛttaphalaṃ śrutam

14,096.015d@004_2632 ratiputraphalā dārā dānabhogaphalaṃ dhanam

14,096.015d@004_2633 trivedamantrasaṃyogād agnihotraṃ pravartate

14,096.015d@004_2634 ṛgyajuḥsāmabhiḥ puṇyaiḥ sthāpyate sūtrasaṃyutaiḥ

14,096.015d@004_2635 vasante brāhmaṇasya syād ādheyo 'gnir narādhipa

14,096.015d@004_2636 vasanto brāhmaṇaḥ prokto vedayoniḥ sa ucyate

14,096.015d@004_2637 agnyādheyaṃ tu yenātha vasante kriyate nṛpa

14,096.015d@004_2638 tasya śrīr brahmavṛddhiś ca brāhmaṇasya vivardhate

14,096.015d@004_2639 kṣatriyasyāgnir ādheyo grīṣme śreṣṭhaḥ sa vai nṛpa

14,096.015d@004_2640 yenādhānaṃ tu vai grīṣme kriyate tasya vardhate

14,096.015d@004_2641 śrīḥ prajāḥ paśavaś caiva vittaṃ tejo balaṃ yaśaḥ

14,096.015d@004_2642 śaradrātre 'tha vaiśyasya hy ādhānīyo hutāśanaḥ

14,096.015d@004_2643 śaradrātraṃ svayaṃ vaiśyo vaiśyayoniḥ sa ucyate

14,096.015d@004_2644 śarady ādhānam evaṃ vai kriyate yena pāṇḍava

14,096.015d@004_2645 tasyāpi śrīḥ prajāyuś ca paśavo 'rthaś ca vardhate

14,096.015d@004_2646 paśavaḥ sarva evaite tribhir vedair alaṃkṛtāḥ

14,096.015d@004_2647 agnihotrāt pravartante yair idaṃ dhriyate jagat

14,096.015d@004_2648 grāmyāraṇyāś ca paśavas tathā vṛkṣās tṛṇāni ca

14,096.015d@004_2649 phalāny oṣadhayaś cāpi hy agnihotrakṛte hi tāḥ

14,096.015d@004_2650 rasāḥ snehās tathā gandhā ratnāni maṇayas tathā

14,096.015d@004_2651 kāñcanāni ca lohāni hy agnihotrakṛte 'bhavan

14,096.015d@004_2652 āyurvedo dhanurvedo mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

14,096.015d@004_2653 dharmaśāstraṃ ca tat sarvam agnihotrakṛte kṛtam

14,096.015d@004_2654 chandaḥ śikṣāś ca kalpāś ca tathā vyākaraṇaṃ nṛpa

14,096.015d@004_2655 śāstraṃ jyotir niruktaṃ cāpy agnihotrakṛte kṛtam

14,096.015d@004_2656 itihāsapurāṇaṃ ca gāthāś copaniṣat tathā

14,096.015d@004_2657 ātharvaṇāni karmāṇi cāgnihotrakṛte kṛtam

14,096.015d@004_2658 yac caitasyāṃ pṛthivyāṃ hi kiṃ cid asti carācaram

14,096.015d@004_2659 tat sarvam agnihotrasya kṛte sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā

14,096.015d@004_2660 agnihotrasya darśasya paurṇamāsasya cāpy atha

14,096.015d@004_2661 yūpeṣṭipaśubandhānāṃ somapānakriyāvatām

14,096.015d@004_2662 tithinakṣatrayogānāṃ muhūrtakaraṇātmanām

14,096.015d@004_2663 kālasya vedanārthaṃ tu jyotirjñānaṃ kṛtaṃ purā

14,096.015d@004_2664 ṛgyajuḥsāmamantrāṇāṃ ślokatattvārthacintanāt

14,096.015d@004_2665 pratyāpattivikalpānāṃ chando jñānaṃ prakalpitam

14,096.015d@004_2666 varṇākṣarapadārthānāṃ saṃdhiliṅgaṃ vivakṣitam

14,096.015d@004_2667 nāmadhātuvivekārthaṃ purā vyākaraṇaṃ kṛtam

14,096.015d@004_2668 yūpavedy adhvarārthaṃ tu prokṣaṇaśravaṇāya tu

14,096.015d@004_2669 yajñadaivatayogārthaṃ śikṣājñānaṃ prakalpitam

14,096.015d@004_2670 yajñapātrapavitrārthaṃ dravyasaṃbhāraṇāya ca

14,096.015d@004_2671 sarvayajñavikalpāya purākalpaṃ prakalpitam

14,096.015d@004_2672 nāmadhātuvibhaktīnāṃ tattvārthaniyamāya ca

14,096.015d@004_2673 sarvavedaniruktānāṃ niruktam ṛṣibhiḥ kṛtam

14,096.015d@004_2674 vedyarthaṃ pṛthivī sṛṣṭā saṃbhārārthaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2675 idhmārtham atha yūpārthaṃ brahmā cakre vanaspatim

14,096.015d@004_2676 grāmyāraṇyāś ca paśavo jāyante yajñakāraṇāt

14,096.015d@004_2677 mantrāṇāṃ viniyogaṃ ca proṣitā śrāvaṇaṃ tathā

14,096.015d@004_2678 anūyājaprayājāṃś ca marutāṃ śaṃsinas tathā

14,096.015d@004_2679 udgātṝṃś caiva sāmnāṃ vai baliprasthānam eva ca

14,096.015d@004_2680 viṣṇukramāṇāṃ kramaṇaṃ dakṣiṇāvabhṛthaṃ tathā

14,096.015d@004_2681 trikālam arcanaṃ caiva sthāneṣūpahṛtaṃ tathā

14,096.015d@004_2682 devatāgrahaṇaṃ mokṣaṃ haviṣāṃ śravaṇaṃ tathā

14,096.015d@004_2683 nāvabudhyanti ye viprā nindanti ca paśor vadham

14,096.015d@004_2684 te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ tamasāvṛtam

14,096.015d@004_2685 śatavarṣasahasrāṇi tatra sthitvā narādhamāḥ

14,096.015d@004_2686 krimibhir bhakṣyamāṇāś ca tiṣṭheyuḥ pūyaśoṇite

14,096.015d@004_2687 yūpās tu mantrasaṃskārair eṣāṃ vai paśavas tathā

14,096.015d@004_2688 yajamānena sahitāḥ svargaṃ yānti nareśvara

14,096.015d@004_2689 yāvat kālaṃ hi yajvā vai svargaloke mahīyate

14,096.015d@004_2690 tāvat kālaṃ pramodante paśavo hy adhvare hatāḥ

14,096.015d@004_2691 vṛkṣā yūpatvam icchanti paśutvaṃ paśavas tathā

14,096.015d@004_2692 tṛṇānīcchanti darbhatvam oṣadhyaś ca haviṣyatām

14,096.015d@004_2693 somatvaṃ ca latāḥ sarvā veditvaṃ vai vasuṃdharā

14,096.015d@004_2694 yasmāt paśutvam icchanti paśavaḥ svargalipsayā

14,096.015d@004_2695 tasmāt paśuvadhe hiṃsā nāsti yajñeṣu pāṇḍava

14,096.015d@004_2696 ahiṃsā vaidikaṃ karma brahmakarmeti tat smṛtam

14,096.015d@004_2697 vedoktaṃ ye na kurvanti hiṃsābuddhyā kratuṃ dvijāḥ

14,096.015d@004_2698 sadyaḥ śūdratvam āyānti pretya caṇḍālatām api

14,096.015d@004_2699 gāvo yajñārtham utpannā dakṣiṇārthaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2700 suvarṇaṃ rajataṃ caiva pātrī kumbhārtham eva ca

14,096.015d@004_2701 darbhāḥ saṃstaraṇārthaṃ tu rakṣasāṃ rakṣaṇāya ca

14,096.015d@004_2702 yajanārthaṃ dvijāḥ sṛṣṭās tārakā divi devatāḥ

14,096.015d@004_2703 kṣatriyā rakṣaṇārthaṃ tu vaiśyā vārtānimittataḥ

14,096.015d@004_2704 śuśrūṣārthaṃ trayāṇāṃ tu śūdrāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

14,096.015d@004_2705 evam etaj jagat sarvam agnihotrakṛte kṛtam

14,096.015d@004_2706 nāvabudhyanti ye caitan narās tu tamasā vṛtāḥ

14,096.015d@004_2707 te yānti narakaṃ ghoraṃ rauravaṃ nāma viśrutam

14,096.015d@004_2708 rauravād vipramuktās tu krimiyoniṃ vrajanti te

14,096.015d@004_2709 yathoktam agnihotrāṇāṃ śuśrūṣanti ca ye dvijāḥ

14,096.015d@004_2710 tair dattaṃ suhutaṃ ceṣṭaṃ dattam adhyāpitaṃ bhavet

14,096.015d@004_2711 evam iṣṭaṃ ca pūrtaṃ ca yad vipraiḥ kriyate nṛpa

14,096.015d@004_2712 tat sarvaṃ samyag āhṛtya cāditye sthāpayāmy aham

14,096.015d@004_2713 mayā sthāpitam āditye lokasya sukṛtaṃ hi tat

14,096.015d@004_2714 dhārayet tat sahasrāṃśuḥ sukṛtaṃ hy agnihotriṇām

14,096.015d@004_2715 yāvat kālaṃ tu tiṣṭhanti loke cāpy agnihotriṇaḥ

14,096.015d@004_2716 tāvat teṣāṃ hi puṇyena dīpyante raviṇāmbare

14,096.015d@004_2717 svarge svargaṃ gatānāṃ tu vīryād bhavati vīryavān

14,096.015d@004_2718 tatra te hy upayuñjanti hy agnihotrasya yat phalam

14,096.015d@004_2719 samānarūpā devānāṃ tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_2720 vṛthāgninā ca ye ke cid dahyante hy agnihotriṇaḥ

14,096.015d@004_2721 na te 'gnihotriṇāṃ lokaṃ manasāpi vrajanti vai

14,096.015d@004_2722 vīraghnās te durācārāḥ sudaridrā narādhamāḥ

14,096.015d@004_2723 vikalā vyādhitāś cāpi jāyante śūdrayoniṣu

14,096.015d@004_2724 tasmād aproṣitair nityam agnihotraṃ dvijātibhiḥ

14,096.015d@004_2725 hotavyaṃ vidhivad rājann ūrdhvam icchanti ye gatim

14,096.015d@004_2726 ātmavat tatra mantavyam agnihotraṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2727 na tyājyaṃ kṣaṇam apy etad gṛhītavyaṃ dvijātibhiḥ

