Mahābhārata: Bhīṣmaparvan

Header

Data entry: Muneo Tokunaga et al. and John Smith et al.

Date of this version: 2025-05-07

Source:

  • Mahabharata: Bhismaparvan. Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune, India, 1999
    .

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.



% Mahabharata: Bhismaparvan
% Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute,
% Pune, India, 1999

% On the basis of the text entered by Muneo Tokunaga et al.,
% revised by John Smith, Cambridge, et al.


Revisions:

  • 2025-02-07: TEI encoding by mass conversion
  • 2025-02-27: metadata structuring
  • 2025-05-07: Added several metadata fields.

Text

06,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam

06,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

06,001.000*0002_01 vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam

06,001.000*0002_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim

06,001.000*0002_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave

06,001.000*0002_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ

06,001.001 janamejaya uvāca

06,001.001a kathaṃ yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ

06,001.001c pārthivāś ca mahābhāgā nānādeśasamāgatāḥ

06,001.001d*0003_01 pratyayudhyanta samare bhīṣmeṇāmitrakarṣiṇā

06,001.001d*0003_02 kathaṃ vā kauravāḥ sarve bhīmasene camūpatau

06,001.001d*0004_01 niveśaṃ cakrire yoddhuṃ tan me śaṃsa mahāmate

06,001.002 vaiśaṃpāyana uvāca

06,001.002a yathā yuyudhire vīrāḥ kurupāṇḍavasomakāḥ

06,001.002c kurukṣetre tapaḥkṣetre śṛṇu tat pṛthivīpate

06,001.003a avatīrya kurukṣetraṃ pāṇḍavāḥ sahasomakāḥ

06,001.003c kauravān abhyavartanta jigīṣanto mahābalāḥ

06,001.004a vedādhyayanasaṃpannāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ

06,001.004c āśaṃsanto jayaṃ yuddhe vadhaṃ vābhimukhā raṇe

06,001.004d*0005_01 pūrvabhāge tu kṣetrasya sthitāḥ pratyaṅmukhā yudhi

06,001.005a abhiyāya ca durdharṣāṃ dhārtarāṣṭrasya vāhinīm

06,001.005c prāṅmukhāḥ paścime bhāge nyaviśanta sasainikāḥ

06,001.006a samantapañcakād bāhyaṃ śibirāṇi sahasraśaḥ

06,001.006c kārayām āsa vidhivat kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

06,001.007a śūnyeva pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā

06,001.007c niraśvapuruṣā cāsīd rathakuñjaravarjitā

06,001.008a yāvat tapati sūryo hi jambūdvīpasya maṇḍalam

06,001.008c tāvad eva samāvṛttaṃ balaṃ pārthivasattama

06,001.009a ekasthāḥ sarvavarṇās te maṇḍalaṃ bahuyojanam

06,001.009c paryākrāmanta deśāṃś ca nadīḥ śailān vanāni ca

06,001.010a teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā sarveṣāṃ puruṣarṣabha

06,001.010c ādideśa savāhānāṃ bhakṣyabhojyam anuttamam

06,001.011a saṃjñāś ca vividhās tās tās teṣāṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ

06,001.011c evaṃvādī veditavyaḥ pāṇḍaveyo 'yam ity uta

06,001.012a abhijñānāni sarveṣāṃ saṃjñāś cābharaṇāni ca

06,001.012c yojayām āsa kauravyo yuddhakāla upasthite

06,001.013a dṛṣṭvā dhvajāgraṃ pārthānāṃ dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ

06,001.013c saha sarvair mahīpālaiḥ pratyavyūhata pāṇḍavān

06,001.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

06,001.014c madhye nāgasahasrasya bhrātṛbhiḥ parivāritam

06,001.015a dṛṣṭvā duryodhanaṃ hṛṣṭāḥ sarve pāṇḍavasainikāḥ

06,001.015a*0006_01 . . . . . . . . prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ

06,001.015a*0006_02 āyodhanaṃ praviviśuḥ . . . . . . . .

06,001.015c dadhmuḥ sarve mahāśaṅkhān bherīr jaghnuḥ sahasraśaḥ

06,001.016a tataḥ prahṛṣṭāṃ svāṃ senām abhivīkṣyātha pāṇḍavāḥ

06,001.016c babhūvur hṛṣṭamanaso vāsudevaś ca vīryavān

06,001.017a tato yodhān harṣayantau vāsudevadhanaṃjayau

06,001.017c dadhmatuḥ puruṣavyāghrau divyau śaṅkhau rathe sthitau

06,001.018a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ devadattasya cobhayoḥ

06,001.018c śrutvā savāhanā yodhāḥ śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ

06,001.019a yathā siṃhasya nadataḥ svanaṃ śrutvetare mṛgāḥ

06,001.019c traseyus tadvad evāsīd dhārtarāṣṭrabalaṃ tadā

06,001.020a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃ cana

06,001.020c antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ

06,001.021a vavarṣa cātra parjanyo māṃsaśoṇitavṛṣṭimān

06,001.021c vyukṣan sarvāṇy anīkāni tad adbhutam ivābhavat

06,001.022a vāyus tataḥ prādurabhūn nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ

06,001.022c vinighnaṃs tāny anīkāni vidhamaṃś caiva tad rajaḥ

06,001.023a ubhe sene tadā rājan yuddhāya mudite bhṛśam

06,001.023c kurukṣetre sthite yatte sāgarakṣubhitopame

06,001.024a tayos tu senayor āsīd adbhutaḥ sa samāgamaḥ

06,001.024c yugānte samanuprāpte dvayoḥ sāgarayor iva

06,001.025a śūnyāsīt pṛthivī sarvā bālavṛddhāvaśeṣitā

06,001.025c tena senāsamūhena samānītena kauravaiḥ

06,001.025d*0007_01 tatas te samayaṃ yuddhe syāt prītiś ca parasparam

06,001.025d*0008_01 samantān nagakalpena garjamānena *rvataḥ

06,001.026a tatas te samayaṃ cakruḥ kurupāṇḍavasomakāḥ

06,001.026c dharmāṃś ca sthāpayām āsur yuddhānāṃ bharatarṣabha

06,001.027a nivṛtte caiva no yuddhe prītiś ca syāt parasparam

06,001.027c yathāpuraṃ yathāyogaṃ na ca syāc chalanaṃ punaḥ

06,001.028a vācā yuddhe pravṛtte no vācaiva pratiyodhanam

06,001.028c niṣkrāntaḥ pṛtanāmadhyān na hantavyaḥ kathaṃ cana

06,001.029a rathī ca rathinā yodhyo gajena gajadhūrgataḥ

06,001.029c aśvenāśvī padātiś ca padātenaiva bhārata

06,001.030a yathāyogaṃ yathāvīryaṃ yathotsāhaṃ yathāvayaḥ

06,001.030c samābhāṣya prahartavyaṃ na viśvaste na vihvale

06,001.031a pareṇa saha saṃyuktaḥ pramatto vimukhas tathā

06,001.031c kṣīṇaśastro vivarmā ca na hantavyaḥ kathaṃ cana

06,001.032a na sūteṣu na dhuryeṣu na ca śastropanāyiṣu

06,001.032c na bherīśaṅkhavādeṣu prahartavyaṃ kathaṃ cana

06,001.033a evaṃ te samayaṃ kṛtvā kurupāṇḍavasomakāḥ

06,001.033c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣamāṇāḥ parasparam

06,001.034a niviśya ca mahātmānas tatas te puruṣarṣabhāḥ

06,001.034c hṛṣṭarūpāḥ sumanaso babhūvuḥ sahasainikāḥ

06,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca

06,002.001a tataḥ pūrvāpare saṃdhye samīkṣya bhagavān ṛṣiḥ

06,002.001c sarvavedavidāṃ śreṣṭho vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

06,002.002a bhaviṣyati raṇe ghore bharatānāṃ pitāmahaḥ

06,002.002c pratyakṣadarśī bhagavān bhūtabhavyabhaviṣyavit

06,002.003a vaicitravīryaṃ rājānaṃ sa rahasyaṃ bravīd idam

06,002.003c śocantam ārtaṃ dhyāyantaṃ putrāṇām anayaṃ tadā

06,002.004 vyāsa uvāca

06,002.004a rājan parītakālās te putrāś cānye ca bhūmipāḥ

06,002.004c te haniṣyanti saṃgrāme samāsādyetaretaram

06,002.005a teṣu kālaparīteṣu vinaśyatsu ca bhārata

06,002.005c kālaparyāyam ājñāya mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

06,002.006a yadi tv icchasi saṃgrāme draṣṭum enaṃ viśāṃ pate

06,002.006c cakṣur dadāni te hanta yuddham etan niśāmaya

06,002.007 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,002.007a na rocaye jñātivadhaṃ draṣṭuṃ brahmarṣisattama

06,002.007c yuddham etat tv aśeṣeṇa śṛṇuyāṃ tava tejasā

06,002.008 vaiśaṃpāyana uvāca

06,002.008a tasminn anicchati draṣṭuṃ saṃgrāmaṃ śrotum icchati

06,002.008c varāṇām īśvaro dātā saṃjayāya varaṃ dadau

06,002.009 vyāsa uvāca

06,002.009a eṣa te saṃjayo rājan yuddham etad vadiṣyati

06,002.009c etasya sarvaṃ saṃgrāme naparokṣaṃ bhaviṣyati

06,002.010a cakṣuṣā saṃjayo rājan divyenaiṣa samanvitaḥ

06,002.010c kathayiṣyati te yuddhaṃ sarvajñaś ca bhaviṣyati

06,002.011a prakāśaṃ vā rahasyaṃ vā rātrau vā yadi vā divā

06,002.011c manasā cintitam api sarvaṃ vetsyati saṃjayaḥ

06,002.012a nainaṃ śastrāṇi bhetsyanti nainaṃ bādhiṣyate śramaḥ

06,002.012c gāvalgaṇir ayaṃ jīvan yuddhād asmād vimokṣyate

06,002.013a ahaṃ ca kīrtim eteṣāṃ kurūṇāṃ bharatarṣabha

06,002.013c pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ prathayiṣyāmi mā śucaḥ

06,002.014a diṣṭam etat purā caiva nātra śocitum arhasi

06,002.014c na caiva śakyaṃ saṃyantuṃ yato dharmas tato jayaḥ

06,002.015 vaiśaṃpāyana uvāca

06,002.015a evam uktvā sa bhagavān kurūṇāṃ prapitāmahaḥ

06,002.015c punar eva mahābāhuṃ dhṛtarāṣṭram uvāca ha

06,002.016a iha yuddhe mahārāja bhaviṣyati mahān kṣayaḥ

06,002.016c yathemāni nimittāni bhayāyādyopalakṣaye

06,002.017a śyenā gṛdhrāś ca kākāś ca kaṅkāś ca sahitā balaiḥ

06,002.017c saṃpatanti vanānteṣu samavāyāṃś ca kurvate

06,002.018a atyugraṃ ca prapaśyanti yuddham ānandino dvijāḥ

06,002.018c kravyādā bhakṣayiṣyanti māṃsāni gajavājinām

06,002.019a khaṭākhaṭeti vāśanto bhairavaṃ bhayavedinaḥ

06,002.019c kahvāḥ prayānti madhyena dakṣiṇām abhito diśam

06,002.020a ubhe pūrvāpare saṃdhye nityaṃ paśyāmi bhārata

06,002.020a*0009_01 . . . . . . . . rajoyukte ca bhārata

06,002.020a*0009_02 durnimittāni sarvāṇi . . . . . . . .

06,002.020c udayāstamane sūryaṃ kabandhaiḥ parivāritam

06,002.021a śvetalohitaparyantāḥ kṛṣṇagrīvāḥ savidyutaḥ

06,002.021c trivarṇāḥ parighāḥ saṃdhau bhānum āvārayanty uta

06,002.022a jvalitārkendunakṣatraṃ nirviśeṣadinakṣapam

06,002.022c ahorātraṃ mayā dṛṣṭaṃ tatkṣayāya bhaviṣyati

06,002.023a alakṣyaḥ prabhayā hīnaḥ paurṇamāsīṃ ca kārttikīm

06,002.023c candro 'bhūd agnivarṇaś ca samavarṇe nabhastale

06,002.024a svapsyanti nihatā vīrā bhūmim āvṛtya pārthivāḥ

06,002.024c rājāno rājaputrāś ca śūrāḥ parighabāhavaḥ

06,002.025a antarikṣe varāhasya vṛṣadaṃśasya cobhayoḥ

06,002.025c praṇādaṃ yudhyato rātrau raudraṃ nityaṃ pralakṣaye

06,002.026a devatāpratimāś cāpi kampanti ca hasanti ca

06,002.026c vamanti rudhiraṃ cāsyaiḥ svidyanti prapatanti ca

06,002.027a anāhatā dundubhayaḥ praṇadanti viśāṃ pate

06,002.027c ayuktāś ca pravartante kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ

06,002.028a kokilāḥ śatapatrāś ca cāṣā bhāsāḥ śukās tathā

06,002.028c sārasāś ca mayūrāś ca vāco muñcanti dāruṇāḥ

06,002.029a gṛhītaśastrābharaṇā varmiṇo vājipṛṣṭhagāḥ

06,002.029c aruṇodayeṣu dṛśyante śataśaḥ śalabhavrajāḥ

06,002.030a ubhe saṃdhye prakāśete diśāṃ dāhasamanvite

06,002.030c āsīd rudhiravarṣaṃ ca asthivarṣaṃ ca bhārata

06,002.031a yā caiṣā viśrutā rājaṃs trailokye sādhusaṃmatā

06,002.031c arundhatī tayāpy eṣa vasiṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ

06,002.032a rohiṇīṃ pīḍayann eṣa sthito rājañ śanaiścaraḥ

06,002.032c vyāvṛttaṃ lakṣma somasya bhaviṣyati mahad bhayam

06,002.033a anabhre ca mahāghoraṃ stanitaṃ śrūyate 'niśam

06,002.033c vāhanānāṃ ca rudatāṃ prapatanty aśrubindavaḥ

06,003.001 vyāsa uvāca

06,003.001a kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ

06,003.001c anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vane drumāḥ

06,003.002a garbhiṇyo rājaputryaś ca janayanti vibhīṣaṇān

06,003.002c kravyādān pakṣiṇaś caiva gomāyūn aparān mṛgān

06,003.003a triviṣāṇāś caturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ

06,003.003c dviśīrṣāś ca dvipucchāś ca daṃṣṭriṇaḥ paśavo 'śivāḥ

06,003.004a jāyante vivṛtāsyāś ca vyāharanto 'śivā giraḥ

06,003.004c tripadāḥ śikhinas tārkṣyāś caturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ

06,003.005a tathaivānyāś ca dṛśyante striyaś ca brahmavādinām

06,003.005c vainateyān mayūrāṃś ca janayantyaḥ pure tava

06,003.006a govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate

06,003.006c krakarāñ śārikāś caiva śukāṃś cāśubhavādinaḥ

06,003.007a striyaḥ kāś cit prajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ

06,003.007c tā jātamātrā nṛtyanti gāyanti ca hasanti ca

06,003.008a pṛthagjanasya kuḍakāḥ stanapāḥ stenaveśmani

06,003.008c nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahad bhayam

06,003.009a pratimāś cālikhanty anye saśastrāḥ kālacoditāḥ

06,003.009c anyonyam abhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ

06,003.009e uparundhanti kṛtvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ

06,003.010a padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca

06,003.010c viṣvagvātāś ca vānty ugrā rajo na vyupaśāmyati

06,003.011a abhīkṣṇaṃ kampate bhūmir arkaṃ rāhus tathāgrasat

06,003.011c śveto grahas tathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati

06,003.012a abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ pratipaśyati

06,003.012c dhūmaketur mahāghoraḥ puṣyam ākramya tiṣṭhati

06,003.013a senayor aśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ

06,003.013c maghāsv aṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ

06,003.014a bhāgyaṃ nakṣatram ākramya sūryaputreṇa pīḍyate

06,003.014c śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṃ pate

06,003.014e uttare tu parikramya sahitaḥ pratyudīkṣate

06,003.015a śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūmaḥ sahapāvakaḥ

06,003.015c aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhām ākramya tiṣṭhati

06,003.016a dhruvaḥ prajvalito ghoram apasavyaṃ pravartate

06,003.016b*0010_01 rohiṇīṃ pīḍayaty evam ubhau ca śaśibhāskarau

06,003.016c citrāsvātyantare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣo grahaḥ

06,003.017a vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇe pāvakaprabhaḥ

06,003.017c brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ

06,003.018a sarvasasyapraticchannā pṛthivī phalamālinī

06,003.018c pañcaśīrṣā yavāś caiva śataśīrṣāś ca śālayaḥ

06,003.019a pradhānāḥ sarvalokasya yāsv āyattam idaṃ jagat

06,003.019c tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣaranty uta

06,003.020a niścerur apidhānebhyaḥ khaḍgāḥ prajvalitā bhṛśam

06,003.020c vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṃgrāmaṃ samupasthitam

06,003.021a agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇām udakasya ca

06,003.021c kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahān kṣayaḥ

06,003.021d*0011_01 pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā

06,003.021d*0011_02 kurūṇāṃ vaiśase rājan pāṇḍavaiḥ saha bhārata

06,003.022a dikṣu prajvalitāsyāś ca vyāharanti mṛgadvijāḥ

06,003.022c atyāhitaṃ darśayanto vedayanti mahad bhayam

06,003.023a ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ khacaro niśi

06,003.023c raudraṃ vadati saṃrabdhaḥ śoṇitaṃ chardayan muhuḥ

06,003.024a grahau tāmrāruṇaśikhau prajvalantāv iva sthitau

06,003.024c saptarṣīṇām udārāṇāṃ samavacchādya vai prabhām

06,003.025a saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāv ubhau

06,003.025c viśākhayoḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau

06,003.026a kṛttikāsu grahas tīvro nakṣatre prathame jvalan

06,003.026c vapūṃṣy apaharan bhāsā dhūmaketur iva sthitaḥ

06,003.026d*0012_01 viṣamaṃ vedayanty eta ākrandajananaṃ mahat

06,003.027a triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṃ pate

06,003.027c budhaḥ saṃpatate 'bhīkṣṇaṃ janayan sumahad bhayam

06,003.028a caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm

06,003.028c imāṃ tu nābhijānāmi amāvāsyāṃ trayodaśīm

06,003.029a candrasūryāv ubhau grastāv ekamāse trayodaśīm

06,003.029c aparvaṇi grahāv etau prajāḥ saṃkṣapayiṣyataḥ

06,003.030a rajovṛtā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ

06,003.030c utpātameghā raudrāś ca rātrau varṣanti śoṇitam

06,003.031a māṃsavarṣaṃ punas tīvram āsīt kṛṣṇacaturdaśīm

06,003.031c ardharātre mahāghoram atṛpyaṃs tatra rākṣasāḥ

06,003.032a pratisroto 'vahan nadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ

06,003.032c phenāyamānāḥ kūpāś ca nardanti vṛṣabhā iva

06,003.032e patanty ulkāḥ sanirghātāḥ śuṣkāśanivimiśritāḥ

06,003.033a adya caiva niśāṃ vyuṣṭām udaye bhānur āhataḥ

06,003.033c jvalantībhir maholkābhiś caturbhiḥ sarvatodiśam

06,003.034a ādityam upatiṣṭhadbhis tatra coktaṃ maharṣibhiḥ

06,003.034c bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

06,003.035a kailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavato gireḥ

06,003.035c sahasraśo mahāśabdaṃ śikharāṇi patanti ca

06,003.036a mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarān pṛthak

06,003.036c velām udvartayanti sma kṣobhayantaḥ punaḥ punaḥ

06,003.037a vṛkṣān unmathya vānty ugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ

06,003.037b*0013_01 ābhagnāḥ sumahāvātair aśanībhiḥ samāhatāḥ

06,003.037c patanti caityavṛkṣāś ca grāmeṣu nagareṣu ca

06,003.038a pītalohitanīlaś ca jvalaty agnir huto dvijaiḥ

06,003.038c vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ

06,003.038e sparśā gandhā rasāś caiva viparītā mahīpate

06,003.039a dhūmāyante dhvajā rājñāṃ kampamānā muhur muhuḥ

06,003.039c muñcanty aṅgāravarṣāṇi bheryo 'tha paṭahās tathā

06,003.040a prāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi

06,003.040c gṛdhrāḥ paripatanty ugrā vāmaṃ maṇḍalam āśritāḥ

06,003.041a pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca

06,003.041c nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām

06,003.042a dhyāyantaḥ prakirantaś ca vālān vepathusaṃyutāḥ

06,003.042c rudanti dīnās turagā mātaṅgāś ca sahasraśaḥ

06,003.042d*0014_01 gṛhakṣa[?kṣe]trakhalādyeṣu valmīkā madhukāni ca

06,003.042d*0014_02 hastyaśvarathaśālās tu [?su] kapotāś cāśritās tathā

06,003.042d*0014_03 ete cānye ca bahava utpātā ghoradarśanāḥ

06,003.042d*0014_04 pṛthivīpālalokānāṃ sarve vai nāśakārakāḥ

06,003.042d*0015_01 evaṃvidhaṃ durnimittaṃ kṣayāya pṛthivīkṣitām

06,003.042d*0015_02 bhaumaṃ divyaṃ cāntarikṣaṃ trividhaṃ jāyate 'niśam

06,003.043a etac chrutvā bhavān atra prāptakālaṃ vyavasyatām

06,003.043c yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata

06,003.044 vaiśaṃpāyana uvāca

06,003.044a pitur vaco niśamyaitad dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam

06,003.044c diṣṭam etat purā manye bhaviṣyati na saṃśayaḥ

06,003.045a kṣatriyāḥ kṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṃyuge

06,003.045c vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam

06,003.046a iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahat sukham

06,003.046c prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave

06,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca

06,004.001a evam ukto munis tattvaṃ kavīndro rājasattama

06,004.001c putreṇa dhṛtarāṣṭreṇa dhyānam anvagamat param

06,004.002a punar evābravīd vākyaṃ kālavādī mahātapāḥ

06,004.002c asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṃkṣipate jagat

06,004.003a sṛjate ca punar lokān neha vidyati śāśvatam

06,004.003c jñātīnāṃ ca kurūṇāṃ ca saṃbandhisuhṛdāṃ tathā

06,004.004a dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samartho hy asi vāraṇe

06,004.004c kṣudraṃ jñātivadhaṃ prāhur mā kuruṣva mamāpriyam

06,004.005a kālo 'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāṃ pate

06,004.005c na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naitat kathaṃ cana

06,004.006a hanyāt sa eva yo hanyāt kuladharmaṃ svakāṃ tanum

06,004.006c kālenotpathagantāsi śakye sati yathāpathi

06,004.007a kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām

06,004.007c anartho rājyarūpeṇa tyajyatām asukhāvahaḥ

06,004.008a luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān

06,004.008c kiṃ te rājyena durdharṣa yena prāpto 'si kilbiṣam

06,004.009a yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayan svargam āpsyasi

06,004.009c labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ

06,004.009d*0016_01 yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca vārayiṣyāmi saṃyuge

06,004.010a evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

06,004.010c ākṣipya vākyaṃ vākyajño vākpathenāpy ayāt punaḥ

06,004.011 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,004.011a yathā bhavān veda tathāsmi vettā; bhāvābhāvau viditau me yathāvat

06,004.011c svārthe hi saṃmuhyati tāta loko; māṃ cāpi lokātmakam eva viddhi

06,004.012a prasādaye tvām atulaprabhāvaṃ; tvaṃ no gatir darśayitā ca dhīraḥ

06,004.012c na cāpi te vaśagā me maharṣe; na kalmaṣaṃ kartum ihārhase mām

06,004.013a tvaṃ hi dharmaḥ pavitraṃ ca yaśaḥ kīrtir dhṛtiḥ smṛtiḥ

06,004.013c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaś cāsi pitāmahaḥ

06,004.013d*0017_01 kuruṣva kāryaṃ yat satyaṃ tvatto mānyo na vidyate

06,004.014 vyāsa uvāca

06,004.014a vaicitravīrya nṛpate yat te manasi vartate

06,004.014c abhidhatsva yathākāmaṃ chettāsmi tava saṃśayam

06,004.015 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,004.015a yāni liṅgāni saṃgrāme bhavanti vijayiṣyatām

06,004.015c tāni sarvāṇi bhagavañ śrotum icchāmi tattvataḥ

06,004.016 vyāsa uvāca

06,004.016a prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ

06,004.016c puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ

06,004.017a gambhīraghoṣāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhā mṛdaṅgāś ca nadanti yatra

06,004.017c viśuddharaśmis tapanaḥ śaśī ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ

06,004.018a iṣṭā vācaḥ pṛṣṭhato vāyasānāṃ; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca

06,004.018c ye pṛṣṭhatas te tvarayanti rājan; ye tv agratas te pratiṣedhayanti

06,004.019a kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ; śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca yatra

06,004.019c pradakṣiṇāś caiva bhavanti saṃkhye; dhruvaṃ jayaṃ tatra vadanti viprāḥ

06,004.020a alaṃkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; mukhaprasādair hemavarṇaiś ca nṝṇām

06,004.020c bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te vijayanti śatrūn

06,004.021a hṛṣṭā vācas tathā sattvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata

06,004.021c na mlāyante srajaś caiva te taranti raṇe ripūn

06,004.022a iṣṭo vātaḥ praviṣṭasya dakṣiṇā pravivikṣataḥ

06,004.022c paścāt saṃsādhayaty arthaṃ purastāt pratiṣedhate

06,004.023a śabdarūparasasparśagandhāś cāviṣkṛtāḥ śubhāḥ

06,004.023c sadā yodhāś ca hṛṣṭāś ca yeṣāṃ teṣāṃ dhruvaṃ jayaḥ

06,004.024a anv eva vāyavo vānti tathābhrāṇi vayāṃsi ca

06,004.024c anuplavante meghāś ca tathaivendradhanūṃṣi ca

06,004.025a etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāṃ pate

06,004.025c bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa

06,004.026a alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyām iti niścitam

06,004.026c harṣo yodhagaṇasyaikaṃ jayalakṣaṇam ucyate

06,004.027a eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīm api

06,004.027c taṃ dīrṇam anudīryante yodhāḥ śūratamā api

06,004.028a durnivāratamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ

06,004.028c apām iva mahāvegas trastā mṛgagaṇā iva

06,004.029a naiva śakyā samādhātuṃ saṃnipāte mahācamūḥ

06,004.029c dīrṇā ity eva dīryante yodhāḥ śūratamā api

06,004.029e bhītān bhagnāṃś ca saṃprekṣya bhayaṃ bhūyo vivardhate

06,004.030a prabhagnā sahasā rājan diśo vibhrāmitā paraiḥ

06,004.030c naiva sthāpayituṃ śakyā śūrair api mahācamūḥ

06,004.031a saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ

06,004.031b*0018_01 śaknoti na samādhātuṃ dīrṇām indrasamo yudhi

06,004.031c upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ

06,004.032a upāyavijayaṃ śreṣṭham āhur bhedena madhyamam

06,004.032c jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāṃ pate

06,004.032e mahādoṣaḥ saṃnipātas tato vyaṅgaḥ sa ucyate

06,004.032f*0019_01 paraspareṇa saṃdṛṣṭā surair api mahācamūḥ

06,004.032f*0019_02 naiva sthāpayituṃ śakyā prabhagnā bhayavihvalā

06,004.033a parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ

06,004.033c pañcāśad api ye śūrā mathnanti mahatīṃ camūm

06,004.033e atha vā pañca ṣaṭ sapta vijayanty anivartinaḥ

06,004.034a na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam

06,004.034c dṛṣṭvā suparṇopacitiṃ mahatīm api bhārata

06,004.035a na bāhulyena senāyā jayo bhavati bhārata

06,004.035c adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam

06,004.035e jayanto hy api saṃgrāme kṣayavanto bhavanty uta

06,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca

06,005.001a evam uktvā yayau vyāso dhṛtarāṣṭrāya dhīmate

06,005.001c dhṛtarāṣṭro 'pi tac chrutvā dhyānam evānvapadyata

06,005.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniḥśvasya muhur muhuḥ

06,005.002c saṃjayaṃ saṃśitātmānam apṛcchad bharatarṣabha

06,005.003a saṃjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ

06,005.003c anyonyam abhinighnanti śastrair uccāvacair api

06,005.004a pārthivāḥ pṛthivīhetoḥ samabhityaktajīvitāḥ

06,005.004c na ca śāmyanti nighnanto vardhayanto yamakṣayam

06,005.005a bhaumam aiśvaryam icchanto na mṛṣyante parasparam

06,005.005c manye bahuguṇā bhūmis tan mamācakṣva saṃjaya

06,005.006a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca

06,005.006c koṭyaś ca lokavīrāṇāṃ sametāḥ kurujāṅgale

06,005.007a deśānāṃ ca parīmāṇaṃ nagarāṇāṃ ca saṃjaya

06,005.007c śrotum icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ

06,005.008a divyabuddhipradīpena yuktas tvaṃ jñānacakṣuṣā

06,005.008c prasādāt tasya viprarṣer vyāsasyāmitatejasaḥ

06,005.009 saṃjaya uvāca

06,005.009a yathāprajñaṃ mahāprājña bhaumān vakṣyāmi te guṇān

06,005.009c śāstracakṣur avekṣasva namas te bharatarṣabha

06,005.010a dvividhānīha bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca

06,005.010c trasānāṃ trividhā yonir aṇḍasvedajarāyujāḥ

06,005.011a trasānāṃ khalu sarveṣāṃ śreṣṭhā rājañ jarāyujāḥ

06,005.011c jarāyujānāṃ pravarā mānavāḥ paśavaś ca ye

06,005.012a nānārūpāṇi bibhrāṇās teṣāṃ bhedāś caturdaśa

06,005.012c araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṃ grāmavāsinaḥ

06,005.013a siṃhavyāghravarāhāś ca mahiṣā vāraṇās tathā

06,005.013c ṛkṣāś ca vānarāś caiva saptāraṇyāḥ smṛtā nṛpa

06,005.014a gaur ajo manujo meṣo vājyaśvataragardabhāḥ

06,005.014c ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ

06,005.015a ete vai paśavo rājan grāmyāraṇyāś caturdaśa

06,005.015c vedoktāḥ pṛthivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ

06,005.016a grāmyāṇāṃ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ siṃhaś cāraṇyavāsinām

06,005.016c sarveṣām eva bhūtānām anyonyenābhijīvanam

06,005.017a udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktās teṣāṃ pañcaiva jātayaḥ

06,005.017c vṛkṣagulmalatāvallyas tvaksārās tṛṇajātayaḥ

06,005.018a eṣāṃ viṃśatir ekonā mahābhūteṣu pañcasu

06,005.018c caturviṃśatir uddiṣṭā gāyatrī lokasaṃmatā

06,005.019a ya etāṃ veda gāyatrīṃ puṇyāṃ sarvaguṇānvitām

06,005.019c tattvena bharataśreṣṭha sa lokān na praṇaśyati

06,005.020a bhūmau hi jāyate sarvaṃ bhūmau sarvaṃ praṇaśyati

06,005.020c bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ bhūmir eva parāyaṇam

06,005.021a yasya bhūmis tasya sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

06,005.021c tatrābhigṛddhā rājāno vinighnantītaretaram

06,006.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,006.001a nadīnāṃ parvatānāṃ ca nāmadheyāni saṃjaya

06,006.001c tathā janapadānāṃ ca ye cānye bhūmim āśritāḥ

06,006.002a pramāṇaṃ ca pramāṇajña pṛthivyā api sarvaśaḥ

06,006.002c nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṃjaya

06,006.003 saṃjaya uvāca

06,006.003a pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṃgrahāt

06,006.003c jagat sthitāni sarvāṇi samāny āhur manīṣiṇaḥ

06,006.004a bhūmir āpas tathā vāyur agnir ākāśam eva ca

06,006.004c guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ bhūmiḥ pradhānataḥ

06,006.005a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ

06,006.005c bhūmer ete guṇāḥ proktā ṛṣibhis tattvavedibhiḥ

06,006.005d*0020_01 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi prakīrtitāḥ

06,006.006a catvāro 'psu guṇā rājan gandhas tatra na vidyate

06,006.006c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ

06,006.006e śabdaḥ sparśaś ca vāyos tu ākāśe śabda eva ca

06,006.007a ete pañca guṇā rājan mahābhūteṣu pañcasu

06,006.007c vartante sarvalokeṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

06,006.008a anyonyaṃ nābhivartante sāmyaṃ bhavati vai yadā

06,006.008c yadā tu viṣamībhāvam āviśanti parasparam

06,006.008e tadā dehair dehavanto vyatirohanti nānyathā

06,006.008f*0021_01 bhāvaṃ na ca bhajantas te nāśaṃ gacchanti nānyathā

06,006.009a ānupūrvyād vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ

06,006.009c sarvāṇy aparimeyāni tad eṣāṃ rūpam aiśvaram

06,006.010a tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ

06,006.010c teṣāṃ manuṣyās tarkeṇa pramāṇāni pracakṣate

06,006.011a acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa sādhayet

06,006.011c prakṛtibhyaḥ paraṃ yat tu tad acintyasya lakṣaṇam

06,006.012a sudarśanaṃ pravakṣyāmi dvīpaṃ te kurunandana

06,006.012c parimaṇḍalo mahārāja dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ

06,006.013a nadījalapraticchannaḥ parvataiś cābhrasaṃnibhaiḥ

06,006.013c puraiś ca vividhākārai ramyair janapadais tathā

06,006.014a vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṃpannadhanadhānyavān

06,006.014c lāvaṇena samudreṇa samantāt parivāritaḥ

06,006.015a yathā ca puruṣaḥ paśyed ādarśe mukham ātmanaḥ

06,006.015c evaṃ sudarśanadvīpo dṛśyate candramaṇḍale

06,006.016a dvir aṃśe pippalas tatra dvir aṃśe ca śaśo mahān

06,006.016c sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ paribṛṃhitaḥ

06,006.016e āpas tato 'nyā vijñeyā eṣa saṃkṣepa ucyate

06,006.016f*0022_01 tato 'nya ucyate cāyam enaṃ saṃkṣepataḥ śṛṇu

06,007.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,007.001a ukto dvīpasya saṃkṣepo vistaraṃ brūhi saṃjaya

06,007.001a*0023_01 . . . . . . . . vidhivad buddhimaṃs tvayā

06,007.001a*0023_02 tattvajñaś cāsi sarvasya . . . . . . . .

06,007.001c yāvad bhūmyavakāśo 'yaṃ dṛśyate śaśalakṣaṇe

06,007.001e tasya pramāṇaṃ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam

06,007.002 vaiśaṃpāyana uvāca

06,007.002a evam uktaḥ sa rājñā tu saṃjayo vākyam abravīt

06,007.002c prāgāyatā mahārāja ṣaḍ ete ratnaparvatāḥ

06,007.002d*0024_01 sthitā samudram ākramya avarūḍhā bhavaṃs tataḥ

06,007.002e avagāḍhā hy ubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau

06,007.003a himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś ca nagottamaḥ

06,007.003c nīlaś ca vaiḍūryamayaḥ śvetaś ca rajataprabhaḥ

06,007.003e sarvadhātuvinaddhaś ca śṛṅgavān nāma parvataḥ

06,007.004a ete vai parvatā rājan siddhacāraṇasevitāḥ

06,007.004c teṣām antaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ

06,007.005a tatra puṇyā janapadās tāni varṣāṇi bhārata

06,007.005c vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ

06,007.005d*0025_01 gandharvādyā vasanti sma hy apsarogaṇasevitāḥ

06,007.006a idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ tato haimavataṃ param

06,007.006b*0026_01 tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ varṣaṃ himavataḥ param

06,007.006c hemakūṭāt paraṃ caiva harivarṣaṃ pracakṣate

06,007.007a dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca

06,007.007c prāgāyato mahārāja mālyavān nāma parvataḥ

06,007.008a tataḥ paraṃ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ

06,007.008b*0027_01 tenaiva kramayogena parvato gandhamādanaḥ

06,007.008c parimaṇḍalas tayor madhye meruḥ kanakaparvataḥ

06,007.009a ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ

06,007.009c yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smṛtaḥ

06,007.010a uccaiś ca caturāśītir yojanānāṃ mahīpate

06,007.010c ūrdhvam antaś ca tiryak ca lokān āvṛtya tiṣṭhati

06,007.011a tasya pārśve tv ime dvīpāś catvāraḥ saṃsthitāḥ prabho

06,007.011c bhadrāśvaḥ ketumālaś ca jambūdvīpaś ca bhārata

06,007.011d*0028_01 ketumālaś caturthaś ca meroḥ paścimataḥ sthitaḥ

06,007.011e uttarāś caiva kuravaḥ kṛtapuṇyapratiśrayāḥ

06,007.012a vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kila

06,007.012c sa vai vicintayām āsa sauvarṇān prekṣya vāyasān

06,007.013a merur uttamamadhyānām adhamānāṃ ca pakṣiṇām

06,007.013c aviśeṣakaro yasmāt tasmād enaṃ tyajāmy aham

06,007.014a tam ādityo 'nuparyeti satataṃ jyotiṣāṃ patiḥ

06,007.014c candramāś ca sanakṣatro vāyuś caiva pradakṣiṇam

06,007.015a sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ

06,007.015c bhavanair āvṛtaḥ sarvair jāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ

06,007.016a tatra devagaṇā rājan gandharvāsurarākṣasāḥ

06,007.016c apsarogaṇasaṃyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ

06,007.017a tatra brahmā ca rudraś ca śakraś cāpi sureśvaraḥ

06,007.017c sametya vividhair yajñair yajante 'nekadakṣiṇaiḥ

06,007.018a tumburur nāradaś caiva viśvāvasur hahā huhūḥ

06,007.018c abhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho

06,007.019a saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaś ca prajāpatiḥ

06,007.019c tatra gacchanti bhadraṃ te sadā parvaṇi parvaṇi

06,007.020a tasyaiva mūrdhany uśanāḥ kāvyo daityair mahīpate

06,007.020c tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ

06,007.021a tasmāt kubero bhagavāṃś caturthaṃ bhāgam aśnute

06,007.021c tataḥ kalāṃśaṃ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati

06,007.022a pārśve tasyottare divyaṃ sarvartukusumaṃ śivam

06,007.022c karṇikāravanaṃ ramyaṃ śilājālasamudgatam

06,007.023a tatra sākṣāt paśupatir divyair bhūtaiḥ samāvṛtaḥ

06,007.023c umāsahāyo bhagavān ramate bhūtabhāvanaḥ

06,007.024a karṇikāramayīṃ mālāṃ bibhrat pādāvalambinīm

06,007.024c tribhir netraiḥ kṛtoddyotas tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ

06,007.025a tam ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ

06,007.025c paśyanti na hi durvṛttaiḥ śakyo draṣṭuṃ maheśvaraḥ

06,007.026a tasya śailasya śikharāt kṣīradhārā nareśvara

06,007.026c triṃśad bāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā

06,007.027a puṇyā puṇyatamair juṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā

06,007.027c pataty ajasravegena hrade cāndramase śubhe

06,007.027e tayā hy utpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ

06,007.028a tāṃ dhārayām āsa purā durdharāṃ parvatair api

06,007.028c śataṃ varṣasahasrāṇāṃ śirasā vai maheśvaraḥ

06,007.029a meros tu paścime pārśve ketumālo mahīpate

06,007.029c jambūṣaṇḍaś ca tatraiva sumahān nandanopamaḥ

06,007.030a āyur daśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatra bhārata

06,007.030c suvarṇavarṇāś ca narāḥ striyaś cāpsarasopamāḥ

06,007.031a anāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ

06,007.031c jāyante mānavās tatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ

06,007.031d*0029_01 pūrveṇa yasya vikhyātaḥ parvato gandhamādanaḥ

06,007.032a gandhamādanaśṛṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ

06,007.032c saṃvṛto 'psarasāṃ saṃghair modate guhyakādhipaḥ

06,007.033a gandhamādanapādeṣu pareṣv aparagaṇḍikāḥ

06,007.033c ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ paramāyuṣaḥ

06,007.034a tatra kṛṣṇā narā rājaṃs tejoyuktā mahābalāḥ

06,007.034c striyaś cotpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ

06,007.035a nīlāt parataraṃ śvetaṃ śvetād dhairaṇyakaṃ param

06,007.035b*0030_01 hiraṇmayaṃ ca śvetādreḥ paraṃ varṣaṃ narādhipa

06,007.035b*0030_02 kuruvarṣaṃ tato rājañ śṛṅgavat parvatāt param

06,007.035c varṣam airāvataṃ nāma tataḥ śṛṅgavataḥ param

06,007.036a dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare

06,007.036c ilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva ha

06,007.037a uttarottaram etebhyo varṣam udricyate guṇaiḥ

06,007.037c āyuṣpramāṇam ārogyaṃ dharmataḥ kāmato 'rthataḥ

06,007.038a samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata

06,007.038c evam eṣā mahārāja parvataiḥ pṛthivī citā

06,007.039a hemakūṭas tu sumahān kailāso nāma parvataḥ

06,007.039c yatra vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ saha modate

06,007.039d*0031_01 tatra devo mahādevo nityam āste sahomayā

06,007.039d*0031_02 citre śilātale ramye devarṣigaṇapūjitaḥ

06,007.040a asty uttareṇa kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati

06,007.040c hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ

06,007.041a tasya pārśve mahad divyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam

06,007.041c ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ

06,007.041e dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ

06,007.042a yūpā maṇimayās tatra cityāś cāpi hiraṇmayāḥ

06,007.042c tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ sahasrākṣo mahāyaśāḥ

06,007.043a sṛṣṭvā bhūtapatir yatra sarvalokān sanātanaḥ

06,007.043c upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ samāgataiḥ

06,007.043e naranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ

06,007.044a tatra tripathagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā

06,007.044c brahmalokād apakrāntā saptadhā pratipadyate

06,007.045a vasvokasārā nalinī pāvanā ca sarasvatī

06,007.045c jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuś ca saptamī

06,007.046a acintyā divyasaṃkalpā prabhor eṣaiva saṃvidhiḥ

06,007.046c upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye

06,007.047a dṛśyādṛśyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī

06,007.047c etā divyāḥ sapta gaṅgās triṣu lokeṣu viśrutāḥ

06,007.048a rakṣāṃsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ

06,007.048c sarpā nāgāś ca niṣadhe gokarṇe ca tapodhanāḥ

06,007.049a devāsurāṇāṃ ca gṛhaṃ śvetaḥ parvata ucyate

06,007.049c gandharvā niṣadhe śaile nīle brahmarṣayo nṛpa

06,007.049e śṛṅgavāṃs tu mahārāja pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ

06,007.050a ity etāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ

06,007.050c bhūtāny upaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca

06,007.051a teṣām ṛddhir bahuvidhā dṛśyate daivamānuṣī

06,007.051c aśakyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatā

06,007.052a yāṃ tu pṛcchasi mā rājan divyām etāṃ śaśākṛtim

06,007.052b*0032_01 jambūdvīpasya sarvasya ākṛtiṃ candramaṇḍale

06,007.052b*0033_01 sa vai sudarśanadvīpo dṛśyate śaśavadvidhau

06,007.052c pārśve śaśasya dve varṣe ubhaye dakṣiṇottare

06,007.052d*0034_01 anyāni pañca varṣāṇi galāntaṃ kalpitāni ca

06,007.052e karṇau tu nāgadvīpaṃ ca kaśyapadvīpam eva ca

06,007.053a tāmravarṇaḥ śiro rājañ śrīmān malayaparvataḥ

06,007.053c etad dvitīyaṃ dvīpasya dṛśyate śaśasaṃsthitam

06,008.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,008.001a meror athottaraṃ pārśvaṃ pūrvaṃ cācakṣva saṃjaya

06,008.001c nikhilena mahābuddhe mālyavantaṃ ca parvatam

06,008.002 saṃjaya uvāca

06,008.002a dakṣiṇena tu nīlasya meroḥ pārśve tathottare

06,008.002c uttarāḥ kuravo rājan puṇyāḥ siddhaniṣevitāḥ

06,008.003a tatra vṛkṣā madhuphalā nityapuṣpaphalopagāḥ

06,008.003c puṣpāṇi ca sugandhīni rasavanti phalāni ca

06,008.004a sarvakāmaphalās tatra ke cid vṛkṣā janādhipa

06,008.004c apare kṣīriṇo nāma vṛkṣās tatra narādhipa

06,008.005a ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hy amṛtopamam

06,008.005c vastrāṇi ca prasūyante phaleṣv ābharaṇāni ca

06,008.006a sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā

06,008.006b*0035_01 maṇiratnanibhaṃ ramyaṃ vajravaiḍūryasaṃnibham

06,008.006b*0035_02 bhūbhāgo dṛśyate tatra padmarāgasamaprabham

06,008.006c sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā ca janādhipa

06,008.006d*0036_01 puṣkariṇyaḥ śubhās tatra sukhasparśā manoharāḥ

06,008.007a devalokacyutāḥ sarve jāyante tatra mānavāḥ

06,008.007c tulyarūpaguṇopetāḥ sameṣu viṣameṣu ca

06,008.008a mithunāni ca jāyante striyaś cāpsarasopamāḥ

06,008.008c teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanty amṛtasaṃnibham

06,008.009a mithunaṃ jāyamānaṃ vai samaṃ tac ca pravardhate

06,008.009c tulyarūpaguṇopetaṃ samaveṣaṃ tathaiva ca

06,008.009e ekaikam anuraktaṃ ca cakravākasamaṃ vibho

06,008.009f*0037_01 mṛtyuś ca samakālaṃ ca tayor mithunayugmayoḥ

06,008.010a nirāmayā vītaśokā nityaṃ muditamānasāḥ

06,008.010c daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

06,008.010e jīvanti te mahārāja na cānyonyaṃ jahaty uta

06,008.011a bhāruṇḍā nāma śakunās tīkṣṇatuṇḍā mahābalāḥ

06,008.011c te nirharanti hi mṛtān darīṣu prakṣipanti ca

06,008.012a uttarāḥ kuravo rājan vyākhyātās te samāsataḥ

06,008.012c meroḥ pārśvam ahaṃ pūrvaṃ vakṣyāmy atha yathātatham

06,008.012d*0038_01 bhadrāśvaṃ nāma varṣaṃ tu puro vai gandhamādanāt

06,008.013a tasya pūrvābhiṣekas tu bhadrāśvasya viśāṃ pate

06,008.013c bhadrasālavanaṃ yatra kālāmraś ca mahādrumaḥ

06,008.014a kālāmraś ca mahārāja nityapuṣpaphalaḥ śubhaḥ

06,008.014c dvīpaś ca yojanotsedhaḥ siddhacāraṇasevitaḥ

06,008.015a tatra te puruṣāḥ śvetās tejoyuktā mahābalāḥ

06,008.015c striyaḥ kumudavarṇāś ca sundaryaḥ priyadarśanāḥ

06,008.016a candraprabhāś candravarṇāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ

06,008.016c candraśītalagātryaś ca nṛttagītaviśāradāḥ

06,008.017a daśa varṣasahasrāṇi tatrāyur bharatarṣabha

06,008.017c kālāmrarasapītās te nityaṃ saṃsthitayauvanāḥ

06,008.018a dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu

06,008.018c sudarśano nāma mahāñ jambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ

06,008.019a sarvakāmaphalaḥ puṇyaḥ siddhacāraṇasevitaḥ

06,008.019c tasya nāmnā samākhyāto jambūdvīpaḥ sanātanaḥ

06,008.020a yojanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ ca bharatarṣabha

06,008.020c utsedho vṛkṣarājasya divaspṛṅ manujeśvara

06,008.021a aratnīnāṃ sahasraṃ ca śatāni daśa pañca ca

06,008.021c pariṇāhas tu vṛkṣasya phalānāṃ rasabhedinām

06,008.022a patamānāni tāny urvyāṃ kurvanti vipulaṃ svanam

06,008.022c muñcanti ca rasaṃ rājaṃs tasmin rajatasaṃnibham

06,008.023a tasyā jambvāḥ phalaraso nadī bhūtvā janādhipa

06,008.023c meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā saṃprayāty uttarān kurūn

06,008.024a pibanti tad rasaṃ hṛṣṭā janā nityaṃ janādhipa

06,008.024c tasmin phalarase pīte na jarā bādhate ca tān

06,008.025a tatra jāmbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣaṇam

06,008.025b*0039_01 indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsvaraṃ tu tat

06,008.025c taruṇādityavarṇāś ca jāyante tatra mānavāḥ

06,008.026a tathā mālyavataḥ śṛṅge dīpyate tatra havyavāṭ

06,008.026c nāmnā saṃvartako nāma kālāgnir bharatarṣabha

06,008.027a tathā mālyavataḥ śṛṅge pūrve pūrvāntagaṇḍikā

06,008.027c yojanānāṃ sahasrāṇi pañcāśan mālyavān sthitaḥ

06,008.028a mahārajatasaṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ

06,008.028c brahmalokāc cyutāḥ sarve sarve ca brahmavādinaḥ

06,008.029a tapas tu tapyamānās te bhavanti hy ūrdhvaretasaḥ

06,008.029c rakṣaṇārthaṃ tu bhūtānāṃ praviśanti divākaram

06,008.030a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi ṣaṣṭir eva śatāni ca

06,008.030c aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram

06,008.031a ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭim eva śatāni ca

06,008.031c ādityatāpataptās te viśanti śaśimaṇḍalam

06,009.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,009.001a varṣāṇāṃ caiva nāmāni parvatānāṃ ca saṃjaya

06,009.001c ācakṣva me yathātattvaṃ ye ca parvatavāsinaḥ

06,009.002 saṃjaya uvāca

06,009.002a dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa tu

06,009.002c varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ

06,009.003a śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve supriyadarśanāḥ

06,009.003c ratipradhānāś ca tathā jāyante tatra mānavāḥ

06,009.004a daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca

06,009.004c jīvanti te mahārāja nityaṃ muditamānasāḥ

06,009.005a dakṣiṇe śṛṅgiṇaś caiva śvetasyāthottareṇa ca

06,009.005c varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī

06,009.005d*0040_01 yatra cāyaṃ mahārāja pakṣirāṭ patagottamaḥ

06,009.006a yakṣānugā mahārāja dhaninaḥ priyadarśanāḥ

06,009.006c mahābalās tatra sadā rājan muditamānasāḥ

06,009.006d*0041_01 yakṣaḥ so 'pi mahārāja yakṣarājānugauta[? -gotta]maḥ

06,009.007a ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa

06,009.007c āyuṣpramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca

06,009.008a śṛṅgāṇi vai śṛṅgavatas trīṇy eva manujādhipa

06,009.008c ekaṃ maṇimayaṃ tatra tathaikaṃ raukmam adbhutam

06,009.009a sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanair upaśobhitam

06,009.009c tatra svayaṃprabhā devī nityaṃ vasati śāṇḍilī

06,009.010a uttareṇa tu śṛṅgasya samudrānte janādhipa

06,009.010c varṣam airāvataṃ nāma tasmāc chṛṅgavataḥ param

06,009.011a na tatra sūryas tapati na te jīryanti mānavāḥ

06,009.011c candramāś ca sanakṣatro jyotir bhūta ivāvṛtaḥ

06,009.012a padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ

06,009.012c padmapatrasugandhāś ca jāyante tatra mānavāḥ

06,009.013a aniṣpandāḥ sugandhāś ca nirāhārā jitendriyāḥ

06,009.013c devalokacyutāḥ sarve tathā virajaso nṛpa

06,009.014a trayodaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ te janādhipa

06,009.014c āyuṣpramāṇaṃ jīvanti narā bharatasattama

06,009.015a kṣīrodasya samudrasya tathaivottarataḥ prabhuḥ

06,009.015c harir vasati vaikuṇṭhaḥ śakaṭe kanakātmake

06,009.016a aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manojavam

06,009.016c agnivarṇaṃ mahāvegaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam

06,009.017a sa prabhuḥ sarvabhūtānāṃ vibhuś ca bharatarṣabha

06,009.017c saṃkṣepo vistaraś caiva kartā kārayitā ca saḥ

06,009.018a pṛthivy āpas tathākāśaṃ vāyus tejaś ca pārthiva

06,009.018c sa yajñaḥ sarvabhūtānām āsyaṃ tasya hutāśanaḥ

06,009.018d*0042_01 sthitaḥ sthānasahasreṣu vyāpya vai sa carācaram

06,009.019 vaiśaṃpāyana uvāca

06,009.019a evam uktaḥ saṃjayena dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ

06,009.019c dhyānam anvagamad rājā putrān prati janādhipa

06,009.020a sa vicintya mahārāja punar evābravīd vacaḥ

06,009.020c asaṃśayaṃ sūtaputra kālaḥ saṃkṣipate jagat

06,009.020e sṛjate ca punaḥ sarvaṃ neha vidyati śāśvatam

06,009.021a naro nārāyaṇaś caiva sarvajñaḥ sarvabhūtabhṛt

06,009.021c devā vaikuṇṭha ity āhur vedā viṣṇur iti prabhum

06,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,010.001a yad idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balam

06,010.001c yatrātimātraṃ lubdho 'yaṃ putro duryodhano mama

06,010.002a yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ

06,010.002c etan me tattvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya

06,010.003 saṃjaya uvāca

06,010.003a na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājan vaco mama

06,010.003c gṛddho duryodhanas tatra śakuniś cāpi saubalaḥ

06,010.004a apare kṣatriyāś cāpi nānājanapadeśvarāḥ

06,010.004c ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam

06,010.005a atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam

06,010.005c priyam indrasya devasya manor vaivasvatasya ca

06,010.006a pṛthoś ca rājan vainyasya tathekṣvākor mahātmanaḥ

06,010.006c yayāter ambarīṣasya māndhātur nahuṣasya ca

06,010.007a tathaiva mucukundasya śiber auśīnarasya ca

06,010.007c ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpates tathā

06,010.007d*0043_01 kuśikasya ca durdharṣa gādheś caiva mahātmanaḥ

06,010.007d*0043_02 somakasya ca durdharṣa dilīpasya tathaiva ca

06,010.008a anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām

06,010.008c sarveṣām eva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam

06,010.009a tat te varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutam ariṃdama

06,010.009c śṛṇu me gadato rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

06,010.010a mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣavān api

06,010.010c vindhyaś ca pāriyātraś ca saptaite kulaparvatāḥ

06,010.011a teṣāṃ sahasraśo rājan parvatās tu samīpataḥ

06,010.011c abhijñātāḥ sāravanto vipulāś citrasānavaḥ

06,010.012a anye tato 'parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ

06,010.012c āryā mlecchāś ca kauravya tair miśrāḥ puruṣā vibho

06,010.013a nadīḥ pibanti bahulā gaṅgāṃ sindhuṃ sarasvatīm

06,010.013c godāvarīṃ narmadāṃ ca bāhudāṃ ca mahānadīm

06,010.014a śatadruṃ candrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm

06,010.014c dṛṣadvatīṃ vipāśāṃ ca vipāpāṃ sthūlavālukām

06,010.015a nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇaveṇāṃ ca nimnagām

06,010.015c irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikām api

06,010.016a vedasmṛtiṃ vetasinīṃ tridivām iṣkumālinīm

06,010.016c karīṣiṇīṃ citravahāṃ citrasenāṃ ca nimnagām

06,010.017a gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca vandanāṃ ca mahānadīm

06,010.017c kauśikīṃ tridivāṃ kṛtyāṃ vicitrāṃ lohatāriṇīm

06,010.018a rathasthāṃ śatakumbhāṃ ca sarayūṃ ca nareśvara

06,010.018c carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā

06,010.019a śatāvarīṃ payoṣṇīṃ ca parāṃ bhaimarathīṃ tathā

06,010.019c kāverīṃ culukāṃ cāpi vāpīṃ śatabalām api

06,010.020a nicīrāṃ mahitāṃ cāpi suprayogāṃ narādhipa

06,010.020c pavitrāṃ kuṇḍalāṃ sindhuṃ vājinīṃ puramālinīm

06,010.021a pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmām oghavatīṃ tathā

06,010.021c palāśinīṃ pāpaharāṃ mahendrāṃ pippalāvatīm

06,010.022a pāriṣeṇām asiknīṃ ca saralāṃ bhāramardinīm

06,010.022c puruhīṃ pravarāṃ menāṃ moghāṃ ghṛtavatīṃ tathā

06,010.023a dhūmatyām atikṛṣṇāṃ ca sūcīṃ chāvīṃ ca kaurava

06,010.023c sadānīrām adhṛṣyāṃ ca kuśadhārāṃ mahānadīm

06,010.024a śaśikāntāṃ śivāṃ caiva tathā vīravatīm api

06,010.024c vāstuṃ suvāstuṃ gaurīṃ ca kampanāṃ sahiraṇvatīm

06,010.025a hiraṇvatīṃ citravatīṃ citrasenāṃ ca nimnagām

06,010.025c rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiñjalām

06,010.026a upendrāṃ bahulāṃ caiva kucarām ambuvāhinīm

06,010.026c vainandīṃ piñjalāṃ veṇṇāṃ tuṅgaveṇāṃ mahānadīm

06,010.027a vidiśāṃ kṛṣṇaveṇṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilām api

06,010.027c śaluṃ suvāmāṃ vedāśvāṃ harisrāvāṃ mahāpagām

06,010.028a śīghrāṃ ca picchilāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām

06,010.028c kauśikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudām atha candanām

06,010.029a durgām antaḥśilāṃ caiva brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm

06,010.029c carakṣāṃ mahirohīṃ ca tathā jambunadīm api

06,010.030a sunasāṃ tamasāṃ dāsīṃ trasām anyāṃ varāṇasīm

06,010.030c loloddhṛtakarāṃ caiva pūrṇāśāṃ ca mahānadīm

06,010.031a mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa

06,010.031c sadānirāmayāṃ vṛtyāṃ mandagāṃ mandavāhinīm

06,010.031d*0044_01 brahmamedhyāṃ bṛhadvatīm

06,010.031d*0044_02 etāś cānyāś ca bahudhā

06,010.032a brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgām api ca bhārata

06,010.032c citropalāṃ citrabarhāṃ mañjuṃ makaravāhinīm

06,010.033a mandākinīṃ vaitaraṇīṃ kokāṃ caiva mahānadīm

06,010.033c śuktimatīm araṇyāṃ ca puṣpaveṇyutpalāvatīm

06,010.034a lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣabhaṅginīm

06,010.034c kumārīm ṛṣikulyāṃ ca brahmakulyāṃ ca bhārata

06,010.035a sarasvatīḥ supuṇyāś ca sarvā gaṅgāś ca māriṣa

06,010.035b*0045_01 brahmāṇīṃ ca mahāgaurīṃ suvaśyām api bhārata

06,010.035b*0046_01 mānavīṃ vṛṣabhāṃ caiva mahānadyo janādhipa

06,010.035c viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāś caiva mahābalāḥ

06,010.036a tathā nadyas tv aprakāśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,010.036c ity etāḥ sarito rājan samākhyātā yathāsmṛti

06,010.037a ata ūrdhvaṃ janapadān nibodha gadato mama

06,010.037c tatreme kurupāñcālāḥ śālvamādreyajāṅgalāḥ

06,010.037d*0047_01 videhā māgadhāḥ siṃhā mahadāyatayas tathā

06,010.038a śūrasenāḥ kaliṅgāś ca bodhā maukās tathaiva ca

06,010.038c matsyāḥ sukuṭyaḥ saubalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ

06,010.039a cedivatsāḥ karūṣāś ca bhojāḥ sindhupulindakāḥ

06,010.039c uttamaujā daśārṇāś ca mekalāś cotkalaiḥ saha

06,010.040a pāñcālāḥ kauśijāś caiva ekapṛṣṭhā yugaṃdharāḥ

06,010.040c saudhā madrā bhujiṅgāś ca kāśayo 'parakāśayaḥ

06,010.041a jaṭharāḥ kukkuśāś caiva sudāśārṇāś ca bhārata

06,010.041c kuntayo 'vantayaś caiva tathaivāparakuntayaḥ

06,010.042a govindā mandakāḥ ṣaṇḍā vidarbhānūpavāsikāḥ

06,010.042c aśmakāḥ pāṃsurāṣṭrāś ca goparāṣṭrāḥ panītakāḥ

06,010.043a ādirāṣṭrāḥ sukuṭṭāś ca balirāṣṭraṃ ca kevalam

06,010.043c vānarāsyāḥ pravāhāś ca vakrā vakrabhayāḥ śakāḥ

06,010.044a videhakā māgadhāś ca suhmāś ca vijayās tathā

06,010.044c aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāś ca yakṛllomāna eva ca

06,010.045a mallāḥ sudeṣṇāḥ prāhūtās tathā māhiṣakārṣikāḥ

06,010.045c vāhīkā vāṭadhānāś ca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ

06,010.046a aparandhrāś ca śūdrāś ca pahlavāś carmakhaṇḍikāḥ

06,010.046c aṭavīśabarāś caiva marubhaumāś ca māriṣa

06,010.047a upāvṛścānupāvṛścasurāṣṭrāḥ kekayās tathā

06,010.047c kuṭṭāparāntā dvaidheyāḥ kākṣāḥ sāmudraniṣkuṭāḥ

06,010.047d*0048_01 kaṭyāś ca pātavaibodhā yākāḥ sāmudraniṣkadāḥ

06,010.048a andhrāś ca bahavo rājann antargiryās tathaiva ca

06,010.048c bahirgiryāṅgamaladā māgadhā mānavarjakāḥ

06,010.048d*0049_01 antargiryās tathā caiva bahirgiryās tathaiva ca

06,010.049a mahyuttarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavāś ca janādhipa

06,010.049c puṇḍrā bhārgāḥ kirātāś ca sudoṣṇāḥ pramudās tathā

06,010.050a śakā niṣādā niṣadhās tathaivānartanairṛtāḥ

06,010.050c dugūlāḥ pratimatsyāś ca kuśalāḥ kunaṭās tathā

06,010.051a tīragrāhās taratoyā rājikā rasyakāgaṇāḥ

06,010.051c tilakāḥ pārasīkāś ca madhumantaḥ prakutsakāḥ

06,010.052a kāśmīrāḥ sindhusauvīrā gāndhārā darśakās tathā

06,010.052c abhīsārā kulūtāś ca śaivalā bāhlikās tathā

06,010.053a darvīkāḥ sakacā darvā vātajāmarathoragāḥ

06,010.053c bahuvādyāś ca kauravya sudāmānaḥ sumallikāḥ

06,010.054a vadhrāḥ karīṣakāś cāpi kulindopatyakās tathā

06,010.054c vanāyavo daśāpārśvā romāṇaḥ kuśabindavaḥ

06,010.055a kacchā gopālakacchāś ca lāṅgalāḥ paravallakāḥ

06,010.055c kirātā barbarāḥ siddhā videhās tāmraliṅgakāḥ

06,010.056a oṣṭrāḥ puṇḍrāḥ sasairandhrāḥ pārvatīyāś ca māriṣa

06,010.056c athāpare janapadā dakṣiṇā bharatarṣabha

06,010.057a draviḍāḥ keralāḥ prācyā bhūṣikā vanavāsinaḥ

06,010.057c unnatyakā māhiṣakā vikalpā mūṣakās tathā

06,010.058a karṇikāḥ kuntikāś caiva saudbhidā nalakālakāḥ

06,010.058c kaukuṭṭakās tathā colāḥ koṅkaṇā mālavāṇakāḥ

06,010.059a samaṅgāḥ kopanāś caiva kukurāṅgadamāriṣāḥ

06,010.059c dhvajiny utsavasaṃketās trigartāḥ sarvasenayaḥ

06,010.060a tryaṅgāḥ kekarakāḥ proṣṭhāḥ parasaṃcarakās tathā

06,010.060c tathaiva vindhyapulakāḥ pulindāḥ kalkalaiḥ saha

06,010.061a mālakā mallakāś caiva tathaivāparavartakāḥ

06,010.061c kulindāḥ kulakāś caiva karaṇṭhāḥ kurakās tathā

06,010.062a mūṣakā stanabālāś ca satiyaḥ pattipañjakāḥ

06,010.062c ādidāyāḥ sirālāś ca stūbakā stanapās tathā

06,010.063a hṛṣīvidarbhāḥ kāntīkās taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ

06,010.063c uttarāś cāpare mlecchā janā bharatasattama

06,010.064a yavanāś ca sakāmbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ

06,010.064c sakṣaddruhaḥ kuntalāś ca hūṇāḥ pāratakaiḥ saha

06,010.065a tathaiva maradhāś cīnās tathaiva daśamālikāḥ

06,010.065c kṣatriyopaniveśāś ca vaiśyaśūdrakulāni ca

06,010.066a śūdrābhīrātha daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha

06,010.066c khaśikāś ca tukhārāś ca pallavā girigahvarāḥ

06,010.067a ātreyāḥ sabharadvājās tathaiva stanayoṣikāḥ

06,010.067c aupakāś ca kaliṅgāś ca kirātānāṃ ca jātayaḥ

06,010.067d*0050_01 kāraskarāś ca vaṃśāś ca āndhrāś ca dramiḍās tathā

06,010.067d*0050_02 colāś caiva tathā pāṇḍyāś cerāś caiva susiṃhalāḥ

06,010.068a tāmarā haṃsamārgāś ca tathaiva karabhañjakāḥ

06,010.068b*0051_01 ete cānye janapadāḥ prācyodīcyās tathaiva ca

06,010.068c uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitāḥ prabho

06,010.069a yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam

06,010.069c duhyed dhenuḥ kāmadhuk ca bhūmiḥ samyag anuṣṭhitā

06,010.070a tasyāṃ gṛdhyanti rājānaḥ śūrā dharmārthakovidāḥ

06,010.070c te tyajanty āhave prāṇān rasāgṛddhās tarasvinaḥ

06,010.071a devamānuṣakāyānāṃ kāmaṃ bhūmiḥ parāyaṇam

06,010.071c anyonyasyāvalumpanti sārameyā ivāmiṣam

06,010.072a rājāno bharataśreṣṭha bhoktukāmā vasuṃdharām

06,010.072c na cāpi tṛptiḥ kāmānāṃ vidyate ceha kasya cit

06,010.073a tasmāt parigrahe bhūmer yatante kurupāṇḍavāḥ

06,010.073c sāmnā dānena bhedena daṇḍenaiva ca pārthiva

06,010.074a pitā mātā ca putraś ca khaṃ dyauś ca narapuṃgava

06,010.074c bhūmir bhavati bhūtānāṃ samyag acchidradarśinī

06,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,011.001a bhāratasyāsya varṣasya tathā haimavatasya ca

06,011.001c pramāṇam āyuṣaḥ sūta phalaṃ cāpi śubhāśubham

06,011.002a anāgatam atikrāntaṃ vartamānaṃ ca saṃjaya

06,011.002c ācakṣva me vistareṇa harivarṣaṃ tathaiva ca

06,011.003 saṃjaya uvāca

06,011.003a catvāri bhārate varṣe yugāni bharatarṣabha

06,011.003c kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca puṣyaṃ ca kuruvardhana

06,011.004a pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatas tretāyugaṃ vibho

06,011.004c saṃkṣepād dvāparasyātha tataḥ puṣyaṃ pravartate

06,011.005a catvāri ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kurusattama

06,011.005c āyuḥsaṃkhyā kṛtayuge saṃkhyātā rājasattama

06,011.006a tathā trīṇi sahasrāṇi tretāyāṃ manujādhipa

06,011.006c dvisahasraṃ dvāpare tu śate tiṣṭhati saṃprati

06,011.007a na pramāṇasthitir hy asti puṣye 'smin bharatarṣabha

06,011.007c garbhasthāś ca mriyante 'tra tathā jātā mriyanti ca

06,011.008a mahābalā mahāsattvāḥ prajāguṇasamanvitāḥ

06,011.008b*0052_01 prajāyante ca jātāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,011.008c ajāyanta kṛte rājan munayaḥ sutapodhanāḥ

06,011.009a mahotsāhā mahātmāno dhārmikāḥ satyavādinaḥ

06,011.009c jātāḥ kṛtayuge rājan dhaninaḥ priyadarśanāḥ

06,011.010a āyuṣmanto mahāvīrā dhanurdharavarā yudhi

06,011.010b*0053_01 varārhā yudhi jāyante kṣatriyāḥ śūrasattamāḥ

06,011.010c jāyante kṣatriyāḥ śūrās tretāyāṃ cakravartinaḥ

06,011.011a sarvavarṇā mahārāja jāyante dvāpare sati

06,011.011c mahotsāhā mahāvīryāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

06,011.012a tejasālpena saṃyuktāḥ krodhanāḥ puruṣā nṛpa

06,011.012c lubdhāś cānṛtakāś caiva puṣye jāyanti bhārata

06,011.013a īrṣyā mānas tathā krodho māyāsūyā tathaiva ca

06,011.013c puṣye bhavanti martyānāṃ rāgo lobhaś ca bhārata

06,011.014a saṃkṣepo vartate rājan dvāpare 'smin narādhipa

06,011.014c guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣaṃ tataḥ param

06,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,012.001a jambūkhaṇḍas tvayā prokto yathāvad iha saṃjaya

06,012.001c viṣkambham asya prabrūhi parimāṇaṃ ca tattvataḥ

06,012.002a samudrasya pramāṇaṃ ca samyag acchidradarśana

06,012.002c śākadvīpaṃ ca me brūhi kuśadvīpaṃ ca saṃjaya

06,012.003a śālmalaṃ caiva tattvena krauñcadvīpaṃ tathaiva ca

06,012.003c brūhi gāvalgaṇe sarvaṃ rāhoḥ somārkayos tathā

06,012.004 saṃjaya uvāca

06,012.004a rājan subahavo dvīpā yair idaṃ saṃtataṃ jagat

06,012.004c sapta tv ahaṃ pravakṣyāmi candrādityau grahāṃs tathā

06,012.005a aṣṭādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ viśāṃ pate

06,012.005c ṣaṭśatāni ca pūrṇāni viṣkambho jambuparvataḥ

06,012.006a lāvaṇasya samudrasya viṣkambho dviguṇaḥ smṛtaḥ

06,012.006c nānājanapadākīrṇo maṇividrumacitritaḥ

06,012.007a naikadhātuvicitraiś ca parvatair upaśobhitaḥ

06,012.007c siddhacāraṇasaṃkīrṇaḥ sāgaraḥ parimaṇḍalaḥ

06,012.008a śākadvīpaṃ ca vakṣyāmi yathāvad iha pārthiva

06,012.008c śṛṇu me tvaṃ yathānyāyaṃ bruvataḥ kurunandana

06,012.009a jambūdvīpapramāṇena dviguṇaḥ sa narādhipa

06,012.009c viṣkambheṇa mahārāja sāgaro 'pi vibhāgaśaḥ

06,012.009d*0054_01 śalmaliś ca kuśa[ḥ] krauñco dviguṇo hy uttarottaram

06,012.009d*0054_02 yathāsaṃkhyaṃ parivṛttaḥ surāsarpiḥpayodhibhiḥ

06,012.009e kṣīrodo bharataśreṣṭha yena saṃparivāritaḥ

06,012.010a tatra puṇyā janapadā na tatra mriyate janaḥ

06,012.010c kuta eva hi durbhikṣaṃ kṣamātejoyutā hi te

06,012.011a śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad bharatarṣabha

06,012.011c ukta eṣa mahārāja kim anyac chrotum icchasi

06,012.012 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,012.012a śākadvīpasya saṃkṣepo yathāvad iha saṃjaya

06,012.012c uktas tvayā mahābhāga vistaraṃ brūhi tattvataḥ

06,012.013 saṃjaya uvāca

06,012.013a tathaiva parvatā rājan saptātra maṇibhūṣitāḥ

06,012.013c ratnākarās tathā nadyas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu

06,012.013e atīvaguṇavat sarvaṃ tatra puṇyaṃ janādhipa

06,012.014a devarṣigandharvayutaḥ paramo merur ucyate

06,012.014c prāgāyato mahārāja malayo nāma parvataḥ

06,012.014e yato meghāḥ pravartante prabhavanti ca sarvaśaḥ

06,012.015a tataḥ pareṇa kauravya jaladhāro mahāgiriḥ

06,012.015c yatra nityam upādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam

06,012.015e yato varṣaṃ prabhavati varṣākāle janeśvara

06,012.016a uccair girī raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitaḥ

06,012.016c revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ

06,012.017a uttareṇa tu rājendra śyāmo nāma mahāgiriḥ

06,012.017b*0055_01 navameghaprabhaḥ prāṃśuḥ śrīmān ujjvalavigrahaḥ

06,012.017c yataḥ śyāmatvam āpannāḥ prajā janapadeśvara

06,012.018 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,012.018a sumahān saṃśayo me 'dya proktaṃ saṃjaya yat tvayā

06,012.018c prajāḥ kathaṃ sūtaputra saṃprāptāḥ śyāmatām iha

06,012.019 saṃjaya uvāca

06,012.019a sarveṣv eva mahāprājña dvīpeṣu kurunandana

06,012.019c gauraḥ kṛṣṇaś ca varṇau dvau tayor varṇāntaraṃ nṛpa

06,012.020a śyāmo yasmāt pravṛtto vai tat te vakṣyāmi bhārata

06,012.020c āste 'tra bhagavān kṛṣṇas tat kāntyā śyāmatāṃ gataḥ

06,012.021a tataḥ paraṃ kauravendra durgaśailo mahodayaḥ

06,012.021c kesarī kesarayuto yato vātaḥ pravāyati

06,012.022a teṣāṃ yojanaviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ

06,012.022c varṣāṇi teṣu kauravya saṃproktāni manīṣibhiḥ

06,012.023a mahāmerur mahākāśo jaladaḥ kumudottaraḥ

06,012.023c jaladhārāt paro rājan sukumāra iti smṛtaḥ

06,012.024a raivatasya tu kaumāraḥ śyāmasya tu maṇīcakaḥ

06,012.024c kesarasyātha modākī pareṇa tu mahāpumān

06,012.025a parivārya tu kauravya dairghyaṃ hrasvatvam eva ca

06,012.025c jambūdvīpena vikhyātas tasya madhye mahādrumaḥ

06,012.026a śāko nāma mahārāja tasya dvīpasya madhyagaḥ

06,012.026c tatra puṇyā janapadāḥ pūjyate tatra śaṃkaraḥ

06,012.027a tatra gacchanti siddhāś ca cāraṇā daivatāni ca

06,012.027c dhārmikāś ca prajā rājaṃś catvāro 'tīva bhārata

06,012.028a varṇāḥ svakarmaniratā na ca steno 'tra dṛśyate

06,012.028c dīrghāyuṣo mahārāja jarāmṛtyuvivarjitāḥ

06,012.029a prajās tatra vivardhante varṣāsv iva samudragāḥ

06,012.029c nadyaḥ puṇyajalās tatra gaṅgā ca bahudhāgatiḥ

06,012.030a sukumārī kumārī ca sītā kāverakā tathā

06,012.030c mahānadī ca kauravya tathā maṇijalā nadī

06,012.030e ikṣuvardhanikā caiva tathā bharatasattama

06,012.031a tataḥ pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha

06,012.031c sahasrāṇāṃ śatāny eva yato varṣati vāsavaḥ

06,012.032a na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca

06,012.032c śakyate parisaṃkhyātuṃ puṇyās tā hi saridvarāḥ

06,012.033a tatra puṇyā janapadāś catvāro lokasaṃmatāḥ

06,012.033c magāś ca maśakāś caiva mānasā mandagās tathā

06,012.034a magā brāhmaṇabhūyiṣṭhāḥ svakarmaniratā nṛpa

06,012.034c maśakeṣu tu rājanyā dhārmikāḥ sarvakāmadāḥ

06,012.035a mānaseṣu mahārāja vaiśyāḥ karmopajīvinaḥ

06,012.035c sarvakāmasamāyuktāḥ śūrā dharmārthaniścitāḥ

06,012.035e śūdrās tu mandage nityaṃ puruṣā dharmaśīlinaḥ

06,012.036a na tatra rājā rājendra na daṇḍo na ca daṇḍikāḥ

06,012.036c svadharmeṇaiva dharmaṃ ca te rakṣanti parasparam

06,012.037a etāvad eva śakyaṃ tu tasmin dvīpe prabhāṣitum

06,012.037c etāvad eva śrotavyaṃ śākadvīpe mahaujasi

06,013.001 saṃjaya uvāca

06,013.001a uttareṣu tu kauravya dvīpeṣu śrūyate kathā

06,013.001c yathāśrutaṃ mahārāja bruvatas tan nibodha me

06,013.001d*0056_01 dugdhodakasamudro 'nyaḥ punar ikṣurasodakaḥ

06,013.002a ghṛtatoyaḥ samudro 'tra dadhimaṇḍodako 'paraḥ

06,013.002c surodaḥ sāgaraś caiva tathānyo gharmasāgaraḥ

06,013.002d*0057_01 ikṣūdaś ca surodaś ca sarpiḥkṣīrodadhis tadā

06,013.002d*0057_02 dadhimaṇḍodadhiś cānyaḥ śuddhodadhir atho mahān

06,013.003a paraspareṇa dviguṇāḥ sarve dvīpā narādhipa

06,013.003c sarvataś ca mahārāja parvataiḥ parivāritāḥ

06,013.004a gauras tu madhyame dvīpe girir mānaḥśilo mahān

06,013.004c parvataḥ paścimaḥ kṛṣṇo nārāyaṇanibho nṛpa

06,013.005a tatra ratnāni divyāni svayaṃ rakṣati keśavaḥ

06,013.005c prajāpatim upāsīnaḥ prajānāṃ vidadhe sukham

06,013.006a kuśadvīpe kuśastambo madhye janapadasya ha

06,013.006b*0058_01 saṃpūjyate hi plakṣaś ca svadī[?dvī]pakhyātikṛd yathā

06,013.006c saṃpūjyate śalmaliś ca dvīpe śālmalike nṛpa

06,013.007a krauñcadvīpe mahākrauñco girī ratnacayākaraḥ

06,013.007c saṃpūjyate mahārāja cāturvarṇyena nityadā

06,013.008a gomandaḥ parvato rājan sumahān sarvadhātumān

06,013.008c yatra nityaṃ nivasati śrīmān kamalalocanaḥ

06,013.008e mokṣibhiḥ saṃstuto nityaṃ prabhur nārāyaṇo hariḥ

06,013.009a kuśadvīpe tu rājendra parvato vidrumaiś citaḥ

06,013.009c sudhāmā nāma durdharṣo dvitīyo hemaparvataḥ

06,013.010a dyutimān nāma kauravya tṛtīyaḥ kumudo giriḥ

06,013.010c caturthaḥ puṣpavān nāma pañcamas tu kuśeśayaḥ

06,013.011a ṣaṣṭho harigirir nāma ṣaḍ ete parvatottamāḥ

06,013.011c teṣām antaraviṣkambho dviguṇaḥ pravibhāgaśaḥ

06,013.012a audbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

06,013.012c tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ pālanaṃ smṛtam

06,013.013a dhṛtimat pañcamaṃ varṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram

06,013.013c saptamaṃ kāpilaṃ varṣaṃ saptaite varṣapuñjakāḥ

06,013.014a eteṣu devagandharvāḥ prajāś ca jagatīśvara

06,013.014c viharanti ramante ca na teṣu mriyate janaḥ

06,013.015a na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyo 'pi vā nṛpa

06,013.015c gauraprāyo janaḥ sarvaḥ sukumāraś ca pārthiva

06,013.016a avaśiṣṭeṣu varṣeṣu vakṣyāmi manujeśvara

06,013.016c yathāśrutaṃ mahārāja tad avyagramanāḥ śṛṇu

06,013.017a krauñcadvīpe mahārāja krauñco nāma mahāgiriḥ

06,013.017c krauñcāt paro vāmanako vāmanād andhakārakaḥ

06,013.018a andhakārāt paro rājan mainākaḥ parvatottamaḥ

06,013.018c mainākāt parato rājan govindo girir uttamaḥ

06,013.019a govindāt tu paro rājan nibiḍo nāma parvataḥ

06,013.019c paras tu dviguṇas teṣāṃ viṣkambho vaṃśavardhana

06,013.020a deśāṃs tatra pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu

06,013.020c krauñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ

06,013.021a manonugāt paraś coṣṇo deśaḥ kurukulodvaha

06,013.021c uṣṇāt paraḥ prāvarakaḥ prāvarād andhakārakaḥ

06,013.022a andhakārakadeśāt tu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ

06,013.022c munideśāt paraś caiva procyate dundubhisvanaḥ

06,013.023a siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprāyo janādhipa

06,013.023c ete deśā mahārāja devagandharvasevitāḥ

06,013.024a puṣkare puṣkaro nāma parvato maṇiratnamān

06,013.024c tatra nityaṃ nivasati svayaṃ devaḥ prajāpatiḥ

06,013.025a taṃ paryupāsate nityaṃ devāḥ sarve maharṣibhiḥ

06,013.025c vāgbhir manonukūlābhiḥ pūjayanto janādhipa

06,013.026a jambūdvīpāt pravartante ratnāni vividhāny uta

06,013.026c dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kurunandana

06,013.027a viprāṇāṃ brahmacaryeṇa satyena ca damena ca

06,013.027c ārogyāyuḥpramāṇābhyāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ

06,013.028a eko janapado rājan dvīpeṣv eteṣu bhārata

06,013.028c uktā janapadā yeṣu dharmaś caikaḥ pradṛśyate

06,013.029a īśvaro daṇḍam udyamya svayam eva prajāpatiḥ

06,013.029c dvīpān etān mahārāja rakṣaṃs tiṣṭhati nityadā

06,013.030a sa rājā sa śivo rājan sa pitā sa pitāmahaḥ

06,013.030c gopāyati naraśreṣṭha prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ

06,013.031a bhojanaṃ cātra kauravya prajāḥ svayam upasthitam

06,013.031c siddham eva mahārāja bhuñjate tatra nityadā

06,013.032a tataḥ paraṃ samā nāma dṛśyate lokasaṃsthitiḥ

06,013.032c caturaśrā mahārāja trayas triṃśat tu maṇḍalam

06,013.033a tatra tiṣṭhanti kauravya catvāro lokasaṃmatāḥ

06,013.033c diggajā bharataśreṣṭha vāmanairāvatādayaḥ

06,013.033e supratīkas tathā rājan prabhinnakaraṭāmukhaḥ

06,013.034a tasyāhaṃ parimāṇaṃ tu na saṃkhyātum ihotsahe

06,013.034c asaṃkhyātaḥ sa nityaṃ hi tiryag ūrdhvam adhas tathā

06,013.035a tatra vai vāyavo vānti digbhyaḥ sarvābhya eva ca

06,013.035c asaṃbādhā mahārāja tān nigṛhṇanti te gajāḥ

06,013.036a puṣkaraiḥ padmasaṃkāśair varṣmavadbhir mahāprabhaiḥ

06,013.036c te śanaiḥ punar evāśu vāyūn muñcanti nityaśaḥ

06,013.037a śvasadbhir mucyamānās tu diggajair iha mārutāḥ

06,013.037c āgacchanti mahārāja tatas tiṣṭhanti vai prajāḥ

06,013.038 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,013.038a paro vai vistaro 'tyarthaṃ tvayā saṃjaya kīrtitaḥ

06,013.038c darśitaṃ dvīpasaṃsthānam uttaraṃ brūhi saṃjaya

06,013.039 saṃjaya uvāca

06,013.039a uktā dvīpā mahārāja grahān me śṛṇu tattvataḥ

06,013.039c svarbhānuḥ kauravaśreṣṭha yāvad eṣa prabhāvataḥ

06,013.040a parimaṇḍalo mahārāja svarbhānuḥ śrūyate grahaḥ

06,013.040c yojanānāṃ sahasrāṇi viṣkambho dvādaśāsya vai

06,013.041a pariṇāhena ṣaṭtriṃśad vipulatvena cānagha

06,013.041c ṣaṣṭim āhuḥ śatāny asya budhāḥ paurāṇikās tathā

06,013.042a candramās tu sahasrāṇi rājann ekādaśa smṛtaḥ

06,013.042c viṣkambheṇa kuruśreṣṭha trayastriṃśat tu maṇḍalam

06,013.042e ekonaṣaṣṭir vaipulyāc chītaraśmer mahātmanaḥ

06,013.043a sūryas tv aṣṭau sahasrāṇi dve cānye kurunandana

06,013.043c viṣkambheṇa tato rājan maṇḍalaṃ triṃśataṃ samam

06,013.044a aṣṭapañcāśataṃ rājan vipulatvena cānagha

06,013.044c śrūyate paramodāraḥ pataṃgo 'sau vibhāvasuḥ

06,013.044e etat pramāṇam arkasya nirdiṣṭam iha bhārata

06,013.045a sa rāhuś chādayaty etau yathākālaṃ mahattayā

06,013.045c candrādityau mahārāja saṃkṣepo 'yam udāhṛtaḥ

06,013.046a ity etat te mahārāja pṛcchataḥ śāstracakṣuṣā

06,013.046c sarvam uktaṃ yathātattvaṃ tasmāc chamam avāpnuhi

06,013.047a yathādṛṣṭaṃ mayā proktaṃ saniryāṇam idaṃ jagat

06,013.047c tasmād āśvasa kauravya putraṃ duryodhanaṃ prati

06,013.048a śrutvedaṃ bharataśreṣṭha bhūmiparva manonugam

06,013.048c śrīmān bhavati rājanyaḥ siddhārthaḥ sādhusaṃmataḥ

06,013.048e āyur balaṃ ca vīryaṃ ca tasya tejaś ca vardhate

06,013.049a yaḥ śṛṇoti mahīpāla parvaṇīdaṃ yatavrataḥ

06,013.049c prīyante pitaras tasya tathaiva ca pitāmahāḥ

06,013.050a idaṃ tu bhārataṃ varṣaṃ yatra vartāmahe vayam

06,013.050c pūrvaṃ pravartate puṇyaṃ tat sarvaṃ śrutavān asi

06,014.001 vaiśaṃpāyana uvāca

06,014.001*0059_01 vacanād dhṛtarāṣṭrasya kurukṣetraṃ jagāma ha

06,014.001*0059_02 vyāsasya varadānena tvaramāṇas tu saṃjayaḥ

06,014.001*0059_03 dṛṣṭvā tu samare rājan kṣaṇenaiva samāgataḥ

06,014.001a atha gāvalgaṇir dhīmān samarād etya saṃjayaḥ

06,014.001c pratyakṣadarśī sarvasya bhūtabhavyabhaviṣyavit

06,014.002a dhyāyate dhṛtarāṣṭrāya sahasopetya duḥkhitaḥ

06,014.002c ācaṣṭa nihataṃ bhīṣmaṃ bharatānām amadhyamam

06,014.003a saṃjayo 'haṃ mahārāja namas te bharatarṣabha

06,014.003c hato bhīṣmaḥ śāṃtanavo bharatānāṃ pitāmahaḥ

06,014.004a kakudaṃ sarvayodhānāṃ dhāma sarvadhanuṣmatām

06,014.004c śaratalpagataḥ so 'dya śete kurupitāmahaḥ

06,014.005a yasya vīryaṃ samāśritya dyūtaṃ putras tavākarot

06,014.005c sa śete nihato rājan saṃkhye bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā

06,014.006a yaḥ sarvān pṛthivīpālān samavetān mahāmṛdhe

06,014.006c jigāyaikarathenaiva kāśipuryāṃ mahārathaḥ

06,014.007a jāmadagnyaṃ raṇe rāmam āyodhya vasusaṃbhavaḥ

06,014.007c na hato jāmadagnyena sa hato 'dya śikhaṇḍinā

06,014.008a mahendrasadṛśaḥ śaurye sthairye ca himavān iva

06,014.008c samudra iva gāmbhīrye sahiṣṇutve dharāsamaḥ

06,014.009a śaradaṃṣṭro dhanurvaktraḥ khaḍgajihvo durāsadaḥ

06,014.009c narasiṃhaḥ pitā te 'dya pāñcālyena nipātitaḥ

06,014.010a pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantam āhave

06,014.010c pravepata bhayodvignaṃ siṃhaṃ dṛṣṭveva gogaṇaḥ

06,014.011a parirakṣya sa senāṃ te daśarātram anīkahā

06,014.011c jagāmāstam ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram

06,014.012a yaḥ sa śakra ivākṣobhyo varṣan bāṇān sahasraśaḥ

06,014.012c jaghāna yudhi yodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ

06,014.013a sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ

06,014.013c tava durmantrite rājan yathā nārhaḥ sa bhārata

06,015.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,015.001a kathaṃ kurūṇām ṛṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā

06,015.001c kathaṃ rathāt sa nyapatat pitā me vāsavopamaḥ

06,015.002a katham āsaṃś ca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya

06,015.002c balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā

06,015.003a tasmin hate mahāsattve maheṣvāse mahābale

06,015.003c mahārathe naravyāghre kim u āsīn manas tadā

06,015.004a ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṃsasi me hatam

06,015.004c kurūṇām ṛṣabhaṃ vīram akampyaṃ puruṣarṣabham

06,015.005a ke taṃ yāntam anupreyuḥ ke cāsyāsan purogamāḥ

06,015.005c ke 'tiṣṭhan ke nyavartanta ke 'bhyavartanta saṃjaya

06,015.006a ke śūrā rathaśārdūlam acyutaṃ kṣatriyarṣabham

06,015.006c rathānīkaṃ gāhamānaṃ sahasā pṛṣṭhato 'nvayuḥ

06,015.007a yas tamo 'rka ivāpohan parasainyam amitrahā

06,015.007c sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṃ bhayam ādadhat

06,015.007e akarod duṣkaraṃ karma raṇe kauravaśāsanāt

06,015.008a grasamānam anīkāni ya enaṃ paryavārayan

06,015.008c kṛtinaṃ taṃ durādharṣaṃ samyag yāsyantam antike

06,015.008e kathaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan

06,015.009a nikṛntantam anīkāni śaradaṃṣṭraṃ tarasvinam

06,015.009c cāpavyāttānanaṃ ghoram asijihvaṃ durāsadam

06,015.010a atyanyān puruṣavyāghrān hrīmantam aparājitam

06,015.010c pātayām āsa kaunteyaḥ kathaṃ tam ajitaṃ yudhi

06,015.011a ugradhanvānam ugreṣuṃ vartamānaṃ rathottame

06,015.011c pareṣām uttamāṅgāni pracinvantaṃ śiteṣubhiḥ

06,015.012a pāṇḍavānāṃ mahat sainyaṃ yaṃ dṛṣṭvodyantam āhave

06,015.012c kālāgnim iva durdharṣaṃ samaveṣṭata nityaśaḥ

06,015.013a parikṛṣya sa senāṃ me daśarātram anīkahā

06,015.013c jagāmāstam ivādityaḥ kṛtvā karma suduṣkaram

06,015.014a yaḥ sa śakra ivākṣayyaṃ varṣaṃ śaramayaṃ sṛjan

06,015.014c jaghāna yudhi yodhānām arbudaṃ daśabhir dinaiḥ

06,015.015a sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ

06,015.015c mama durmantritenāsau yathā nārhaḥ sa bhārataḥ

06,015.016a kathaṃ śāṃtanavaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānām anīkinī

06,015.016c prahartum aśakat tatra bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

06,015.017a kathaṃ bhīṣmeṇa saṃgrāmam akurvan pāṇḍunandanāḥ

06,015.017c kathaṃ ca nājayad bhīṣmo droṇe jīvati saṃjaya

06,015.018a kṛpe saṃnihite tatra bharadvājātmaje tathā

06,015.018c bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kathaṃ sa nidhanaṃ gataḥ

06,015.019a kathaṃ cātirathas tena pāñcālyena śikhaṇḍinā

06,015.019c bhīṣmo vinihato yuddhe devair api durutsahaḥ

06,015.020a yaḥ spardhate raṇe nityaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam

06,015.020c ajitaṃ jāmadagnyena śakratulyaparākramam

06,015.021a taṃ hataṃ samare bhīṣmaṃ mahārathabalocitam

06,015.021c saṃjayācakṣva me vīraṃ yena śarma na vidmahe

06,015.022a māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṃjayācyutam

06,015.022c duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan

06,015.023a yac chikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmam abhyayuḥ

06,015.023c kaccin na kuravo bhītās tatyajuḥ saṃjayācyutam

06,015.024a maurvīghoṣastanayitnuḥ pṛṣatkapṛṣato mahān

06,015.024c dhanurhvādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ

06,015.025a yad abhyavarṣat kaunteyān sapāñcālān sasṛñjayān

06,015.025c nighnan pararathān vīro dānavān iva vajrabhṛt

06,015.026a iṣvastrasāgaraṃ ghoraṃ bāṇagrāhaṃ durāsadam

06,015.026c kārmukormiṇam akṣayyam advīpaṃ samare 'plavam

06,015.026e gadāsimakarāvartaṃ hayagrāhaṃ gajākulam

06,015.026f*0060_01 padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam

06,015.027a hayān gajān padātāṃś ca rathāṃś ca tarasā bahūn

06,015.027c nimajjayantaṃ samare paravīrāpahāriṇam

06,015.028a vidahyamānaṃ kopena tejasā ca paraṃtapam

06,015.028c veleva makarāvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan

06,015.029a bhīṣmo yad akarot karma samare saṃjayārihā

06,015.029c duryodhanahitārthāya ke tadāsya puro 'bhavan

06,015.030a ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ

06,015.030c pṛṣṭhataḥ ke parān vīrā upāsedhan yatavratāḥ

06,015.031a ke purastād avartanta rakṣanto bhīṣmam antike

06,015.031c ke 'rakṣann uttaraṃ cakraṃ vīrā vīrasya yudhyataḥ

06,015.032a vāme cakre vartamānāḥ ke 'ghnan saṃjaya sṛñjayān

06,015.032c sametāgram anīkeṣu ke 'bhyarakṣan durāsadam

06,015.033a pārśvataḥ ke 'bhyavartanta gacchanto durgamāṃ gatim

06,015.033c samūhe ke parān vīrān pratyayudhyanta saṃjaya

06,015.034a rakṣyamāṇaḥ kathaṃ vīrair gopyamānāś ca tena te

06,015.034c durjayānām anīkāni nājayaṃs tarasā yudhi

06,015.035a sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhiprajāpateḥ

06,015.035c kathaṃ prahartum api te śekuḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ

06,015.036a yasmin dvīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ

06,015.036c taṃ nimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya

06,015.037a yasya vīrye samāśvasya mama putro bṛhadbalaḥ

06,015.037c na pāṇḍavān agaṇayat kathaṃ sa nihataḥ paraiḥ

06,015.038a yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ

06,015.038c kāṅkṣito dānavān ghnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ

06,015.039a yasmiñ jāte mahāvīrye śaṃtanur lokaśaṃkare

06,015.039c śokaṃ duḥkhaṃ ca dainyaṃ ca prājahāt putralakṣmaṇi

06,015.040a prajñā parāyaṇaṃ tajjñaṃ saddharmanirataṃ śucim

06,015.040c vedavedāṅgatattvajñaṃ kathaṃ śaṃsasi me hatam

06,015.041a sarvāstravinayopetaṃ dāntaṃ śāntaṃ manasvinam

06,015.041c hataṃ śāṃtanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ balaṃ hatam

06,015.042a dharmād adharmo balavān saṃprāpta iti me matiḥ

06,015.042c yatra vṛddhaṃ guruṃ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ

06,015.043a jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravid anuttamaḥ

06,015.043c ambārtham udyataḥ saṃkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ

06,015.044a tam indrasamakarmāṇaṃ kakudaṃ sarvadhanvinām

06,015.044c hataṃ śaṃsasi bhīṣmaṃ me kiṃ nu duḥkham ataḥ param

06,015.045a asakṛt kṣatriyavrātāḥ saṃkhye yena vinirjitāḥ

06,015.045c jāmadagnyas tathā rāmaḥ paravīranighātinā

06,015.045d*0061_01 na hato yo mahābuddhiḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā

06,015.046a tasmān nūnaṃ mahāvīryād bhārgavād yuddhadurmadāt

06,015.046c tejovīryabalair bhūyāñ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ

06,015.047a yaḥ śūraṃ kṛtinaṃ yuddhe sarvaśāstraviśāradam

06,015.047c paramāstravidaṃ vīraṃ jaghāna bharatarṣabham

06,015.048a ke vīrās tam amitraghnam anvayuḥ śatrusaṃsadi

06,015.048c śaṃsa me tad yathā vṛttaṃ yuddhaṃ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ

06,015.049a yoṣeva hatavīrā me senā putrasya saṃjaya

06,015.049c agopam iva codbhrāntaṃ gokulaṃ tad balaṃ mama

06,015.050a pauruṣaṃ sarvalokasya paraṃ yasya mahāhave

06,015.050c parāsikte ca vas tasmin katham āsīn manas tadā

06,015.051a jīvite 'py adya sāmarthyaṃ kim ivāsmāsu saṃjaya

06,015.051c ghātayitvā mahāvīryaṃ pitaraṃ lokadhārmikam

06,015.052a agādhe salile magnāṃ nāvaṃ dṛṣṭveva pāragāḥ

06,015.052c bhīṣme hate bhṛśaṃ duḥkhān manye śocanti putrakāḥ

06,015.053a adrisāramayaṃ nūnaṃ sudṛḍhaṃ hṛdayaṃ mama

06,015.053c yac chrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ bhīṣmaṃ na dīryate

06,015.054a yasminn astraṃ ca medhā ca nītiś ca bharatarṣabhe

06,015.054c aprameyāṇi durdharṣe kathaṃ sa nihato yudhi

06,015.055a na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca

06,015.055c na dhṛtyā na punas tyāgān mṛtyoḥ kaś cid vimucyate

06,015.056a kālo nūnaṃ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ

06,015.056c yatra śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ hataṃ śaṃsasi saṃjaya

06,015.057a putraśokābhisaṃtapto mahad duḥkham acintayan

06,015.057c āśaṃse 'haṃ purā trāṇaṃ bhīṣmāc chaṃtanunandanāt

06,015.058a yadādityam ivāpaśyat patitaṃ bhuvi saṃjaya

06,015.058c duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ kiṃ tadā pratyapadyata

06,015.059a nāhaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā buddhyā saṃjaya cintayan

06,015.059c śeṣaṃ kiṃ cit prapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām

06,015.060a dāruṇaḥ kṣatradharmo 'yam ṛṣibhiḥ saṃpradarśitaḥ

06,015.060c yatra śāṃtanavaṃ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ

06,015.061a vayaṃ vā rājyam icchāmo ghātayitvā pitāmaham

06,015.061c kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ

06,015.062a etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya

06,015.062c parākramaḥ paraṃ śaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam

06,015.063a anīkāni vinighnantaṃ hrīmantam aparājitam

06,015.063c kathaṃ śāṃtanavaṃ tāta pāṇḍuputrā nyapātayan

06,015.064a kathaṃ yuktāny anīkāni kathaṃ yuddhaṃ mahātmabhiḥ

06,015.064c kathaṃ vā nihato bhīṣmaḥ pitā saṃjaya me paraiḥ

06,015.065a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ

06,015.065c duḥśāsanaś ca kitavo hate bhīṣme kim abruvan

06,015.066a yac charīrair upastīrṇāṃ naravāraṇavājinām

06,015.066c śaraśaktigadākhaḍgatomarākṣāṃ bhayāvahām

06,015.067a prāviśan kitavā mandāḥ sabhāṃ yudhi durāsadām

06,015.067c prāṇadyūte pratibhaye ke 'dīvyanta nararṣabhāḥ

06,015.068a ke 'jayan ke jitās tatra hṛtalakṣā nipātitāḥ

06,015.068c anye bhīṣmāc chāṃtanavāt tan mamācakṣva saṃjaya

06,015.069a na hi me śāntir astīha yudhi devavrataṃ hatam

06,015.069c pitaraṃ bhīmakarmāṇaṃ śrutvā me duḥkham āviśat

06,015.070a ārtiṃ me hṛdaye rūḍhāṃ mahatīṃ putrakāritām

06,015.070c tvaṃ siñcan sarpiṣevāgnim uddīpayasi saṃjaya

06,015.071a mahāntaṃ bhāram udyamya viśrutaṃ sārvalaukikam

06,015.071b*0062_01 taṃ vimagnaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śaṃsasi saṃjaya

06,015.071c dṛṣṭvā vinihataṃ bhīṣmaṃ manye śocanti putrakāḥ

06,015.072a śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakṛtāny aham

06,015.072c tasmān me sarvam ācakṣva yad vṛttaṃ tatra saṃjaya

06,015.073a saṃgrāme pṛthivīśānāṃ mandasyābuddhisaṃbhavam

06,015.073c apanītaṃ sunītaṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya

06,015.074a yat kṛtaṃ tatra bhīṣmeṇa saṃgrāme jayam icchatā

06,015.074c tejoyuktaṃ kṛtāstreṇa śaṃsa tac cāpy aśeṣataḥ

06,015.075a yathā tad abhavad yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ

06,015.075c krameṇa yena yasmiṃś ca kāle yac ca yathā ca tat

06,015.075d*0063_01 yac ca yasmiṃś ca kāle ca vṛttaṃ yac ca yathā ca tat

06,016.001 saṃjaya uvāca

06,016.001a tvadyukto 'yam anupraśno mahārāja yathārhasi

06,016.001c na tu duryodhane doṣam imam āsaktum arhasi

06,016.002a ya ātmano duścaritād aśubhaṃ prāpnuyān naraḥ

06,016.002c enasā tena nānyaṃ sa upāśaṅkitum arhati

06,016.003a mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvam ācaret

06,016.003c sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran

06,016.004a nikāro nikṛtiprajñaiḥ pāṇḍavais tvatpratīkṣayā

06,016.004c anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kṣāntaṃ ca suciraṃ vane

06,016.005a hayānāṃ ca gajānāṃ ca śūrāṇāṃ cāmitaujasām

06,016.005c pratyakṣaṃ yan mayā dṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ yogabalena ca

06,016.006a śṛṇu tat pṛthivīpāla mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

06,016.006c diṣṭam etat purā nūnam evaṃbhāvi narādhipa

06,016.007a namaskṛtvā pitus te 'haṃ pārāśaryāya dhīmate

06,016.007c yasya prasādād divyaṃ me prāptaṃ jñānam anuttamam

06,016.008a dṛṣṭiś cātīndriyā rājan dūrāc chravaṇam eva ca

06,016.008c paracittasya vijñānam atītānāgatasya ca

06,016.009a vyutthitotpattivijñānam ākāśe ca gatiḥ sadā

06,016.009c śastrair asaṅgo yuddheṣu varadānān mahātmanaḥ

06,016.010a śṛṇu me vistareṇedaṃ vicitraṃ paramādbhutam

06,016.010c bhāratānāṃ mahad yuddhaṃ yathābhūl lomaharṣaṇam

06,016.011a teṣv anīkeṣu yat teṣu vyūḍheṣu ca vidhānataḥ

06,016.011c duryodhano mahārāja duḥśāsanam athābravīt

06,016.012a duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ

06,016.012c anīkāni ca sarvāṇi śīghraṃ tvam anucodaya

06,016.013a ayaṃ mā samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ

06,016.013c pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ kurūṇāṃ ca samāgamaḥ

06,016.014a nātaḥ kāryatamaṃ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāt

06,016.014c hanyād gupto hy asau pārthān somakāṃś ca sasṛñjayān

06,016.015a abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam

06,016.015c śrūyate strī hy asau pūrvaṃ tasmād varjyo raṇe mama

06,016.016a tasmād bhīṣmo rakṣitavyo viśeṣeṇeti me matiḥ

06,016.016c śikhaṇḍino vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ

06,016.017a tathā prācyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyottarāpathāḥ

06,016.017c sarvaśastrāstrakuśalās te rakṣantu pitāmaham

06,016.018a arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahābalam

06,016.018c mā siṃhaṃ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā

06,016.019a vāmaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam

06,016.019c goptārau phalgunasyaitau phalguno 'pi śikhaṇḍinaḥ

06,016.020a saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ

06,016.020c yathā na hanyād gāṅgeyaṃ duḥśāsana tathā kuru

06,016.021a tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ śabdaḥ samabhavan mahān

06,016.021c krośatāṃ bhūmipālānāṃ yujyatāṃ yujyatām iti

06,016.022a śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ siṃhanādaiś ca bhārata

06,016.022c hayaheṣitaśabdaiś ca rathanemisvanais tathā

06,016.023a gajānāṃ bṛṃhatāṃ caiva yodhānāṃ cābhigarjatām

06,016.023c kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṃ sarvato 'bhavat

06,016.024a udatiṣṭhan mahārāja sarvaṃ yuktam aśeṣataḥ

06,016.024c sūryodaye mahat sainyaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ

06,016.024e tava rājendra putrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca

06,016.024f*0064_01 duṣpradhṛṣyāṇi cāstrāṇi saśastrakavacāni ca

06,016.024f*0064_02 tataḥ prakāśe sainyāni samadṛśyanta bhārata

06,016.024f*0064_03 tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca śastravanti mahānti ca

06,016.025a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadapariṣkṛtāḥ

06,016.025c vibhrājamānā dṛśyante meghā iva savidyutaḥ

06,016.025d*0065_01 saṃnāhāḥ samadṛśyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ

06,016.026a rathānīkāny adṛśyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ

06,016.026c atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat

06,016.027a dhanurbhir ṛṣṭibhiḥ khaḍgair gadābhiḥ śaktitomaraiḥ

06,016.027c yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraiḥ sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ

06,016.028a gajā rathāḥ padātāś ca turagāś ca viśāṃ pate

06,016.028c vyatiṣṭhan vāgurākārāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,016.029a dhvajā bahuvidhākārā vyadṛśyanta samucchritāḥ

06,016.029c sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ

06,016.030a kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ

06,016.030c arciṣmanto vyarocanta dhvajā rājñāṃ sahasraśaḥ

06,016.031a mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva

06,016.031c saṃnaddhās teṣu te vīrā dadṛśur yuddhakāṅkṣiṇaḥ

06,016.032a udyatair āyudhaiś citrās talabaddhāḥ kalāpinaḥ

06,016.032c ṛṣabhākṣā manuṣyendrāś camūmukhagatā babhuḥ

06,016.033a śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saindhavo 'tha jayadrathaḥ

06,016.033c vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,016.033d*0066_01 bhagadatto mahāvīryaḥ kausalyaś ca bṛhadrathaḥ

06,016.034a śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca pārthivaḥ

06,016.034c bṛhadbalaś ca kauśalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,016.035a daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ

06,016.035c akṣauhiṇīnāṃ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ

06,016.036a ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ

06,016.036c rājāno rājaputrāś ca nītimanto mahābalāḥ

06,016.037a saṃnaddhāḥ samadṛśyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ

06,016.037c baddhakṛṣṇājināḥ sarve dhvajino muñjamālinaḥ

06,016.038a sṛṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ

06,016.038c samṛddhā daśa vāhinyaḥ parigṛhya vyavasthitāḥ

06,016.039a ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṃ mahācamūḥ

06,016.039c agrataḥ sarvasainyānāṃ yatra śāṃtanavo 'graṇīḥ

06,016.040a śvetoṣṇīṣaṃ śvetahayaṃ śvetavarmāṇam acyutam

06,016.040c apaśyāma mahārāja bhīṣmaṃ candram ivoditam

06,016.041a hematāladhvajaṃ bhīṣmaṃ rājate syandane sthitam

06,016.041c śvetābhra iva tīkṣṇāṃśuṃ dadṛśuḥ kurupāṇḍavāḥ

06,016.042a dṛṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṃ samakampanta pāṇḍavāḥ

06,016.042c sṛñjayāś ca maheṣvāsā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

06,016.043a jṛmbhamāṇaṃ mahāsiṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā yathā

06,016.043c dhṛṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ

06,016.044a ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyas tava bhārata

06,016.044c pāṇḍavānāṃ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ

06,016.045a unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau

06,016.045c yugānte samupetau dvau dṛśyete sāgarāv iva

06,016.046a naiva nas tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvo na ca śrutaḥ

06,016.046c anīkānāṃ sametānāṃ samavāyas tathāvidhaḥ

06,017.000*0067_00 dhṛtarāṣṭraḥ

06,017.000*0067_01 ubhayoḥ senayos tatra dṛṣṭvā ca kurupāṇḍavān

06,017.000*0067_02 animittāny atho brūhi kuśalo hy asi saṃjaya

06,017.001 saṃjaya uvāca

06,017.001a yathā sa bhagavān vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt

06,017.001c tathaiva sahitāḥ sarve samājagmur mahīkṣitaḥ

06,017.002a maghāviṣayagaḥ somas tad dinaṃ pratyapadyata

06,017.002c dīpyamānāś ca saṃpetur divi sapta mahāgrahāḥ

06,017.003a dvidhābhūta ivāditya udaye pratyadṛśyata

06,017.003c jvalantyā śikhayā bhūyo bhānumān udito divi

06,017.004a vavāśire ca dīptāyāṃ diśi gomāyuvāyasāḥ

06,017.004c lipsamānāḥ śarīrāṇi māṃsaśoṇitabhojanāḥ

06,017.005a ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ

06,017.005c bharadvājātmajaś caiva prātar utthāya saṃyatau

06,017.006a jayo 'stu pāṇḍuputrāṇām ity ūcatur ariṃdamau

06,017.006c yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ

06,017.007a sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava

06,017.007c samānīya mahīpālān idaṃ vacanam abravīt

06,017.008a idaṃ vaḥ kṣatriyā dvāraṃ svargāyāpāvṛtaṃ mahat

06,017.008c gacchadhvaṃ tena śakrasya brahmaṇaś ca salokatām

06,017.009a eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvatarair gataḥ

06,017.009c saṃbhāvayata cātmānam avyagramanaso yudhi

06,017.010a nābhāgo hi yayātiś ca māndhātā nahuṣo nṛgaḥ

06,017.010b*0068_01 arjunaḥ sagaro vainyo ye cānye kṣatriyottamāḥ

06,017.010c saṃsiddhāḥ paramaṃ sthānaṃ gatāḥ karmabhir īdṛśaiḥ

06,017.011a adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yad vyādhimaraṇaṃ gṛhe

06,017.011c yad ājau nidhanaṃ yāti so 'sya dharmaḥ sanātanaḥ

06,017.012a evam uktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha

06,017.012c niryayuḥ svāny anīkāni śobhayanto rathottamaiḥ

06,017.013a sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ

06,017.013c nyāsitaḥ samare śastraṃ bhīṣmeṇa bharatarṣabha

06,017.014a apetakarṇāḥ putrās te rājānaś caiva tāvakāḥ

06,017.014c niryayuḥ siṃhanādena nādayanto diśo daśa

06,017.015a śvetaiś chatraiḥ patākābhir dhvajavāraṇavājibhiḥ

06,017.015c tāny anīkāny aśobhanta rathair atha padātibhiḥ

06,017.016a bherīpaṇavaśabdaiś ca paṭahānāṃ ca nisvanaiḥ

06,017.016c rathanemininādaiś ca babhūvākulitā mahī

06,017.017a kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiś ca mahārathāḥ

06,017.017c bhrājamānā vyadṛśyanta jaṅgamāḥ parvatā iva

06,017.018a tālena mahatā bhīṣmaḥ pañcatāreṇa ketunā

06,017.018c vimalādityasaṃkāśas tasthau kurucamūpatiḥ

06,017.019a ye tvadīyā maheṣvāsā rājāno bharatarṣabha

06,017.019b*0069_01 putrāś ca tava rājendra sārohā sarathā gajaiḥ

06,017.019c avartanta yathādeśaṃ rājañ śāṃtanavasya te

06,017.020a sa tu govāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ

06,017.020c yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā

06,017.020e padmavarṇas tv anīkānāṃ sarveṣām agrataḥ sthitaḥ

06,017.021a aśvatthāmā yayau yattaḥ siṃhalāṅgūlaketanaḥ

06,017.021c śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṃśatiḥ

06,017.022a śalyo bhūriśravāś caiva vikarṇaś ca mahārathaḥ

06,017.022c ete sapta maheṣvāsā droṇaputrapurogamāḥ

06,017.022e syandanair varavarṇābhair bhīṣmasyāsan puraḥsarāḥ

06,017.023a teṣām api mahotsedhāḥ śobhayanto rathottamān

06,017.023c bhrājamānā vyadṛśyanta jāmbūnadamayā dhvajāḥ

06,017.024a jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā

06,017.024c ketur ācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha

06,017.025a anekaśatasāhasram anīkam anukarṣataḥ

06,017.025c mahān duryodhanasyāsīn nāgo maṇimayo dhvajaḥ

06,017.026a tasya pauravakāliṅgau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,017.026c kṣemadhanvā sumitraś ca tasthuḥ pramukhato rathāḥ

06,017.027a syandanena mahārheṇa ketunā vṛṣabheṇa ca

06,017.027c prakarṣann iva senāgraṃ māgadhaś ca nṛpo yayau

06,017.028a tad aṅgapatinā guptaṃ kṛpeṇa ca mahātmanā

06,017.028c śāradābhracayaprakhyaṃ prācyānām abhavad balam

06,017.029a anīkapramukhe tiṣṭhan varāheṇa mahāyaśāḥ

06,017.029c śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ

06,017.030a śataṃ rathasahasrāṇāṃ tasyāsan vaśavartinaḥ

06,017.030c aṣṭau nāgasahasrāṇi sādinām ayutāni ṣaṭ

06,017.031a tat sindhupatinā rājan pālitaṃ dhvajinīmukham

06,017.031c anantarathanāgāśvam aśobhata mahad balam

06,017.032a ṣaṣṭyā rathasahasrais tu nāgānām ayutena ca

06,017.032c patiḥ sarvakaliṅgānāṃ yayau ketumatā saha

06,017.033a tasya parvatasaṃkāśā vyarocanta mahāgajāḥ

06,017.033c yantratomaratūṇīraiḥ patākābhiś ca śobhitāḥ

06,017.034a śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ

06,017.034c śvetacchatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca

06,017.035a ketumān api mātaṅgaṃ vicitraparamāṅkuśam

06,017.035c āsthitaḥ samare rājan meghastha iva bhānumān

06,017.036a tejasā dīpyamānas tu vāraṇottamam āsthitaḥ

06,017.036c bhagadatto yayau rājā yathā vajradharas tathā

06,017.037a gajaskandhagatāv āstāṃ bhagadattena saṃmitau

06,017.037c vindānuvindāv āvantyau ketumantam anuvratau

06,017.038a sa rathānīkavān vyūho hastyaṅgottamaśīrṣavān

06,017.038c vājipakṣaḥ patann ugraḥ prāharat sarvatomukhaḥ

06,017.039a droṇena vihito rājan rājñā śāṃtanavena ca

06,017.039c tathaivācāryaputreṇa bāhlīkena kṛpeṇa ca

06,018.001 saṃjaya uvāca

06,018.001a tato muhūrtāt tumulaḥ śabdo hṛdayakampanaḥ

06,018.001c aśrūyata mahārāja yodhānāṃ prayuyutsatām

06,018.002a śaṅkhadundubhinirghoṣair vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ

06,018.002c rathānāṃ nemighoṣaiś ca dīryatīva vasuṃdharā

06,018.003a hayānāṃ heṣamāṇānāṃ yodhānāṃ tatra garjatām

06,018.003c kṣaṇena khaṃ diśaś caiva śabdenāpūritaṃ tadā

06,018.004a putrāṇāṃ tava durdharṣa pāṇḍavānāṃ tathaiva ca

06,018.004c samakampanta sainyāni parasparasamāgame

06,018.005a tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ

06,018.005c bhrājamānā vyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

06,018.006a dhvajā bahuvidhākārās tāvakānāṃ narādhipa

06,018.006c kāñcanāṅgadino rejur jvalitā iva pāvakāḥ

06,018.007a sveṣāṃ caiva pareṣāṃ ca samadṛśyanta bhārata

06,018.007c mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva

06,018.008a kāñcanaiḥ kavacair vīrā jvalanārkasamaprabhaiḥ

06,018.008c saṃnaddhāḥ pratyadṛśyanta grahāḥ prajvalitā iva

06,018.008d*0070_01 kuruyodhavarā rājan vicitrāyudhakārmukāḥ

06,018.009a udyatair āyudhaiś citrais talabaddhāḥ patākinaḥ

06,018.009c ṛṣabhākṣā maheṣvāsāś camūmukhagatā babhuḥ

06,018.010a pṛṣṭhagopās tu bhīṣmasya putrās tava narādhipa

06,018.010c duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahas tathā

06,018.011a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ

06,018.011c satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāḥ śalaḥ

06,018.012a rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ

06,018.012c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

06,018.013a śālvā matsyās tathāmbaṣṭhās trigartāḥ kekayās tathā

06,018.013c sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ

06,018.014a dvādaśaite janapadāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ

06,018.014c mahatā rathavaṃśena te 'bhyarakṣan pitāmaham

06,018.015a anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām

06,018.015c māgadho yena nṛpatis tad rathānīkam anvayāt

06,018.016a rathānāṃ cakrarakṣāś ca pādarakṣāś ca dantinām

06,018.016c abhūvan vāhinīmadhye śatānām ayutāni ṣaṭ

06,018.017a pādātāś cāgrato 'gacchan dhanuścarmāsipāṇayaḥ

06,018.017c anekaśatasāhasrā nakharaprāsayodhinaḥ

06,018.018a akṣauhiṇyo daśaikā ca tava putrasya bhārata

06,018.018c adṛśyanta mahārāja gaṅgeva yamunāntare

06,019.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,019.001a akṣauhiṇyo daśaikāṃ ca vyūḍhāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ

06,019.001c katham alpena sainyena pratyavyūhata pāṇḍavaḥ

06,019.002a yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram

06,019.002c kathaṃ bhīṣmaṃ sa kaunteyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavaḥ

06,019.003 saṃjaya uvāca

06,019.003a dhārtarāṣṭrāṇy anīkāni dṛṣṭvā vyūḍhāni pāṇḍavaḥ

06,019.003c abhyabhāṣata dharmātmā dharmarājo dhanaṃjayam

06,019.004a maharṣer vacanāt tāta vedayanti bṛhaspateḥ

06,019.004c saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn

06,019.005a sūcīmukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha

06,019.005c asmākaṃ ca tathā sainyam alpīyaḥ sutarāṃ paraiḥ

06,019.006a etad vacanam ājñāya maharṣer vyūha pāṇḍava

06,019.006c tac chrutvā dharmarājasya pratyabhāṣata phalguṇaḥ

06,019.007a eṣa vyūhāmi te rājan vyūhaṃ paramadurjayam

06,019.007c acalaṃ nāma vajrākhyaṃ vihitaṃ vajrapāṇinā

06,019.008a yaḥ sa vāta ivoddhūtaḥ samare duḥsahaḥ paraiḥ

06,019.008c sa naḥ puro yotsyati vai bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

06,019.008d*0071_01 dhṛṣṭadyumno 'grato yātu ripusainyāni bhīṣayan

06,019.009a tejāṃsi ripusainyānāṃ mṛdnan puruṣasattamaḥ

06,019.009c agre 'graṇīr yāsyati no yuddhopāyavicakṣaṇaḥ

06,019.009d*0072_01 senāpraṇetā yogyo 'yaṃ devānām iva pāvakiḥ

06,019.010a yaṃ dṛṣṭvā pārthivāḥ sarve duryodhanapurogamāḥ

06,019.010c nivartiṣyanti saṃbhrāntāḥ siṃhaṃ kṣudramṛgā iva

06,019.011a taṃ sarve saṃśrayiṣyāmaḥ prākāram akutobhayam

06,019.011c bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ vajrapāṇim ivāmarāḥ

06,019.012a na hi so 'sti pumāṃl loke yaḥ saṃkruddhaṃ vṛkodaram

06,019.012c draṣṭum atyugrakarmāṇaṃ viṣaheta nararṣabham

06,019.013a bhīmaseno gadāṃ bibhrad vajrasāramayīṃ dṛḍhām

06,019.013c caran vegena mahatā samudram api śoṣayet

06,019.014a kekayā dhṛṣṭaketuś ca cekitānaś ca vīryavān

06,019.014c eta tiṣṭhanti sāmātyāḥ prekṣakās te nareśvara

06,019.014d*0073_01 bhīmasenaṃ tadā rājan darśayan sa mahābalam

06,019.015a dhṛtarāṣṭrasya dāyādā iti bībhatsur abravīt

06,019.015c bruvāṇaṃ tu tathā pārthaṃ sarvasainyāni māriṣa

06,019.015e apūjayaṃs tadā vāgbhir anukūlābhir āhave

06,019.016a evam uktvā mahābāhus tathā cakre dhanaṃjayaḥ

06,019.016c vyūhya tāni balāny āśu prayayau phalgunas tadā

06,019.017a saṃprayātān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ

06,019.017c gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata

06,019.018a bhīmaseno 'graṇīs teṣāṃ dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,019.018c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān

06,019.019a samudyojya tataḥ paścād rājāpy akṣauhiṇīvṛtaḥ

06,019.019c bhrātṛbhiḥ saha putraiś ca so 'bhyarakṣata pṛṣṭhataḥ

06,019.020a cakrarakṣau tu bhīmasya mādrīputrau mahādyutī

06,019.020c draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pṛṣṭhagopās tarasvinaḥ

06,019.021a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyas teṣāṃ goptā mahārathaḥ

06,019.021c sahitaḥ pṛtanāśūrai rathamukhyaiḥ prabhadrakaiḥ

06,019.022a śikhaṇḍī tu tataḥ paścād arjunenābhirakṣitaḥ

06,019.022c yatto bhīṣmavināśāya prayayau bharatarṣabha

06,019.023a pṛṣṭhagopo 'rjunasyāpi yuyudhāno mahārathaḥ

06,019.023c cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau

06,019.024a rājā tu madhyamānīke kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

06,019.024c bṛhadbhiḥ kuñjarair mattaiś caladbhir acalair iva

06,019.025a akṣauhiṇyā ca pāñcālyo yajñaseno mahāmanāḥ

06,019.025c virāṭam anvayāt paścāt pāṇḍavārthe parākramī

06,019.026a teṣām ādityacandrābhāḥ kanakottamabhūṣaṇāḥ

06,019.026c nānācihnadharā rājan ratheṣv āsan mahādhvajāḥ

06,019.027a samutsarpya tataḥ paścād dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

06,019.027c bhrātṛbhiḥ saha putraiś ca so 'bhyarakṣad yudhiṣṭhiram

06,019.028a tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ratheṣu vividhān dhvajān

06,019.028c abhibhūyārjunasyaiko dhvajas tasthau mahākapiḥ

06,019.028d*0074_01 dhvajāgre ruvato bhīmaṃ kapes tasya punaḥ punaḥ

06,019.028d*0074_02 śrūyate bhīmaninado nādayāno diśo daśa

06,019.028d*0074_03 dṛṣṭvā ca bhīṣayām āsa virāvair vānareśvaraḥ

06,019.028d*0074_04 bhrūkṣepotkṣepavikṣepair lāṅgūlena punaḥ kapiḥ

06,019.028d*0074_05 ākāśe darśayām āsa pratiśabde mahāsvanam

06,019.029a pādātās tv agrato 'gacchann asiśaktyṛṣṭipāṇayaḥ

06,019.029c anekaśatasāhasrā bhīmasenasya rakṣiṇaḥ

06,019.030a vāraṇā daśasāhasrāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ

06,019.030c śūrā hemamayair jālair dīpyamānā ivācalāḥ

06,019.030d*0075_01 saghaṇṭā hemakakṣyābhiḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ

06,019.031a kṣaranta iva jīmūtā madārdrāḥ padmagandhinaḥ

06,019.031c rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ

06,019.032a bhīmaseno gadāṃ bhīmāṃ prakarṣan parighopamām

06,019.032c pracakarṣa mahat sainyaṃ durādharṣo mahāmanāḥ

06,019.033a tam arkam iva duṣprekṣyaṃ tapantaṃ raśmimālinam

06,019.033c na śekuḥ sarvato yodhāḥ prativīkṣitum antike

06,019.034a vajro nāmaiṣa tu vyūho durbhidaḥ sarvatomukhaḥ

06,019.034c cāpavidyuddhvajo ghoro gupto gāṇḍīvadhanvanā

06,019.035a yaṃ prativyūhya tiṣṭhanti pāṇḍavās tava vāhinīm

06,019.035c ajeyo mānuṣe loke pāṇḍavair abhirakṣitaḥ

06,019.036a saṃdhyāṃ tiṣṭhatsu sainyeṣu sūryasyodayanaṃ prati

06,019.036c prāvāt sapṛṣato vāyur anabhre stanayitnumān

06,019.037a viṣvagvātāś ca vānty ugrā nīcaiḥ śarkarakarṣiṇaḥ

06,019.037c rajaś coddhūyamānaṃ tu tamasāc chādayaj jagat

06,019.038a papāta mahatī colkā prāṅmukhī bharatarṣabha

06,019.038c udyantaṃ sūryam āhatya vyaśīryata mahāsvanā

06,019.039a atha sajjīyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha

06,019.039c niṣprabho 'bhyudiyāt sūryaḥ saghoṣo bhūś cacāla ha

06,019.039e vyaśīryata sanādā ca tadā bharatasattama

06,019.040a nirghātā bahavo rājan dikṣu sarvāsu cābhavan

06,019.040c prādurāsīd rajas tīvraṃ na prājñāyata kiṃ cana

06,019.041a dhvajānāṃ dhūyamānānāṃ sahasā mātariśvanā

06,019.041c kiṅkiṇījālanaddhānāṃ kāñcanasragvatāṃ ravaiḥ

06,019.042a mahatāṃ sapatākānām ādityasamatejasām

06,019.042c sarvaṃ jhaṇajhaṇībhūtam āsīt tālavaneṣv iva

06,019.043a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhanandinaḥ

06,019.043c vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm

06,019.044a sraṃsanta iva majjāno yodhānāṃ bharatarṣabha

06,019.044c dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇim avasthitam

06,020.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,020.001a sūryodaye saṃjaya ke nu pūrvaṃ; yuyutsavo hṛṣyamāṇā ivāsan

06,020.001c māmakā vā bhīṣmanetrāḥ samīke; pāṇḍavā vā bhīmanetrās tadānīm

06,020.002a keṣāṃ jaghanyau somasūryau savāyū; keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyābhaṣanta

06,020.002c keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ; sarvaṃ hy etad brūhi tattvaṃ yathāvat

06,020.003 saṃjaya uvāca

06,020.003a ubhe sene tulyam ivopayāte; ubhe vyūhe hṛṣṭarūpe narendra

06,020.003c ubhe citre vanarājiprakāśe; tathaivobhe nāgarathāśvapūrṇe

06,020.004a ubhe sene bṛhatī bhīmarūpe; tathaivobhe bhārata durviṣahye

06,020.004c tathaivobhe svargajayāya sṛṣṭe; tathā hy ubhe satpuruṣāryagupte

06,020.005a paścānmukhāḥ kuravo dhārtarāṣṭrāḥ; sthitāḥ pārthāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ

06,020.005c daityendraseneva ca kauravāṇāṃ; devendraseneva ca pāṇḍavānām

06,020.006a śukro vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ; dhārtarāṣṭrāñ śvāpadā vyābhaṣanta

06,020.006c gajendrāṇāṃ madagandhāṃś ca tīvrān; na sehire tava putrasya nāgāḥ

06,020.007a duryodhano hastinaṃ padmavarṇaṃ; suvarṇakakṣyaṃ jātibalaṃ prabhinnam

06,020.007c samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ; saṃstūyamāno bandibhir māgadhaiś ca

06,020.008a candraprabhaṃ śvetam asyātapatraṃ; sauvarṇī srag bhrājate cottamāṅge

06,020.008c taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaiḥ; sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ

06,020.009a bhīṣmo 'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ; śvetacchatraḥ śvetadhanuḥ saśaṅkhaḥ

06,020.009c śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena; śvetair aśvaiḥ śvetaśailaprakāśaḥ

06,020.010a tasya sainyaṃ dhārtarāṣṭrāś ca sarve; bāhlīkānām ekadeśaḥ śalaś ca

06,020.010c ye cāmbaṣṭhāḥ kṣatriyā ye ca sindhau; tathā sauvīrāḥ pañcanadāś ca śūrāḥ

06,020.011a śoṇair hayai rukmaratho mahātmā; droṇo mahābāhur adīnasattvaḥ

06,020.011c āste guruḥ prayaśāḥ sarvarājñāṃ; paścāc camūm indra ivābhirakṣan

06,020.012a vārddhakṣatriḥ sarvasainyasya madhye; bhūriśravāḥ purumitro jayaś ca

06,020.012c śālvā matsyāḥ kekayāś cāpi sarve; gajānīkair bhrātaro yotsyamānāḥ

06,020.013a śāradvataś cottaradhūr mahātmā; maheṣvāso gautamaś citrayodhī

06,020.013c śakaiḥ kirātair yavanaiḥ pahlavaiś ca; sārdhaṃ camūm uttarato 'bhipāti

06,020.014a mahārathair andhakavṛṣṇibhojaiḥ; saurāṣṭrakair nairṛtair āttaśastraiḥ

06,020.014c bṛhadbalaḥ kṛtavarmābhigupto; balaṃ tvadīyaṃ dakṣiṇato 'bhipāti

06,020.015a saṃśaptakānām ayutaṃ rathānāṃ; mṛtyur jayo vārjunasyeti sṛṣṭāḥ

06,020.015c yenārjunas tena rājan kṛtāstrāḥ; prayātā vai te trigartāś ca śūrāḥ

06,020.016a sāgraṃ śatasahasraṃ tu nāgānāṃ tava bhārata

06,020.016c nāge nāge rathaśataṃ śataṃ cāśvā rathe rathe

06,020.017a aśve 'śve daśa dhānuṣkā dhānuṣke daśa carmiṇaḥ

06,020.017c evaṃ vyūḍhāny anīkāni bhīṣmeṇa tava bhārata

06,020.017d*0076_01 devair api na śakyeta balaṃ kṣobhayituṃ nṛpa

06,020.018a avyūhan mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram

06,020.018c divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'graṇīḥ

06,020.019a mahārathaughavipulaḥ samudra iva parvaṇi

06,020.019c bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūhaḥ pratyaṅmukho yudhi

06,020.020a anantarūpā dhvajinī tvadīyā; narendra bhīmā na tu pāṇḍavānām

06,020.020c tāṃ tv eva manye bṛhatīṃ duṣpradhṛṣyāṃ; yasyā netārau keśavaś cārjunaś ca

06,021.001 saṃjaya uvāca

06,021.001a bṛhatīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dṛṣṭvā senāṃ samudyatām

06,021.001c viṣādam agamad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

06,021.002a vyūhaṃ bhīṣmeṇa cābhedyaṃ kalpitaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ

06,021.002c abhedyam iva saṃprekṣya viṣaṇṇo 'rjunam abravīt

06,021.003a dhanaṃjaya kathaṃ śakyam asmābhir yoddhum āhave

06,021.003c dhārtarāṣṭrair mahābāho yeṣāṃ yoddhā pitāmahaḥ

06,021.004a akṣobhyo 'yam abhedyaś ca bhīṣmeṇāmitrakarśinā

06,021.004c kalpitaḥ śāstradṛṣṭena vidhinā bhūritejasā

06,021.005a te vayaṃ saṃśayaṃ prāptāḥ sasainyāḥ śatrukarśana

06,021.005c katham asmān mahāvyūhād udyānaṃ no bhaviṣyati

06,021.006a athārjuno 'bravīt pārthaṃ yudhiṣṭhiram amitrahā

06,021.006c viṣaṇṇam abhisaṃprekṣya tava rājann anīkinīm

06,021.007a prajñayābhyadhikāñ śūrān guṇayuktān bahūn api

06,021.007c jayanty alpatarā yena tan nibodha viśāṃ pate

06,021.008a tat tu te kāraṇaṃ rājan pravakṣyāmy anasūyave

06,021.008c nāradas tam ṛṣir veda bhīṣmadroṇau ca pāṇḍava

06,021.009a etam evārtham āśritya yuddhe devāsure 'bravīt

06,021.009c pitāmahaḥ kila purā mahendrādīn divaukasaḥ

06,021.010a na tathā balavīryābhyāṃ vijayante jigīṣavaḥ

06,021.010c yathā satyānṛśaṃsyābhyāṃ dharmeṇaivodyamena ca

06,021.011a tyaktvādharmaṃ ca lobhaṃ ca mohaṃ codyamam āsthitāḥ

06,021.011c yudhyadhvam anahaṃkārā yato dharmas tato jayaḥ

06,021.012a evaṃ rājan vijānīhi dhruvo 'smākaṃ raṇe jayaḥ

06,021.012c yathā me nāradaḥ prāha yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ

06,021.012d*0077_01 yatra kṛṣṇaś ca vedātmā sarvasarveśvaro hariḥ

06,021.012d*0077_02 jayas tatra mahābāho yathā me prāha nāradaḥ

06,021.013a guṇabhūto jayaḥ kṛṣṇe pṛṣṭhato 'nveti mādhavam

06,021.013c anyathā vijayaś cāsya saṃnatiś cāparo guṇaḥ

06,021.014a anantatejā govindaḥ śatrupūgeṣu nirvyathaḥ

06,021.014c puruṣaḥ sanātanatamo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ

06,021.015a purā hy eṣa harir bhūtvā vaikuṇṭho 'kuṇṭhasāyakaḥ

06,021.015c surāsurān avasphūrjann abravīt ke jayantv iti

06,021.016a anu kṛṣṇaṃ jayemeti yair uktaṃ tatra tair jitam

06,021.016c tatprasādād dhi trailokyaṃ prāptaṃ śakrādibhiḥ suraiḥ

06,021.017a tasya te na vyathāṃ kāṃ cid iha paśyāmi bhārata

06,021.017c yasya te jayam āśāste viśvabhuk tridaśeśvaraḥ

06,022.001 saṃjaya uvāca

06,022.001a tato yudhiṣṭhiro rājā svāṃ senāṃ samacodayat

06,022.001c prativyūhann anīkāni bhīṣmasya bharatarṣabha

06,022.002a yathoddiṣṭāny anīkāni pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ

06,022.002c svargaṃ param abhīpsantaḥ suyuddhena kurūdvahāḥ

06,022.003a madhye śikhaṇḍino 'nīkaṃ rakṣitaṃ savyasācinā

06,022.003b*0078_01 bhīmasenamukhaṃ sainyaṃ dhṛṣṭadyumnena pālitam

06,022.003b*0079_01 bhīmasenādibhir yasya pṛtanā dikṣu pālitā

06,022.003c dhṛṣṭadyumnasya ca svayaṃ bhīmena paripālitam

06,022.004a anīkaṃ dakṣiṇaṃ rājan yuyudhānena pālitam

06,022.004c śrīmatā sātvatāgryeṇa śakreṇeva dhanuṣmatā

06,022.005a mahendrayānapratimaṃ rathaṃ tu; sopaskaraṃ hāṭakaratnacitram

06,022.005c yudhiṣṭhiraḥ kāñcanabhāṇḍayoktraṃ; samāsthito nāgakulasya madhye

06,022.006a samucchritaṃ dāntaśalākam asya; supāṇḍuraṃ chatram atīva bhāti

06,022.006c pradakṣiṇaṃ cainam upācaranti; maharṣayaḥ saṃstutibhir narendram

06,022.007a purohitāḥ śatruvadhaṃ vadanto; maharṣivṛddhāḥ śrutavanta eva

06,022.007c japyaiś ca mantraiś ca tathauṣadhībhiḥ; samantataḥ svasty ayanaṃ pracakruḥ

06,022.007d*0080_01 japan hi vedādhyayanaṃ mahāntaṃ

06,022.007d*0080_02 jayāya dhaumyo 'pi jayāya mantrān

06,022.007d*0081_01 yudhiṣṭhiraṃ parivavruḥ sametāḥ

06,022.008a tataḥ sa vastrāṇi tathaiva gāś ca; phalāni puṣpāṇi tathaiva niṣkān

06,022.008c kurūttamo brāhmaṇasān mahātmā; kurvan yayau śakra ivāmarebhyaḥ

06,022.008d*0082_01 tathaiva vipreṣu mahārhajātaṃ

06,022.008d*0082_02 rukmamaṇimauktikahemaraupyam

06,022.009a sahasrasūryaḥ śatakiṅkiṇīkaḥ; parārdhyajāmbūnadahemacitraḥ

06,022.009c ratho 'rjunasyāgnir ivārcimālī; vibhrājate śvetahayaḥ sucakraḥ

06,022.010a tam āsthitaḥ keśavasaṃgṛhītaṃ; kapidhvajaṃ gāṇḍivabāṇahastaḥ

06,022.010c dhanurdharo yasya samaḥ pṛthivyāṃ; na vidyate no bhavitā vā kadā cit

06,022.011a udvartayiṣyaṃs tava putrasenām; atīva raudraṃ sa bibharti rūpam

06,022.011c anāyudho yaḥ subhujo bhujābhyāṃ; narāśvanāgān yudhi bhasma kuryāt

06,022.012a sa bhīmasenaḥ sahito yamābhyāṃ; vṛkodaro vīrarathasya goptā

06,022.012c taṃ prekṣya mattarṣabhasiṃhakhelaṃ; loke mahendrapratimānakalpam

06,022.013a samīkṣya senāgragataṃ durāsadaṃ; pravivyathuḥ paṅkagatā ivoṣṭrāḥ

06,022.013c vṛkodaraṃ vāraṇarājadarpaṃ; yodhās tvadīyā bhayavignasattvāḥ

06,022.013d*0083_01 viṣaṇṇarūpāḥ kurusainyamukhyā

06,022.013d*0083_02 babhūvire śuṣkakaṇṭhā virūpāḥ

06,022.014a anīkamadhye tiṣṭhantaṃ rājaputraṃ durāsadam

06,022.014c abravīd bharataśreṣṭhaṃ guḍākeśaṃ janārdanaḥ

06,022.015 vāsudeva uvāca

06,022.015a ya eṣa goptā pratapan balastho; yo naḥ senāṃ siṃha ivekṣate ca

06,022.015c sa eṣa bhīṣmaḥ kuruvaṃśaketur; yenāhṛtās triṃśato vājimedhāḥ

06,022.016a etāny anīkāni mahānubhāvaṃ; gūhanti meghā iva gharmaraśmim

06,022.016c etāni hatvā puruṣapravīra; kāṅkṣasva yuddhaṃ bharatarṣabheṇa

06,022.016d@001_0000 saṃjaya uvāca

06,022.016d@001_0001 dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam

06,022.016d@001_0002 śrībhagavān uvāca

06,022.016d@001_0002 arjunasya hitārthāya kṛṣṇo vacanam abravīt

06,022.016d@001_0003 śucir bhūtvā mahābāho saṃgrāmābhimukhe sthitaḥ

06,022.016d@001_0004 parājayāya śatrūṇāṃ durgāstotram udīraya

06,022.016d@001_0004 saṃjaya uvāca

06,022.016d@001_0005 evam ukto 'rjunaḥ saṃkhye vāsudevena dhīmatā

06,022.016d@001_0006 arjuna uvāca

06,022.016d@001_0006 avatīrya rathāt pārthaḥ stotram āha kṛtāñjaliḥ

06,022.016d@001_0007 oṃ namas te siddhasenāni ārye mandaravāsini

06,022.016d@001_0008 kumāri kāli kāpāli kapile kṛṣṇapiṅgale

06,022.016d@001_0009 bhadrakāli namas tubhyaṃ mahākāli namo 'stu te

06,022.016d@001_0010 caṇḍi caṇḍe namas tubhyaṃ tāriṇi varavarṇini

06,022.016d@001_0011 kātyāyani mahābhāge karāli vijaye jaye

06,022.016d@001_0012 śikhipicchadhvajadhare nānābharaṇabhūṣite

06,022.016d@001_0013 aṭṭaśūlapraharaṇe khaḍgakheṭakadhāriṇi

06,022.016d@001_0014 gopendrasyānuje jyeṣṭhe nandagopakulodbhave

06,022.016d@001_0015 mahiṣāsṛkpriye nityaṃ kauśiki pītavāsini

06,022.016d@001_0016 aṭṭahāse kokamukhe namas te 'stu raṇapriye

06,022.016d@001_0017 ume śākaṃbhari śvete kṛṣṇe kaiṭabhanāśini

06,022.016d@001_0018 hiraṇyākṣi virūpākṣi sudhūmrākṣi namo 'stu te

06,022.016d@001_0019 vedaśruti mahāpuṇye brahmaṇye jātavedasi

06,022.016d@001_0020 jambūkaṭakacaityeṣu nityaṃ saṃnihitālaye

06,022.016d@001_0021 tvaṃ brahmavidyā vidyānāṃ mahānidrā ca dehinām

06,022.016d@001_0022 skandamātar bhagavati durge kāntāravāsini

06,022.016d@001_0023 svāhākāraḥ svadhā caiva kalā kāṣṭhā sarasvatī

06,022.016d@001_0024 sāvitri vedamātā ca tathā vedānta ucyate

06,022.016d@001_0025 stutāsi tvaṃ mahādevi viśuddhenāntarātmanā

06,022.016d@001_0026 jayo bhavatu me nityaṃ tvatprasādād raṇe raṇe

06,022.016d@001_0027 kāntārabhayadurgeṣu bhaktānāṃ cālayeṣu ca

06,022.016d@001_0028 nityaṃ vasasi pātāle yuddhe jayasi dānavān

06,022.016d@001_0029 tvaṃ jambhanī mohinī ca māyā hrīḥ śrīs tathaiva ca

06,022.016d@001_0030 saṃdhyā prabhāvatī caiva sāvitrī jananī tathā

06,022.016d@001_0031 tuṣṭiḥ puṣṭir dhṛtir dīptiś candrādityavivardhinī

06,022.016d@001_0032 bhūtir bhūtimatāṃ saṃkhye vīkṣyase siddhacāraṇaiḥ

06,022.016d@001_0032 saṃjaya uvāca

06,022.016d@001_0033 tataḥ pārthasya vijñāya bhaktiṃ mānavavatsalā

06,022.016d@001_0034 antarikṣagatovāca govindasyāgrataḥ sthitā

06,022.016d@001_0034 devy uvāca

06,022.016d@001_0035 svalpenaiva tu kālena śatrūñ jeṣyasi pāṇḍava

06,022.016d@001_0036 naras tvam asi durdharṣa nārāyaṇasahāyavān

06,022.016d@001_0037 ajeyas tvaṃ raṇe 'rīṇām api vajrabhṛtaḥ svayam

06,022.016d@001_0038 ity evam uktvā varadā kṣaṇenāntaradhīyata

06,022.016d@001_0039 labdhvā varaṃ tu kaunteyo mene vijayam ātmanaḥ

06,022.016d@001_0040 āruroha tataḥ pārtho rathaṃ paramasaṃgatam

06,022.016d@001_0041 kṛṣṇārjunāv ekarathau divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ

06,022.016d@001_0042 ya idaṃ paṭhate stotraṃ kalya utthāya mānavaḥ

06,022.016d@001_0043 yakṣarakṣaḥpiśācebhyo na bhayaṃ vidyate sadā

06,022.016d@001_0044 na cāpi ripavas tebhyaḥ sarpādyā ye ca daṃṣṭriṇaḥ

06,022.016d@001_0045 na bhayaṃ vidyate tasya sadā rājakulād api

06,022.016d@001_0046 vivāde jayam āpnoti baddho mucyati bandhanāt

06,022.016d@001_0047 durgaṃ tarati cāvaśyaṃ tathā corair vimucyate

06,022.016d@001_0048 saṃgrāme vijayen nityaṃ lakṣmīṃ prāpnoti kevalām

06,022.016d@001_0049 ārogyabalasaṃpanno jīved varṣaśataṃ tathā

06,022.016d@001_0050 etad dṛṣṭaṃ prasādāt tu mayā vyāsasya dhīmataḥ

06,022.016d@001_0051 mohād etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī

06,022.016d@001_0052 tava putrā durātmānaḥ sarve manyuvaśānugāḥ

06,022.016d@001_0053 prāptakālam idaṃ vākyaṃ kālapāśena guṇṭhitāḥ

06,022.016d@001_0054 dvaipāyano nāradaś ca kaṇvo rāmas tathānaghaḥ

06,022.016d@001_0055 avārayaṃs tava sutaṃ na cāsau tad gṛhītavān

06,022.016d@001_0056 yatra dharmo dyutiḥ kāntir yatra hrīḥ śrīs tathā matiḥ

06,022.016d@001_0057 yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ

06,022.017 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,022.017a keṣāṃ prahṛṣṭās tatrāgre yodhā yudhyanti saṃjaya

06,022.017c udagramanasaḥ ke 'tra ke vā dīnā vicetasaḥ

06,022.018a ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra yuddhe hṛdayakampane

06,022.018c māmakāḥ pāṇḍavānāṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya

06,022.019a kasya senāsamudaye gandhamālyasamudbhavaḥ

06,022.019c vācaḥ pradakṣiṇāś caiva yodhānām abhigarjatām

06,022.020 saṃjaya uvāca

06,022.020a ubhayoḥ senayos tatra yodhā jahṛṣire mudā

06,022.020c sragdhūpapānagandhānām ubhayatra samudbhavaḥ

06,022.021a saṃhatānām anīkānāṃ vyūḍhānāṃ bharatarṣabha

06,022.021c saṃsarpatām udīrṇānāṃ vimardaḥ sumahān abhūt

06,022.022a vāditraśabdas tumulaḥ śaṅkhabherīvimiśritaḥ

06,022.022b*0084_01 śūrāṇāṃ raṇaśūrāṇāṃ garjatām itaretaram

06,022.022b*0084_02 ubhayoḥ senayo rājan mahān vyatikaro 'bhavat

06,022.022b*0084_03 anyonyaṃ vīkṣyamāṇānāṃ yodhānāṃ bharatarṣabha

06,022.022c kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ sainyānāṃ ca prahṛṣyatām

06,023.000*0085_01 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ puṇyaśravaṇakīrtanam

06,023.000*0085_02 vāsudevaṃ jagadyoniṃ naumi nārāyaṇaṃ harim

06,023.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,023.001a dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ

06,023.001c māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya

06,023.001d@002_0001 śrīrāmacandrāya namaḥ | śrīkṛṣṇāya namaḥ | oṃ namaḥ |

06,023.001d@002_0002 asya śrībhagavadgītāmālāmantrasya bhagavān vedavyāsa

06,023.001d@002_0003 ṛṣiḥ | anuṣṭup chandaḥ | śrīkṛṣṇaparamātmā devatā |

06,023.001d@002_0004 aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase (Gītā 2.