14,096.015d@004_2728 vṛddhatve 'py agnihotraṃ vai gṛhṇanti vidhivad dvijāḥ

14,096.015d@004_2729 śūdrānnād viratā dāntāḥ saṃyatendriyabuddhayaḥ

14,096.015d@004_2730 pañcayajñaparā nityaṃ krodhalobhavivarjitāḥ

14,096.015d@004_2731 dvikālam atithīṃś caiva pūjayanti ca bhaktitaḥ

14,096.015d@004_2732 te 'pi sūryodayaprakhyair vimānair vāyuvegibhiḥ

14,096.015d@004_2733 mama loke pramodante dṛṣṭvā māṃ ca yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2734 manvantaraṃ ca tatraikaṃ moditvā dvijasattamāḥ

14,096.015d@004_2735 iha mānuṣyake loke jāyante dvijasattamāḥ

14,096.015d@004_2736 bālāhitāgnayo ye ca śūdrānnād viratāḥ sadā

14,096.015d@004_2737 krodhalobhavinirmuktāḥ prātaḥsnānaparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_2738 yathoktam agnihotraṃ vai juhvate vijitendriyāḥ

14,096.015d@004_2739 ātitheyāḥ sadā saumyā dvikālaṃ matparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_2740 te yānty apunarāvṛttiṃ bhittvā cādityamaṇḍalam

14,096.015d@004_2741 mama lokaṃ sapatnīkā yānaiḥ sūryodayaprabhaiḥ

14,096.015d@004_2742 tatra bālārkasaṃkāśāḥ kāmagāḥ kāmarūpiṇaḥ

14,096.015d@004_2743 aiśvaryaguṇasaṃpannāḥ krīḍanti ca yathāsukham

14,096.015d@004_2744 ity eṣā hy āhitāgnīnāṃ vibhūtiḥ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_2745 ye ca devaśrutiṃ ke cin nindamānā hy abuddhayaḥ

14,096.015d@004_2746 pramāṇaṃ na ca kurvanti te yānti hy akṣayaṃ tamaḥ

14,096.015d@004_2747 pramāṇam itihāsaṃ ca vedān kurvanti ye dvijāḥ

14,096.015d@004_2748 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2748 te yānty amarasāyujyaṃ nityam āstikyabuddhayaḥ

14,096.015d@004_2749 cakrāyudha namas te 'stu deveśa garuḍadhvaja

14,096.015d@004_2750 cāndrāyaṇavidhiṃ puṇyam ākhyāhi bhagavan mama

14,096.015d@004_2750 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2751 śṛṇu pāṇḍava tattvena sarvapāpapraṇāśanam

14,096.015d@004_2752 pāpino yena śudhyanti tat te vakṣyāmi sarvaśaḥ

14,096.015d@004_2753 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyo vā caritavrataḥ

14,096.015d@004_2754 yathāvat kartukāmo yas tasyeyaṃ prathamā kriyā

14,096.015d@004_2755 śodhayet tu śarīraṃ svaṃ pañcagavyena yantritaḥ

14,096.015d@004_2756 śarīraṃ kakṣapakṣāntaṃ tataḥ kurvīta pāvanam

14,096.015d@004_2757 śuddhavāsāḥ śucir bhūtvā mauñjīṃ badhnīta mekhalām

14,096.015d@004_2758 pālāśadaṇḍam ādāya brahmacārivrate sthitaḥ

14,096.015d@004_2759 kṛtopavāsaḥ pūrvaṃ tu śuklapratipadi dvijaḥ

14,096.015d@004_2760 nadīsaṃgamatīrtheṣu śucau deśe gṛhe 'pi vā

14,096.015d@004_2761 gomayenopalipte 'tha sthaṇḍile 'gniṃ nidhāpayet

14,096.015d@004_2762 āghārāv ājyabhāgau ca praṇavaṃ vyāhṛtīs tathā

14,096.015d@004_2763 vāruṇaiś cāpi pañcaiva hutvā sarvān yathākramam

14,096.015d@004_2764 satyāya viṣṇave ceti brahmarṣibhyo 'tha brahmaṇe

14,096.015d@004_2765 viśvebhyaś caiva devebhyaḥ prajāpataya eva ca

14,096.015d@004_2766 ṣaṭkṛtvo juhuyāt paścāt prāyaścittāhutiṃ dvijaḥ

14,096.015d@004_2767 tataḥ samāpayed agniṃ śāntiṃ kṛtvātha pauṣṭikam

14,096.015d@004_2768 praṇamyāgniṃ ca somaṃ ca bhasma dhṛtvā tathātmani

14,096.015d@004_2769 nadīṃ gatvā viviktātmā somāya varuṇāya ca

14,096.015d@004_2770 ādityāya namaskṛtvā tataḥ snāyāt samāhitaḥ

14,096.015d@004_2771 uttīryodakam ācamya tv āsīnaḥ pūrvatomukhaḥ

14,096.015d@004_2772 prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā pavitrair abhiṣecanam

14,096.015d@004_2773 ācāntas tv abhivīkṣeta cordhvabāhur divākaram

14,096.015d@004_2774 kṛtāñjalipuṭaḥ paścāt kuryāc caiva pradakṣiṇam

14,096.015d@004_2775 nārāyaṇaṃ vā rudraṃ vā brahmāṇam atha vāpi vā

14,096.015d@004_2776 vāruṇaṃ mantrasūktaṃ vā prāgbhojanam athāpi vā

14,096.015d@004_2777 vīraghnam ṛṣabhaṃ vāpi tathā cāpy aghamarṣaṇam

14,096.015d@004_2778 gāyatrīṃ mama vā devīṃ sāvitrīṃ vā japet tataḥ

14,096.015d@004_2779 tataś cāṣṭādaśaṃ vāpi sahasram atha vāparam

14,096.015d@004_2780 tato madhyāhnakāle vai pāyasaṃ yāvakaṃ hi vā

14,096.015d@004_2781 pācayitvā prayatnena prayataḥ susamāhitaḥ

14,096.015d@004_2782 pātraṃ tu susamādāya sauvarṇaṃ rājataṃ tu vā

14,096.015d@004_2783 tāmraṃ vā mṛnmayaṃ vāpi audumbaram athāpi vā

14,096.015d@004_2784 vṛkṣāṇāṃ yājñiyānāṃ tu parṇair ārdrair akutsitaiḥ

14,096.015d@004_2785 puṭakena tu guptena cared bhaikṣaṃ samāhitaḥ

14,096.015d@004_2786 brāhmaṇānāṃ gṛhāṇāṃ tu saptānāṃ nāparaṃ vrajet

14,096.015d@004_2787 godohamātraṃ tiṣṭhet tu vāgyataḥ saṃyatendriyaḥ

14,096.015d@004_2788 na hasec ca na vīkṣec ca nābhibhāṣeta vā striyam

14,096.015d@004_2789 dṛṣṭvā mūtraṃ purīṣaṃ ca caṇḍālaṃ vā rajasvalām

14,096.015d@004_2790 patitaṃ ca tathā śvānam ādityam avalokayet

14,096.015d@004_2791 yo hi pādukam āruhya sarvadā pracared dvijaḥ

14,096.015d@004_2792 taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇam ādityam avalokayet

14,096.015d@004_2793 tatas tv āvasathaṃ prāpto bhikṣāṃ nikṣipya bhūtale

14,096.015d@004_2794 prakṣālya pādāv ā jānvor hastāv ākūrparaṃ punaḥ

14,096.015d@004_2795 ācamya vāriṇā tena vahniṃ viprāṃś ca pūjayet

14,096.015d@004_2796 pañca saptātha vā kuryād bhāgān bhaikṣasya tasya vai

14,096.015d@004_2797 teṣām anyatamaṃ piṇḍam ādityāya nivedayet

14,096.015d@004_2798 brahmaṇe cāgnaye caiva somāya varuṇāya ca

14,096.015d@004_2799 viśvebhyaś caiva devebhyo dadyād annaṃ yathākramam

14,096.015d@004_2800 avaśiṣṭam athaikaṃ tu vaktramātraṃ prakalpayet

14,096.015d@004_2801 aṅgulyagre sthitaṃ piṇḍaṃ gāyatryā cābhimantrayet

14,096.015d@004_2802 aṅgulībhis tribhiḥ piṇḍaṃ prāśnīyāt prāṅmukhaḥ śuciḥ

14,096.015d@004_2803 yathā ca vardhate somo hrasate ca yathā punaḥ

14,096.015d@004_2804 tathā piṇḍāś ca vardhante hasante ca dine dine

14,096.015d@004_2805 trikālaṃ snānam asyoktaṃ dvikālam atha vā sakṛt

14,096.015d@004_2806 brahmacārī sadā vāpi na ca vastraṃ prapīḍayet

14,096.015d@004_2807 sthāne na divasaṃ tiṣṭhed rātrau vīrāsanaṃ vrajet

14,096.015d@004_2808 bhavet sthaṇḍilaśāyī vāpy atha vā vṛkṣamūlikaḥ

14,096.015d@004_2809 valkalaṃ yadi vā kṣaumaṃ śāṇaṃ kārpāsakaṃ tu vā

14,096.015d@004_2810 ācchādanaṃ bhavet tasya vastrārthaṃ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_2811 evaṃ cāndrāyaṇe pūrṇe māsasyānte prayatnavān

14,096.015d@004_2812 brāhmaṇān bhojayed bhaktyā dadyāc caiva ca dakṣiṇām

14,096.015d@004_2813 cāndrāyaṇena cīrṇena yat kṛtaṃ tena duṣkṛtam

14,096.015d@004_2814 tat sarvaṃ tatkṣaṇād eva bhasmībhavati kāṣṭhavat

14,096.015d@004_2815 brahmahatyātha gohatyā suvarṇastainyam eva ca

14,096.015d@004_2816 bhrūṇahatyā surāpānaṃ guror dāravyatikramaḥ

14,096.015d@004_2817 evam anyāni pāpāni pātakīyāni yāni ca

14,096.015d@004_2818 cāndrāyaṇena naśyanti vāyunā pāṃsavo yathā

14,096.015d@004_2819 anirdaśāyā goḥ kṣīram auṣṭram āvikam eva ca

14,096.015d@004_2820 mṛtasūtakayoś cānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2821 upapātakinaś cānnaṃ patitānnaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2822 śūdrasyoccheṣaṇaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2823 ākāśasthaṃ tu hastastham āsanasthaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2824 parahastasthitaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2825 athāgredidhiṣor annaṃ didhiṣūpapates tathā

14,096.015d@004_2826 parivettus tathā cānnaṃ parivittānnam eva ca

14,096.015d@004_2827 kuṇḍānnaṃ golakānnaṃ ca devalānnaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_2828 tathā purohitasyānnaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2829 surāsavaṃ viṣaṃ sarpir lākṣā lavaṇam eva ca