06,023.001d@002_0005 11ab) iti bījam | sarvadharmān parityajya mām ekaṃ

06,023.001d@002_0006 śaraṇaṃ vraja (Gītā 18.66ab) iti śaktiḥ | ahaṃ

06,023.001d@002_0007 tvāṃ sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ (Gītā

06,023.001d@002_0008 18.66cd) iti kīlakam | śrīkṛṣṇaprītyarthaṃ dharmārthakāmamokṣārthe

06,023.001d@002_0009 jape viniyogaḥ || nainaṃ chindanti śastrāṇi

06,023.001d@002_0010 nainaṃ dahati pāvakaḥ (Gītā 2.23ab) iti aṅguṣṭhābhyāṃ

06,023.001d@002_0011 namaḥ | na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ

06,023.001d@002_0012 (Gītā 2.23cd) iti tarjanībhyāṃ namaḥ | acchedyo 'yam

06,023.001d@002_0013 adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca (Gītā 2.24ab)

06,023.001d@002_0014 iti madhyamābhyāṃ namaḥ | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ

06,023.001d@002_0015 sanātanaḥ (Gītā 2.24cd) ity anāmikābhyāṃ namaḥ |

06,023.001d@002_0016 paśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ (Gītā

06,023.001d@002_0017 11.5ab) iti kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | nānāvidhāni

06,023.001d@002_0018 divyāni nānāvarṇākṛtīni ca (Gītā 11.5cd) iti

06,023.001d@002_0019 karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | iti karanyāsaḥ || aṅganyāsaḥ |

06,023.001d@002_0020 nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ

06,023.001d@002_0021 (Gītā 2.23ab) iti hṛdayāya namaḥ | na cainaṃ

06,023.001d@002_0022 kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ (Gītā 2.23cd)

06,023.001d@002_0023 iti śirase svāhā | acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya

06,023.001d@002_0024 eva ca (Gītā 2.24ab) iti śikhāyai

06,023.001d@002_0025 vauṣaṭ | nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca

06,023.001d@002_0026 (Gītā 11.5cd) ity astrāya phaṭ | ity aṅganyāsaḥ ||

06,023.001d@002_0027 atha dhyānaṃ |

06,023.001d@002_0028 oṃ pārthāya pratibodhitāṃ bhagavatā nārāyaṇena svayaṃ

06,023.001d@002_0029 vyāsena grathitāṃ purāṇamuninā madhye mahābhārate |

06,023.001d@002_0030 advaitāmṛtavarṣiṇīṃ bhagavatīm aṣṭādaśādhyāyinīm

06,023.001d@002_0031 āvarttair anusaṃdadhāmi bhagavadgītāṃ bhavonmocinīm || (1)

06,023.001d@002_0032 oṃ hṛdi vikasitapadmaṃ sūryasomāgnibimbaṃ

06,023.001d@002_0033 praṇavamayavikāsaṃ yasya vai nirvikalpam |

06,023.001d@002_0034 acalaparamaśāntaṃ jyotir ākāśasāraṃ

06,023.001d@002_0035 sa bhavatu śubhado me vāsudevaḥ pratiṣṭhaḥ || (2)

06,023.001d@002_0036 sarvopaniṣado gāvo dogdhā gopālanandanaḥ |

06,023.001d@002_0037 pārtho vatsaḥ sudhīr bhoktā dugdhaṃ gītāmṛtaṃ mahat || (3)

06,023.001d@002_0038 oṃ namo 'stu te vyāsa viśālabuddhe

06,023.001d@002_0039 phullāravindāyatapadmanetra |

06,023.001d@002_0040 yena tvayā bhāratatailapūrṇaḥ

06,023.001d@002_0041 prajvālito jñānamayaḥ pradīpaḥ || (4)

06,023.001d@002_0042 prapannapārijātāya totravetraikapāṇaye |

06,023.001d@002_0043 jñānamudrāya kṛṣṇāya gītāmṛtaduhe namaḥ || (5)

06,023.002 saṃjaya uvāca

06,023.002a dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā

06,023.002c ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt

06,023.003a paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇām ācārya mahatīṃ camūm

06,023.003c vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā

06,023.004a atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi

06,023.004c yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ

06,023.005a dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān

06,023.005c purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ

06,023.006a yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān

06,023.006c saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahārathāḥ

06,023.007a asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama

06,023.007c nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te

06,023.007d*0086_01 sainye mahati ye sarve netāraḥ śūrasaṃmatāḥ

06,023.008a bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ

06,023.008c aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattis tathaiva ca

06,023.009a anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ

06,023.009c nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

06,023.010a aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam

06,023.010c paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam

06,023.011a ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgam avasthitāḥ

06,023.011c bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi

06,023.012a tasya saṃjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ

06,023.012c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

06,023.013a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ

06,023.013c sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat

06,023.014a tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau

06,023.014c mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ

06,023.015a pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ

06,023.015c pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ

06,023.016a anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

06,023.016c nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau

06,023.017a kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

06,023.017c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ

06,023.018a drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivīpate

06,023.018c saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak

06,023.019a sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat

06,023.019c nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan

06,023.020a atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ

06,023.020c pravṛtte śastrasaṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ

06,023.021a hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahīpate

06,023.021c senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta

06,023.022a yāvad etān nirīkṣe 'haṃ yoddhukāmān avasthitān

06,023.022c kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇasamudyame

06,023.023a yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ

06,023.023c dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priyacikīrṣavaḥ

06,023.024a evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata

06,023.024c senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

06,023.025a bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām

06,023.025c uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti

06,023.026a tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān

06,023.026c ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā

06,023.027a śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api

06,023.027c tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān

06,023.028a kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt

06,023.028c dṛṣṭvemān svajanān kṛṣṇa yuyutsūn samavasthitān

06,023.029a sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati

06,023.029c vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate

06,023.030a gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate

06,023.030c na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ

06,023.031a nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava

06,023.031c na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave

06,023.032a na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca

06,023.032c kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā

06,023.033a yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca

06,023.033c ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca

06,023.034a ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ

06,023.034c mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ saṃbandhinas tathā

06,023.035a etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana

06,023.035c api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ nu mahīkṛte

06,023.036a nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana

06,023.036c pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

06,023.037a tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sabāndhavān

06,023.037c svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

06,023.038a yady apy ete na paśyanti lobhopahatacetasaḥ

06,023.038c kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam

06,023.039a kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum

06,023.039c kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana

06,023.040a kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ

06,023.040c dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta

06,023.041a adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kulastriyaḥ

06,023.041c strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ

06,023.042a saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca

06,023.042c patanti pitaro hy eṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ

06,023.043a doṣair etaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ

06,023.043c utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāś ca śāśvatāḥ

06,023.044a utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana

06,023.044c narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma

06,023.045a aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam

06,023.045c yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ

06,023.046a yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastrapāṇayaḥ

06,023.046c dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet

06,023.047a evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat

06,023.047c visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ

06,024.001 saṃjaya uvāca

06,024.001a taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam

06,024.001c viṣīdantam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ

06,024.002 śrībhagavān uvāca

06,024.002a kutas tvā kaśmalam idaṃ viṣame samupasthitam

06,024.002c anāryajuṣṭam asvargyam akīrtikaram arjuna

06,024.003a klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate

06,024.003c kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa

06,024.004 arjuna uvāca

06,024.004a kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana

06,024.004c iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv arisūdana

06,024.005a gurūn ahatvā hi mahānubhāvāñ; śreyo bhoktuṃ bhaikṣam apīha loke

06,024.005c hatvārthakāmāṃs tu gurūn ihaiva; bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān

06,024.006a na caitad vidmaḥ kataran no garīyo; yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ

06,024.006c yān eva hatvā na jijīviṣāmas; te 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ

06,024.007a kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ; pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ

06,024.007c yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me; śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam

06,024.008a na hi prapaśyāmi mamāpanudyād; yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām

06,024.008c avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ; rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam

06,024.009 saṃjaya uvāca

06,024.009a evam uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ paraṃtapa

06,024.009c na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha

06,024.010a tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata

06,024.010c senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṃ vacaḥ

06,024.011 śrībhagavān uvāca

06,024.011a aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñāvādāṃś ca bhāṣase

06,024.011c gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ

06,024.011d*0087_01 tvaṃ mānuṣyeṇopahatāntarātmā

06,024.011d*0087_02 viṣādamohābhibhavād visaṃjñaḥ

06,024.011d*0087_03 kṛpāgṛhītaḥ samavekṣya bandhūn

06,024.011d*0087_04 abhiprapannān mukham antakasya

06,024.012a na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ

06,024.012c na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param

06,024.013a dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā

06,024.013c tathā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati

06,024.014a mātrāsparśās tu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ

06,024.014c āgamāpāyino 'nityās tāṃs titikṣasva bhārata

06,024.015a yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ puruṣarṣabha

06,024.015c samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate

06,024.016a nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

06,024.016c ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ

06,024.017a avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam

06,024.017c vināśam avyayasyāsya na kaś cit kartum arhati

06,024.018a antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ

06,024.018c anāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata

06,024.019a ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam

06,024.019c ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate

06,024.020a na jāyate mriyate vā kadā cin; nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ

06,024.020c ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo; na hanyate hanyamāne śarīre

06,024.021a vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam

06,024.021c kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam

06,024.022a vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya; navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi

06,024.022c tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāny; anyāni saṃyāti navāni dehī

06,024.023a nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ

06,024.023c na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ

06,024.024a acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca

06,024.024c nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ

06,024.025a avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate

06,024.025c tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi

06,024.026a atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam

06,024.026c tathāpi tvaṃ mahābāho nainaṃ śocitum arhasi

06,024.027a jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca

06,024.027c tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi

06,024.028a avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata

06,024.028c avyaktanidhanāny eva tatra kā paridevanā

06,024.029a āścaryavat paśyati kaś cid enam; āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ

06,024.029c āścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti; śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaś cit

06,024.030a dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata

06,024.030c tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi

06,024.031a svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi

06,024.031c dharmyād dhi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate

06,024.032a yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāram apāvṛtam

06,024.032c sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam

06,024.033a atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi

06,024.033c tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi

06,024.034a akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām

06,024.034c saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate

06,024.035a bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ

06,024.035c yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam

06,024.036a avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ

06,024.036c nindantas tava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim

06,024.037a hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm

06,024.037c tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ

06,024.038a sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau

06,024.038c tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi

06,024.039a eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu

06,024.039c buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi

06,024.040a nehābhikramanāśo 'sti pratyavāyo na vidyate

06,024.040c svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt

06,024.041a vyavasāyātmikā buddhir ekeha kurunandana

06,024.041c bahuśākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām

06,024.042a yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ

06,024.042c vedavādaratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ

06,024.043a kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām

06,024.043c kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati

06,024.044a bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām

06,024.044c vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate

06,024.045a traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna

06,024.045c nirdvaṃdvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān

06,024.046a yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake

06,024.046c tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ

06,024.047a karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadā cana

06,024.047c mā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi

06,024.048a yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya

06,024.048c siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate

06,024.048d*0088_01 yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanās tv iha

06,024.048d*0088_02 tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān

06,024.049a dūreṇa hy avaraṃ karma buddhiyogād dhanaṃjaya

06,024.049c buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ

06,024.050a buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte

06,024.050c tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam

06,024.051a karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ

06,024.051c janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchanty anāmayam

06,024.052a yadā te mohakalilaṃ buddhir vyatitariṣyati

06,024.052c tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca

06,024.053a śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā

06,024.053c samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi

06,024.054 arjuna uvāca

06,024.054a sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava

06,024.054c sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim

06,024.055 śrībhagavān uvāca

06,024.055a prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān

06,024.055c ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñas tadocyate

06,024.056a duḥkheṣv anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ

06,024.056c vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīr munir ucyate

06,024.057a yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham

06,024.057c nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā

06,024.058a yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ

06,024.058c indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā

06,024.059a viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ

06,024.059c rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate

06,024.060a yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ

06,024.060c indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ

06,024.061a tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ

06,024.061c vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā

06,024.062a dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate

06,024.062c saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate

06,024.063a krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛtivibhramaḥ

06,024.063c smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati

06,024.064a rāgadveṣaviyuktais tu viṣayān indriyaiś caran

06,024.064c ātmavaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati

06,024.065a prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānir asyopajāyate

06,024.065c prasannacetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate

06,024.066a nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā

06,024.066c na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham

06,024.067a indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate

06,024.067c tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi

06,024.068a tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ

06,024.068c indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā

06,024.069a yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī

06,024.069c yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

06,024.070a āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ; samudram āpaḥ praviśanti yadvat

06,024.070c tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve; sa śāntim āpnoti na kāmakāmī

06,024.071a vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ

06,024.071c nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntim adhigacchati

06,024.072a eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati

06,024.072c sthitvāsyām antakāle 'pi brahmanirvāṇam ṛcchati

06,025.001 arjuna uvāca

06,025.001a jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana

06,025.001c tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava

06,025.002a vyāmiśreṇaiva vākyena buddhiṃ mohayasīva me

06,025.002c tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo 'ham āpnuyām

06,025.003 śrībhagavān uvāca

06,025.003a loke 'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha

06,025.003c jñānayogena sāṃkhyānāṃ karmayogena yoginām

06,025.004a na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo 'śnute

06,025.004c na ca saṃnyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati

06,025.005a na hi kaś cit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarmakṛt

06,025.005c kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ

06,025.006a karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran

06,025.006c indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate

06,025.007a yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rjuna

06,025.007c karmendriyaiḥ karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate

06,025.008a niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ

06,025.008c śarīrayātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇaḥ

06,025.009a yajñārthāt karmaṇo 'nyatra loko 'yaṃ karmabandhanaḥ

06,025.009c tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara

06,025.010a sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ

06,025.010c anena prasaviṣyadhvam eṣa vo 'stv iṣṭakāmadhuk

06,025.011a devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ

06,025.011c parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha

06,025.012a iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ

06,025.012c tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ

06,025.013a yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ

06,025.013c bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātmakāraṇāt

06,025.014a annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasaṃbhavaḥ

06,025.014c yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ

06,025.015a karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam

06,025.015c tasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam

06,025.016a evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ

06,025.016c aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati

06,025.017a yas tv ātmaratir eva syād ātmatṛptaś ca mānavaḥ

06,025.017c ātmany eva ca saṃtuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate

06,025.018a naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaś cana

06,025.018c na cāsya sarvabhūteṣu kaś cid arthavyapāśrayaḥ

06,025.019a tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara

06,025.019c asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ

06,025.020a karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ

06,025.020c lokasaṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi

06,025.021a yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ

06,025.021c sa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate

06,025.022a na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃ cana

06,025.022c nānavāptam avāptavyaṃ varta eva ca karmaṇi

06,025.023a yadi hy ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇy atandritaḥ

06,025.023c mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

06,025.024a utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham

06,025.024c saṃkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ

06,025.025a saktāḥ karmaṇy avidvāṃso yathā kurvanti bhārata

06,025.025c kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur lokasaṃgraham

06,025.026a na buddhibhedaṃ janayed ajñānāṃ karmasaṅginām

06,025.026c joṣayet sarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran

06,025.027a prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ

06,025.027c ahaṃkāravimūḍhātmā kartāham iti manyate

06,025.028a tattvavit tu mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ

06,025.028c guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate

06,025.029a prakṛter guṇasaṃmūḍhāḥ sajjante guṇakarmasu

06,025.029c tān akṛtsnavido mandān kṛtsnavin na vicālayet

06,025.030a mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātmacetasā

06,025.030c nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigatajvaraḥ

06,025.031a ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ

06,025.031c śraddhāvanto 'nasūyanto mucyante te 'pi karmabhiḥ

06,025.032a ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam

06,025.032c sarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ

06,025.033a sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api

06,025.033c prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati

06,025.034a indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau

06,025.034c tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau

06,025.035a śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt

06,025.035c svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ

06,025.036 arjuna uvāca

06,025.036a atha kena prayukto 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ

06,025.036c anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ

06,025.037 śrībhagavān uvāca

06,025.037a kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ

06,025.037c mahāśano mahāpāpmā viddhy enam iha vairiṇam

06,025.037d*0089_00 arjuna uvāca

06,025.037d*0089_01 bhavaty eṣa kathaṃ kṛṣṇa kathaṃ caiva vivardhate

06,025.037d*0089_02 śrībhagavān uvāca

06,025.037d*0089_02 kim ātmakaḥ kim ācāras tan mamācakṣva pṛcchataḥ

06,025.037d*0089_03 eṣa sūkṣmaḥ paraḥ śatrur dehinām indriyaiḥ saha

06,025.037d*0089_04 sukhatantra ivāsīno mohayan pārtha tiṣṭhati

06,025.037d*0089_05 kāmakrodhamayo ghoraḥ stambhaharṣasamudbhavaḥ

06,025.037d*0089_06 ahaṃkāro 'bhimānātmā dustaraḥ pāpakarmabhiḥ

06,025.037d*0089_07 harṣam asya nivartyaiṣa śokam asya dadāti ca

06,025.037d*0089_08 bhayaṃ cāsya karoty eṣa mohayaṃs tu muhur muhuḥ

06,025.037d*0089_09 sa eṣa kaluṣaḥ kṣudraś chidraprekṣī dhanaṃjaya

06,025.037d*0089_10 rajaḥpravṛtto mohātmā manuṣyāṇām upadravaḥ

06,025.038a dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca

06,025.038c yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam

06,025.039a āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nityavairiṇā

06,025.039c kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca

06,025.040a indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate

06,025.040c etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam

06,025.041a tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha

06,025.041c pāpmānaṃ prajahihy enaṃ jñānavijñānanāśanam

06,025.042a indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ

06,025.042c manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ

06,025.043a evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā

06,025.043c jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam

06,026.001 śrībhagavān uvāca

06,026.001a imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam

06,026.001c vivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt

06,026.002a evaṃ paraṃparāprāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ

06,026.002c sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ paraṃtapa

06,026.003a sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ

06,026.003c bhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam

06,026.004 arjuna uvāca

06,026.004a aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ

06,026.004c katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti

06,026.005 śrībhagavān uvāca

06,026.005a bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna

06,026.005c tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha paraṃtapa

06,026.006a ajo 'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san

06,026.006c prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātmamāyayā

06,026.007a yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata

06,026.007c abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham

06,026.008a paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām

06,026.008c dharmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge

06,026.009a janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ

06,026.009c tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti mām eti so 'rjuna

06,026.010a vītarāgabhayakrodhā manmayā mām upāśritāḥ

06,026.010c bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvam āgatāḥ

06,026.011a ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham

06,026.011c mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

06,026.012a kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ

06,026.012c kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā

06,026.013a cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ

06,026.013c tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam

06,026.014a na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā

06,026.014c iti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate

06,026.015a evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ

06,026.015c kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam

06,026.016a kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'py atra mohitāḥ

06,026.016c tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt

06,026.017a karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ

06,026.017c akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ

06,026.018a karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ

06,026.018c sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt

06,026.019a yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ

06,026.019c jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ

06,026.020a tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ

06,026.020c karmaṇy abhipravṛtto 'pi naiva kiṃ cit karoti saḥ

06,026.021a nirāśīr yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ

06,026.021c śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam

06,026.022a yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo dvaṃdvātīto vimatsaraḥ

06,026.022c samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate

06,026.023a gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ

06,026.023c yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate

06,026.024a brahmārpaṇaṃ brahmahavir brahmāgnau brahmaṇā hutam

06,026.024c brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā

06,026.025a daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate

06,026.025c brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati

06,026.026a śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati

06,026.026c śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati

06,026.027a sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare

06,026.027c ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite

06,026.028a dravyayajñās tapoyajñā yogayajñās tathāpare

06,026.028c svādhyāyajñānayajñāś ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ

06,026.029a apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe 'pānaṃ tathāpare

06,026.029c prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ

06,026.030a apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati

06,026.030c sarve 'py ete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ

06,026.031a yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam

06,026.031c nāyaṃ loko 'sty ayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama

06,026.032a evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe

06,026.032c karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase

06,026.033a śreyān dravyamayād yajñāj jñānayajñaḥ paraṃtapa

06,026.033c sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate

06,026.034a tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā

06,026.034c upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattvadarśinaḥ

06,026.035a yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava

06,026.035c yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi

06,026.036a api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ

06,026.036c sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ saṃtariṣyasi

06,026.037a yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna

06,026.037c jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā

06,026.038a na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate

06,026.038c tat svayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati

06,026.039a śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ

06,026.039c jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati

06,026.040a ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati

06,026.040c nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ

06,026.041a yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam

06,026.041c ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya

06,026.042a tasmād ajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ

06,026.042c chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata

06,027.001 arjuna uvāca

06,027.001a saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punar yogaṃ ca śaṃsasi

06,027.001c yac chreya etayor ekaṃ tan me brūhi suniścitam

06,027.002 śrībhagavān uvāca

06,027.002a saṃnyāsaḥ karmayogaś ca niḥśreyasakarāv ubhau

06,027.002c tayos tu karmasaṃnyāsāt karmayogo viśiṣyate

06,027.003a jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati

06,027.003c nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ bandhāt pramucyate

06,027.004a sāṃkhyayogau pṛthag bālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ

06,027.004c ekam apy āsthitaḥ samyag ubhayor vindate phalam

06,027.005a yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tad yogair api gamyate

06,027.005c ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati

06,027.006a saṃnyāsas tu mahābāho duḥkham āptum ayogataḥ

06,027.006c yogayukto munir brahma nacireṇādhigacchati

06,027.007a yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ

06,027.007c sarvabhūtātmabhūtātmā kurvann api na lipyate

06,027.008a naiva kiṃ cit karomīti yukto manyeta tattvavit

06,027.008c paśyañ śṛṇvan spṛśañ jighrann aśnan gacchan svapañ śvasan

06,027.009a pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api

06,027.009c indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan

06,027.010a brahmaṇy ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ

06,027.010c lipyate na sa pāpena padmapatram ivāmbhasā

06,027.011a kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api

06,027.011c yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye

06,027.012a yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm

06,027.012c ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate

06,027.013a sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī

06,027.013c navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan

06,027.014a na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ

06,027.014c na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvas tu pravartate

06,027.015a nādatte kasya cit pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ

06,027.015c ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ

06,027.016a jñānena tu tad ajñānaṃ yeṣāṃ nāśitam ātmanaḥ

06,027.016c teṣām ādityavaj jñānaṃ prakāśayati tatparam

06,027.017a tadbuddhayas tadātmānas tanniṣṭhās tatparāyaṇāḥ

06,027.017c gacchanty apunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ

06,027.017d*0090_01 smaranto 'pi muhus tv etat spṛśanto 'pi svakarmaṇi

06,027.017d*0090_02 saktā api na sajjanti paṅke ravikarā iva

06,027.018a vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini

06,027.018c śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ

06,027.019a ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ

06,027.019c nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ

06,027.020a na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpya cāpriyam

06,027.020c sthirabuddhir asaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ

06,027.021a bāhyasparśeṣv asaktātmā vindaty ātmani yat sukham

06,027.021c sa brahmayogayuktātmā sukham akṣayam aśnute

06,027.022a ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te

06,027.022c ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ

06,027.023a śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt

06,027.023c kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ

06,027.024a yo 'ntaḥsukho 'ntarārāmas tathāntarjyotir eva yaḥ

06,027.024c sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto 'dhigacchati

06,027.025a labhante brahmanirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ

06,027.025c chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ

06,027.026a kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām

06,027.026c abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām

06,027.027a sparśān kṛtvā bahir bāhyāṃś cakṣuś caivāntare bhruvoḥ

06,027.027c prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau

06,027.028a yatendriyamanobuddhir munir mokṣaparāyaṇaḥ

06,027.028c vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ

06,027.029a bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram

06,027.029c suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati

06,028.001 śrībhagavān uvāca

06,028.001a anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karoti yaḥ

06,028.001c sa saṃnyāsī ca yogī ca na niragnir na cākriyaḥ

06,028.002a yaṃ saṃnyāsam iti prāhur yogaṃ taṃ viddhi pāṇḍava

06,028.002c na hy asaṃnyastasaṃkalpo yogī bhavati kaś cana

06,028.003a ārurukṣor muner yogaṃ karma kāraṇam ucyate

06,028.003c yogārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇam ucyate

06,028.004a yadā hi nendriyārtheṣu na karmasv anuṣajjate

06,028.004c sarvasaṃkalpasaṃnyāsī yogārūḍhas tadocyate

06,028.005a uddhared ātmanātmānaṃ nātmānam avasādayet

06,028.005c ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ

06,028.006a bandhur ātmātmanas tasya yenātmaivātmanā jitaḥ

06,028.006c anātmanas tu śatrutve vartetātmaiva śatruvat

06,028.007a jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ

06,028.007c śītoṣṇasukhaduḥkheṣu tathā mānāvamānayoḥ

06,028.008a jñānavijñānatṛptātmā kūṭastho vijitendriyaḥ

06,028.008c yukta ity ucyate yogī samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

06,028.009a suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadveṣyabandhuṣu

06,028.009c sādhuṣv api ca pāpeṣu samabuddhir viśiṣyate

06,028.010a yogī yuñjīta satatam ātmānaṃ rahasi sthitaḥ

06,028.010c ekākī yatacittātmā nirāśīr aparigrahaḥ

06,028.011a śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiram āsanam ātmanaḥ

06,028.011c nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśottaram

06,028.012a tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yatacittendriyakriyaḥ

06,028.012c upaviśyāsane yuñjyād yogam ātmaviśuddhaye

06,028.013a samaṃ kāyaśirogrīvaṃ dhārayann acalaṃ sthiraḥ

06,028.013c saṃprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan

06,028.014a praśāntātmā vigatabhīr brahmacārivrate sthitaḥ

06,028.014c manaḥ saṃyamya maccitto yukta āsīta matparaḥ

06,028.015a yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī niyatamānasaḥ

06,028.015c śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthām adhigacchati

06,028.016a nātyaśnatas tu yogo 'sti na caikāntam anaśnataḥ

06,028.016c na cātisvapnaśīlasya jāgrato naiva cārjuna

06,028.017a yuktāhāravihārasya yuktaceṣṭasya karmasu

06,028.017c yuktasvapnāvabodhasya yogo bhavati duḥkhahā

06,028.018a yadā viniyataṃ cittam ātmany evāvatiṣṭhate

06,028.018c niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyo yukta ity ucyate tadā

06,028.019a yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā

06,028.019c yogino yatacittasya yuñjato yogam ātmanaḥ

06,028.020a yatroparamate cittaṃ niruddhaṃ yogasevayā

06,028.020c yatra caivātmanātmānaṃ paśyann ātmani tuṣyati

06,028.021a sukham ātyantikaṃ yat tad buddhigrāhyam atīndriyam

06,028.021c vetti yatra na caivāyaṃ sthitaś calati tattvataḥ

06,028.022a yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ

06,028.022c yasmin sthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate

06,028.023a taṃ vidyād duḥkhasaṃyogaviyogaṃ yogasaṃjñitam

06,028.023c sa niścayena yoktavyo yogo 'nirviṇṇacetasā

06,028.024a saṃkalpaprabhavān kāmāṃs tyaktvā sarvān aśeṣataḥ

06,028.024c manasaivendriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ

06,028.025a śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛtigṛhītayā

06,028.025c ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet

06,028.026a yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram

06,028.026c tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet

06,028.027a praśāntamanasaṃ hy enaṃ yoginaṃ sukham uttamam

06,028.027c upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtam akalmaṣam

06,028.028a yuñjann evaṃ sadātmānaṃ yogī vigatakalmaṣaḥ

06,028.028c sukhena brahmasaṃsparśam atyantaṃ sukham aśnute

06,028.029a sarvabhūtastham ātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

06,028.029c īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ

06,028.030a yo māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati

06,028.030c tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati

06,028.031a sarvabhūtasthitaṃ yo māṃ bhajaty ekatvam āsthitaḥ

06,028.031c sarvathā vartamāno 'pi sa yogī mayi vartate

06,028.032a ātmaupamyena sarvatra samaṃ paśyati yo 'rjuna

06,028.032c sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yogī paramo mataḥ

06,028.033 arjuna uvāca

06,028.033a yo 'yaṃ yogas tvayā proktaḥ sāmyena madhusūdana

06,028.033c etasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvāt sthitiṃ sthirām

06,028.034a cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham

06,028.034c tasyāhaṃ nigrahaṃ manye vāyor iva suduṣkaram

06,028.035 śrībhagavān uvāca

06,028.035a asaṃśayaṃ mahābāho mano durnigrahaṃ calam

06,028.035c abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate

06,028.036a asaṃyatātmanā yogo duṣprāpa iti me matiḥ

06,028.036c vaśyātmanā tu yatatā śakyo 'vāptum upāyataḥ

06,028.037 arjuna uvāca

06,028.037a ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calitamānasaḥ

06,028.037b*0091_01 lipsamānaḥ satāṃ mārgaṃ pramūḍho brahmaṇaḥ pathi

06,028.037b*0091_02 anekacitto vibhrānto mohasyaiva vaśaṃ gataḥ

06,028.037c aprāpya yogasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati

06,028.038a kaccin nobhayavibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati

06,028.038c apratiṣṭho mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi

06,028.039a etan me saṃśayaṃ kṛṣṇa chettum arhasy aśeṣataḥ

06,028.039c tvad anyaḥ saṃśayasyāsya chettā na hy upapadyate

06,028.040 śrībhagavān uvāca

06,028.040a pārtha naiveha nāmutra vināśas tasya vidyate

06,028.040c na hi kalyāṇakṛt kaś cid durgatiṃ tāta gacchati

06,028.041a prāpya puṇyakṛtāṃl lokān uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ

06,028.041c śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate

06,028.042a atha vā yoginām eva kule bhavati dhīmatām

06,028.042c etad dhi durlabhataraṃ loke janma yad īdṛśam

06,028.043a tatra taṃ buddhisaṃyogaṃ labhate paurvadehikam

06,028.043c yatate ca tato bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana

06,028.044a pūrvābhyāsena tenaiva hriyate hy avaśo 'pi saḥ

06,028.044c jijñāsur api yogasya śabdabrahmātivartate

06,028.045a prayatnād yatamānas tu yogī saṃśuddhakilbiṣaḥ

06,028.045c anekajanmasaṃsiddhas tato yāti parāṃ gatim

06,028.046a tapasvibhyo 'dhiko yogī jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ

06,028.046c karmibhyaś cādhiko yogī tasmād yogī bhavārjuna

06,028.047a yoginām api sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā

06,028.047c śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ

06,028.047d*0092_01 bhagavannāmasaṃprāptimātrāt sarvam avāpyate

06,028.047d*0092_02 phalitāḥ śālayaḥ samyag vṛṣṭimātre 'valokite

06,029.001 śrībhagavān uvāca

06,029.001a mayy āsaktamanāḥ pārtha yogaṃ yuñjan madāśrayaḥ

06,029.001c asaṃśayaṃ samagraṃ māṃ yathā jñāsyasi tac chṛṇu

06,029.002a jñānaṃ te 'haṃ savijñānam idaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ

06,029.002c yaj jñātvā neha bhūyo 'nyaj jñātavyam avaśiṣyate

06,029.003a manuṣyāṇāṃ sahasreṣu kaś cid yatati siddhaye

06,029.003c yatatām api siddhānāṃ kaś cin māṃ vetti tattvataḥ

06,029.004a bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca

06,029.004c ahaṃkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtir aṣṭadhā

06,029.005a apareyam itas tv anyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām

06,029.005c jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat

06,029.006a etadyonīni bhūtāni sarvāṇīty upadhāraya

06,029.006c ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayas tathā

06,029.007a mattaḥ parataraṃ nānyat kiṃ cid asti dhanaṃjaya

06,029.007c mayi sarvam idaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva

06,029.008a raso 'ham apsu kaunteya prabhāsmi śaśisūryayoḥ

06,029.008c praṇavaḥ sarvavedeṣu śabdaḥ khe pauruṣaṃ nṛṣu

06,029.009a puṇyo gandhaḥ pṛthivyāṃ ca tejaś cāsmi vibhāvasau

06,029.009c jīvanaṃ sarvabhūteṣu tapaś cāsmi tapasviṣu

06,029.010a bījaṃ māṃ sarvabhūtānāṃ viddhi pārtha sanātanam

06,029.010c buddhir buddhimatām asmi tejas tejasvinām aham

06,029.011a balaṃ balavatāṃ cāhaṃ kāmarāgavivarjitam

06,029.011c dharmāviruddho bhūteṣu kāmo 'smi bharatarṣabha

06,029.012a ye caiva sāttvikā bhāvā rājasās tāmasāś ca ye

06,029.012c matta eveti tān viddhi na tv ahaṃ teṣu te mayi

06,029.013a tribhir guṇamayair bhāvair ebhiḥ sarvam idaṃ jagat

06,029.013c mohitaṃ nābhijānāti mām ebhyaḥ param avyayam

06,029.014a daivī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā

06,029.014c mām eva ye prapadyante māyām etāṃ taranti te

06,029.015a na māṃ duṣkṛtino mūḍhāḥ prapadyante narādhamāḥ

06,029.015c māyayāpahṛtajñānā āsuraṃ bhāvam āśritāḥ

06,029.016a caturvidhā bhajante māṃ janāḥ sukṛtino 'rjuna

06,029.016c ārto jijñāsur arthārthī jñānī ca bharatarṣabha

06,029.017a teṣāṃ jñānī nityayukta ekabhaktir viśiṣyate

06,029.017c priyo hi jñānino 'tyartham ahaṃ sa ca mama priyaḥ

06,029.018a udārāḥ sarva evaite jñānī tv ātmaiva me matam

06,029.018c āsthitaḥ sa hi yuktātmā mām evānuttamāṃ gatim

06,029.019a bahūnāṃ janmanām ante jñānavān māṃ prapadyate

06,029.019c vāsudevaḥ sarvam iti sa mahātmā sudurlabhaḥ

06,029.020a kāmais tais tair hṛtajñānāḥ prapadyante 'nyadevatāḥ

06,029.020c taṃ taṃ niyamam āsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā

06,029.021a yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitum icchati

06,029.021c tasya tasyācalāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmy aham

06,029.022a sa tayā śraddhayā yuktas tasyā rādhanam īhate

06,029.022c labhate ca tataḥ kāmān mayaiva vihitān hi tān

06,029.023a antavat tu phalaṃ teṣāṃ tad bhavaty alpamedhasām

06,029.023c devān devayajo yānti madbhaktā yānti mām api

06,029.023c*0093_01 . . . . . . . . siddhān yānti siddhavratāḥ

06,029.023c*0093_02 bhūtān bhūtayajo yānti . . . . . . . .

06,029.023c*0094_01 . . . . . . . . pitṝn yānti pitṛvratāḥ

06,029.023c*0094_02 bhūtāni yānti bhūtejyā . . . . . . . .

06,029.024a avyaktaṃ vyaktim āpannaṃ manyante mām abuddhayaḥ

06,029.024c paraṃ bhāvam ajānanto mamāvyayam anuttamam

06,029.025a nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ

06,029.025c mūḍho 'yaṃ nābhijānāti loko mām ajam avyayam

06,029.026a vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna

06,029.026c bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaś cana

06,029.027a icchādveṣasamutthena dvaṃdvamohena bhārata

06,029.027c sarvabhūtāni saṃmohaṃ sarge yānti paraṃtapa

06,029.028a yeṣāṃ tv antagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām

06,029.028c te dvaṃdvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ

06,029.029a jarāmaraṇamokṣāya mām āśritya yatanti ye

06,029.029c te brahma tad viduḥ kṛtsnam adhyātmaṃ karma cākhilam

06,029.030a sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ

06,029.030c prayāṇakāle 'pi ca māṃ te vidur yuktacetasaḥ

06,029.030d*0095_01 sphuṭaṃ bhagavato bhaktir vihitā kalpamañjarī

06,029.030d*0095_02 sādhanecchāsamucitāṃ yenāśāṃ paripūrayet

06,030.001 arjuna uvāca

06,030.001a kiṃ tad brahma kim adhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama

06,030.001c adhibhūtaṃ ca kiṃ proktam adhidaivaṃ kim ucyate

06,030.002a adhiyajñaḥ kathaṃ ko 'tra dehe 'smin madhusūdana

06,030.002c prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo 'si niyatātmabhiḥ

06,030.003 śrībhagavān uvāca

06,030.003a akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmam ucyate

06,030.003c bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ

06,030.004a adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaś cādhidaivatam

06,030.004c adhiyajño 'ham evātra dehe dehabhṛtāṃ vara

06,030.005a antakāle ca mām eva smaran muktvā kalevaram

06,030.005c yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ

06,030.006a yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajaty ante kalevaram

06,030.006c taṃ tam evaiti kaunteya sadā tadbhāvabhāvitaḥ

06,030.007a tasmāt sarveṣu kāleṣu mām anusmara yudhya ca

06,030.007c mayy arpitamanobuddhir mām evaiṣyasy asaṃśayaḥ

06,030.008a abhyāsayogayuktena cetasā nānyagāminā

06,030.008c paramaṃ puruṣaṃ divyaṃ yāti pārthānucintayan

06,030.009a kaviṃ purāṇam anuśāsitāram; aṇor aṇīyāṃsam anusmared yaḥ

06,030.009c sarvasya dhātāram acintyarūpam; ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt

06,030.010a prayāṇakāle manasācalena; bhaktyā yukto yogabalena caiva

06,030.010c bhruvor madhye prāṇam āveśya samyak; sa taṃ paraṃ puruṣam upaiti divyam

06,030.011a yad akṣaraṃ vedavido vadanti; viśanti yad yatayo vītarāgāḥ

06,030.011c yad icchanto brahmacaryaṃ caranti; tat te padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye

06,030.011d*0096_01 sarve vedā yat padam āmananti

06,030.011d*0096_02 tapāṃsi sarvāṇi ca yad vadanti

06,030.011d*0096_03 yad icchanto brahmacaryaṃ caranti

06,030.011d*0096_04 tat te padaṃ saṃgraheṇa bravīmi

06,030.012a sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca

06,030.012c mūrdhny ādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito yogadhāraṇām

06,030.013a om ity ekākṣaraṃ brahma vyāharan mām anusmaran

06,030.013c yaḥ prayāti tyajan dehaṃ sa yāti paramāṃ gatim

06,030.014a ananyacetāḥ satataṃ yo māṃ smarati nityaśaḥ

06,030.014c tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya yoginaḥ

06,030.015a mām upetya punarjanma duḥkhālayam aśāśvatam

06,030.015c nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ

06,030.016a ā brahmabhuvanāl lokāḥ punarāvartino 'rjuna

06,030.016c mām upetya tu kaunteya punarjanma na vidyate

06,030.017a sahasrayugaparyantam ahar yad brahmaṇo viduḥ

06,030.017c rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ

06,030.018a avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavanty aharāgame

06,030.018c rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake

06,030.019a bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate

06,030.019c rātryāgame 'vaśaḥ pārtha prabhavaty aharāgame

06,030.020a paras tasmāt tu bhāvo 'nyo 'vyakto 'vyaktāt sanātanaḥ

06,030.020c yaḥ sa sarveṣu bhūteṣu naśyatsu na vinaśyati

06,030.021a avyakto 'kṣara ity uktas tam āhuḥ paramāṃ gatim

06,030.021c yaṃ prāpya na nivartante tad dhāma paramaṃ mama

06,030.022a puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyas tv ananyayā

06,030.022b*0097_01 yaṃ prāpya na punarjanma labhante yogino 'rjuna

06,030.022c yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvam idaṃ tatam

06,030.023a yatra kāle tv anāvṛttim āvṛttiṃ caiva yoginaḥ

06,030.023c prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha

06,030.024a agnir jyotir ahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam

06,030.024c tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ

06,030.025a dhūmo rātris tathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam

06,030.025c tatra cāndramasaṃ jyotir yogī prāpya nivartate

06,030.026a śuklakṛṣṇe gatī hy ete jagataḥ śāśvate mate

06,030.026c ekayā yāty anāvṛttim anyayāvartate punaḥ

06,030.027a naite sṛtī pārtha jānan yogī muhyati kaś cana

06,030.027c tasmāt sarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna

06,030.028a vedeṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva; dāneṣu yat puṇyaphalaṃ pradiṣṭam

06,030.028c atyeti tat sarvam idaṃ viditvā; yogī paraṃ sthānam upaiti cādyam

06,030.028d*0098_01 sarvatattvagatatvena vijñāte parameśvare

06,030.028d*0098_02 antar bahir na sāvasthā na yasyāṃ bhāsate vibhuḥ

06,031.001 śrībhagavān uvāca

06,031.001a idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmy anasūyave

06,031.001c jñānaṃ vijñānasahitaṃ yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt

06,031.002a rājavidyā rājaguhyaṃ pavitram idam uttamam

06,031.002c pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartum avyayam

06,031.003a aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya paraṃtapa

06,031.003c aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani

06,031.004a mayā tatam idaṃ sarvaṃ jagad avyaktamūrtinā

06,031.004c matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣv avasthitaḥ

06,031.005a na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogam aiśvaram

06,031.005c bhūtabhṛn na ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ

06,031.005d*0099_01 sarvagaḥ sarvavaś cādyaḥ sarvakṛt sarvadarśanaḥ

06,031.005d*0099_02 sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvātmā sarvatomukhaḥ

06,031.006a yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān

06,031.006c tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānīty upadhāraya

06,031.006d*0100_01 evaṃ hi sarvabhūteṣu carāmy anabhilakṣitaḥ

06,031.006d*0100_02 bhūtaprakṛtim āsthāya sahaiva ca vinaiva ca

06,031.007a sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām

06,031.007c kalpakṣaye punas tāni kalpādau visṛjāmy aham

06,031.008a prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ

06,031.008c bhūtagrāmam imaṃ kṛtsnam avaśaṃ prakṛter vaśāt

06,031.009a na ca māṃ tāni karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya

06,031.009c udāsīnavad āsīnam asaktaṃ teṣu karmasu

06,031.010a mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram

06,031.010c hetunānena kaunteya jagad viparivartate

06,031.011a avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanum āśritam

06,031.011c paraṃ bhāvam ajānanto mama bhūtamaheśvaram

06,031.012a moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ

06,031.012c rākṣasīm āsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ

06,031.013a mahātmānas tu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtim āśritāḥ

06,031.013c bhajanty ananyamanaso jñātvā bhūtādim avyayam

06,031.014a satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaś ca dṛḍhavratāḥ

06,031.014c namasyantaś ca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate

06,031.015a jñānayajñena cāpy anye yajanto mām upāsate

06,031.015c ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham

06,031.016a ahaṃ kratur ahaṃ yajñaḥ svadhāham aham auṣadham

06,031.016c mantro 'ham aham evājyam aham agnir ahaṃ hutam

06,031.017a pitāham asya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ

06,031.017c vedyaṃ pavitram oṃkāra ṛk sāma yajur eva ca

06,031.018a gatir bhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt

06,031.018c prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījam avyayam

06,031.019a tapāmy aham ahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmy utsṛjāmi ca

06,031.019c amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca sad asac cāham arjuna

06,031.020a traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā; yajñair iṣṭvā svargatiṃ prārthayante

06,031.020c te puṇyam āsādya surendralokam; aśnanti divyān divi devabhogān

06,031.021a te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ; kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti

06,031.021c evaṃ trayīdharmam anuprapannā; gatāgataṃ kāmakāmā labhante

06,031.022a ananyāś cintayanto māṃ ye janāḥ paryupāsate

06,031.022c teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmy aham

06,031.023a ye 'py anyadevatā bhaktā yajante śraddhayānvitāḥ

06,031.023c te 'pi mām eva kaunteya yajanty avidhipūrvakam

06,031.024a ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhur eva ca

06,031.024c na tu mām abhijānanti tattvenātaś cyavanti te

06,031.025a yānti devavratā devān pitṝn yānti pitṛvratāḥ

06,031.025c bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino 'pi mām

06,031.026a patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati

06,031.026c tad ahaṃ bhaktyupahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ

06,031.027a yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat

06,031.027c yat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva madarpaṇam

06,031.028a śubhāśubhaphalair evaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ

06,031.028c saṃnyāsayogayuktātmā vimukto mām upaiṣyasi

06,031.029a samo 'haṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo 'sti na priyaḥ

06,031.029c ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpy aham

06,031.030a api cet sudurācāro bhajate mām ananyabhāk

06,031.030c sādhur eva sa mantavyaḥ samyag vyavasito hi saḥ

06,031.031a kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati

06,031.031c kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati

06,031.032a māṃ hi pārtha vyapāśritya ye 'pi syuḥ pāpayonayaḥ

06,031.032c striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim

06,031.033a kiṃ punar brāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayas tathā

06,031.033c anityam asukhaṃ lokam imaṃ prāpya bhajasva mām

06,031.034a manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru

06,031.034c mām evaiṣyasi yuktvaivam ātmānaṃ matparāyaṇaḥ

06,032.001 śrībhagavān uvāca

06,032.001a bhūya eva mahābāho śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

06,032.001c yat te 'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā

06,032.002a na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ

06,032.002c aham ādir hi devānāṃ maharṣīṇāṃ ca sarvaśaḥ

06,032.003a yo mām ajam anādiṃ ca vetti lokamaheśvaram

06,032.003c asaṃmūḍhaḥ sa martyeṣu sarvapāpaiḥ pramucyate

06,032.004a buddhir jñānam asaṃmohaḥ kṣamā satyaṃ damaḥ śamaḥ

06,032.004c sukhaṃ duḥkhaṃ bhavo 'bhāvo bhayaṃ cābhayam eva ca

06,032.005a ahiṃsā samatā tuṣṭis tapo dānaṃ yaśo 'yaśaḥ

06,032.005c bhavanti bhāvā bhūtānāṃ matta eva pṛthagvidhāḥ

06,032.006a maharṣayaḥ sapta pūrve catvāro manavas tathā

06,032.006c madbhāvā mānasā jātā yeṣāṃ loka imāḥ prajāḥ

06,032.007a etāṃ vibhūtiṃ yogaṃ ca mama yo vetti tattvataḥ

06,032.007c so 'vikampena yogena yujyate nātra saṃśayaḥ

06,032.008a ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravartate

06,032.008c iti matvā bhajante māṃ budhā bhāvasamanvitāḥ

06,032.009a maccittā madgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam

06,032.009c kathayantaś ca māṃ nityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca

06,032.010a teṣāṃ satatayuktānāṃ bhajatāṃ prītipūrvakam

06,032.010c dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena mām upayānti te

06,032.011a teṣām evānukampārtham aham ajñānajaṃ tamaḥ

06,032.011c nāśayāmy ātmabhāvastho jñānadīpena bhāsvatā

06,032.012 arjuna uvāca

06,032.012a paraṃ brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaṃ bhavān

06,032.012c puruṣaṃ śāśvataṃ divyam ādidevam ajaṃ vibhum

06,032.013a āhus tvām ṛṣayaḥ sarve devarṣir nāradas tathā

06,032.013c asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me

06,032.014a sarvam etad ṛtaṃ manye yan māṃ vadasi keśava

06,032.014c na hi te bhagavan vyaktiṃ vidur devā na dānavāḥ

06,032.015a svayam evātmanātmānaṃ vettha tvaṃ puruṣottama

06,032.015c bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jagatpate

06,032.016a vaktum arhasy aśeṣeṇa divyā hy ātmavibhūtayaḥ

06,032.016c yābhir vibhūtibhir lokān imāṃs tvaṃ vyāpya tiṣṭhasi

06,032.017a kathaṃ vidyām ahaṃ yogiṃs tvāṃ sadā paricintayan

06,032.017c keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo 'si bhagavan mayā

06,032.018a vistareṇātmano yogaṃ vibhūtiṃ ca janārdana

06,032.018c bhūyaḥ kathaya tṛptir hi śṛṇvato nāsti me 'mṛtam

06,032.019 śrībhagavān uvāca

06,032.019a hanta te kathayiṣyāmi divyā hy ātmavibhūtayaḥ

06,032.019c prādhānyataḥ kuruśreṣṭha nāsty anto vistarasya me

06,032.020a aham ātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ

06,032.020c aham ādiś ca madhyaṃ ca bhūtānām anta eva ca

06,032.021a ādityānām ahaṃ viṣṇur jyotiṣāṃ ravir aṃśumān

06,032.021c marīcir marutām asmi nakṣatrāṇām ahaṃ śaśī

06,032.022a vedānāṃ sāmavedo 'smi devānām asmi vāsavaḥ

06,032.022c indriyāṇāṃ manaś cāsmi bhūtānām asmi cetanā

06,032.023a rudrāṇāṃ śaṃkaraś cāsmi vitteśo yakṣarakṣasām

06,032.023c vasūnāṃ pāvakaś cāsmi meruḥ śikhariṇām aham

06,032.024a purodhasāṃ ca mukhyaṃ māṃ viddhi pārtha bṛhaspatim

06,032.024c senānīnām ahaṃ skandaḥ sarasām asmi sāgaraḥ

06,032.025a maharṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ girām asmy ekam akṣaram

06,032.025c yajñānāṃ japayajño 'smi sthāvarāṇāṃ himālayaḥ

06,032.026a aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ devarṣīṇāṃ ca nāradaḥ

06,032.026c gandharvāṇāṃ citrarathaḥ siddhānāṃ kapilo muniḥ

06,032.027a uccaiḥśravasam aśvānāṃ viddhi mām amṛtodbhavam

06,032.027c airāvataṃ gajendrāṇāṃ narāṇāṃ ca narādhipam

06,032.028a āyudhānām ahaṃ vajraṃ dhenūnām asmi kāmadhuk

06,032.028c prajanaś cāsmi kandarpaḥ sarpāṇām asmi vāsukiḥ

06,032.029a anantaś cāsmi nāgānāṃ varuṇo yādasām aham

06,032.029c pitṝṇām aryamā cāsmi yamaḥ saṃyamatām aham

06,032.030a prahlādaś cāsmi daityānāṃ kālaḥ kalayatām aham

06,032.030c mṛgāṇāṃ ca mṛgendro 'haṃ vainateyaś ca pakṣiṇām

06,032.031a pavanaḥ pavatām asmi rāmaḥ śastrabhṛtām aham

06,032.031c jhaṣāṇāṃ makaraś cāsmi srotasām asmi jāhnavī

06,032.032a sargāṇām ādir antaś ca madhyaṃ caivāham arjuna

06,032.032c adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatām aham

06,032.033a akṣarāṇām akāro 'smi dvaṃdvaḥ sāmāsikasya ca

06,032.033c aham evākṣayaḥ kālo dhātāhaṃ viśvatomukhaḥ

06,032.034a mṛtyuḥ sarvaharaś cāham udbhavaś ca bhaviṣyatām

06,032.034c kīrtiḥ śrīr vāk ca nārīṇāṃ smṛtir medhā dhṛtiḥ kṣamā

06,032.035a bṛhatsāma tathā sāmnāṃ gāyatrī chandasām aham

06,032.035c māsānāṃ mārgaśīrṣo 'ham ṛtūnāṃ kusumākaraḥ

06,032.035d*0101_01 oṣadhīnāṃ yavaś cāsmi dhātūnām asmi kāñcanam

06,032.035d*0101_02 saurabheyo gavām asmi snehānāṃ sarpir apy aham

06,032.035d*0101_03 sarvāsāṃ tṛṇajātīnāṃ darbho 'haṃ pāṇḍunandana

06,032.036a dyūtaṃ chalayatām asmi tejas tejasvinām aham

06,032.036c jayo 'smi vyavasāyo 'smi sattvaṃ sattvavatām aham

06,032.037a vṛṣṇīnāṃ vāsudevo 'smi pāṇḍavānāṃ dhanaṃjayaḥ

06,032.037c munīnām apy ahaṃ vyāsaḥ kavīnām uśanā kaviḥ

06,032.038a daṇḍo damayatām asmi nītir asmi jigīṣatām

06,032.038c maunaṃ caivāsmi guhyānāṃ jñānaṃ jñānavatām aham

06,032.039a yac cāpi sarvabhūtānāṃ bījaṃ tad aham arjuna

06,032.039c na tad asti vinā yat syān mayā bhūtaṃ carācaram

06,032.040a nānto 'sti mama divyānāṃ vibhūtīnāṃ paraṃtapa

06,032.040c eṣa tūddeśataḥ prokto vibhūter vistaro mayā

06,032.041a yad yad vibhūtimat sattvaṃ śrīmad ūrjitam eva vā

06,032.041c tat tad evāvagaccha tvaṃ mama tejoṃśasaṃbhavam

06,032.042a atha vā bahunaitena kiṃ jñātena tavārjuna

06,032.042c viṣṭabhyāham idaṃ kṛtsnam ekāṃśena sthito jagat

06,033.001 arjuna uvāca

06,033.001a madanugrahāya paramaṃ guhyam adhyātmasaṃjñitam

06,033.001c yat tvayoktaṃ vacas tena moho 'yaṃ vigato mama

06,033.002a bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā

06,033.002c tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyam api cāvyayam

06,033.003a evam etad yathāttha tvam ātmānaṃ parameśvara

06,033.003c draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ puruṣottama

06,033.004a manyase yadi tac chakyaṃ mayā draṣṭum iti prabho

06,033.004c yogeśvara tato me tvaṃ darśayātmānam avyayam

06,033.005 śrībhagavān uvāca

06,033.005a paśya me pārtha rūpāṇi śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,033.005c nānāvidhāni divyāni nānāvarṇākṛtīni ca

06,033.006a paśyādityān vasūn rudrān aśvinau marutas tathā

06,033.006c bahūny adṛṣṭapūrvāṇi paśyāścaryāṇi bhārata

06,033.007a ihaikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram

06,033.007c mama dehe guḍākeśa yac cānyad draṣṭum icchasi

06,033.008a na tu māṃ śakyase draṣṭum anenaiva svacakṣuṣā

06,033.008c divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram

06,033.009 saṃjaya uvāca

06,033.009a evam uktvā tato rājan mahāyogeśvaro hariḥ

06,033.009c darśayām āsa pārthāya paramaṃ rūpam aiśvaram

06,033.010a anekavaktranayanam anekādbhutadarśanam

06,033.010c anekadivyābharaṇaṃ divyānekodyatāyudham

06,033.011a divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam

06,033.011c sarvāścaryamayaṃ devam anantaṃ viśvatomukham

06,033.012a divi sūryasahasrasya bhaved yugapad utthitā

06,033.012c yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ

06,033.013a tatraikasthaṃ jagat kṛtsnaṃ pravibhaktam anekadhā

06,033.013c apaśyad devadevasya śarīre pāṇḍavas tadā

06,033.014a tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanaṃjayaḥ

06,033.014c praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalir abhāṣata

06,033.015 arjuna uvāca

06,033.015a paśyāmi devāṃs tava deva dehe; sarvāṃs tathā bhūtaviśeṣasaṃghān

06,033.015c brahmāṇam īśaṃ kamalāsanastham; ṛṣīṃś ca sarvān uragāṃś ca divyān

06,033.016a anekabāhūdaravaktranetraṃ; paśyāmi tvā sarvato 'nantarūpam

06,033.016c nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ; paśyāmi viśveśvara viśvarūpa

06,033.017a kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca; tejorāśiṃ sarvato dīptimantam

06,033.017c paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantād; dīptānalārkadyutim aprameyam

06,033.018a tvam akṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ; tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam

06,033.018c tvam avyayaḥ śāśvatadharmagoptā; sanātanas tvaṃ puruṣo mato me

06,033.019a anādimadhyāntam anantavīryam; anantabāhuṃ śaśisūryanetram

06,033.019c paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ; svatejasā viśvam idaṃ tapantam

06,033.020a dyāvāpṛthivyor idam antaraṃ hi; vyāptaṃ tvayaikena diśaś ca sarvāḥ

06,033.020c dṛṣṭvādbhutaṃ rūpam idaṃ tavograṃ; lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman

06,033.021a amī hi tvā surasaṃghā viśanti; ke cid bhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti

06,033.021c svastīty uktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ; stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ

06,033.022a rudrādityā vasavo ye ca sādhyā; viśve 'śvinau marutaś coṣmapāś ca

06,033.022c gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā; vīkṣante tvā vismitāś caiva sarve

06,033.023a rūpaṃ mahat te bahuvaktranetraṃ; mahābāho bahubāhūrupādam

06,033.023c bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ; dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitās tathāham

06,033.024a nabhaḥspṛśaṃ dīptam anekavarṇaṃ; vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram

06,033.024c dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā; dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo

06,033.025a daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni; dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni

06,033.025c diśo na jāne na labhe ca śarma; prasīda deveśa jagannivāsa

06,033.026a amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ; sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ

06,033.026c bhīṣmo droṇaḥ sūtaputras tathāsau; sahāsmadīyair api yodhamukhyaiḥ

06,033.027a vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti; daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni

06,033.027b*0102_01 sahasrasūryāta*saṃnibhāni

06,033.027b*0102_02 tathā jagadgrāsakṛtakṣaṇāni

06,033.027b*0103_01 nānārūpaiḥ puruṣair vadhyamānā

06,033.027b*0103_02 viśanti te vaktram acintyarūpam

06,033.027b*0103_03 yaudhiṣṭhirā dhārtarāṣṭrāś ca yodhāḥ

06,033.027b*0103_04 śastraiḥ kṛttā vividhaiḥ sarva eva

06,033.027b*0103_05 tvattejasā nihatā nūnam ete

06,033.027b*0103_06 tathā hīme tvaccharīraṃ praviṣṭāḥ

06,033.027c ke cid vilagnā daśanāntareṣu; saṃdṛśyante cūrṇitair uttamāṅgaiḥ

06,033.028a yathā nadīnāṃ bahavo 'mbuvegāḥ; samudram evābhimukhā dravanti

06,033.028c tathā tavāmī naralokavīrā; viśanti vaktrāṇy abhivijvalanti

06,033.029a yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā; viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ

06,033.029c tathaiva nāśāya viśanti lokās; tavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ

06,033.030a lelihyase grasamānaḥ samantāl; lokān samagrān vadanair jvaladbhiḥ

06,033.030c tejobhir āpūrya jagat samagraṃ; bhāsas tavogrāḥ pratapanti viṣṇo

06,033.031a ākhyāhi me ko bhavān ugrarūpo; namo 'stu te devavara prasīda

06,033.031c vijñātum icchāmi bhavantam ādyaṃ; na hi prajānāmi tava pravṛttim

06,033.032 śrībhagavān uvāca

06,033.032a kālo 'smi lokakṣayakṛt pravṛddho; lokān samāhartum iha pravṛttaḥ

06,033.032c ṛte 'pi tvā na bhaviṣyanti sarve; ye 'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ

06,033.033a tasmāt tvam uttiṣṭha yaśo labhasva; jitvā śatrūn bhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham

06,033.033c mayaivaite nihatāḥ pūrvam eva; nimittamātraṃ bhava savyasācin

06,033.034a droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca; karṇaṃ tathānyān api yodhavīrān

06,033.034c mayā hatāṃs tvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā; yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān

06,033.035 saṃjaya uvāca

06,033.035a etac chrutvā vacanaṃ keśavasya; kṛtāñjalir vepamānaḥ kirīṭī

06,033.035c namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ; sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya

06,033.036 arjuna uvāca

06,033.036a sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā; jagat prahṛṣyaty anurajyate ca

06,033.036c rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti; sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ

06,033.037a kasmāc ca te na nameran mahātman; garīyase brahmaṇo 'py ādikartre

06,033.037c ananta deveśa jagannivāsa; tvam akṣaraṃ sad asat tatparaṃ yat

06,033.038a tvam ādidevaḥ puruṣaḥ purāṇas; tvam asya viśvasya paraṃ nidhānam

06,033.038c vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma; tvayā tataṃ viśvam anantarūpa

06,033.039a vāyur yamo 'gnir varuṇaḥ śaśāṅkaḥ; prajāpatis tvaṃ prapitāmahaś ca

06,033.039c namo namas te 'stu sahasrakṛtvaḥ; punaś ca bhūyo 'pi namo namas te

06,033.039d*0104_01 anādimān apratimaprabhāvaḥ

06,033.039d*0104_02 sarveśvaraḥ sarvamahāvibhūte

06,033.040a namaḥ purastād atha pṛṣṭhatas te; namo 'stu te sarvata eva sarva

06,033.040b*0105_01 na hi tvad anyaḥ kaś cid apīha deva

06,033.040b*0105_02 lokatraye dṛśyate 'cintyakarmā

06,033.040c anantavīryāmitavikramas tvaṃ; sarvaṃ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ

06,033.041a sakheti matvā prasabhaṃ yad uktaṃ; he kṛṣṇa he yādava he sakheti

06,033.041c ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ; mayā pramādāt praṇayena vāpi

06,033.042a yac cāvahāsārtham asatkṛto 'si; vihāraśayyāsanabhojaneṣu

06,033.042c eko 'tha vāpy acyuta tatsamakṣaṃ; tat kṣāmaye tvām aham aprameyam

06,033.043a pitāsi lokasya carācarasya; tvam asya pūjyaś ca gurur garīyān

06,033.043c na tvatsamo 'sty abhyadhikaḥ kuto 'nyo; lokatraye 'py apratimaprabhāva

06,033.044a tasmāt praṇamya praṇidhāya kāyaṃ; prasādaye tvām aham īśam īḍyam

06,033.044c piteva putrasya sakheva sakhyuḥ; priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum

06,033.044d*0106_01 divyāni karmāṇi tavādbhutāni

06,033.044d*0106_02 pūrvāṇi pūrve 'py ṛṣayaḥ smaranti

06,033.044d*0106_03 nānyo 'sti kartā jagatas tvam eko

06,033.044d*0106_04 dhātā vidhātā ca vibhur bhavaś ca

06,033.044d*0106_05 tavādbhutaṃ kiṃ nu bhaved asahyaṃ

06,033.044d*0106_06 kiṃ vāśakyaṃ parataḥ kīrtayiṣye

06,033.044d*0106_07 kartāsi sarvasya yataḥ svayaṃ vai

06,033.044d*0106_08 vibho tataḥ sarvam idaṃ tvam eva

06,033.044d*0106_09 aty adbhutaṃ karma na duṣkaraṃ te

06,033.044d*0106_10 karmopamānaṃ na hi vidyate te

06,033.044d*0106_11 na te guṇānāṃ parimāṇam asti

06,033.044d*0106_12 na tejaso nāpi balasya narddheḥ

06,033.044d*0107_01 imāni karmāṇi tavādbhutāni

06,033.044d*0107_02 kṛtāni pūrve munayo vadanti

06,033.044d*0107_03 na te guṇānāṃ parimāṇam asti

06,033.044d*0107_04 na tejasaś cāpi balasya viṣṇo

06,033.045a adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā; bhayena ca pravyathitaṃ mano me

06,033.045c tad eva me darśaya deva rūpaṃ; prasīda deveśa jagannivāsa

06,033.046a kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastam; icchāmi tvāṃ draṣṭum ahaṃ tathaiva

06,033.046c tenaiva rūpeṇa caturbhujena; sahasrabāho bhava viśvamūrte

06,033.047 śrībhagavān uvāca

06,033.047a mayā prasannena tavārjunedaṃ; rūpaṃ paraṃ darśitam ātmayogāt

06,033.047c tejomayaṃ viśvam anantam ādyaṃ; yan me tvad anyena na dṛṣṭapūrvam

06,033.048a na vedayajñādhyayanair na dānair; na ca kriyābhir na tapobhir ugraiḥ

06,033.048c evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke; draṣṭuṃ tvad anyena kurupravīra

06,033.049a mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo; dṛṣṭvā rūpaṃ ghoram īdṛṅ mamedam

06,033.049c vyapetabhīḥ prītamanāḥ punas tvaṃ; tad eva me rūpam idaṃ prapaśya

06,033.050 saṃjaya uvāca

06,033.050a ity arjunaṃ vāsudevas tathoktvā; svakaṃ rūpaṃ darśayām āsa bhūyaḥ

06,033.050c āśvāsayām āsa ca bhītam enaṃ; bhūtvā punaḥ saumyavapur mahātmā

06,033.051 arjuna uvāca

06,033.051a dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana

06,033.051c idānīm asmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ

06,033.052 śrībhagavān uvāca

06,033.052a sudurdarśam idaṃ rūpaṃ dṛṣṭavān asi yan mama

06,033.052c devā apy asya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ

06,033.053a nāhaṃ vedair na tapasā na dānena na cejyayā

06,033.053c śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavān asi māṃ yathā

06,033.054a bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṃvidho 'rjuna

06,033.054c jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa

06,033.055a matkarmakṛn matparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ

06,033.055c nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava

06,034.001 arjuna uvāca

06,034.001a evaṃ satatayuktā ye bhaktās tvāṃ paryupāsate

06,034.001c ye cāpy akṣaram avyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ

06,034.002 śrībhagavān uvāca

06,034.002a mayy āveśya mano ye māṃ nityayuktā upāsate

06,034.002c śraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ

06,034.003a ye tv akṣaram anirdeśyam avyaktaṃ paryupāsate

06,034.003c sarvatragam acintyaṃ ca kūṭastham acalaṃ dhruvam

06,034.004a saṃniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ

06,034.004c te prāpnuvanti mām eva sarvabhūtahite ratāḥ

06,034.005a kleśo 'dhikataras teṣām avyaktāsaktacetasām

06,034.005c avyaktā hi gatir duḥkhaṃ dehavadbhir avāpyate

06,034.006a ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi saṃnyasya matparāḥ

06,034.006c ananyenaiva yogena māṃ dhyāyanta upāsate

06,034.007a teṣām ahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt

06,034.007c bhavāmi nacirāt pārtha mayy āveśitacetasām

06,034.008a mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṃ niveśaya

06,034.008c nivasiṣyasi mayy eva ata ūrdhvaṃ na saṃśayaḥ

06,034.009a atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram

06,034.009c abhyāsayogena tato mām icchāptuṃ dhanaṃjaya

06,034.010a abhyāse 'py asamartho 'si matkarmaparamo bhava

06,034.010c madartham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi

06,034.011a athaitad apy aśakto 'si kartuṃ madyogam āśritaḥ

06,034.011c sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān

06,034.012a śreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṃ viśiṣyate

06,034.012c dhyānāt karmaphalatyāgas tyāgāc chāntir anantaram

06,034.013a adveṣṭā sarvabhūtānāṃ maitraḥ karuṇa eva ca

06,034.013c nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī

06,034.014a saṃtuṣṭaḥ satataṃ yogī yatātmā dṛḍhaniścayaḥ

06,034.014c mayy arpitamanobuddhir yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

06,034.015a yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ

06,034.015c harṣāmarṣabhayodvegair mukto yaḥ sa ca me priyaḥ

06,034.016a anapekṣaḥ śucir dakṣa udāsīno gatavyathaḥ

06,034.016c sarvārambhaparityāgī yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ

06,034.017a yo na hṛṣyati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati

06,034.017c śubhāśubhaparityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ

06,034.018a samaḥ śatrau ca mitre ca tathā mānāvamānayoḥ

06,034.018c śītoṣṇasukhaduḥkheṣu samaḥ saṅgavivarjitaḥ

06,034.019a tulyanindāstutir maunī saṃtuṣṭo yena kena cit

06,034.019c aniketaḥ sthiramatir bhaktimān me priyo naraḥ

06,034.020a ye tu dharmyāmṛtam idaṃ yathoktaṃ paryupāsate

06,034.020c śraddadhānā matparamā bhaktās te 'tīva me priyāḥ

06,035.000*0108_00 arjuna uvāca

06,035.000*0108_01 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca

06,035.000*0108_02 etad veditum icchāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca keśava

06,035.001 śrībhagavān uvāca

06,035.001*0109_01 prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva kṣetraṃ kṣetrajñam eva ca

06,035.001*0109_02 etat te kathayiṣyāmi jñānaṃ jñeyaṃ ca bhārata

06,035.001a idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate

06,035.001c etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tadvidaḥ

06,035.002a kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣetreṣu bhārata

06,035.002c kṣetrakṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama

06,035.003a tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yadvikāri yataś ca yat

06,035.003c sa ca yo yatprabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu

06,035.004a ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak

06,035.004c brahmasūtrapadaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ

06,035.005a mahābhūtāny ahaṃkāro buddhir avyaktam eva ca

06,035.005c indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriyagocarāḥ

06,035.006a icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ

06,035.006c etat kṣetraṃ samāsena savikāram udāhṛtam

06,035.007a amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam

06,035.007c ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātmavinigrahaḥ

06,035.008a indriyārtheṣu vairāgyam anahaṃkāra eva ca

06,035.008c janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam

06,035.009a asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu

06,035.009c nityaṃ ca samacittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu

06,035.010a mayi cānanyayogena bhaktir avyabhicāriṇī

06,035.010c viviktadeśasevitvam aratir janasaṃsadi

06,035.011a adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam

06,035.011c etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato 'nyathā

06,035.012a jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute

06,035.012c anādimat paraṃ brahma na sat tan nāsad ucyate

06,035.013a sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham

06,035.013c sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati

06,035.014a sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam

06,035.014c asaktaṃ sarvabhṛc caiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca

06,035.015a bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca

06,035.015c sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūrasthaṃ cāntike ca tat

06,035.016a avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam

06,035.016c bhūtabhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca

06,035.017a jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate

06,035.017c jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam

06,035.018a iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ

06,035.018c madbhakta etad vijñāya madbhāvāyopapadyate

06,035.019a prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api

06,035.019c vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛtisaṃbhavān

06,035.020a kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate

06,035.020c puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate

06,035.021a puruṣaḥ prakṛtistho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān

06,035.021c kāraṇaṃ guṇasaṅgo 'sya sadasadyonijanmasu

06,035.022a upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ

06,035.022c paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ

06,035.023a ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha

06,035.023c sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate

06,035.024a dhyānenātmani paśyanti ke cid ātmānam ātmanā

06,035.024c anye sāṃkhyena yogena karmayogena cāpare

06,035.025a anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate

06,035.025c te 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ

06,035.026a yāvat saṃjāyate kiṃ cit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam

06,035.026c kṣetrakṣetrajñasaṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha

06,035.027a samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram

06,035.027c vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

06,035.028a samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram

06,035.028c na hinasty ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim

06,035.029a prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ

06,035.029c yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati

06,035.030a yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati

06,035.030c tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā

06,035.031a anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ

06,035.031c śarīrastho 'pi kaunteya na karoti na lipyate

06,035.032a yathā sarvagataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate

06,035.032c sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate

06,035.033a yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ

06,035.033c kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata

06,035.034a kṣetrakṣetrajñayor evam antaraṃ jñānacakṣuṣā

06,035.034c bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye vidur yānti te param

06,036.001 śrībhagavān uvāca

06,036.001a paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam

06,036.001c yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ

06,036.002a idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ

06,036.002c sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca

06,036.003a mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham

06,036.003c saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata

06,036.004a sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ

06,036.004c tāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bījapradaḥ pitā

06,036.005a sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ

06,036.005c nibadhnanti mahābāho dehe dehinam avyayam

06,036.006a tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam

06,036.006c sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha

06,036.007a rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam

06,036.007c tan nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam

06,036.008a tamas tv ajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām

06,036.008c pramādālasyanidrābhis tan nibadhnāti bhārata

06,036.009a sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata

06,036.009c jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta

06,036.010a rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata

06,036.010c rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā

06,036.011a sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate

06,036.011c jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta

06,036.012a lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā

06,036.012c rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha

06,036.013a aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca

06,036.013c tamasy etāni jāyante vivṛddhe kurunandana

06,036.014a yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt

06,036.014c tadottamavidāṃ lokān amalān pratipadyate

06,036.015a rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate

06,036.015c tathā pralīnas tamasi mūḍhayoniṣu jāyate

06,036.016a karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam

06,036.016c rajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam

06,036.017a sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca

06,036.017c pramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca

06,036.018a ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ

06,036.018c jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ

06,036.019a nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati

06,036.019c guṇebhyaś ca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati

06,036.020a guṇān etān atītya trīn dehī dehasamudbhavān

06,036.020c janmamṛtyujarāduḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute

06,036.021 arjuna uvāca

06,036.021a kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho

06,036.021c kimācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate

06,036.022 śrībhagavān uvāca

06,036.022a prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava

06,036.022c na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati

06,036.023a udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate

06,036.023c guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate

06,036.024a samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

06,036.024c tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ

06,036.025a mānāvamānayos tulyas tulyo mitrāripakṣayoḥ

06,036.025c sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate

06,036.026a māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate

06,036.026c sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate

06,036.027a brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca

06,036.027c śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca

06,037.001 śrībhagavān uvāca

06,037.001a ūrdhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam

06,037.001c chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit

06,037.002a adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā; guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ

06,037.002c adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni; karmānubandhīni manuṣyaloke

06,037.003a na rūpam asyeha tathopalabhyate; nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā

06,037.003c aśvattham enaṃ suvirūḍhamūlam; asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā

06,037.004a tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ; yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ

06,037.004c tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye; yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī

06,037.005a nirmānamohā jitasaṅgadoṣā; adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ

06,037.005c dvaṃdvair vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair; gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat

06,037.006a na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ

06,037.006c yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama

06,037.007a mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ

06,037.007c manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati

06,037.008a śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ

06,037.008c gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt

06,037.009a śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca

06,037.009c adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate

06,037.010a utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam

06,037.010c vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ

06,037.011a yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam

06,037.011c yatanto 'py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ

06,037.012a yad ādityagataṃ tejo jagad bhāsayate 'khilam

06,037.012c yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam

06,037.013a gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā

06,037.013c puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ

06,037.014a ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ

06,037.014c prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmy annaṃ caturvidham

06,037.015a sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo; mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca

06,037.015c vedaiś ca sarvair aham eva vedyo; vedāntakṛd vedavid eva cāham

06,037.016a dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca

06,037.016c kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate

06,037.017a uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ

06,037.017c yo lokatrayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ

06,037.018a yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ

06,037.018c ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ

06,037.019a yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam

06,037.019c sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata

06,037.020a iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha

06,037.020c etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaś ca bhārata

06,038.001 śrībhagavān uvāca

06,038.001a abhayaṃ sattvasaṃśuddhir jñānayogavyavasthitiḥ

06,038.001c dānaṃ damaś ca yajñaś ca svādhyāyas tapa ārjavam

06,038.002a ahiṃsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam

06,038.002c dayā bhūteṣv aloluptvaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam

06,038.003a tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nātimānitā

06,038.003c bhavanti saṃpadaṃ daivīm abhijātasya bhārata

06,038.004a dambho darpo 'timānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca

06,038.004c ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadam āsurīm

06,038.005a daivī saṃpad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā

06,038.005c mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīm abhijāto 'si pāṇḍava

06,038.006a dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca

06,038.006c daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu

06,038.007a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidur āsurāḥ

06,038.007c na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate

06,038.008a asatyam apratiṣṭhaṃ te jagad āhur anīśvaram

06,038.008c aparasparasaṃbhūtaṃ kim anyat kāmahaitukam

06,038.009a etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya naṣṭātmāno 'lpabuddhayaḥ

06,038.009c prabhavanty ugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato 'hitāḥ

06,038.010a kāmam āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ

06,038.010c mohād gṛhītvāsadgrāhān pravartante 'śucivratāḥ

06,038.011a cintām aparimeyāṃ ca pralayāntām upāśritāḥ

06,038.011c kāmopabhogaparamā etāvad iti niścitāḥ

06,038.012a āśāpāśaśatair baddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ

06,038.012c īhante kāmabhogārtham anyāyenārthasaṃcayān

06,038.013a idam adya mayā labdham idaṃ prāpsye manoratham

06,038.013c idam astīdam api me bhaviṣyati punar dhanam

06,038.014a asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api

06,038.014c īśvaro 'ham ahaṃ bhogī siddho 'haṃ balavān sukhī

06,038.015a āḍhyo 'bhijanavān asmi ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā

06,038.015c yakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñānavimohitāḥ

06,038.016a anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ

06,038.016c prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake 'śucau

06,038.017a ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ

06,038.017c yajante nāmayajñais te dambhenāvidhipūrvakam

06,038.018a ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ

06,038.018c mām ātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ

06,038.019a tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān

06,038.019c kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu

06,038.020a āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani

06,038.020c mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim

06,038.021a trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ

06,038.021c kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet

06,038.022a etair vimuktaḥ kaunteya tamodvārais tribhir naraḥ

06,038.022c ācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṃ gatim

06,038.023a yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ

06,038.023c na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim

06,038.024a tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau

06,038.024c jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi

06,039.001 arjuna uvāca

06,039.001a ye śāstravidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ

06,039.001c teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvam āho rajas tamaḥ

06,039.002 śrībhagavān uvāca

06,039.002a trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā

06,039.002c sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu

06,039.003a sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata

06,039.003c śraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ

06,039.004a yajante sāttvikā devān yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ

06,039.004c pretān bhūtagaṇāṃś cānye yajante tāmasā janāḥ

06,039.005a aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ

06,039.005c dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ

06,039.006a karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmam acetasaḥ

06,039.006c māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tān viddhy āsuraniścayān

06,039.007a āhāras tv api sarvasya trividho bhavati priyaḥ

06,039.007c yajñas tapas tathā dānaṃ teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu

06,039.008a āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ

06,039.008c rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ

06,039.009a kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ

06,039.009c āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ

06,039.010a yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat

06,039.010c ucchiṣṭam api cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam

06,039.011a aphalākāṅkṣibhir yajño vidhidṛṣṭo ya ijyate

06,039.011c yaṣṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ

06,039.012a abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārtham api caiva yat

06,039.012c ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam

06,039.013a vidhihīnam asṛṣṭānnaṃ mantrahīnam adakṣiṇam

06,039.013c śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate

06,039.014a devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucam ārjavam

06,039.014c brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate

06,039.015a anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat

06,039.015c svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate

06,039.016a manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātmavinigrahaḥ

06,039.016c bhāvasaṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate

06,039.017a śraddhayā parayā taptaṃ tapas tat trividhaṃ naraiḥ

06,039.017c aphalākāṅkṣibhir yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate

06,039.018a satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat

06,039.018c kriyate tad iha proktaṃ rājasaṃ calam adhruvam

06,039.019a mūḍhagrāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ

06,039.019c parasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasam udāhṛtam

06,039.020a dātavyam iti yad dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe

06,039.020c deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ smṛtam

06,039.021a yat tu pratyupakārārthaṃ phalam uddiśya vā punaḥ

06,039.021c dīyate ca parikliṣṭaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam

06,039.022a adeśakāle yad dānam apātrebhyaś ca dīyate

06,039.022c asatkṛtam avajñātaṃ tat tāmasam udāhṛtam

06,039.023a oṃ tat sad iti nirdeśo brahmaṇas trividhaḥ smṛtaḥ

06,039.023c brāhmaṇās tena vedāś ca yajñāś ca vihitāḥ purā

06,039.024a tasmād om ity udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ

06,039.024c pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām

06,039.025a tad ity anabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ

06,039.025c dānakriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ

06,039.026a sadbhāve sādhubhāve ca sad ity etat prayujyate

06,039.026c praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate

06,039.027a yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ sad iti cocyate

06,039.027c karma caiva tadarthīyaṃ sad ity evābhidhīyate

06,039.028a aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapas taptaṃ kṛtaṃ ca yat

06,039.028c asad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha

06,040.001 arjuna uvāca

06,040.001a saṃnyāsasya mahābāho tattvam icchāmi veditum

06,040.001c tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśiniṣūdana

06,040.002 śrībhagavān uvāca

06,040.002a kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ

06,040.002c sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ

06,040.003a tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ

06,040.003c yajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti cāpare

06,040.004a niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama

06,040.004c tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ

06,040.005a yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryam eva tat

06,040.005c yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām

06,040.006a etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca

06,040.006c kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam

06,040.007a niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate

06,040.007c mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ

06,040.008a duḥkham ity eva yat karma kāyakleśabhayāt tyajet

06,040.008c sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet

06,040.009a kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate 'rjuna

06,040.009c saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ

06,040.010a na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate

06,040.010c tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ

06,040.011a na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ

06,040.011c yas tu karmaphalatyāgī sa tyāgīty abhidhīyate

06,040.012a aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam

06,040.012c bhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kva cit

06,040.013a pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me

06,040.013c sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām

06,040.014a adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham

06,040.014c vividhāś ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam

06,040.015a śarīravāṅmanobhir yat karma prārabhate naraḥ

06,040.015c nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ

06,040.016a tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ

06,040.016c paśyaty akṛtabuddhitvān na sa paśyati durmatiḥ

06,040.017a yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate

06,040.017c hatvāpi sa imāṃl lokān na hanti na nibadhyate

06,040.018a jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā

06,040.018c karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ

06,040.019a jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ

06,040.019c procyate guṇasaṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api

06,040.020a sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate

06,040.020c avibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam

06,040.021a pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān

06,040.021c vetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam

06,040.022a yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam

06,040.022c atattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam

06,040.023a niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam

06,040.023c aphalaprepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate

06,040.024a yat tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ

06,040.024c kriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam

06,040.025a anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam

06,040.025c mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate

06,040.026a muktasaṅgo 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ

06,040.026c siddhyasiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate

06,040.027a rāgī karmaphalaprepsur lubdho hiṃsātmako 'śuciḥ

06,040.027c harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ

06,040.028a ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko 'lasaḥ

06,040.028c viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate

06,040.029a buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas trividhaṃ śṛṇu

06,040.029c procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya

06,040.030a pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye

06,040.030c bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī

06,040.031a yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca

06,040.031c ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī

06,040.032a adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā

06,040.032c sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī

06,040.033a dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ

06,040.033c yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī

06,040.034a yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate 'rjuna

06,040.034c prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī

06,040.035a yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca

06,040.035c na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī

06,040.036a sukhaṃ tv idānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha

06,040.036c abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati

06,040.037a yat tadagre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam

06,040.037c tat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam

06,040.038a viṣayendriyasaṃyogād yat tadagre 'mṛtopamam

06,040.038c pariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam

06,040.039a yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ

06,040.039c nidrālasyapramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam

06,040.040a na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ

06,040.040c sattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ

06,040.041a brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa

06,040.041c karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavair guṇaiḥ

06,040.042a śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca

06,040.042c jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam

06,040.043a śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam

06,040.043c dānam īśvarabhāvaś ca kṣatrakarma svabhāvajam

06,040.044a kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam

06,040.044c paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam

06,040.045a sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ

06,040.045c svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu

06,040.046a yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam

06,040.046c svakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ

06,040.047a śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt

06,040.047b*0110_01 svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmodayād api

06,040.047c svabhāvaniyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam

06,040.048a sahajaṃ karma kaunteya sadoṣam api na tyajet

06,040.048c sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ

06,040.049a asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ

06,040.049c naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati

06,040.050a siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me

06,040.050c samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā

06,040.051a buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca

06,040.051c śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca

06,040.052a viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ

06,040.052c dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ

06,040.053a ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham

06,040.053c vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate

06,040.054a brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati

06,040.054c samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām

06,040.055a bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ

06,040.055c tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram

06,040.056a sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ

06,040.056c matprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam

06,040.057a cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ

06,040.057c buddhiyogam upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava

06,040.058a maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāt tariṣyasi

06,040.058c atha cet tvam ahaṃkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi

06,040.059a yad ahaṃkāram āśritya na yotsya iti manyase

06,040.059c mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati

06,040.060a svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā

06,040.060c kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo 'pi tat

06,040.061a īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rjuna tiṣṭhati

06,040.061c bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā

06,040.062a tam eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata

06,040.062c tatprasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam

06,040.063a iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā

06,040.063c vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru

06,040.064a sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

06,040.064c iṣṭo 'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam

06,040.065a manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru

06,040.065c mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo 'si me

06,040.066a sarvadharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja

06,040.066c ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ

06,040.067a idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana

06,040.067c na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo 'bhyasūyati

06,040.068a ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣv abhidhāsyati

06,040.068c bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā mām evaiṣyaty asaṃśayaḥ

06,040.069a na ca tasmān manuṣyeṣu kaś cin me priyakṛttamaḥ

06,040.069c bhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi

06,040.070a adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ

06,040.070c jñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ

06,040.071a śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ

06,040.071c so 'pi muktaḥ śubhāṃl lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām

06,040.072a kaccid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā

06,040.072c kaccid ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanaṃjaya

06,040.073 arjuna uvāca

06,040.073a naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvatprasādān mayācyuta

06,040.073c sthito 'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava

06,040.074 saṃjaya uvāca

06,040.074a ity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ

06,040.074c saṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam

06,040.075a vyāsaprasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param

06,040.075c yogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam

06,040.076a rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam

06,040.076c keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ

06,040.077a tac ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpam atyadbhutaṃ hareḥ

06,040.077c vismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ

06,040.078a yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ

06,040.078c tatra śrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama

06,040.078d*0111_01 bhagavadbhaktiyuktasya tatprasādātmabodhataḥ

06,040.078d*0111_02 sukhaṃ bandhavimuktiḥ syād iti gītārthasaṃgrahaḥ

06,040.078d*0112_01 ṣaṭ śatāni saviṃśāni ślokānāṃ prāha keśavaḥ

06,040.078d*0112_02 arjunaḥ saptapañcāśat saptaṣaṣṭis tu saṃjayaḥ

06,040.078d*0112_03 dhṛtarāṣṭraḥ ślokam ekaṃ gītāyā mānam ucyate

06,040.078d*0113_00 vaiśaṃpāyana uvāca

06,040.078d*0113_01 gītā sugītā kartavyā kim anyaiḥ śāstravistaraiḥ

06,040.078d*0113_02 yā ceyaṃ padmanābhasya mukhapadmād viniḥsṛtā

06,040.078d*0113_03 sarvaśāstramayī gītā sarvadevamayo hariḥ

06,040.078d*0113_04 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvavedamayo manuḥ

06,040.078d*0113_05 gaṅgā gītā ca gāyatrī govindeti hṛdi sthite

06,040.078d*0113_06 caturgakārasaṃyukte punarjanma na vidyate

06,040.078d*0114_01 bhāratāmṛtasarvasvagītāyā mathitasya ca

06,040.078d*0114_02 sāram uddhṛtya kṛṣṇena arjunasya mukhe hutam

06,040.078d@003A_0000 arjuna uvāca

06,040.078d@003A_0001 yad etan niṣkalaṃ brahma vyomātītaṃ nirañjanam |

06,040.078d@003A_0002 kaivalyaṃ kevalaṃ śāntaṃ śuddham atyantanirmalam || (1)

06,040.078d@003A_0003 apratarkyam avijñeyaṃ vināśotpattivarjitam |

06,040.078d@003A_0004 śrībhagavān uvāca

06,040.078d@003A_0004 jñānayogavinirmuktaṃ taj jñānaṃ brūhi keśava || (2)

06,040.078d@003A_0005 sarvatojyotir ākāśaṃ sarvabhūtaguṇānvitam |

06,040.078d@003A_0006 sarvataḥparamātmānam akṣayaṃ paramaṃ padam || (3)

06,040.078d@003A_0007 anādinidhanaṃ devaṃ mahājyotir atidhruvam |

06,040.078d@003A_0008 atyantaparamaṃ sthānaṃ śabdādiguṇavarjitam || (4)

06,040.078d@003A_0009 yat tat parataraṃ jyotir dhruvāt parataraṃ sthitam |

06,040.078d@003A_0010 ācaturyugam adyāpi kathitaṃ na hi kasya cit || (5)

06,040.078d@003A_0011 ātmadehe mayā sṛṣṭā prakṛtiḥ kṣetram eva ca |

06,040.078d@003A_0012 sakalaṃ tu bhavet kṣetraṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam || (6)

06,040.078d@003A_0013 arjuna tvatprasādena śṛṇvantu munisattamāḥ |

06,040.078d@003A_0014 adya muktā mahābāho tvatprasādād dhanaṃjaya || (7)

06,040.078d@003A_0015 pramāṇaṃ vedatattvānāṃ sāṃkhyādīny abhiyoginām |

06,040.078d@003A_0016 teṣāṃ na vidyate niṣṭhā sarvaiḥ pāṣaṇḍibhiḥ saha || (8)

06,040.078d@003A_0017 kathitaṃ ca mayā jñānaṃ devānām api durlabham |

06,040.078d@003A_0018 viśvarūpamayaṃ divyaṃ bhairavagranthibindunā || (9)

06,040.078d@003A_0019 suṣumṇā dakṣiṇe mārge darśitā viśvarūpiṇā |

06,040.078d@003A_0020 aprakāśam idaṃ praśnaṃ yan mayā kathitaṃ tava || (10)

06,040.078d@003A_0021 nāgnir vāyur na cākāśaṃ na kṣitir nāpi vā jalam |

06,040.078d@003A_0022 na manobuddhyahaṃkāraṃ gūḍhārthaṃ kathitaṃ tava || (11)

06,040.078d@003A_0023 anityo nityatāṃ yāti yadā bhāvaṃ na paśyati |

06,040.078d@003A_0024 śūnyaṃ nirañjanākāraṃ nirvāṇaṃ dhruvam avyayam || (12)

06,040.078d@003A_0025 puruṣaṃ nirguṇaṃ sākṣāt sarvataś caiva tiṣṭhati |

06,040.078d@003A_0026 sarvaṃ tat syāt paraṃ brahma buddhiś cāsya na budhyati || (13)

06,040.078d@003A_0027 pratibhāvaprayatnena hariṃ trailokyabāndhavam |

06,040.078d@003A_0028 daśamaṃ cāṅgulaṃ vyāpya cāśābāhyaṃ vyavasthitam || (14)

06,040.078d@003A_0029 jīvo yatra pralīyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā |

06,040.078d@003A_0030 tayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || (15)

06,040.078d@003A_0031 tac cintyaṃ tena vai jñānaṃ tad atrādyā upāsate |

06,040.078d@003A_0032 brahmaṇaiva hi vikhyātaṃ vedānteṣu prakāśitam || (16)

06,040.078d@003A_0033 vedeṣu vedam ity āhur vedadhāma paraṃ matam |

06,040.078d@003A_0034 tat paraṃ viditaṃ yasya sa vipro vedapāragaḥ || (17)

06,040.078d@003A_0035 āhutiḥ sā parā jñeyā sā ca saṃdhyā pratiṣṭhitā |

06,040.078d@003A_0036 gāyatrī sā parā jñeyā ajapā nāma viśrutā || (18)

06,040.078d@003A_0037 tapasy atha tathā vede munibhiḥ samupāsyate |

06,040.078d@003A_0038 tāṃ kalāṃ yo 'bhijānāti sa kalājño 'bhidhīyate || (19)

06,040.078d@003A_0039 yāṃ jñātvā mucyate jantur garbhajanmajarādibhiḥ |

06,040.078d@003A_0040 parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || (20)

06,040.078d@003A_0041 iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī |

06,040.078d@003A_0042 tayor madhye tṛtīyā tu tat prayāgam anusmaret || (21)

06,040.078d@003A_0043 iḍā vai vaiṣṇavī nāḍī brahmanāḍī tu piṅgalā |

06,040.078d@003A_0044 suṣumṇā caiśvarī nāḍī tridhā prāṇavahā smṛtā |

06,040.078d@003A_0045 brahmā viṣṇur mahādevo recakaḥ pūrakumbhakaḥ || (22)

06,040.078d@003A_0046 sakrāntiviṣuvac caiva yo 'bhijānāti vigraham |

06,040.078d@003A_0047 nityayuktaḥ sa yogīśo brahmavidyāṃ prapadyate || (23)

06,040.078d@003A_0048 iḍā vai gārhapatyas tu piṅgalāhavanīyakaḥ |

06,040.078d@003A_0049 suṣumṇā dakṣiṇāgnis tu hy etad agnitrayaṃ smṛtam || (24)

06,040.078d@003A_0050 tasya madhye sthitaṃ jyotiḥ somamaṇḍalam eva ca |

06,040.078d@003A_0051 somamaṇḍalamadhyasthaṃ tanmadhye sūryamaṇḍalam || (25)

06,040.078d@003A_0052 sūryamaṇḍalamadhyastho jvalat tejo hutāśanaḥ |

06,040.078d@003A_0053 hutāśanasya madhye tu nirdhūmāṅgāravarcasam || (26)

06,040.078d@003A_0054 tatrāsthito mahātmāsau yogibhis tu pragīyate |

06,040.078d@003A_0055 sugītaṃ caiva kartavyaṃ mana ekāgracetasā || (27)

06,040.078d@003A_0056 śivo binduḥ śivo devo ghargharāmṛtavarcasā |

06,040.078d@003A_0057 nikhilaṃ pūrayed dehaṃ viṣadāhajvarāpaham || (28)

06,040.078d@003A_0058 sarpavatkuṭilākārasuṣumṇāveṣṭitāṃ tanum |

06,040.078d@003A_0059 makāraveṣṭitāṃ kṛtvā mātṛvat pariyojayet || (29)

06,040.078d@003A_0060 tristhānaṃ ca trimātraṃ ca tribrahma ca trirakṣaram |

06,040.078d@003A_0061 ardhamātraṃ ca yo vetti sa bhaved vedapāragaḥ || (30)

06,040.078d@003A_0062 sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham |

06,040.078d@003A_0063 arjuna uvāca

06,040.078d@003A_0063 nirmalaṃ vimalākāraṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham || (31)

06,040.078d@003A_0064 jīvo jīvati jīvena nāsti jīvam ajīvitam |

06,040.078d@003A_0065 śrībhagavān uvāca

06,040.078d@003A_0065 nirgataḥ saha saṅgena sa jīvaḥ kena jīvati || (32)

06,040.078d@003A_0066 mukhanāsikayor madhye prāṇaḥ saṃcarate sadā |

06,040.078d@003A_0067 ākāśaṃ pibate nityaṃ sa jīvas tena jīvati || (33)

06,040.078d@003A_0068 kākīmukhaṃ kakārāntaṃ makāraṃ cetanānugam |

06,040.078d@003A_0069 akārasya tu luptasya ko 'rthaḥ saṃpratipadyate || (34)

06,040.078d@003A_0070 tāvat paśyet khagākāraṃ khakāraṃ tu vicintayet |

06,040.078d@003A_0071 khamadhye kuru cātmānam ātmamadhyaṃ ca khaṃ kuru || (35)

06,040.078d@003A_0072 khamadhye ca praveṣṭavyaṃ khaṃ ca brahma sanātanam |

06,040.078d@003A_0073 ātmānaṃ khamayaṃ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet || (36)

06,040.078d@003A_0074 ūrdhvaśūnyam adhaḥśūnyaṃ madhyeśūnyaṃ nirāmayam |

06,040.078d@003A_0075 triśūnyaṃ yo 'bhijānāti sa bhavet kulanandanaḥ || (37)

06,040.078d@003A_0076 tasya bhāvasya bhāvātmā bhāvanā naiva yujyate |

06,040.078d@003A_0077 anāvṛttasya śabdasya tasya śabdasya yo gatiḥ || (38)

06,040.078d@003A_0078 tat padaṃ viditaṃ yena sa yogī chinnasaṃśayaḥ |

06,040.078d@003A_0079 puṇyapāpaharāś caiva ye cānye pañcadaivatāḥ || (39)

06,040.078d@003A_0080 jīvinaḥ saha gacchanti yāvat tattvaṃ na vindati |

06,040.078d@003A_0081 pāpaṃ dahati jñānāgniḥ puṇyena somasūryayoḥ || (40)

06,040.078d@003A_0082 puṇyapāpavinirmuktir eṣa yogo 'bhidhīyate |

06,040.078d@003A_0083 dhṛtirodhi manodhīti saṃtoṣaṃ samidhāmṛtam || (41)

06,040.078d@003A_0084 indriyāṇi paśuṃ kṛtvā yo yajeta sa dīkṣitaḥ |

06,040.078d@003A_0085 paraṃ brahmādhigacchanti śabdabrahmavicintanāt || (42)

06,040.078d@003A_0086 sakale dṛṣṭapāro 'pi bhāvaṃ yuñjati yuñjati |

06,040.078d@003A_0087 niṣkale darśanaṃ nāsti svabhāvo bhāvaṃ yuñjati || (43)

06,040.078d@003A_0088 tālumūle ca lampāyāṃ trikūṭaṃ tripathāntaram |

06,040.078d@003A_0089 ekaṃ tattvaṃ vijānīyād vighnasyāyatanaṃ mahat || (44)

06,040.078d@003A_0090 ....