14,096.015d@004_2830 tailaṃ cāpi ca vikrīṇan dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2831 ekoddiṣṭaṃ tu yo bhuṅkte dinamadhyagato 'pi yaḥ

14,096.015d@004_2832 bhinnabhāṇḍe tu yo bhuṅkte dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2833 yo bhuṅkte 'nupanītena yo bhuṅkte ca striyā saha

14,096.015d@004_2834 yo bhuṅkte kanyayā sārdhaṃ dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2835 ucchiṣṭaṃ sthāpayed vipro yo mohād bhojanāntare

14,096.015d@004_2836 dadyād vā yadi saṃmohād dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2837 tumbakośātakaṃ caiva palaṇḍuṃ gṛñjanaṃ tathā

14,096.015d@004_2838 chattrākaṃ laghunaṃ caiva bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2839 tathā paryuṣitaṃ cānnaṃ pakvaṃ paragṛhāgatam

14,096.015d@004_2840 vipakvaṃ ca tathā māṃsaṃ bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2841 udakyayā śunā vāpi caṇḍālair vā dvijottamaḥ

14,096.015d@004_2842 dṛṣṭam annaṃ tu bhuñjāno dvijaś cāndrāyaṇaṃ caret

14,096.015d@004_2843 etat purā viśuddhyartham ṛṣibhiś caritaṃ vratam

14,096.015d@004_2844 pāvanaṃ sarvapāpānāṃ puṇyaṃ pāṇḍava coditam

14,096.015d@004_2845 etena vasavo rudrāś cādityāś ca divaṃ gatāḥ

14,096.015d@004_2846 etad ādyaṃ paraṃ guhyaṃ pavitraṃ pāvanaṃ smṛtam

14,096.015d@004_2847 yathoktam etad yaḥ kuryād dvijaḥ pāpapraṇāśanam

14,096.015d@004_2848 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_2848 sa divaṃ yāti pūtātmā nirmalādityasaṃnibhaḥ

14,096.015d@004_2849 keśavenaivam ukte tu cāndrāyaṇavidhikrame

14,096.015d@004_2850 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2850 apṛcchat punar anyāṃś ca dharmān dharmātmajo nṛpa

14,096.015d@004_2851 sarvabhūtapate śrīman sarvabhūtanamaskṛta

14,096.015d@004_2852 sarvabhūtahitaṃ dharmaṃ sarvajña kathayasva me

14,096.015d@004_2852 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2853 yad daridrajanasyāpi svargyaṃ sukhakaraṃ bhavet

14,096.015d@004_2854 sarvapāpapraśamanaṃ tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2855 kārttikādyās tu ye māsā dvādaśaiva prakīrtitāḥ

14,096.015d@004_2856 teṣv ekabhuktaniyamaḥ sarveṣām ucyate mayā

14,096.015d@004_2857 kārttike yas tu vai māse nandāyāṃ saṃyatendriyaḥ

14,096.015d@004_2858 ekabhuktena madbhakto māsam ekaṃ tu vartate

14,096.015d@004_2859 jalaṃ vā na piben māse nāntaraṃ bhojanāt param

14,096.015d@004_2860 ādityarūpaṃ māṃ nityam arcayan susamāhitaḥ

14,096.015d@004_2861 vratānte bhojayed viprān dakṣiṇāṃ saṃpradāya ca

14,096.015d@004_2862 krodhalobhavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2863 vidhivat kapilādāne yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_2864 tat puṇyaṃ samanuprāpya sūryaloke mahīyate

14,096.015d@004_2865 tataś cāpi cyutaḥ kālāt puruṣeṣūpajāyate

14,096.015d@004_2866 mārgaśīrṣaṃ tu yo māsam ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2867 kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca parityajya yathāvidhi

14,096.015d@004_2868 snātvā cādityarūpaṃ mām arcayen niyatendriyaḥ

14,096.015d@004_2869 japann eva tu gāyatrīṃ māmikāṃ vāg yataḥ śuciḥ

14,096.015d@004_2870 māse parisamāpte tu bhojayitvā dvijāñ śucīn

14,096.015d@004_2871 tān arcayati madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2872 agnihotre kṛte puṇyam āhitāgnes tu yad bhavet

14,096.015d@004_2873 tat puṇyaphalam āsādya yānenāmbaraśobhinā

14,096.015d@004_2874 saptarṣiloke carati yathākāmaṃ yathāsukham

14,096.015d@004_2875 tataś cāpi cyutaḥ kālād dharivarṣeṣu jāyate

14,096.015d@004_2876 tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā paścād bhaviṣyati

14,096.015d@004_2877 pauṣamāsaṃ kṣaped evam ekabhuktena yo naraḥ

14,096.015d@004_2878 arcayann eva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_2879 ahiṃsāsatyasahitaḥ krodhaharṣavivarjitaḥ

14,096.015d@004_2880 evaṃ yuktasya rājendra śṛṇu yat phalam uttamam

14,096.015d@004_2881 viprātithyasahasreṣu yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_2882 tat puṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate

14,096.015d@004_2883 avakīrṇas tataḥ kālād ilāvarṣeṣu jāyate

14,096.015d@004_2884 tatra sthitvā ciraṃ kālam asmin vipro bhaviṣyati

14,096.015d@004_2885 māghamāsaṃ tathā yas tu vartate caikabhuktataḥ

14,096.015d@004_2886 madarcanaparo bhūtvā ḍambhakrodhavivarjitaḥ

14,096.015d@004_2887 māmikām api gāyitrīṃ saṃdhyāyāṃ tu japed budhaḥ

14,096.015d@004_2888 dattvā tu dakṣiṇām ante bhojayitvā dvijān api

14,096.015d@004_2889 namaskaroti tān bhaktyā madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_2890 trikālaṃ snānayuktasya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2891 nīlakaṇṭhaprayuktena yānenāmbaraśobhinā

14,096.015d@004_2892 pitṛlokaṃ vrajec chrīmān sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_2893 tatra prakāmaṃ krīḍitvā bhadrāśveṣūpajāyate

14,096.015d@004_2894 tataś cyutaś caturvedī vipro bhavati bhūtale

14,096.015d@004_2895 yaḥ kṣapet phālgunaṃ māsam ekabhukto jitendriyaḥ

14,096.015d@004_2896 namo brahmaṇyadevāyety etan mantraṃ japet sadā

14,096.015d@004_2897 pāyasaṃ bhojayed viprān vratānte saṃyatendriyaḥ

14,096.015d@004_2898 madarcanaparo 'krodhas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2899 vimānaṃ sārasair yuktam ārūḍhaḥ kāmagāmi ca

14,096.015d@004_2900 nakṣatraloke ramate nakṣatrasadṛśākṛtiḥ

14,096.015d@004_2901 tataś cāpi cyutaḥ kālāt ketumāleṣu jāyate

14,096.015d@004_2902 tatra prakāmaṃ krīḍitvā mānuṣeṣu munir bhavet

14,096.015d@004_2903 caitramāsaṃ tu yo rājann ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2904 brahmacārī tu madbhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2905 yad agnihotriṇaḥ puṇyaṃ yathoktaṃ vratacāriṇaḥ

14,096.015d@004_2906 tat puṇyaphalam āsādya candraloke mahīyate

14,096.015d@004_2907 tato 'vatīrṇo jāyeta varṣe ramaṇake punaḥ

14,096.015d@004_2908 bhuktvā kāmāṃs tatas tasminn iha rājā bhaviṣyati

14,096.015d@004_2909 vaiśākhaṃ yas tu vai māsam ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2910 dvijam agrāsane kṛtvā bhuñjan bhūmau ca vāgyataḥ

14,096.015d@004_2911 namo brahmaṇyadevāyety arcayitvā divākaram

14,096.015d@004_2912 vratānte bhojayed viprāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2913 phalaṃ yad vidhivat proktam agniṣṭomātirātrayoḥ

14,096.015d@004_2914 tat puṇyaṃ phalam āsādya devaloke mahīyate

14,096.015d@004_2915 tato haimavate varṣe jāyate kālaparyayāt

14,096.015d@004_2916 tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipraḥ paścād bhaviṣyati

14,096.015d@004_2917 jyeṣṭhamāsaṃ tu yo rājann ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2918 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan yathāvidhi

14,096.015d@004_2919 namo brahmaṇyadevāyety arcayan māṃ samāhitaḥ

14,096.015d@004_2920 ḍambhānṛtavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2921 cīrṇe cāndrāyaṇe samyag yat puṇyaṃ samudāhṛtam

14,096.015d@004_2922 tat puṇyaphalam āsādya devaloke mahīyate

14,096.015d@004_2923 athottarakuruṣv eva jāyate nirgatas tataḥ

14,096.015d@004_2924 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke dvijo bhavet

14,096.015d@004_2925 āṣāḍhamāsaṃ yo rājann ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2926 brahmacārī jitakrodho madarcanaparāyaṇaḥ

14,096.015d@004_2927 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan jitendriyaḥ

14,096.015d@004_2928 kṛtvā triṣavaṇaṃ snānam aṣṭākṣaravidhānataḥ

14,096.015d@004_2929 vratānte bhojayed viprān pāyasena yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2930 guḍodanena vā rājaṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2931 kapilāśatadānasya yat puṇyaṃ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_2932 tat puṇyaphalam āsādya devaloke mahīyate

14,096.015d@004_2933 tato 'vatīrṇaḥ kāle tu śākadvīpe prajāyate

14,096.015d@004_2934 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha vipro bhaviṣyati

14,096.015d@004_2935 śrāvaṇaṃ yaḥ kṣapen māsam ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2936 namo brahmaṇyadevāyety uktvā mām arcayet sadā

14,096.015d@004_2937 vipram agrāsane kṛtvā bhūmau bhuñjan yathāvidhi

14,096.015d@004_2938 pāyasenārcayed viprāñ jitakrodho jitendriyaḥ

14,096.015d@004_2939 lobhamohavinirmuktas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2940 kapilādānasya yat puṇyaṃ vidhidattasya pāṇḍava

14,096.015d@004_2941 tat puṇyaṃ samanuprāpya śakraloke mahīyate

14,096.015d@004_2942 tataś cāpi cyutaḥ kālāt kuśadvīpe prajāyate

14,096.015d@004_2943 tatra prakāmaṃ krīḍitvā vipro bhavati mānuṣe

14,096.015d@004_2944 yas tu bhādrapadaṃ māsam ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2945 brahmacārī jitakrodhaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ

14,096.015d@004_2946 vipram agrāsane kṛtvā pākabhedavivarjitaḥ

14,096.015d@004_2947 namo brahmaṇyadevāyety uktvāsya caraṇau spṛśet

14,096.015d@004_2948 tilān vāpi ghṛtaṃ vāpi vratānte dakṣiṇāṃ dadat

14,096.015d@004_2949 madbhaktasya naraśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2950 yat phalaṃ vidhivat proktaṃ rājasūyāśvamedhayoḥ

14,096.015d@004_2951 tat puṇyaphalam āsādya śakraloke mahīyate

14,096.015d@004_2952 tataś cāpi cyutaḥ kālāj jāyate dhanadālaye

14,096.015d@004_2953 tatra prakāmaṃ krīḍitvā rājā bhavati mānuṣe

14,096.015d@004_2954 yaś cāpy āśvayujaṃ māsam ekabhuktena vartate

14,096.015d@004_2955 madgāyatrīṃ japed bhaktyā madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_2956 dvisaṃdhyaṃ vā trisaṃdhyaṃ vā śatam aṣṭottaraṃ tu vā

14,096.015d@004_2957 vipram agrāsane kṛtvā saṃyatendriyamānasaḥ

14,096.015d@004_2958 vratānte bhojayed viprāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_2959 aśvamedhasya yat puṇyaṃ vidhivat pāṇḍunandana

14,096.015d@004_2960 tat puṇyaphalam āsādya mama loke mahīyate

14,096.015d@004_2961 tataś cāpi cyutaḥ kālāc chvetadvīpe prajāyate

14,096.015d@004_2962 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2962 tatra bhuktvā mahābhogān atra vipraparo bhavet

14,096.015d@004_2963 evaṃ saṃvatsaraṃ pūrṇam ekabhuktena yaḥ kṣipet

14,096.015d@004_2964 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2964 tasya puṇyaphalaṃ yad vai tan mamācakṣva keśava

14,096.015d@004_2965 śṛṇu pāṇḍava satyaṃ me vacanaṃ puṇyam uttamam

14,096.015d@004_2966 yad akṛtvātha vā kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_2967 ekabhuktena varteta naraḥ saṃvatsaraṃ tu yaḥ

14,096.015d@004_2968 brahmacārī hy adhaḥśāyī jitakrodho jitendriyaḥ

14,096.015d@004_2969 śuciḥ snānarato vyagraḥ satyavāg anasūyakaḥ

14,096.015d@004_2970 arcayann eva māṃ nityaṃ madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_2971 saṃdhyayos tu japen nityaṃ madgāyatrīṃ samāhitaḥ

14,096.015d@004_2972 namo brahmaṇyadevāyety asakṛn māṃ praṇamya ca

14,096.015d@004_2973 vipram agrāsane kṛtvā yāvakaṃ bhaikṣam eva ca

14,096.015d@004_2974 bhuktvā tu vāgyato bhūmāv ācāntasya dvijanmanaḥ

14,096.015d@004_2975 namo 'stu vāsudevāyety uktvā tu caraṇau spṛśet

14,096.015d@004_2976 māse māse samāpte tu bhojayitvā dvijāñ śucīn

14,096.015d@004_2977 saṃvatsare tataḥ pūrṇe dadyāt tu vratadakṣiṇām

14,096.015d@004_2978 navanītamayīṃ gāṃ vā tiladhenum athāpi vā

14,096.015d@004_2979 viprahastacyutais toyaiḥ sahiraṇyaiḥ samukṣitaḥ

14,096.015d@004_2980 tasya puṇyaphalaṃ rājan kathyamānaṃ mayā śṛṇu

14,096.015d@004_2981 daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ jñānato 'jñānato 'pi vā

14,096.015d@004_2982 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2982 tad vinaśyati tasyāśu nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_2983 sarveṣām upavāsānāṃ yac chreyaḥ sumahat phalam

14,096.015d@004_2984 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2984 yac ca niḥśreyasaṃ loke tad bhavān vaktum arhati

14,096.015d@004_2985 śṛṇu rājan yathāpūrvaṃ yathā gītaṃ tu nārade

14,096.015d@004_2986 tathā te kathayiṣyāmi madbhaktāya yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2987 yas tu bhaktyā śucir bhūtvā pañcamyāṃ me narādhipa

14,096.015d@004_2988 upavāsavrataṃ kuryāt trikālaṃ cārcayaṃs tu mām

14,096.015d@004_2989 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_2989 sarvakratuphalaṃ labdhvā mama loke mahīyate

14,096.015d@004_2990 bhagavan devadeveśa pañcamī nāma kā tava

14,096.015d@004_2991 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_2991 tām ahaṃ śrotum icchāmi kathayasva mamācyuta

14,096.015d@004_2992 parvadvayaṃ ca dvādaśyāṃ śravaṇaṃ ca narādhipa

14,096.015d@004_2993 tat pañcamīti vikhyātā matpriyā ca viśeṣataḥ

14,096.015d@004_2994 tasmāt tu brāhmaṇaśreṣṭhair manniveśitabuddhibhiḥ

14,096.015d@004_2995 upavāsas tu kartavyo matpriyārthaṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_2996 dvādaśyām eva vā kuryād upavāsam aśaknuvan

14,096.015d@004_2997 tenāhaṃ paramāṃ prītiṃ yāsyāmi narapuṃgava

14,096.015d@004_2998 ahorātreṇa dvādaśyāṃ mārgaśīrṣe tu keśavam

14,096.015d@004_2999 upoṣya pūjayed yo māṃ so 'śvamedhaphalaṃ labhet

14,096.015d@004_3000 dvādaśyāṃ puṣyamāse tu nāmnā nārāyaṇaṃ tu mām

14,096.015d@004_3001 upoṣya pūjayed yo māṃ vājapeyaphalaṃ labhet

14,096.015d@004_3002 dvādaśyāṃ māghamāse tu mām upoṣya tu mādhavam

14,096.015d@004_3003 pūjayed yaḥ samāpnoti rājasūyaphalaṃ labhet

14,096.015d@004_3004 dvādaśyāṃ phālgune māsi govindākhyam upoṣya mām

14,096.015d@004_3005 arcayed yaḥ samāpnoti hy atirātraphalaṃ nṛpa

14,096.015d@004_3006 dvādaśyāṃ māsi caitre tu māṃ viṣṇuṃ samupoṣya yaḥ

14,096.015d@004_3007 pūjayaṃs tad avāpnoti pauṇḍarīkasya yat phalam

14,096.015d@004_3008 dvādaśyāṃ māsi vaiśākhe madhusūdanasaṃjñitam

14,096.015d@004_3009 upoṣya pūjayed yo māṃ so 'gniṣṭomasya pāṇḍava

14,096.015d@004_3010 dvādaśyāṃ jyeṣṭhamāse tu mām upoṣya trivikramam

14,096.015d@004_3011 arcayed yaḥ samāpnoti gavāṃ medhaphalaṃ nṛpa

14,096.015d@004_3012 āṣāḍhe vāmanākhyaṃ māṃ dvādaśyāṃ samupoṣya ca

14,096.015d@004_3013 naramedhasya sa phalaṃ prāpnoti bharatarṣabha

14,096.015d@004_3014 dvādaśyāṃ śrāvaṇe māsi śrīdharākhyam upoṣya mām

14,096.015d@004_3015 pūjayed yaḥ samāpnoti pañcayajñaphalaṃ nṛpa

14,096.015d@004_3016 māse bhādrapade yo māṃ hṛṣīkeśākhyam arcayet

14,096.015d@004_3017 upoṣya sa samāpnoti sautrāmaṇiphalaṃ nṛpa

14,096.015d@004_3018 dvādaśyām āśvayuṅmāse padmanābham upoṣya mām

14,096.015d@004_3019 arcayed yaḥ samāpnoti gosahasraphalaṃ nṛpa

14,096.015d@004_3020 dvādaśyāṃ kārttike māsi māṃ dāmodarasaṃjñitam

14,096.015d@004_3021 upoṣya pūjayed yas tu sarvakratuphalaṃ labhet

14,096.015d@004_3022 kevalenopavāsena dvādaśyāṃ pāṇḍunandana

14,096.015d@004_3023 yat phalaṃ pūrvam uddiṣṭaṃ tasyārdhaṃ labhate phalam

14,096.015d@004_3024 śravaṇe 'py evam evaṃ māṃ yo 'rcayed bhaktimān naraḥ

14,096.015d@004_3025 mama sālokyam āpnoti nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_3026 māse māse samabhyarcya kramaśo mām atandritaḥ

14,096.015d@004_3027 pūrṇe saṃvatsare kuryāt punaḥ saṃvatsarārcanam

14,096.015d@004_3028 evaṃ dvādaśavarṣaṃ yo madbhakto matparāyaṇaḥ

14,096.015d@004_3029 avighnam arcayānas tu mama sālokyam āpnuyāt

14,096.015d@004_3030 arcayet prītimān yo māṃ dvādaśyāṃ vedasaṃhitām

14,096.015d@004_3031 sa pūrvoktaphalaṃ rājaṃl labhate nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_3032 gandhaṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ patraṃ vā phalam eva vā

14,096.015d@004_3033 dvādaśyāṃ mama yo dadyāt tato nānyo 'sti matpriyaḥ

14,096.015d@004_3034 etena vidhinā sarve devāḥ śakrapurogamāḥ

14,096.015d@004_3035 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_3035 madbhaktā naraśārdūla svargabhogāṃs tu bhuñjate

14,096.015d@004_3036 evaṃ vadati deveśe keśave pāṇḍunandanaḥ

14,096.015d@004_3037 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3037 kṛtāñjaliḥ stotram idaṃ bhaktyā dharmātmajo 'bravīt

14,096.015d@004_3038 sarvalokeśa deveśa hṛṣīkeśa namo 'stu te

14,096.015d@004_3039 sahasraśirase tubhyaṃ sahasrākṣa namo namaḥ

14,096.015d@004_3040 trayīmaya trayīnātha trayīstuta namo namaḥ

14,096.015d@004_3041 yajñātman yajñasaṃbhūta yajñanātha namo namaḥ

14,096.015d@004_3042 caturmūrte caturbāho caturvyūha namo namaḥ

14,096.015d@004_3043 lokātmaṃl lokakṛn nātha lokāvāsa namo namaḥ

14,096.015d@004_3044 sṛṣṭisaṃhārakartre te narasiṃha namo namaḥ

14,096.015d@004_3045 bhaktapriya namas te 'stu bhaktavatsala te namaḥ

14,096.015d@004_3046 brahmāvāsa namas te 'stu brahmanātha namo namaḥ

14,096.015d@004_3047 rudrarūpa namas te 'stu rudrakarmaratāya te

14,096.015d@004_3048 pañcayajña namas te 'stu sarvayajña namo namaḥ

14,096.015d@004_3049 kṛṣṇapriya namas te 'stu kṛṣṇa nātha namo namaḥ

14,096.015d@004_3050 yogāvāsa namas te 'stu yoganātha namo namaḥ

14,096.015d@004_3051 hayavaktra namas te 'stu cakrapāṇe namo namaḥ

14,096.015d@004_3052 pañcabhūta namas te 'stu pañcāyudha namo namaḥ

14,096.015d@004_3052 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_3053 bhaktigadgadayā vācā stuvaty evaṃ yudhiṣṭhire