06,040.078d@003A_0091 ....

06,040.078d@003A_0092 ....

06,040.078d@003A_0093 ....

06,040.078d@003A_0094 ....

06,040.078d@003A_0095 ....

06,040.078d@003A_0096 ....

06,040.078d@003A_0097 ....

06,040.078d@003A_0098 ....

06,040.078d@003A_0099 ....

06,040.078d@003A_0100 ....

06,040.078d@003A_0101 ....

06,040.078d@003A_0102 chinnamūlasya vṛkṣasya yathā janma na vidyate |

06,040.078d@003A_0103 jñānadagdhaśarīrasya punar deho na vidyate || (45)

06,040.078d@003A_0104 gītāḥ sugītāḥ kartavyāḥ kim anyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ |

06,040.078d@003A_0105 yāḥ purā padmanābhasya mukhapadmād viniḥsṛtāḥ || (46)

06,040.078d@003A_0106 gītāgāṅgodakaṃ pītvā punarjanma na vidyate |

06,040.078d@003A_0107 sarvaśāstramayī gītā sarvadharmamayo hariḥ || (47)

06,040.078d@003A_0108 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvapāpakṣayaṃkarī |

06,040.078d@003A_0109 sarvabhogamayaś cāyaṃ sarvamokṣamayo hy ayam || (48)

06,040.078d@003A_0110 gītā gaṅgā ca gāyatrī govindo hṛdi saṃsthitāḥ |

06,040.078d@003A_0111 caturgakārasmaraṇāt punarjanma na vidyate || (49)

06,040.078d@003A_0112 gītāsāraṃ paṭhed yas tu hy acyutasya ca saṃnidhau |

06,040.078d@003A_0113 tasmād guṇasahasreṇa viṣṇor nirvacanaṃ yathā || (50)

06,040.078d@003A_0114 ....

06,040.078d@003A_0115 ....

06,040.078d@003A_0116 etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam |

06,040.078d@003A_0117 paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva viṣṇor māhātmyam uttamam || (51)

06,040.078d@003B_0000 arjuna uvāca

06,040.078d@003B_0001 yad etan niṣkalaṃ brahma vyomātītaṃ nirañjanam |

06,040.078d@003B_0002 kaivalyaṃ kevalaṃ śāntaṃ śuddham atyantanirmalam || (1)

06,040.078d@003B_0003 apratarkyam avijñeyaṃ vināśotpattivarjitam |

06,040.078d@003B_0004 śrībhagavān uvāca

06,040.078d@003B_0004 jñānayogavinirmuktaṃ taj jñānaṃ brūhi keśava || (2)

06,040.078d@003B_0005 sarvatojyotir ākāśaṃ sarvabhūtaguṇānvitam |

06,040.078d@003B_0006 sarvataḥparamātmānam akṣayaṃ paramaṃ padam || (3)

06,040.078d@003B_0007 anādinidhanaṃ devaṃ mahājyotir atidhruvam |

06,040.078d@003B_0008 atyantaparamaṃ sthānaṃ śabdādiguṇavarjitam || (4)

06,040.078d@003B_0009 yat tat parataraṃ jyotir dhruvāt parataraṃ sthitam |

06,040.078d@003B_0010 ācaturyugam adyāpi kathitaṃ na hi kasya cit || (5)

06,040.078d@003B_0011 ātmadehe mayā sṛṣṭā prakṛtiḥ kṣetram eva ca |

06,040.078d@003B_0012 sakalaṃ tu bhavet kṣetraṃ niṣkalaṃ paramaṃ padam || (6)

06,040.078d@003B_0013 arjuna tvatprasādena śṛṇvantu munisattamāḥ |

06,040.078d@003B_0014 adya muktā mahābāho tvatprasādād dhanaṃjaya || (7)

06,040.078d@003B_0015 pramāṇaṃ vedatattvānāṃ sāṃkhyādīny abhiyoginām |

06,040.078d@003B_0016 teṣāṃ na vidyate niṣṭhā sarvaiḥ pāṣaṇḍibhiḥ saha || (8)

06,040.078d@003B_0017 kathitaṃ ca mayā jñānaṃ devānām api durlabham |

06,040.078d@003B_0018 viśvarūpamayaṃ divyaṃ bhairavagranthibindunā || (9)

06,040.078d@003B_0019 aprakāśam idaṃ praśnaṃ yan mayā kathitaṃ tava |

06,040.078d@003B_0020 vāṅmayaṃ sarvaśāstrāṇām atisūkṣmaṃ carācaram || (10)

06,040.078d@003B_0021 nāgnir vāyur na cākāśaṃ na kṣitir nāpi vā jalam |

06,040.078d@003B_0022 na manobuddhyahaṃkāraṃ gūḍhārthaṃ kathitaṃ tava || (11)

06,040.078d@003B_0023 anityo nityatāṃ yāti yadā bhāvaṃ na paśyati |

06,040.078d@003B_0024 śūnyaṃ nirañjanākāraṃ nirvāṇaṃ dhruvam avyayam || (12)

06,040.078d@003B_0025 puruṣaṃ nirguṇaṃ sākṣāt sarvataś caiva tiṣṭhati |

06,040.078d@003B_0026 sarvaṃ tat syāt paraṃ brahma buddhiś cāsya na budhyati || (13)

06,040.078d@003B_0027 pratibhāvaprayatnena hariṃ trailokyabāndhavam |

06,040.078d@003B_0028 daśamaṃ cāṅgulaṃ vyāpya cāśābāhyaṃ vyavasthitam || (14)

06,040.078d@003B_0029 jīvo yatra pralīyeta sā kalā ṣoḍaśī smṛtā |

06,040.078d@003B_0030 tayā sarvam idaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram || (15)

06,040.078d@003B_0031 tac cintyaṃ tena vai jñānaṃ tad atrādyā upāsate |

06,040.078d@003B_0032 brahmaṇaiva hi vikhyātaṃ vedānteṣu prakāśitam || (16)

06,040.078d@003B_0033 vedeṣu vedam ity āhur vedadhāma paraṃ matam |

06,040.078d@003B_0034 tat paraṃ viditaṃ yasya sa vipro vedapāragaḥ || (17)

06,040.078d@003B_0035 āhutiḥ sā parā jñeyā sā ca saṃdhyā pratiṣṭhitā |

06,040.078d@003B_0036 gāyatrī sā parā jñeyā ajapā nāma viśrutā || (18)

06,040.078d@003B_0037 tapasy atha tathā vede munibhiḥ samupāsyate |

06,040.078d@003B_0038 tāṃ kalāṃ yo 'bhijānāti sa kalājño 'bhidhīyate || (19)

06,040.078d@003B_0039 yāṃ jñātvā mucyate jantur garbhajanmajarādibhiḥ |

06,040.078d@003B_0040 parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ || (20)

06,040.078d@003B_0041 iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī |

06,040.078d@003B_0042 tayor madhye tṛtīyā tu tat prayāgam anusmaret || (21)

06,040.078d@003B_0043 iḍā vai vaiṣṇavī nāḍī brahmanāḍī tu piṅgalā |

06,040.078d@003B_0044 suṣumṇā caiśvarī nāḍī tridhā prāṇavahā smṛtā |

06,040.078d@003B_0045 brahmā viṣṇur mahādevo recakaḥ pūrakumbhakaḥ || (22)

06,040.078d@003B_0046 sakrāntiviṣuvac caiva yo 'bhijānāti vigraham |

06,040.078d@003B_0047 nityayuktaḥ sa yogīśo brahmavidyāṃ prapadyate || (23)

06,040.078d@003B_0048 iḍā vai gārhapatyas tu piṅgalāhavanīyakaḥ |

06,040.078d@003B_0049 suṣumṇā dakṣiṇāgnis tu hy etad agnitrayaṃ smṛtam || (24)

06,040.078d@003B_0050 tasya madhye sthitaṃ jyotiḥ somamaṇḍalam eva ca |

06,040.078d@003B_0051 somamaṇḍalamadhyasthaṃ tanmadhye sūryamaṇḍalam || (25)

06,040.078d@003B_0052 sūryamaṇḍalamadhyastho jvalat tejo hutāśanaḥ |

06,040.078d@003B_0053 hutāśanasya madhye tu nirdhūmāṅgāravarcasam || (26)

06,040.078d@003B_0054 tatrāsthito mahātmāsau yogibhis tu pragīyate |

06,040.078d@003B_0055 sugītaṃ caiva kartavyaṃ mana ekāgracetasā || (27)

06,040.078d@003B_0056 śivo binduḥ śivo devo ghargharāmṛtavarcasā |

06,040.078d@003B_0057 nikhilaṃ pūrayed dehaṃ viṣadāhajvarāpaham || (28)

06,040.078d@003B_0058 sarpavatkuṭilākārasuṣumṇāveṣṭitāṃ tanum |

06,040.078d@003B_0059 makāraveṣṭitāṃ kṛtvā mātṛvat pariyojayet || (29)

06,040.078d@003B_0060 tristhānaṃ ca trimātraṃ ca tribrahma ca trirakṣaram |

06,040.078d@003B_0061 ardhamātraṃ ca yo vetti sa bhaved vedapāragaḥ || (30)

06,040.078d@003B_0062 sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham |

06,040.078d@003B_0063 arjuna uvāca

06,040.078d@003B_0063 nirmalaṃ vimalākāraṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham || (31)

06,040.078d@003B_0064 sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva yat kiṃ cit sacarācaram |

06,040.078d@003B_0065 śrībhagavān uvāca

06,040.078d@003B_0065 jīvo jīvati jīvena sa jīvaḥ kena jīvati || (32)

06,040.078d@003B_0066 mukhanāsikayor madhye prāṇaḥ saṃcarate sadā |

06,040.078d@003B_0067 ākāśaṃ pibate nityaṃ sa jīvas tena jīvati || (33)

06,040.078d@003B_0068 kākīmukhaṃ kakārāntaṃ makāraṃ cetanānugam |

06,040.078d@003B_0069 akārasya tu luptasya ko 'rthaḥ saṃpratipadyate || (34)

06,040.078d@003B_0070 tāvat paśyet khagākāraṃ khakāraṃ tu vicintayet |

06,040.078d@003B_0071 khamadhye kuru cātmānam ātmamadhyaṃ ca khaṃ kuru || (35)

06,040.078d@003B_0072 khamadhye ca praveṣṭavyaṃ khaṃ ca brahma sanātanam |

06,040.078d@003B_0073 ātmānaṃ khamayaṃ kṛtvā na kiṃ cid api cintayet || (36)

06,040.078d@003B_0074 ūrdhvaśūnyam adhaḥśūnyaṃ madhyeśūnyaṃ nirāmayam |

06,040.078d@003B_0075 triśūnyaṃ yo 'bhijānāti sa bhavet kulanandanaḥ || (37)

06,040.078d@003B_0076 amātraśabdarahitaṃ svaravyañjanavarjitam |

06,040.078d@003B_0077 bindunādakalātītaṃ yas taṃ veda sa vedavit || (38)

06,040.078d@003B_0078 saṃprāpte jñānavijñāne jñeye ca hṛdi saṃsthite |

06,040.078d@003B_0079 labdhaśāntapade bhāve na yogo na ca dhāraṇā || (39)

06,040.078d@003B_0080 vedādau yaḥ suraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ |

06,040.078d@003B_0081 tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ || (40)

06,040.078d@003B_0082 nā nāvārthī bhavet tāvad yāvat pāraṃ na gacchati |

06,040.078d@003B_0083 uttīrṇe tu pare pāre kiṃ nāvā vai prayojanam || (41)

06,040.078d@003B_0084 dūrastho nāpi dūrasthaḥ piṇḍasthaḥ piṇḍavarjitaḥ |

06,040.078d@003B_0085 arjuna uvāca

06,040.078d@003B_0085 amalo nirmalaḥ sūkṣmaḥ sarvavyāpī nirañjanaḥ || (42)

06,040.078d@003B_0086 akṣarāṇi samātrāṇi sarve bindusamāśritāḥ |

06,040.078d@003B_0087 śrībhagavān uvāca

06,040.078d@003B_0087 bindur bhidyati nādena sa nādaḥ kena bhidyate || (43)

06,040.078d@003B_0088 oṃkāradhvaninādena vāyuḥ saṃharaṇāntikam |

06,040.078d@003B_0089 nirālambhas tu nirdeho yatra nādo layaṃ gataḥ || (44)

06,040.078d@003B_0089 arjuna uvāca

06,040.078d@003B_0090 bāhyena vyāpitaṃ vyoma vyoma cānanunāsikam |

06,040.078d@003B_0091 śrībhagavān uvāca

06,040.078d@003B_0091 adhaś cordhvaṃ kathaṃ caiva kaṇṭhe caiva nirañjanaḥ || (45)

06,040.078d@003B_0092 anūṣmam avyañjakam asvaraṃ yat

06,040.078d@003B_0093 tat tālukaṇṭheṣv anunāsikaṃ ca |

06,040.078d@003B_0094 arephajātaṃ śubham ūṣmavarjitaṃ

06,040.078d@003B_0095 na duṣkarāṇāṃ kurute kadā cit || (46)

06,040.078d@003B_0096 ākāśam apy anākāśaṃ puruṣatve pratiṣṭhitam |

06,040.078d@003B_0097 śabdaṃ guṇam ivākāśaṃ niḥśabdaṃ brahma cocyate || (47)

06,040.078d@003B_0098 sarvagaṃ sarvabodhādi vāsanājālavarjitam |

06,040.078d@003B_0099 indriyāṇāṃ nirodhena dehe paśyanti mānavāḥ || (48)

06,040.078d@003B_0100 dehe naṣṭe kuto buddhir jñānaṃ vijñānam eva ca |

06,040.078d@003B_0101 jñānaṃ vijñānayuktaṃ ca rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ | (49)

06,040.078d@003B_0102 chinnamūlasya vṛkṣasya yathā janma na vidyate |

06,040.078d@003B_0103 jñānadagdhaśarīrasya punar deho na vidyate || (50)

06,040.078d@003B_0104 gītāḥ sugītāḥ kartavyāḥ kim anyaiḥ śāstrasaṃgrahaiḥ |

06,040.078d@003B_0105 yāḥ purā padmanābhasya mukhapadmaviniḥsṛtāḥ || (51)

06,040.078d@003B_0106 gītāgaṅgodakaṃ pītvā punarjanma na vidyate |

06,040.078d@003B_0107 sarvaśāstramayī gītā sarvadharmamayo hariḥ || (52)

06,040.078d@003B_0108 sarvatīrthamayī gaṅgā sarvapāpakṣayaṃkarī |

06,040.078d@003B_0109 sarvabhogamayaś cāyaṃ sarvamokṣamayo hy ayam || (53)

06,040.078d@003B_0110 gakārapūrvāś catvāro rakṣanti mahato bhayāt |

06,040.078d@003B_0111 gītā gaṅgā ca gāyatrī govindo hṛdi saṃsthitāḥ || (54)

06,040.078d@003B_0112 snāto vā yadi vāsnātaḥ śucir vā yadi vāśuciḥ |

06,040.078d@003B_0113 yaḥ smaret puṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantare śuciḥ || (55)

06,040.078d@003B_0114 sa gacchet tatkṣaṇāt prāyo brahmamūrte namo 'stu te |

06,040.078d@003B_0115 gītāsāraṃ paṭhed yas tu viṣṇuloke mahīyate || (56)

06,040.078d@003B_0116 etat puṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyaṃ duḥsvapnanāśanam |

06,040.078d@003B_0117 paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva viṣṇor māhātmyam uttamam || (57)

06,041.001 saṃjaya uvāca

06,041.001*0115_01 prabodhitaḥ sa tu tadā viṣṇunā viśvamūrtinā

06,041.001*0115_02 avināśisvarūpaṃ ca dṛṣṭvā tattvena phālgunaḥ

06,041.001*0115_03 kṛtrimaṃ tu jagadrūpaṃ jñātvā yuddhodyato 'bhavat

06,041.001*0115_04 devadattaṃ samāyujya śastrāṇi jagṛhe punaḥ

06,041.001a tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam

06,041.001c punar eva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ

06,041.002a pāṇḍavāḥ somakāś caiva ye caiṣām anuyāyinaḥ

06,041.002c dadhmuś ca muditāḥ śaṅkhān vīrāḥ sāgarasaṃbhavān

06,041.003a tato bheryaś ca peśyaś ca krakacā goviṣāṇikāḥ

06,041.003c sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahān abhūt

06,041.004a atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraś ca janeśvara

06,041.004c siddhacāraṇasaṃghāś ca samīyus te didṛkṣayā

06,041.005a ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum

06,041.005c samīyus tatra sahitā draṣṭuṃ tad vaiśasaṃ mahat

06,041.005d*0116_01 te sene stimite cāstāṃ vīkṣamāṇe parasparam

06,041.005d*0116_02 gaṅgāyamunayor vegau yathaivaitya parasparam

06,041.005d*0116_03 evaṃ pravṛtte te sene niḥśabde janasaṃsadi

06,041.005d*0116_04 citre iva paṭālekhye darśanīyatare śubhe

06,041.006a tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate

06,041.006c te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa

06,041.007a vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham

06,041.007c avaruhya rathāt tūrṇaṃ padbhyām eva kṛtāñjaliḥ

06,041.008a pitāmaham abhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

06,041.008c vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm

06,041.009a taṃ prayāntam abhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥ

06,041.009c avatīrya rathāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito 'nvayāt

06,041.009d*0117_01 bhītaṃ yudhiṣṭhiraṃ matvā bhīmasenaḥ pratāpavān

06,041.010a vāsudevaś ca bhagavān pṛṣṭhato 'nujagāma ha

06,041.010b*0118_01 sātyakiś cārjunaś caiva abhimanyuś ca vīryavān

06,041.010c yathāmukhyāś ca rājānas tam anvājagmur utsukāḥ

06,041.011 arjuna uvāca

06,041.011a kiṃ te vyavasitaṃ rājan yad asmān apahāya vai

06,041.011c padbhyām eva prayāto 'si prāṅmukho ripuvāhinīm

06,041.012 bhīmasena uvāca

06,041.012a kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ

06,041.012c daṃśiteṣv arisainyeṣu bhrātṝn utsṛjya pārthiva

06,041.013 nakula uvāca

06,041.013a evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata

06,041.013c bhīr me dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavān kva nu

06,041.013d*0119_01 kvaivaṃ gamiṣyasi śreṣṭha tyaktvāsmān durbalo yathā

06,041.013d*0119_02 rājā hi tvaṃ mahābāho vāgyato manyumān iva

06,041.014 sahadeva uvāca

06,041.014a asmin raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye

06,041.014c yoddhavye kva nu gantāsi śatrūn abhimukho nṛpa

06,041.015 saṃjaya uvāca

06,041.015a evam ābhāṣyamāṇo 'pi bhrātṛbhiḥ kurunandana

06,041.015c novāca vāgyataḥ kiṃ cid gacchaty eva yudhiṣṭhiraḥ

06,041.016a tān uvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ

06,041.016c abhiprāyo 'sya vijñāto mayeti prahasann iva

06,041.017a eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyam eva ca

06,041.017c anumānya gurūn sarvān yotsyate pārthivo 'ribhiḥ

06,041.018a śrūyate hi purākalpe gurūn ananumānya yaḥ

06,041.018c yudhyate sa bhaved vyaktam apadhyāto mahattaraiḥ

06,041.018d*0120_01 yuddhāyāvataraty eva tasya nāsti jayo raṇe

06,041.018d*0120_02 yas tu yuddhe samutpanne gurūn dṛṣṭvātha daṃśitān

06,041.019a anumānya yathāśāstraṃ yas tu yudhyen mahattaraiḥ

06,041.019c dhruvas tasya jayo yuddhe bhaved iti matir mama

06,041.020a evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ prati

06,041.020b*0121_01 netrair animiṣaiḥ sarve prekṣante sma yudhiṣṭhiram

06,041.020c hāhākāro mahān āsīn niḥśabdās tv apare 'bhavan

06,041.021a dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrād dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ

06,041.021c mithaḥ saṃkathayāṃ cakrur neśo 'sti kulapāṃsanaḥ

06,041.022a vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmam antikāt

06,041.022c yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ

06,041.023a dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare

06,041.023c nakule sahadeve ca bhīto 'bhyeti ca pāṇḍavaḥ

06,041.024a na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi

06,041.024c yathāsya hṛdayaṃ bhītam alpasattvasya saṃyuge

06,041.025a tatas te kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān

06,041.025c hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak

06,041.026a vyanindanta tataḥ sarve yodhās tatra viśāṃ pate

06,041.026c yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha

06,041.027a tatas tat kauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiram

06,041.027c niḥśabdam abhavat tūrṇaṃ punar eva viśāṃ pate

06,041.028a kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati

06,041.028b*0122_01 kiṃ nu vakṣyati rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

06,041.028b*0122_02 kiṃ nu vakṣyati bhīṣmo 'sau bharatānāṃ dhuraṃdharaḥ

06,041.028c kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāv iti

06,041.029a vivakṣitaṃ kim asyeti saṃśayaḥ sumahān abhūt

06,041.029c ubhayoḥ senayo rājan yudhiṣṭhirakṛte tadā

06,041.030a sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām

06,041.030c bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

06,041.031a tam uvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ

06,041.031c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam

06,041.032 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.032a āmantraye tvāṃ durdharṣa yotsye tāta tvayā saha

06,041.032c anujānīhi māṃ tāta āśiṣaś ca prayojaya

06,041.032d*0123_01 jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha

06,041.032d*0123_02 yudhyantaṃ māṃ raṇe vīra tvam anujñātum arhasi

06,041.033 bhīṣma uvāca

06,041.033a yady evaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate

06,041.033c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata

06,041.034a prīto 'smi putra yudhyasva jayam āpnuhi pāṇḍava

06,041.034c yat te 'bhilaṣitaṃ cānyat tad avāpnuhi saṃyuge

06,041.035a vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kim asmatto 'bhikāṅkṣasi

06,041.035c evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ

06,041.036a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit

06,041.036c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ

06,041.037a atas tvāṃ klībavad vākyaṃ bravīmi kurunandana

06,041.037c hṛto 'smy arthena kauravya yuddhād anyat kim icchasi

06,041.038 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.038a mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ

06,041.038c yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ

06,041.039 bhīṣma uvāca

06,041.039a rājan kim atra sāhyaṃ te karomi kurunandana

06,041.039b*0124_01 mantrayiṣyāmy ahaṃ rājan yac ca te hitam uttamam

06,041.039c kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yat te vivakṣitam

06,041.040 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.040a kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam

06,041.040c etan me mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi

06,041.041 bhīṣma uvāca

06,041.041a na taṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantam āhave

06,041.041c vijayeta pumān kaś cid api sākṣāc chatakratuḥ

06,041.042 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.042a hanta pṛcchāmi tasmāt tvāṃ pitāmaha namo 'stu te

06,041.042c jayopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ

06,041.043 bhīṣma uvāca

06,041.043a na śatruṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām

06,041.043b*0125_01 ayudhyamānaṃ saṃhatya sauhṛdena pariplutam

06,041.043b*0125_02 nyastaśastraṃ nirudyogaṃ hanyur mā śatravo yudhi

06,041.043b*0125_03 nikṣiptaśastre patite vimuktakavace tathā

06,041.043b*0125_04 dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca yo vadet

06,041.043b*0125_05 striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake

06,041.043b*0125_06 aprasūte ca hīne ca na yuddhaṃ rocayāmy aham

06,041.043b*0125_07 idaṃ ca gaditaṃ pārtha paramaṃ vratam āhave

06,041.043c na tāvan mṛtyukālo me punarāgamanaṃ kuru

06,041.044 saṃjaya uvāca

06,041.044a tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana

06,041.044c śirasā pratijagrāha bhūyas tam abhivādya ca

06,041.045a prāyāt punar mahābāhur ācāryasya rathaṃ prati

06,041.045c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha

06,041.046a sa droṇam abhivādyātha kṛtvā caiva pradakṣiṇam

06,041.046c uvāca vācā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ

06,041.047a āmantraye tvāṃ bhagavan yotsye vigatakalmaṣaḥ

06,041.047c jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayā dvija

06,041.048 droṇa uvāca

06,041.048a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ

06,041.048c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ

06,041.049a tad yudhiṣṭhira tuṣṭo 'smi pūjitaś ca tvayānagha

06,041.049c anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi

06,041.050a karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi yat te 'bhikāṅkṣitam

06,041.050c evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi

06,041.051a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit

06,041.051c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ

06,041.052a atas tvāṃ klībavad brūmo yuddhād anyat kim icchasi

06,041.052c yotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā

06,041.053 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.053a jayam āśāssva me brahman mantrayasva ca maddhitam

06,041.053c yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā

06,041.054 droṇa uvāca

06,041.054a dhruvas te vijayo rājan yasya mantrī haris tava

06,041.054c ahaṃ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūn vijeṣyasi

06,041.055a yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ

06,041.055c yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te

06,041.056 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.056a pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu me yad vivakṣitam

06,041.056c kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam

06,041.057 droṇa uvāca

06,041.057a na te 'sti vijayas tāvad yāvad yudhyāmy ahaṃ raṇe

06,041.057c mamāśu nidhane rājan yatasva saha sodaraiḥ

06,041.058 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.058a hanta tasmān mahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ

06,041.058c ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo 'stu te

06,041.059 droṇa uvāca

06,041.059a na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyād raṇe sthitam

06,041.059c yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam

06,041.060a ṛte prāyagataṃ rājan nyastaśastram acetanam

06,041.060c hanyān māṃ yudhi yodhānāṃ satyam etad bravīmi te

06,041.061a śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā sumahad apriyam

06,041.061c śraddheyavākyāt puruṣād etat satyaṃ bravīmi te

06,041.062 saṃjaya uvāca

06,041.062a etac chrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ

06,041.062c anumānya tam ācāryaṃ prāyāc chāradvataṃ prati

06,041.063a so 'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

06,041.063c uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

06,041.064a anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ

06,041.064c jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha

06,041.065 kṛpa uvāca

06,041.065a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ

06,041.065c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ

06,041.065d*0126_01 kiṃ te karomi vai kāmaṃ brūhi pāṇḍavanandana

06,041.065d*0126_02 evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi

06,041.066a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit

06,041.066c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ

06,041.067a teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ

06,041.067c atas tvāṃ klībavad brūmi yuddhād anyat kim icchasi

06,041.068 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.068a hanta pṛcchāmi te tasmād ācārya śṛṇu me vacaḥ

06,041.068b*0127_01 vadhopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ

06,041.069 saṃjaya uvāca

06,041.069a ity uktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ

06,041.069c taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam

06,041.069e avadhyo 'haṃ mahīpāla yudhyasva jayam āpnuhi

06,041.070a prītas tv abhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa

06,041.070c āśāsiṣye sadotthāya satyam etad bravīmi te

06,041.071a etac chrutvā mahārāja gautamasya vacas tadā

06,041.071c anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ

06,041.072a sa śalyam abhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam

06,041.072c uvāca rājā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ

06,041.073a anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ

06,041.073c jayeyaṃ ca mahārāja anujñātas tvayā ripūn

06,041.074 śalya uvāca

06,041.074a yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ

06,041.074c śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe

06,041.075a tuṣṭo 'smi pūjitaś cāsmi yat kāṅkṣasi tad astu te

06,041.075c anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayam āpnuhi

06,041.076a brūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te

06,041.076c evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi

06,041.077a arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit

06,041.077c iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ

06,041.077d*0128_01 teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ

06,041.078a kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam

06,041.078c bravīmy ataḥ klībavat tvāṃ yuddhād anyat kim icchasi

06,041.079 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.079a mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitam uttamam

06,041.079c kāmaṃ yudhya parasyārthe varam etad vṛṇomy aham

06,041.080 śalya uvāca

06,041.080a brūhi kim atra sāhyaṃ te karomi nṛpasattama

06,041.080c kāmaṃ yotsye parasyārthe vṛto 'smy arthena kauravaiḥ

06,041.081 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.081a sa eva me varaḥ satya udyoge yas tvayā kṛtaḥ

06,041.081c sūtaputrasya saṃgrāme kāryas tejovadhas tvayā

06,041.081d*0129_01 tvāṃ hi yokṣyati sūtatve sūtaputrasya mātula

06,041.081d*0129_02 duryodhano raṇe śūram iti me naiṣṭhikī matiḥ

06,041.082 śalya uvāca

06,041.082a saṃpatsyaty eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ

06,041.082c gaccha yudhyasva visrabdhaṃ pratijāne jayaṃ tava

06,041.083 saṃjaya uvāca

06,041.083a anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram

06,041.083c nirjagāma mahāsainyād bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

06,041.084a vāsudevas tu rādheyam āhave 'bhijagāma vai

06,041.084c tata enam uvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ

06,041.085a śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dveṣāt kila na yotsyasi

06,041.085c asmān varaya rādheya yāvad bhīṣmo na hanyate

06,041.086a hate tu bhīṣme rādheya punar eṣyasi saṃyuge

06,041.086c dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cet samam

06,041.087 karṇa uvāca

06,041.087a na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava

06,041.087c tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam

06,041.088 saṃjaya uvāca

06,041.088a tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata

06,041.088c yudhiṣṭhirapurogaiś ca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ

06,041.089a atha sainyasya madhye tu prākrośat pāṇḍavāgrajaḥ

06,041.089c yo 'smān vṛṇoti tad ahaṃ varaye sāhyakāraṇāt

06,041.090a atha tān samabhiprekṣya yuyutsur idam abravīt

06,041.090c prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

06,041.091a ahaṃ yotsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajān

06,041.091c yuṣmadarthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe 'nagha

06,041.092 yudhiṣṭhira uvāca

06,041.092a ehy ehi sarve yotsyāmas tava bhrātṝn apaṇḍitān

06,041.092c yuyutso vāsudevaś ca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ

06,041.092d*0130_01 na bhaviṣyanti te bālā dhārtarāṣṭrā na saṃśayaḥ

06,041.093a vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt

06,041.093c tvayi piṇḍaś ca tantuś ca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate

06,041.093d*0131_01 tato jalakriyā caiva tvayā kāryā tathaiva ca

06,041.094a bhajasvāsmān rājaputra bhajamānān mahādyute

06,041.094c na bhaviṣyati durbuddhir dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ

06,041.095 saṃjaya uvāca

06,041.095a tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃs tava

06,041.095b*0132_01 sa satyam iti manvāno yudhiṣṭhiravacas tadā

06,041.095c jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhim

06,041.095d*0133_01 sabalo dhārtarāṣṭrasya kutsayan karma duṣkṛtam

06,041.096a tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ

06,041.096c jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimat kanakojjvalam

06,041.097a pratyapadyanta te sarve rathān svān puruṣarṣabhāḥ

06,041.097c tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ

06,041.098a avādayan dundubhīṃś ca śataśaś caiva puṣkarān

06,041.098c siṃhanādāṃś ca vividhān vineduḥ puruṣarṣabhāḥ

06,041.099a rathasthān puruṣavyāghrān pāṇḍavān prekṣya pārthivāḥ

06,041.099c dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punar jahṛṣire mudā

06,041.100a gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyān mānayatāṃ ca tān

06,041.100c dṛṣṭvā mahīkṣitas tatra pūjayāṃ cakrire bhṛśam

06,041.101a sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām

06,041.101c dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ

06,041.102a sādhu sādhv iti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ

06,041.102c vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣiṇīḥ

06,041.103a mlecchāś cāryāś ca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvus tadā

06,041.103c vṛttaṃ tat pāṇḍuputrāṇāṃ rurudus te sagadgadāḥ

06,041.104a tato jaghnur mahābherīḥ śataśaś caiva puṣkarān

06,041.104c śaṅkhāṃś ca gokṣīranibhān dadhmur hṛṣṭā manasvinaḥ

06,042.000*0134_00 bhagavān uvāca (sic)

06,042.000*0134_01 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ puṇyaśravaṇakīrtanam

06,042.000*0134_02 vāsudevaṃ jagadyoniṃ naumi nārāyaṇaṃ harim

06,042.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,042.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca

06,042.001c ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra kuravaḥ pāṇḍavās tathā

06,042.002 saṃjaya uvāca

06,042.002a bhrātṛbhiḥ sahito rājan putro duryodhanas tava

06,042.002c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā

06,042.003a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ

06,042.003c bhīṣmeṇa yuddham icchantaḥ prayayur hṛṣṭamānasāḥ

06,042.004a kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ

06,042.004c bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ

06,042.005a ubhayoḥ senayo rājaṃs tatas te 'smān samādravan

06,042.005c vayaṃ pratinadantaś ca tadāsīt tumulaṃ mahat

06,042.006a mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ

06,042.006c cakampire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā

06,042.007a narendranāgāśvarathākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte

06,042.007c babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām

06,042.008a tasmin samutthite śabde tumule lomaharṣaṇe

06,042.008c bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadad govṛṣo yathā

06,042.009a śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam

06,042.009c siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravo 'bhyabhūt

06,042.010a hayānāṃ heṣamāṇānām anīkeṣu sahasraśaḥ

06,042.010c sarvān abhyabhavac chabdān bhīmasenasya nisvanaḥ

06,042.011a taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyās tava vitatrasuḥ

06,042.011c jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam

06,042.012a vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ

06,042.012c śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ

06,042.013a darśayan ghoram ātmānaṃ mahābhram iva nādayan

06,042.013c vibhīṣayaṃs tava sutāṃs tava senāṃ samabhyayāt

06,042.014a tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan

06,042.014c chādayantaḥ śaravrātair meghā iva divākaram

06,042.015a duryodhanaś ca putras te durmukho duḥsahaḥ śalaḥ

06,042.015c duḥśāsanaś cātirathas tathā durmarṣaṇo nṛpa

06,042.016a viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ

06,042.016c purumitro jayo bhojaḥ saumadattiś ca vīryavān

06,042.017a mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ

06,042.017c ādadānāś ca nārācān nirmuktāśīviṣopamān

06,042.018a atha tān draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ

06,042.018c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,042.019a dhārtarāṣṭrān pratiyayur ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ

06,042.019c vajrair iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām

06,042.020a tasmin prathamasaṃmarde bhīmajyātalanisvane

06,042.020c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ

06,042.021a lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇām apaśyaṃ bharatarṣabha

06,042.021c nimittavedhināṃ rājañ śarān utsṛjatāṃ bhṛśam

06,042.022a nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā

06,042.022c viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṃṣīva nabhastalāt

06,042.023a sarve tv anye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata

06,042.023c dadṛśur darśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam

06,042.024a tatas te jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ

06,042.024c anyonyaspardhayā rājan vyāyacchanta mahārathāḥ

06,042.025a kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule

06,042.025c śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva

06,042.026a tatas te pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ

06,042.026c sahasainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt

06,042.026d*0135_01 teṣām ādhāvatāṃ tatra gajāśvakalilo mahān

06,042.026d*0135_02 siṃhanādaravonmiśraḥ śaṅkhabherīsamākulaḥ

06,042.026d*0135_03 sa ghoṣavāñ śaragrāho dhanurnāgo 'sikacchapaḥ

06,042.026d*0135_04 vyāvalgitapurovāta āsīt kṣubdhābdhivat svanaḥ

06,042.027a yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivās te sahasraśaḥ

06,042.027c vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm

06,042.028a ubhayoḥ senayos tīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ

06,042.028c antardhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ

06,042.029a prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartatām api

06,042.029c nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata

06,042.030a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye

06,042.030c ati sarvāṇy anīkāni pitā te 'bhivyarocata

06,043.001 saṃjaya uvāca

06,043.001a pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddham ahno viśāṃ pate

06,043.001c prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam

06,043.002a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatām

06,043.002c siṃhānām iva saṃhrādo divam urvīṃ ca nādayan

06,043.003a āsīt kilakilāśabdas talaśaṅkharavaiḥ saha

06,043.003c jajñire siṃhanādāś ca śūrāṇāṃ pratigarjatām

06,043.004a talatrābhihatāś caiva jyāśabdā bharatarṣabha

06,043.004c pattīnāṃ pādaśabdāś ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ

06,043.005a tottrāṅkuśanipātāś ca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ

06,043.005c ghaṇṭāśabdāś ca nāgānām anyonyam abhidhāvatām

06,043.006a tasmin samudite śabde tumule lomaharṣaṇe

06,043.006c babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ

06,043.007a te manaḥ krūram ādhāya samabhityaktajīvitāḥ

06,043.007c pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ

06,043.008a svayaṃ śāṃtanavo rājann abhyadhāvad dhanaṃjayam

06,043.008c pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe

06,043.009a arjuno 'pi dhanur gṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam

06,043.009c abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani

06,043.010a tāv ubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau

06,043.010c gāṅgeyas tu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayad balī

06,043.010e tathaiva pāṇḍavo rājan bhīṣmaṃ nākampayad yudhi

06,043.011a sātyakiś ca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇam abhyayāt

06,043.011c tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,043.012a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim

06,043.012c ānarchatuḥ śarair ghorais takṣamāṇau parasparam

06,043.013a tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau

06,043.013c vasante puṣpaśabalau puṣpitāv iva kiṃśukau

06,043.014a abhimanyur maheṣvāso bṛhadbalam ayodhayat

06,043.014c tataḥ kosalako rājā saubhadrasya viśāṃ pate

06,043.014e dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat

06,043.015a saubhadras tu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau

06,043.015c bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ

06,043.016a athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyām arimardanaḥ

06,043.016c dhvajam ekena ciccheda pārṣṇim ekena sārathim

06,043.016e anyonyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kruddhau rājaṃs tatakṣatuḥ

06,043.017a māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham

06,043.017c bhīmasenas tava sutaṃ duryodhanam ayodhayat

06,043.018a tāv ubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau

06,043.018c anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire

06,043.018d*0136_01 tau vīrāv atisaṃrabdhau kṛtinau viṣame sthitau

06,043.019a tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayodhinau

06,043.019c vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata

06,043.020a duḥśāsanas tu nakulaṃ pratyudyāya mahāratham

06,043.020c avidhyan niśitair bāṇair bahubhir marmabhedibhiḥ

06,043.021a tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam

06,043.021c ciccheda niśitair bāṇaiḥ prahasann iva bhārata

06,043.021e athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārdayat

06,043.022a putras tu tava durdharṣo nakulasya mahāhave

06,043.022c yugeṣāṃ cicchide bāṇair dhvajaṃ caiva nyapātayat

06,043.023a durmukhaḥ sahadevaṃ tu pratyudyāya mahābalam

06,043.023c vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave

06,043.024a sahadevas tato vīro durmukhasya mahāhave

06,043.024c śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayām āsa sārathim

06,043.025a tāv anyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau

06,043.025c trāsayetāṃ śarair ghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

06,043.026a yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānam abhyayāt

06,043.026b*0137_01 śalyam abhyardayām āsa mahābalaparākramam

06,043.026c tasya madrādhipaś cāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa

06,043.027a tad apāsya dhanuś chinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

06,043.027c anyat kārmukam ādāya vegavad balavattaram

06,043.028a tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,043.028c chādayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,043.029a dhṛṣṭadyumnas tato droṇam abhyadravata bhārata

06,043.029c tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham

06,043.029e tridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukam

06,043.030a śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍam ivāparam

06,043.030c preṣayām āsa samare so 'sya kāye nyamajjata

06,043.031a athānyad dhanur ādāya sāyakāṃś ca caturdaśa

06,043.031c droṇaṃ drupadaputras tu prativivyādha saṃyuge

06,043.031e tāv anyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam

06,043.032a saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi

06,043.032c pratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,043.033a tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam

06,043.033c saumadattis tathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat

06,043.034a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate

06,043.034c dṛptayoḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayor iva

06,043.035a bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddharūpo viśāṃ pate

06,043.035c abhyadravad ameyātmā dhṛṣṭaketur mahārathaḥ

06,043.036a bāhlīkas tu tato rājan dhṛṣṭaketum amarṣaṇam

06,043.036c śarair bahubhir ānarchat siṃhanādam athānadat

06,043.037a cedirājas tu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,043.037c vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattam iva dvipam

06,043.038a tau tatra samare kruddhau nardantau ca muhur muhuḥ

06,043.038c samīyatuḥ susaṃkruddhāv aṅgārakabudhāv iva

06,043.039a rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ

06,043.039c alambusaṃ pratyudiyād balaṃ śakra ivāhave

06,043.040a ghaṭotkacas tu saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam

06,043.040c navatyā sāyakais tīkṣṇair dārayām āsa bhārata

06,043.041a alambusas tu samare bhaimaseniṃ mahābalam

06,043.041c bahudhā vārayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,043.042a vyabhrājetāṃ tatas tau tu saṃyuge śaravikṣatau

06,043.042c yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau

06,043.043a śikhaṇḍī samare rājan drauṇim abhyudyayau balī

06,043.043c aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinam avasthitam

06,043.044a nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vyakampayat

06,043.044c śikhaṇḍy api tato rājan droṇaputram atāḍayat

06,043.045a sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca

06,043.045c tau jaghnatus tadānyonyaṃ śarair bahuvidhair mṛdhe

06,043.046a bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ

06,043.046c abhyayāt tvarito rājaṃs tato yuddham avartata

06,043.047a virāṭo bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ

06,043.047c abhyavarṣat susaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam

06,043.048a bhagadattas tatas tūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim

06,043.048c chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam

06,043.049a bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau

06,043.049c taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata

06,043.050a gautamaṃ kekayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayat

06,043.050c tāv anyonyaṃ hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya vai

06,043.051a virathāv asiyuddhāya samīyatur amarṣaṇau

06,043.051c tayos tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam

06,043.052a drupadas tu tato rājā saindhavaṃ vai jayadratham

06,043.052c abhyudyayau saṃprahṛṣṭo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa

06,043.053a tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhais tribhiḥ

06,043.053c tāḍayām āsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata

06,043.054a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam

06,043.054c īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayor iva

06,043.055a vikarṇas tu sutas tubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam

06,043.055c abhyayāj javanair aśvais tato yuddham avartata

06,043.056a vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayac charaiḥ

06,043.056c sutasomo vikarṇaṃ ca tad adbhutam ivābhavat

06,043.057a suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitāno mahārathaḥ

06,043.057c abhyadravat susaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī

06,043.058a suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham

06,043.058c mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge

06,043.059a cekitāno 'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave

06,043.059c prācchādayat tam iṣubhir mahāmegha ivācalam

06,043.060a śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī

06,043.060c abhyadravata rājendra matto mattam iva dvipam

06,043.061a yaudhiṣṭhiras tu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,043.061c vyadārayata saṃgrāme maghavān iva dānavam

06,043.062a śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantam āhave

06,043.062c vyadārayan mahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,043.063a sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham

06,043.063c śrutakarmā parākrāntam abhyadravata saṃyuge

06,043.064a sudakṣiṇas tu samare sāhadeviṃ mahāratham

06,043.064c viddhvā nākampayata vai mainākam iva parvatam

06,043.065a śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham

06,043.065c śarair bahubhir ānarchad dārayann iva sarvaśaḥ

06,043.066a irāvān atha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣam amarṣaṇam

06,043.066c pratyudyayau raṇe yatto yattarūpataraṃ tataḥ

06,043.067a ārjunis tasya samare hayān hatvā mahārathaḥ

06,043.067c nanāda sumahan nādaṃ tat sainyaṃ pratyapūrayat

06,043.068a śrutāyus tv atha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayān

06,043.068c nijaghāna gadāgreṇa tato yuddham avartata

06,043.069a vindānuvindāv āvantyau kuntibhojaṃ mahāratham

06,043.069c sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasajjatur āhave

06,043.070a tatrādbhutam apaśyāma āvantyānāṃ parākramam

06,043.070c yad ayudhyan sthirā bhūtvā mahatyā senayā saha

06,043.071a anuvindas tu gadayā kuntibhojam atāḍayat

06,043.071c kuntibhojas tatas tūrṇaṃ śaravrātair avākirat

06,043.072a kuntibhojasutaś cāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ

06,043.072c sa ca taṃ prativivyādha tad adbhutam ivābhavat

06,043.073a kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārān pañca māriṣa

06,043.073c sasainyās te sasainyāṃś ca yodhayām āsur āhave

06,043.074a vīrabāhuś ca te putro vairāṭiṃ rathasattamam

06,043.074c uttaraṃ yodhayām āsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

06,043.074d*0138_01 ulūkaṃ tu śatānīkaḥ śarair bahubhir āvṛṇot

06,043.074e uttaraś cāpi taṃ dhīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

06,043.075a cedirāṭ samare rājann ulūkaṃ samabhidravat

06,043.075b*0139_01 tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samavidhyata

06,043.075c ulūkaś cāpi taṃ bāṇair niśitair lomavāhibhiḥ

06,043.076a tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ viśāṃ pate

06,043.076c dārayetāṃ susaṃkruddhāv anyonyam aparājitau

06,043.076d*0140_01 tathaiva cedirājo 'pi ulūkaṃ pratyavidhyata

06,043.077a evaṃ dvaṃdvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām

06,043.077c padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulam

06,043.078a muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam

06,043.078c tata unmattavad rājan na prājñāyata kiṃ cana

06,043.079a gajo gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau

06,043.079c aśvo 'śvaṃ samabhipretya padātiś ca padātinam

06,043.080a tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata

06,043.080c śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparam

06,043.081a tatra devarṣayaḥ siddhāś cāraṇāś ca samāgatāḥ

06,043.081c praikṣanta tad raṇaṃ ghoraṃ devāsuraraṇopamam

06,043.082a tato dantisahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa

06,043.082c aśvaughāḥ puruṣaughāś ca viparītaṃ samāyayuḥ

06,043.083a tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ

06,043.083c sādinaś ca naravyāghra yudhyamānā muhur muhuḥ

06,044.001 saṃjaya uvāca

06,044.001a rājañ śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā

06,044.001c nirmaryādaṃ prayuddhāni tat te vakṣyāmi bhārata

06,044.002a na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putram aurasam

06,044.002c na bhrātā bhrātaraṃ tatra svasrīyaṃ na ca mātulaḥ

06,044.003a mātulaṃ na ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā

06,044.003c āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha

06,044.004a rathānīkaṃ naravyāghrāḥ ke cid abhyapatan rathaiḥ

06,044.004c abhajyanta yugair eva yugāni bharatarṣabha

06,044.005a ratheṣāś ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ

06,044.005c saṃhatāḥ saṃhataiḥ ke cit parasparajighāṃsavaḥ

06,044.006a na śekuś calituṃ ke cit saṃnipatya rathā rathaiḥ

06,044.006c prabhinnās tu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ

06,044.007a bahudhādārayan kruddhā viṣāṇair itaretaram

06,044.007c satomarapatākaiś ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ

06,044.008a abhisṛtya mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ

06,044.008c dantair abhihatās tatra cukruśuḥ paramāturāḥ

06,044.009a abhinītāś ca śikṣābhis tottrāṅkuśasamāhatāḥ

06,044.009c suprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ

06,044.010a prabhinnair api saṃsaktāḥ ke cit tatra mahāgajāḥ

06,044.010c krauñcavan ninadaṃ muktvā prādravanta tatas tataḥ

06,044.011a samyak praṇītā nāgāś ca prabhinnakaraṭāmukhāḥ

06,044.011c ṛṣṭitomaranārācair nirviddhā varavāraṇāḥ

06,044.012a vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ

06,044.012c prādravanta diśaḥ ke cin nadanto bhairavān ravān

06,044.013a gajānāṃ pādarakṣās tu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ

06,044.013c ṛṣṭibhiś ca dhanurbhiś ca vimalaiś ca paraśvadhaiḥ

06,044.014a gadābhir musalaiś caiva bhiṇḍipālaiḥ satomaraiḥ

06,044.014c āyasaiḥ parighaiś caiva nistriṃśair vimalaiḥ śitaiḥ

06,044.015a pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānās tatas tataḥ

06,044.015c vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ

06,044.016a rājamānāś ca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ

06,044.016c pratyadṛśyanta śūrāṇām anyonyam abhidhāvatām

06,044.017a avakṣiptāvadhūtānām asīnāṃ vīrabāhubhiḥ

06,044.017c saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu

06,044.018a gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ

06,044.018c dantidantāv abhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ

06,044.019a tatra tatra naraughāṇāṃ krośatām itaretaram

06,044.019c śuśruvur dāruṇā vācaḥ pretānām iva bhārata

06,044.020a hayair api hayārohāś cāmarāpīḍadhāribhiḥ

06,044.020c haṃsair iva mahāvegair anyonyam abhidudruvuḥ

06,044.021a tair vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ

06,044.021c āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ

06,044.022a aśvair agryajavaiḥ ke cid āplutya mahato rathān

06,044.022c śirāṃsy ādadire vīrā rathinām aśvasādinaḥ

06,044.023a bahūn api hayārohān bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,044.023c rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaram āgatān

06,044.024a nagameghapratīkāśāś cākṣipya turagān gajāḥ

06,044.024c pādair evāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ

06,044.025a pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣv api ca vāraṇāḥ

06,044.025c prāsair vinihatāḥ ke cid vineduḥ paramāturāḥ

06,044.026a sāśvārohān hayān ke cid unmathya varavāraṇāḥ

06,044.026c sahasā cikṣipus tatra saṃkule bhairave sati

06,044.027a sāśvārohān viṣāṇāgrair utkṣipya turagān dvipāḥ

06,044.027c rathaughān avamṛdnantaḥ sadhvajān paricakramuḥ

06,044.028a puṃstvād abhimadatvāc ca ke cid atra mahāgajāḥ

06,044.028c sāśvārohān hayāñ jaghnuḥ karaiḥ sacaraṇais tathā

06,044.028d*0141_01 aśvārohaiś ca samare hastisādibhir eva ca

06,044.029a ke cid ākṣipya kariṇaḥ sāśvān api rathān karaiḥ

06,044.029c vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ

06,044.029d*0142_01 pratimāneṣu gātreṣu pārśveṣv abhi ca vāraṇān

06,044.029d*0143_01 muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ

06,044.029d*0143_02 te nipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca

06,044.030a āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ

06,044.030c narāśvakāyān nirbhidya lauhāni kavacāni ca

06,044.031a nipetur vimalāḥ śaktyo vīrabāhubhir arpitāḥ

06,044.031c maholkāpratimā ghorās tatra tatra viśāṃ pate

06,044.032a dvīpicarmāvanaddhaiś ca vyāghracarmaśayair api

06,044.032c vikośair vimalaiḥ khaḍgair abhijaghnuḥ parān raṇe

06,044.033a abhiplutam abhikruddham ekapārśvāvadāritam

06,044.033c vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarmaparaśvadhaiḥ

06,044.034a śaktibhir dāritāḥ ke cit saṃchinnāś ca paraśvadhaiḥ

06,044.034c hastibhir mṛditāḥ ke cit kṣuṇṇāś cānye turaṃgamaiḥ

06,044.035a rathaneminikṛttāś ca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ

06,044.035c vikrośanti narā rājaṃs tatra tatra sma bāndhavān

06,044.036a putrān anye pitṝn anye bhrātṝṃś ca saha bāndhavaiḥ

06,044.036c mātulān bhāgineyāṃś ca parān api ca saṃyuge

06,044.037a vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāś ca bhārata

06,044.037c bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ

06,044.037e krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ

06,044.038a tṛṣṇāparigatāḥ ke cid alpasattvā viśāṃ pate

06,044.038c bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalam eva yayācire

06,044.039a rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāś ca bhārata

06,044.039c vyanindan bhṛśam ātmānaṃ tava putrāṃś ca saṃgatān

06,044.040a apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam

06,044.040c naiva śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa

06,044.040e tarjayanti ca saṃhṛṣṭās tatra tatra parasparam

06,044.041a nirdaśya daśanaiś cāpi krodhāt svadaśanac chadān

06,044.041c bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣante ca parasparam

06,044.041d*0144_01 tarjayitvā susaṃhṛṣṭā yāvat prāṇasya dhāraṇam

06,044.042a apare kliśyamānās tu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥ

06,044.042c niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ

06,044.043a anye tu virathāḥ śūrā ratham anyasya saṃyuge

06,044.043c prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ

06,044.043e aśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ

06,044.044a saṃbabhūvur anīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ

06,044.044c vartamāne mahābhīme tasmin vīravarakṣaye

06,044.045a ahanat tu pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe

06,044.045c svasrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ

06,044.046a sakhāyaṃ ca sakhā rājan saṃbandhī bāndhavaṃ tathā

06,044.046c evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,044.047a vartamāne bhaye tasmin nirmaryāde mahāhave

06,044.047c bhīṣmam āsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata

06,044.048a ketunā pañcatāreṇa tālena bharatarṣabha

06,044.048c rājatena mahābāhur ucchritena mahārathe

06,044.048e babhau bhīṣmas tadā rājaṃś candramā iva meruṇā

06,045.001 saṃjaya uvāca

06,045.001a gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe

06,045.001c vartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye

06,045.002a durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ

06,045.002c bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ

06,045.003a etair atirathair guptaḥ pañcabhir bharatarṣabha

06,045.003c pāṇḍavānām anīkāni vijagāhe mahārathaḥ

06,045.004a cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata

06,045.004c bhīṣmasya bahudhā tālaś caran ketur adṛśyata

06,045.005a śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃś cāpi sahāyudhān

06,045.005b*0145_01 dhanūṃṣi rathināṃ bhīṣmaḥ sotsedhāni śirāṃsi ca

06,045.005b*0145_02 bāhūn api tathā corūn rathāṃś ca vipuladhvajān

06,045.005c nicakarta mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,045.005d*0146_01 ekaikena tu mātaṅgā nārācena mahātmanā

06,045.005d*0146_02 tāḍitāḥ sahasā jagmuḥ pṛthivīṃ parvatopamāḥ

06,045.006a nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha

06,045.006c ke cid ārtasvaraṃ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ

06,045.006d*0147_01 durādharṣas tu śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat

06,045.006d*0147_02 hayāṃś ca sahayārohān pātayām āsa sāyakaiḥ

06,045.006d*0147_03 sa rathena maheṣvāso vicaran bahudhā balī

06,045.006d*0147_04 maṇḍalāni ca vīthīś ca gomūtrāṇi ca bhārata

06,045.006d*0147_05 anyāṃś ca subahūn mārgān rathena rathakovidaḥ

06,045.006d*0147_06 vismāpayañ śatrusaṃghān vyacaraj jāhnavīsutaḥ

06,045.007a abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgais turagottamaiḥ

06,045.007c saṃyuktaṃ ratham āsthāya prāyād bhīṣmarathaṃ prati

06,045.008a jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā

06,045.008b*0148_01 abhyavarṣac chalyamukhān rathān satālaketunā

06,045.008c abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃś caiva rathasattamān

06,045.009a sa tālaketos tīkṣṇena ketum āhatya patriṇā

06,045.009c bhīṣmeṇa yuyudhe vīras tasya cānucaraiḥ saha

06,045.010a kṛtavarmāṇam ekena śalyaṃ pañcabhir āyasaiḥ

06,045.010c viddhvā navabhir ānarchac chitāgraiḥ prapitāmaham

06,045.011a pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca

06,045.011c dhvajam ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam

06,045.012a durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā

06,045.012c jahāra sāratheḥ kāyāc chiraḥ saṃnataparvaṇā

06,045.012d*0149_01 viviṃśatis tribhir bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ

06,045.013a dhanuś ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam

06,045.013c kṛpasya niśitāgreṇa tāṃś ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ

06,045.014a jaghāna paramakruddho nṛtyann iva mahārathaḥ

06,045.014c tasya lāghavam udvīkṣya tutuṣur devatā api

06,045.015a labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ

06,045.015c sattvavantam amanyanta sākṣād iva dhanaṃjayam

06,045.016a tasya lāghavamārgastham alātasadṛśaprabham

06,045.016c diśaḥ paryapatac cāpaṃ gāṇḍīvam iva ghoṣavat

06,045.017a tam āsādya mahāvegair bhīṣmo navabhir āśugaiḥ

06,045.017c vivyādha samare tūrṇam ārjuniṃ paravīrahā

06,045.018a dhvajaṃ cāsya tribhir bhallaiś ciccheda paramaujasaḥ

06,045.018c sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna yatavrataḥ

06,045.019a tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa

06,045.019b*0150_01 viviṃśatis tathā rājan sarve viddhvā mahārathāḥ

06,045.019c viddhvā nākampayat kārṣṇiṃ mainākam iva parvatam

06,045.020a sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ

06,045.020c vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathān prati

06,045.021a tatas teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ

06,045.021c nanāda balavān kārṣṇir bhīṣmāya visṛjañ śarān

06,045.022a tatrāsya sumahad rājan bāhvor balam adṛśyata

06,045.022c yatamānasya samare bhīṣmam ardayataḥ śaraiḥ

06,045.023a parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo 'pi prāhiṇoc charān

06,045.023c sa tāṃś ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāñ śarān

06,045.024a tato dhvajam amogheṣur bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ

06,045.024c ciccheda samare vīras tata uccukruśur janāḥ

06,045.025a sa rājato mahāskandhas tālo hemavibhūṣitaḥ

06,045.025c saubhadraviśikhaiś chinnaḥ papāta bhuvi bhārata

06,045.026a dhvajaṃ saubhadraviśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha

06,045.026c dṛṣṭvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saubhadram abhiharṣayan

06,045.027a atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca

06,045.027c prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasmin mahābalaḥ

06,045.028a tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ

06,045.028c avākirad ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām

06,045.029a tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,045.029c rakṣārtham abhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ

06,045.030a virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,045.030c bhīmaś ca kekayāś caiva sātyakiś ca viśāṃ pate

06,045.031a javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇe

06,045.031c pāñcālyaṃ tribhir ānarchat sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,045.032a pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca

06,045.032c dhvajam ekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā

06,045.033a jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama

06,045.033c papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt

06,045.034a bhīmasenas tribhir viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe

06,045.034c kṛpam ekena vivyādha kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ

06,045.035a pragṛhītāgrahastena vairāṭir api dantinā

06,045.035c abhyadravata rājānaṃ madrādhipatim uttaraḥ

06,045.036a tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī

06,045.036c śalyo nivārayām āsa vegam apratimaṃ raṇe

06,045.037a tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ

06,045.037c padā yugam adhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān

06,045.038a sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatir āyasīm

06,045.038c uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām

06,045.039a tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ

06,045.039c sa papāta gajaskandhāt pramuktāṅkuśatomaraḥ

06,045.040a samādāya ca śalyo 'sim avaplutya rathottamāt

06,045.040c vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram

06,045.041a bhinnamarmā śaravrātaiś chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ

06,045.041c bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca

06,045.042a etad īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ

06,045.042c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ

06,045.043a uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭir bhrātaraṃ śubham

06,045.043c kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam

06,045.043d@004_0001 śvetaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva

06,045.043d@004_0002 sa visphārya mahac cāpaṃ śakracāpopamaṃ balī

06,045.043d@004_0003 abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī

06,045.043d@004_0004 mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ

06,045.043d@004_0005 muñcan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati

06,045.043d@004_0006 tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam

06,045.043d@004_0007 tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan

06,045.043d@004_0008 madrarājam abhīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam

06,045.043d@004_0009 bṛhadbalaś ca kausalyo jayatsenaś ca māgadhaḥ

06,045.043d@004_0010 tathā rukmaratho rājañ śalyaputraḥ pratāpavān

06,045.043d@004_0011 vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,045.043d@004_0012 bṛhatkṣatrasya dāyādaḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ

06,045.043d@004_0013 nānāvarṇavicitrāṇi dhanūṃṣi ca mahātmanām

06,045.043d@004_0014 visphāritāni dṛśyante toyadeṣv iva vidyutaḥ

06,045.043d@004_0015 te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śvetamūrdhany apātayan

06,045.043d@004_0016 nidāghānte 'niloddhūtā meghā iva nage jalam

06,045.043d@004_0017 tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ

06,045.043d@004_0018 dhanūṃṣi teṣām ācchidya mamarda pṛtanāpatiḥ

06,045.043d@004_0019 nikṛttāny eva tāni sma samadṛśyanta bhārata

06,045.043d@004_0020 tatas te tu nimeṣārdhāt pratyapadyan dhanūṃṣi ca

06,045.043d@004_0021 sapta caiva pṛṣatkāṃś ca śvetasyoparyapātayan

06,045.043d@004_0022 tataḥ punar ameyātmā bhallaiḥ saptabhir āśugaiḥ

06,045.043d@004_0023 nicakarta mahābāhus teṣāṃ cāpāni dhanvinām

06,045.043d@004_0024 te nikṛttamahācāpās tvaramāṇā mahārathāḥ

06,045.043d@004_0025 rathaśaktīḥ parāmṛśya vinedur bhairavān ravān

06,045.043d@004_0026 anvayur bharataśreṣṭha sapta śvetarathaṃ prati

06,045.043d@004_0027 tatas tā jvalitāḥ sapta mahendrāśaninisvanāḥ

06,045.043d@004_0028 aprāptāḥ saptabhir bhallaiś ciccheda paramāstravit

06,045.043d@004_0029 tataḥ samādāya śaraṃ sarvakāyavidāraṇam

06,045.043d@004_0030 prāhiṇod bharataśreṣṭha śveto rukmarathaṃ prati

06,045.043d@004_0031 tasya dehe nipatito bāṇo vajrātigo mahān

06,045.043d@004_0032 tato rukmaratho rājan sāyakena dṛḍhāhataḥ

06,045.043d@004_0033 niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśan mahat

06,045.043d@004_0034 taṃ visaṃjñaṃ vimanasaṃ tvaramāṇas tu sārathiḥ

06,045.043d@004_0035 apovāha susaṃbhrāntaḥ sarvalokasya paśyataḥ

06,045.043d@004_0036 tato 'nyān ṣaṭ samādāya śveto hemavibhūṣitān

06,045.043d@004_0037 teṣāṃ ṣaṇṇāṃ mahābāhur dhvajaśīrṣāṇy apātayat

06,045.043d@004_0038 hayāṃś ca teṣāṃ nirbhidya sārathīṃś ca paraṃtapa

06,045.043d@004_0039 śaraiś caitān samākīrya prāyāc chalyarathaṃ prati

06,045.043d@004_0040 tato halahalāśabdas tava sainyeṣu bhārata

06,045.043d@004_0041 dṛṣṭvā senāpatiṃ tūrṇaṃ yāntaṃ śalyarathaṃ prati

06,045.043d@004_0042 tato bhīṣmaṃ puraskṛtya tava putro mahābalaḥ

06,045.043d@004_0043 vṛtas tu sarvasainyena prāyāc chvetarathaṃ prati

06,045.043d@004_0044 mṛtyor āsyam anuprāptaṃ madrarājam amocayat

06,045.043d@004_0045 tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,045.043d@004_0046 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣiktarathadvipam

06,045.043d@004_0047 saubhadre bhīmasene ca sātyakau ca mahārathe

06,045.043d@004_0048 kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate

06,045.043d@004_0049 eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha

06,045.043d@004_0050 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,045.043d@004_0050 vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ

06,045.043d@004_0051 evaṃ śvete maheṣvāse prāpte śalyarathaṃ prati

06,045.043d@004_0052 kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca kim akurvata saṃjaya

06,045.043d@004_0053 saṃjaya uvāca

06,045.043d@004_0053 bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kiṃ vā tan mamācakṣva pṛcchataḥ

06,045.043d@004_0054 rājañ śatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṃgavāḥ

06,045.043d@004_0055 śvetaṃ senāpatiṃ śūraṃ puraskṛtya mahārathāḥ

06,045.043d@004_0056 rājño balaṃ darśayantas tava putrasya bhārata

06,045.043d@004_0057 śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya trātum aicchan mahārathāḥ

06,045.043d@004_0058 abhyavartanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam

06,045.043d@004_0059 jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadāsīt tumulaṃ mahat

06,045.043d@004_0060 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi mahāvaiśasam acyuta

06,045.043d@004_0061 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yathā yuddham avartata

06,045.043d@004_0062 tatrākarod rathopasthāñ śūnyāñ śāṃtanavo bahūn

06,045.043d@004_0063 prākṛntad uttamāṅgāni śarair ārchad rathottamān

06,045.043d@004_0064 samāvṛṇoc charair arkam arkatulyapratāpavān

06,045.043d@004_0065 nudan samantāt samare ravir udyan yathā tamaḥ

06,045.043d@004_0066 tenājau preṣitā rājañ śarāḥ śatasahasraśaḥ

06,045.043d@004_0067 kṣatriyāntakarāḥ saṃkhye mahāvegā mahābalāḥ

06,045.043d@004_0068 śirāṃsi pātayām āsur vīrāṇāṃ śataśo raṇe

06,045.043d@004_0069 gajān kaṇṭakasaṃnāhān vajreṇeva śiloccayān

06,045.043d@004_0070 rathā ratheṣu saṃsaktā vyadṛśanta viśāṃ pate

06,045.043d@004_0071 eke rathaṃ paryavahaṃs turagāḥ saturaṃgamam

06,045.043d@004_0072 yuvānaṃ nihataṃ vīraṃ lambamānaṃ sakārmukam

06,045.043d@004_0073 udīrṇāś ca hayā rājan vahantas tatra tatra ha

06,045.043d@004_0074 baddhakhaḍganiṣaṅgāś ca vidhvastaśiraso hatāḥ

06,045.043d@004_0075 śataśaḥ patitā bhūmau vīraśayyāsu śerate

06,045.043d@004_0076 paraspareṇa dhāvantaḥ patitāḥ punar utthitāḥ

06,045.043d@004_0077 utthāya ca pradhāvanto dvaṃdvayuddham avāpnuvan

06,045.043d@004_0078 pīḍitāḥ punar anyonyaṃ luṭhanto raṇamūrdhani

06,045.043d@004_0079 sacāpān saniṣaṅgāṃś ca jātarūpapariṣkṛtān

06,045.043d@004_0080 visrabdhahatavīrāś ca śataśaḥ paripīḍitāḥ

06,045.043d@004_0081 tena tenābhyadhāvanta visṛjantaś ca bhārata

06,045.043d@004_0082 matto gajaḥ paryavartad dhayāṃś ca hatasādinaḥ

06,045.043d@004_0083 sarathā rathinaś cāpi vimṛdnantaḥ samantataḥ

06,045.043d@004_0084 syandanād apatat kaś cin nihato 'nyena sāyakaiḥ

06,045.043d@004_0085 hatasārathir apy uccaiḥ papāta kāṣṭhavad rathaḥ

06,045.043d@004_0086 yudhyamānasya saṃgrāme vyūḍhe rajasi cotthite

06,045.043d@004_0087 dhanuḥkūjitavijñānaṃ tatrāsīt pratiyudhyataḥ

06,045.043d@004_0088 gātrasparśena yodhānāṃ vyajñāsta paripanthinam

06,045.043d@004_0089 yudhyamānaṃ śarai rājan siñjinī dhvajinī ravāt

06,045.043d@004_0090 anyonyaṃ vīrasaṃśabdo nāśrūyata bhaṭaiḥ kṛtaḥ

06,045.043d@004_0091 śabdāyamāne saṃgrāme paṭahe karṇadāriṇi

06,045.043d@004_0092 yudhyamānasya saṃgrāme kurvataḥ pauruṣaṃ svakam

06,045.043d@004_0093 nāśrauṣīn nāmagotroktiṃ kīrtanaṃ ca parasparam

06,045.043d@004_0094 bhīṣmacāpacyutair bāṇair ārtānāṃ yudhyatāṃ mṛdhe

06,045.043d@004_0095 paraspareṣāṃ vīrāṇāṃ manāṃsi samakampayan

06,045.043d@004_0096 tasminn atyākule yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe

06,045.043d@004_0097 pitā putraṃ ca samare nābhijānāti kaś cana

06,045.043d@004_0098 cakre bhagne yuge chinne eko dhuryo hayo hataḥ

06,045.043d@004_0099 ākṣiptaḥ syandanād vīraḥ sasārathir ajihmagaiḥ

06,045.043d@004_0100 evaṃ ca samare sarve vīrāś ca virathīkṛtāḥ

06,045.043d@004_0101 tena tena sma dṛśyante dhāvamānāḥ samantataḥ

06,045.043d@004_0102 gajo hataḥ śiraś chinnaṃ marma bhinnaṃ hayo hataḥ

06,045.043d@004_0103 ahataḥ ko 'pi naivāsīd bhīṣme nighnati śātravān

06,045.043d@004_0104 śvetaḥ kurūṇām akarot svayaṃ tasmin mahāhave

06,045.043d@004_0105 rājaputrān rathodārān avadhīc chatasaṃghaśaḥ

06,045.043d@004_0106 ciccheda rathināṃ bāṇaiḥ śirāṃsi bharatarṣabha

06,045.043d@004_0107 sāṅgadā bāhavaś caiva dhanūṃṣi ca samantataḥ

06,045.043d@004_0108 ratheṣāṃ rathacakrāṇi tūṇīrāṇi yugāni ca

06,045.043d@004_0109 chatrāṇi ca mahārhāṇi patākāś ca viśāṃ pate

06,045.043d@004_0110 hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata

06,045.043d@004_0111 vāraṇāḥ śataśaś caiva hatāḥ śvetena bhārata

06,045.043d@004_0112 vayaṃ śvetabhayād bhītā vihāya rathasattamam

06,045.043d@004_0113 avaśiṣṭās tathā paścād vibhuṃ paśyāma dhṛṣṇavaḥ

06,045.043d@004_0114 śarapātam apakramya kuravaḥ kurunandana

06,045.043d@004_0115 bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ

06,045.043d@004_0116 adīno dīnasamaye bhīṣmo 'smākaṃ mahāhave

06,045.043d@004_0117 ekas tasthau naravyāghro girir merur ivācalaḥ

06,045.043d@004_0118 ādadāna iva prāṇān savitā śiśirātyaye

06,045.043d@004_0119 gabhastibhir ivādityas tasthau śaramarīcimān

06,045.043d@004_0120 sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṃghān anekaśaḥ

06,045.043d@004_0121 nighnann amitrān samare vajrapāṇir ivāsurān

06,045.043d@004_0122 te vadhyamānā bhīṣmeṇa prajahus taṃ mahābalam

06,045.043d@004_0123 svayūthād iva te yūthān muktaṃ bhūmiṣu dāruṇam

06,045.043d@004_0124 tam ekam upalabhyaiko hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ paraṃtapa

06,045.043d@004_0125 duryodhanapriye yuktaḥ pāṇḍavān pariśocayan

06,045.043d@004_0126 jīvitaṃ dustyajaṃ tyaktvā bhayaṃ ca sumahāhave

06,045.043d@004_0127 pātayām āsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate

06,045.043d@004_0128 praharantam anīkāni pitā devavratas tava

06,045.043d@004_0129 dṛṣṭvā senāpatiṃ bhīṣmas tvaritaḥ śvetam abhyayāt

06,045.043d@004_0130 sa bhīṣmaṃ śarajālena mahatā samavākirat

06,045.043d@004_0131 śvetaṃ cāpi tathā bhīṣmaḥ śaraughaiḥ samavākirat

06,045.043d@004_0132 tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau

06,045.043d@004_0133 vyāghrāv iva susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ

06,045.043d@004_0134 astrair astrāṇi saṃvārya tatas tau puruṣarṣabhau

06,045.043d@004_0135 bhīṣmaḥ śvetaś ca yuyudhe parasparavadhaiṣiṇau

06,045.043d@004_0136 ekāhnā nirdahed bhīṣmaḥ pāṇḍavānām anīkinīm

06,045.043d@004_0137 śaraiḥ paramasaṃkruddho yadi śveto na pālayet

06,045.043d@004_0138 pitāmahaṃ tato dṛṣṭvā śvetena vimukhīkṛtam

06,045.043d@004_0139 praharṣaṃ pāṇḍavā jagmuḥ putras te vimanābhavat

06,045.043d@004_0140 tato duryodhanaḥ kruddhaḥ pārthivaiḥ parivāritaḥ

06,045.043d@004_0141 sasainyaḥ pāṇḍavānīkam abhyadravata saṃyuge

06,045.043d@004_0142 durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viśāṃ pate

06,045.043d@004_0143 bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ

06,045.043d@004_0144 dṛṣṭvā tu pārthivaiḥ sarvair duryodhanapurogamaiḥ

06,045.043d@004_0145 pāṇḍavānām anīkāni vadhyamānāni saṃyuge

06,045.043d@004_0146 śveto gāṅgeyam utsṛjya tava putrasya vāhinīm

06,045.043d@004_0147 nāśayām āsa vegena vāyur vṛkṣān ivaujasā

06,045.043d@004_0148 drāvayitvā camūṃ rājan vairāṭiḥ krodhamūrchitaḥ

06,045.043d@004_0149 āpatat sahasā bhūyo yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ

06,045.043d@004_0150 tau tatropagatau rājañ śaradīptau mahābalau

06,045.043d@004_0151 ayudhyetāṃ mahātmānau yathobhau vṛtravāsavau

06,045.043d@004_0152 anyonyaṃ tu mahārāja parasparavadhaiṣiṇau

06,045.043d@004_0153 nigṛhya kārmukaṃ śveto bhīṣmaṃ vivyādha saptabhiḥ

06,045.043d@004_0154 parākramaṃ tatas tasya parākramya parākramī

06,045.043d@004_0155 tarasā vārayām āsa matto mattam iva dvipam

06,045.043d@004_0156 śvetaḥ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,045.043d@004_0157 vivyādha pañcaviṃśatyā tad adbhutam ivābhavat

06,045.043d@004_0158 taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā

06,045.043d@004_0159 sa viddhas tena balavān nākampata yathācalaḥ

06,045.043d@004_0160 vairāṭiḥ samare kruddho bhṛśam āyamya kārmukam

06,045.043d@004_0161 ājaghāna tato bhīṣmaṃ śvetaḥ kṣatriyanandanaḥ

06,045.043d@004_0162 saṃprahasya tataḥ śvetaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

06,045.043d@004_0163 dhanuś ciccheda bhīṣmasya navabhir daśadhā śaraiḥ

06,045.043d@004_0164 saṃdhāya viśikhaṃ caiva śaraṃ lomapravāhinam

06,045.043d@004_0165 unmamātha tatas tālaṃ dhvajaśīrṣaṃ mahātmanaḥ

06,045.043d@004_0166 ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā bhīṣmasya tanayās tava

06,045.043d@004_0167 hataṃ bhīṣmam amanyanta śvetasya vaśam āgatam

06,045.043d@004_0168 pāṇḍavāś cāpi saṃhṛṣṭā dadhmuḥ śaṅkhān mudā yutāḥ

06,045.043d@004_0169 bhīṣmasya patitaṃ ketuṃ dṛṣṭvā tālaṃ mahātmanaḥ

06,045.043d@004_0170 tato duryodhanaḥ krodhāt svam anīkam acodayat

06,045.043d@004_0171 yatnād bhīṣmaṃ parīpsadhvaṃ rakṣamāṇāḥ samantataḥ

06,045.043d@004_0172 mā naḥ prapaśyamānānāṃ śvetān mṛtyum avāpsyati

06,045.043d@004_0173 bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śūras tathā satyaṃ bravīmi vaḥ

06,045.043d@004_0174 rājñas tu vacanaṃ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ

06,045.043d@004_0175 balena caturaṅgeṇa gāṅgeyam anvapālayan

06,045.043d@004_0176 bāhlīkaḥ kṛtavarmā ca śalaḥ śalyaś ca bhārata

06,045.043d@004_0177 jalasaṃdho vikarṇaś ca citraseno viviṃśatiḥ

06,045.043d@004_0178 tvaramāṇās tvarākāle parivārya samantataḥ

06,045.043d@004_0179 śastravṛṣṭiṃ sutumulāṃ śvetasyopary apātayan

06,045.043d@004_0180 tān kruddho niśitair bāṇais tvaramāṇo mahārathaḥ

06,045.043d@004_0181 avārayad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam

06,045.043d@004_0182 sa nivārya tu tān sarvān kesarī kuñjarān iva

06,045.043d@004_0183 mahatā śaravarṣeṇa bhīṣmasya dhanur ācchinat

06,045.043d@004_0184 tato 'nyad dhanur ādāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi

06,045.043d@004_0185 śvetaṃ vivyādha rājendra kaṅkapatraiḥ śitaiḥ śaraiḥ

06,045.043d@004_0186 tataḥ senāpatiḥ kruddho bhīṣmaṃ bahubhir āyasaiḥ

06,045.043d@004_0187 vivyādha samare rājan sarvalokasya paśyataḥ

06,045.043d@004_0188 tataḥ pravyathito rājā bhīṣmaṃ dṛṣṭvā nivāritam

06,045.043d@004_0189 pravīraṃ sarvalokasya śvetena yudhi vai tadā

06,045.043d@004_0190 niṣṭhānakaś ca sumahāṃs tava sainyasya cābhavat

06,045.043d@004_0191 taṃ vīraṃ vāritaṃ dṛṣṭvā śvetena śaravikṣatam

06,045.043d@004_0192 hataṃ śvetena manyante śvetasya vaśam āgatam

06,045.043d@004_0193 tataḥ krodhavaśaṃ prāptaḥ pitā devavratas tava

06,045.043d@004_0194 dhvajam unmathitaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca senāṃ nivāritām

06,045.043d@004_0195 śvetaṃ prati mahārāja vyasṛjat sāyakān bahūn

06,045.043d@004_0196 tān āvārya raṇe śveto bhīṣmasya rathināṃ varaḥ

06,045.043d@004_0197 dhanuś ciccheda bhallena punar eva pitus tava

06,045.043d@004_0198 utsṛjya kārmukaṃ rājan gāṅgeyaḥ krodhamūrchitaḥ

06,045.043d@004_0199 anyat kārmukam ādāya vipulaṃ balavattaram

06,045.043d@004_0200 tatra saṃdhāya vipulān bhallān sapta śilāśitān

06,045.043d@004_0201 caturbhiś ca jaghānāśvāñ śvetasya pṛtanāpateḥ

06,045.043d@004_0202 dhvajaṃ dvābhyāṃ tu ciccheda saptamena ca sāratheḥ

06,045.043d@004_0203 śiraś ciccheda bhallena saṃkruddho laghuvikramaḥ

06,045.043d@004_0204 hatāśvasūtāt sa rathād avaplutya mahābalaḥ

06,045.043d@004_0205 amarṣavaśam āpanno vyākulaḥ samapadyata

06,045.043d@004_0206 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā pitāmahaḥ

06,045.043d@004_0207 tāḍayām āsa niśitaiḥ śarasaṃghaiḥ samantataḥ

06,045.043d@004_0208 sa tāḍyamānaḥ samare bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ

06,045.043d@004_0209 svarathe dhanur utsṛjya śaktiṃ jagrāha kāñcanīm

06,045.043d@004_0210 tataḥ śaktiṃ raṇe śveto jagrāhogrāṃ mahābhayām

06,045.043d@004_0211 kāladaṇḍopamāṃ ghorāṃ mṛtyor iva svasāṃ śvasan

06,045.043d@004_0212 abravīc ca tadā śveto bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe

06,045.043d@004_0213 tiṣṭhedānīṃ susaṃrabdhaḥ paśya māṃ puruṣo bhava

06,045.043d@004_0214 evam uktvā maheṣvāso bhīṣmaṃ yudhi parākramī

06,045.043d@004_0215 tataḥ śaktim ameyātmā cikṣepa bhujagopamām

06,045.043d@004_0216 pāṇḍavārthe parākrāntas tavānarthaṃ cikīrṣati

06,045.043d@004_0217 hāhākāro mahān āsīt putrāṇāṃ te viśāṃ pate

06,045.043d@004_0218 dṛṣṭvā śaktiṃ mahāghorāṃ mṛtyor daṇḍasamaprabhām

06,045.043d@004_0219 śvetasya karanirmuktāṃ nirmuktoragasaṃnibhām

06,045.043d@004_0220 apatat sahasā rājan maholkeva nabhastalāt

06,045.043d@004_0221 jvalantīm antarikṣe tāṃ jvālābhir iva saṃvṛtām

06,045.043d@004_0222 asaṃbhrāntas tadā rājan pitā devavratas tava

06,045.043d@004_0223 aṣṭabhir navabhir bhīṣmaḥ śaktiṃ ciccheda patribhiḥ

06,045.043d@004_0224 utkṛṣṭahemavikṛtāṃ nikṛttāṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,045.043d@004_0225 uccukruśus tataḥ sarve tāvakā bharatarṣabha

06,045.043d@004_0226 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā vairāṭiḥ krodhamūrchitaḥ

06,045.043d@004_0227 kālopahatacetās tu kartavyaṃ nābhyajānata

06,045.043d@004_0228 krodhasaṃmūrchito rājan vairāṭiḥ prahasann iva

06,045.043d@004_0229 gadāṃ jagrāha saṃhṛṣṭo bhīṣmasya nidhanaṃ prati

06,045.043d@004_0230 krodhena raktanayano daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

06,045.043d@004_0231 bhīṣmaṃ samabhidudrāva jalaugha iva parvatam

06,045.043d@004_0232 tasya vegam asaṃvārya matvā bhīṣmaḥ pratāpavān

06,045.043d@004_0233 prahāravipramokṣārthaṃ sahasā dharaṇīṃ gataḥ

06,045.043d@004_0234 śvetaḥ krodhasamāviṣṭo bhrāmayitvā tu tāṃ gadām

06,045.043d@004_0235 rathe bhīṣmasya cikṣepa yathā devo dhaneśvaraḥ

06,045.043d@004_0236 tayā bhīṣmanipātinyā sa ratho bhasmasāt kṛtaḥ

06,045.043d@004_0237 sadhvajaḥ saha sūtena sāśvaḥ sayugabandhuraḥ

06,045.043d@004_0238 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bhīṣmaṃ dṛṣṭvā rathottamāḥ

06,045.043d@004_0239 abhyadhāvanta sahitāḥ śalyaprabhṛtayo rathāḥ

06,045.043d@004_0240 tato 'nyaṃ ratham āsthāya dhanur visphārya durmanāḥ

06,045.043d@004_0241 śanakair abhyayāc chvetaṃ gāṅgeyaḥ prahasann iva

06,045.043d@004_0242 etasminn antare bhīṣmaḥ śuśrāva vipulāṃ giram

06,045.043d@004_0243 ākāśād īritāṃ divyām ātmano hitasaṃbhavām

06,045.043d@004_0244 bhīṣma bhīṣma mahābāho śīghraṃ yatnaṃ kuruṣva vai

06,045.043d@004_0245 eṣa hy asya jaye kālo nirdiṣṭo viśvayoninā

06,045.043d@004_0246 etac chrutvā tu vacanaṃ devadūtena bhāṣitam

06,045.043d@004_0247 saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā vadhe tasya mano dadhe

06,045.043d@004_0248 virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śvetaṃ dṛṣṭvā padātinam

06,045.043d@004_0249 sahitās tv abhyavartanta parīpsanto mahārathāḥ

06,045.043d@004_0250 sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,045.043d@004_0251 kaikeyo dhṛṣṭaketuś ca abhimanyuś ca vīryavān

06,045.043d@004_0252 etān āpatataḥ sarvān droṇaśalyakṛpaiḥ saha

06,045.043d@004_0253 avārayad ameyātmā vārivegān ivācalaḥ

06,045.043d@004_0254 sa niruddheṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

06,045.043d@004_0255 śvetaḥ khaḍgam athākṛṣya bhīṣmasya dhanur ācchinat

06,045.043d@004_0256 tad apāsya dhanuś chinnaṃ tvaramāṇaḥ pitāmahaḥ

06,045.043d@004_0257 devadūtavacaḥ śrutvā vadhe tasya mano dadhe

06,045.043d@004_0258 tataḥ pracāramāṇas tu pitā devavratas tava

06,045.043d@004_0259 anyat kārmukam ādāya tvaramāṇo mahārathaḥ

06,045.043d@004_0260 kṣaṇena sajyam akaroc chakracāpasamaprabham

06,045.043d@004_0261 pitā te bharataśreṣṭha śvetaṃ dṛṣṭvā mahārathaiḥ

06,045.043d@004_0262 vṛtaṃ taṃ manujavyāghrair bhīmasenapurogamaiḥ

06,045.043d@004_0263 abhyavartata gāṅgeyaḥ śvetaṃ senāpatiṃ drutam

06,045.043d@004_0264 āpatantaṃ tato bhīṣmo bhīmasenaṃ pratāpavān

06,045.043d@004_0265 ājaghne viśikhaiḥ ṣaṣṭyā senānyaṃ sa mahārathaḥ

06,045.043d@004_0266 abhimanyuṃ ca samare pitā devavratas tava

06,045.043d@004_0267 ājaghne bharataśreṣṭhas tribhiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,045.043d@004_0268 sātyakiṃ ca śatenājau bharatānāṃ pitāmahaḥ

06,045.043d@004_0269 dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā kaikeyaṃ cāpi pañcabhiḥ

06,045.043d@004_0270 tāṃś ca sarvān maheṣvāsān pitā devavratas tava

06,045.043d@004_0271 vārayitvā śarair ghoraiḥ śvetam evābhidudruve

06,045.043d@004_0272 tataḥ śaraṃ mṛtyusamaṃ bhārasādhanam uttamam

06,045.043d@004_0273 vikṛṣya balavān bhīṣmaḥ samādhatta durāsadam

06,045.043d@004_0274 brahmāstreṇa susaṃyuktaṃ taṃ śaraṃ lomavāhinam

06,045.043d@004_0275 dadṛśur devagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ

06,045.043d@004_0276 sa tasya kavacaṃ bhittvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ

06,045.043d@004_0277 jagāma dharaṇīṃ bāṇo mahāśanir iva jvalan

06,045.043d@004_0278 astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya satvaraḥ

06,045.043d@004_0279 evaṃ jīvitam ādāya śvetadehāj jagāma ha

06,045.043d@004_0280 taṃ bhīṣmeṇa naravyāghraṃ tathā vinihataṃ yudhi

06,045.043d@004_0281 prapatantam apaśyāma gireḥ śṛṅgam iva cyutam

06,045.043d@004_0282 aśocan pāṇḍavās tatra kṣatriyāś ca mahārathāḥ

06,045.043d@004_0283 prahṛṣṭāś ca sutās tubhyaṃ kuravaś cāpi sarvaśaḥ

06,045.043d@004_0284 tato duḥśāsano rājañ śvetaṃ dṛṣṭvā nipātitam

06,045.043d@004_0285 vāditraninadair ghorair nṛtyati sma samantataḥ

06,045.043d@004_0286 tasmin hate maheṣvāse bhīṣmeṇāhavaśobhinā

06,045.043d@004_0287 prāvepanta maheṣvāsāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ

06,045.043d@004_0288 tato dhanaṃjayo rājan vārṣṇeyaś cāpi sarvaśaḥ

06,045.043d@004_0289 avahāraṃ śanaiś cakrur nihate vāhinīpatau

06,045.043d@004_0290 tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata

06,045.043d@004_0291 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nardatāṃ ca muhur muhuḥ

06,045.043d@004_0292 pārthā vimanaso bhūtvā nyaviśanta mahārathāḥ

06,045.043d@004_0293 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,045.043d@004_0293 cintayanto vadhaṃ ghoraṃ dvairathena paraṃtapāḥ

06,045.043d@004_0294 śvete senāpatau tāta saṃgrāme nihate paraiḥ

06,045.043d@004_0295 kim akurvan maheṣvāsāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,045.043d@004_0296 senāpatiṃ samākarṇya śvetaṃ yudhi nipātitam

06,045.043d@004_0297 tadarthaṃ yatatāṃ cāpi pareṣāṃ prapalāyinām

06,045.043d@004_0298 manaḥ prīṇāti me vākyaṃ jayaṃ saṃjaya śṛṇvataḥ

06,045.043d@004_0299 pratyupāyaṃ cintayantaḥ sajjanāḥ prasravanti me

06,045.043d@004_0300 sa hi vīro 'nuraktaś ca vṛddhaḥ kurupatis tadā

06,045.043d@004_0301 kṛtaṃ vairaṃ sadā tena pituḥ putreṇa dhīmatā

06,045.043d@004_0302 tasyodvegabhayāc cāpi saṃśritaḥ pāṇḍavān purā

06,045.043d@004_0303 sarvaṃ balaṃ parityajya durgaṃ saṃśritya tiṣṭhati

06,045.043d@004_0304 pāṇḍavānāṃ pratāpena durgaṃ deśaṃ niveśya ca

06,045.043d@004_0305 sapatnān satataṃ bādhann āryavṛttim anuṣṭhitaḥ

06,045.043d@004_0306 āścaryaṃ vai sadā teṣāṃ purā rājñāṃ sudurmatiḥ

06,045.043d@004_0307 tato yudhiṣṭhire bhaktaḥ kathaṃ saṃjaya sūditaḥ

06,045.043d@004_0308 prakṣiptaḥ saṃmataḥ kṣudraḥ putro me puruṣādhamaḥ

06,045.043d@004_0309 na yuddhaṃ rocayed bhīṣmo na cācāryaḥ kathaṃ cana

06,045.043d@004_0310 na kṛpo na ca gāndhārī nāhaṃ saṃjaya rocaye

06,045.043d@004_0311 na vāsudevo vārṣṇeyo dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ

06,045.043d@004_0312 na bhīmo nārjunaś caiva na yamau puruṣarṣabhau

06,045.043d@004_0313 vāryamāṇo mayā nityaṃ gāndhāryā vidureṇa ca

06,045.043d@004_0314 jāmadagnyena rāmeṇa vyāsena ca mahātmanā

06,045.043d@004_0315 duryodhano yudhyamāno nityam eva hi saṃjaya

06,045.043d@004_0316 karṇasya matam āsthāya saubalasya ca pāpakṛt

06,045.043d@004_0317 duḥśāsanasya ca tathā pāṇḍavān anvasūyata

06,045.043d@004_0318 tasyāhaṃ vyasanaṃ ghoraṃ manye prāptaṃ tu saṃjaya

06,045.043d@004_0319 śvetasya ca vināśena bhīṣmasya vijayena ca

06,045.043d@004_0320 saṃkruddhaḥ kṛṣṇasahitaḥ pārthaḥ kim akarod yudhi

06,045.043d@004_0321 arjunād dhi bhayaṃ bhūyas tan me tāta na śāmyati

06,045.043d@004_0322 sa hi śūraś ca kaunteyaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ

06,045.043d@004_0323 manye śaraiḥ śarīrāṇi pramathiṣyati vidviṣām

06,045.043d@004_0324 aindrir indrānujasamo mahendrasadṛśo bale

06,045.043d@004_0325 amoghakrodhasaṃkalpaṃ dṛṣṭvā vaḥ kim abhūn manaḥ

06,045.043d@004_0326 tathaiva vedavic chūro jvalanārkasamadyutiḥ

06,045.043d@004_0327 aindrāstravid ameyātmā prapatan samitiṃjayaḥ

06,045.043d@004_0328 vajrasaṃsparśarūpāṇām astrāṇāṃ nyāsakāritā

06,045.043d@004_0329 sa khaḍgākṣepahastas tu ghoṣaṃ cakre mahārathaḥ

06,045.043d@004_0330 sa saṃjaya mahāprājño drupadasyātmajo balī

06,045.043d@004_0331 dhṛṣṭadyumnaḥ kim akaroc chvete yudhi nipātite

06,045.043d@004_0332 purā caivāparādhena vadhena ca camūpateḥ

06,045.043d@004_0333 manye manaḥ prajajvāla pāṇḍavānāṃ mahātmanām

06,045.043d@004_0334 teṣāṃ krodhaṃ cintayaṃs tu ahaḥsu ca niśāsu ca

06,045.043d@004_0335 saṃjaya uvāca

06,045.043d@004_0335 na śāntim adhigacchāmi sarvam ācakṣva saṃjaya

06,045.043d@004_0336 gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe

06,045.043d@004_0337 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca punar yuddham avartata

06,045.043d@004_0338 śvetaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā virāṭasya camūpatim

06,045.043d@004_0339 kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam

06,045.043e śaṅkhaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva

06,045.044a sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam

06,045.044c abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī

06,045.045a mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ

06,045.045c sṛjan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalyarathaṃ prati

06,045.046a tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam

06,045.046c tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan

06,045.046e madrarājaṃ parīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam

06,045.047a tato bhīṣmo mahābāhur vinadya jalado yathā

06,045.047c tālamātraṃ dhanur gṛhya śaṅkham abhyadravad raṇe

06,045.048a tam udyatam udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam

06,045.048c saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ

06,045.049a tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīt puraḥsaraḥ

06,045.049c bhīṣmād rakṣyo 'yam adyeti tato yuddham avartata

06,045.050a hāhākāro mahān āsīd yodhānāṃ yudhi yudhyatām

06,045.050c tejas tejasi saṃpṛktam ity evaṃ vismayaṃ yayuḥ

06,045.051a atha śalyo gadāpāṇir avatīrya mahārathāt

06,045.051c śaṅkhasya caturo vāhān ahanad bharatarṣabha

06,045.052a sa hatāśvād rathāt tūrṇaṃ khaḍgam ādāya vidrutaḥ

06,045.052c bībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntim avindata

06,045.053a tato bhīṣmarathāt tūrṇam utpatanti patatriṇaḥ

06,045.053c yair antarikṣaṃ bhūmiś ca sarvataḥ samavastṛtam

06,045.053d*0151_01 pāñcālān atha matsyaṃ ca drupadaṃ senayā vṛtam

06,045.054a pāñcālān atha matsyāṃś ca kekayāṃś ca prabhadrakān

06,045.054c bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayām āsa mārgaṇaiḥ

06,045.055a utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinam

06,045.055c abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam

06,045.055e priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañ śarān avakiran bahūn

06,045.056a agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye

06,045.056c śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha

06,045.056e atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ

06,045.057a madhyaṃdine yathādityaṃ tapantam iva tejasā

06,045.057c na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum

06,045.058a vīkṣāṃ cakruḥ samantāt te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ

06,045.058c trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva

06,045.058d*0152_01 sā tu yaudhiṣṭhirī senā gāṅgeyaśarapīḍitā

06,045.058d*0152_02 siṃheneva vinirbhinnā śuklā gaur iva gopateḥ

06,045.059a hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite

06,045.059c hāhākāro mahān āsīt pāṇḍusainyeṣu bhārata

06,045.060a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ

06,045.060c mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva

06,045.061a śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ

06,045.061c jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata

06,045.062a tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ

06,045.062c prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃ cana

06,045.063a bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave

06,045.063c avahāram akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha

06,046.001 saṃjaya uvāca

06,046.001a kṛte 'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha

06,046.001c bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā

06,046.002a dharmarājas tatas tūrṇam abhigamya janārdanam

06,046.002c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiś caiva janeśvaraiḥ

06,046.003a śucā paramayā yuktaś cintayānaḥ parājayam

06,046.003c vārṣṇeyam abravīd rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam

06,046.004a kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

06,046.004c śarair dahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣam ivānalam

06,046.004d*0153_01 yudhiṣṭhiro mahārāja dṛṣṭvā kṛṣṇam athābravīt

06,046.005a katham enaṃ mahātmānaṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum

06,046.005c lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantam ivānalam

06,046.006a etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam

06,046.006c dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam

06,046.007a śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca saṃyuge

06,046.007c varuṇaḥ pāśabhṛc cāpi kubero vā gadādharaḥ

06,046.008a na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ

06,046.008c so 'ham evaṃ gate magno bhīṣmāgādhajale 'plavaḥ

06,046.009a ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya keśava

06,046.009c vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum

06,046.010a na tv imān pṛthivīpālān dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave

06,046.010c kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit

06,046.011a yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ

06,046.011c vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ

06,046.012a kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī

06,046.012c bhrātaraś caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ

06,046.013a matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyād bhraṣṭās tathā sukhāt

06,046.013c jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham

06,046.014a jīvitasya hi śeṣeṇa tapas tapsyāmi duścaram

06,046.014c na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava

06,046.015a rathān me bahusāhasrān divyair astrair mahābalaḥ

06,046.015c ghātayaty aniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām

06,046.016a kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syād brūhi mādhava māciram

06,046.016c madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam

06,046.017a eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyaty eṣa mahābhujaḥ

06,046.017c kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran

06,046.018a gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ

06,046.018c karoty asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu

06,046.019a nālam eṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa

06,046.019c ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api

06,046.020a eko 'stravit sakhā te 'yaṃ so 'py asmān samupekṣate

06,046.020c nirdahyamānān bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

06,046.021a divyāny astrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ

06,046.021c dhakṣyanti kṣatriyān sarvān prayuktāni punaḥ punaḥ

06,046.022a kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ

06,046.022c kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo 'sya parākramaḥ

06,046.023a sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahāratham

06,046.023c yo bhīṣmaṃ śamayet saṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā

06,046.024a tava prasādād govinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ

06,046.024c svarājyam anusaṃprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ

06,046.025a evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ

06,046.025c ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ

06,046.026a śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam

06,046.026c abravīt tatra govindo harṣayan sarvapāṇḍavān

06,046.027a mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitum arhasi

06,046.027c yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ

06,046.028a ahaṃ ca priyakṛd rājan sātyakiś ca mahārathaḥ

06,046.028c virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,046.029a tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama

06,046.029c tvatprasādaṃ pratīkṣante tvadbhaktāś ca viśāṃ pate

06,046.030a eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ

06,046.030c senāpatyam anuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ

06,046.030e śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila

06,046.030f*0154_01 sa tvaṃ puruṣaśārdūla śārdūlasamavikrama

06,046.030f*0154_02 senāpatyena rājendra dhṛṣṭadyumnaṃ niyojaya

06,046.031a etac chrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham

06,046.031c abravīt samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ

06,046.032a dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi māriṣa

06,046.032c nātikramyaṃ bhavet tac ca vacanaṃ mama bhāṣitam

06,046.033a bhavān senāpatir mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ

06,046.033c kārttikeyo yathā nityaṃ devānām abhavat purā

06,046.033e tathā tvam api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha

06,046.034a sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān

06,046.034c ahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaś ca māriṣa

06,046.035a mādrīputrau ca sahitau draupadeyāś ca daṃśitāḥ

06,046.035c ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha

06,046.035d*0155_01 etāvad uktvā nṛpatiḥ sahadevam abhāṣata

06,046.035d*0155_02 abhiṣekasya saṃbhārān kṣipram ānaya vai javāt

06,046.035d*0155_03 prādurāsīt tato dhaumyaḥ saṃbhārān gṛhya bhārata

06,046.035d*0155_04 sahadevena sahitaḥ pāṇḍavāya nyavedayat

06,046.035d*0155_05 tatas taṃ puruṣavyāghraṃ drupadasyātmajaṃ yudhi

06,046.035d*0155_06 bhadrapīṭhe sukhaṃ nyasya abhiṣecayad acyutaḥ

06,046.035d*0155_07 aśobhatābhiṣikto hi drupadasyātmajo balī

06,046.035d*0155_08 yathā devāsure yuddhe kārttikeyo hy aśobhata

06,046.036a tata uddharṣayan sarvān dhṛṣṭadyumno 'bhyabhāṣata

06,046.036c ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṃbhunā purā

06,046.037a raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadratham

06,046.037c sarvān adya raṇe dṛptān pratiyotsyāmi pārthiva

06,046.038a athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavair yuddhadurmadaiḥ

06,046.038b*0156_01 tac chrutvā jahṛṣuḥ pārthāḥ pārthivāś ca mahārathāḥ

06,046.038c samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane

06,046.039a tam abravīt tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanāpatim

06,046.039c vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ

06,046.040a yaṃ bṛhaspatir indrāya tadā devāsure 'bravīt

06,046.040c taṃ yathāvat prativyūha parānīkavināśanam

06,046.040e adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha

06,046.041a tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇur vajrabhṛtā iva

06,046.041c prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanaṃjayam

06,046.042a ādityapathagaḥ ketus tasyādbhutamanoramaḥ

06,046.042c śāsanāt puruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā

06,046.043a indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaḥ

06,046.043c ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ

06,046.043e nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa

06,046.044a tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā

06,046.044c babhūva paramopetaḥ svayaṃbhūr iva bhānunā

06,046.045a śiro 'bhūd drupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ

06,046.045c kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṃ janeśvara

06,046.046a dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha

06,046.046c anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha

06,046.047a paṭaccaraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā

06,046.047c niṣādaiḥ sahitaś cāpi pṛṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ

06,046.048a pakṣau tu bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,046.048c draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ

06,046.049a piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha

06,046.049c maḍakā laḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ

06,046.050a bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata

06,046.050c ete janapadā rājan dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ

06,046.051a agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāś ca bhārata

06,046.051c śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ

06,046.051e nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ

06,046.052a rathānām ayutaṃ pakṣau śiraś ca niyutaṃ tathā

06,046.052c pṛṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṃśatiḥ

06,046.052e grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ

06,046.053a pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ

06,046.053c jagmuḥ parivṛtā rājaṃś calanta iva parvatāḥ

06,046.054a jaghanaṃ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ

06,046.054c kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ

06,046.055a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ

06,046.055c sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ

06,046.055d@005_0001 śabdaś ca sumahāṃs tatra divaspṛg bharatottama

06,046.055d@005_0002 evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ

06,046.055d@005_0003 vyavasthitāḥ prativyūhya tava putrasya vāhinīm

06,046.055d@005_0004 trasantīva hi cetāṃsi yodhānāṃ bharatarṣabha

06,046.055d@005_0005 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,046.055d@005_0005 dṛṣṭvāgrato bhīmasenaṃ gadāpāṇim avasthitam

06,046.055d@005_0006 sūryodaye saṃjaya ke tu pūrvaṃ

06,046.055d@005_0007 yuyutsavo hṛṣṭarūpās tathāsan

06,046.055d@005_0008 kiṃ māmakā bhīṣmanetrāḥ samīyuḥ

06,046.055d@005_0009 kiṃ pāṇḍavā bhīmanetrās tadānīm

06,046.055d@005_0010 keṣāṃ jaghanyau somasūryau suvāyuḥ

06,046.055d@005_0011 keṣāṃ senāṃ śvāpadā vyāhareyuḥ

06,046.055d@005_0012 keṣāṃ yūnāṃ mukhavarṇāḥ prasannāḥ

06,046.055d@005_0013 saṃjaya uvāca

06,046.055d@005_0013 sarvaṃ hy etad brūhi tattvaṃ yathāvat

06,046.055d@005_0014 ubhe sene tulyam evopapanne

06,046.055d@005_0015 ubhe sene harṣarūpe tathaiva

06,046.055d@005_0016 ubhe citre vanarājīprakāśe

06,046.055d@005_0017 ubhe sene nāgarathāśvapūrṇe

06,046.055d@005_0018 ubhe sene bhīmarūpe narendra

06,046.055d@005_0019 tathā cobhe bhārata durviṣahye

06,046.055d@005_0020 tathā cobhe svargajayāya tuṣṭe

06,046.055d@005_0021 tathā cobhe satpuruṣopajuṣṭe

06,046.055d@005_0022 paścānmukhāḥ kauravā dhārtarāṣṭrās

06,046.055d@005_0023 tathā pāṇḍavāḥ prāṅmukhā yotsyamānāḥ

06,046.055d@005_0024 daityendraseneva ca kauravāṇāṃ

06,046.055d@005_0025 surendraseneva ca pāṇḍavānām

06,046.055d@005_0026 vavau vāyuḥ pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānāṃ

06,046.055d@005_0027 tathā vāyuḥ sanmukhas tāvakānām

06,046.055d@005_0028 gajendrāṇāṃ madagandhā * * *

06,046.055d@005_0029 nna sehire tava putrasya nāgāḥ

06,046.055d@005_0030 duryodhano dantivaraṃ padmavarṇaṃ

06,046.055d@005_0031 suvarṇakakṣaṃ jātabalaṃ prabhinnam

06,046.055d@005_0032 samāsthito madhyagataḥ kurūṇāṃ

06,046.055d@005_0033 saṃstūyamāno rathibhir māgadhaiś ca

06,046.055d@005_0034 candraprabhaṃ śvetam asyātapatraṃ

06,046.055d@005_0035 tathā sauvarṇā srag bhrājate cottamāṅge

06,046.055d@005_0036 taṃ sarvataḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ

06,046.055d@005_0037 sārdhaṃ gāndhāraiḥ pāti gāndhārarājaḥ

06,046.055d@005_0038 bhīṣmo 'grataḥ sarvasainyasya vṛddhaḥ

06,046.055d@005_0039 śvetacchatraḥ śvetakacaḥ saśaṅkhaḥ

06,046.055d@005_0040 śvetoṣṇīṣaḥ pāṇḍureṇa dhvajena

06,046.055d@005_0041 śveto rathaḥ śailasamaprakāśaḥ

06,046.055d@005_0042 tadvat sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya sarve

06,046.055d@005_0043 bāhlikānāṃ cātiratho mahātmā

06,046.055d@005_0044 maheṣvāsā mahābhāgāḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ

06,046.056a teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca

06,046.056c śvetacchatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca

06,047.001 saṃjaya uvāca

06,047.001a krauñcaṃ tato mahāvyūham abhedyaṃ tanayas tava

06,047.001c vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghoraṃ pārthenāmitatejasā

06,047.002a ācāryam upasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa

06,047.002c saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānam eva ca

06,047.003a duḥśāsanādīn bhrātṝṃś ca sa sarvān eva bhārata

06,047.003c anyāṃś ca subahūñ śūrān yuddhāya samupāgatān

06,047.004a prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃs tanayas tava

06,047.004c nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ

06,047.005a ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṃ sarve mahārathāḥ

06,047.005c pāṇḍuputrān raṇe hantuṃ sasainyān kim u saṃhatāḥ

06,047.006a aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam

06,047.006c paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ pārthivasattamāḥ

06,047.007a saṃsthānāḥ śūrasenāś ca veṇikāḥ kukurās tathā

06,047.007c ārevakās trigartāś ca madrakā yavanās tathā

06,047.008a śatruṃjayena sahitās tathā duḥśāsanena ca

06,047.008c vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ

06,047.009a citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ

06,047.009c bhīṣmam evābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ

06,047.010a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tava putraś ca māriṣa

06,047.010c avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhane

06,047.011a bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāt parivāritaḥ

06,047.011c yayau prakarṣan mahatīṃ vāhinīṃ surarāḍ iva

06,047.012a tam anvayān maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān

06,047.012c kuntalaiś ca daśārṇaiś ca māgadhaiś ca viśāṃ pate

06,047.013a vidarbhair mekalaiś caiva karṇaprāvaraṇair api

06,047.013c sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmam āhavaśobhinam

06,047.014a gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

06,047.014c śakuniś ca svasainyena bhāradvājam apālayat

06,047.015a tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ

06,047.015c aśvātakair vikarṇaiś ca tathā śarmilakosalaiḥ

06,047.016a daradaiś cūcupaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ

06,047.016c abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm

06,047.017a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa

06,047.017c vindānuvindāv āvantyau vāmaṃ pārśvam apālayan

06,047.018a saumadattiḥ suśarmā ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,047.018c śatāyuś ca śrutāyuś ca dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ

06,047.019a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,047.019c mahatyā senayā sārdhaṃ senāpṛṣṭhe vyavasthitāḥ

06,047.020a pṛṣṭhagopās tu tasyāsan nānādeśyā janeśvarāḥ

06,047.020c ketumān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

06,047.021a tatas te tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata

06,047.021c dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktāḥ siṃhanādāṃś ca nādayan

06,047.022a teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ

06,047.022c siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

06,047.023a tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca peśyaś ca vividhāḥ paraiḥ

06,047.023c ānakāś cābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat

06,047.024a tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau

06,047.024c pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau

06,047.025a pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ

06,047.025c pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ

06,047.026a anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

06,047.026c nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau

06,047.026d*0157_01 yudhiṣṭhiraś ca dharmātmā mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,047.026d*0157_02 abhimanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān

06,047.027a kāśirājaś ca śaibyaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

06,047.027c dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahāyaśāḥ

06,047.028a pāñcālyaś ca maheṣvāso draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

06,047.028c sarve dadhmur mahāśaṅkhān siṃhanādāṃś ca nedire

06,047.029a sa ghoṣaḥ sumahāṃs tatra vīrais taiḥ samudīritaḥ

06,047.029c nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat

06,047.030a evam ete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ

06,047.030c punar yuddhāya saṃjagmus tāpayānāḥ parasparam

06,048.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,048.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca

06,048.001c kathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire

06,048.002 saṃjaya uvāca

06,048.002a samaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ

06,048.002b*0158_01 tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta tac chṛṇu

06,048.002c apāram iva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam

06,048.003a teṣāṃ madhye sthito rājā putro duryodhanas tava

06,048.003c abravīt tāvakān sarvān yudhyadhvam iti daṃśitāḥ

06,048.004a te manaḥ krūram āsthāya samabhityaktajīvitāḥ

06,048.004c pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ

06,048.005a tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,048.005c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam

06,048.006a muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ

06,048.006c saṃnipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca

06,048.007a tathā pravṛtte saṃgrāme dhanur udyamya daṃśitaḥ

06,048.007c abhipatya mahābāhur bhīṣmo bhīmaparākramaḥ

06,048.008a saubhadre bhīmasene ca śaineye ca mahārathe

06,048.008c kekaye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate

06,048.009a eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ

06,048.009c vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ

06,048.010a prākampata mahāvyūhas tasmin vīrasamāgame

06,048.010c sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān

06,048.011a sāditadhvajanāgāś ca hatapravaravājinaḥ

06,048.011c viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ

06,048.012a arjunas tu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham

06,048.012c vārṣṇeyam abravīt kruddho yāhi yatra pitāmahaḥ

06,048.013a eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm

06,048.013c nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhanahite rataḥ

06,048.014a eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaś ca janārdana

06,048.014c dhārtarāṣṭrāś ca sahitā duryodhanapurogamāḥ

06,048.015a pāñcālān nihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā

06,048.015c so 'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetor janārdana

06,048.016a tam abravīd vāsudevo yatto bhava dhanaṃjaya

06,048.016c eṣa tvā prāpaye vīra pitāmaharathaṃ prati

06,048.017a evam uktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutam

06,048.017c prāpayām āsa bhīṣmāya rathaṃ prati janeśvara

06,048.018a cañcadbahupatākena balākāvarṇavājinā

06,048.018c samucchritamahābhīmanadadvānaraketunā

06,048.018d*0159_01 lāṅgūlāsphoṭaśabdena svanayāno nabhastalam

06,048.018d*0159_02 piṅgākṣair dṛṣṭipātaiś ca bhīṣayann arisainikān

06,048.018e mahatā meghanādena rathenādityavarcasā

06,048.019a vinighnan kauravānīkaṃ śūrasenāṃś ca pāṇḍavaḥ

06,048.019c āyāc charān nudañ śīghraṃ suhṛcchoṣavināśanaḥ

06,048.020a tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam

06,048.020c trāsayānaṃ raṇe śūrān pātayantaṃ ca sāyakaiḥ

06,048.021a saindhavapramukhair guptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥ

06,048.021c sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam

06,048.022a ko hi gāṇḍīvadhanvānam anyaḥ kurupitāmahāt

06,048.022c droṇavaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātum arhati

06,048.023a tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ

06,048.023c arjunaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samāvṛṇot

06,048.024a droṇaś ca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ

06,048.024c duryodhanaś catuḥṣaṣṭyā śalyaś ca navabhiḥ śaraiḥ

06,048.024d*0160_01 drauṇiḥ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaś ca tribhiḥ śaraiḥ

06,048.025a saindhavo navabhiś cāpi śakuniś cāpi pañcabhiḥ

06,048.025c vikarṇo daśabhir bhallai rājan vivyādha pāṇḍavam

06,048.026a sa tair viddho maheṣvāsaḥ samantān niśitaiḥ śaraiḥ

06,048.026c na vivyathe mahābāhur bhidyamāna ivācalaḥ

06,048.027a sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ

06,048.027c droṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

06,048.027d*0161_01 śalyaṃ ca daśabhir bāṇais tāvadbhiś ca jayadratham

06,048.028a ārtāyaniṃ tribhir bāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ

06,048.028c pratyavidhyad ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha

06,048.029a taṃ sātyakir virāṭaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,048.029c draupadeyābhimanyuś ca parivavrur dhanaṃjayam

06,048.030a tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratam

06,048.030c abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ

06,048.031a bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭhas tūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavam

06,048.031c aśītyā niśitair bāṇais tato 'krośanta tāvakāḥ

06,048.032a teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭānāṃ prahṛṣṭavat

06,048.032c praviveśa tato madhyaṃ rathasiṃhaḥ pratāpavān

06,048.033a teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ

06,048.033c cikrīḍa dhanuṣā rājaṃl lakṣyaṃ kṛtvā mahārathān

06,048.033d*0162_01 kṣatriyāṇāṃ śirāṃsy ugraiḥ kṛntañ śastrair mahārathaḥ

06,048.033d*0162_02 śūnyān kṛtvā rathopasthān vyacarat phalgunas tadā

06,048.034a tato duryodhano rājā bhīṣmam āha janeśvaraḥ

06,048.034c pīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge

06,048.035a eṣa pāṇḍusutas tāta kṛṣṇena sahito balī

06,048.035c yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati

06,048.035e tvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṃ vare

06,048.036a tvatkṛte hy eṣa karṇo 'pi nyastaśastro mahārathaḥ

06,048.036c na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama

06,048.037a sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ

06,048.037c evam uktas tato rājan pitā devavratas tava

06,048.037e dhik kṣatradharmam ity uktvā yayau pārtharathaṃ prati

06,048.038a ubhau śvetahayau rājan saṃsaktau dṛśya pārthivāḥ

06,048.038c siṃhanādān bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃś ca bhārata

06,048.039a drauṇir duryodhanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajaḥ

06,048.039c parivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa

06,048.040a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam

06,048.040c sthitā yuddhāya mahate tato yuddham avartata

06,048.041a gāṅgeyas tu raṇe pārtham ānarchan navabhiḥ śaraiḥ

06,048.041c tam arjunaḥ pratyavidhyad daśabhir marmavedhibhiḥ

06,048.042a tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ

06,048.042c arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayad diśaḥ

06,048.043a śarajālaṃ tatas tat tu śarajālena kaurava

06,048.043c vārayām āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā

06,048.044a ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau yuddhābhinandinau

06,048.044c nirviśeṣam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau

06,048.045a bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni saṃghaśaḥ

06,048.045c śīryamāṇāny adṛśyanta bhinnāny arjunasāyakaiḥ

06,048.046a tathaivārjunamuktāni śarajālāni bhāgaśaḥ

06,048.046c gāṅgeyaśaranunnāni nyapatanta mahītale

06,048.047a arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmam ārcchac chitaiḥ śaraiḥ

06,048.047c bhīṣmo 'pi samare pārthaṃ vivyādha triṃśatā śaraiḥ

06,048.048a anyonyasya hayān viddhvā dhvajau ca sumahābalau

06,048.048c ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍatur ariṃdamau

06,048.049a tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ

06,048.049c vāsudevaṃ tribhir bāṇair ājaghāna stanāntare

06,048.050a bhīṣmacāpacyutair bāṇair nirviddho madhusūdanaḥ

06,048.050c virarāja raṇe rājan sapuṣpa iva kiṃśukaḥ

06,048.051a tato 'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavam

06,048.051c gāṅgeyasārathiṃ saṃkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ

06,048.052a yatamānau tu tau vīrāv anyonyasya vadhaṃ prati

06,048.052c nāśaknutāṃ tadānyonyam abhisaṃdhātum āhave

06,048.053a maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca

06,048.053c adarśayetāṃ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt

06,048.054a antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathau

06,048.054c rājann antaramārgasthau sthitāv āstāṃ muhur muhuḥ

06,048.055a ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ pracakratuḥ

06,048.055c tathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratus tau mahārathau

06,048.056a tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemisvanena ca

06,048.056c dāritā sahasā bhūmiś cakampa ca nanāda ca

06,048.057a na tayor antaraṃ kaś cid dadṛśe bharatarṣabha

06,048.057c balinau samare śūrāv anyonyasadṛśāv ubhau

06,048.058a cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñus tatra kauravāḥ

06,048.058c tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire

06,048.059a tayor nṛvarayo rājan dṛśya tādṛk parākramam

06,048.059c vismayaṃ sarvabhūtāni jagmur bhārata saṃyuge

06,048.060a na tayor vivaraṃ kaś cid raṇe paśyati bhārata

06,048.060c dharme sthitasya hi yathā na kaś cid vṛjinaṃ kva cit

06,048.061a ubhau hi śarajālena tāv adṛśyau babhūvatuḥ

06,048.061c prakāśau ca punas tūrṇaṃ babhūvatur ubhau raṇe

06,048.062a tatra devāḥ sagandharvāś cāraṇāś ca saharṣibhiḥ

06,048.062c anyonyaṃ pratyabhāṣanta tayor dṛṣṭvā parākramam

06,048.063a na śakyau yudhi saṃrabdhau jetum etau mahārathau

06,048.063c sadevāsuragandharvair lokair api kathaṃ cana

06,048.064a āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam

06,048.064c naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃ cana

06,048.065a nāpi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā

06,048.065c sadhanuś ca rathasthaś ca pravapan sāyakān raṇe

06,048.066a tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devair api durāsadam

06,048.066c na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam

06,048.066d*0163_01 ālokād api yuddhaṃ tu samam etad bhaviṣyati

06,048.067a iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyas tatas tataḥ

06,048.067c gāṅgeyārjunayoḥ saṃkhye stavayuktā viśāṃ pate

06,048.068a tvadīyās tu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāś ca bhārata

06,048.068c anyonyaṃ samare jaghnus tayos tatra parākrame

06,048.069a śitadhārais tathā khaḍgair vimalaiś ca paraśvadhaiḥ

06,048.069c śarair anyaiś ca bahubhiḥ śastrair nānāvidhair yudhi

06,048.069e ubhayoḥ senayor vīrā nyakṛntanta parasparam

06,048.070a vartamāne tathā ghore tasmin yuddhe sudāruṇe

06,048.070c droṇapāñcālyayo rājan mahān āsīt samāgamaḥ

06,049.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,049.001a kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaś cāpi pārṣataḥ

06,049.001c raṇe samīyatur yattau tan mamācakṣva saṃjaya

06,049.002a diṣṭam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya

06,049.002c yatra śāṃtanavo bhīṣmo nātarad yudhi pāṇḍavam

06,049.003a bhīṣmo hi samare kruddho hanyāl lokāṃś carācarān

06,049.003c sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātarat saṃjayaujasā

06,049.004 saṃjaya uvāca

06,049.004a śṛṇu rājan sthiro bhūtvā yuddham etat sudāruṇam

06,049.004c na śakyaḥ pāṇḍavo jetuṃ devair api savāsavaiḥ

06,049.005a droṇas tu niśitair bāṇair dhṛṣṭadyumnam ayodhayat

06,049.005c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat

06,049.006a tasyātha caturo vāhāṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

06,049.006c pīḍayām āsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa

06,049.007a dhṛṣṭadyumnas tato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

06,049.007c vivyādha prahasan vīras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,049.008a tataḥ punar ameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān

06,049.008c śaraiḥ pracchādayām āsa dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇam

06,049.009a ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatasya vadhaṃ prati

06,049.009c śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍam ivāparam

06,049.010a hāhākāro mahān āsīt sarvasainyasya bhārata

06,049.010c tam iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge

06,049.011a tatrādbhutam apaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam

06,049.011c yad ekaḥ samare vīras tasthau girir ivācalaḥ

06,049.012a taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoram āyāntaṃ mṛtyum ātmanaḥ

06,049.012c ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha

06,049.013a tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,049.013c dhṛṣṭadyumnena tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram

06,049.014a tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūryabhūṣitām

06,049.014c droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī

06,049.015a tām āpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇām

06,049.015c tridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasann iva

06,049.016a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān

06,049.016c vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvara

06,049.017a śaravarṣaṃ tatas taṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ

06,049.017c droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam

06,049.018a sa cchinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ

06,049.018c droṇāya preṣayām āsa girisāramayīṃ balī

06,049.019a sā gadā vegavan muktā prāyād droṇajighāṃsayā

06,049.019c tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya vikramam

06,049.020a lāghavād vyaṃsayām āsa gadāṃ hemavibhūṣitām

06,049.020c vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayām āsa pārṣate

06,049.021a bhallān suniśitān pītān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān

06,049.021c te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave

06,049.022a athānyad dhanur ādāya dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ

06,049.022c droṇaṃ yudhi parākramya śarair vivyādha pañcabhiḥ

06,049.023a rudhirāktau tatas tau tu śuśubhāte nararṣabhau

06,049.023c vasantasamaye rājan puṣpitāv iva kiṃśukau

06,049.024a amarṣitas tato rājan parākramya camūmukhe

06,049.024c droṇo drupadaputrasya punaś ciccheda kārmukam

06,049.025a athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,049.025c avākirad ameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam

06,049.025d*0164_01 tad apy asya raṇe droṇaś ciccheda saśaraṃ dhanuḥ

06,049.026a sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat

06,049.026c athāsya caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ

06,049.027a pātayām āsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca

06,049.027c tato 'pareṇa bhallena hastāc cāpam athācchinat

06,049.028a sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ

06,049.028c gadāpāṇir avārohat khyāpayan pauruṣaṃ mahat

06,049.029a tām asya viśikhais tūrṇaṃ pātayām āsa bhārata

06,049.029c rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat

06,049.030a tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat

06,049.030c khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī

06,049.031a abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayā

06,049.031c āmiṣārthī yathā siṃho vane mattam iva dvipam

06,049.032a tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya pauruṣam

06,049.032c lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvoś ca bhārata

06,049.033a yad enaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa pārṣatam

06,049.033c na śaśāka tato gantuṃ balavān api saṃyuge

06,049.034a tatra sthitam apaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham

06,049.034c vārayāṇaṃ śaraughāṃś ca carmaṇā kṛtahastavat

06,049.035a tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatad balī

06,049.035c sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ

06,049.036a sa droṇaṃ niśitair bāṇai rājan vivyādha saptabhiḥ

06,049.036c pārṣataṃ ca tadā tūrṇam anyam āropayad ratham

06,049.037a tato duryodhano rājā kaliṅgaṃ samacodayat

06,049.037c sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe

06,049.038a tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara

06,049.038c bhīmam abhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt

06,049.039a pāñcālyam abhisaṃtyajya droṇo 'pi rathināṃ varaḥ

06,049.039c virāṭadrupadau vṛddhau yodhayām āsa saṃgatau

06,049.039e dhṛṣṭadyumno 'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāt

06,049.040a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,049.040c kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ

06,049.040e jagataḥ prakṣayakaraṃ ghorarūpaṃ bhayānakam

06,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,050.001a tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ

06,050.001c katham adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam

06,050.002a carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇim ivāntakam

06,050.002c yodhayām āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā

06,050.003 saṃjaya uvāca

06,050.003a putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ

06,050.003c mahatyā senayā guptaḥ prāyād bhīmarathaṃ prati

06,050.004a tām āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm

06,050.004c rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām

06,050.005a bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchad bhārata vāhinīm

06,050.005c ketumantaṃ ca naiṣādim āyāntaṃ saha cedibhiḥ

06,050.006a tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha

06,050.006c āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu

06,050.007a rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ

06,050.007c ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān

06,050.007e bhīmasenaṃ raṇe rājan samantāt paryavārayat

06,050.008a cedimatsyakarūṣāś ca bhīmasenapurogamāḥ

06,050.008c abhyavartanta sahasā niṣādān saha rājabhiḥ

06,050.009a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam

06,050.009b*0165_01 sarve kaliṅgakāś caiva saṃnivṛtteṣu cediṣu

06,050.009b*0165_02 svabāhubalam āsthāya abhyavartanta pāṇḍavam

06,050.009c prajānan na ca yodhān svān parasparajighāṃsayā

06,050.010a ghoram āsīt tato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ

06,050.010c yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā

06,050.011a tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata

06,050.011c babhūva sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ

06,050.012a anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate

06,050.012c mahīṃ cakruś citāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām

06,050.013a yodhāṃś ca svān parān vāpi nābhyajānañ jighāṃsayā

06,050.013c svān apy ādadate svāś ca śūrāḥ samaradurjayāḥ

06,050.014a vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṃ bahubhiḥ saha

06,050.014c kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiś ca viśāṃ pate

06,050.015a kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ

06,050.015c bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ

06,050.016a sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu

06,050.016c svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ

06,050.017a na cacāla rathopasthād bhīmaseno mahābalaḥ

06,050.017c śitair avākiran bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm

06,050.018a kaliṅgas tu maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ

06,050.018c śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ

06,050.019a tato bhīmo mahābāhur vidhunvan ruciraṃ dhanuḥ

06,050.019c yodhayām āsa kāliṅgān svabāhubalam āśritaḥ

06,050.020a śakradevas tu samare visṛjan sāyakān bahūn

06,050.020c aśvāñ jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ

06,050.020d*0166_01 taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhīmasenam ariṃdamam

06,050.020d*0166_02 śakradevo 'bhidudrāva śitair avakirañ śaraiḥ

06,050.020d*0166_03 bhīmasyopari rājendra śakradevo mahābalaḥ

06,050.020e vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā

06,050.021a hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmaseno mahābalaḥ

06,050.021c śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām

06,050.022a sa tayā nihato rājan kaliṅgasya suto rathāt

06,050.022c sadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam

06,050.023a hatam ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ

06,050.023c rathair anekasāhasrair bhimasyāvārayad diśaḥ

06,050.023d*0167_01 ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ parivāritaḥ

06,050.024a tato bhīmo mahābāhur gurvīṃ tyaktvā mahāgadām

06,050.024c udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam

06,050.025a carma cāpratimaṃ rājann ārṣabhaṃ puruṣarṣabha

06,050.025c nakṣatrair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam

06,050.026a kaliṅgas tu tataḥ kruddho dhanurjyām avamṛjya ha

06,050.026c pragṛhya ca śaraṃ ghoram ekaṃ sarpaviṣopamam

06,050.026e prāhiṇod bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ

06,050.027a tam āpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram

06,050.027c bhīmaseno dvidhā rājaṃś ciccheda vipulāsinā

06,050.027e udakrośac ca saṃhṛṣṭas trāsayāno varūthinīm

06,050.028a kaliṅgas tu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge

06,050.028c tomarān prāhiṇoc chīghraṃ caturdaśa śilāśitān

06,050.029a tān aprāptān mahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ

06,050.029c ciccheda sahasā rājann asaṃbhrānto varāsinā

06,050.030a nikṛtya tu raṇe bhīmas tomarān vai caturdaśa

06,050.030c bhānumantam abhiprekṣya prādravat puruṣarṣabhaḥ

06,050.031a bhānumāṃs tu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayan

06,050.031c nanāda balavan nādaṃ nādayāno nabhastalam

06,050.032a na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe

06,050.032c tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam

06,050.033a tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī

06,050.033c na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha

06,050.034a tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanam

06,050.034c sāsir vegād avaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam

06,050.035a āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa

06,050.035b*0168_01 tato mumoca kāliṅgaḥ śaktiṃ tām akarod dvidhā

06,050.035c khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantam athācchinat

06,050.036a so 'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputram ariṃdamaḥ

06,050.036c gurubhārasahaskandhe nāgasyāsim apātayat

06,050.037a chinnaskandhaḥ sa vinadan papāta gajayūthapaḥ

06,050.037c ārugṇaḥ sindhuvegena sānumān iva parvataḥ

06,050.038a tatas tasmād avaplutya gajād bhārata bhārataḥ

06,050.038c khaḍgapāṇir adīnātmā atiṣṭhad bhuvi daṃśitaḥ

06,050.039a sa cacāra bahūn mārgān abhītaḥ pātayan gajān

06,050.039c agnicakram ivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata

06,050.040a aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ

06,050.040c padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañ śoṇitokṣitaḥ

06,050.040e śyenavad vyacarad bhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ

06,050.041a chindaṃs teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ

06,050.041c khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gajayodhinām

06,050.042a padātir ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ

06,050.042c mohayām āsa ca tadā kālāntakayamopamaḥ

06,050.042d*0169_01 padātibhiḥ padātīṃś ca aśvān aśvair gajān gajaiḥ

06,050.042d*0169_02 rathān rathaiś ca bahudhā jaghāna samare balī

06,050.043a mūḍhāś ca te tam evājau vinadantaḥ samādravan

06,050.043b*0170_01 vibhujya kṣudhitā nādaṃ vidravanti diśo daśa

06,050.043b*0170_02 bhramantaṃ kālarūpeṇa bhīmasenaṃ mahābalam

06,050.043c sāsim uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe

06,050.044a nikṛtya rathinām ājau ratheṣāś ca yugāni ca

06,050.044c jaghāna rathinaś cāpi balavān arimardanaḥ

06,050.045a bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadṛśyata

06,050.045c bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam

06,050.045e saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayām āsa pāṇḍavaḥ

06,050.046a ke cid agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā

06,050.046c vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ

06,050.047a chinnadantāgrahastāś ca bhinnakumbhās tathāpare

06,050.047c viyodhāḥ svāny anīkāni jaghnur bhārata vāraṇāḥ

06,050.047e nipetur urvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān

06,050.047f*0171_01 gajāṃś ca gajayantṝṃś ca gajahastāṃś ca bhārata

06,050.048a chinnāṃś ca tomarāṃś cāpān mahāmātraśirāṃsi ca

06,050.048c paristomāni citrāṇi kakṣyāś ca kanakojjvalāḥ

06,050.049a graiveyāṇy atha śaktīś ca patākāḥ kaṇapāṃs tathā

06,050.049c tūṇīrāṇy atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca

06,050.050a agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃś caivāṅkuśaiḥ saha

06,050.050c ghaṇṭāś ca vividhā rājan hemagarbhāṃs tsarūn api

06,050.050e patataḥ patitāṃś caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ

06,050.051a chinnagātrāvarakarair nihataiś cāpi vāraṇaiḥ

06,050.051c āsīt tasmin samāstīrṇā patitair bhūr nagair iva

06,050.052a vimṛdyaivaṃ mahānāgān mamardāśvān nararṣabhaḥ

06,050.052c aśvārohavarāṃś cāpi pātayām āsa bhārata

06,050.052e tad ghoram abhavad yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata

06,050.053a khalīnāny atha yoktrāṇi kaśāś ca kanakojjvalāḥ

06,050.053c paristomāś ca prāsāś ca ṛṣṭayaś ca mahādhanāḥ

06,050.054a kavacāny atha carmāṇi citrāṇy āstaraṇāni ca

06,050.054c tatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave

06,050.055a prothayantrair vicitraiś ca śastraiś ca vimalais tathā

06,050.055c sa cakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumair iva

06,050.056a āplutya rathinaḥ kāṃś cit parāmṛśya mahābalaḥ

06,050.056a*0172_01 . . . . . . . . ākṣipyānyāny apātayat

06,050.056a*0172_02 khaḍgenānyāṃś ca ciccheda . . . . . . . .

06,050.056c pātayām āsa khaḍgena sadhvajān api pāṇḍavaḥ

06,050.057a muhur utpatato dikṣu dhāvataś ca yaśasvinaḥ

06,050.057c mārgāṃś ca carataś citrān vyasmayanta raṇe janāḥ

06,050.058a nijaghāna padā kāṃś cid ākṣipyānyān apothayat

06,050.058c khaḍgenānyāṃś ca ciccheda nādenānyāṃś ca bhīṣayan

06,050.059a ūruvegena cāpy anyān pātayām āsa bhūtale

06,050.059c apare cainam ālokya bhayāt pañcatvam āgatāḥ

06,050.060a evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām

06,050.060c parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenam upādravat

06,050.061a tataḥ kaliṅgasainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha

06,050.061c śrutāyuṣam abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt

06,050.062a tam āyāntam abhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ

06,050.062c bhīmasenam ameyātmā pratyavidhyat stanāntare

06,050.063a kaliṅgabāṇābhihatas tottrārdita iva dvipaḥ

06,050.063c bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnir ivendhanaiḥ

06,050.064a athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam

06,050.064c bhīmaṃ saṃpādayām āsa rathena rathasārathiḥ

06,050.065a tam āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ

06,050.065c kaliṅgam abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,050.066a tataḥ śrutāyur balavān bhīmāya niśitāñ śarān

06,050.066c preṣayām āsa saṃkruddho darśayan pāṇilāghavam

06,050.067a sa kārmukavarotsṛṣṭair navabhir niśitaiḥ śaraiḥ

06,050.067c samāhato bhṛśaṃ rājan kaliṅgena mahāyaśāḥ

06,050.067e saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ

06,050.068a kruddhaś ca cāpam āyamya balavad balināṃ varaḥ

06,050.068c kaliṅgam avadhīt pārtho bhīmaḥ saptabhir āyasaiḥ

06,050.069a kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau

06,050.069c satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇod yamasādanam

06,050.070a tataḥ punar ameyātmā nārācair niśitais tribhiḥ

06,050.070c ketumantaṃ raṇe bhīmo 'gamayad yamasādanam

06,050.071a tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenam amarṣaṇam

06,050.071c anīkair bahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan

06,050.072a tataḥ śaktigadākhaḍgatomararṣṭiparaśvadhaiḥ

06,050.072c kaliṅgāś ca tato rājan bhīmasenam avākiran

06,050.073a saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām

06,050.073c gadām ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ

06,050.073d*0173_01 papāta śatrusainyeṣu kesarīva mahābalaḥ

06,050.073e bhīmaḥ saptaśatān vīrān anayad yamasādanam

06,050.074a punaś caiva dvisāhasrān kaliṅgān arimardanaḥ

06,050.074c prāhiṇon mṛtyulokāya tad adbhutam ivābhavat

06,050.074d*0174_01 gadayā muktayā rājan pātayām āsa dantinaḥ

06,050.074d*0174_02 tathā gajaṃ gajenaiva prāhiṇod yamasādanam

06,050.074d*0174_03 rathaṃ rathena saṃcūrṇya turaṅgaṃ turageṇa tu

06,050.074d*0174_04 padātinaṃ padātena preṣayām āsa mṛtyave

06,050.074d*0174_05 punar aśveṣu patati gajeṣu ca punaḥ punaḥ

06,050.074d*0174_06 ratheṣu sa padāteṣu vāyuneva mahānalaḥ

06,050.074d*0174_07 yathā mṛgāṇāṃ madhye tu kesarīva nakhagrahaḥ

06,050.074d*0174_08 evaṃ bhramati sainyeṣu bhīmakarmā vṛkodaraḥ

06,050.075a evaṃ sa tāny anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ

06,050.075c bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam

06,050.076a hatārohāś ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā

06,050.076c viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva

06,050.076e mṛdnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ

06,050.076f*0175_01 bhramanti tatra tatraiva kālyamānā mahātmanā

06,050.077a tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayad balī

06,050.077a*0176_01 . . . . . . . . khaḍgāsaktamahābhujaḥ

06,050.077a*0176_02 saṃprahṛṣṭo mahāghoṣaṃ . . . . . . . .