14,096.015d@004_3054 gṛhītvā keśavo haste prītātmā taṃ nyavārayat

14,096.015d@004_3055 nivārya ca punar vācā bhaktinamraṃ yudhiṣṭhiram

14,096.015d@004_3056 vaktum evaṃ naraśreṣṭhaṃ dharmaputraṃ pracakrame

14,096.015d@004_3056 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3057 anyavat kim idaṃ rājan māṃ stauṣi narapuṃgava

14,096.015d@004_3058 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3058 tiṣṭha pṛccha yathāpūrvaṃ dharmān eva yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3059 bhagavaṃs tvatprasādāt tu smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ

14,096.015d@004_3060 na śāntir asti deveśa nṛtyatīva ca me manaḥ

14,096.015d@004_3061 idaṃ ca mama saṃpraśnaṃ vaktum arhasi mādhava

14,096.015d@004_3062 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3062 kṛṣṇapakṣeṣu dvādaśyāṃ pūjanīyaḥ kathaṃ bhavān

14,096.015d@004_3063 śṛṇu rājan yathātattvaṃ tat sarvaṃ kathayāmi te

14,096.015d@004_3064 phalaṃ tu kṛṣṇadvādaśyām arcanāyāṃ phalaṃ mama

14,096.015d@004_3065 ekādaśyām upoṣyātha dvādaśyām arcayet tu mām

14,096.015d@004_3066 viprān api yathālābhaṃ bhojayed bhaktimān naraḥ

14,096.015d@004_3067 sa gacched dakṣiṇāmūrtiṃ māṃ vā nātra vicāraṇā

14,096.015d@004_3068 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_3068 candrasālokyam atha vā grahanakṣatrapūjitaḥ

14,096.015d@004_3069 keśavenaivam ākhyāte dharmaputraḥ punaḥ prabhum

14,096.015d@004_3070 papraccha dānakālasya viśeṣaṃ ca vidhiṃ nṛpa

14,096.015d@004_3070 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3071 deva kiṃ phalam ākhyātaṃ dānasya viṣuveṣu ca

14,096.015d@004_3072 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3072 sūryendūpaplave caiva datte dāne ca yat phalam

14,096.015d@004_3073 śṛṇuṣva rājan viṣuve somārkagrahaṇeṣu ca

14,096.015d@004_3074 vyatīpāte 'yane caiva dānaṃ syād akṣayaṃ nṛpa

14,096.015d@004_3075 rājan nayanayor madhye viṣuvaṃ saṃpracakṣate

14,096.015d@004_3076 samarātraṃ dine tatra saṃdhyāyāṃ viṣuve nṛpa

14,096.015d@004_3077 brahmāhaṃ śaṃkaraś cāpi tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ sakṛt

14,096.015d@004_3078 kriyākaraṇakāryāṇām ekībhāvatvakāraṇāt

14,096.015d@004_3079 asmākam ekībhūtānāṃ niṣphalaṃ tat paraṃ padam

14,096.015d@004_3080 tan muhūrtaṃ paraṃ puṇyaṃ rājan viṣuvasaṃjñitam

14,096.015d@004_3081 tad evādyākṣaraṃ brahma paraṃ brahmeti kīrtitam

14,096.015d@004_3082 tasmin muhūrte sarve 'pi cintayantaḥ paraṃ padam

14,096.015d@004_3083 devāś ca pitaro rudrā vasavaś cāśvinau tathā

14,096.015d@004_3084 sādhyā viśve ca gandharvāḥ siddhā brahmarṣayas tathā

14,096.015d@004_3085 sūryādayo grahāś caiva sāgarāḥ saritas tathā

14,096.015d@004_3086 maruto 'psaraso nāgā yakṣarākṣasaguhyakāḥ

14,096.015d@004_3087 ete cānye ca rājendra viṣuve saṃyatendriyāḥ

14,096.015d@004_3088 sopavāsāḥ prayatnena bhavanti dhyānatatparāḥ

14,096.015d@004_3089 annaṃ gāvas tilān bhūmiṃ kanyādānaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_3090 gṛham ācchādanaṃ dhānyaṃ vāhanaṃ śayanaṃ tathā

14,096.015d@004_3091 yac cānyac ca mayā proktaṃ tat prayaccha yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3092 dīyate viṣuveṣv evaṃ śrotriyebhyo viśeṣataḥ

14,096.015d@004_3093 tasya dānasya kaunteya kṣayo naivopapadyate

14,096.015d@004_3094 vardhate 'har ahaḥ puṇyaṃ tad dānaṃ koṭisaṃmitam

14,096.015d@004_3095 viṣuve snapanaṃ yas tu mama kuryād dharasya vā

14,096.015d@004_3096 arcanaṃ ca yathānyāyaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_3097 daśajanmakṛtaṃ pāpaṃ tasya sadyo vinaśyati

14,096.015d@004_3098 daśānām aśvamedhānām iṣṭānāṃ labhate phalam

14,096.015d@004_3099 vimānaṃ divyam ārūḍhaḥ kāmarūpī yathāsukham

14,096.015d@004_3100 sa yāti māmakaṃ lokaṃ rudralokam athāpi vā

14,096.015d@004_3101 tatrasthair devagandharvair gīyamāno yathāsukham

14,096.015d@004_3102 divyavarṣasahasrāṇi koṭim ekaṃ tu modate

14,096.015d@004_3103 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke dvijottamaḥ

14,096.015d@004_3104 caturṇām api vedānāṃ pārago brahmavid bhavet

14,096.015d@004_3105 candrasūryagrahe vāpi mama vā śaṃkarasya vā

14,096.015d@004_3106 gāyatrīṃ māmikāṃ vāpi japed yaḥ śaṃkarasya vā

14,096.015d@004_3107 śaṅkhatūryaninādaiś ca kāṃsyaghaṇṭāsvanair api

14,096.015d@004_3108 kārayet tu dhvaniṃ bhaktyā tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

14,096.015d@004_3109 gāndharvair homajapyaiś ca śabdair utkṛṣṭanādibhiḥ

14,096.015d@004_3110 durbalo 'pi bhaved rāhuḥ somaś ca balavān bhavet

14,096.015d@004_3111 sūryendūpaplave caiva śrotriyebhyaḥ pradīyate

14,096.015d@004_3112 tat sahasrasamaṃ bhūtvā dātāram upatiṣṭhati

14,096.015d@004_3113 mahāpātakayukto 'pi yady api syān naro nṛpa

14,096.015d@004_3114 nirlepas tatkṣaṇād eva tena dānena jāyate

14,096.015d@004_3115 candrasūryaprakāśena vimānena virājatā

14,096.015d@004_3116 yāti somapuraṃ ramyaṃ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ

14,096.015d@004_3117 yāvad ṛkṣāṇi tiṣṭhanti gagane śaśinā saha

14,096.015d@004_3118 tāvat kālaṃ sa rājendra somaloke mahīyate

14,096.015d@004_3119 tataś cāpi cyutaḥ kālād iha loke yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3120 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3120 vedavedāṅgavid vipraḥ koṭīdhanapatir bhavet

14,096.015d@004_3121 bhagavaṃs tava gāyatrī budhyate tu kathaṃ nṛbhiḥ

14,096.015d@004_3122 kiṃ vā tasyāḥ phalaṃ deva mamācakṣva sureśvara

14,096.015d@004_3122 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3123 dvādaśyāṃ viṣuve caiva candrasūryagrahe tathā

14,096.015d@004_3124 ayane śravaṇe caiva vyatīpāte tathaiva ca

14,096.015d@004_3125 aśvatthadarśane caiva tathā maddarśane 'pi ca

14,096.015d@004_3126 japtvā tu mama gāyatrīm atha vāṣṭākṣaraṃ nṛpa

14,096.015d@004_3127 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3127 ārjitaṃ duṣkṛtaṃ tasya nāśayen nātra saṃśayaḥ

14,096.015d@004_3128 aśvatthadarśanaṃ caiva kiṃ tvaddarśanasaṃmitam

14,096.015d@004_3129 etat kathaya deveśa paraṃ kautūhalaṃ hi me

14,096.015d@004_3129 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3130 aham aśvattharūpeṇa pālayāmi jagattrayam

14,096.015d@004_3131 aśvattho na sthito yatra nāhaṃ tatra pratiṣṭhitaḥ

14,096.015d@004_3132 yatrāhaṃ saṃsthito rājann aśvatthaś cāpi tatra vai

14,096.015d@004_3133 yas tv enam arcayed bhaktyā sa māṃ sākṣāt samarcati

14,096.015d@004_3134 yas tv enaṃ praharet kopān mām eva praharet tu saḥ

14,096.015d@004_3135 tasmāt pradakṣiṇaṃ kuryān na chindyād enam anvaham

14,096.015d@004_3136 vratasya pāraṇaṃ tīrtham ārjavaṃ tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3137 devaśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ guruśuśrūṣaṇaṃ tathā

14,096.015d@004_3138 guruśuśrūṣaṇaṃ tīrthaṃ tīrthajñānasya dhāraṇam

14,096.015d@004_3139 narāṇāṃ poṣaṇaṃ tīrthaṃ gārhasthyaṃ tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3140 ātitheyaṃ paraṃ tīrtham atithis tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3141 brahmacaryaṃ paraṃ tīrthaṃ tretāgnis tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3142 mūlaṃ dharmaṃ tu vijñāya manas tatrāvadhāryatām

14,096.015d@004_3143 gaccha tīrthāni kaunteya dharmo dharmeṇa vardhate

14,096.015d@004_3144 dvividhaṃ tīrtham ity āhuḥ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā

14,096.015d@004_3145 sthāvarāj jaṅgamaṃ śreṣṭhaṃ tato jñānaparigrahaḥ

14,096.015d@004_3146 karmaṇāpi viśuddhasya puruṣasyeha bhārata

14,096.015d@004_3147 hṛdaye sarvatīrthāni tīrthabhūtaḥ sa ucyate

14,096.015d@004_3148 gurutīrthaṃ paraṃ jñānam atas tīrthaṃ na vidyate

14,096.015d@004_3149 jñānatīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ brahmatīrthaṃ sanātanam