06,050.077c sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat

06,050.077d*0177_01 bhīmena sahasā rājan bhramamāṇena saṃyuge

06,050.078a mohaś cāpi kaliṅgānām āviveśa paraṃtapa

06,050.078c prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ

06,050.079a bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvataḥ

06,050.079c mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatas tataḥ

06,050.079e muhur utpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata

06,050.079f*0178_01 dhāvatā hastimārgeṣu muhur āpatatā punaḥ

06,050.079f*0178_02 kaliṅgānāṃ sasainyānāṃ saṃmohaḥ samajāyata

06,050.080a bhīmasenabhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata

06,050.080c kṣobhyamāṇam asaṃbādhaṃ grāheṇeva mahat saraḥ

06,050.081a trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhutakarmaṇā

06,050.081c punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ

06,050.082a sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ

06,050.082c abravīt svāny anīkāni yudhyadhvam iti pārṣataḥ

06,050.083a senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ

06,050.083c bhīmam evābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ

06,050.084a dharmarājaś ca tān sarvān upajagrāha pāṇḍavaḥ

06,050.084c mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ

06,050.085a evaṃ saṃcodya sarvāṇi svāny anīkāni pārṣataḥ

06,050.085c bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām

06,050.086a na hi pāñcālarājasya loke kaś cana vidyate

06,050.086c bhīmasātyakayor anyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ

06,050.087a so 'paśyat taṃ kaliṅgeṣu carantam arisūdanam

06,050.087c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā

06,050.088a nanarda bahudhā rājan hṛṣṭaś cāsīt paraṃtapaḥ

06,050.088c śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca

06,050.089a sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte

06,050.089c kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat

06,050.090a dhṛṣṭadyumnas tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam

06,050.090c bhīmasenam ameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt

06,050.091a tau dūrāt sātyakir dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau

06,050.091c kaliṅgān samare vīrau yodhayantau manasvinau

06,050.092a sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ

06,050.092c pārthapārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ

06,050.092d*0179_01 etac caturdaśe varṣe bhīmo dṛṣṭvā raṇājiram

06,050.092d*0179_02 viśeṣeṇa gajān rājan paraṃ toṣam upāgamat

06,050.093a sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥ

06,050.093c āsthito raudram ātmānaṃ jaghāna samare parān

06,050.094a kaliṅgaprabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām

06,050.094c rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayan nadīm

06,050.095a antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm

06,050.095c saṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

06,050.096a bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃs tāvakā nṛpa

06,050.096c kālo 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate

06,050.097a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe

06,050.097c abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ

06,050.098a taṃ sātyakir bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,050.098c abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam

06,050.099a parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe

06,050.099c tribhis tribhiḥ śarair ghorair bhīṣmam ānarchur añjasā

06,050.100a pratyavidhyata tān sarvān pitā devavratas tava

06,050.100c yatamānān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ

06,050.101a tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathān

06,050.101c hayān kāñcanasaṃnāhān bhīmasya nyahanac charaiḥ

06,050.102a hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmasenaḥ pratāpavān

06,050.102c śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati

06,050.103a aprāptām eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratas tava

06,050.103c tridhā ciccheda samare sā pṛthivyām aśīryata

06,050.104a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavad gadām

06,050.104c bhīmaseno rathāt tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha

06,050.104d*0180_01 bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ jighāṃsuḥ pāṇḍavarṣabhaḥ

06,050.105a sātyako 'pi tatas tūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā

06,050.105b*0181_01 āplutyāplutya vegena carma bhrāmya punaḥ punaḥ

06,050.105b*0181_02 asinā tīkṣṇadhāreṇa yodhāñ chittvā mahāhave

06,050.105c sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayām āsa sāyakaiḥ

06,050.106a bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṃ varaḥ

06,050.106c vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt

06,050.107a bhīmasenas tato rājann apanīte mahāvrate

06,050.107c prajajvāla yathā vahnir dahan kakṣam ivaidhitaḥ

06,050.108a sa hatvā sarvakāliṅgān senāmadhye vyatiṣṭhata

06,050.108c nainam abhyutsahan ke cit tāvakā bharatarṣabha

06,050.109a dhṛṣṭadyumnas tam āropya svarathe rathināṃ varaḥ

06,050.109c paśyatāṃ sarvasainyānām apovāha yaśasvinam

06,050.110a saṃpūjyamānaḥ pāñcālyair matsyaiś ca bharatarṣabha

06,050.110c dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyād atha sātyakim

06,050.111a athābravīd bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ

06,050.111c praharṣayan yaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ

06,050.112a diṣṭyā kaliṅgarājaś ca rājaputraś ca ketumān

06,050.112c śakradevaś ca kāliṅgaḥ kaliṅgāś ca mṛdhe hatāḥ

06,050.113a svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ

06,050.113b*0182_01 mahāpuruṣabhūyiṣṭho vīrayodhaniṣevitaḥ

06,050.113c mahāvyūhaḥ kaliṅgānām ekena mṛditas tvayā

06,050.114a evam uktvā śiner naptā dīrghabāhur ariṃdamaḥ

06,050.114c rathād ratham abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam

06,050.114d*0183_01 bhīmaś ca punar āviṣṭaḥ sātvatena narottama

06,050.114d*0183_02 praharṣam atulaṃ lebhe bhīmaḥ sātyakinā saha

06,050.115a tataḥ svaratham āruhya punar eva mahārathaḥ

06,050.115c tāvakān avadhīt kruddho bhīmasya balam ādadhat

06,051.001 saṃjaya uvāca

06,051.001a gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata

06,051.001c rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye

06,051.002a droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā

06,051.002c samasajjata pāñcālyas tribhir etair mahārathaiḥ

06,051.003a sa lokaviditān aśvān nijaghāna mahābalaḥ

06,051.003c drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitair daśabhir āśugaiḥ

06,051.004a tataḥ śalyarathaṃ tūrṇam āsthāya hatavāhanaḥ

06,051.004c drauṇiḥ pāñcāladāyādam abhyavarṣad atheṣubhiḥ

06,051.005a dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhārata

06,051.005c saubhadro 'bhyapatat tūrṇaṃ vikiran niśitāñ śarān

06,051.006a sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ

06,051.006c aśvatthāmānam aṣṭābhir vivyādha puruṣarṣabha

06,051.007a ārjuniṃ tu tatas tūrṇaṃ drauṇir vivyādha patriṇā

06,051.007c śalyo dvādaśabhiś caiva kṛpaś ca niśitais tribhiḥ

06,051.008a lakṣmaṇas tava pautras tu tava pautram avasthitam

06,051.008c abhyavartata saṃhṛṣṭas tato yuddham avartata

06,051.009a dauryodhanis tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,051.009c vivyādha samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat

06,051.010a abhimanyus tu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha

06,051.010c śaraiḥ pañcāśatā rājan kṣiprahasto 'bhyavidhyata

06,051.011a lakṣmaṇo 'pi tatas tasya dhanuś ciccheda patriṇā

06,051.011c muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśur janāḥ

06,051.012a tad vihāya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā

06,051.012c anyad ādattavāṃś citraṃ kārmukaṃ vegavattaram

06,051.013a tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau

06,051.013c anyonyaṃ viśikhais tīkṣṇair jaghnatuḥ puruṣarṣabhau

06,051.014a tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahāratham

06,051.014c pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāt tatra janeśvaraḥ

06,051.015a saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ

06,051.015c ārjuniṃ rathavaṃśena samantāt paryavārayan

06,051.016a sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ

06,051.016c na sma vivyathate rājan kṛṣṇatulyaparākramaḥ

06,051.017a saubhadram atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ

06,051.017c abhidudrāva saṃkruddhas trātukāmaḥ svam ātmajam

06,051.018a tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ

06,051.018c abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam

06,051.019a uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ

06,051.019c divākarapathaṃ prāpya rajas tīvram adṛśyata

06,051.020a tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca

06,051.020c tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ

06,051.021a praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvus timirā diśaḥ

06,051.021c kurūṇām anayas tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ

06,051.022a nāpy antarikṣaṃ na diśo na bhūmir na ca bhāskaraḥ

06,051.022c prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ

06,051.023a sāditadhvajanāgās tu hatāśvā rathino bhṛśam

06,051.023c vipradrutarathāḥ ke cid dṛśyante rathayūthapāḥ

06,051.024a virathā rathinaś cānye dhāvamānāḥ samantataḥ

06,051.024c tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadair bhujaiḥ

06,051.025a hayārohā hayāṃs tyaktvā gajārohāś ca dantinaḥ

06,051.025c arjunasya bhayād rājan samantād vipradudruvuḥ

06,051.026a rathebhyaś ca gajebhyaś ca hayebhyaś ca narādhipāḥ

06,051.026c patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante 'rjunatāḍitāḥ

06,051.027a sagadān udyatān bāhūn sakhaḍgāṃś ca viśāṃ pate

06,051.027c saprāsāṃś ca satūṇīrān saśarān saśarāsanān

06,051.028a sāṅkuśān sapatākāṃś ca tatra tatrārjuno nṛṇām

06,051.028c nicakarta śarair ugrai raudraṃ bibhrad vapus tadā

06,051.029a parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa

06,051.029c prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge

06,051.030a paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata

06,051.030c varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale

06,051.031a dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ

06,051.031c chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata

06,051.032a pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣa

06,051.032c rāśayaś cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau

06,051.033a nāsīt tatra pumān kaś cit tava sainyasya bhārata

06,051.033c yo 'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyāt kathaṃ cana

06,051.034a yo yo hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate

06,051.034c sa sa vai viśikhais tīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate

06,051.035a teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ

06,051.035c arjuno vāsudevaś ca dadhmatur vārijottamau

06,051.035d*0184_01 rorūyamāṇo dṛśyeta dhvajāgre vānareśvaraḥ

06,051.035d*0184_02 dṛṣṭyā bhīṣayate śatrūn stabdhakarṇo mahākapiḥ

06,051.036a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratas tava

06,051.036c abravīt samare śūraṃ bhāradvājaṃ smayann iva

06,051.037a eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balī

06,051.037c tathā karoti sainyāni yathā kuryād dhanaṃjayaḥ

06,051.038a na hy eṣa samare śakyo jetum adya kathaṃ cana

06,051.038c yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam

06,051.039a na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ

06,051.039c anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī

06,051.039d*0185_01 vayaṃ ca śastribhir bhinnā nṛpair indrasamair yudhi

06,051.039d*0185_02 bhīto vyūhasya sarvatra na sthātuṃ kaś cid icchati

06,051.039d*0185_03 śaravrātāḥ pradṛśyanta pannagābhāḥ samantataḥ

06,051.039d*0185_04 diśaś ca vidiśaś caiva vyāptā hy ārjunasāyakaiḥ

06,051.040a eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumān pratipadyate

06,051.040c vapūṃṣi sarvalokasya saṃharann iva sarvathā

06,051.041a tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha

06,051.041c śrāntā bhītāś ca no yodhā na yotsyanti kathaṃ cana

06,051.042a evam uktvā tato bhīṣmo droṇam ācāryasattamam

06,051.042c avahāram atho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ

06,051.042d*0186_01 tataḥ sarathanāgāśvā jayaṃ prāpya sasomakāḥ

06,051.042d*0186_02 pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva praṇeduś ca punaḥ punaḥ

06,051.042d*0186_03 prayayuḥ śibirāyaiva dhanaṃjayapuraskṛtāḥ

06,051.042d*0186_04 vāditraghoṣaiḥ saṃhṛṣṭāḥ pranṛtyanto mahārathāḥ

06,051.043a tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata

06,051.043c astaṃ gacchati sūrye 'bhūt saṃdhyākāle ca vartati

06,052.001 saṃjaya uvāca

06,052.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tataḥ

06,052.001c anīkāny anusaṃyāne vyādideśātha bhārata

06,052.002a gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavas tadā

06,052.002c putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

06,052.003a garuḍasya svayaṃ tuṇḍe pitā devavratas tava

06,052.003c cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,052.004a aśvatthāmā kṛpaś caiva śīrṣam āstāṃ yaśasvinau

06,052.004c trigartair matsyakaikeyair vāṭadhānaiś ca saṃyutau

06,052.005a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa

06,052.005c madrakāḥ sindhusauvīrās tathā pañcanadāś ca ye

06,052.006a jayadrathena sahitā grīvāyāṃ saṃniveśitāḥ

06,052.006c pṛṣṭhe duryodhano rājā sodaraiḥ sānugair vṛtaḥ

06,052.007a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca śakaiḥ saha

06,052.007c puccham āsan mahārāja śūrasenāś ca sarvaśaḥ

06,052.008a māgadhāś ca kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha

06,052.008c dakṣiṇaṃ pakṣam āsādya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

06,052.009a kānanāś ca vikuñjāś ca muktāḥ puṇḍrāviṣas tathā

06,052.009c bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣam upāśritāḥ

06,052.010a vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ

06,052.010c dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṃyuge

06,052.010d*0187_01 tāvakānāṃ tu taṃ vyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ

06,052.010e ardhacandreṇa vyūhena vyūhaṃ tam atidāruṇam

06,052.011a dakṣiṇaṃ śṛṅgam āsthāya bhīmaseno vyarocata

06,052.011c nānāśastraughasaṃpannair nānādeśyair nṛpair vṛtaḥ

06,052.012a tad anv eva virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ

06,052.012c tadanantaram evāsīn nīlo nīlāyudhaiḥ saha

06,052.013a nīlād anantaraṃ caiva dhṛṣṭaketur mahārathaḥ

06,052.013c cedikāśikarūṣaiś ca pauravaiś cābhisaṃvṛtaḥ

06,052.014a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ

06,052.014c madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata

06,052.015a tathaiva dharmarājo 'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ

06,052.015c tatas tu sātyakī rājan draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

06,052.016a abhimanyus tatas tūrṇam irāvāṃś ca tataḥ param

06,052.016c bhaimasenis tato rājan kekayāś ca mahārathāḥ

06,052.017a tato 'bhūd dvipadāṃ śreṣṭho vāmaṃ pārśvam upāśritaḥ

06,052.017c sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ

06,052.017d*0188_01 tatrānu rathināṃ śreṣṭho vāmaśṛṅge vyavasthitaḥ

06,052.018a evam etan mahāvyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ

06,052.018c vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ

06,052.019a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam

06,052.019c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram

06,052.020a hayaughāś ca rathaughāś ca tatra tatra viśāṃ pate

06,052.020c saṃpatantaḥ sma dṛśyante nighnamānāḥ parasparam

06,052.021a dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthak pṛthak

06,052.021c babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ

06,052.022a divaspṛṅ naravīrāṇāṃ nighnatām itaretaram

06,052.022c saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata

06,052.022d*0189_01 prāvartata nadī ghorā paralokāya bhārata

06,053.001 saṃjaya uvāca

06,053.001a tato vyūḍheṣv anīkeṣu tāvakeṣv itareṣu ca

06,053.001c dhanaṃjayo rathānīkam avadhīt tava bhārata

06,053.001e śarair atiratho yuddhe pātayan rathayūthapān

06,053.002a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye

06,053.002c dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavān pratyayodhayan

06,053.002e prārthayānā yaśo dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

06,053.003a ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm

06,053.003c babhañjur bahuśo rājaṃs te cābhajyanta saṃyuge

06,053.004a dravadbhir atha bhagnaiś ca parivartadbhir eva ca

06,053.004c pāṇḍavaiḥ kauravaiś caiva na prajñāyata kiṃ cana

06,053.005a udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram

06,053.005c diśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṃ cana

06,053.006a anumānena saṃjñābhir nāmagotraiś ca saṃyuge

06,053.006c vartate sma tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate

06,053.007a na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃ cana

06,053.007c rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā

06,053.008a tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā

06,053.008c nābhidhyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ

06,053.009a senāgrād abhiniṣpatya prāyudhyaṃs tatra mānavāḥ

06,053.009c ubhayoḥ senayo rājan vyatiṣaktarathadvipāḥ

06,053.010a hayārohair hayārohāḥ pātyante sma mahāhave

06,053.010c ṛṣṭibhir vimalāgrābhiḥ prāsair api ca saṃyuge

06,053.011a rathī rathinam āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ

06,053.011c pātayām āsa samare tasminn atibhayaṃkare

06,053.012a gajārohā gajārohān nārācaśaratomaraiḥ

06,053.012c saṃsaktāḥ pātayām āsus tava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ

06,053.012d*0190_01 kaś cid utpatya samare varavāraṇam āsthitaḥ

06,053.012d*0190_02 keśapakṣe parāmṛśya jahāra samare śiraḥ

06,053.012d*0190_03 anye dviradadantāgranirbhinnahṛdayā raṇe

06,053.012d*0190_04 vemuś ca rudhiraṃ vīrā niḥśvasantaḥ samantataḥ

06,053.012d*0190_05 kaś cit kariviṣāṇastho vīro raṇaviśāradaḥ

06,053.012d*0190_06 prāvepac chaktinirbhinno gajaśikṣāstravedinā

06,053.013a pattisaṃghā raṇe pattīn bhiṇḍipālaparaśvadhaiḥ

06,053.013c nyapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ

06,053.013d*0191_01 rathī ca samare rājann āsādya gajayodhinam

06,053.013d*0191_02 sagajaṃ pātayām āsa gajī ca rathinaṃ rathāt

06,053.013d*0191_03 rathinaṃ ca hayārohaḥ prāsena bharatarṣabha

06,053.013d*0191_04 pātayām āsa samare rathī ca hayasādinam

06,053.014a padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinam

06,053.014c nyapātayac chitaiḥ śastraiḥ senayor ubhayor api

06,053.015a gajārohā hayārohān pātayāṃ cakrire tadā

06,053.015c hayārohā gajasthāṃś ca tad adbhutam ivābhavat

06,053.015c*0192_01 **** **** āplutyāplutya saṃyuge

06,053.015c*0192_02 nistriṃśair niśitais tīkṣṇaiḥ

06,053.016a gajārohavaraiś cāpi tatra tatra padātayaḥ

06,053.016c pātitāḥ samadṛśyanta taiś cāpi gajayodhinaḥ

06,053.017a pattisaṃghā hayārohaiḥ sādisaṃghāś ca pattibhiḥ

06,053.017c pātyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,053.018a dhvajais tatrāpaviddhaiś ca kārmukais tomarais tathā

06,053.018c prāsais tathā gadābhiś ca parighaiḥ kampanais tathā

06,053.019a śaktibhiḥ kavacaiś citraiḥ kaṇapair aṅkuśair api

06,053.019c nistriṃśair vimalaiś cāpi svarṇapuṅkhaiḥ śarais tathā

06,053.020a paristomaiḥ kuthābhiś ca kambalaiś ca mahādhanaiḥ

06,053.020c bhūr bhāti bharataśreṣṭha sragdāmair iva citritā

06,053.021a narāśvakāyaiḥ patitair dantibhiś ca mahāhave

06,053.021c agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

06,053.022a praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ

06,053.022c diśaś ca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvur janeśvara

06,053.023a utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ

06,053.023c cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata

06,053.024a tasmin yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe

06,053.024c pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ

06,053.025a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ

06,053.025c purumitro vikarṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ

06,053.026a ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ

06,053.026c pāṇḍavānām anīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ

06,053.027a tathaiva bhīmaseno 'pi rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,053.027c sātyakiś cekitānaś ca draupadeyāś ca bhārata

06,053.028a tāvakāṃs tava putrāṃś ca sahitān sarvarājabhiḥ

06,053.028c drāvayām āsur ājau te tridaśā dānavān iva

06,053.029a tathā te samare 'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ

06,053.029c raktokṣitā ghorarūpā virejur dānavā iva

06,053.030a vinirjitya ripūn vīrāḥ senayor ubhayor api

06,053.030c vyadṛśyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale

06,053.031a tato rathasahasreṇa putro duryodhanas tava

06,053.031c abhyayāt pāṇḍavān yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam

06,053.032a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha

06,053.032c droṇabhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayur ariṃdamau

06,053.033a kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthān pārthivottamān

06,053.033c ārjuniḥ sātyakiś caiva yayatuḥ saubalaṃ balam

06,053.034a tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ

06,053.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatām

06,054.001 saṃjaya uvāca

06,054.001a tatas te pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge

06,054.001c rathair anekasāhasraiḥ samantāt paryavārayan

06,054.002a athainaṃ rathavṛndena koṣṭakīkṛtya bhārata

06,054.002c śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantād abhyavārayan

06,054.003a śaktīś ca vimalās tīkṣṇā gadāś ca parighaiḥ saha

06,054.003c prāsān paraśvadhāṃś caiva mudgarān musalān api

06,054.003e cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati

06,054.004a śastrāṇām atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānām ivāyatim

06,054.004c rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ

06,054.005a tatra tal lāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsor atimānuṣam

06,054.005c devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ

06,054.005e sādhu sādhv iti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan

06,054.006a sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha

06,054.006c gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ sahasaubalāḥ

06,054.007a tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam

06,054.007c tilaśaś cicchiduḥ krodhāc chastrair nānāvidhair yudhi

06,054.008a sātyakis tu rathaṃ tyaktvā vartamāne mahābhaye

06,054.008c abhimanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ

06,054.009a tāv ekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm

06,054.009c vyadhametāṃ śitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,054.010a droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm

06,054.010c nāśayetāṃ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

06,054.011a tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,054.011c miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkam upādravan

06,054.012a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,054.012c yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīt sudāruṇam

06,054.013a kurvāṇau tu mahat karma bhīmasenaghaṭotkacau

06,054.013b*0193_01 pitā putraś ca samare kurvāṇau karma duṣkaram

06,054.013b*0193_02 rājānaṃ pratyudīyetāṃ bhīmasenaghaṭotkacau

06,054.013c duryodhanas tato 'bhyetya tāv ubhāv abhyavārayat

06,054.014a tatrādbhutam apaśyāma haiḍimbasya parākramam

06,054.014c atītya pitaraṃ yuddhe yad ayudhyata bhārata

06,054.015a bhīmasenas tu saṃkruddho duryodhanam amarṣaṇam

06,054.015c hṛdy avidhyat pṛṣatkena prahasann iva pāṇḍavaḥ

06,054.016a tato duryodhano rājā prahāravaramohitaḥ

06,054.016c niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha

06,054.017a taṃ visaṃjñam atho jñātvā tvaramāṇo 'sya sārathiḥ

06,054.017c apovāha raṇād rājaṃs tataḥ sainyam abhidyata

06,054.018a tatas tāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ

06,054.018c nighnan bhīmaḥ śarais tīkṣṇair anuvavrāja pṛṣṭhataḥ

06,054.019a pārṣataś ca rathaśreṣṭho dharmaputraś ca pāṇḍavaḥ

06,054.019c droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ

06,054.019e jaghnatur viśikhais tīkṣṇaiḥ parānīkaviśātanaiḥ

06,054.020a dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ tava putrasya saṃyuge

06,054.020c nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau

06,054.021a vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṃ pate

06,054.021c vidravaty eva tat sainyaṃ paśyator droṇabhīṣmayoḥ

06,054.022a tato rathasahasreṣu vidravatsu tatas tataḥ

06,054.022c tāv āsthitāv ekarathaṃ saubhadraśinipuṃgavau

06,054.022e saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ

06,054.023a śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṃgavau

06,054.023c amāvāsyāṃ gatau yadvat somasūryau nabhastale

06,054.024a arjunas tu tataḥ kruddhas tava sainyaṃ viśāṃ pate

06,054.024c vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhir iva toyadaḥ

06,054.025a vadhyamānaṃ tatas tat tu śaraiḥ pārthasya saṃyuge

06,054.025c dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam

06,054.025d*0194_01 vāryamāṇaṃ mahārāja bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ

06,054.026a dravatas tān samālokya bhīṣmadroṇau mahārathau

06,054.026c nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau

06,054.027a tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃ pate

06,054.027c nyavartayata tat sainyaṃ dravamāṇaṃ samantataḥ

06,054.028a yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yo yaḥ paśyati bhārata

06,054.028c tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ

06,054.029a tān nivṛttān samīkṣyaiva tato 'nye 'pītare janāḥ

06,054.029c anyonyaspardhayā rājaṃl lajjayānye 'vatasthire

06,054.030a punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīd viśāṃ pate

06,054.030c pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati

06,054.031a saṃnivṛttāṃs tatas tāṃs tu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ

06,054.031c abravīt tvarito gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ

06,054.032a pitāmaha nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi bhārata

06,054.032c nānurūpam ahaṃ manye tvayi jīvati kaurava

06,054.033a droṇe cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sasuhṛjjane

06,054.033c kṛpe caiva maheṣvāse dravatīyaṃ varūthinī

06,054.034a na pāṇḍavāḥ pratibalās tava rājan kathaṃ cana

06,054.034c tathā droṇasya saṃgrāme drauṇeś caiva kṛpasya ca

06,054.035a anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha

06,054.035c yathemāṃ kṣamase vīra vadhyamānāṃ varūthinīm

06,054.036a so 'smi vācyas tvayā rājan pūrvam eva samāgame

06,054.036c na yotsye pāṇḍavān saṃkhye nāpi pārṣatasātyakī

06,054.037a śrutvā tu vacanaṃ tubhyam ācāryasya kṛpasya ca

06,054.037c karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānas tadaiva hi

06,054.038a yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyām iha saṃyuge

06,054.038c vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau

06,054.039a etac chrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasan vai muhur muhuḥ

06,054.039c abravīt tanayaṃ tubhyaṃ krodhād udvṛtya cakṣuṣī

06,054.040a bahuśo hi mayā rājaṃs tathyam uktaṃ hitaṃ vacaḥ

06,054.040c ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devair api savāsavaiḥ

06,054.041a yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpottama

06,054.041c kariṣyāmi yathāśakti prekṣedānīṃ sabāndhavaḥ

06,054.042a adya pāṇḍusutān sarvān sasainyān saha bandhubhiḥ

06,054.042c miṣato vārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ

06,054.043a evam ukte tu bhīṣmeṇa putrās tava janeśvara

06,054.043c dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktā bherīś ca jaghnire bhṛśam

06,054.044a pāṇḍavāpi tato rājañ śrutvā taṃ ninadaṃ mahat

06,054.044c dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca murajāṃś ca vyanādayan

06,055.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,055.001a pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmin yuddhe sudāruṇe

06,055.001b*0195_01 pāṇḍūn āvārayiṣyeti kathaṃ yuyudhire nṛpāḥ

06,055.001c krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ

06,055.002a bhīṣmaḥ kim akarot tatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya

06,055.002c pitāmahe vā pāñcālās tan mamācakṣva saṃjaya

06,055.003 saṃjaya uvāca

06,055.003a gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata

06,055.003b*0196_01 paścimāṃ diśam āsthāya sthite cāpi divākare

06,055.003c jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

06,055.004a sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava

06,055.004c abhyayāj javanair aśvaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm

06,055.004e mahatyā senayā guptas tava putraiś ca sarvaśaḥ

06,055.005a prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,055.005c asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdham anayāt tava bhārata

06,055.006a dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām

06,055.006c mahān samabhavac chabdo girīṇām iva dīryatām

06,055.007a tiṣṭha sthito 'smi viddhy enaṃ nivartasva sthiro bhava

06,055.007c sthito 'smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ

06,055.008a kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca

06,055.008c śilānām iva śaileṣu patitānām abhūt svanaḥ

06,055.009a patitāny uttamāṅgāni bāhavaś ca vibhūṣitāḥ

06,055.009c vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,055.010a hṛtottamāṅgāḥ ke cit tu tathaivodyatakārmukāḥ

06,055.010c pragṛhītāyudhāś cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ

06,055.011a prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī

06,055.011c mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśoṇitakardamā

06,055.012a varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā

06,055.012c paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī

06,055.013a na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāpi yuddham etādṛśaṃ nṛpa

06,055.013c yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata

06,055.014a nāsīd rathapathas tatra yodhair yudhi nipātitaiḥ

06,055.014c gajaiś ca patitair nīlair giriśṛṅgair ivāvṛtam

06,055.015a vikīrṇaiḥ kavacaiś citrair dhvajaiś chatraiś ca māriṣa

06,055.015c śuśubhe tad raṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam

06,055.016a vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cid antapīḍāvikarṣiṇaḥ

06,055.016c abhītāḥ samare śatrūn abhyadhāvanta daṃśitāḥ

06,055.017a tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula

06,055.017c mā māṃ parityajety anye cukruśuḥ patitā raṇe

06,055.018a ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhīto 'si kva yāsyasi

06,055.018c sthito 'haṃ samare mā bhair iti cānye vicukruśuḥ

06,055.019a tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ

06,055.019c mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva

06,055.020a śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ

06,055.020c jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata

06,055.021a sa nṛtyan vai rathopasthe darśayan pāṇilāghavam

06,055.021c alātacakravad rājaṃs tatra tatra sma dṛśyate

06,055.022a tam ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā

06,055.022c anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt

06,055.023a māyākṛtātmānam iva bhīṣmaṃ tatra sma menire

06,055.023c pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśur janāḥ

06,055.024a udīcyāṃ cainam ālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho

06,055.024c evaṃ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata

06,055.025a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaś cic chaknoti vīkṣitum

06,055.025c viśikhān eva paśyanti bhīṣmacāpacyutān bahūn

06,055.026a kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm

06,055.026c vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu

06,055.026e amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava

06,055.027a śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ

06,055.027c bhīṣmāgnim abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ

06,055.028a na hi moghaḥ śaraḥ kaś cid āsīd bhīṣmasya saṃyuge

06,055.028c naranāgāśvakāyeṣu bahutvāl laghuvedhinaḥ

06,055.029a bhinatty ekena bāṇena sumuktena patatriṇā

06,055.029c gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalottamam

06,055.030a dvau trīn api gajārohān piṇḍitān varmitān api

06,055.030c nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava

06,055.031a yo yo bhīṣmaṃ naravyāghram abhyeti yudhi kaś cana

06,055.031c muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātito bhuvi dṛśyate

06,055.032a evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ

06,055.032c bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata sahasradhā

06,055.033a prakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā

06,055.033c paśyato vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ

06,055.034a yatamānāpi te vīrā dravamāṇān mahārathān

06,055.034c nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ

06,055.035a mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ

06,055.035c abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ

06,055.036a āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram

06,055.036c anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam

06,055.037a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā

06,055.037c priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ

06,055.038a vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ

06,055.038c prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata

06,055.039a tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathayūthapam

06,055.039c dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā

06,055.040a prabhajyamānaṃ tat sainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ

06,055.040c uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam

06,055.041a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tvayā

06,055.041c praharāsmai naravyāghra na cen mohād vimuhyase

06,055.042a yat tvayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame

06,055.042c bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān

06,055.043a sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge

06,055.043c iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama

06,055.044a bībhatso paśya sainyaṃ svaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ

06,055.044c dravataś ca mahīpālān sarvān yaudhiṣṭhire bale

06,055.045a dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vyāttānanam ivāntakam

06,055.045c bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva

06,055.046a evam uktaḥ pratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ

06,055.046c codayāśvān yato bhīṣmo vigāhyaitad balārṇavam

06,055.046d*0197_01 pātayiṣyāmi durdharṣaṃ kuruvṛddhaṃ pitāmaham

06,055.047a tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ

06,055.047c yato bhīṣmaratho rājan duṣprekṣyo raśmimān iva

06,055.048a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat

06,055.048c dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave

06,055.049a tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ

06,055.049c dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣair avākirat

06,055.050a kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ

06,055.050c śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśate

06,055.051a vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sattvavān

06,055.051c codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ

06,055.052a tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam

06,055.052c pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā tribhiḥ śaraiḥ

06,055.053a sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ

06,055.053c nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava

06,055.054a vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam

06,055.054c athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ

06,055.055a tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ

06,055.055c sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana

06,055.056a tvayy evaitad yuktarūpaṃ mahat karma dhanaṃjaya

06,055.056c prīto 'smi sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha

06,055.057a iti pārthaṃ praśasyātha pragṛhyānyan mahad dhanuḥ

06,055.057c mumoca samare vīraḥ śarān pārtharathaṃ prati

06,055.058a adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam

06,055.058c moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāny acaral laghu

06,055.059a tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau

06,055.059c vivyādha niśitair bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa

06,055.060a śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau

06,055.060c govṛṣāv iva nardantau viṣāṇollikhitāṅkitau

06,055.061a punaś cāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,055.061c kṛṣṇayor yudhi saṃrabdho bhīṣmo vyāvārayad diśaḥ

06,055.061d*0198_01 pārtho 'pi samare kruddho bhīṣmasyāvārayad diśaḥ

06,055.061d*0199_01 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthasyāvārayad diśaḥ

06,055.062a vārṣṇeyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kampayām āsa roṣitaḥ

06,055.062c muhur abhyutsmayan bhīṣmaḥ prahasya svanavat tadā

06,055.063a tataḥ kṛṣṇas tu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramam

06,055.063c saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatām

06,055.064a bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi

06,055.064c pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ

06,055.065a varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān

06,055.065c yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale

06,055.066a amṛṣyamāṇo bhagavān keśavaḥ paravīrahā

06,055.066c acintayad ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balam

06,055.067a ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayed devadānavān

06,055.067c kim u pāṇḍusutān yuddhe sabalān sapadānugān

06,055.068a dravate ca mahat sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ

06,055.068c ete ca kauravās tūrṇaṃ prabhagnān dṛśya somakān

06,055.068e ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmaham

06,055.069a so 'haṃ bhīṣmaṃ nihanmy adya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ

06,055.069c bhāram etaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanām

06,055.070a arjuno 'pi śarais tīkṣṇair vadhyamāno hi saṃyuge

06,055.070c kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt

06,055.071a tathā cintayatas tasya bhūya eva pitāmahaḥ

06,055.071c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ śarān pārtharathaṃ prati

06,055.072a teṣāṃ bahutvād dhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ; diśo 'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ

06,055.072c na cāntarikṣaṃ na diśo na bhūmir; na bhāskaro 'dṛśyata raśmimālī

06,055.072e vavuś ca vātās tumulāḥ sadhūmā; diśaś ca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ

06,055.073a droṇo vikarṇo 'tha jayadrathaś ca; bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaś ca

06,055.073c śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaś ca

06,055.074a prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; vasātayaḥ kṣudrakamālavāś ca

06,055.074c kirīṭinaṃ tvaramāṇābhisasrur; nideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ

06,055.074d*0200_01 tavāpi putrasya tu kopanasya

06,055.075a taṃ vājipādātarathaughajālair; anekasāhasraśatair dadarśa

06,055.075c kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ; śiner naptā vāraṇayūthapaiś ca

06,055.076a tatas tu dṛṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāt

06,055.076c abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; śinipravīro 'bhisasāra tūrṇam

06,055.077a sa tāny anīkāni mahādhanuṣmāñ; śinipravīraḥ sahasābhipatya

06,055.077c cakāra sāhāyyam athārjunasya; viṣṇur yathā vṛtraniṣūdanasya

06,055.078a viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham

06,055.078c yudhiṣṭhirānīkam abhidravantaṃ; provāca saṃdṛśya śinipravīraḥ

06,055.079a kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṃ purastāt kathitaḥ purāṇaiḥ

06,055.079c mā svāṃ pratijñāṃ jahata pravīrāḥ; svaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvam

06,055.080a tān vāsavān antarajo niśamya; narendramukhyān dravataḥ samantāt

06,055.080c pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca; bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇam

06,055.081a amṛṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā; yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā

06,055.081c uvāca śaineyam abhipraśaṃsan; dṛṣṭvā kurūn āpatataḥ samantāt

06,055.082a ye yānti yāntv eva śinipravīra; ye 'pi sthitāḥ sātvata te 'pi yāntu

06,055.082c bhīṣmaṃ rathāt paśya nipātyamānaṃ; droṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya

06,055.083a nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ; kruddhasya mucyeta raṇe 'dya kaś cit

06,055.083c tasmād ahaṃ gṛhya rathāṅgam ugraṃ; prāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya

06,055.084a nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau; droṇaṃ ca śaineya rathapravīram

06,055.084c prītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya; rājñaś ca bhīmasya tathāśvinoś ca

06,055.085a nihatya sarvān dhṛtarāṣṭraputrāṃs; tatpakṣiṇo ye ca narendramukhyāḥ

06,055.085c rājyena rājānam ajātaśatruṃ; saṃpādayiṣyāmy aham adya hṛṣṭaḥ

06,055.085d*0201_01 itīdam uktvā sa mahānubhāvaḥ

06,055.085d*0201_02 sasmāra cakraṃ niśitaṃ purāṇam

06,055.085d*0201_03 sudarśanaṃ cintitamātram eva

06,055.085d*0201_04 tasyāgrahastaṃ svayam āruroha

06,055.086a tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvam

06,055.086c kṣurāntam udyamya bhujena cakraṃ; rathād avaplutya visṛjya vāhān

06,055.087a saṃkampayan gāṃ caraṇair mahātmā; vegena kṛṣṇaḥ prasasāra bhīṣmam

06,055.087c madāndham ājau samudīrṇadarpaḥ; siṃho jighāṃsann iva vāraṇendram

06,055.088a so 'bhyadravad bhīṣmam anīkamadhye; kruddho mahendrāvarajaḥ pramāthī

06,055.088c vyālambipītāntapaṭaś cakāśe; ghano yathā khe 'cirabhāpinaddhaḥ

06,055.089a sudarśanaṃ cāsya rarāja śaures; tac cakrapadmaṃ subhujorunālam

06,055.089c yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ; rarāja nārāyaṇanābhijātam

06,055.090a tat kṛṣṇakopodayasūryabuddhaṃ; kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram

06,055.090c tasyaiva dehorusaraḥprarūḍhaṃ; rarāja nārāyaṇabāhunālam

06,055.091a tam āttacakraṃ praṇadantam uccaiḥ; kruddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya

06,055.091c sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ; kṣayaṃ kurūṇām iti cintayitvā

06,055.092a sa vāsudevaḥ pragṛhītacakraḥ; saṃvartayiṣyann iva jīvalokam

06,055.092c abhyutpataṃl lokagurur babhāse; bhūtāni dhakṣyann iva kālavahniḥ

06,055.093a tam āpatantaṃ pragṛhītacakraṃ; samīkṣya devaṃ dvipadāṃ variṣṭham

06,055.093c asaṃbhramāt kārmukabāṇapāṇī; rathe sthitaḥ śāṃtanavo 'bhyuvāca

06,055.093d*0202_01 asaṃbhramaṃ tad vicakarṣa dorbhyāṃ

06,055.093d*0202_02 mahādhanur gāṇḍivatulyaghoṣam

06,055.093d*0202_03 uvāca bhīṣmas tam anantapauruṣaṃ

06,055.093d*0202_04 govindam ājāv avimūḍhacetāḥ

06,055.094a ehy ehi deveśa jagannivāsa; namo 'stu te śārṅgarathāṅgapāṇe

06,055.094c prasahya māṃ pātaya lokanātha; rathottamād bhūtaśaraṇya saṃkhye

06,055.094d*0203_01 mamogracakreṇa nikṛnta dehaṃ

06,055.095a tvayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa; śreyaḥ parasminn iha caiva loke

06,055.095c saṃbhāvito 'smy andhakavṛṣṇinātha; lokais tribhir vīra tavābhiyānāt

06,055.095d*0204_01 śrutvā vacaḥ śāṃtanavasya kṛṣṇo

06,055.095d*0204_02 vegena dhāvaṃs tam athābhyuvāca

06,055.095d*0204_03 tvaṃ mūlam asyeha bhuvi kṣayasya

06,055.095d*0204_04 duryodhanaṃ cādya samuddhariṣyasi

06,055.095d*0204_05 durdyūtadevī nṛpatir nivāryaḥ

06,055.095d*0204_06 sumantriṇā dharmapathi sthitena

06,055.095d*0204_07 tyājyo 'tha vā kālaparītabuddhir

06,055.095d*0204_08 dharmātigo yaḥ kulapāṃsanaḥ syāt

06,055.095d*0204_09 bhīṣmas tad ākarṇya yadupravīraṃ

06,055.095d*0204_10 rājā paraṃ daivatam ity uvāca

06,055.095d*0204_11 tyaktas tu kaṃso yadubhir hitārthe

06,055.095d*0204_12 dharmāt kurūṇām adhipas tadānīm

06,055.095d*0204_13 saṃbodhyamāno na bubodha rājā

06,055.095d*0204_14 kleśāya daivād viparītabuddhiḥ

06,055.095d*0204_15 śrotā hitaṃ yasya na kaś cid asti

06,055.095d*0204_16 vaktā bhṛśaṃ syāt sa tu kiṃ bravītu

06,055.096a rathād avaplutya tatas tvarāvān; pārtho 'py anudrutya yadupravīram

06,055.096c jagrāha pīnottamalambabāhuṃ; bāhvor hariṃ vyāyatapīnabāhuḥ

06,055.097a nigṛhyamāṇaś ca tadādidevo; bhṛśaṃ saroṣaḥ kila nāma yogī

06,055.097c ādāya vegena jagāma viṣṇur; jiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣam

06,055.098a pārthas tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṃ tūrṇam abhidravantam

06,055.098c balān nijagrāha kirīṭamālī; pade 'tha rājan daśame kathaṃ cit

06,055.099a avasthitaṃ ca praṇipatya kṛṣṇaṃ; prīto 'rjunaḥ kāñcanacitramālī

06,055.099c uvāca kopaṃ pratisaṃhareti; gatir bhavān keśava pāṇḍavānām

06,055.100a na hāsyate karma yathāpratijñaṃ; putraiḥ śape keśava sodaraiś ca

06,055.100c antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ; tvayāham indrānuja saṃprayuktaḥ

06,055.101a tataḥ pratijñāṃ samayaṃ ca tasmai; janārdanaḥ prītamanā niśamya

06,055.101c sthitaḥ priye kauravasattamasya; rathaṃ sacakraḥ punar āruroha

06,055.101d*0205_01 tataḥ pratijñāṃ samavāpya bhīṣmaḥ

06,055.101d*0205_02 kṛtāñjaliḥ stutyam athākarod vai

06,055.101d*0205_03 traivikrame yasya vapur babhāse

06,055.101d*0205_04 tathaiva dṛṣṭvā tu samujjvalantam

06,055.102a sa tān abhīṣūn punar ādadānaḥ; pragṛhya śaṅkhaṃ dviṣatāṃ nihantā

06,055.102c vinādayām āsa tato diśaś ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ

06,055.103a vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ; rajovikīrṇāñcitapakṣmanetram

06,055.103c viśuddhadaṃṣṭraṃ pragṛhītaśaṅkhaṃ; vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ

06,055.104a mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāś ca

06,055.104c sasiṃhanādāś ca babhūvur ugrāḥ; sarveṣv anīkeṣu tataḥ kurūṇām

06,055.105a gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo; jagāma pārthasya nabho diśaś ca

06,055.105c jagmuś ca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ

06,055.106a taṃ kauravāṇām adhipo balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham

06,055.106c abhyudyayāv udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṃ didhakṣann iva dhūmaketuḥ

06,055.107a athārjunāya prajahāra bhallān; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān

06,055.107c duryodhanas tomaram ugravegaṃ; śalyo gadāṃ śāṃtanavaś ca śaktim

06,055.108a sa saptabhiḥ sapta śarapravekān; saṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭān

06,055.108c śitena duryodhanabāhumuktaṃ; kṣureṇa tat tomaram unmamātha

06,055.109a tataḥ śubhām āpatatīṃ sa śaktiṃ; vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktām

06,055.109c gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ; dvābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ

06,055.110a tato bhujābhyāṃ balavad vikṛṣya; citraṃ dhanur gāṇḍivam aprameyam

06,055.110c māhendram astraṃ vidhivat sughoraṃ; prāduścakārādbhutam antarikṣe

06,055.111a tenottamāstreṇa tato mahātmā; sarvāṇy anīkāni mahādhanuṣmān

06,055.111c śaraughajālair vimalāgnivarṇair; nivārayām āsa kirīṭamālī

06,055.111d*0206_01 bhīṣmaṃ śaraiḥ saṃparivārya saṃkhye

06,055.111d*0206_02 ciccheda bhūriśravasaś ca cāpam

06,055.111d*0206_03 śalyaṃ ca viddhvā navabhiḥ pṛṣatkair

06,055.111d*0206_04 duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda

06,055.112a śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathān dhvajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūn

06,055.112c nikṛtya dehān viviśuḥ pareṣāṃ; narendranāgendraturaṃgamāṇām

06,055.113a tato diśaś cānudiśaś ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhārair niśitair vitatya

06,055.113c gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ; kirīṭamālī vyathayāṃ cakāra

06,055.114a tasmiṃs tathā ghoratame pravṛtte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca

06,055.114c antarhitā gāṇḍivanisvanena; bhabhūvur ugrāś ca raṇapraṇādāḥ

06,055.115a gāṇḍīvaśabdaṃ tam atho viditvā; virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ

06,055.115c pāñcālarājo drupadaś ca vīras; taṃ deśam ājagmur adīnasattvāḥ

06,055.116a sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yato yato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ

06,055.116c tatas tataḥ saṃnatim eva jagmur; na taṃ pratīpo 'bhisasāra kaś cit

06,055.116c*0207_01 punaḥ punar dhārtarāṣṭrāḥ samagrāḥ

06,055.117a tasmin sughore nṛpasaṃprahāre; hatāḥ pravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ

06,055.117c gajāś ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ

06,055.118a parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ

06,055.118c dṛḍhāhatāḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena bhallair niśitaiḥ śitāgraiḥ

06,055.119a nikṛttayantrā nihatendrakīlā; dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu

06,055.119c padātisaṃghāś ca rathāś ca saṃkhye; hayāś ca nāgāś ca dhanaṃjayena

06,055.120a bāṇāhatās tūrṇam apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetur urvyām

06,055.120c aindreṇa tenāstravareṇa rājan; mahāhave bhinnatanutradehāḥ

06,055.121a tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭinā; nṛdehaśastrakṣatalohitodā

06,055.121c nadī sughorā naradehaphenā; pravartitā tatra raṇājire vai

06,055.121d*0208_01 tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭī

06,055.121d*0208_02 pravartayām āsa nadīṃ sughorām

06,055.121d*0208_03 nṛnāgavājikṣatalohitodāṃ

06,055.121d*0208_04 narendramajjāsthikamāṃsaphenām

06,055.122a vegena sātīva pṛthupravāhā; prasusrutā bhairavārāvarūpā

06,055.122c paretanāgāśvaśarīrarodhā; narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā

06,055.123a prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā

06,055.123c śarīrasaṃghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacormisaṃkulā

06,055.124a narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā

06,055.124c tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ; kravyādasaṃghaiś ca tarakṣubhiś ca

06,055.125a upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantāt; krūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśām

06,055.125c pravartitām arjunabāṇasaṃghair; medovasāsṛkpravahāṃ subhīmām

06,055.125d*0209_01 hatapravīrāṃ ca tathaiva dṛṣṭvā

06,055.125d*0209_02 senāṃ kurūṇām atha phalgunena

06,055.126a te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāś ca sarve sahitāḥ praṇeduḥ

06,055.126b*0210_01 jayapragalbhāḥ puruṣapravīrāḥ

06,055.126b*0210_02 saṃtāpayantaḥ kuruyodhavīrān

06,055.126b*0211_01 hatapravīrāṇi balāni dṛṣṭvā

06,055.126b*0211_02 kirīṭinā śatrubhayāvahena

06,055.126c vitrāsya senāṃ dhvajinīpatīnāṃ; siṃho mṛgāṇām iva yūthasaṃghān

06,055.126d*0212_01 hatadrutāṃ tava putrasya senāṃ

06,055.126d*0212_02 dṛṣṭvā tadā bhāratavṛṣṇisiṃhau

06,055.126e vinedatus tāv atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaś ca

06,055.127a tato raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ; dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ

06,055.127c tad aindram astraṃ vitataṃ sughoram; asahyam udvīkṣya yugāntakalpam

06,055.128a athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadroṇaduryodhanabāhlikāś ca

06,055.128c cakrur niśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya; vibhāvasor lohitarājiyuktām

06,055.128d*0213_01 rarāja cāraktadigantarālaṃ

06,055.128d*0213_02 saśoṇam atyartharathāṅganāmnaḥ

06,055.128d*0213_03 hṛdaḥ prabhinnād iva śoṇitaughair

06,055.128d*0213_04 viliptavantaḥ sakalaṃ viyogāt

06,055.129a avāpya kīrtiṃ ca yaśaś ca loke; vijitya śatrūṃś ca dhanaṃjayo 'pi

06,055.129c yayau narendraiḥ saha sodaraiś ca; samāptakarmā śibiraṃ niśāyām

06,055.129d*0214_01 duryodhanaḥ pravyathitāntarātmā

06,055.129d*0214_02 yayau tadā prekṣya tadājimadhye

06,055.129e tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ; niśāmukhe ghorataraḥ praṇādaḥ

06,055.130a raṇe rathānām ayutaṃ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena

06,055.130c prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; nipātitāḥ kṣudrakamālavāś ca

06,055.130e mahat kṛtaṃ karma dhanaṃjayena; kartuṃ yathā nārhati kaś cid anyaḥ

06,055.131a śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau

06,055.131c droṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan

06,055.131d*0215_01 anye ca yodhāḥ śataśaḥ sametāḥ

06,055.131d*0215_02 kruddhena pārthena raṇasya madhye

06,055.131e svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lokamahārathena

06,055.131f*0216_01 aho prayāty eṣa gajendravṛndaiḥ

06,055.131f*0216_02 saṃveṣṭitaḥ pāṇḍavabāṇabhinnaḥ

06,055.131f*0216_03 duryodhanaś candrasamānaśobhinā

06,055.131f*0216_04 tiryag dhṛtenātapatreṇa mandaḥ

06,055.132a iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ

06,055.132c ulkāsahasraiś ca susaṃpradīptair; vibhrājamānaiś ca tathā pradīpaiḥ

06,055.132e kirīṭivitrāsitasarvayodhā; cakre niveśaṃ dhvajinī kurūṇām

06,055.132f*0217_01 bhagnena darpeṇa mahārathānāṃ

06,055.132f*0217_02 vidhvastavaktrāś ca mahārathadvipāḥ

06,056.001 saṃjaya uvāca

06,056.001a vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānām; anīkinīnāṃ pramukhe mahātmā

06,056.001c yayau sapatnān prati jātakopo; vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ

06,056.002a taṃ droṇaduryodhanabāhlikāś ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau

06,056.002c jayadrathaś cātibalo balaughair; nṛpās tathānye 'nuyayuḥ samantāt

06,056.003a sa tair mahadbhiś ca mahārathaiś; ca tejasvibhir vīryavadbhiś ca rājan

06,056.003c rarāja rājottama rājamukhyair; vṛtaḥ sa devair iva vajrapāṇiḥ

06,056.004a tasminn anīkapramukhe viṣaktā; dodhūyamānāś ca mahāpatākāḥ

06,056.004c suraktapītāsitapāṇḍurābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ

06,056.005a sā vāhinī śāṃtanavena rājñā; mahārathair vāraṇavājibhiś ca

06,056.005c babhau savidyutstanayitnukalpā; jalāgame dyaur iva jātameghā

06,056.006a tato raṇāyābhimukhī prayātā; praty arjunaṃ śāṃtanavābhiguptā

06,056.006c senā mahogrā sahasā kurūṇāṃ; vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ

06,056.006d*0218_01 ataḥ paraṃ vyūham acintyarūpaṃ

06,056.006d*0218_02 niveśayām āsa mahādhanuṣmān

06,056.007a taṃ vyālanānāvidhagūḍhasāraṃ; gajāśvapādātarathaughapakṣam

06,056.007c vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā; dadarśa dūrāt kapirājaketuḥ

06,056.008a sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ

06,056.008c varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhṛtaḥ sarvasapatnayūnām

06,056.008d*0219_01 nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ

06,056.008d*0219_02 śaśīva sūryeṇa sameyivān yathā

06,056.008d*0219_03 tathā mahātmā saha keśavena

06,056.008d*0219_04 varūthinīnāṃ pramukhe rarāja

06,056.008d*0220_01 yathā mahendro 'suravāhinīnāṃ

06,056.008d*0220_02 nārāyaṇenendra ivābhiguptaḥ

06,056.008d*0220_03 śaśīva sūryeṇa sameyivān yathā

06,056.008d*0220_04 tathā mahātmā saha keśavena

06,056.009a sūpaskaraṃ sottarabandhureṣaṃ; yattaṃ yadūnām ṛṣabheṇa saṃkhye

06,056.009c kapidhvajaṃ prekṣya viṣedur ājau; sahaiva putrais tava kauraveyāḥ

06,056.010a prakarṣatā guptam udāyudhena; kirīṭinā lokamahārathena

06,056.010c taṃ vyūharājaṃ dadṛśus tvadīyāś; catuścaturvyālasahasrakīrṇam

06,056.011a yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā; vyūhaḥ kṛtaḥ kauravanandanena

06,056.011c tathā tathoddeśam upetya tasthuḥ; pāñcālamukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ

06,056.011d*0221_01 tathā na bhūto bhuvi mānuṣeṣu

06,056.011d*0221_02 na dṛṣṭapūrvo na ca saṃśrutaś ca

06,056.012a tato mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedur ājau

06,056.012c śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca; sarveṣv anīkeṣu sasiṃhanādāḥ

06,056.013a tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ

06,056.013c kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādān; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāś ca

06,056.014a tac chaṅkhaśabdāvṛtam antarikṣam; uddhūtabhaumadrutareṇujālam

06,056.014c mahāvitānāvatataprakāśam; ālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ

06,056.015a rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ

06,056.015c gajo gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ

06,056.016a āvartamānāny abhivartamānair; bāṇaiḥ kṣatāny adbhutadarśanāni

06,056.016c prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni; sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ

06,056.017a suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ

06,056.017c vidāryamāṇāni paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca khaḍgaiś ca nipetur urvyām

06,056.018a gajair viṣāṇair varahastarugṇāḥ; ke cit sasūtā rathinaḥ prapetuḥ

06,056.018c gajarṣabhāś cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyām

06,056.019a gajaughavegoddhatasāditānāṃ; śrutvā niṣedur vasudhāṃ manuṣyāḥ

06,056.019c ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ; viṣāṇagātrāvaratāḍitānām

06,056.020a saṃbhrāntanāgāśvarathe prasūte; mahābhaye sādipadātiyūnām

06,056.020c mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum

06,056.021a taṃ pañcatālocchritatālaketuḥ; sadaśvavegoddhatavīryayātaḥ

06,056.021c mahāstrabāṇāśanidīptamārgaṃ; kirīṭinaṃ śāṃtanavo 'bhyadhāvat

06,056.022a tathaiva śakrapratimānakalpam; indrātmajaṃ droṇamukhābhisasruḥ

06,056.022c kṛpaś ca śalyaś ca viviṃśatiś ca; duryodhanaḥ saumadattiś ca rājan

06,056.023a tato rathānīkamukhād upetya; sarvāstravit kāñcanacitravarmā

06,056.023c javena śūro 'bhisasāra sarvāṃs; tathārjunasyātra suto 'bhimanyuḥ

06,056.024a teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānām; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ

06,056.024c babhau mahāmantrahutārcimālī; sadogataḥ san bhagavān ivāgniḥ

06,056.025a tataḥ sa tūrṇaṃ rudhirodaphenāṃ; kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇām

06,056.025c jagāma saubhadram atītya bhīṣmo; mahārathaṃ pārtham adīnasattvaḥ

06,056.026a tataḥ prahasyādbhutadarśanena; gāṇḍīvanirhvādamahāsvanena

06,056.026c vipāṭhajālena mahāstrajālaṃ; vināśayām āsa kirīṭamālī

06,056.027a tam uttamaṃ sarvadhanurdharāṇām; asaktakarmā kapirājaketuḥ

06,056.027c bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ; śaraughajālair vimalaiś ca bhallaiḥ

06,056.027d*0222_01 tathaiva bhīṣmāhatam antarikṣe

06,056.027d*0222_02 mahāstrajālaṃ kapirājaketoḥ

06,056.027d*0222_03 viśīryamāṇaṃ dadṛśus tvadīyā

06,056.027d*0222_04 divākareṇeva tamobhibhūtam

06,056.028a evaṃvidhaṃ kārmukabhīmanādam; adīnavat satpuruṣottamābhyām

06,056.028c dadarśa lokaḥ kurusṛñjayāś ca; tad dvairathaṃ bhīṣmadhanaṃjayābhyām

06,057.001 saṃjaya uvāca

06,057.001a drauṇir bhūriśravāḥ śalyaś citrasenaś ca māriṣa

06,057.001c putraḥ sāṃyamaneś caiva saubhadraṃ samayodhayan

06,057.002a saṃsaktam atitejobhis tam ekaṃ dadṛśur janāḥ

06,057.002c pañcabhir manujavyāghrair gajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā

06,057.003a nābhilakṣyatayā kaś cin na śaurye na parākrame

06,057.003c babhūva sadṛśaḥ kārṣṇer nāstre nāpi ca lāghave

06,057.004a tathā tam ātmajaṃ yuddhe vikramantam ariṃdamam

06,057.004c dṛṣṭvā pārtho raṇe yattaḥ siṃhanādam atho 'nadat

06,057.005a pīḍayānaṃ ca tat sainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate

06,057.005c dṛṣṭvā tvadīyā rājendra samantāt paryavārayan

06,057.005d*0223_01 dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir ariṃdamaḥ

06,057.006a dhvajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatrur adīnavat

06,057.006c pratyudyayau sa saubhadras tejasā ca balena ca

06,057.007a tasya lāghavamārgastham ādityasadṛśaprabham

06,057.007c vyadṛśyata mahac cāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ

06,057.008a sa drauṇim iṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ

06,057.008c dhvajaṃ sāṃyamaneś cāpi so 'ṣṭābhir apavarjayat

06,057.009a rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ preṣitāṃ saumadattinā

06,057.009c śitenoragasaṃkāśāṃ patriṇā vijahāra tām

06,057.010a śalyasya ca mahāghorān asyataḥ śataśaḥ śarān

06,057.010b*0224_01 dhanuś ciccheda bhallena tīvravegena phālguniḥ

06,057.010c nivāryārjunadāyādo jaghāna samare hayān

06,057.011a bhūriśravāś ca śalyaś ca drauṇiḥ sāṃyamaniḥ śalaḥ

06,057.011c nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇer bāhubalāśrayāt

06,057.012a tatas trigartā rājendra madrāś ca saha kekayaiḥ

06,057.012c pañcatriṃśatisāhasrās tava putreṇa coditāḥ

06,057.013a dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhir yudhi

06,057.013c sahaputraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinam

06,057.014a tau tu tatra pitāputrau parikṣiptau ratharṣabhau

06,057.014c dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir amitrajit

06,057.015a sa vāraṇarathaughānāṃ sahasrair bahubhir vṛtaḥ

06,057.015c vājibhiḥ pattibhiś caiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ

06,057.015d*0225_01 pārāvatāśvaṃ sa ratham āsthāya paravīrahā

06,057.016a dhanur visphārya saṃkruddhaś codayitvā varūthinīm

06,057.016c yayau tan madrakānīkaṃ kekayāṃś ca paraṃtapaḥ

06,057.017a tena kīrtimatā guptam anīkaṃ dṛḍhadhanvanā

06,057.017c prayuktarathanāgāśvaṃ yotsyamānam aśobhata

06,057.018a so 'rjunaṃ pramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana

06,057.018c tribhiḥ śāradvataṃ bāṇair jatrudeśe samarpayat

06,057.019a tataḥ sa madrakān hatvā daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ

06,057.019c hṛṣṭa eko jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ

06,057.020a damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ

06,057.020c jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ

06,057.021a tataḥ sāṃyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadam

06,057.021c avidhyat triṃśatā bāṇair daśabhiś cāsya sārathim

06,057.022a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

06,057.022c bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam

06,057.023a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣipram eva samarpayat

06,057.023c aśvāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau tau pārṣṇisārathī

06,057.024a sa hatāśve rathe tiṣṭhan dadarśa bharatarṣabha

06,057.024c putraḥ sāṃyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ

06,057.025a sa saṃgṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaram āyasam

06,057.025c padātis tūrṇam abhyarchad rathasthaṃ drupadātmajam

06,057.026a taṃ mahaugham ivāyāntaṃ khāt patantam ivoragam

06,057.026c bhrāntāvaraṇanistriṃśaṃ kālotsṛṣṭam ivāntakam

06,057.027a dīpyantam iva śastrārcyā mattavāraṇavikramam

06,057.027c apaśyan pāṇḍavās tatra dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,057.028a tasya pāñcālaputras tu pratīpam abhidhāvataḥ

06,057.028c śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇadhāriṇaḥ

06,057.029a bāṇavegam atītasya rathābhyāśam upeyuṣaḥ

06,057.029c tvaran senāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ

06,057.030a tasya rājan sanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvaram

06,057.030c hatasya patato hastād vegena nyapatad bhuvi

06,057.031a taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ

06,057.031c putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ

06,057.032a tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahārathe

06,057.032c hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa

06,057.033a tataḥ sāṃyamaniḥ kruddho dṛṣṭvā nihatam ātmajam

06,057.033c abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadam

06,057.034a tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau

06,057.034c dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavās tathā

06,057.035a tataḥ sāṃyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā

06,057.035c ājaghāna tribhir bāṇais tottrair iva mahādvipam

06,057.036a tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśobhanaḥ

06,057.036c ājaghānorasi kruddhas tato yuddham avartata

06,058.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,058.001a daivam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya

06,058.001c yat sainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate

06,058.002a nityaṃ hi māmakāṃs tāta hatān eva hi śaṃsasi

06,058.002c avyagrāṃś ca prahṛṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān

06,058.002d*0226_01 vibhagnāṃś ca praṇaṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi māmakān

06,058.003a hīnān puruṣakāreṇa māmakān adya saṃjaya

06,058.003c patitān pātyamānāṃś ca hatān eva ca śaṃsasi

06,058.004a yudhyamānān yathāśakti ghaṭamānāñ jayaṃ prati

06,058.004c pāṇḍavā vijayanty eva jīyante caiva māmakāḥ

06,058.005a so 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni ca

06,058.005c aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca

06,058.006a tam upāyaṃ na paśyāmi jīyeran yena pāṇḍavāḥ

06,058.006c māmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyur yena saṃjaya

06,058.007 saṃjaya uvāca

06,058.007a kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam

06,058.007c śṛṇu rājan sthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān

06,058.008a dhṛṣṭadyumnas tu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ

06,058.008c pīḍayām āsa saṃkruddho madrādhipatim āyasaiḥ

06,058.009a tatrādbhutam apaśyāma pārṣatasya parākramam

06,058.009c nyavārayata yat tūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam

06,058.010a nāntaraṃ dadṛśe kaś cit tayoḥ saṃrabdhayo raṇe

06,058.010c muhūrtam iva tad yuddhaṃ tayoḥ samam ivābhavat

06,058.011a tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge

06,058.011c dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca

06,058.012a athainaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata

06,058.012c giriṃ jalāgame yadvaj jaladā jaladhāriṇaḥ

06,058.013a abhimanyus tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍite

06,058.013c abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati

06,058.014a tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ

06,058.014c ārtāyanim ameyātmā vivyādha viśikhais tribhiḥ

06,058.015a tatas tu tāvakā rājan parīpsanto ''rjuniṃ raṇe

06,058.015c madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire

06,058.016a duryodhano vikarṇaś ca duḥśāsanaviviṃśatī

06,058.016c durmarṣaṇo duḥsahaś ca citrasenaś ca durmukhaḥ

06,058.017a satyavrataś ca bhadraṃ te purumitraś ca bhārata

06,058.017c ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe

06,058.018a tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,058.018c draupadeyābhimanyuś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,058.018d*0227_01 dhārtarāṣṭrān daśa rathān daśaiva pratyavārayan

06,058.019a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pate

06,058.019c abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

06,058.019e te vai samīyuḥ saṃgrāme rājan durmantrite tava

06,058.020a tasmin dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe

06,058.020c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino 'bhavan

06,058.021a śastrāṇy anekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ

06,058.021c anyonyam abhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

06,058.022a te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ

06,058.022b*0228_01 anyonyam abhinardantaḥ spardhamānāḥ parasparam

06,058.022b*0229_01 anyonyaspardhayā rājañ jñātayaḥ saṃgatā mithaḥ

06,058.022b*0230_01 samāgatā mahārāja jñātayaḥ śastrapāṇayaḥ

06,058.022c mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetur amarṣaṇāḥ

06,058.023a duryodhanas tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe

06,058.023c vivyādha niśitair bāṇaiś caturbhis tvarito bhṛśam

06,058.024a durmarṣaṇaś ca viṃśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ

06,058.024c durmukho navabhir bāṇair duḥsahaś cāpi saptabhiḥ

06,058.024e viviṃśatiḥ pañcabhiś ca tribhir duḥśāsanas tathā

06,058.024f*0231_01 vikarṇo daśabhir bāṇaiḥ purumitraś ca pañcabhiḥ

06,058.024f*0231_02 satyavrataḥ saptabhiś ca pārṣataṃ samare 'hanat

06,058.024f*0232_01 madrādhipas tribhiś caiva vikarṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

06,058.025a tān pratyavidhyad rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ

06,058.025c ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayan pāṇilāghavam

06,058.026a satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata

06,058.026c abhimanyur avidhyat tau daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ

06,058.027a mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau

06,058.027c chādayetāṃ śaravrātais tad adbhutam ivābhavat

06,058.028a tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varau

06,058.028c śarair bahubhir ānarchat kṛtapratikṛtaiṣiṇau

06,058.028e chādyamānau tatas tau tu mādrīputrau na celatuḥ

06,058.029a atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ

06,058.029c vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ

06,058.030a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam

06,058.030c bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrās te prādravan bhayāt

06,058.031a duryodhanas tu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat

06,058.031c anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām

06,058.031d*0233_01 gajānīkena sahitas tena rājā suyodhanaḥ

06,058.031e māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt

06,058.032a āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ

06,058.032c gadāpāṇir avārohad rathāt siṃha ivonnadan

06,058.032d*0234_01 ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk

06,058.032d*0234_02 nirmathyamānāṃ kruddhena pragṛhya mahatīṃ gadām

06,058.033a adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām

06,058.033c abhyadhāvad gajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ

06,058.034a sa gajān gadayā nighnan vyacarat samare balī

06,058.034c bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ

06,058.035a tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā

06,058.035b*0235_01 vipradhvastā gajā rājan madaṃ tyaktvā bhayaṃ gatāḥ

06,058.035c vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ

06,058.036a tatas tu draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ

06,058.036c nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,058.037a pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān

06,058.037c abhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīn yathā

06,058.037d*0236_01 nākulis tu śatānīkaḥ samare śatrupūgahā

06,058.038a kṣuraiḥ kṣuraprair bhallaiś ca pītair añjalikair api

06,058.038c pātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām

06,058.039a śirobhiḥ prapatadbhiś ca bāhubhiś ca vibhūṣitaiḥ

06,058.039c aśmavṛṣṭir ivābhāti pāṇibhiś ca sahāṅkuśaiḥ

06,058.040a hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ

06,058.040c adṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva

06,058.041a dhṛṣṭadyumnahatān anyān apaśyāma mahāgajān

06,058.041c patitān pātyamānāṃś ca pārṣatena mahātmanā

06,058.042a māgadho 'tha mahīpālo gajam airāvatopamam

06,058.042c preṣayām āsa samare saubhadrasya rathaṃ prati

06,058.043a tam āpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajottamam

06,058.043c jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā

06,058.044a tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ

06,058.044c rājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharac chiraḥ

06,058.045a vigāhya tad gajānīkaṃ bhīmaseno 'pi pāṇḍavaḥ

06,058.045c vyacarat samare mṛdnan gajān indro girīn iva

06,058.046a ekaprahārābhihatān bhīmasenena kuñjarān

06,058.046c apaśyāma raṇe tasmin girīn vajrahatān iva

06,058.047a bhagnadantān bhagnakaṭān bhagnasakthāṃś ca vāraṇān

06,058.047c bhagnapṛṣṭhān bhagnakumbhān nihatān parvatopamān

06,058.048a nadataḥ sīdataś cānyān vimukhān samare gajān

06,058.048c vimūtrān bhagnasaṃvignāṃs tathā viśakṛto 'parān

06,058.049a bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūn parvatopamān

06,058.049c apaśyāma hatān nāgān niṣṭanantas tathāpare

06,058.050a vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ

06,058.050c vihvalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale

06,058.050d*0237_01 mārgeṇa gacchamānasya bhīmasyobhayapārśvataḥ

06,058.050d*0237_02 dṛśyante patitā nāgā vajreṇeva śiloccayāḥ

06,058.051a medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ

06,058.051c vyacarat samare bhīmo daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

06,058.052a gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ

06,058.052c ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk

06,058.053a nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ

06,058.053c sahasā prādravañ śiṣṭā mṛdnantas tava vāhinīm

06,058.054a taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ

06,058.054c paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudham ivāmarāḥ

06,058.055a śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhrad ukṣito gajaśoṇitaiḥ

06,058.055c kṛtānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadṛśyata

06,058.056a vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata

06,058.056c nṛtyamānam apaśyāma nṛtyantam iva śaṃkaram

06,058.057a yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanisamasvanām

06,058.057c apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadām

06,058.058a vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca

06,058.058c pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn

06,058.058d*0238_01 keśamajjāsṛgabhyakto raudraṃ bibhrat tadā vapuḥ

06,058.058d*0238_02 mārutiḥ śūlahastasya purevābhighnataḥ paśūn

06,058.059a yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet

06,058.059c tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā paryakālayat

06,058.060a gadayā vadhyamānās te mārgaṇaiś ca samantataḥ

06,058.060c svāny anīkāni mṛdnantaḥ prādravan kuñjarās tava

06,058.061a mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān

06,058.061c atiṣṭhat tumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt

06,059.001 saṃjaya uvāca

06,059.001a tasmin hate gajānīke putro duryodhanas tava

06,059.001c bhīmasenaṃ ghnatety evaṃ sarvasainyāny acodayat

06,059.002a tataḥ sarvāṇy anīkāni tava putrasya śāsanāt

06,059.002c abhyadravan bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavān ravān

06,059.003a taṃ balaugham aparyantaṃ devair api durutsaham

06,059.003c āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudram iva parvaṇi

06,059.004a rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam

06,059.004c athānantam apāraṃ ca narendrastimitahradam

06,059.005a taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhim ivāparam

06,059.005c senāsāgaram akṣobhyaṃ veleva samavārayat

06,059.006a tad āścaryam apaśyāma śraddheyam api cādbhutam

06,059.006c bhīmasenasya samare rājan karmātimānuṣam

06,059.007a udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām

06,059.007c asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samatāḍayat

06,059.008a sa saṃvārya balaughāṃs tān gadayā rathināṃ varaḥ

06,059.008c atiṣṭhat tumule bhīmo girir merur ivācalaḥ

06,059.009a tasmin sutumule ghore kāle paramadāruṇe

06,059.009c bhrātaraś caiva putrāś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,059.010a draupadeyābhimanyuś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

06,059.010c na prājahan bhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam

06,059.011a tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām

06,059.011c avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

06,059.011e pothayan rathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ

06,059.012a vyacarat samare bhīmo yugānte pāvako yathā

06,059.012c vinighnan samare sarvān yugānte kālavad vibhuḥ

06,059.013a ūruvegena saṃkarṣan rathajālāni pāṇḍavaḥ

06,059.013c pramardayan gajān sarvān naḍvalānīva kuñjaraḥ

06,059.014a mṛdnan rathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ

06,059.014c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ

06,059.014d*0239_01 gadayā vyadhamat sarvān vāto vṛkṣān ivaujasā

06,059.014d*0239_02 bhīmaseno mahābāhus tava putrasya vai bale

06,059.014d*0239_03 sā vai majjāvasāmāṃsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca

06,059.014d*0239_04 adṛśyata mahāraudrā gadā nāgāśvaghātinī

06,059.015a tatra tatra hataiś cāpi manuṣyagajavājibhiḥ

06,059.015c raṇāṅgaṇaṃ tad abhavan mṛtyor āghātasaṃnibham

06,059.016a pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn

06,059.016c yamadaṇḍopamām ugrām indrāśanisamasvanām

06,059.016e dadṛśur bhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām

06,059.017a āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ

06,059.017b*0240_01 gadāmārutavego 'bhūd viṣphūrjitam ivāśaneḥ

06,059.017c babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye

06,059.018a taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ

06,059.018c dṛṣṭvā mṛtyum ivāyāntaṃ sarve vimanaso 'bhavan

06,059.019a yato yataḥ prekṣate sma gadām udyamya pāṇḍavaḥ

06,059.019c tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata

06,059.020a pradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitam

06,059.020c grasamānam anīkāni vyāditāsyam ivāntakam

06,059.021a taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam

06,059.021c dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt

06,059.022a mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā

06,059.022c chādayañ śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān

06,059.023a tam āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanam ivāntakam

06,059.023c bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyād amarṣaṇaḥ

06,059.024a tasmin kṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ; śinipravīro 'bhyapatat pitāmaham

06,059.024c nighnann amitrān dhanuṣā dṛḍhena; sa kampayaṃs tava putrasya senām

06,059.025a taṃ yāntam aśvai rajataprakāśaiḥ; śarān dhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena

06,059.025c nāśaknuvan vārayituṃ tadānīṃ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ

06,059.026a avidhyad enaṃ niśitaiḥ śarāgrair; alambuso rājavarārśyaśṛṅgiḥ

06,059.026c taṃ vai caturbhiḥ pratividhya vīro; naptā śiner abhyapatad rathena

06,059.027a anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya; madhye ripūṇāṃ parivartamānam

06,059.027c prāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃś ca; punaḥ punaś ca praṇadantam ājau

06,059.027d*0241_01 yodhās tvadīyāḥ śaravarṣair avarṣan

06,059.027d*0241_02 meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ

06,059.028a nāśaknuvan vārayituṃ variṣṭhaṃ; madhyaṃdine sūryam ivātapantam

06,059.028c na tatra kaś cinn aviṣaṇṇa āsīd; ṛte rājan somadattasya putrāt

06,059.029a sa hy ādadāno dhanur ugravegaṃ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ

06,059.029b*0242_01 tato bhūriśravā rājan somadattasya putrakam

06,059.029c dṛṣṭvā rathān svān vyapanīyamānān; pratyudyayau sātyakiṃ yoddhum icchan

06,060.001 saṃjaya uvāca

06,060.001a tato bhūriśravā rājan sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,060.001c avidhyad bhṛśasaṃkruddhas tottrair iva mahādvipam

06,060.002a kauravaṃ sātyakiś caiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,060.002c avākirad ameyātmā sarvalokasya paśyataḥ

06,060.003a tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ

06,060.003c saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantāt paryavārayat

06,060.004a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe

06,060.004c parivārya sthitāḥ saṃkhye samantāt sumahaujasaḥ

06,060.005a bhīmasenas tu saṃkruddho gadām udyamya bhārata

06,060.005c duryodhanamukhān sarvān putrāṃs te paryavārayat

06,060.005d*0243_01 tathaiva ca sutās tubhyaṃ bhīmasenaṃ mahāratham

06,060.005d*0243_02 duryodhanamukhāḥ sarve samantāt paryavārayan

06,060.006a rathair anekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ

06,060.006c nandakas tava putras tu bhīmasenaṃ mahābalam

06,060.006e vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ

06,060.007a duryodhanas tu samare bhīmasenaṃ mahābalam

06,060.007c ājaghānorasi kruddho mārgaṇair niśitais tribhiḥ

06,060.008a tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ

06,060.008c āruroha rathaśreṣṭhaṃ viśokaṃ cedam abravīt

06,060.009a ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ

06,060.009c mām eva bhṛśasaṃkruddhā hantum abhyudyatā yudhi

06,060.009d*0244_01 manorathadrumo 'smākaṃ cintito bahuvārṣikaḥ

06,060.009d*0244_02 saphalaḥ sūta adyeha yo 'haṃ paśyāmi sodarān

06,060.009d*0244_03 yatrāśoka samutkṣiptā reṇavo rathanemibhiḥ

06,060.009d*0244_04 na prayāsya[?ntya]ntarikṣaṃ hi śaravṛndair digantare

06,060.009d*0244_05 tatra tiṣṭhati saṃnaddhaḥ svayaṃ rājā suyodhanaḥ

06,060.009d*0244_06 bhrātaraś cāsya saṃnaddhāḥ kulaputrā madotkaṭāḥ

06,060.010a etān adya haniṣyāmi paśyatas te na saṃśayaḥ

06,060.010c tasmān mamāśvān saṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe

06,060.011a evam uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava

06,060.011c vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ

06,060.011e nandakaṃ ca tribhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare

06,060.012a taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam

06,060.012c tribhir anyaiḥ suniśitair viśokaṃ pratyavidhyata

06,060.013a bhīmasya ca raṇe rājan dhanuś ciccheda bhāsvaram

06,060.013c muṣṭideśe śarais tīkṣṇais tribhī rājā hasann iva

06,060.013d*0245_01 ākarṇapūrṇaiḥ putras te prahasann iva bhārata

06,060.014a bhīmas tu prekṣya yantāraṃ viśokaṃ saṃyuge tadā

06,060.014c pīḍitaṃ viśikhais tīkṣṇais tava putreṇa dhanvinā

06,060.015a amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddho dhanur divyaṃ parāmṛśat

06,060.015c putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha

06,060.016a samādatta ca saṃrabdhaḥ kṣurapraṃ lomavāhinam

06,060.016c tena ciccheda nṛpater bhīmaḥ kārmukam uttamam

06,060.017a so 'pavidhya dhanuś chinnaṃ krodhena prajvalann iva

06,060.017c anyat kārmukam ādatta satvaraṃ vegavattaram

06,060.018a saṃdhatta viśikhaṃ ghoraṃ kālamṛtyusamaprabham

06,060.018c tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare

06,060.019a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syandanopastha āviśat

06,060.019c sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrchām abhijagāma ha

06,060.020a taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmam abhimanyupurogamāḥ

06,060.020c nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,060.021a tatas tu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām

06,060.021c pātayām āsur avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani

06,060.022a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

06,060.022c duryodhanaṃ tribhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ

06,060.023a śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarair vivyādha pāṇḍavaḥ

06,060.023c rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ sa viddho vyapayād raṇāt

06,060.024a pratyudyayus tato bhīmaṃ tava putrāś caturdaśa

06,060.024c senāpatiḥ suṣeṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ

06,060.025a ugro bhīmaratho bhīmo bhīmabāhur alolupaḥ

06,060.025c durmukho duṣpradharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ

06,060.026a visṛjanto bahūn bāṇān krodhasaṃraktalocanāḥ

06,060.026c bhīmasenam abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam

06,060.027a putrāṃs tu tava saṃprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ

06,060.027c sṛkkiṇī vilihan vīraḥ paśumadhye vṛko yathā

06,060.027d*0246_01 abhipatya mahābāhur garutmān iva vegitaḥ

06,060.027e senāpateḥ kṣurapreṇa śiraś ciccheda pāṇḍavaḥ

06,060.027f*0247_01 saṃprahṛṣya ca hṛṣṭātmā tribhir bāṇair mahābhujaḥ

06,060.028a jalasaṃdhaṃ vinirbhidya so 'nayad yamasādanam

06,060.028c suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayām āsa mṛtyave

06,060.028d*0248_01 vicitraṃ ca tathā hatvā preṣayām āsa mṛtyave

06,060.029a ugrasya saśirastrāṇaṃ śiraś candropamaṃ bhuvi

06,060.029c pātayām āsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam

06,060.030a bhīmabāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sasārathim

06,060.030c nināya samare bhīmaḥ paralokāya māriṣa

06,060.031a bhīmaṃ bhīmarathaṃ cobhau bhīmaseno hasann iva

06,060.031c bhrātarau rabhasau rājann anayad yamasādanam

06,060.032a tataḥ sulocanaṃ bhīmaḥ kṣurapreṇa mahāmṛdhe

06,060.032c miṣatāṃ sarvasainyānām anayad yamasādanam

06,060.033a putrās tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaparākramam

06,060.033c śeṣā ye 'nye 'bhavaṃs tatra te bhīmasya bhayārditāḥ

06,060.033e vipradrutā diśo rājan vadhyamānā mahātmanā

06,060.034a tato 'bravīc chāṃtanavaḥ sarvān eva mahārathān

06,060.034c eṣa bhīmo raṇe kruddho dhārtarāṣṭrān mahārathān

06,060.035a yathāprāgryān yathājyeṣṭhān yathāśūrāṃś ca saṃgatān

06,060.035c nipātayaty ugradhanvā taṃ pramathnīta pārthivāḥ

06,060.036a evam uktās tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ

06,060.036c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalam

06,060.037a bhagadattaḥ prabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate

06,060.037c apatat sahasā tatra yatra bhīmo vyavasthitaḥ

06,060.038a āpatann eva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ

06,060.038c adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskaram

06,060.039a abhimanyumukhās tatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ

06,060.039c bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye svabāhubalam āśritāḥ

06,060.040a ta enaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan

06,060.040c gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhidus te samantataḥ

06,060.041a sa śastravṛṣṭyābhihataḥ prādravad dviguṇaṃ padam

06,060.041c prāgjyotiṣagajo rājan nānāliṅgaiḥ sutejanaiḥ

06,060.042a saṃjātarudhirotpīḍaḥ prekṣaṇīyo 'bhavad raṇe

06,060.042c gabhastibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān

06,060.043a sa codito madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ

06,060.043c abhyadhāvata tān sarvān kālotsṛṣṭa ivāntakaḥ

06,060.043e dviguṇaṃ javam āsthāya kampayaṃś caraṇair mahīm

06,060.044a tasya tat sumahad rūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ

06,060.044c asahyaṃ manyamānās te nātipramanaso 'bhavan

06,060.045a tatas tu nṛpatiḥ kruddho bhīmasenaṃ stanāntare

06,060.045c ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā

06,060.046a so 'tividdho maheṣvāsas tena rājñā mahārathaḥ

06,060.046c mūrchayābhiparītāṅgo dhvajayaṣṭim upāśritaḥ

06,060.047a tāṃs tu bhītān samālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitam

06,060.047c nanāda balavan nādaṃ bhagadattaḥ pratāpavān

06,060.047d*0249_01 bhīmo 'pi labdhasaṃjñas tu adravat sa tato raṇe

06,060.048a tato ghaṭotkaco rājan prekṣya bhīmaṃ tathāgatam

06,060.048c saṃkruddho rākṣaso ghoras tatraivāntaradhīyata

06,060.049a sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm

06,060.049c adṛśyata nimeṣārdhād ghorarūpaṃ samāśritaḥ

06,060.050a airāvataṃ samāruhya svayaṃ māyāmayaṃ kṛtam

06,060.050b*0250_01 kailāsagirisaṃkāśaṃ vajrapāṇir ivābhyayāt

06,060.050c tasya cānye 'pi diṅnāgā babhūvur anuyāyinaḥ

06,060.051a añjano vāmanaś caiva mahāpadmaś ca suprabhaḥ

06,060.051c traya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ

06,060.051d*0251_01 madhye trigartā(sic)n rākṣasyo labhante prasravanti ca

06,060.051d*0251_02 kāmarūpadharāś caiva bhavanti bahurūpakāḥ

06,060.051d*0251_03 praṇamya vikacaḥ pādāv agṛhṇāt pitaraṃ tadā

06,060.051d*0251_04 mātuś ca parameṣvāsas tau ca nāmāsya cakratuḥ

06,060.051d*0251_05 ghaṭotkacasyoktapūrvaṃ mātā taṃ pratyabhāṣata

06,060.051d*0251_06 abravīt tena nāmāsya ghaṭotkaca iti sma ha

06,060.051d*0251_07 sa hi sṛṣṭo maghavatā karṇahetor mahātmanā

06,060.051d*0251_08 karṇasyāprativīryasya pratiyoddhā mahārathaḥ

06,060.052a mahākāyās tridhā rājan prasravanto madaṃ bahu

06,060.052c tejovīryabalopetā mahābalaparākramāḥ

06,060.052d*0252_01 preṣitāś ca mahārāja rākṣasaiś ca caturdiśam

06,060.053a ghaṭotkacas tu svaṃ nāgaṃ codayām āsa taṃ tataḥ

06,060.053c sagajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ

06,060.054a te cānye coditā nāgā rākṣasais tair mahābalaiḥ

06,060.054c paripetuḥ susaṃrabdhāś caturdaṃṣṭrāś caturdiśam

06,060.054e bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇais te 'bhyapīḍayan

06,060.055a saṃpīḍyamānas tair nāgair vedanārtaḥ śarāturaḥ

06,060.055c so 'nadat sumahānādam indrāśanisamasvanam

06,060.055d*0253_01 nyavartata mahāghoṣo bhīmasenaśarārditaḥ

06,060.055d*0253_02 mṛditvā sarvasainyāni tava putrasya bhārata

06,060.056a tasya taṃ nadato nādaṃ sughoraṃ bhīmanisvanam

06,060.056c śrutvā bhīṣmo 'bravīd droṇaṃ rājānaṃ ca suyodhanam

06,060.057a eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā

06,060.057c bhagadatto maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate

06,060.058a rākṣasaś ca mahāmāyaḥ sa ca rājātikopanaḥ

06,060.058c tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāv ubhau

06,060.059a śrūyate hy eṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ

06,060.059c hastinaś caiva sumahān bhītasya ruvato dhvaniḥ

06,060.060a tatra gacchāma bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum

06,060.060c arakṣyamāṇaḥ samare kṣipraṃ prāṇān vimokṣyate

06,060.061a te tvaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa prayāmahe

06,060.061c mahān hi vartate raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ

06,060.062a bhaktaś ca kulaputraś ca śūraś ca pṛtanāpatiḥ

06,060.062c yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartum asmābhir acyutāḥ