14,096.015d@004_3150 kṣamā tu paramaṃ tīrthaṃ sarvatīrtheṣu pāṇḍava

14,096.015d@004_3151 kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām

14,096.015d@004_3152 mānito 'mānito vāpi pūjito 'pūjito 'pi vā

14,096.015d@004_3153 ākṛṣṭas tarjito vāpi kṣamāvāṃs tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3154 kṣamā damaḥ kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā tapaḥ

14,096.015d@004_3155 kṣamāhiṃsā kṣamā dharmaḥ kṣamā cendriyanigrahaḥ

14,096.015d@004_3156 kṣamā dayā kṣamā yajñaḥ kṣamayaitad dhṛtaṃ jagat

14,096.015d@004_3157 kṣamāvān prāpnuyāt svargaṃ kṣamāvān prāpnuyād yaśaḥ

14,096.015d@004_3158 kṣamāvān prāpnuyān mokṣaṃ tasmāt sā tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3159 ātmā nadī bhāratapuṇyatīrtham

14,096.015d@004_3160 ātmā tīrthaṃ sarvatīrthapradhānam

14,096.015d@004_3161 ātmā tu yajñaḥ satataṃ manyate vai

14,096.015d@004_3162 svargo mokṣaḥ sarvam ātmany adhīnam

14,096.015d@004_3163 ācāranairmalyam upāgatena

14,096.015d@004_3164 satyaprasannakṣamaśītalena

14,096.015d@004_3165 jñānāmbunā snāti ca yo hi nityaṃ

14,096.015d@004_3166 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3166 kiṃ tasya bhūyaḥ salilena kṛtyam

14,096.015d@004_3167 bhagavan sarvapāpaghnaṃ prāyaścittam aduṣkaram

14,096.015d@004_3168 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3168 tvadbhaktasya suraśreṣṭha mama tvaṃ vaktum arhasi

14,096.015d@004_3169 rahasyam idam atyartham aśrāvyaṃ pāpakarmaṇām

14,096.015d@004_3170 adhārmikāṇām aśrāvyaṃ prāyaścittaṃ bravīmi te

14,096.015d@004_3171 pāvanaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā madgatenāntarātmanā

14,096.015d@004_3172 namo brahmaṇyadevāyety abhivādanam ācaret

14,096.015d@004_3173 pradakṣiṇaṃ ca triḥ kuryāt punar aṣṭākṣareṇa tu

14,096.015d@004_3174 tena tuṣṭo naraśreṣṭha tat pāpaṃ kṣapayāmy aham

14,096.015d@004_3175 yatra kṛṣṭāṃ varāhasya mṛttikāṃ śirasā vahan

14,096.015d@004_3176 prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā naraḥ pāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_3177 dakṣiṇāvartaśaṅkhād vā kapilāśṛṅgato 'pi vā

14,096.015d@004_3178 prāksrotasaṃ nadīṃ gatvā mamāyatanasaṃnidhau

14,096.015d@004_3179 salilena tu yaḥ snāyāt sakṛd eva ravigrahe

14,096.015d@004_3180 tasya yat saṃcitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇād eva naśyati

14,096.015d@004_3181 mastakān niḥsṛtais toyaiḥ kapilāyā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3182 gomūtreṇāpi yaḥ snāyād rohiṇyā mama vā dine

14,096.015d@004_3183 viprapādacyutair vāpi toyaiḥ pāpaṃ praṇaśyati

14,096.015d@004_3184 namasyed yas tu madbhaktyā śiṃśumāraṃ prajāpatim

14,096.015d@004_3185 caturdaśāṅgasaṃyuktaṃ tasya pāpaṃ praṇaśyati

14,096.015d@004_3186 tataś caturdaśāṅgāni śṛṇu tasya narādhipa

14,096.015d@004_3187 śiro dharmo hanur brahmā pucchāv uttaradakṣiṇau

14,096.015d@004_3188 hṛdayaṃ tu bhaved viṣṇur hastau syātāṃ tathāśvinau

14,096.015d@004_3189 agnir madhyaṃ bhaved rājaṃl liṅgaṃ saṃvatsaraṃ bhavet

14,096.015d@004_3190 mitrāvaruṇakau pādau pucchamūlaṃ hutāśanaḥ

14,096.015d@004_3191 tataḥ paścād bhaved indras tataḥ paścāt prajāpatiḥ

14,096.015d@004_3192 abhayaṃ ca tataḥ paścāt sa eva dhruvasaṃjñitaḥ

14,096.015d@004_3193 etāny aṅgāni sarvāṇi śiṃśumāraprajāpateḥ

14,096.015d@004_3194 pibet tu pañcagavyaṃ yaḥ paurṇamāsyām upoṣya tu

14,096.015d@004_3195 tasya naśyati tat sarvaṃ yat pāpaṃ pūrvasaṃcitam

14,096.015d@004_3196 tathaiva brahmakūrcaṃ tu samantraṃ tu pṛthak pṛthak

14,096.015d@004_3197 māsi māsi pibed yas tu tasya pāpaṃ praṇaśyati

14,096.015d@004_3198 pāpaṃ ca brahmakūrcaṃ ca śṛṇu mantraṃ ca bhārata

14,096.015d@004_3199 pālāśaṃ padmapatraṃ vā tāmraṃ vātha hiraṇmayam

14,096.015d@004_3200 sādayitvā tu gṛhṇīyāt tat tu pātram udāhṛtam

14,096.015d@004_3201 gāyatryā gṛhya gomūtraṃ gandhadvāreti gomayam

14,096.015d@004_3202 āpyāyasveti ca kṣīraṃ dadhikrāvṇeti vai dadhi

14,096.015d@004_3203 tejo 'si śukram ity ājyaṃ devasyeti kuśodakam

14,096.015d@004_3204 āpo hi ṣṭheti saṃgṛhya yavacūrṇaṃ yathāvidhi

14,096.015d@004_3205 brahmaṇe ca yathā hutvā samiddhe ca hutāśane

14,096.015d@004_3206 āloḍya praṇavenaiva nirmathya praṇavena tu

14,096.015d@004_3207 uddhṛtya praṇavenaiva pibet tu praṇavena tu

14,096.015d@004_3208 mahatāpi sa pāpena tvacevāhir vimucyate

14,096.015d@004_3209 bhadraṃ na iti yaḥ pādaṃ paṭhed ṛksaṃhitāṃ yathā

14,096.015d@004_3210 antarjale vāthāditye tasya pāpaṃ praṇaśyati

14,096.015d@004_3211 mama sūktaṃ japed yas tu nityaṃ madgatamānasaḥ

14,096.015d@004_3212 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3212 na pāpena tu lipyeta padmapatram ivāmbhasā

14,096.015d@004_3213 kīdṛśā brāhmaṇāḥ puṇyā bhāvaśuddhāḥ sureśvara

14,096.015d@004_3214 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3214 yat karma saphalaṃ neti kathayasva mamācyuta

14,096.015d@004_3215 śṛṇu pāṇḍava tat sarvaṃ brāhmaṇānāṃ yathākramam

14,096.015d@004_3216 saphalaṃ niṣphalaṃ caiva teṣāṃ karma bravīmi te

14,096.015d@004_3217 tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭādhāraṇamuṇḍanam

14,096.015d@004_3218 valkalājinasaṃvāso vratacaryābhiṣecanam

14,096.015d@004_3219 agnihotraṃ vane vāsaḥ svādhyāyaṃ dānasatkriyā

14,096.015d@004_3220 sarvāṇy etāni vai mithyā yadi bhāvo na nirmalaḥ

14,096.015d@004_3221 agnihotraṃ vṛthā rājan vṛthā vedās tathaiva ca

14,096.015d@004_3222 śīlena devās tuṣyanti śrutayas tatra kāraṇam

14,096.015d@004_3223 kṣāntaṃ dāntaṃ jitakrodhaṃ jitātmānaṃ jitendriyam

14,096.015d@004_3224 tam agryaṃ brāhmaṇaṃ manye śeṣāḥ śūdrā iti smṛtāḥ

14,096.015d@004_3225 agnihotravrataparān svādhyāyaniratāñ śucīn

14,096.015d@004_3226 upavāsaratān dāntāṃs tān devā brāhmaṇān viduḥ

14,096.015d@004_3227 na jātiḥ pūjyate rājan guṇāḥ kalyāṇakāraṇāḥ

14,096.015d@004_3228 caṇḍālam api vṛttasthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

14,096.015d@004_3229 manaḥśaucaṃ karmaśaucaṃ kulaśaucaṃ ca bhārata

14,096.015d@004_3230 śarīraśaucaṃ vākśaucaṃ śaucaṃ pañcavidhaṃ smṛtam

14,096.015d@004_3231 pañcasv eteṣu śauceṣu hṛdi śaucaṃ viśiṣyate

14,096.015d@004_3232 hṛdayasya tu śaucena svargaṃ gacchanti mānavāḥ

14,096.015d@004_3233 agnihotraparibhraṣṭaḥ prasaktaḥ krayavikraye

14,096.015d@004_3234 varṇasaṃkarakartā ca brāhmaṇo vṛṣalaiḥ samaḥ

14,096.015d@004_3235 yasya vedaśrutir naṣṭā karṣakaś cāpi yo dvijaḥ

14,096.015d@004_3236 vikarmasevī kaunteya sa vai vṛṣala ucyate

14,096.015d@004_3237 vṛṣo hi dharmo vijñeyas tasya yaḥ kurute layam

14,096.015d@004_3238 vṛṣalaṃ taṃ vidur devā nikṛṣṭaṃ śvapacād api

14,096.015d@004_3239 stutibhir brahmapūtābhir yaḥ śūdraṃ stauti mānavaḥ

14,096.015d@004_3240 na ca māṃ stauti pāpātmā sa mām ākrośayed bhṛśam

14,096.015d@004_3241 śvadṛtau tu yathā kṣīraṃ brahma vai vṛṣale tathā

14,096.015d@004_3242 duṣṭatām eti tat sarvaṃ śunā līḍhaṃ havir yathā

14,096.015d@004_3243 aṅgāni vedāś catvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

14,096.015d@004_3244 dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa

14,096.015d@004_3245 yāny uktāni mayā samyag vidyāsthānāni bhārata

14,096.015d@004_3246 utpannāni pavitrāṇi pāvanārthaṃ tathaiva ca

14,096.015d@004_3247 tasmāt tāni na śūdrasya spraṣṭavyāni yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3248 sarvaṃ tac chūdrasaṃspṛṣṭam apavitraṃ na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_3249 loke trīṇy apavitrāṇi pañcāmedhyāni bhārata