06,060.063a bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā bhāradvājapurogamāḥ

06,060.063c sahitāḥ sarvarājāno bhagadattaparīpsayā

06,060.063e uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra so 'bhavat

06,060.064a tān prayātān samālokya yudhiṣṭhirapurogamāḥ

06,060.064c pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ parān

06,060.065a tāny anīkāny athālokya rākṣasendraḥ pratāpavān

06,060.065c nanāda sumahānādaṃ visphoṭam aśaner iva

06,060.066a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā dṛṣṭvā nāgāṃś ca yudhyataḥ

06,060.066c bhīṣmaḥ śāṃtanavo bhūyo bhāradvājam abhāṣata

06,060.067a na rocate me saṃgrāmo haiḍimbena durātmanā

06,060.067c balavīryasamāviṣṭaḥ sasahāyaś ca sāṃpratam

06,060.068a naiṣa śakyo yudhā jetum api vajrabhṛtā svayam

06,060.068c labdhalakṣyaḥ prahārī ca vayaṃ ca śrāntavāhanāḥ

06,060.068e pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiś ca divasaṃ kṣatavikṣatāḥ

06,060.068f*0254_01 idānīṃ yudhi nirjetuṃ na śakyo 'sau sa rākṣasaḥ

06,060.068f*0254_02 astam abhyeti savitā rātrau yoddhuṃ na śakyate

06,060.069a tan na me rocate yuddhaṃ pāṇḍavair jitakāśibhiḥ

06,060.069c ghuṣyatām avahāro 'dya śvo yotsyāmaḥ paraiḥ saha

06,060.070a pitāmahavacaḥ śrutvā tathā cakruḥ sma kauravāḥ

06,060.070c upāyenāpayānaṃ te ghaṭotkacabhayārditāḥ

06,060.071a kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ

06,060.071c siṃhanādam akurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha

06,060.072a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha

06,060.072c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭotkacam

06,060.073a kauravās tu tato rājan prayayuḥ śibiraṃ svakam

06,060.073c vrīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ

06,060.074a śaravikṣatagātrāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ

06,060.074c yuddhe sumanaso bhūtvā śibirāyaiva jagmire

06,060.075a puraskṛtya mahārāja bhīmasenaghaṭotkacau

06,060.075c pūjayantas tadānyonyaṃ mudā paramayā yutāḥ

06,060.076a nadanto vividhān nādāṃs tūryasvanavimiśritān

06,060.076c siṃhanādāṃś ca kurvāṇā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ

06,060.077a vinadanto mahātmānaḥ kampayantaś ca medinīm

06,060.077c ghaṭṭayantaś ca marmāṇi tava putrasya māriṣa

06,060.077d*0255_01 kampayantaś ca putrāṇāṃ tava cetāṃsi bhūmipa

06,060.077d*0255_02 putrāś ca tava rājendra tathaiva śaravikṣatāḥ

06,060.077e prayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ

06,060.078a duryodhanas tu nṛpatir dīno bhrātṛvadhena ca

06,060.078c muhūrtaṃ cintayām āsa bāṣpaśokasamākulaḥ

06,060.079a tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi

06,060.079c pradadhyau śokasaṃtapto bhrātṛvyasanakarśitaḥ

06,061.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,061.001a bhayaṃ me sumahaj jātaṃ vismayaś caiva saṃjaya

06,061.001c śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram

06,061.002a putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥ

06,061.002c cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tv iti

06,061.003a dhruvaṃ viduravākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama

06,061.003c yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya

06,061.004a yatra bhīṣmamukhāñ śūrān astrajñān yodhasattamān

06,061.004c pāṇḍavānām anīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ

06,061.005a kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ

06,061.005c kena dattavarās tāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te

06,061.005e yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva

06,061.006a punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥ

06,061.006c mayy eva daṇḍaḥ patati daivāt paramadāruṇaḥ

06,061.007a yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāś ca me sutāḥ

06,061.007c etan me sarvam ācakṣva yathātattvena saṃjaya

06,061.008a na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃ cana

06,061.008c samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ prataran naraḥ

06,061.009a putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam

06,061.009c ghātayiṣyati me putrān sarvān bhīmo na saṃśayaḥ

06,061.010a na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣet sutān raṇe

06,061.010c dhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya

06,061.011a tasmān me kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ

06,061.011c pṛcchato 'dya yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi

06,061.012a duryodhano 'pi yac cakre dṛṣṭvā svān vimukhān raṇe

06,061.012c bhīṣmadroṇau kṛpaś caiva saubaleyo jayadrathaḥ

06,061.012e drauṇir vāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ

06,061.013a niścayo vāpi kas teṣāṃ tadā hy āsīn mahātmanām

06,061.013c vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya

06,061.013d*0256_01 yad vṛttaṃ tatra saṃgrāme tad bhavān vaktum arhati

06,061.014 saṃjaya uvāca

06,061.014a śṛṇu rājann avahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya

06,061.014c naiva mantrakṛtaṃ kiṃ cin naiva māyāṃ tathāvidhām

06,061.014e na vai vibhīṣikāṃ kāṃ cid rājan kurvanti pāṇḍavāḥ

06,061.015a yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaś ca saṃyuge

06,061.015c dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata

06,061.015e ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ

06,061.016a na te yuddhān nivartante dharmopetā mahābalāḥ

06,061.016c śriyā paramayā yuktā yato dharmas tato jayaḥ

06,061.016e tenāvadhyā raṇe pārthā jayayuktāś ca pārthiva

06,061.017a tava putrā durātmānaḥ pāpeṣv abhiratāḥ sadā

06,061.017c niṣṭhurā hīnakarmāṇas tena hīyanti saṃyuge

06,061.018a subahūni nṛśaṃsāni putrais tava janeśvara

06,061.018c nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcair iva yathā naraiḥ

06,061.019a sarvaṃ ca tad anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam

06,061.019c sāpahnavāḥ sadaivāsan pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja

06,061.019e na cainān bahu manyante putrās tava viśāṃ pate

06,061.020a tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ

06,061.020c saṃprāptaṃ sumahad ghoraṃ phalaṃ kiṃpākasaṃnibham

06,061.020e sa tad bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sasuhṛjjanaḥ

06,061.021a nāvabudhyasi yad rājan vāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ

06,061.021c vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

06,061.022a tathā mayā cāpy asakṛd vāryamāṇo na gṛhṇasi

06,061.022c vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyam ivauṣadham

06,061.022e putrāṇāṃ matam āsthāya jitān manyasi pāṇḍavān

06,061.023a śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

06,061.023c kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati

06,061.023e tat te 'haṃ kathayiṣyāmi yathāśrutam ariṃdama

06,061.024a duryodhanena saṃpṛṣṭa etam arthaṃ pitāmahaḥ

06,061.024c dṛṣṭvā bhrātṝn raṇe sarvān nirjitān sumahārathān

06,061.025a śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ

06,061.025c pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya ha

06,061.025e yad abravīt sutas te 'sau tan me śṛṇu janeśvara

06,061.026 duryodhana uvāca

06,061.026a tvaṃ ca droṇaś ca śalyaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca

06,061.026c kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,061.027a bhūriśravā vikarṇaś ca bhagadattaś ca vīryavān

06,061.027c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ

06,061.028a trayāṇām api lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ

06,061.028c pāṇḍavānāṃ samastāś ca na tiṣṭhanti parākrame

06,061.029a tatra me saṃśayo jātas tan mamācakṣva pṛcchataḥ

06,061.029c yaṃ samāśritya kaunteyā jayanty asmān pade pade

06,061.030 bhīṣma uvāca

06,061.030a śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava

06,061.030c bahuśaś ca mamokto 'si na ca me tattvayā kṛtam

06,061.031a kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamo bharatasattama

06,061.031c etat kṣamam ahaṃ manye pṛthivyās tava cābhibho

06,061.032a bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājan bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī

06,061.032c durhṛdas tāpayan sarvān nandayaṃś cāpi bāndhavān

06,061.033a na ca me krośatas tāta śrutavān asi vai purā

06,061.033c tad idaṃ samanuprāptaṃ yat pāṇḍūn avamanyase

06,061.034a yaś ca hetur avadhyatve teṣām akliṣṭakarmaṇām

06,061.034c taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ prabho

06,061.035a nāsti lokeṣu tad bhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyati

06,061.035c yo jayet pāṇḍavān saṃkhye pālitāñ śārṅgadhanvanā

06,061.036a yat tu me kathitaṃ tāta munibhir bhāvitātmabhiḥ

06,061.036c purāṇagītaṃ dharmajña tac chṛṇuṣva yathātatham

06,061.037a purā kila surāḥ sarve ṛṣayaś ca samāgatāḥ

06,061.037c pitāmaham upāseduḥ parvate gandhamādane

06,061.038a madhye teṣāṃ samāsīnaḥ prajāpatir apaśyata

06,061.038c vimānaṃ jājvalad bhāsā sthitaṃ pravaram ambare

06,061.039a dhyānenāvedya taṃ brahmā kṛtvā ca niyato 'ñjalim

06,061.039c namaścakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvaram

06,061.040a ṛṣayas tv atha devāś ca dṛṣṭvā brahmāṇam utthitam

06,061.040c sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve paśyanto mahad adbhutam

06,061.041a yathāvac ca tam abhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥ

06,061.041c jagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ paramadharmavit

06,061.042a viśvāvasur viśvamūrtir viśveśo; viṣvakseno viśvakarmā vaśī ca

06,061.042c viśveśvaro vāsudevo 'si tasmād; yogātmānaṃ daivataṃ tvām upaimi

06,061.042d*0257_01 viśvāvāso viśvamūrtir viṣvakseno janārdanaḥ

06,061.042d*0257_02 viśvakartā viśvapatir devadeva jagatpate

06,061.042d*0257_03 yogeśvara namaste 'stu saṃsārārṇavatāraṇa

06,061.043a jaya viśva mahādeva jaya lokahite rata

06,061.043c jaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara

06,061.044a padmagarbha viśālākṣa jaya lokeśvareśvara

06,061.044c bhūtabhavyabhavan nātha jaya saumyātmajātmaja

06,061.045a asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa

06,061.045c nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara

06,061.046a sarvaguhyaguṇopeta viśvamūrte nirāmaya

06,061.046c viśveśvara mahābāho jaya lokārthatatpara

06,061.047a mahoraga varāhādya harikeśa vibho jaya

06,061.047c harivāsa viśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya

06,061.048a vyaktāvyaktāmitasthāna niyatendriya sendriya

06,061.048c asaṃkhyeyātmabhāvajña jaya gambhīra kāmada

06,061.049a ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana

06,061.049c kṛtakārya kṛtaprajña dharmajña vijayājaya

06,061.050a guhyātman sarvabhūtātman sphuṭasaṃbhūtasaṃbhava

06,061.050c bhūtārthatattva lokeśa jaya bhūtavibhāvana

06,061.051a ātmayone mahābhāga kalpasaṃkṣepatatpara

06,061.051c udbhāvana manodbhāva jaya brahmajanapriya

06,061.052a nisargasargābhirata kāmeśa parameśvara

06,061.052c amṛtodbhava sadbhāva yugāgne vijayaprada

06,061.053a prajāpatipate deva padmanābha mahābala

06,061.053c ātmabhūta mahābhūta karmātmañ jaya karmada

06,061.054a pādau tava dharā devī diśo bāhur divaṃ śiraḥ

06,061.054c mūrtis te 'haṃ surāḥ kāyaś candrādityau ca cakṣuṣī

06,061.055a balaṃ tapaś ca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ prabho

06,061.055c tejo 'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpas te svedasaṃbhavāḥ

06,061.056a aśvinau śravaṇau nityaṃ devī jihvā sarasvatī

06,061.056c vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagad āśritam

06,061.057a na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejo na parākramam

06,061.057c na balaṃ yogayogīśa jānīmas te na saṃbhavam

06,061.058a tvadbhaktiniratā deva niyamais tvā samāhitāḥ

06,061.058c arcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram

06,061.059a ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ

06,061.059c piśācā mānuṣāś caiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ

06,061.060a evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajam

06,061.060c padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana

06,061.061a tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jaganmukham

06,061.061c tvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā

06,061.062a pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādāt sadābhavat

06,061.062c tasmād bhava viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ

06,061.063a dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca

06,061.063c jagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me prabho

06,061.064a yad etat paramaṃ guhyaṃ tvatprasādamayaṃ vibho

06,061.064c vāsudeva tad etat te mayodgītaṃ yathātatham

06,061.065a sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayam ātmānam ātmanā

06,061.065c kṛṣṇa tvam ātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam

06,061.066a pradyumnāc cāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidur viṣṇum avyayam

06,061.066c aniruddho 'sṛjan māṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam

06,061.067a vāsudevamayaḥ so 'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ

06,061.067b*0258_01 vāsudeveti taṃ vidyād yenāhaṃ nirmitaḥ prabho

06,061.067b*0258_02 tasmād yācāmi lokeśa caturātmānam ātmanā

06,061.067c vibhajya bhāgaśo ''tmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho

06,061.068a tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vai

06,061.068c dharmaṃ sthāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyasi tattvataḥ

06,061.069a tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāś cāmitavikrama

06,061.069c tais taiś ca nāmabhir bhaktā gāyanti paramātmakam

06,061.069d*0259_01 sarvabhūteśvaraṃ devaṃ yogaṃ yogeśvaraṃ prabhum

06,061.070a sthitāś ca sarve tvayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāho

06,061.070c anādimadhyāntam apārayogaṃ; lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ

06,062.001 bhīṣma uvāca

06,062.001a tataḥ sa bhagavān devo lokānāṃ parameśvaraḥ

06,062.001c brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ snigdhagambhīrayā girā

06,062.002a viditaṃ tāta yogān me sarvam etat tavepsitam

06,062.002c tathā tad bhavitety uktvā tatraivāntaradhīyata

06,062.003a tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

06,062.003c kautūhalaparāḥ sarve pitāmaham athābruvan

06,062.004a ko nv ayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayād vibho

06,062.004c vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotum icchāma taṃ vayam

06,062.005a evam uktas tu bhagavān pratyuvāca pitāmahaḥ

06,062.005c devabrahmarṣigandharvān sarvān madhurayā girā

06,062.006a yat tatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yat param

06,062.006c bhūtātmā yaḥ prabhuś caiva brahma yac ca paraṃ padam

06,062.007a tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ

06,062.007c jagato 'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ

06,062.008a mānuṣaṃ lokam ātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ

06,062.008c asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale

06,062.008c*0260_01 **** **** vāsudeva iti śrutaḥ

06,062.008c*0260_02 vāsudevagṛhe sākṣāt **** ****

06,062.009a saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ

06,062.009c ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ

06,062.010a teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavān nareṇa sahito vaśī

06,062.010c mānuṣīṃ yonim āsthāya cariṣyati mahītale

06,062.011a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau

06,062.011c sahitau mānuṣe loke saṃbhūtāv amitadyutī

06,062.012a ajeyau samare yattau sahitāv amarair api

06,062.012c mūḍhās tv etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī

06,062.012d*0261_01 jagataś cāgrajau vidmas tato devau surarṣabhāḥ

06,062.013a tasyāham ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ

06,062.013c vāsudevo 'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ

06,062.014a tathā manuṣyo 'yam iti kadā cit surasattamāḥ

06,062.014c nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

06,062.014d*0262_01 etat puruṣasaṃjñaṃ vai purāṇaṃ rūpam uttamam

06,062.015a etat paramakaṃ guhyam etat paramakaṃ padam

06,062.015c etat paramakaṃ brahma etat paramakaṃ yaśaḥ

06,062.016a etad akṣaram avyaktam etat tac chāśvataṃ mahat

06,062.016c etat puruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca

06,062.017a etat paramakaṃ teja etat paramakaṃ sukham

06,062.017c etat paramakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā

06,062.018a tasmāt sarvaiḥ suraiḥ sendrair lokaiś cāmitavikramaḥ

06,062.018c nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo 'yam iti prabhuḥ

06,062.019a yaś ca mānuṣamātro 'yam iti brūyāt sumandadhīḥ

06,062.019c hṛṣīkeśam avajñānāt tam āhuḥ puruṣādhamam

06,062.020a yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum

06,062.020c avamanyed vāsudevaṃ tam āhus tāmasaṃ janāḥ

06,062.021a devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam

06,062.021c padmanābhaṃ na jānāti tam āhus tāmasaṃ janāḥ

06,062.022a kirīṭakaustubhadharaṃ mitrāṇām abhayaṃkaram

06,062.022c avajānan mahātmānaṃ ghore tamasi majjati

06,062.023a evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānām īśvareśvaraḥ

06,062.023c vāsudevo namaskāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ

06,062.024a evam uktvā sa bhagavān sarvān devagaṇān purā

06,062.024c visṛjya sarvalokātmā jagāma bhavanaṃ svakam

06,062.025a tato devāḥ sagandharvā munayo 'psaraso 'pi ca

06,062.025c kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ

06,062.026a etac chrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

06,062.026c vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam

06,062.027a jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ

06,062.027c vyāsanāradayoś cāpi śrutaṃ śrutaviśārada

06,062.028a etam arthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhum avyayam

06,062.028c vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānām īśvareśvaram

06,062.029a yasyāsāv ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā

06,062.029c kathaṃ na vāsudevo 'yam arcyaś cejyaś ca mānavaiḥ

06,062.030a vārito 'si purā tāta munibhir vedapāragaiḥ

06,062.030c mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā

06,062.030e mā pāṇḍavaiḥ sārdham iti tac ca mohān na budhyase

06,062.031a manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ

06,062.031c yasmād dviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

06,062.031e naranārāyaṇau devau nānyo dviṣyād dhi mānavaḥ

06,062.032a tasmād bravīmi te rājann eṣa vai śāśvato 'vyayaḥ

06,062.032c sarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ

06,062.033a lokān dhārayate yas trīṃś carācaraguruḥ prabhuḥ

06,062.033c yoddhā jayaś ca jetā ca sarvaprakṛtir īśvaraḥ

06,062.034a rājan sattvamayo hy eṣa tamorāgavivarjitaḥ

06,062.034c yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ

06,062.035a tasya māhātmyayogena yogenātmana eva ca

06,062.035c dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañ jayaś caiṣāṃ bhaviṣyati

06,062.036a śreyoyuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ

06,062.036c balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaś caiva rakṣati

06,062.037a sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ

06,062.037c vāsudeva iti jñeyo yan māṃ pṛcchasi bhārata

06,062.038a brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś ca kṛtalakṣaṇaiḥ

06,062.038c sevyate 'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ

06,062.039a dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca

06,062.039c sātvataṃ vidhim āsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ

06,062.040a sa eṣa sarvāsuramartyalokaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīś ca

06,062.040c yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ

06,063.001 duryodhana uvāca

06,063.001a vāsudevo mahad bhūtaṃ sarvalokeṣu kathyate

06,063.001c tasyāgamaṃ pratiṣṭhāṃ ca jñātum icche pitāmaha

06,063.002 bhīṣma uvāca

06,063.002a vāsudevo mahad bhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ

06,063.002c na paraṃ puṇḍarīkākṣād dṛśyate bharatarṣabha

06,063.002d*0263_01 śrutaṃ me tāta rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ

06,063.002d*0263_02 nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

06,063.002d*0263_03 asito devalaś cāpi vālakhilyās tapodhanāḥ

06,063.002e mārkaṇḍeyaś ca govindaṃ kathayaty adbhutaṃ mahat

06,063.003a sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ

06,063.003c āpo vāyuś ca tejaś ca trayam etad akalpayat

06,063.004a sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ

06,063.004c apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ

06,063.004e sarvatoyamayo devo yogāt suṣvāpa tatra ha

06,063.005a mukhataḥ so 'gnim asṛjat prāṇād vāyum athāpi ca

06,063.005c sarasvatīṃ ca vedāṃś ca manasaḥ sasṛje 'cyutaḥ

06,063.006a eṣa lokān sasarjādau devāṃś carṣigaṇaiḥ saha

06,063.006c nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca prajānāṃ prabhavo 'vyayaḥ

06,063.007a eṣa dharmaś ca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ

06,063.007c eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ svayaṃprabhuḥ

06,063.008a bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca pūrvam etad akalpayat

06,063.008c ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ

06,063.009a ṛṣīṃś caiva hi govindas tapaś caivānu kalpayat

06,063.009c sraṣṭāraṃ jagataś cāpi mahātmā prabhur avyayaḥ

06,063.010a agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam akalpayat

06,063.010b*0264_01 tasmān nārāyaṇo jajñe devadevaḥ sanātanaḥ

06,063.010b*0264_02 nābhau padmaṃ babhūvāsya sarvalokasya saṃbhavaḥ

06,063.010b*0264_03 tasmāt pitāmaho jātas tasmāj jātās tv imāḥ prajāḥ

06,063.010c śeṣaṃ cākalpayad devam anantam iti yaṃ viduḥ

06,063.011a yo dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ saparvatām

06,063.011c dhyānayogena viprāś ca taṃ vadanti mahaujasam

06,063.012a karṇasrotodbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsuram

06,063.012c tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam

06,063.012d*0265_01 harantaṃ brahmaṇo vedāñ jaghāna brahmaṇaḥ pitā

06,063.012e brahmaṇo 'pacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ

06,063.013a tasya tāta vadhād eva devadānavamānavāḥ

06,063.013c madhusūdanam ity āhur ṛṣayaś ca janārdanam

06,063.013e varāhaś caiva siṃhaś ca trivikramagatiḥ prabhuḥ

06,063.014a eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ prāṇināṃ hariḥ

06,063.014c paraṃ hi puṇḍarīkākṣān na bhūtaṃ na bhaviṣyati

06,063.015a mukhato 'sṛjad brāhmaṇān bāhubhyāṃ kṣatriyāṃs tathā

06,063.015c vaiśyāṃś cāpy ūruto rājañ śūdrān padbhyāṃ tathaiva ca

06,063.015e tapasā niyato devo nidhānaṃ sarvadehinām

06,063.016a brahmabhūtam amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca

06,063.016c yogabhūtaṃ paricaran keśavaṃ mahad āpnuyāt

06,063.017a keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ

06,063.017c evam āhur hṛṣīkeśaṃ munayo vai narādhipa

06,063.018a evam enaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ gurum

06,063.018c kṛṣṇo yasya prasīdeta lokās tenākṣayā jitāḥ

06,063.019a yaś caivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ vrajet

06,063.019c sadā naraḥ paṭhaṃś cedaṃ svastimān sa sukhī bhavet

06,063.020a ye ca kṛṣṇaṃ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ

06,063.020c bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ

06,063.021a etad yudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata

06,063.021c sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagadīśvaram

06,063.021e prapannaḥ śaraṇaṃ rājan yogānām īśvaraṃ prabhum

06,064.001 bhīṣma uvāca

06,064.001a śṛṇu cedaṃ mahārāja brahmabhūtastavaṃ mama

06,064.001c brahmarṣibhiś ca devaiś ca yaḥ purā kathito bhuvi

06,064.002a sādhyānām api devānāṃ devadeveśvaraḥ prabhuḥ

06,064.002c lokabhāvanabhāvajña iti tvāṃ nārado 'bravīt

06,064.002e bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyo 'bhyuvāca ha

06,064.003a yajñānāṃ caiva yajñaṃ tvāṃ tapaś ca tapasām api

06,064.003c devānām api devaṃ ca tvām āha bhagavān bhṛguḥ

06,064.003e purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇo bhūtapateti vai

06,064.004a vāsudevo vasūnāṃ tvaṃ śakraṃ sthāpayitā tathā

06,064.004c devadevo 'si devānām iti dvaipāyano 'bravīt

06,064.005a pūrve prajānisargeṣu dakṣam āhuḥ prajāpatim

06,064.005c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām aṅgirās tvāṃ tato 'bravīt

06,064.006a avyaktaṃ te śarīrotthaṃ vyaktaṃ te manasi sthitam

06,064.006c devā vāksaṃbhavāś ceti devalas tv asito 'bravīt

06,064.007a śirasā te divaṃ vyāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā

06,064.007c jaṭharaṃ te trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ

06,064.008a evaṃ tvām abhijānanti tapasā bhāvitā narāḥ

06,064.008c ātmadarśanatṛptānām ṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ

06,064.009a rājarṣīṇām udārāṇām āhaveṣv anivartinām

06,064.009c sarvadharmapradhānānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana

06,064.009d*0266_01 iti nityaṃ yogavidbhir bhagavān puruṣottamaḥ

06,064.009d*0266_02 sanatkumārapramukhaiḥ stūyate 'bhyarcyate hariḥ

06,064.009d*0267_01 etad dvaipāyanaḥ prāha stutvā vai puruṣottamam

06,064.010a eṣa te vistaras tāta saṃkṣepaś ca prakīrtitaḥ

06,064.010c keśavasya yathātattvaṃ suprīto bhava keśave

06,064.010d*0268_01 purāṇapuruṣasyeha yadarthaṃ nṛṣu saṃbhavaḥ

06,064.011 saṃjaya uvāca

06,064.011a puṇyaṃ śrutvaitad ākhyānaṃ mahārāja sutas tava

06,064.011c keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃś ca mahārathān

06,064.012a tam abravīn mahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ

06,064.012c māhātmyaṃ te śrutaṃ rājan keśavasya mahātmanaḥ

06,064.012d*0269_01 arjunasya māhātmyaṃ hi kathitaṃ tattvato mayā

06,064.012d*0269_02 na jeṣyāmi mahāyuddhe vicarantaṃ naraṃ kva cit

06,064.012d*0269_03 nārāyaṇaṃ ca saṃgrāme avadhyau tau yataḥ smṛtau

06,064.012d*0269_04 dharmarājaś ca bhīmaś ca mādrīputraś ca pāṃḍavau

06,064.012d*0269_05 ete 'py avadhyāḥ kathitāḥ purāṇe paramarṣiṇā

06,064.013a narasya ca yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

06,064.013c yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāv ubhau

06,064.014a avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣv aparājitau

06,064.014c yathā ca pāṇḍavā rājann agamyā yudhi kasya cit

06,064.015a prītimān hi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu

06,064.015c tasmād bravīmi rājendra śamo bhavatu pāṇḍavaiḥ

06,064.016a pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahito bhrātṛbhir balibhir vaśī

06,064.016c naranārāyaṇau devāv avajñāya naśiṣyasi

06,064.016d*0270_01 na cet kartāsi vacanaṃ saṃdigdhaṃ na tariṣyasi

06,064.017a evam uktvā tava pitā tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate

06,064.017c vyasarjayac ca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha

06,064.018a rājāpi śibiraṃ prāyāt praṇipatya mahātmane

06,064.018c śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha

06,065.001 saṃjaya uvāca

06,065.001a vyuṣitāyāṃ ca śarvaryām udite ca divākare

06,065.001c ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ

06,065.001d*0271_01 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ niryayuḥ kurupuṃgavāḥ

06,065.001d*0271_02 puraskṛtya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi

06,065.002a abhyadhāvaṃś ca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ

06,065.002c te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam

06,065.003a pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca rājan durmantrite tava

06,065.003c vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ prahāriṇaḥ

06,065.004a arakṣan makaravyūhaṃ bhīṣmo rājan samantataḥ

06,065.004c tathaiva pāṇḍavā rājann arakṣan vyūham ātmanaḥ

06,065.004d*0272_01 ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ manāṃsi samakampayat

06,065.004d*0272_02 śyenavad vyūhya taṃ vyūhaṃ dhaumyasya vacanāt svayam

06,065.004d*0272_03 sa hi tasya suvijñāta agnicityeṣu bhārata

06,065.004d*0272_04 makaras tu mahāvyūhas tava putrasya dhīmataḥ

06,065.004d*0272_05 svayaṃ sarveṇa sainyena droṇenānumatas tadā

06,065.004d*0272_06 yathāvyūhaṃ śāṃtanavaḥ so 'nvavartata tat punaḥ

06,065.005a sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratas tava

06,065.005c mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ

06,065.006a itaretaram anvīyur yathābhāgam avasthitāḥ

06,065.006c rathinaḥ pattayaś caiva dantinaḥ sādinas tathā

06,065.007a tān dṛṣṭvā prodyatān saṃkhye pāṇḍavāś ca yaśasvinaḥ

06,065.007c śyenena vyūharājena tenājayyena saṃyuge

06,065.008a aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ

06,065.008c netre śikhaṇḍī durdharṣo dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,065.009a śīrṣaṃ tasyābhavad vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ

06,065.009c vidhunvan gāṇḍivaṃ pārtho grīvāyām abhavat tadā

06,065.010a akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣo 'bhavat tadā

06,065.010c mahātmā drupadaḥ śrīmān saha putreṇa saṃyuge

06,065.011a dakṣiṇaś cābhavat pakṣaḥ kaikeyo 'kṣauhiṇīpatiḥ

06,065.011c pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś cāpi vīryavān

06,065.012a pṛṣṭhe samabhavac chrīmān svayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ

06,065.012c bhrātṛbhyāṃ sahito dhīmān yamābhyāṃ cāruvikramaḥ

06,065.013a praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatas tadā

06,065.013c bhīṣmam āsādya saṃgrāme chādayām āsa sāyakaiḥ

06,065.014a tato bhīṣmo mahāstrāṇi pātayām āsa bhārata

06,065.014c mohayan pāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave

06,065.015a saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ

06,065.015c bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani

06,065.016a parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣmamuktāni saṃyuge

06,065.016c svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ

06,065.017a tato duryodhano rājā bhāradvājam abhāṣata

06,065.017c pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ

06,065.017e bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ

06,065.018a ācārya satataṃ tvaṃ hi hitakāmo mamānagha

06,065.018c vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham

06,065.019a devān api raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ

06,065.019c kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān

06,065.019d*0273_01 sa tathā kuru bhadraṃ te yathā vadhyanti pāṇḍavāḥ

06,065.020a evam uktas tato droṇas tava putreṇa māriṣa

06,065.020b*0274_01 uvāca tatra rājānaṃ saṃkruddha iva niḥśvasan

06,065.020b*0274_02 bāliśas tvaṃ na jānīṣe pāṇḍavānāṃ parākramam

06,065.020b*0274_03 na śakyā hi yathā jetuṃ pāṇḍavā hi mahābalāḥ

06,065.020b*0274_04 yathābalaṃ yathāvīryaṃ karma kuryām ahaṃ hi te

06,065.020b*0274_05 ity uktvā te sutaṃ rājann abhyapadyata vāhinīm

06,065.020c abhinat pāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ

06,065.021a sātyakis tu tadā droṇaṃ vārayām āsa bhārata

06,065.021c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,065.022a śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān

06,065.022c avidhyan niśitair bāṇair jatrudeśe hasann iva

06,065.023a bhīmasenas tataḥ kruddho bhāradvājam avidhyata

06,065.023c saṃrakṣan sātyakiṃ rājan droṇāc chastrabhṛtāṃ varāt

06,065.024a tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tathā śalyaś ca māriṣa

06,065.024c bhīmasenaṃ raṇe kruddhāś chādayāṃ cakrire śaraiḥ

06,065.025a tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāś ca māriṣa

06,065.025c vivyadhur niśitair bāṇaiḥ sarvāṃs tān udyatāyudhān

06,065.026a bhīṣmadroṇau ca saṃkruddhāv āpatantau mahābalau

06,065.026c pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave

06,065.027a pragṛhya balavad vīro dhanur jaladanisvanam

06,065.027c abhyavarṣac charais tūrṇaṃ chādayāno divākaram

06,065.028a śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ

06,065.028c avarjayata saṃgrāme strītvaṃ tasyānusaṃsmaran

06,065.029a tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe

06,065.029c rakṣamāṇas tato bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ

06,065.030a śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam

06,065.030c avarjayata saṃgrāme yugāntāgnim ivolbaṇam

06,065.031a tato balena mahatā putras tava viśāṃ pate

06,065.031c jugopa bhīṣmam āsādya prārthayāno mahad yaśaḥ

06,065.032a tathaiva pāṇḍavā rājan puraskṛtya dhanaṃjayam

06,065.032c bhīṣmam evābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim

06,065.033a tad yuddham abhavad ghoraṃ devānāṃ dānavair iva

06,065.033c jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaś ca paramādbhutam

06,066.001 saṃjaya uvāca

06,066.001a akarot tumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā

06,066.001c bhīmasenabhayād icchan putrāṃs tārayituṃ tava

06,066.002a pūrvāhṇe tan mahāraudraṃ rājñāṃ yuddham avartata

06,066.002c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūravināśanam

06,066.003a tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye

06,066.003c abhavat tumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśan gaganaṃ mahat

06,066.004a nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ

06,066.004c bherīśaṅkhaninādaiś ca tumulaḥ samapadyata

06,066.005a yuyutsavas te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ

06,066.005c anyonyam abhigarjanto goṣṭheṣv iva maharṣabhāḥ

06,066.006a śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ

06,066.006c aśmavṛṣṭir ivākāśe babhūva bharatarṣabha

06,066.007a kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpojjvalāni ca

06,066.007c patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha

06,066.008a viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sakārmukaiḥ

06,066.008c sahastābharaṇaiś cānyair abhavac chāditā mahī

06,066.009a kavacopahitair gātrair hastaiś ca samalaṃkṛtaiḥ

06,066.009c mukhaiś ca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ

06,066.010a gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiś ca bhūpate

06,066.010c āsīt sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā

06,066.011a rajomeghaiś ca tumulaiḥ śastravidyutprakāśitaiḥ

06,066.011c āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo 'bhavat

06,066.012a sa saṃprahāras tumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ

06,066.012c prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata

06,066.013a tasmin mahābhaye ghore tumule lomaharṣaṇe

06,066.013c vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ

06,066.014a krośanti kuñjarās tatra śaravarṣapratāpitāḥ

06,066.014c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatottama

06,066.014d*0275_01 saṃrabdhānāṃ ca vīrāṇāṃ dhīrāṇām amitaujasām

06,066.014d*0275_02 dhanurjyātalaśabdena na prājñāyata kiṃ cana

06,066.014d*0275_03 utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śoṇitodake

06,066.014d*0275_04 samare paryadhāvanta nṛpā ripuvadhodyatāḥ

06,066.014d*0275_05 śaraśaktigadābhis te khaḍgaiś cāmitatejasaḥ

06,066.014d*0275_06 nijaghnuḥ samare śūrās te 'nyonyaṃ ca paraṃtapa

06,066.014d*0275_07 babhramuḥ kuñjarāś cātra śarair viddhā niraṅkuśāḥ

06,066.014e aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa

06,066.015a utpatya nipatanty anye śaraghātaprapīḍitāḥ

06,066.015c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhānāṃ bharatarṣabha

06,066.015d*0276_01 bahūnām uttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ tathaiva ca

06,066.015d*0276_02 gadānāṃ parighāṇāṃ ca hastānāṃ corubhiḥ saha

06,066.015d*0276_03 pādānāṃ bhūṣaṇānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca saṃghaśaḥ

06,066.015d*0276_04 rāśayaḥ sma pradṛśyante bhīṣmabhīmaparākrame

06,066.016a aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatām

06,066.016c saṃghātāḥ sma pradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate

06,066.017a gadābhir asibhiḥ prāsair bāṇaiś ca nataparvabhiḥ

06,066.017c jaghnuḥ parasparaṃ tatra kṣatriyāḥ kālacoditāḥ

06,066.018a apare bāhubhir vīrā niyuddhakuśalā yudhi

06,066.018c bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighair iva

06,066.019a muṣṭibhir jānubhiś caiva talaiś caiva viśāṃ pate

06,066.019c anyonyaṃ jaghnire vīrās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,066.019d*0277_01 patitaiḥ pātyamānaiś ca viceṣṭadbhiś ca bhūtale

06,066.019d*0277_02 ghoram āyodhanaṃ jajñe tatra tatra janeśvara

06,066.019d*0278_01 duryodhanamate ghore akṣadyūtābhidevane

06,066.019d*0278_02 bhīṣme yudhi parākrānte bhīmasenena bhārata

06,066.019d*0278_03 prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī

06,066.019d*0278_04 madhye ca mahatī senā keśaśaivalaśādvalā

06,066.019d*0278_05 hatārohā hayā rājan rathino virathā api

06,066.019d*0278_06 vicerus tatra saṃgrāme nistriṃśavaradhāriṇaḥ

06,066.020a virathā rathinaś cātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ

06,066.020c anyonyam abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ

06,066.021a tato duryodhano rājā kaliṅgair bahubhir vṛtaḥ

06,066.021c puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavān abhyavartata

06,066.022a tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram

06,066.022c bhīṣmam abhyadravan kruddhā raṇe rabhasavāhanāḥ

06,067.001 saṃjaya uvāca

06,067.001a dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktān bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān

06,067.001c tam abhyadhāvad gāṅgeyam udyatāstro dhanaṃjayaḥ

06,067.002a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca

06,067.002c dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvān no bhayam āviśat

06,067.002d*0279_01 siṃhalāṅgūlam ākāśe jvalantam iva parvatam

06,067.003a asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketum ivotthitam

06,067.003c bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam

06,067.003e apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ

06,067.004a vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānām ivāmbare

06,067.004c dadṛśur gāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe

06,067.005a aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ

06,067.005c sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatas tava vāhinīm

06,067.006a caṇḍavāto yathā meghaḥ savidyutstanayitnumān

06,067.006c diśaḥ saṃplāvayan sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ

06,067.007a abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanaṃjayaḥ

06,067.007c diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo 'stramohitāḥ

06,067.008a kāṃdigbhūtāḥ śrāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ

06,067.008c anyonyam abhisaṃśliṣya yodhās te bharatarṣabha

06,067.009a bhīṣmam evābhilīyanta saha sarvais tavātmajaiḥ

06,067.009c teṣām ārtāyanam abhūd bhīṣmaḥ śaṃtanavo raṇe

06,067.010a samutpatanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā

06,067.010c sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ

06,067.010d*0280_01 gajebhyo gajayodhāś ca vitrastā bhayamohitāḥ

06,067.010d*0280_02 vihvalāḥ pratyadṛśyanta na jānanti diśo nṛpa

06,067.011a śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

06,067.011c sarvasainyāni bhītāni vyavalīyanta bhārata

06,067.012a atha kāmbojamukhyais tu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ

06,067.012c gopānāṃ bahusāhasrair balair govāsano vṛtaḥ

06,067.012d*0281_01 tataḥ kāmbojamukhyāś ca te haṃsapathakarṇikāḥ

06,067.012d*0281_02 gopāsanabalaughāś ca gopāsanapatis tathā

06,067.013a madrasauvīragāndhārais trigartaiś ca viśāṃ pate

06,067.013c sarvakāliṅgamukhyaiś ca kaliṅgādhipatir vṛtaḥ

06,067.014a nāgā naragaṇaughāś ca duḥśāsanapuraḥsarāḥ

06,067.014c jayadrathaś ca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ

06,067.015a hayārohavarāś caiva tava putreṇa coditāḥ

06,067.015c caturdaśa sahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan

06,067.016a tatas te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ

06,067.016c pāṇḍavān samare jagmus tāvakā bharatarṣabha

06,067.016d*0282_01 cedikāśipadātaiś ca rathaiḥ pāñcālasṛñjayaiḥ

06,067.016d*0282_02 pāṇḍavāḥ sahitāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

06,067.016d*0282_03 tāvakān samare jagmur dharmaputreṇa coditāḥ

06,067.017a rathibhir vāraṇair aśvaiḥ padātaiś ca samīritam

06,067.017c ghoram āyodhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ

06,067.018a tomaraprāsanārācagajāśvarathayodhinām

06,067.018c balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjat kirīṭinā

06,067.019a āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ

06,067.019c ajātaśatrur madrāṇām ṛṣabheṇa yaśasvinā

06,067.019e sahaputraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata

06,067.020a vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā

06,067.020c matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate

06,067.021a drupadaś cekitānaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ

06,067.021c droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā

06,067.021e kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketum abhidrutau

06,067.022a evaṃ prajavitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca

06,067.022c sainyāni samasajjanta prayuddhāni samantataḥ

06,067.023a nirabhre vidyutas tīvrā diśaś ca rajasāvṛtāḥ

06,067.023c prādurāsan maholkāś ca sanirghātā viśāṃ pate

06,067.024a pravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca

06,067.024c nabhasy antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ

06,067.025a pramohaḥ sarvasattvānām atīva samapadyata

06,067.025b*0283_01 prakāśaṃ cakrur ākāśa udyatāsibhir uttamaiḥ

06,067.025c rajasā cābhibhūtānām astrajālaiś ca tudyatām

06,067.026a vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām

06,067.026c saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata

06,067.027a prakāśaṃ cakrur ākāśam udyatāni bhujottamaiḥ

06,067.027c nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha

06,067.028a ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca

06,067.028c saṃpetur dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha

06,067.029a sūryavarṇaiś ca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ

06,067.029c dikṣu sarvāsv adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca

06,067.030a bhagnacakrākṣanīḍāś ca nipātitamahādhvajāḥ

06,067.030c hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmus tatra tatra mahārathāḥ

06,067.031a paripetur hayāś cātra ke cic chastrakṛtavraṇāḥ

06,067.031c rathān viparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu

06,067.032a śarāhatā bhinnadehā baddhayoktrā hayottamāḥ

06,067.032c yugāni paryakarṣanta tatra tatra sma bhārata

06,067.033a adṛśyanta sasūtāś ca sāśvāḥ sarathayodhinaḥ

06,067.033c ekena balinā rājan vāraṇena hatā rathāḥ

06,067.034a gandhahastimadasrāvam āghrāya bahavo raṇe

06,067.034c saṃnipāte balaughānāṃ vītam ādadire gajāḥ

06,067.035a satomaramahāmātrair nipatadbhir gatāsubhiḥ

06,067.035c babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatair gajaiḥ

06,067.036a saṃnipāte balaughānāṃ preṣitair varavāraṇaiḥ

06,067.036c nipetur yudhi saṃbhagnāḥ sayodhāḥ sadhvajā rathāḥ

06,067.037a nāgarājopamair hastair nāgair ākṣipya saṃyuge

06,067.037c vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ

06,067.038a viśīrṇarathajālāś ca keśeṣv ākṣipya dantibhiḥ

06,067.038c drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe

06,067.039a ratheṣu ca rathān yuddhe saṃsaktān varavāraṇāḥ

06,067.039c vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ

06,067.040a teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpam ābabhau

06,067.040c saraḥsu nalinījālaṃ viṣaktam iva karṣatām

06,067.041a evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat

06,067.041c sādibhiś ca padātaiś ca sadhvajaiś ca mahārathaiḥ

06,068.001 saṃjaya uvāca

06,068.001a śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate

06,068.001c bhīṣmam āśu maheṣvāsam āsasāda sudurjayam

06,068.002a droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsān mahābalān

06,068.002c rājñaś cānyān raṇe śūrān bahūn ārchad dhanaṃjayaḥ

06,068.003a saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ

06,068.003c prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca bhūmipān bhūmiparṣabha

06,068.004a putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanam amarṣaṇam

06,068.004c duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno 'bhyavartata

06,068.005a sahadevas tu śakunim ulūkaṃ ca mahāratham

06,068.005c pitāputrau maheṣvāsāv abhyavartata durjayau

06,068.006a yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ

06,068.006c samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtas tava

06,068.007a mādrīputras tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi

06,068.007c trigartānāṃ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ

06,068.008a abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālvakekayān

06,068.008b*0284_01 nākuliś ca śatānīkaḥ samare rathapuṃgavaḥ

06,068.008c sātyakiś cekitānaś ca saubhadraś ca mahārathaḥ

06,068.009a dhṛṣṭaketuś ca samare rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,068.009c putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ

06,068.010a senāpatir ameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ

06,068.010c droṇena samare rājan samiyāyendrakarmaṇā

06,068.011a evam ete maheṣvāsās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,068.011c sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ pracakrire

06,068.012a madhyaṃdinagate sūrye nabhasy ākulatāṃ gate

06,068.012c kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca nijaghnur itaretaram

06,068.013a dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire

06,068.013c sapatākā rathā rejur vaiyāghraparivāraṇāḥ

06,068.014a sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam

06,068.014c babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānām iva nardatām

06,068.015a tatrādbhutam apaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇam

06,068.015c yam akurvan raṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha

06,068.016a naiva khaṃ na diśo rājan na sūryaṃ śatrutāpana

06,068.016c vidiśo vāpy apaśyāma śarair muktaiḥ samantataḥ

06,068.017a śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāsyatām

06,068.017c nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ

06,068.018a kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhās tathā

06,068.018c khaṃ diśaḥ pradiśaś caiva bhāsayām āsur ojasā

06,068.018d*0285_01 vapurbhiś ca narendrāṇāṃ candrasūryasamaprabhaiḥ

06,068.018e virarāja tadā rājaṃs tatra tatra raṇāṅgaṇam

06,068.019a rathasiṃhāsanavyāghrāḥ samāyāntaś ca saṃyuge

06,068.019c virejuḥ samare rājan grahā iva nabhastale

06,068.020a bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam

06,068.020c avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ

06,068.021a tato bhīṣmavinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

06,068.021c abhyaghnan samare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ

06,068.022a tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

06,068.022c kruddhāśīviṣasaṃkāśāṃ preṣayām āsa bhārata

06,068.023a tām āpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadām

06,068.023c ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,068.024a tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca

06,068.024c kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata

06,068.024d*0286_01 apāsya tu dhanuś chinnaṃ bhīmaseno mahābalaḥ

06,068.024d*0286_02 śarair bahubhir ānarchad bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi

06,068.025a sātyakis tu tatas tūrṇaṃ bhīṣmam āsādya saṃyuge

06,068.025b*0287_01 ākarṇaprahitais tīkṣṇair niśitais tigmatejanaiḥ

06,068.025c śarair bahubhir ānarchat pitaraṃ te janeśvara

06,068.026a tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam

06,068.026c vārṣṇeyasya rathād bhīṣmaḥ pātayām āsa sārathim

06,068.027a tasyāśvāḥ pradrutā rājan nihate rathasārathau

06,068.027c tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ

06,068.028a tataḥ sarvasya sainyasya nisvanas tumulo 'bhavat

06,068.028c hāhākāraś ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām

06,068.029a abhidravata gṛhṇīta hayān yacchata dhāvata

06,068.029c ity āsīt tumulaḥ śabdo yuyudhānarathaṃ prati

06,068.030a etasminn eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ

06,068.030c vyahanat pāṇḍavīṃ senām āsurīm iva vṛtrahā

06,068.031a te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha

06,068.031c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmam evābhidudruvuḥ

06,068.032a dhṛṣṭadyumnamukhāś cāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe

06,068.032c abhyadhāvañ jigīṣantas tava putrasya vāhinīm

06,068.033a tathaiva tāvakā rājan bhīṣmadroṇamukhāḥ parān

06,068.033c abhyadhāvanta vegena tato yuddham avartata

06,069.001 saṃjaya uvāca

06,069.001a virāṭo 'tha tribhir bāṇair bhīṣmam ārchan mahāratham

06,069.001c vivyādha turagāṃś cāsya tribhir bāṇair mahārathaḥ

06,069.002a taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ

06,069.002c rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ

06,069.003a drauṇir gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmadhanvā mahārathaḥ

06,069.003c avidhyad iṣubhiḥ ṣaḍbhir dṛḍhahastaḥ stanāntare

06,069.004a kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā

06,069.004c avidhyac ca bhṛśaṃ tīkṣṇaiḥ patribhiḥ śatrukarśanaḥ

06,069.005a so 'nyat kārmukam ādāya vegavat krodhamūrchitaḥ

06,069.005c amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukacchedam āhave

06,069.006a avidhyat phalgunaṃ rājan navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

06,069.006c vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ

06,069.007a tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ

06,069.007c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhur muhuḥ

06,069.008a dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ

06,069.008c gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitān saṃnataparvaṇaḥ

06,069.008e jīvitāntakarān ghorān samādatta śilīmukhān

06,069.009a tais tūrṇaṃ samare 'vidhyad drauṇiṃ balavatāṃ varam

06,069.009c tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave

06,069.010a na vivyathe ca nirbhinno drauṇir gāṇḍīvadhanvanā

06,069.010c tathaiva śaravarṣāṇi pratimuñcann avihvalaḥ

06,069.010e tasthau sa samare rājaṃs trātum icchan mahāvratam

06,069.011a tasya tat sumahat karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ

06,069.011c yat kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge

06,069.011d*0288_01 sa viddhaḥ phālgunenājau na papāta mahītale

06,069.012a sa hi nityam anīkeṣu yudhyate 'bhayam āsthitaḥ

06,069.012c astragrāmaṃ sasaṃhāraṃ droṇāt prāpya sudurlabham

06,069.013a mamāyam ācāryasuto droṇasyātipriyaḥ sutaḥ

06,069.013c brāhmaṇaś ca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca

06,069.014a samāsthāya matiṃ vīro bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ

06,069.014c kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvājasutaṃ prati

06,069.015a drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ

06,069.015c yuyudhe tāvakān nighnaṃs tvaramāṇaḥ parākramī

06,069.016a duryodhanas tu daśabhir gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ

06,069.016c bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayat

06,069.017a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham

06,069.017c citraṃ kārmukam ādatta śarāṃś ca niśitān daśa

06,069.018a ākarṇaprahitais tīkṣṇair vegitais tigmatejanaiḥ

06,069.018c avidhyat tūrṇam avyagraḥ kururājaṃ mahorasi

06,069.019a tasya kāñcanasūtras tu śaraiḥ parivṛto maṇiḥ

06,069.019c rarājorasi vai sūryo grahair iva samāvṛtaḥ

06,069.020a putras tu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ

06,069.020c nāmṛṣyata yathā nāgas talaśabdaṃ samīritam

06,069.021a tataḥ śarair mahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

06,069.021c bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhas trāsayāno varūthinīm

06,069.022a tau yudhyamānau samare bhṛśam anyonyavikṣatau

06,069.022c putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau

06,069.023a citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā

06,069.023c avidhyad daśabhir bāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ

06,069.024a satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi

06,069.024c nṛtyann iva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat

06,069.025a taṃ pratyavidyad daśabhiś citrasenaḥ śilīmukhaiḥ

06,069.025c satyavrataś ca navabhiḥ purumitraś ca saptabhiḥ

06,069.026a sa viddho vikṣaran raktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat

06,069.026c ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukam ārjuniḥ

06,069.026e bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasy atāḍayat

06,069.027a tatas te tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ

06,069.027c sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ

06,069.027e tāṃś ca sarvāñ śarais tīkṣṇair jaghāna paramāstravit

06,069.028a tasya dṛṣṭvā tu tat karma parivavruḥ sutās tava

06,069.028c dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yatholbaṇam

06,069.029a apetaśiśire kāle samiddham iva pāvakaḥ

06,069.029c atyarocata saubhadras tava sainyāni śātayan

06,069.030a tat tasya caritaṃ dṛṣṭvā pautras tava viśāṃ pate

06,069.030c lakṣmaṇo 'bhyapatat tūrṇaṃ sātvatīputram āhave

06,069.031a abhimanyus tu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

06,069.031c vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

06,069.032a tathaiva lakṣmaṇo rājan saubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,069.032c avidhyata mahārāja tad adbhutam ivābhavat

06,069.033a tasyāśvāṃś caturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ

06,069.033c abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,069.034a hatāśve tu rathe tuṣṭhaṃl lakṣmaṇaḥ paravīrahā

06,069.034c śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati

06,069.035a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām

06,069.035c abhimanyuḥ śarais tīkṣṇaiś ciccheda bhujagopamām

06,069.036a tataḥ svaratham āropya lakṣmaṇaṃ gautamas tadā

06,069.036c apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ

06,069.037a tataḥ samākule tasmin vartamāne mahābhaye

06,069.037b*0289_01 hayo hayaṃ gajo nāgaṃ vīro vīraṃ viśāṃ pate

06,069.037c abhyadravañ jighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

06,069.038a tāvakāś ca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāś ca mahārathāḥ

06,069.038c juhvantaḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram

06,069.039a muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ

06,069.039c bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha

06,069.040a tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

06,069.040c senāṃ jaghāna saṃkruddho divyair astrair mahābalaḥ

06,069.041a hateśvarair gajais tatra narair aśvaiś ca pātitaiḥ

06,069.041c rathibhiḥ sādibhiś caiva samāstīryata medinī

06,070.001 saṃjaya uvāca

06,070.001a atha rājan mahābāhuḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ

06,070.001c vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanam uttamam

06,070.001d*0290_01 yat tat sakhyus tu pūrveṇa arjunād upaśikṣitam

06,070.002a prāmuñcat puṅkhasaṃyuktāñ śarān āśīviṣopamān

06,070.002c prakāśaṃ laghu citraṃ ca darśayann astralāghavam

06,070.003a tasya vikṣipataś cāpaṃ śarān anyāṃś ca muñcataḥ

06,070.003c ādadānasya bhūyaś ca saṃdadhānasya cāparān

06,070.004a kṣipataś ca śarān asya raṇe śatrūn vinighnataḥ

06,070.004c dadṛśe rūpam atyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ

06,070.005a tam udīryantam ālokya rājā duryodhanas tataḥ

06,070.005c rathānām ayutaṃ tasya preṣayām āsa bhārata

06,070.006a tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sātyakiḥ satyavikramaḥ

06,070.006c jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān

06,070.007a sa kṛtvā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ

06,070.007c āsasāda tato vīro bhūriśravasam āhave

06,070.008a sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitām

06,070.008c abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ

06,070.009a indrāyudhasavarṇaṃ tat sa visphārya mahad dhanuḥ

06,070.009c vyasṛjad vajrasaṃkāśāñ śarān āśīviṣopamān

06,070.009e sahasraśo mahārāja darśayan pāṇilāghavam

06,070.010a śarāṃs tān mṛtyusaṃsparśān sātyakes tu padānugāḥ

06,070.010c na viṣehus tadā rājan dudruvus te samantataḥ

06,070.010e vihāya samare rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam

06,070.011a taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ

06,070.011c mahārathāḥ samākhyātāś citravarmāyudhadhvajāḥ

06,070.012a samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasam āhave

06,070.012c ūcuḥ sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe

06,070.012d*0291_01 yudhyasva samare cādya paśyāmas tava pauruṣam

06,070.013a bho bho kauravadāyāda sahāsmābhir mahābala

06,070.013c ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthag eva vā

06,070.014a asmān vā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge

06,070.014c vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dāsyāmahe pituḥ

06,070.015a evam uktas tadā śūrais tān uvāca mahābalaḥ

06,070.015c vīryaślāghī naraśreṣṭhas tān dṛṣṭvā samupasthitān

06,070.016a sādhv idaṃ kathyate vīrā yad evaṃ matir adya vaḥ

06,070.016c yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe

06,070.017a evam uktā maheṣvāsās te vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ

06,070.017c mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣann ariṃdamam

06,070.018a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmas tumulo 'bhavat

06,070.018c ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire

06,070.019a tam ekaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ śaravarṣair avākiran

06,070.019c prāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicur jaladā nṛpa

06,070.020a tais tu muktāñ śaraughāṃs tān yamadaṇḍāśaniprabhān

06,070.020c asaṃprāptān asaṃprāptāṃś cicchedāśu mahārathaḥ

06,070.021a tatrādbhutam apaśyāma saumadatteḥ parākramam

06,070.021c yad eko bahubhir yuddhe samasajjad abhītavat

06,070.022a visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājan mahārathāḥ

06,070.022c parivārya mahābāhuṃ nihantum upacakramuḥ

06,070.023a saumadattis tataḥ kruddhas teṣāṃ cāpāni bhārata

06,070.023c ciccheda daśabhir bāṇair nimeṣeṇa mahārathaḥ

06,070.024a athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,070.024c ciccheda samare rājañ śirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ

06,070.024e te hatā nyapatan bhūmau vajrabhagnā iva drumāḥ

06,070.025a tān dṛṣṭvā nihatān vīrān raṇe putrān mahābalān

06,070.025c vārṣṇeyo vinadan rājan bhūriśravasam abhyayāt

06,070.026a rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau

06,070.026c tāv anyonyasya samare nihatya rathavājinaḥ

06,070.026e virathāv abhivalgantau sameyātāṃ mahārathau

06,070.027a pragṛhītamahākhaḍgau tau carmavaradhāriṇau

06,070.027c śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau

06,070.027d*0292_01 asahyam asiyuddhāya bhūriśravasam āhave

06,070.027d*0292_02 matvā vṛkodaras tūrṇam abhiplutya mahārathaḥ

06,070.028a tataḥ sātyakim abhyetya nistriṃśavaradhāriṇam

06,070.028c bhīmasenas tvaran rājan ratham āropayat tadā

06,070.029a tavāpi tanayo rājan bhūriśravasam āhave

06,070.029c āropayad rathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām

06,070.030a tasmiṃs tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham

06,070.030c ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha

06,070.031a lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ

06,070.031c pañcaviṃśatisāhasrān nijaghāna mahārathān

06,070.032a te hi duryodhanādiṣṭās tadā pārthanibarhaṇe

06,070.032c saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam

06,070.033a tato matsyāḥ kekayāś ca dhanurvedaviśāradāḥ

06,070.033c parivavrus tadā pārthaṃ sahaputraṃ mahāratham

06,070.034a etasminn eva kāle tu sūrye 'stam upagacchati

06,070.034c sarveṣām eva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata

06,070.035a avahāraṃ tataś cakre pitā devavratas tava

06,070.035c saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ

06,070.036a pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame

06,070.036c te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam

06,070.037a tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃs tatra bhārata

06,070.037c pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaś ca yathāvidhi

06,071.001 saṃjaya uvāca

06,071.001a vihṛtya ca tato rājan sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ

06,071.001c vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punar yuddhāya niryayuḥ

06,071.002a tatra śabdo mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata

06,071.002c yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām

06,071.003a saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata

06,071.003c śaṅkhadundubhinādaś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat

06,071.004a tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnam abhāṣata

06,071.004c vyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam

06,071.005a evam uktas tu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

06,071.005c vyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ

06,071.006a śiro 'bhūd drupadas tasya pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ

06,071.006c cakṣuṣī sahadevaś ca nakulaś ca mahārathaḥ

06,071.006e tuṇḍam āsīn mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ

06,071.007a saubhadro draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,071.007c sātyakir dharmarājaś ca vyūhagrīvāṃ samāsthitāḥ

06,071.008a pṛṣṭham āsīn mahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ

06,071.008c dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ

06,071.009a kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ

06,071.009c dhṛṣṭaketur naravyāghraḥ karakarṣaś ca vīryavān

06,071.009e dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe

06,071.010a pādayos tu mahārāja sthitaḥ śrīmān mahārathaḥ

06,071.010c kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ

06,071.011a śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī

06,071.011c irāvāṃś ca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau

06,071.012a evam etan mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ

06,071.012c sūryodaye mahārāja punar yuddhāya daṃśitāḥ

06,071.013a kauravān abhyayus tūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ

06,071.013c samucchritair dhvajaiś citraiḥ śastraiś ca vimalaiḥ śitaiḥ

06,071.014a vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ pitā devavratas tava

06,071.014c krauñcena mahatā rājan pratyavyūhata vāhinīm

06,071.015a tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata

06,071.015c aśvatthāmā kṛpaś caiva cakṣur āstāṃ nareśvara

06,071.016a kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥ

06,071.016c śirasy āsīn naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

06,071.017a grīvāyāṃ śūrasenas tu tava putraś ca māriṣa

06,071.017c duryodhano mahārāja rājabhir bahubhir vṛtaḥ

06,071.018a prāgjyotiṣas tu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥ

06,071.018c urasy abhūn naraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ

06,071.018d*0293_01 pṛṣṭhe cāstāṃ maheṣvāsāv āvantyau sapadānugau

06,071.019a svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ

06,071.019c vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ

06,071.020a tuṣārā yavanāś caiva śakāś ca saha cūcupaiḥ

06,071.020c dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya bhārata

06,071.021a śrutāyuś ca śatāyuś ca saumadattiś ca māriṣa

06,071.021c vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam

06,071.022a tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha

06,071.022c sūryodaye mahārāja tato yuddham abhūn mahat

06,071.023a pratīyū rathino nāgān nāgāś ca rathino yayuḥ

06,071.023c hayārohā hayārohān rathinaś cāpi sādinaḥ

06,071.024a sārathiṃ ca rathī rājan kuñjarāṃś ca mahāraṇe

06,071.024c hastyārohā rathārohān rathinaś cāpi sādinaḥ

06,071.025a rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaś cāpi pattibhiḥ

06,071.025c anyonyaṃ samare rājan pratyadhāvann amarṣitāḥ

06,071.026a bhīmasenārjunayamair guptā cānyair mahārathaiḥ

06,071.026c śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī

06,071.027a tathā bhīṣmakṛpadroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ

06,071.027c tavāpi vibabhau senā grahair dyaur iva saṃvṛtā

06,071.028a bhīmasenas tu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī

06,071.028c abhyayāj javanair aśvair bhāradvājasya vāhinīm

06,071.029a droṇas tu samare kruddho bhīmaṃ navabhir āyasaiḥ

06,071.029c vivyādha samare rājan marmāṇy uddiśya vīryavān

06,071.030a dṛḍhāhatas tato bhīmo bhāradvājasya saṃyuge

06,071.030c sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati

06,071.031a sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān bhāradvājaḥ pratāpavān

06,071.031c vyadhamat pāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśim ivānalaḥ

06,071.032a te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottama

06,071.032c sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavan

06,071.033a tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam

06,071.033c muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā

06,071.034a abhidyetāṃ tato vyūhau tasmin vīravarakṣaye

06,071.034c āsīd vyatikaro ghoras tava teṣāṃ ca bhārata

06,071.035a tad adbhutam apaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha

06,071.035c ekāyanagatāḥ sarve yad ayudhyanta bhārata

06,071.036a pratisaṃvārya cāstrāṇi te 'nyonyasya viśāṃ pate

06,071.036c yuyudhuḥ pāṇḍavāś caiva kauravāś ca mahārathāḥ

06,072.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,072.001a evaṃ bahuguṇaṃ sainyam evaṃ bahuvidhaṃ param

06,072.001c vyūḍham evaṃ yathāśāstram amoghaṃ caiva saṃjaya

06,072.002a puṣṭam asmākam atyantam abhikāmaṃ ca naḥ sadā

06,072.002c prahvam avyasanopetaṃ purastād dṛṣṭavikramam

06,072.003a nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram

06,072.003c laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātram anāmayam

06,072.004a āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham

06,072.004c asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam

06,072.005a prāsarṣṭitomareṣv ājau parigheṣv āyaseṣu ca

06,072.005c bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ

06,072.006a kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ

06,072.006c kṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam

06,072.007a aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kṛtaśramam

06,072.007c śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam

06,072.008a ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute

06,072.008c samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam

06,072.009a nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam

06,072.009c parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam

06,072.010a na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥ

06,072.010c na sauhṛdabalaiś cāpi nākulīnaparigrahaiḥ

06,072.011a samṛddhajanam āryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavam

06,072.011c kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca

06,072.012a sajayaiś ca narair mukhyair bahuśo mukhyakarmabhiḥ

06,072.012c lokapālopamais tāta pālitaṃ lokaviśrutaiḥ

06,072.013a bahubhiḥ kṣatriyair guptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ

06,072.013c asmān abhigataiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ

06,072.014a mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ

06,072.014c apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathair nāgaiś ca saṃvṛtam

06,072.015a nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam

06,072.015c kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam

06,072.016a dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam

06,072.016c vāhanaiḥ parisarpadbhir vāyuvegavikampitam

06,072.017a apāram iva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat

06,072.017c droṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā

06,072.018a kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhais tathā

06,072.018c bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ

06,072.019a guptaṃ pravīrair lokasya sāravadbhir mahātmabhiḥ

06,072.019c yad ahanyata saṃgrāme diṣṭam etat purātanam

06,072.020a naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto 'tha mānuṣāḥ

06,072.020c ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya

06,072.021a īdṛśo hi balaughas tu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā

06,072.021c vadhyate yatra saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ

06,072.022a viparītam idaṃ sarvaṃ pratibhāti sma saṃjaya

06,072.022c yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nātarad yudhi pāṇḍavān

06,072.023a atha vā pāṇḍavārthāya devās tatra samāgatāḥ

06,072.023c yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yad avadhyanta saṃjaya

06,072.024a ukto hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya

06,072.024c na ca gṛhṇāti tan mandaḥ putro duryodhano mama

06,072.025a tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ

06,072.025c āsīd yathāgataṃ tāta yena dṛṣṭam idaṃ purā

06,072.026a atha vā bhāvyam evaṃ hi saṃjayaitena sarvathā

06,072.026c purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tat tathā na tad anyathā

06,073.001 saṃjaya uvāca

06,073.001a ātmadoṣāt tvayā rājan prāptaṃ vyasanam īdṛśam

06,073.001c na hi duryodhanas tāni paśyate bharatarṣabha

06,073.001e yāni tvaṃ dṛṣṭavān rājan dharmasaṃkarakārite

06,073.002a tava doṣāt purā vṛttaṃ dyūtam etad viśāṃ pate

06,073.002c tava doṣeṇa yuddhaṃ ca pravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ

06,073.002e tvam evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣam ātmanā

06,073.003a ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivopabhujyate

06,073.003c iha vā pretya vā rājaṃs tvayā prāptaṃ yathātatham

06,073.004a tasmād rājan sthiro bhūtvā prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat

06,073.004c śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsato mama māriṣa

06,073.005a bhīmasenas tu niśitair bāṇair bhittvā mahācamūm

06,073.005c āsasāda tato vīraḥ sarvān duryodhanānujān

06,073.006a duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayam

06,073.006c jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanam

06,073.007a cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇam eva ca

06,073.007c etān anyāṃś ca subahūn samīpasthān mahārathān

06,073.008a dhārtarāṣṭrān susaṃkruddhān dṛṣṭvā bhīmo mahābalaḥ

06,073.008c bhīṣmeṇa samare guptāṃ praviveśa mahācamūm

06,073.009a athāhvayanta te 'nyonyam ayaṃ prāpto vṛkodaraḥ

06,073.009b*0294_01 athālokya praviṣṭaṃ tam ūcus te sarva eva tu

06,073.009c jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmo vayam enaṃ narādhipāḥ

06,073.010a sa taiḥ parivṛtaḥ pārtho bhrātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ

06,073.010c prajāsaṃharaṇe sūryaḥ krūrair iva mahāgrahaiḥ

06,073.011a saṃprāpya madhyaṃ vyūhasya na bhīḥ pāṇḍavam āviśat

06,073.011c yathā devāsure yuddhe mahendraḥ prāpya dānavān

06,073.012a tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ prabho

06,073.012c chādayānaṃ śarair ghorais tam ekam anuvavrire

06,073.013a sa teṣāṃ pravarān yodhān hastyaśvarathasādinaḥ

06,073.013c jaghāna samare śūro dhārtarāṣṭrān acintayan

06,073.014a teṣāṃ vyavasitaṃ jñātvā bhīmaseno jighṛkṣatām

06,073.014c samastānāṃ vadhe rājan matiṃ cakre mahāmanāḥ

06,073.015a tato rathaṃ samutsṛjya gadām ādāya pāṇḍavaḥ

06,073.015b*0295_01 uvāca sārathiṃ bhīmaḥ sthīyatām iti bhārata

06,073.015b*0295_02 yāvad enān haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sahānugān

06,073.015b*0295_03 ity uktvā bhīmasenas tu praviśya mahatīṃ camūm

06,073.015c jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavam

06,073.015d*0296_01 gadayā bhīmasenena tāḍitā vāraṇottamāḥ

06,073.015d*0296_02 bhinnakumbhā mahākāyā bhinnapṛṣṭhās tathaiva ca

06,073.015d*0296_03 bhinnagātrāḥ sahārohāḥ śerate parvatā iva

06,073.015d*0296_04 rathāś ca bhagnās tilaśaḥ sayodhāḥ śataśo raṇe

06,073.015d*0296_05 aśvāś ca sādinaś caiva pādātaiḥ saha bhārata

06,073.015d*0296_06 tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam

06,073.015d*0296_07 yad ekaḥ samare rājan bahubhiḥ samayodhayat

06,073.015d*0296_08 antakāle prajāḥ sarvā daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

06,073.016a bhīmasene praviṣṭe tu dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ

06,073.016c droṇam utsṛjya tarasā prayayau yatra saubalaḥ

06,073.017a vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ

06,073.017c āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge

06,073.017d*0297_01 rathaṃ ca śūnyaṃ saṃprekṣya bhīmaṃ prati vicetanaḥ

06,073.018a dṛṣṭvā viśokaṃ samare bhīmasenasya sārathim

06,073.018c dhṛṣṭadyumno mahārāja durmanā gatacetanaḥ

06,073.019a apṛcchad bāṣpasaṃruddho nisvanāṃ vācam īrayan

06,073.019c mama prāṇaiḥ priyatamaḥ kva bhīma iti duḥkhitaḥ

06,073.020a viśokas tam uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ

06,073.020c saṃsthāpya mām iha balī pāṇḍaveyaḥ pratāpavān

06,073.021a praviṣṭo dhārtarāṣṭrāṇām etad balamahārṇavam

06,073.021c mām uktvā puruṣavyāghra prītiyuktam idaṃ vacaḥ

06,073.022a pratipālaya māṃ sūta niyamyāśvān muhūrtakam

06,073.022c yāvad etān nihanmy āśu ya ime madvadhodyatāḥ

06,073.022d*0298_01 abhyadhāvad gadāpāṇis tad balaṃ sa mahābalaḥ

06,073.023a tato dṛṣṭvā gadāhastaṃ pradhāvantaṃ mahābalam

06,073.023c sarveṣām eva sainyānāṃ saṃgharṣaḥ samajāyata

06,073.024a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne bhayānake

06,073.024c bhittvā rājan mahāvyūhaṃ praviveśa sakhā tava

06,073.025a viśokasya vacaḥ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ

06,073.025c pratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ

06,073.026a na hi me vidyate sūta jīvite 'dya prayojanam

06,073.026c bhīmasenaṃ raṇe hitvā sneham utsṛjya pāṇḍavaiḥ

06,073.027a yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati

06,073.027c ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi

06,073.028a asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurogamāḥ

06,073.028c yaḥ sahāyān parityajya svastimān āvrajed gṛhān

06,073.028d*0299_01 dhikkṛtasya ca kṣatreṇa nirarthaṃ jīvitaṃ bhavet

06,073.028d*0300_01 raurave narake majjed aplave dustare nṛbhiḥ

06,073.029a mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ

06,073.029c bhakto 'smān bhaktimāṃś cāhaṃ tam apy ariniṣūdanam

06,073.030a so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yāto vṛkodaraḥ

06,073.030c nighnantaṃ mām arīn paśya dānavān iva vāsavam

06,073.031a evam uktvā tato vīro yayau madhyena bhāratīm

06,073.031c bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitair gajaiḥ

06,073.032a sa dadarśa tato bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm

06,073.032c vātaṃ vṛkṣān iva balāt prabhañjantaṃ raṇe nṛpān

06,073.033a te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinas tathā

06,073.033c pādātā dantinaś caiva cakrur ārtasvaraṃ mahat

06,073.034a hāhākāraś ca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa

06,073.034c vadhyato bhīmasenena kṛtinā citrayodhinā

06,073.035a tataḥ kṛtāstrās te sarve parivārya vṛkodaram

06,073.035c abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ

06,073.036a abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; samantataḥ pāṇḍavaṃ lokavīraiḥ

06,073.036b*0301_01 abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ ca samantataḥ

06,073.036b*0301_02 lokapālasamaṃ vīra lokavīraiś ca pāṇḍavam

06,073.036c sainyena ghoreṇa susaṃgatena; dṛṣṭvā balī pārṣato bhīmasenam

06,073.037a athopagacchac charavikṣatāṅgaṃ; padātinaṃ krodhaviṣaṃ vamantam

06,073.037c āśvāsayan pārṣato bhīmasenaṃ; gadāhastaṃ kālam ivāntakāle

06,073.038a niḥśalyam enaṃ ca cakāra tūrṇam; āropayac cātmarathaṃ mahātmā

06,073.038c bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenam; āśvāsayām āsa ca śatrumadhye

06,073.038d*0302_01 tathā tasmin vartamāne 'tivegaṃ

06,073.038d*0303_01 bhīmo tatho pretya ca yājñasenam (sic)

06,073.039a bhrātṝn athopetya tavāpi putras; tasmin vimarde mahati pravṛtte

06,073.039b*0304_01 dṛṣṭvā raṇe vākyam idaṃ babhāṣe

06,073.039c ayaṃ durātmā drupadasya putraḥ; samāgato bhīmasenena sārdham

06,073.039e taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ; mā vo ripuḥ prārthayatām anīkam

06,073.039f*0305_01 ārchann etaṃ kṣudrakarmātihīnaṃ

06,073.039f*0305_02 sainyaṃ ca vidhvaṃsayate pṛṣatkaiḥ

06,073.040a śrutvā tu vākyaṃ tam amṛṣyamāṇā; jyeṣṭhājñayā coditā dhārtarāṣṭrāḥ

06,073.040c vadhāya niṣpetur udāyudhās te; yugakṣaye ketavo yadvad ugrāḥ

06,073.041a pragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā; jyānemighoṣaiḥ pravikampayantaḥ

06,073.041c śarair avarṣan drupadasya putraṃ; yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ

06,073.041e nihatya tāṃś cāpi śaraiḥ sutīkṣṇair; na vivyathe samare citrayodhī

06,073.042a samabhyudīrṇāṃś ca tavātmajāṃs tathā; niśāmya vīrān abhitaḥ sthitān raṇe

06,073.042c jighāṃsur ugraṃ drupadātmajo yuvā; pramohanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ

06,073.042e kruddho bhṛśaṃ tava putreṣu rājan; daityeṣu yadvat samare mahendraḥ

06,073.042f*0306_01 sa vai tato 'straṃ sumahāprabhāvaṃ

06,073.042f*0306_02 pramohanaṃ droṇadattaṃ mahātmā

06,073.042f*0306_03 prayojayām āsa udārakarmā

06,073.042f*0306_04 tasmin raṇe tava sainyasya rājan

06,073.043a tato vyamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ; pramohanāstrāhatabuddhisattvāḥ

06,073.043c pradudruvuḥ kuravaś caiva sarve; savājināgāḥ sarathāḥ samantāt

06,073.043e parītakālān iva naṣṭasaṃjñān; mohopetāṃs tava putrān niśamya

06,073.043f*0307_01 etasminn eva kāle tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

06,073.043f*0307_02 viśramya ca tadā rājan pītvāmṛtarasaṃ jalam

06,073.043f*0307_03 punaḥ saṃnahya sahasā yodhayām āsa saṃyuge

06,073.043f*0307_04 dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ kālayām āsa bhārata

06,073.044a etasminn eva kāle tu droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

06,073.044c drupadaṃ tribhir āsādya śarair vivyādha dāruṇaiḥ

06,073.045a so 'tividdhas tadā rājan raṇe droṇena pārthivaḥ

06,073.045c apāyād drupado rājan pūrvavairam anusmaran

06,073.046a jitvā tu drupadaṃ droṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

06,073.046c tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā vitresuḥ sarvasomakāḥ

06,073.047a atha śuśrāva tejasvī droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

06,073.047c pramohanāstreṇa raṇe mohitān ātmajāṃs tava

06,073.048a tato droṇo rājagṛddhī tvarito 'bhiyayau raṇāt

06,073.048c tatrāpaśyan maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān

06,073.048e dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe

06,073.049a mohāviṣṭāṃś ca te putrān apaśyat sa mahārathaḥ

06,073.049c tataḥ prajñāstram ādāya mohanāstraṃ vyaśātayat

06,073.050a atha pratyāgataprāṇās tava putrā mahārathāḥ

06,073.050c punar yuddhāya samare prayayur bhīmapārṣatau

06,073.051a tato yudhiṣṭhiraḥ prāha samāhūya svasainikān

06,073.051c gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayor yudhi

06,073.052a saubhadrapramukhā vīrā rathā dvādaśa daṃśitāḥ

06,073.052c pravṛttim adhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ

06,073.052d*0308_01 pravṛttiṃ bhīmasenasya pārṣatasya ca saṃyuge

06,073.052d*0308_02 vijñāya samare śīghraṃ praviśadhvaṃ rathārṇavam

06,073.052d*0308_03 gacchantu parayā śaktyā bhavanta iti me matiḥ

06,073.053a ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ

06,073.053c bāḍham ity evam uktvā tu sarve puruṣamāninaḥ

06,073.053e madhyaṃdinagate sūrye prayayuḥ sarva eva hi

06,073.054a kekayā draupadeyāś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān

06,073.054c abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ

06,073.055a te kṛtvā samare vyūhaṃ sūcīmukham ariṃdamāḥ

06,073.055c bibhidur dhārtarāṣṭrāṇāṃ tad rathānīkam āhave

06,073.056a tān prayātān maheṣvāsān abhimanyupurogamān

06,073.056c bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimohitā

06,073.057a na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa

06,073.057c madamūrchānvitātmānaṃ pramadevādhvani sthitā

06,073.058a te 'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ

06,073.058c parīpsanto 'bhyadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkodarau

06,073.059a tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsān abhimanyupurogamān

06,073.059c babhūvatur mudā yuktau nighnantau tava vāhinīm

06,073.059d*0309_01 droṇam iṣvastrakuśalaṃ sarvavidyāsu pāragam

06,073.060a dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyo gurum ātmanaḥ