14,096.015d@004_3250 śvā ca śūdraḥ śvapākaś cety apavitrāṇi pāṇḍava

14,096.015d@004_3251 devalaḥ kukkuṭo yūpa udakyā vṛṣalīpatiḥ

14,096.015d@004_3252 pañcaite syur amedhyāś ca spraṣṭavyā na kathaṃ cana

14,096.015d@004_3253 spṛṣṭvaitān aṣṭa vai vipraḥ sacelo jalam āviśet

14,096.015d@004_3254 madbhaktāñ śūdrasāmānyān avamanyanti ye narāḥ

14,096.015d@004_3255 narakeṣv eva tiṣṭhanti varṣakoṭiṃ narādhamāḥ

14,096.015d@004_3256 caṇḍālam api madbhaktaṃ nāvamanyeta buddhimān

14,096.015d@004_3257 avamatya patanty eva raurave narake narāḥ

14,096.015d@004_3258 mama bhaktasya bhakteṣu prītir abhyadhikā nṛpa

14,096.015d@004_3259 tasmān madbhaktabhaktāś ca pūjanīyā viśeṣataḥ

14,096.015d@004_3260 kīṭapakṣimṛgāṇāṃ ca mayi saṃnyastacetasām

14,096.015d@004_3261 urdhvām eva gatiṃ viddhi kiṃ punar jñānināṃ nṛṇām

14,096.015d@004_3262 patraṃ vāpy atha vā puṣpaṃ phalaṃ vā jalam eva vā

14,096.015d@004_3263 dadāti mama śūdro 'pi śirasā dhārayāmi tat

14,096.015d@004_3264 viprān evārcayed bhaktyā śūdraḥ prāyeṇa matpriyaḥ

14,096.015d@004_3265 teṣāṃ tenaiva rūpeṇa pūjāṃ gṛhṇāmi bhārata

14,096.015d@004_3266 vedoktenaiva mārgeṇa sarvabhūtahṛdi sthitam

14,096.015d@004_3267 mām arcayanti te viprā matsāyujyaṃ vrajanti te

14,096.015d@004_3268 madbhaktānāṃ hitāyaiva prādurbhāvaḥ kṛto mayā

14,096.015d@004_3269 prādurbhāvākṛtiḥ kā cid arcanīyā yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3270 āsām anyatamāṃ mūrtiṃ yo madbhaktyā samarcati

14,096.015d@004_3271 tenaiva parituṣṭo 'haṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ

14,096.015d@004_3272 mṛdā ca maṇiratnaiś ca tāmreṇa rajatena vā

14,096.015d@004_3273 kṛtvā pratikṛtiṃ kuryād arcanāṃ kāñcanena vā

14,096.015d@004_3274 puṇyaṃ daśaguṇaṃ vidyād eteṣām uttarottaram

14,096.015d@004_3275 jayakāmo 'rcayed rājā vidyākāmo dvijottamaḥ

14,096.015d@004_3276 vaiśyo vā dhanakāmas tu śūdraḥ puṇyaphalapriyaḥ

14,096.015d@004_3277 sarvakāmāḥ striyo vāpi sarvān kāmān avāpnuyuḥ

14,096.015d@004_3277 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3278 kīdṛśānāṃ tu śūdrāṇāṃ nānugṛhṇāsi cārcanam

14,096.015d@004_3279 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3279 udvegas tava kasmāt tu tan me brūhi sureśvara

14,096.015d@004_3280 avratenāpy abhaktena spṛṣṭāṃ śūdreṇa cārcanām

14,096.015d@004_3281 tāṃ varjayāmi yatnena śvapākavihitām iva

14,096.015d@004_3282 nanv ahaṃ śaṃkaraś cāpi gāvo viprās tathaiva ca

14,096.015d@004_3283 aśvattho mama rūpāṇi satyam etad yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3284 etat trayaṃ hi madbhakto nāvamanyeta karhi cit

14,096.015d@004_3285 avamānitam etat tu dahaty āsaptamaṃ kulam

14,096.015d@004_3286 aśvattho brāhmaṇā gāvo manmayās tārayanti ha

14,096.015d@004_3287 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3287 tasmād etat prayatnena trayaṃ pūjaya pāṇḍava

14,096.015d@004_3288 brāhmaṇenaiva dehena śūdratvaṃ katham āpnuyāt

14,096.015d@004_3289 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3289 brahma vā naśyati kathaṃ vaktuṃ deva tvam arhasi

14,096.015d@004_3290 kūpasnānaṃ tu yo vipraḥ kuryād dvādaśavārṣikam

14,096.015d@004_3291 sa tenaiva śarīreṇa śūdratvaṃ yāty asaṃśayam

14,096.015d@004_3292 yas tu rājāśrayeṇaiva jīved dvīdaśavārṣikam

14,096.015d@004_3293 sa śūdratvaṃ vrajed vipro vedānāṃ pārago 'pi san

14,096.015d@004_3294 pattane nagare vāpi yo dvādaśasamā vaset

14,096.015d@004_3295 sa śūdratvaṃ vased vipro nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_3296 utpādayati yaḥ putraṃ śūdrāyāṃ kāmato dvijaḥ

14,096.015d@004_3297 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

14,096.015d@004_3298 madyapī strīmukhaṃ mohād āsvādayati yo naraḥ

14,096.015d@004_3299 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

14,096.015d@004_3300 yaḥ somalatikāṃ vipraḥ kevalaṃ bhakṣayed vṛthā

14,096.015d@004_3301 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

14,096.015d@004_3302 maithunaṃ kurute yas tu jihvāyāṃ brāhmaṇo nṛpa

14,096.015d@004_3303 tasya kāyagataṃ brahma sadya eva vinaśyati

14,096.015d@004_3304 vipratvaṃ durlabhaṃ prāpya durmārgair evamādibhiḥ

14,096.015d@004_3305 vināśayanti ye tat tu tāñ śocāmi yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3306 tasmāt sarvaprayatnena matpriyo yo yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3307 jātibhraṃśakaraṃ karma na kuryād īdṛśaṃ dvijaḥ

14,096.015d@004_3307 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3308 deśāntaragate vipre saṃyukte kāladharmaṇā

14,096.015d@004_3309 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3309 śarīranāśe saṃprāpte kathaṃ pretavikalpanā

14,096.015d@004_3310 śrūyatām āhitāgnes tu tathā bhūtasya saṃskriyā

14,096.015d@004_3311 pālāśavṛntaiḥ pratimā kartavyā kalpacoditā

14,096.015d@004_3312 trīṇi ṣaṣṭiśatāny āhur asthīny asya narādhipa

14,096.015d@004_3313 teṣāṃ vikalpanā kāryā yathāśāstraviniścayam

14,096.015d@004_3314 aśītyardhaṃ śirasi ca grīvāyāṃ daśa eva ca

14,096.015d@004_3315 bāhvoś cāpi śataṃ dadyād aṅgulīṣu punar daśa

14,096.015d@004_3316 urasi triṃśataṃ dadyāj jaṭhare cāpi viṃśatim

14,096.015d@004_3317 vṛṣaṇe dvādaśārdhaṃ tu śiśne cāṣṭārdham eva ca

14,096.015d@004_3318 dadyāt tu śatam ūrvos tu ṣaṣṭhyardhaṃ jānujaṅghayoḥ

14,096.015d@004_3319 daśa dadyāc caraṇayor eṣā pretasya niṣkṛtiḥ

14,096.015d@004_3319 yudhiṣṭhira uvāca

14,096.015d@004_3320 viśeṣatīrthaṃ sarveṣām aśaktānām anugrahāt

14,096.015d@004_3321 bhagavān uvāca

14,096.015d@004_3321 bhaktānāṃ tāraṇārthaṃ vai vaktum arhasi dharmataḥ

14,096.015d@004_3322 pravaraṃ sarvatīrthānāṃ satyaṃ gāyanti sāmagāḥ

14,096.015d@004_3323 satyasya vacanaṃ tīrtham ahiṃsā tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3324 tapas tīrthaṃ dayā tīrthaṃ śīlaṃ tīrthaṃ yudhiṣṭhira

14,096.015d@004_3325 alpasaṃtoṣaṇaṃ tīrthaṃ nārī tīrthaṃ pativratā

14,096.015d@004_3326 saṃtuṣṭo brāhmaṇas tīrthaṃ jñānaṃ vā tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3327 madbhaktaḥ satataṃ tīrthaṃ śaṃkarasya viśeṣataḥ

14,096.015d@004_3328 yatayas tīrtham ity eva vidvāṃsas tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3329 śaraṇyaḥ puruṣas tīrtham annadas tīrtham ucyate

14,096.015d@004_3330 trailokye 'smin nirudvigno na bibhemi kutaś cana

14,096.015d@004_3331 na divā yadi vā rātrāv udvegaḥ śūdralaṅghanāt

14,096.015d@004_3332 na bhayaṃ devadaityebhyo rakṣobhyaś caiva me nṛpa

14,096.015d@004_3333 śūdravaktrāc cyutaṃ brahma bhayaṃ tu mama suvrata

14,096.015d@004_3334 tasmāt sapraṇavaṃ śūdro mannāmāpi na kīrtayet

14,096.015d@004_3335 praṇavaṃ hi paraṃ brahma nityaṃ brahmavido viduḥ

14,096.015d@004_3336 dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ bhaktito mayi

14,096.015d@004_3337 tena gacchanti te svargaṃ cintayanto hi māṃ sadā

14,096.015d@004_3338 dvijaśuśrūṣayā śūdraḥ paraṃ śreyo 'dhigacchati

14,096.015d@004_3339 dvijaśuśrūṣaṇād anyan nāsti śūdrasya niṣkṛtiḥ

14,096.015d@004_3340 rāgo dveṣaś ca mohaś ca pāruṣyaṃ ca nṛśaṃsatā

14,096.015d@004_3341 śāṭhyaṃ ca dīrghavairitvam atimānam anārjavam

14,096.015d@004_3342 anṛtaṃ cāpavādaś ca paiśunyam atilobhatā

14,096.015d@004_3343 hiṃsā steyaṃ mṛṣāvādo vañcanā roṣalobhatā

14,096.015d@004_3344 abuddhitā ca nāstikyaṃ bhayam ālasyam eva ca

14,096.015d@004_3345 aśaucaṃ cākṛtajñatvaṃ ḍambhatā stambha eva ca

14,096.015d@004_3346 nikṛtiś cāpy avijñānaṃ jātake śūdram āviśet

14,096.015d@004_3347 dṛṣṭvā pitāmahaḥ śūdram abhibhūtaṃ tu tāmasaiḥ

14,096.015d@004_3348 dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇāṃ tu prayuktavān

14,096.015d@004_3349 naśyanti tāmasā bhāvāḥ śūdrasya dvijabhaktitaḥ

14,096.015d@004_3350 patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati

14,096.015d@004_3351 tad ahaṃ bhaktyupahṛtaṃ mūrdhnā gṛhṇāmi śūdrataḥ

14,096.015d@004_3352 antyajo vāpi yaḥ kaś cit sarvapāpasamanvitaḥ

14,096.015d@004_3353 yadi māṃ satataṃ dhyāyet sarvapāpaiḥ pramucyate

14,096.015d@004_3354 vidyāvinayasaṃpannā brāhmaṇā vedapāragāḥ

14,096.015d@004_3355 mayi bhaktiṃ na kurvanti caṇḍālasadṛśā hi te

14,096.015d@004_3356 vṛthā dattaṃ vṛthā japtaṃ vṛthā ceṣṭaṃ vṛthā hutam

14,096.015d@004_3357 vṛthātithyaṃ ca tat tasya yo na bhakto mama dvijaḥ

14,096.015d@004_3358 yat kṛtaṃ ca hutaṃ cāpi yad iṣṭaṃ dattam eva ca

14,096.015d@004_3359 abhaktimat kṛtaṃ sarvaṃ rākṣasā eva bhuñjate

14,096.015d@004_3360 sthāvare jaṅgame vāpi sarvabhūteṣu pāṇḍava

14,096.015d@004_3361 samatvena yadā kuryān madbhakto mitraśatruṣu

14,096.015d@004_3362 ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca dayā satyam athārjavam

14,096.015d@004_3363 adrohaś caiva bhūtānāṃ madbhaktānāṃ vrataṃ nṛpa

14,096.015d@004_3364 nama ity eva yo brūyān madbhaktaḥ śraddhayānvitaḥ

14,096.015d@004_3365 tasyākṣayo bhavel lokaḥ śvapākasyāpi pāṇḍava

14,096.015d@004_3366 kiṃ punar ye yajante māṃ yājakā vidhipūrvakam

14,096.015d@004_3367 madbhaktā madgataprāṇāḥ kathayantaś ca māṃ sadā

14,096.015d@004_3368 bahuvarṣasahasrāṇi tapas tapyati yo naraḥ

14,096.015d@004_3369 nāsau padam avāpnoti madbhaktair yad avāpyate

14,096.015d@004_3370 mām eva tasmād rājendra dhyāhi nityam atandritaḥ

14,096.015d@004_3371 avāpsyasi tataḥ siddhiṃ drakṣyase paramaṃ padam

14,096.015d@004_3372 apārthakaṃ prabhāṣante śūdrā bhāgavatā iti

14,096.015d@004_3373 na śūdrā bhagavadbhaktā viprā bhāgavatāḥ smṛtāḥ

14,096.015d@004_3374 dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit

14,096.015d@004_3375 acchidraḥ pañcakālajñaḥ sa vai bhāgavataḥ smṛtaḥ

14,096.015d@004_3376 ṛgvedenaiva māṃ hotā yajuṣādhvaryur eva ca

14,096.015d@004_3377 sāmavedena codgātā puṇyenābhiṣṭuvanti mām

14,096.015d@004_3378 atharvaśirasā caiva nityam ātharvaṇā dvijāḥ

14,096.015d@004_3379 stuvanti satataṃ ye māṃ te 'pi bhāgavatāḥ smṛtāḥ

14,096.015d@004_3380 vedādhīnāḥ sadā yajñā yajñādhīnās tu devatāḥ

14,096.015d@004_3381 devatā brāhmaṇādhīnās tasmād viprās tu devatāḥ

14,096.015d@004_3382 anāśrityocchrayaṃ nāsti mukhyam āśrayam āśrayet

14,096.015d@004_3383 rudraṃ samāśritā devā rudro brāhmaṇam āśritaḥ

14,096.015d@004_3384 brahmā mām āśrito rājan nāhaṃ kaṃ cid upāśritaḥ

14,096.015d@004_3385 mamāśrayo na kaś cit tu sarveṣām āśrayo hy aham

14,096.015d@004_3386 evam etan mayā proktaṃ rahasyam idam uttamam

14,096.015d@004_3387 dharmapriyasya te rājan nityam evaṃ samācara

14,096.015d@004_3388 idaṃ pavitram ākhyānaṃ puṇyaṃ vedena saṃmitam

14,096.015d@004_3389 yaḥ paṭhen māmakaṃ dharmam ahany ahani pāṇḍava

14,096.015d@004_3390 dharmo vivardhate tasya buddhiś cāpi prasīdati

14,096.015d@004_3391 pāpakṣayam upaity eva kalyāṇaṃ ca vivardhate

14,096.015d@004_3392 etat puṇyaṃ pavitraṃ ca pāpanāśanam uttamam

14,096.015d@004_3393 śrotavyaṃ śraddhayā yuktaiḥ śrotriyaiś ca viśeṣataḥ

14,096.015d@004_3394 śrāvayed yas tv idaṃ bhaktyā prayato 'tha śṛṇoti vā

14,096.015d@004_3395 sa gacchen mama sāyujyaṃ nātra kāryā vicāraṇā

14,096.015d@004_3396 yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe madbhakto matparāyaṇaḥ

14,096.015d@004_3397 vaiśaṃpāyana uvāca

14,096.015d@004_3397 pitaras tasya tṛpyanti yāvadābhūtasaṃplavam

14,096.015d@004_3398 śrutvā bhāgavatān dharmān sākṣād viṣṇor jagadguroḥ

14,096.015d@004_3399 prahṛṣṭamanaso bhūtvā cintayanto 'dbhutāḥ kathāḥ

14,096.015d@004_3400 ṛṣayaḥ pāṇḍavāś caiva praṇemus taṃ janārdanam

14,096.015d@004_3401 pūjayām āsa govindaṃ dharmaputraḥ punaḥ punaḥ

14,096.015d@004_3402 devā brahmarṣayaḥ siddhā gandharvāpsarasas tathā

14,096.015d@004_3403 bhūtā yakṣā grahāś caiva guhyakā bhujagās tathā

14,096.015d@004_3404 vālakhilyā mahātmāno yoginas tattvadarśinaḥ

14,096.015d@004_3405 tathā bhāgavatāś cāpi pañcakālam upāsakāḥ

14,096.015d@004_3406 kautūhalasamāyuktā bhagavan bhaktim āgatāḥ

14,096.015d@004_3407 śrutvā tu paramaṃ puṇyaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam

14,096.015d@004_3408 vimuktapāpāḥ pūtās te saṃvṛttās tatkṣaṇena tu

14,096.015d@004_3409 praṇamya śirasā viṣṇuṃ pratinandya ca tāṃ kathām

14,096.015d@004_3410 draṣṭāro dvārakāyāṃ vai vayaṃ sarve jagadgurum

14,096.015d@004_3411 iti prahṛṣṭamanaso yayur devagaṇaiḥ saha

14,096.015d@004_3412 sarve ṛṣigaṇā rājan yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam

14,096.015d@004_3413 gateṣu teṣu sarveṣu keśavaḥ keśihā tadā

14,096.015d@004_3414 sasmāra dārukaṃ rājan sa ca sātyakinā saha

14,096.015d@004_3415 samīpastho 'bhavat sūto yāhi deveti cābravīt

14,096.015d@004_3416 tato viṣaṇṇavadanāḥ pāṇḍavāḥ puruṣottamam

14,096.015d@004_3417 añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya netrair aśrupariplutaiḥ

14,096.015d@004_3418 pibantaḥ satataṃ kṛṣṇaṃ nocur ārtatarās tadā

14,096.015d@004_3419 kṛṣṇo 'pi bhagavān devaḥ pṛthām āmantrya cārtavat

14,096.015d@004_3420 dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ viduraṃ draupadīṃ tathā

14,096.015d@004_3421 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam ṛṣīn anyāṃś ca mantriṇaḥ

14,096.015d@004_3422 subhadrām ātmajayutām uttarāṃ spṛśya pāṇinā

14,096.015d@004_3423 nirgatya veśmanas tasmād āruroha mahāratham

14,096.015d@004_3424 vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ

14,096.015d@004_3425 yuktaṃ ca dhvajabhūtena patagendreṇa dhīmatā

14,096.015d@004_3426 anvāruroha cāpy enaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ

14,096.015d@004_3427 apāsya cāśu yantāraṃ dārukaṃ sūtasattamam

14,096.015d@004_3428 abhīśūn pratijagrāha svayaṃ kurupatis tadā

14,096.015d@004_3429 upāruhyārjunaś cāpi cāmaravyajanaṃ śubham

14,096.015d@004_3430 rukmadaṇḍaṃ bṛhan mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam

14,096.015d@004_3431 chattraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam

14,096.015d@004_3432 vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam

14,096.015d@004_3433 dadhāra tarasā bhīmaḥ chattraṃ tac chārṅgadhanvinaḥ

14,096.015d@004_3434 bhīmasenārjunau cāpi yamau cāpy arisūdanau

14,096.015d@004_3435 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ mā śabda iti harṣitāḥ

14,096.015d@004_3436 triyojane vyatīte tu pariṣvajya ca pāṇḍavān

14,096.015d@004_3437 visṛjya kṛṣṇas tān sarvān praṇatān dvārakāṃ yayau

14,096.015d@004_3438 tathā praṇamya govindaṃ tadā prabhṛti pāṇḍavāḥ

14,096.015d@004_3439 kapilādyāni dānāni dadur dharmaparāyaṇāḥ

14,096.015d@004_3440 madhusūdanavākyāni smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ

14,096.015d@004_3441 manasā pūjayām āsur hṛdayasthāni pāṇḍavāḥ

14,096.015d@004_3442 yudhiṣṭhiras tu dharmātmā hṛdi kṛtvā janārdanam

14,096.015d@004_3443 tadbhaktas tanmanā yuktas tadyājī tatparo 'bhavat

14,096.015d@004_3444 evam etat purāvṛttaṃ vaiṣṇavaṃ dharmaśāsanam

14,096.015d@004_3445 mayā te kathitaṃ rājan pavitraṃ pāpanāśanam

14,096.015d@004_3446 tac chṛṇuṣva mahārāja viṣṇuproktaṃ kurūdvaha

14,096.015d@004_3447 tena gacchasi nānyena tad viṣṇoḥ paramaṃ padam


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Epics Collection. Mahābhārata: Aśvamedhikaparvan. Mahābhārata: Aśvamedhikaparvan. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-D20A-0