06,073.060c nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ

06,073.061a tato rathaṃ samāropya kekayasya vṛkodaram

06,073.061c abhyadhāvat susaṃkruddho droṇam iṣvastrapāragam

06,073.062a tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān

06,073.062c kruddhaś ciccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ

06,073.063a anyāṃś ca śataśo bāṇān preṣayām āsa pārṣate

06,073.063c duryodhanahitārthāya bhartṛpiṇḍam anusmaran

06,073.064a athānyad dhanur ādāya pārṣataḥ paravīrahā

06,073.064c droṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

06,073.065a tasya droṇaḥ punaś cāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ

06,073.065c hayāṃś ca caturas tūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

06,073.066a vaivasvatakṣayaṃ ghoraṃ preṣayām āsa vīryavān

06,073.066c sārathiṃ cāsya bhallena preṣayām āsa mṛtyave

06,073.066d*0310_01 dharmarājapuraṃ rājan preṣayām āsa vai dvijaḥ

06,073.067a hatāśvāt sa rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ

06,073.067c āruroha mahābāhur abhimanyor mahāratham

06,073.068a tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī

06,073.068c paśyato bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ

06,073.069a tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇenāmitatejasā

06,073.069c nāśaknuvan vārayituṃ samastās te mahārathāḥ

06,073.070a vadhyamānaṃ tu tat sainyaṃ droṇena niśitaiḥ śaraiḥ

06,073.070c vyabhramat tatra tatraiva kṣobhyamāṇa ivārṇavaḥ

06,073.071a tathā dṛṣṭvā ca tat sainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava

06,073.071c dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm

06,073.071e cukruśuḥ sarvato yodhāḥ sādhu sādhv iti bhārata

06,074.001 saṃjaya uvāca

06,074.001a tato duryodhano rājā mohāt pratyāgatas tadā

06,074.001c śaravarṣaiḥ punar bhīmaṃ pratyavārayad acyutam

06,074.002a ekībhūtāḥ punaś caiva tava putrā mahārathāḥ

06,074.002c sametya samare bhīmaṃ yodhayām āsur udyatāḥ

06,074.003a bhīmaseno 'pi samare saṃprāpya svarathaṃ punaḥ

06,074.003c samāruhya mahābāhur yayau yena tavātmajaḥ

06,074.004a pragṛhya ca mahāvegaṃ parāsukaraṇaṃ dṛḍham

06,074.004c citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śarair vivyādha te sutān

06,074.005a tato duryodhano rājā bhīmasenaṃ mahābalam

06,074.005c nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇy atāḍayat

06,074.006a so 'tividdho maheṣvāsas tava putreṇa dhanvinā

06,074.006c krodhasaṃraktanayano vegenotkṣipya kārmukam

06,074.007a duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat

06,074.007c sa tathābhihato rājā nācalad girirāḍ iva

06,074.008a tau dṛṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam

06,074.008c duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ

06,074.009a saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ

06,074.009c niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ pracakramuḥ

06,074.010a tān āpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ

06,074.010c pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajān iva

06,074.011a bhṛśaṃ kruddhaś ca tejasvī nārācena samarpayat

06,074.011c citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ

06,074.012a tathetarāṃs tava sutāṃs tāḍayām āsa bhārata

06,074.012c śarair bahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ

06,074.013a tataḥ saṃsthāpya samare svāny anīkāni sarvaśaḥ

06,074.013c abhimanyuprabhṛtayas te dvādaśa mahārathāḥ

06,074.014a preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ

06,074.014c pratyudyayur mahārāja tava putrān mahābalān

06,074.015a dṛṣṭvā rathasthāṃs tāñ śūrān sūryāgnisamatejasaḥ

06,074.015c sarvān eva maheṣvāsān bhrājamānāñ śriyā vṛtān

06,074.016a mahāhave dīpyamānān suvarṇakavacojjvalān

06,074.016c tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ

06,074.017a tān nāmṛṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti

06,074.017c anvīya ca punaḥ sarvāṃs tava putrān apīḍayat

06,074.018a athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatam

06,074.018c pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ

06,074.018c*0311_01 **** **** kekayā draupadīsutāḥ

06,074.018c*0311_02 tān dṛṣṭvā samare kruddhās

06,074.019a duryodhanaprabhṛtayaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ

06,074.019c bhṛśam aśvaiḥ prajavitaiḥ prayayur yatra te rathāḥ

06,074.020a aparāhṇe tato rājan prāvartata mahān raṇaḥ

06,074.020c tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata

06,074.021a abhimanyur vikarṇasya hayān hatvā mahājavān

06,074.021c athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samācinot

06,074.022a hatāśvaṃ ratham utsṛjya vikarṇas tu mahārathaḥ

06,074.022c āruroha rathaṃ rājaṃś citrasenasya bhāsvaram

06,074.023a sthitāv ekarathe tau tu bhrātarau kuruvardhanau

06,074.023c ārjuniḥ śarajālena chādayām āsa bhārata

06,074.024a durjayo 'tha vikarṇaś ca kārṣṇiṃ pañcabhir āyasaiḥ

06,074.024c vivyadhāte na cākampat kārṣṇir merur ivācalaḥ

06,074.025a duḥśāsanas tu samare kekayān pañca māriṣa

06,074.025c yodhayām āsa rājendra tad adbhutam ivābhavat

06,074.026a draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanam avārayan

06,074.026c ekaikas tribhir ānarchat putraṃ tava viśāṃ pate

06,074.027a putro 'pi tava durdharṣo draupadyās tanayān raṇe

06,074.027c sāyakair niśitai rājann ājaghāna pṛthak pṛthak

06,074.028a taiś cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ

06,074.028c giriprasravaṇair yadvad girir dhātuvimiśritaiḥ

06,074.029a bhīṣmo 'pi samare rājan pāṇḍavānām anīkinīm

06,074.029c kālayām āsa balavān pālaḥ paśugaṇān iva

06,074.030a tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīd viśāṃ pate

06,074.030c dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīn vinighnataḥ

06,074.031a uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ

06,074.031c kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata

06,074.032a śoṇitodaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayormiṇam

06,074.032c rathanaubhir naravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram

06,074.033a chinnahastā vikavacā videhāś ca narottamāḥ

06,074.033c patitās tatra dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,074.034a nihatair mattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ

06,074.034c bhūr bhāti bharataśreṣṭha parvatair ācitā yathā

06,074.035a tatrādbhutam apaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata

06,074.035c na tatrāsīt pumān kaś cid yo yoddhuṃ nābhikāṅkṣati

06,074.036a evaṃ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ

06,074.036c tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi

06,075.001 saṃjaya uvāca

06,075.001a tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare

06,075.001c saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo 'bhyadhāvata

06,075.002a tam āyāntam abhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam

06,075.002c bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt

06,075.003a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ

06,075.003c adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam

06,075.004a adya kuntyāḥ parikleśaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ

06,075.004c draupadyāś ca parikleśaṃ praṇotsyāmi hate tvayi

06,075.005a yat tvaṃ durodaro bhūtvā pāṇḍavān avamanyase

06,075.005c tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanam āgatam

06,075.006a karṇasya matam ājñāya saubalasya ca yat purā

06,075.006c acintya pāṇḍavān kāmād yatheṣṭaṃ kṛtavān asi

06,075.007a yācamānaṃ ca yan mohād dāśārham avamanyase

06,075.007c ulūkasya samādeśaṃ yad dadāsi ca hṛṣṭavat

06,075.008a adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sabāndhavam

06,075.008c samīkariṣye tat pāpaṃ yat purā kṛtavān asi

06,075.009a evam uktvā dhanur ghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt

06,075.009c samādāya śarān ghorān mahāśanisamaprabhān

06,075.010a ṣaḍviṃśat tarasā kruddho mumocāśu suyodhane

06,075.010c jvalitāgniśikhākārān vajrakalpān ajihmagān

06,075.011a tato 'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe

06,075.011c caturbhir aśvāñ javanān anayad yamasādanam

06,075.012a dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyām arimardanaḥ

06,075.012c chatraṃ ciccheda samare rājñas tasya rathottamāt

06,075.013a tribhiś ca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajam uttamam

06,075.013b*0312_01 tribhir anyair maheṣvāsaś cicchedāsya dhvajaṃ tathā

06,075.013c chittvā taṃ ca nanādoccais tava putrasya paśyataḥ

06,075.014a rathāc ca sa dhvajaḥ śrīmān nānāratnavibhūṣitaḥ

06,075.014c papāta sahasā bhūmiṃ vidyuj jaladharād iva

06,075.015a jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham

06,075.015c dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

06,075.016a athainaṃ daśabhir bāṇais tottrair iva mahāgajam

06,075.016c ājaghāna raṇe bhīmaḥ smayann iva mahārathaḥ

06,075.016d*0313_01 sa tathābhihato rājā smayann iva mahārathaḥ

06,075.017a tatas tu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho jayadrathaḥ

06,075.017c duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām

06,075.018a kṛpaś ca rathināṃ śreṣṭhaḥ kauravyam amitaujasam

06,075.018c āropayad rathaṃ rājan duryodhanam amarṣaṇam

06,075.019a sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge

06,075.019c niṣasāda rathopasthe rājā duryodhanas tadā

06,075.020a parivārya tato bhīmaṃ hantukāmo jayadrathaḥ

06,075.020c rathair anekasāhasrair bhīmasyāvārayad diśaḥ

06,075.021a dhṛṣṭaketus tato rājann abhimanyuś ca vīryavān

06,075.021c kekayā draupadeyāś ca tava putrān ayodhayan

06,075.022a citrasenaḥ sucitraś ca citrāśvaś citradarśanaḥ

06,075.022c cārucitraḥ sucāruś ca tathā nandopanandakau

06,075.023a aṣṭāv ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ

06,075.023c abhimanyurathaṃ rājan samantāt paryavārayan

06,075.024a ājaghāna tatas tūrṇam abhimanyur mahāmanāḥ

06,075.024c ekaikaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,075.024e vajramṛtyupratīkāśair vicitrāyudhaniḥsṛtaiḥ

06,075.025a amṛṣyamāṇās te sarve saubhadraṃ rathasattamam

06,075.025c vavarṣur mārgaṇais tīkṣṇair giriṃ merum ivāmbudāḥ

06,075.026a sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ

06,075.026c abhimanyur mahārāja tāvakān samakampayat

06,075.026e yathā devāsure yuddhe vajrapāṇir mahāsurān

06,075.027a vikarṇasya tato bhallān preṣayām āsa bhārata

06,075.027c caturdaśa rathaśreṣṭho ghorān āśīviṣopamān

06,075.027d*0314_01 sa tair vikarṇasya rathāt pātayām āsa vīryavān

06,075.027e dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃś cāsya chittvā nṛtyann ivāhave

06,075.028a punaś cānyāñ śarān pītān akuṇṭhāgrāñ śilāśitān

06,075.028c preṣayām āsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ

06,075.029a te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ

06,075.029c bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ

06,075.030a te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale

06,075.030c vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam

06,075.031a vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ

06,075.031c abhyadravanta samare saubhadrapramukhān rathān

06,075.032a abhiyātvā tathaivāśu rathasthān sūryavarcasaḥ

06,075.032c avidhyan samare 'nyonyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ

06,075.033a durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ

06,075.033c dhvajam ekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ

06,075.034a aśvāñ jāmbūnadair jālaiḥ pracchannān vātaraṃhasaḥ

06,075.034c jaghāna ṣaḍbhir āsādya sārathiṃ cābhyapātayat

06,075.035a sa hatāśve rathe tiṣṭhañ śrutakarmā mahārathaḥ

06,075.035c śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitām iva

06,075.036a sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ

06,075.036c vidārya prāviśad bhūmiṃ dīpyamānā sutejanā

06,075.036d*0315_01 durmukho vihvalas tatra niṣasāda rathe vibho

06,075.036d*0315_02 visaṃjñaṃ prekṣya te sarve bhrātaraḥ paryavārayan

06,075.037a taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra sutasomo mahābalaḥ

06,075.037c paśyatāṃ sarvasainyānāṃ ratham āropayat svakam

06,075.038a śrutakīrtis tathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava

06,075.038c abhyayāt samare rājan hantukāmo yaśasvinam

06,075.039a tasya vikṣipataś cāpaṃ śrutakīrter mahātmanaḥ

06,075.039c ciccheda samare rājañ jayatsenaḥ sutas tava

06,075.039e kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasann iva bhārata

06,075.040a taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram

06,075.040c abhyapadyata tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ

06,075.041a śatānīkas tu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukam

06,075.041b*0316_01 nanāda sumahānādaṃ prabhinna iva vāraṇaḥ

06,075.041c vivyādha daśabhis tūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ

06,075.042a athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā

06,075.042c śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam

06,075.043a tathā tasmin vartamāne duṣkarṇo bhrātur antike

06,075.043b*0317_01 mumocāsmai śitān bāṇāṃs tīkṣṇān āśīviṣopamān

06,075.043c ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ

06,075.044a athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam

06,075.044c samādatta śitān bāṇāñ śatānīko mahābalaḥ

06,075.045a tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrātur agrataḥ

06,075.045c mumoca niśitān bāṇāñ jvalitān pannagān iva

06,075.046a tato 'sya dhanur ekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa

06,075.046c ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ

06,075.047a aśvān manojavāṃś cāsya kalmāṣān vītakalmaṣaḥ

06,075.047c jaghāna niśitais tūrṇaṃ sarvān dvādaśabhiḥ śaraiḥ

06,075.048a athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā

06,075.048c duṣkarṇaṃ samare kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam

06,075.048d*0318_01 sa papāta tato bhūmau vajrarugṇa iva drumaḥ

06,075.048d*0319_01 sa vihvalo rathopasthe niṣasāda sutas tava

06,075.049a duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājan mahārathāḥ

06,075.049c jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan

06,075.050a chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam

06,075.050c abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ

06,075.051a tān abhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ

06,075.051c pratyudyayur mahārāja gajā iva mahāgajān

06,075.052a durmukho durjayaś caiva tathā durmarṣaṇo yuvā

06,075.052c śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ

06,075.052e pratyudyātā mahārāja kekayān bhrātaraḥ samam

06,075.053a rathair nagarasaṃkāśair hayair yuktair manojavaiḥ

06,075.053c nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaiḥ

06,075.054a varacāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ

06,075.054c viviśus te paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanād vanam

06,075.055a teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam

06,075.055c avartata mahāraudraṃ nighnatām itaretaram

06,075.055e anyonyāgaskṛtāṃ rājan yamarāṣṭravivardhanam

06,075.056a muhūrtāstamite sūrye cakrur yuddhaṃ sudāruṇam

06,075.056c rathinaḥ sādinaś caiva vyakīryanta sahasraśaḥ

06,075.057a tataḥ śāṃtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,075.057c nāśayām āsa senāṃ vai bhīṣmas teṣāṃ mahātmanām

06,075.057e pāñcālānāṃ ca sainyāni śarair ninye yamakṣayam

06,075.058a evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm

06,075.058c kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa

06,075.058d*0320_01 nāśayām āsatur vīrau dhṛṣṭadyumnavṛkodarau

06,075.058d*0320_02 kauravāṇām anīkāni śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,075.059a dharmarājo 'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumnavṛkodarau

06,075.059c mūrdhni caitāv upāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau

06,075.059d*0321_01 arjuno vāsudevaś ca kauravāṇām anīkinīm

06,075.059d*0321_02 hatvā vidrāvya ca śaraiḥ śibirāyaiva jagmatuḥ

06,076.001 saṃjaya uvāca

06,076.001a atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ

06,076.001c jagmuḥ svaśibirāṇy eva rudhireṇa samukṣitāḥ

06,076.002a viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparam

06,076.002c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā

06,076.003a tatas tava suto rājaṃś cintayābhipariplutaḥ

06,076.003c visravac choṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham

06,076.004a sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vyūḍhāni samyag bahuladhvajāni

06,076.004c vidārya hatvā ca nipīḍya śūrās; te pāṇḍavānāṃ tvaritā rathaughāḥ

06,076.005a saṃmohya sarvān yudhi kīrtimanto; vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpam

06,076.005c praviśya bhīmena nibarhito 'smi; ghoraiḥ śarair mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ

06,076.006a kruddhaṃ tam udvīkṣya bhayena rājan; saṃmūrchito nālabhaṃ śāntim adya

06,076.006c icche prasādāt tava satyasaṃdha; prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃś ca hantum

06,076.007a tenaivam uktaḥ prahasan mahātmā; duryodhanaṃ jātamanyuṃ viditvā

06,076.007c taṃ pratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

06,076.008a pareṇa yatnena vigāhya senāṃ; sarvātmanāhaṃ tava rājaputra

06,076.008c icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca; na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tvadarthe

06,076.009a ete tu raudrā bahavo mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ

06,076.009c ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā; jitaklamāḥ krodhaviṣaṃ vamanti

06,076.010a te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ; vīryonnaddhāḥ kṛtavairās tvayā ca

06,076.010c ahaṃ hy etān pratiyotsyāmi rājan; sarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra

06,076.011a raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya

06,076.011c sarvāṃs tavārthāya sadevadaityāṃl; lokān daheyaṃ kim u śatrūṃs taveha

06,076.012a tat pāṇḍavān yodhayiṣyāmi rājan; priyaṃ ca te sarvam ahaṃ kariṣye

06,076.012c śrutvaiva caitat paramapratīto; duryodhanaḥ prītamanā babhūva

06,076.013a sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo; nirgacchatety āha nṛpāṃś ca sarvān

06,076.013c tadājñayā tāni viniryayur drutaṃ; rathāśvapādātagajāyutāni

06,076.014a praharṣayuktāni tu tāni rājan; mahānti nānāvidhaśastravanti

06,076.014c sthitāni nāgāśvapadātimanti; virejur ājau tava rājan balāni

06,076.015a vṛndaiḥ sthitāś cāpi susaṃprayuktāś; cakāśire dantigaṇāḥ samantāt

06,076.015c śastrāstravidbhir naradeva yodhair; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇās tvadīyāḥ

06,076.016a rathaiś ca pādātagajāśvasaṃghaiḥ; prayādbhir ājau vidhivat praṇunnaiḥ

06,076.016c samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ; rajo babhau chādayat sūryaraśmīn

06,076.017a rejuḥ patākā rathadantisaṃsthā; vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt

06,076.017c nānāraṅgāḥ samare tatra rājan; meghair yuktā vidyutaḥ khe yathaiva

06,076.018a dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ; babhūva śabdas tumulo 'tighoraḥ

06,076.018c vimathyato devamahāsuraughair; yathārṇavasyādiyuge tadānīm

06,076.019a tad ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ; tavātmajānāṃ samudīrṇam evam

06,076.019c babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ; yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm

06,077.001 saṃjaya uvāca

06,077.001a athātmajaṃ tava punar gāṅgeyo dhyānam āsthitam

06,077.001c abravīd bharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ

06,077.002a ahaṃ droṇaś ca śalyaś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,077.002c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha saindhavaḥ

06,077.003a vindānuvindāv āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ

06,077.003c trigartarājaś ca balī māgadhaś ca sudurjayaḥ

06,077.004a bṛhadbalaś ca kausalyaś citraseno viviṃśatiḥ

06,077.004b*0322_01 kṛpaś ca saha sodaryais tava rājan padānugaiḥ

06,077.004c rathāś ca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ

06,077.005a deśajāś ca hayā rājan svārūḍhā hayasādibhiḥ

06,077.005c gajendrāś ca madodvṛttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ

06,077.006a padātāś ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ

06,077.006c nānādeśasamutpannās tvadarthe yoddhum udyatāḥ

06,077.007a ete cānye ca bahavas tvadarthe tyaktajīvitāḥ

06,077.007c devān api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ

06,077.008a avaśyaṃ tu mayā rājaṃs tava vācyaṃ hitaṃ sadā

06,077.008c aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ

06,077.008e vāsudevasahāyāś ca mahendrasamavikramāḥ

06,077.009a sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava

06,077.009c pāṇḍavān vā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ

06,077.010a evam uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām

06,077.010c oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaś cābhavat tadā

06,077.011a tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān

06,077.011c avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ

06,077.012a maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam

06,077.012c saṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiś ca tathā dantipadātibhiḥ

06,077.013a rathair anekasāhasraiḥ samantāt parivāritam

06,077.013c aśvavṛndair mahadbhiś ca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ

06,077.014a nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe

06,077.014c anv aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ

06,077.015a evaṃvyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ

06,077.015c sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam

06,077.016a daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca

06,077.016c rathānām ayutaṃ cāpi putrāś ca tava daṃśitāḥ

06,077.016e citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣan pitāmaham

06,077.017a rakṣyamāṇaś ca taiḥ śūrair gopyamānāś ca tena te

06,077.017c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaś ca mahābalāḥ

06,077.018a duryodhanas tu samare daṃśito ratham āsthitaḥ

06,077.018c vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakras triviṣṭape

06,077.019a tataḥ śabdo mahān āsīt putrāṇāṃ tava bhārata

06,077.019c rathaghoṣaś ca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ

06,077.020a bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi

06,077.020c maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo 'mitraghātinām

06,077.020e sarvataḥ śuśubhe rājan raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ

06,077.021a maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam

06,077.021c svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajram athākarot

06,077.022a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yathāsthānam avasthitāḥ

06,077.022c rathinaḥ sādinaś caiva siṃhanādam athānadan

06,077.023a bibhitsavas tato vyūhaṃ niryayur yuddhakāṅkṣiṇaḥ

06,077.023c itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ

06,077.024a bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiś cāpi śikhaṇḍinam

06,077.024c svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat

06,077.025a nakulaḥ sahadevaś ca rājan madreśam īyatuḥ

06,077.025c vindānuvindāv āvantyāv irāvantam abhidrutau

06,077.026a sarve nṛpās tu samare dhanaṃjayam ayodhayan

06,077.026c bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat

06,077.027a citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho

06,077.027c ārjuniḥ samare rājaṃs tava putrān ayodhayat

06,077.028a prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ

06,077.028c abhidudrāva vegena matto mattam iva dvipam

06,077.029a alambusas tato rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam

06,077.029c sasainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat

06,077.030a bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketum ayodhayat

06,077.030c śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

06,077.031a cekitānas tu samare kṛpam evānvayodhayat

06,077.031c śeṣāḥ pratiyayur yattā bhīmam eva mahāratham

06,077.032a tato rājasahasrāṇi parivavrur dhanaṃjayam

06,077.032c śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ

06,077.033a arjuno 'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyam idam abravīt

06,077.033c paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge

06,077.033e vyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā

06,077.034a yuddhābhikāmāñ śūrāṃś ca paśya mādhava daṃśitān

06,077.034c trigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava

06,077.035a adyaitān pātayiṣyāmi paśyatas te janārdana

06,077.035c ya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire

06,077.036a evam uktvā tu kaunteyo dhanurjyām avamṛjya ca

06,077.036c vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇān prati

06,077.037a te 'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣair apūrayan

06,077.037c taḍāgam iva dhārābhir yathā prāvṛṣi toyadā

06,077.038a hāhākāro mahān āsīt tava sainye viśāṃ pate

06,077.038c chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarair dṛṣṭvā mahāraṇe

06,077.039a devā devarṣayaś caiva gandharvāś ca mahoragāḥ

06,077.039c vismayaṃ paramaṃ jagmur dṛṣṭvā kṛṣṇau tathāgatau

06,077.040a tataḥ kruddho 'rjuno rājann aindram astram udīrayat

06,077.040c tatrādbhutam apaśyāma vijayasya parākramam

06,077.041a śastravṛṣṭiṃ parair muktāṃ śaraughair yad avārayat

06,077.041c na ca tatrāpy anirbhinnaḥ kaś cid āsīd viśāṃ pate

06,077.042a teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā

06,077.042c dvābhyāṃ tribhiḥ śaraiś cānyān pārtho vivyādha māriṣa

06,077.043a te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ

06,077.043c agādhe majjamānānāṃ bhīṣmas trātābhavat tadā

06,077.044a āpatadbhis tu tais tatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balam

06,077.044c saṃcukṣubhe mahārāja vātair iva mahārṇavaḥ

06,078.001 saṃjaya uvāca

06,078.001a tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi

06,078.001c prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā

06,078.002a kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava

06,078.002c pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati

06,078.003a dṛṣṭvā duryodhano rājan raṇe pārthasya vikramam

06,078.003c tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃs tān abravīn nṛpān

06,078.004a teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam

06,078.004c madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayan vacaḥ

06,078.005a eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam

06,078.005c sarvātmanā kuruśreṣṭhas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ

06,078.006a taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam

06,078.006c saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham

06,078.007a bāḍham ity evam uktvā tu tāny anīkāni sarvaśaḥ

06,078.007c narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham

06,078.008a tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam

06,078.008c raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam

06,078.009a mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā

06,078.009c mahatā meghanādena rathenāti virājata

06,078.010a samare sarvasainyānām upayātaṃ dhanaṃjayam

06,078.010c abhavat tumulo nādo bhayād dṛṣṭvā kirīṭinam

06,078.011a abhīśuhastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityam ivāparam

06,078.011c madhyaṃdinagataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum

06,078.012a tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam

06,078.012c na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagraham ivoditam

06,078.013a sa sarvataḥ parivṛtas trigartaiḥ sumahātmabhiḥ

06,078.013c bhrātṛbhis tava putraiś ca tathānyaiś ca mahārathaiḥ

06,078.014a bhāradvājas tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā

06,078.014c dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuś caikena cicchide

06,078.015a tad apāsya dhanuś chinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ

06,078.015c anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ dṛḍham

06,078.015e śarāṃś cāśīviṣākārāñ jvalitān pannagān iva

06,078.016a droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiś cāsya vājinaḥ

06,078.016c dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ

06,078.016e dhanur ekeṣuṇāvidhyat tatrākrudhyad dvijarṣabhaḥ

06,078.017a tasya droṇo 'vadhīd aśvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,078.017c aṣṭābhir bharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā

06,078.018a sa hatāśvād avaplutya syandanād dhatasārathiḥ

06,078.018c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ

06,078.019a tatas tu tau pitāputrau bhāradvājaṃ rathe sthitau

06,078.019c mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsatur balāt

06,078.020a bhāradvājas tataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam

06,078.020c cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara

06,078.021a sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitam āhave

06,078.021c jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ

06,078.022a sa papāta rathāt tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ

06,078.022c dhanus tyaktvā śarāṃś caiva pitur eva samīpataḥ

06,078.023a hataṃ svam ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravad bhayāt

06,078.023c utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanam ivāntakam

06,078.024a bhāradvājas tatas tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm

06,078.024c dārayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,078.025a śikhaṇḍy api mahārāja drauṇim āsādya saṃyuge

06,078.025c ājaghāna bhruvor madhye nārācais tribhir āśugaiḥ

06,078.026a sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitais tribhiḥ

06,078.026c śikharaiḥ kāñcanamayair merus tribhir ivocchritaiḥ

06,078.027a aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhāc chikhaṇḍinaḥ

06,078.027c sūtaṃ dhvajam atho rājaṃs turagān āyudhaṃ tathā

06,078.027e śarair bahubhir uddiśya pātayām āsa saṃyuge

06,078.028a sa hatāśvād avaplutya rathād vai rathināṃ varaḥ

06,078.028c khaḍgam ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram

06,078.028e śyenavad vyacarat kruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ

06,078.029a sakhaḍgasya mahārāja caratas tasya saṃyuge

06,078.029c nāntaraṃ dadṛśe drauṇis tad adbhutam ivābhavat

06,078.030a tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha

06,078.030c preṣayām āsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ

06,078.031a tām āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām

06,078.031c asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ

06,078.032a tato 'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam

06,078.032c carmācchinad asiṃ cāsya khaṇḍayām āsa saṃyuge

06,078.032e śitaiḥ subahuśo rājaṃs taṃ ca vivyādha patribhiḥ

06,078.033a śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ

06,078.033c āvidhya vyasṛjat tūrṇaṃ jvalantam iva pannagam

06,078.034a tam āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham

06,078.034c ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam

06,078.034e śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarair bahubhir āyasaiḥ

06,078.035a śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃs tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ

06,078.035c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ

06,078.036a sātyakis tu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūram āhave

06,078.036c alambusaṃ śarair ghorair vivyādha balinaṃ balī

06,078.037a rākṣasendras tatas tasya dhanuś ciccheda bhārata

06,078.037c ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ

06,078.037e māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣair avākirat

06,078.037f*0323_01 athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam

06,078.038a tatrādbhutam apaśyāma śaineyasya parākramam

06,078.038c nāsaṃbhramad yat samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ

06,078.039a aindram astraṃ ca vārṣṇeyo yojayām āsa bhārata

06,078.039c vijayād yad anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā

06,078.040a tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā

06,078.040c alambusaṃ śarair ghorair abhyākirata sarvaśaḥ

06,078.040e parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

06,078.041a tat tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā

06,078.041c pradudrāva bhayād rakṣo hitvā sātyakim āhave

06,078.042a tam ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api

06,078.042c śaineyaḥ prāṇadaj jitvā yodhānāṃ tava paśyatām

06,078.043a nyahanat tāvakāṃś cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ

06,078.043c niśitair bahubhir bāṇais te 'dravanta bhayārditāḥ

06,078.044a etasminn eva kāle tu drupadasyātmajo balī

06,078.044c dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaram

06,078.044e chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,078.045a saṃchādyamāno viśikhair dhṛṣṭadyumnena bhārata

06,078.045c vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ

06,078.046a dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ

06,078.046c ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tad adbhutam ivābhavat

06,078.047a tasya senāpatiḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa

06,078.047c hayāṃś ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ

06,078.047e śaraiś cainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ

06,078.048a sa hatāśvān mahābāhur avaplutya rathād balī

06,078.048c padātir asim udyamya prādravat pārṣataṃ prati

06,078.049a śakunis taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ

06,078.049c rājānaṃ sarvalokasya ratham āropayat svakam

06,078.050a tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā

06,078.050c nyahanat tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇir ivāsuram

06,078.051a kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarair ārchan mahāratham

06,078.051c pracchādayām āsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā

06,078.052a tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ

06,078.052c preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān kṛtavarmaṇe

06,078.053a tair ardyamāno 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ

06,078.053c nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchac chitaiḥ śaraiḥ

06,078.054a tasyāśvāṃś caturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ

06,078.054c sārathiṃ pātayām āsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam

06,078.055a śarair bahuvidhaiś cainam ācinot paravīrahā

06,078.055c śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvat samadṛśyata

06,078.056a hatāśvāt tu rathāt tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau

06,078.056c syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ

06,078.057a bhīmaseno 'pi saṃkruddhas tava sainyam upādravat

06,078.057c nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

06,079.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,079.001a bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjaya

06,079.001c pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdham aśrauṣaṃ tava jalpataḥ

06,079.002a na caiva māmakaṃ kaṃ cid dhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya

06,079.002c nityaṃ pāṇḍusutān hṛṣṭān abhagnāṃś caiva śaṃsasi

06,079.003a jīyamānān vimanaso māmakān vigataujasaḥ

06,079.003c vadase saṃyuge sūta diṣṭam etad asaṃśayam

06,079.004 saṃjaya uvāca

06,079.004a yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ

06,079.004c darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha

06,079.005a gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakam

06,079.005c mahodadhiguṇābhyāsāl lavaṇatvaṃ nigacchati

06,079.006a tathā tat pauruṣaṃ rājaṃs tāvakānāṃ mahātmanām

06,079.006c prāpya pāṇḍusutān vīrān vyarthaṃ bhavati saṃyuge

06,079.007a ghaṭamānān yathāśakti kurvāṇān karma duṣkaram

06,079.007c na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravān gantum arhasi

06,079.008a tavāparādhāt sumahān saputrasya viśāṃ pate

06,079.008c pṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ

06,079.009a ātmadoṣāt samutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa

06,079.009c na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthān nāpi jīvitam

06,079.010a yuddhe sukṛtināṃ lokān icchanto vasudhādhipāḥ

06,079.010c camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ

06,079.011a pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ

06,079.011c tan mamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam

06,079.012a āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau

06,079.012c irāvantam abhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭau

06,079.012e teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,079.013a irāvāṃs tu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau

06,079.013c vivyādha niśitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,079.013e tāv enaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau

06,079.014a yudhyatāṃ hi tathā rājan viśeṣo na vyadṛśyata

06,079.014c yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām

06,079.015a irāvāṃs tu tato rājann anuvindasya sāyakaiḥ

06,079.015c caturbhiś caturo vāhān anayad yamasādanam

06,079.016a bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa

06,079.016c ciccheda samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat

06,079.017a tyaktvānuvindo 'tha rathaṃ vindasya ratham āsthitaḥ

06,079.017c dhanur gṛhītvā navamaṃ bhārasādhanam uttamam

06,079.018a tāv ekasthau raṇe vīrāv āvantyau rathināṃ varau

06,079.018c śarān mumucatus tūrṇam irāvati mahātmani

06,079.019a tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ

06,079.019c divākarapathaṃ prāpya chādayām āsur ambaram

06,079.020a irāvāṃs tu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau

06,079.020c vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpy apātayat

06,079.021a tasmin nipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau

06,079.021c rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayas tataḥ

06,079.022a tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ

06,079.022c pauruṣaṃ khyāpayaṃs tūrṇaṃ vyadhamat tava vāhinīm

06,079.023a sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ

06,079.023c vegān bahuvidhāṃś cakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ

06,079.024a haiḍimbo rākṣasendras tu bhagadattaṃ samādravat

06,079.024c rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ

06,079.025a tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ

06,079.025c yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye

06,079.026a tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaś ca samāgatāḥ

06,079.026c viśeṣaṃ na sma vividur haiḍimbabhagadattayoḥ

06,079.027a yathā surapatiḥ śakras trāsayām āsa dānavān

06,079.027c tathaiva samare rājaṃs trāsayām āsa pāṇḍavān

06,079.028a tena vidrāvyamāṇās te pāṇḍavāḥ sarvatodiśam

06,079.028c trātāraṃ nābhyavindanta sveṣv anīkeṣu bhārata

06,079.029a bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata

06,079.029c śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ

06,079.030a nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata

06,079.030b*0324_01 naiṣṭhikīṃ buddhim āsthāya svargāya bharatottamāḥ

06,079.030c āsīn niṣṭānako ghoras tava sainyeṣu saṃyuge

06,079.031a ghaṭotkacas tato rājan bhagadattaṃ mahāraṇe

06,079.031c śaraiḥ pracchādayām āsa meruṃ girim ivāmbudaḥ

06,079.032a nihatya tāñ śarān rājā rākṣasasya dhanuścyutān

06,079.032c bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasv atāḍayat

06,079.033a sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,079.033c na vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ

06,079.034a tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān sa caturdaśa

06,079.034c preṣayām āsa samare tāṃś ca ciccheda rākṣasaḥ

06,079.035a sa tāṃś chittvā mahābāhus tomarān niśitaiḥ śaraiḥ

06,079.035c bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ

06,079.036a tataḥ prāgjyotiṣo rājan prahasann iva bhārata

06,079.036c tasyāśvāṃś caturaḥ saṃkhye pātayām āsa sāyakaiḥ

06,079.037a sa hatāśve rathe tiṣṭhan rākṣasendraḥ pratāpavān

06,079.037c śaktiṃ cikṣepa vegena prāgjyotiṣagajaṃ prati

06,079.038a tām āpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegitām

06,079.038c tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīm

06,079.039a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravad bhayāt

06,079.039c yathendrasya raṇāt pūrvaṃ namucir daityasattamaḥ

06,079.040a taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam

06,079.040c ajeyaṃ samare rājan yamena varuṇena ca

06,079.041a pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sakuñjaraḥ

06,079.041c yathā vanagajo rājan mṛdnaṃś carati padminīm

06,079.042a madreśvaras tu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ

06,079.042c svasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau

06,079.043a sahadevas tu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatam

06,079.043c avārayac charaugheṇa megho yadvad divākaram

06,079.044a chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro 'bhavat

06,079.044c tayoś cāpy abhavat prītir atulā mātṛkāraṇāt

06,079.045a tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ

06,079.045b*0325_01 dhvajaṃ ciccheda bāṇena dhanuś caikena māriṣa

06,079.045b*0325_02 athainaṃ chinnadhanvānaṃ chādayann iva bhārata

06,079.045b*0325_03 nijaghāna raṇe taṃ tu sūtaṃ cāsya nyapātayat

06,079.045c aśvān vai caturo rājaṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ

06,079.045e preṣayām āsa samare yamasya sadanaṃ prati

06,079.046a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ

06,079.046c āruroha tato yānaṃ bhrātur eva yaśasvinaḥ

06,079.047a ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke

06,079.047c madrarājarathaṃ kruddhau chādayām āsatuḥ kṣaṇāt

06,079.048a sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,079.048c svasrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathācalaḥ

06,079.048e prahasann iva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha

06,079.048f*0326_01 pṛṣatkānāṃ sahasrāṇi prahasann iva tāv api

06,079.048f*0326_02 sṛjan rurodha samare megho vṛṣṭyā yathācalam

06,079.049a sahadevas tataḥ kruddhaḥ śaram udyamya vīryavān

06,079.049c madrarājam abhiprekṣya preṣayām āsa bhārata

06,079.050a sa śaraḥ preṣitas tena garutmān iva vegavān

06,079.050c madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale

06,079.051a sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ

06,079.051c niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha

06,079.052a taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge

06,079.052c apovāha rathenājau yamābhyām abhipīḍitam

06,079.053a dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukham

06,079.053c sarve vimanaso bhūtvā nedam astīty acintayan

06,079.054a nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau

06,079.054c dadhmatur muditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ

06,079.055a abhidudruvatur hṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate

06,079.055c yathā daityacamūṃ rājann indropendrāv ivāmarau

06,080.001 saṃjaya uvāca

06,080.001a tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare

06,080.001c śrutāyuṣam abhiprekṣya codayām āsa vājinaḥ

06,080.002a abhyadhāvat tato rājā śrutāyuṣam ariṃdamam

06,080.002c vinighnan sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ

06,080.003a sa saṃvārya raṇe rājā preṣitān dharmasūnunā

06,080.003c śarān sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat

06,080.004a te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave

06,080.004c asūn iva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ

06,080.005a pāṇḍavas tu bhṛśaṃ viddhas tena rājñā mahātmanā

06,080.005c raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe

06,080.006a athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ

06,080.006c rathaśreṣṭho rathāt tūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat

06,080.007a ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ

06,080.007c pāṇḍavaṃ viśikhais tīkṣṇai rājan vivyādha saptabhiḥ

06,080.008a tataḥ krodhāt prajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

06,080.008c yathā yugānte bhūtāni dhakṣyann iva hutāśanaḥ

06,080.009a kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ

06,080.009c pravivyathur mahārāja vyākulaṃ cāpy abhūj jagat

06,080.010a sarveṣāṃ caiva bhūtānām idam āsīn manogatam

06,080.010c trīṃl lokān adya saṃkruddho nṛpo 'yaṃ dhakṣyatīti vai

06,080.011a ṛṣayaś caiva devāś ca cakruḥ svastyayanaṃ mahat

06,080.011c lokānāṃ nṛpa śāntyarthaṃ krodhite pāṇḍave tadā

06,080.012a sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihan

06,080.012c dadhārātmavapur ghoraṃ yugāntādityasaṃnibham

06,080.013a tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate

06,080.013c nirāśāny abhavaṃs tatra jīvitaṃ prati bhārata

06,080.014a sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ

06,080.014c śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahad dhanuḥ

06,080.015a athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare

06,080.015c nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ

06,080.016a satvaraṃ caraṇe rājaṃs tasya vāhān mahātmanaḥ

06,080.016c nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ

06,080.017a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñas tu pauruṣam

06,080.017c vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā

06,080.018a tasmiñ jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge

06,080.018c duryodhanabalaṃ rājan sarvam āsīt parāṅmukham

06,080.019a etat kṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

06,080.019c vyāttānano yathā kālas tava sainyaṃ jaghāna ha

06,080.020a cekitānas tu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam

06,080.020c prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayām āsa sāyakaiḥ

06,080.021a saṃnivārya śarāṃs tāṃs tu kṛpaḥ śāradvato yudhi

06,080.021c cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājan vivyādha patribhiḥ

06,080.022a athāpareṇa bhallena dhanuś ciccheda māriṣa

06,080.022c sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat

06,080.022e hayāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau ca pārṣṇisārathī

06,080.023a so 'vaplutya rathāt tūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ

06,080.023c sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ

06,080.023e gautamasya hayān hatvā sārathiṃ ca nyapātayat

06,080.024a bhūmiṣṭho gautamas tasya śarāṃś cikṣepa ṣoḍaśa

06,080.024c te śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam

06,080.025a cekitānas tataḥ kruddhaḥ punaś cikṣepa tāṃ gadām

06,080.025c gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ

06,080.026a tām āpatantīṃ vimalām aśmagarbhāṃ mahāgadām

06,080.026c śarair anekasāhasrair vārayām āsa gautamaḥ

06,080.027a cekitānas tataḥ khaḍgaṃ kośād uddhṛtya bhārata

06,080.027c lāghavaṃ param āsthāya gautamaṃ samupādravat

06,080.028a gautamo 'pi dhanus tyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitam

06,080.028c vegena mahatā rājaṃś cekitānam upādravat

06,080.029a tāv ubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau

06,080.029c nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyām anyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ

06,080.030a nistriṃśavegābhihatau tatas tau puruṣarṣabhau

06,080.030c dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām

06,080.030e mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau

06,080.031a tato 'bhyadhāvad vegena karakarṣaḥ suhṛt tayā

06,080.031c cekitānaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadam

06,080.031e ratham āropayac cainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ

06,080.032a tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālas tava viśāṃ pate

06,080.032c āropayad rathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam

06,080.033a saumadattiṃ tathā kruddho dhṛṣṭaketur mahābalaḥ

06,080.033c navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājan vivyādha vakṣasi

06,080.034a saumadattir uraḥsthais tair bhṛśaṃ bāṇair aśobhata

06,080.034c madhyaṃdine mahārāja raśmibhis tapano yathā

06,080.035a bhūriśravās tu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham

06,080.035c hatasūtahayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ

06,080.036a virathaṃ cainam ālokya hatāśvaṃ hatasārathim

06,080.036c mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa saṃyuge

06,080.037a sa ca taṃ ratham utsṛjya dhṛṣṭaketur mahāmanāḥ

06,080.037c āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa

06,080.038a citraseno vikarṇaś ca rājan durmarṣaṇas tathā

06,080.038c rathino hemasaṃnāhāḥ saubhadram abhidudruvuḥ

06,080.039a abhimanyos tatas tais tu ghoraṃ yuddham avartata

06,080.039c śarīrasya yathā rājan vātapittakaphais tribhiḥ

06,080.040a virathāṃs tava putrāṃs tu kṛtvā rājan mahāhave

06,080.040c na jaghāna naravyāghraḥ smaran bhīmavacas tadā

06,080.041a tato rājñāṃ bahuśatair gajāśvarathayāyibhiḥ

06,080.041c saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devair api durāsadam

06,080.042a prayāntaṃ śīghram udvīkṣya paritrātuṃ sutāṃs tava

06,080.042c abhimanyuṃ samuddiśya bālam ekaṃ mahāratham

06,080.042e vāsudevam uvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

06,080.043a codayāśvān hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ

06,080.043c ete hi bahavaḥ śūrāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ

06,080.043e yathā na hanyur naḥ senāṃ tathā mādhava codaya

06,080.044a evam uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā

06,080.044b*0327_01 satvaraṃ bālarakṣārthaṃ gacchāv eti dhanaṃjayaḥ

06,080.044c rathaṃ śvetahayair yuktaṃ preṣayām āsa saṃyuge

06,080.045a niṣṭānako mahān āsīt tava sainyasya māriṣa

06,080.045c yad arjuno raṇe kruddhaḥ saṃyātas tāvakān prati

06,080.046a samāsādya tu kaunteyo rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ

06,080.046c suśarmāṇam atho rājann idaṃ vacanam abravīt

06,080.047a jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭham atyantaṃ pūrvavairiṇam

06,080.047b*0328_01 tatas tvaṃ samare yoddhuṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ

06,080.047c paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam

06,080.047e adya te darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān

06,080.048a evaṃ saṃjalpatas tasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ

06,080.048c śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ

06,080.048e na cainam abravīt kiṃ cic chubhaṃ vā yadi vāśubham

06,080.049a abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ

06,080.049c purastāt pṛṣṭhataś caiva pārśvataś caiva sarvataḥ

06,080.050a parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha

06,080.050c śaraiḥ saṃchādayām āsa meghair iva divākaram

06,080.051a tataḥ pravṛttaḥ sumahān saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ

06,080.051c tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata

06,081.001 saṃjaya uvāca

06,081.001a sa tudyamānas tu śarair dhanaṃjayaḥ; padā hato nāga iva śvasan balī

06,081.001c bāṇena bāṇena mahārathānāṃ; ciccheda cāpāni raṇe prasahya

06,081.002a saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ; teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena

06,081.002c vivyādha bāṇair yugapan mahātmā; niḥśeṣatāṃ teṣv atha manyamānaḥ

06,081.003a nipetur ājau rudhirapradigdhās; te tāḍitāḥ śakrasutena rājan

06,081.003c vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā; gatāsavaś chinnatanutrakāyāḥ

06,081.004a mahīṃ gatāḥ pārthabalābhibhūtā; vicitrarūpā yugapad vineśuḥ

06,081.004c dṛṣṭvā hatāṃs tān yudhi rājaputrāṃs; trigartarājaḥ prayayau kṣaṇena

06,081.005a teṣāṃ rathānām atha pṛṣṭhagopā; dvātriṃśad anye 'byapatanta pārtham

06,081.005c tathaiva te saṃparivārya pārthaṃ; vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi

06,081.005e avīvṛṣan bāṇamahaughavṛṣṭyā; yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ

06,081.006a saṃpīḍyamānas tu śaraughavṛṣṭyā; dhanaṃjayas tān yudhi jātaroṣaḥ

06,081.006c ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautair; jaghāna tān apy atha pṛṣṭhagopān

06,081.007a ṣaṣṭiṃ rathāṃs tān avajitya saṃkhye; dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī

06,081.007c athātvarad bhīṣmavadhāya jiṣṇur; balāni rājñāṃ samare nihatya

06,081.008a trigartarājo nihatān samīkṣya; mahārathāṃs tān atha bandhuvargān

06,081.008c raṇe puraskṛtya narādhipāṃs tāñ; jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya

06,081.009a abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ

06,081.009c abhyudyayus te śitaśastrahastā; rirakṣiṣanto ratham arjunasya

06,081.010a pārtho 'pi tān āpatataḥ samīkṣya; trigartarājñā sahitān nṛvīrān

06,081.010c vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān; gāṇḍīvamuktair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ

06,081.010e bhīṣmaṃ yiyāsur yudhi saṃdadarśa; duryodhanaṃ saindhavādīṃś ca rājñaḥ

06,081.011a āvārayiṣṇūn abhisaṃprayāya; muhūrtam āyodhya balena vīraḥ

06,081.011c utsṛjya rājānam anantavīryo; jayadrathādīṃś ca nṛpān mahaujāḥ

06,081.011e yayau tato bhīmabalo manasvī; gāṅgeyam ājau śaracāpapāṇiḥ

06,081.011f*0329_01 bhīṣmo 'pi dṛṣṭvā samare kṛtāstrān

06,081.011f*0329_02 sa pāṇḍavānāṃ rathino 'bhyudārān

06,081.011f*0329_03 vihāya saṃgrāmamukhe dhanaṃjayaṃ

06,081.011f*0329_04 javena pārthaṃ punar ājagāma

06,081.012a yudhiṣṭhiraś cograbalo mahātmā; samāyayau tvarito jātakopaḥ

06,081.012c madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye; svabhāgam āptaṃ tam anantakīrtiḥ

06,081.012e sārdhaṃ sa mādrīsutabhīmasenair; bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya

06,081.013a taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryair; gaṅgāsutaḥ samare citrayodhī

06,081.013c na vivyathe śāṃtanavo mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ

06,081.014a athaitya rājā yudhi satyasaṃdho; jayadratho 'tyugrabalo manasvī

06,081.014c ciccheda cāpāni mahārathānāṃ; prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa

06,081.015a yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca; pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ

06,081.015c duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā; jaghāna bāṇair analaprakāśaiḥ

06,081.016a kṛpeṇa śalyena śalena caiva; tathā vibho citrasenena cājau

06,081.016b*0330_01 te vāridhārāś ca yathādrirājaṃ

06,081.016b*0330_02 tathā ca varṣanti mahānubhāvāḥ

06,081.016c viddhāḥ śarais te 'tivivṛddhakopair; devā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ

06,081.017a chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā; śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ

06,081.017c ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam

06,081.018a uktvā tathā tvaṃ pitur agrato mām; ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam

06,081.018c bhīṣmaṃ śaraughair vimalārkavarṇaiḥ; satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā

06,081.019a tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi; devavrataṃ yan na nihaṃsi yuddhe

06,081.019c mithyāpratijño bhava mā nṛvīra; rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaś ca

06,081.020a prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ; sarvāṃs tapantaṃ mama sainyasaṃghān

06,081.020c śaraughajālair atitigmatejaiḥ; kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena

06,081.021a nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṃtanavena rājñā

06,081.021c vihāya bandhūn atha sodarāṃś ca; kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam

06,081.022a dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tam anantavīryaṃ; bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇam evam

06,081.022c bhīto 'si nūnaṃ drupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇo 'prahṛṣṭaḥ

06,081.023a ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena; mahāhave saṃprasakte nṛvīra

06,081.023c kathaṃ hi bhīṣmāt prathitaḥ pṛthivyāṃ; bhayaṃ tvam adya prakaroṣi vīra

06,081.024a sa dharmarājasya vaco niśamya; rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham

06,081.024c pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā; pratatvare bhīṣmavadhāya rājan

06,081.025a tam āpatantaṃ mahatā javena; śikhaṇḍinaṃ bhīṣmam abhidravantam

06,081.025c āvārayām āsa hi śalya enaṃ; śastreṇa ghoreṇa sudurjayena

06,081.026a sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇam; astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam

06,081.026c nāsau vyamuhyad drupadasya putro; rājan mahendrapratimaprabhāvaḥ

06,081.027a tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñ; śarais tad astraṃ pratibādhamānaḥ

06,081.027c athādade vāruṇam anyad astraṃ; śikhaṇḍy athograṃ pratighātāya tasya

06,081.027e tad astram astreṇa vidāryamāṇaṃ; khasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāś ca

06,081.028a bhīṣmas tu rājan samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṃ dhvajam eva cāpi

06,081.028c chittvānadat pāṇḍusutasya vīro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ

06,081.029a tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sabāṇaṃ; yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam

06,081.029c gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye; jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ

06,081.030a tam āpatantaṃ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam

06,081.030c vivyādha ghorair yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt

06,081.031a acintayitvā sa śarāṃs tarasvī; vṛkodaraḥ krodhaparītacetāḥ

06,081.031c jaghāna vāhān samare samastān; āraṭṭajān sindhurājasya saṃkhye

06,081.032a tato 'bhivīkṣyāpratimaprabhāvas; tavātmajas tvaramāṇo rathena

06,081.032c abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ

06,081.032d*0331_01 jayadratho bhagnavāhaṃ rathaṃ taṃ

06,081.032d*0331_02 tyaktvā yayau yatra rājā kurūṇām

06,081.032d*0331_03 bhayena bhīmasya sa mūḍhacetāḥ

06,081.032d*0331_04 sasaubalas tatra yuddhasya bhītaḥ

06,081.033a bhīmo 'py athainaṃ sahasā vinadya; pratyudyayau gadayā tarjamānaḥ

06,081.033c samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ; dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt

06,081.034a vihāya sarve tava putram ugraṃ; pātaṃ gadāyāḥ parihartukāmāḥ

06,081.034c apakrāntās tumule saṃvimarde; sudāruṇe bhārata mohanīye

06,081.035a amūḍhacetās tv atha citraseno; mahāgadām āpatantīṃ nirīkṣya

06,081.035c rathaṃ samutsṛjya padātir ājau; pragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma

06,081.035e avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāj; jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśam

06,081.036a gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye

06,081.036c jagāma bhūmiṃ jvalitā maholkā; bhraṣṭāmbarād gām iva saṃpatantī

06,081.037a āścaryabhūtaṃ sumahat tvadīyā; dṛṣṭvaiva tad bhārata saṃprahṛṣṭāḥ

06,081.037c sarve vineduḥ sahitāḥ samantāt; pupūjire tava putraṃ sasainyāḥ

06,082.001 saṃjaya uvāca

06,082.001a virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinam

06,082.001c ratham āropayām āsa vikarṇas tanayas tava

06,082.002a tasmiṃs tathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam

06,082.002c bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat

06,082.003a tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ

06,082.003c mṛtyor āsyam anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram

06,082.004a yidhiṣṭhiro 'pi kauravyo yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ

06,082.004c maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau

06,082.005a tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcan pāṇḍavo yudhi

06,082.005c bhīṣmaṃ saṃchādayām āsa yathā megho divākaram

06,082.006a tena samyak praṇītāni śarajālāni bhārata

06,082.006c patijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,082.007a tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa

06,082.007c ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva

06,082.008a nimeṣārdhāc ca kaunteyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi

06,082.008c adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ

06,082.009a tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ

06,082.009c nārācaṃ preṣayām āsa kruddha āśīviṣopamam

06,082.010a asaṃprāptaṃ tatas taṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ

06,082.010c ciccheda samare rājan bhīṣmas tasya dhanuścyutam

06,082.011a taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitam

06,082.011c nijaghne kauravendrasya hayān kāñcanabhūṣaṇān

06,082.011d*0332_01 hatāśve tu rathe tiṣṭhañ śaktiṃ cikṣepa dharmarāṭ

06,082.011d*0332_02 tām āpatantīṃ sahasā kālapāśopamāṃ śitām

06,082.011d*0332_03 ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,082.012a hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

06,082.012c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ

06,082.013a yamāv api susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā

06,082.013c śaraiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ

06,082.013d*0333_01 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

06,082.013d*0333_02 bhrātarau tau mahāvīryau śatrusainyabhayaṃkarau

06,082.014a tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau

06,082.014c jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā

06,082.015a tato yudhiṣṭhiro vaśyān rājñas tān samacodayat

06,082.015c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān

06,082.016a tatas te pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam

06,082.016c mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham

06,082.017a sa samantāt parivṛtaḥ pitā devavratas tava

06,082.017c cikrīda dhanuṣā rājan pātayāno mahārathān

06,082.018a taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi

06,082.018c mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane

06,082.019a tarjayānaṃ raṇe śūrāṃs trāsayānaṃ ca sāyakaiḥ

06,082.019c dṛṣṭvā tresur mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva

06,082.020a raṇe bharatasiṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim

06,082.020c agner vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ

06,082.021a śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayām āsa saṃyuge

06,082.021c tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ

06,082.022a patadbhiś ca mahārāja śirobhir dharaṇītale

06,082.022c babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva

06,082.023a tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe

06,082.023c sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān

06,082.024a bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram

06,082.024c ekam ekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire

06,082.025a śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham

06,082.025c abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,082.026a anādṛtya tato bhīṣmas taṃ śikhaṇḍinam āhave

06,082.026c prayayau sṛñjayān kruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ

06,082.027a sṛñjayās tu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham

06,082.027c siṃhanādān bahuvidhāṃś cakruḥ śaṅkhavimiśritān

06,082.028a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣaktarathadvipam

06,082.028c aparāṃ diśam āsthāya sthite savitari prabho

06,082.029a dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ

06,082.029c pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ

06,082.029e śastraiś ca bahubhī rājañ jaghnatus tāvakān raṇe

06,082.030a te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha

06,082.030c āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam

06,082.030e yathotsāhaṃ ca samare jaghnur lokaṃ mahārathāḥ

06,082.031a tatrākrando mahān āsīt tāvakānāṃ mahātmanām

06,082.031c vadhyatāṃ samare rājan pārṣatena mahātmanā

06,082.032a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau

06,082.032c vindānuvindāv āvantyau pārṣataṃ patyupasthitau

06,082.033a tau tasya turagān hatvā tvaramāṇau mahārathau

06,082.033c chādayām āsatur ubhau śaravarṣeṇa pārṣatam

06,082.034a avaplutyātha pāñcālyo rathāt tūrṇaṃ mahābalaḥ

06,082.034c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ

06,082.035a tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ

06,082.035c āvantyau samare kruddhāv abhyayāt sa paraṃtapau

06,082.036a tathaiva tava putro 'pi sarvodyogena māriṣa

06,082.036c vindānuvindāv āvantyau parivāryopatasthivān

06,082.037a arjunaś cāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyān kṣatriyarṣabha

06,082.037c ayodhayata saṃgrāme vajrapāṇir ivāsurān

06,082.038a droṇaś ca samare kruddhaḥ putrasya priyakṛt tava

06,082.038c vyadhamat sarvapāñcālāṃs tūlarāśim ivānalaḥ

06,082.039a duryodhanapurogās tu putrās tava viśāṃ pate

06,082.039c parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,082.040a tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare

06,082.040c abravīt tāvakān sarvāṃs tvaradhvam iti bhārata

06,082.041a yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram

06,082.041c astaṃ girim athārūḍhe naprakāśati bhāskare

06,082.042a prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī

06,082.042c gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena rajanīmukhe

06,082.043a śivābhir aśivābhiś ca ruvadbhir bhairavaṃ ravam

06,082.043c ghoram āyodhanaṃ jajñe bhūtasaṃghasamākulam

06,082.044a rākṣasāś ca piśācāś ca tathānye piśitāśanāḥ

06,082.044c samantato vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,082.044d*0334_01 mattā rudhiragandhena piśitena ca te nṛpāḥ

06,082.044d*0334_02 āsvādyāsvādya nṛtyante nādaṃ muñcanti bhīṣaṇam

06,082.044d*0334_03 kabandhāni ca nṛtyanti dhanur hastāni saṃyuge

06,082.044d*0334_04 prāsam ālambya niśitaṃ nistriṃśaṃ nirmalaṃ mahat

06,082.045a arjuno 'tha suśarmādīn rājñas tān sapadānugān

06,082.045c vijitya pṛtanāmadhye yayau svaśibiraṃ prati

06,082.046a yudhiṣṭhiro 'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitas tadā

06,082.046c yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ

06,082.047a bhīmaseno 'pi rājendra duryodhanamukhān rathān

06,082.047c avajitya tataḥ saṃkhye yayau svaśibiraṃ prati

06,082.048a duryodhano 'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe

06,082.048c bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati

06,082.049a droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,082.049c parivārya camūṃ sarvāṃ prayayuḥ śibiraṃ prati

06,082.050a tathaiva sātyakī rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,082.050c parivārya raṇe yodhān yayatuḥ śibiraṃ prati

06,082.051a evam ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,082.051c paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ

06,082.052a tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravas tathā

06,082.052c nyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam

06,082.053a rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nyasya gulmān yathāvidhi

06,082.053c apanīya ca śalyāṃs te snātvā ca vividhair jalaiḥ

06,082.054a kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaś ca bandibhiḥ

06,082.054c gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ

06,082.055a muhūrtam iva tat sarvam abhavat svargasaṃnibham

06,082.055c na hi yuddhakathāṃ kāṃ cit tatra cakrur mahārathāḥ

06,082.056a te prasupte bale tatra pariśrāntajane nṛpa

06,082.056c hastyaśvabahule rājan prekṣaṇīye babhūvatuḥ

06,083.001 saṃjaya uvāca

06,083.001a pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ

06,083.001c kuravaḥ pāṇḍavāś caiva punar yuddhāya niryayuḥ

06,083.002a tataḥ śabdo mahān āsīt senayor ubhayor api

06,083.002c nirgacchamānayoḥ saṃkhye sāgarapratimo mahān

06,083.003a tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ

06,083.003c bhīṣmaś ca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaś ca vai dvijaḥ

06,083.004a ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ

06,083.004c vyūhāya vidadhū rājan pāṇḍavān prati daṃśitāḥ

06,083.005a bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate

06,083.005c sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam

06,083.006a agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayau

06,083.006c mālavair dākṣiṇātyaiś ca āvantyaiś ca samanvitaḥ

06,083.007a tato 'nantaram evāsīd bhāradvājaḥ pratāpavān

06,083.007c pulindaiḥ pāradaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ

06,083.008a droṇād anantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān

06,083.008c māgadhaiś ca kaliṅgaiś ca piśācaiś ca viśāṃ pate

06,083.009a prāgjyotiṣād anu nṛpaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ

06,083.009c mekalais traipuraiś caiva cicchilaiś ca samanvitaḥ

06,083.010a bṛhadbalāt tataḥ śūras trigartaḥ prasthalādhipaḥ

06,083.010c kāmbojair bahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiś ca sahasraśaḥ

06,083.011a drauṇis tu rabhasaḥ śūras trigartād anu bhārata

06,083.011c prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam

06,083.012a tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanas tadā

06,083.012c drauṇer anantaraṃ prāyāt sodaryaiḥ parivāritaḥ

06,083.013a duryodhanād anu kṛpas tataḥ śāradvato yayau

06,083.013c evam eṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ

06,083.014a rejus tatra patākāś ca śvetacchatrāṇi cābhibho

06,083.014c aṅgadāny atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca

06,083.015a taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ

06,083.015c yudhiṣṭhiro 'bravīt tūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanāpatim

06,083.016a paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam

06,083.016c prativyūhaṃ tvam api hi kuru pārṣata māciram

06,083.017a tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam

06,083.017c śṛṅgāṭakaṃ mahārāja paravyūhavināśanam

06,083.018a śṛṅgebhyo bhīmasenaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ

06,083.018c rathair anekasāhasrais tathā hayapadātibhiḥ

06,083.019a nābhyām abhūn naraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ

06,083.019c madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,083.020a athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ

06,083.020c vyūhaṃ taṃ pūrayām āsur vyūhaśāstraviśāradāḥ

06,083.021a abhimanyus tataḥ paścād virāṭaś ca mahārathaḥ

06,083.021c draupadeyāś ca saṃhṛṣṭā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,083.022a evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ

06,083.022c atiṣṭhan samare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ

06,083.023a bherīśabdāś ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ

06,083.023c kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam

06,083.024a tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam

06,083.024c netrair animiṣai rājann avaikṣanta prakopitāḥ

06,083.025a manobhis te manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparam

06,083.025c yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram

06,083.026a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

06,083.026c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram

06,083.027a nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhārata

06,083.027c vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ

06,083.028a niṣpetur vimalāḥ śaktyas tailadhautāḥ sutejanāḥ

06,083.028c ambudebhyo yathā rājan bhrājamānāḥ śatahradāḥ

06,083.029a gadāś ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ

06,083.029c patantyas tatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ

06,083.029e nistriṃśāś ca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ

06,083.030a ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata

06,083.030c aśobhanta raṇe rājan patamānāni sarvaśaḥ

06,083.030d*0335_01 meghāntare yathā vidyuj jvalamāneva dṛśyate

06,083.031a te 'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa

06,083.031c aśobhetāṃ yathā daityadevasene samudyate

06,083.031e abhyadravanta samare te 'nyonyaṃ vai samantataḥ

06,083.032a rathās tu rathibhis tūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave

06,083.032c yugair yugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ

06,083.033a dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣāt pāvako 'bhavat

06,083.033c danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvatodiśam

06,083.034a prāsair abhihatāḥ ke cid gajayodhāḥ samantataḥ

06,083.034c patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgān nagā iva

06,083.035a pādātāś cāpy adṛśyanta nighnanto hi parasparam

06,083.035c citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ

06,083.036a anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ

06,083.036c śastrair nānāvidhair ghorai raṇe ninyur yamakṣayam

06,083.037a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan

06,083.037c abhyāgamad raṇe pāṇḍūn dhanuḥśabdena mohayan

06,083.038a pāṇḍavānāṃ rathāś cāpi nadanto bhairavasvanam

06,083.038c abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

06,083.039a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata

06,083.039c narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam

06,084.001 saṃjaya uvāca

06,084.001a bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ

06,084.001c na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantam iva bhāskaram

06,084.002a tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt

06,084.002c abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ

06,084.003a sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakān sahasṛñjayān

06,084.003c pāñcālāṃś ca maheṣvāsān pātayām āsa sāyakaiḥ

06,084.004a te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha

06,084.004c bhīṣmam evābhyayus tūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam

06,084.005a sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi

06,084.005c ciccheda sahasā rājan bāhūn atha śirāṃsi ca

06,084.006a virathān rathinaś cakre pitā devavratas tava

06,084.006c patitāny uttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām

06,084.007a nirmanuṣyāṃś ca mātaṅgāñ śayānān parvatopamān

06,084.007c apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān

06,084.008a na tatrāsīt pumān kaś cit pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate

06,084.008c anyatra rathināṃ śreṣṭhād bhīmasenān mahābalāt

06,084.009a sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge

06,084.009c tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame

06,084.010a babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ

06,084.010c tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādam athānadan

06,084.011a tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ

06,084.011c bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye

06,084.012a bhīmas tu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ

06,084.012c vidrutāśve rathe tasmin dravamāṇe samantataḥ

06,084.012e sunābhasya śareṇāśu śiraś ciccheda cārihā

06,084.013a kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi

06,084.013c hate tasmin mahārāja tava putre mahārathe

06,084.013e nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṃyuge

06,084.014a ādityaketur bahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ

06,084.014c aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ

06,084.015a pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavacadhvajāḥ

06,084.015c abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ

06,084.016a mahodaras tu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ

06,084.016c navabhir vajrasaṃkāśair namuciṃ vṛtrahā yathā

06,084.017a ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ

06,084.017c navatyā kuṇḍadhāras tu viśālākṣaś ca saptabhiḥ

06,084.018a aparājito mahārāja parājiṣṇur mahārathaḥ

06,084.018c śarair bahubhir ānarchad bhīmasenaṃ mahābalam

06,084.019a raṇe paṇḍitakaś cainaṃ tribhir bāṇaiḥ samardayat

06,084.019c sa tan na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhir vadham āhave

06,084.020a dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ

06,084.020b*0336_01 aparājitasya rājendra bhīmaseno mahābalaḥ

06,084.020c śiraś ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā

06,084.021a aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge

06,084.021c parājitasya bhīmena nipapāta śiro mahīm

06,084.022a athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṃ mahāratham

06,084.022c prāhiṇon mṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ

06,084.023a tataḥ punar ameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham

06,084.023c preṣayām āsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata

06,084.024a sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam

06,084.024c yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ

06,084.025a viśālākṣaśiraś chittvā pātayām āsa bhūtale

06,084.025c tribhiḥ śarair adīnātmā smaran kleśaṃ purātanam

06,084.026a mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare

06,084.026c vivyādha samare rājan sa hato nyapatad bhuvi

06,084.027a ādityaketoḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge

06,084.027c bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraś ciccheda cārihā

06,084.028a bahvāśinaṃ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā

06,084.028c preṣayām āsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati

06,084.029a pradudruvus tatas te 'nye putrās tava viśāṃ pate

06,084.029c manyamānā hi tat satyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam

06,084.030a tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ

06,084.030c abravīt tāvakān yodhān bhīmo 'yaṃ yudhi vadhyatām

06,084.031a evam ete maheṣvāsāḥ putrās tava viśāṃ pate

06,084.031b*0337_01 nihatā bhīmasenena mahāvīryeṇa saṃyuge

06,084.031c bhrātṝn saṃdṛśya nihatān prāsmaraṃs te hi tad vacaḥ

06,084.032a yad uktavān mahāprājñaḥ kṣattā hitam anāmayam

06,084.032c tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ

06,084.033a lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa

06,084.033c na budhyase purā yat tat tathyam uktaṃ vaco mahat

06,084.034a tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī

06,084.034c nūnaṃ jāto mahābāhur yathā hanti sma kauravān

06,084.035a tato duryodhano rājā bhīṣmam āsādya māriṣa

06,084.035c duḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ

06,084.036a nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi

06,084.036c yatamānās tathānye 'pi hanyante sarvasainikāḥ

06,084.037a bhavāṃś ca madhyasthatayā nityam asmān upekṣate

06,084.037c so 'haṃ kāpatham ārūḍhaḥ paśya daivam idaṃ mama

06,084.038a etac chrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratas tava

06,084.038c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt sāśrulocanam

06,084.039a uktam etan mayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca

06,084.039c gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān

06,084.040a samayaś ca mayā pūrvaṃ kṛto vaḥ śatrukarśana

06,084.040c nāhaṃ yudhi vimoktavyo nāpy ācāryaḥ kathaṃ cana

06,084.041a yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge

06,084.041c haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyam etad bravīmi te

06,084.042a sa tvaṃ rājan sthiro bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matim

06,084.042c yodhayasva raṇe pārthān svargaṃ kṛtvā parāyaṇam

06,084.043a na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ

06,084.043c tasmād yuddhe matiṃ kṛtvā sthirāṃ yudhyasva bhārata

06,085.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,085.001a dṛṣṭvā mama hatān putrān bahūn ekena saṃjaya

06,085.001c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva kim akurvata saṃyuge

06,085.002a ahany ahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti saṃjaya

06,085.002c manye 'haṃ sarvathā sūta daivenopahatā bhṛśam

06,085.003a yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayanty uta

06,085.003c yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ

06,085.004a saumadatteś ca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ

06,085.004c aśvatthāmnas tathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanām

06,085.005a anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagās tanayā mama

06,085.005c yad ahanyanta saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ

06,085.006a na hi duryodhano mandaḥ purā proktam abudhyata

06,085.006c vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca

06,085.007a gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā

06,085.007c nāvabudhyat purā mohāt tasya prāptam idaṃ phalam

06,085.008a yad bhīmasenaḥ samare putrān mama vicetasaḥ

06,085.008c ahany ahani saṃkruddho nayate yamasādanam

06,085.009 saṃjaya uvāca

06,085.009a idaṃ tat samanuprāptaṃ kṣattur vacanam uttamam

06,085.009c na buddhavān asi vibho procyamānaṃ hitaṃ tadā

06,085.010a nivāraya sutān dyūtāt pāṇḍavān mā druheti ca

06,085.010c suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tat tad eva ca

06,085.011a na śuśrūṣasi yad vākyaṃ martyaḥ pathyam ivauṣadham

06,085.011c tad eva tvām anuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam

06,085.012a viduradroṇabhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇām

06,085.012c akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ

06,085.013a tad etat samatikrāntaṃ pūrvam eva viśāṃ pate

06,085.013c tasmān me śṛṇu tattvena yathā yuddham avartata

06,085.014a madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata

06,085.014c lokakṣayakaro rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu

06,085.015a tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt

06,085.015c saṃrabdhāny abhyadhāvanta bhīṣmam eva jighāṃsayā

06,085.016a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ

06,085.016c yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ

06,085.016d*0338_01 virāṭo drupadaś caiva sahitāḥ sarvasomakaiḥ

06,085.016d*0338_02 abhyadravanta saṃgrāme bhīṣmam eva mahārathāḥ

06,085.016d*0338_03 kekayā dhṛṣṭaketuś ca kuntibhojaś ca daṃśitaḥ

06,085.016d*0338_04 yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ

06,085.017a arjuno draupadeyāś ca cekitānaś ca saṃyuge

06,085.017c duryodhanasamādiṣṭān rājñaḥ sarvān samabhyayuḥ

06,085.018a abhimanyus tathā vīro haiḍimbaś ca mahārathaḥ

06,085.018c bhīmasenaś ca saṃkruddhas te 'bhyadhāvanta kauravān

06,085.019a tridhābhūtair avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi

06,085.019c tathaiva kaurave rājann avadhyanta pare raṇe

06,085.020a droṇas tu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakān sṛñjayaiḥ saha

06,085.020c abhyadravata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyan yamakṣayam

06,085.021a tatrākrando mahān āsīt sṛñjayānāṃ mahātmanām

06,085.021c vadhyatāṃ samare rājan bhāradvājena dhanvinā

06,085.022a droṇena nihatās tatra kṣatriyā bahavo raṇe

06,085.022c viveṣṭantaḥ sma dṛśyante vyādhikliṣṭā narā iva

06,085.023a kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva saṃyuge

06,085.023c aniśaṃ śrūyate śabdaḥ kṣutkṛśānāṃ nṛṇām iva

06,085.024a tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ

06,085.024c cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ

06,085.025a vadhyatāṃ tatra sainyānām anyonyena mahāraṇe

06,085.025c prāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī

06,085.026a sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo 'bhavan mahān

06,085.026c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ

06,085.027a tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaś ca viśeṣataḥ

06,085.027c gajānīkaṃ samāsādya preṣayām āsa mṛtyave

06,085.028a tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ

06,085.028c petuḥ seduś ca neduś ca diśaś ca paribabhramuḥ

06,085.029a chinnahastā mahānāgāś chinnapādāś ca māriṣa

06,085.029c krauñcavad vyanadan bhītāḥ pṛthivīm adhiśiśyire

06,085.030a nakulaḥ sahadevaś ca hayānīkam abhidrutau

06,085.030c te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍaparicchadāḥ

06,085.030e vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,085.031a patadbhiś ca hayai rājan samāstīryata medinī

06,085.031c nirjihvaiś ca śvasadbhiś ca kūjadbhiś ca gatāsubhiḥ

06,085.031e hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā

06,085.032a arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ

06,085.032c prababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṃ pate

06,085.033a rathair bhagnair dhvajaiś chinnaiś chatraiś ca sumahāprabhaiḥ

06,085.033c hārair niṣkaiḥ sakeyūraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ

06,085.033d*0339_01 cāmaravyajanaiś chinnair nikṛttaiś ca mahāyudhaiḥ

06,085.033d*0340_01 pratodaiś ca tathā chinnair vikṛtaiś ca mahāyudhaiḥ

06,085.034a uṣṇīṣair apaviddhaiś ca patākābhiś ca sarvaṣaḥ

06,085.034c anukarṣaiḥ śubhai rājan yoktraiś cavyasuraśmibhiḥ

06,085.034e saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumair iva

06,085.035a evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnām api bhārata

06,085.035c kruddhe śāṃtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame

06,085.036a aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi

06,085.036c tathetareṣu kruddheṣu tāvakānām api kṣayaḥ

06,086.001 saṃjaya uvāca

06,086.001a vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye

06,086.001c śakuniḥ saubalaḥ śrīmān pāṇḍavān samupādravat

06,086.002a tathaiva sātvato rājan hārdikyaḥ paravīrahā

06,086.002c abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānām anīkinīm

06,086.003a tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām

06,086.003c āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ

06,086.004a vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām

06,086.004b*0341_01 vājināṃ bahubhiḥ saṃkhye samantāt paryavārayan

06,086.004c ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ

06,086.005a suvarṇālaṃkṛtair etair varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ

06,086.005c hayair vātajavair mukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī

06,086.005e abhyavartata tat sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ

06,086.006a arjunasyātha dāyāda irāvān nāma vīryavān

06,086.006c sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā

06,086.007a airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā

06,086.007c patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā

06,086.008a bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām

06,086.008c evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rjunātmajaḥ

06,086.009a sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ

06,086.009c pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣād durātmanā

06,086.010a rūpavān vīryasaṃpanno guṇavān satyavikramaḥ

06,086.010c indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam

06,086.011a so 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam

06,086.011b*0342_01 uvāca vacanaṃ rājann ulūpītanayas tadā

06,086.011c abhyavādayad avyagro vinayena kṛtāñjaliḥ

06,086.011d*0343_01 nyavedayata cātmānam arjunasya mahātmanaḥ

06,086.011e irāvān asmi bhadraṃ te putraś cāhaṃ tavābhibho

06,086.012a mātuḥ samāgamo yaś ca tat sarvaṃ pratyavedayat

06,086.012c tac ca sarvaṃ yathāvṛttam anusasmāra pāṇḍavaḥ

06,086.013a pariṣvajya sutaṃ cāpi so ''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ

06,086.013c prītimān abhavat pārtho devarājaniveśane

06,086.014a so 'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa

06,086.014c prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata

06,086.014d*0344_01 sa cāpi naraśārdūlaḥ śārdūlasamavikramaḥ

06,086.014d*0344_02 abravīc ca tadā pārtham ayam asmi tadā vibho

06,086.014d*0344_03 sthitaḥ preṣyaś ca putraś ca sarvathā hy anuśādhi mām

06,086.014d*0344_04 kiṃ karomi ca te kāmaṃ kaṃ vā kāmaṃ tvam icchasi

06,086.014d*0344_05 pariṣvajya sutaṃ premṇā vāsaviḥ pratyuvāca tam

06,086.014d*0344_06 prītipūrvaṃ ca kāryaṃ ca kāryaṃ prati ca mānada

06,086.014e yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyam iti prabho

06,086.015a bāḍham ity evam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ

06,086.015c kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṃvṛto bahubhir nṛpa

06,086.016a te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ

06,086.016c utpetuḥ sahasā rājan haṃsā iva mahodadhau

06,086.017a te tvadīyān samāsādya hayasaṃghān mahājavān

06,086.017c kroḍaiḥ kroḍān abhighnanto ghoṇābhiś ca parasparam

06,086.017e nipetuḥ sahasā rājan suvegābhihatā bhuvi

06,086.018a nipatadbhis tathā taiś ca hayasaṃghaiḥ parasparam

06,086.018c śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā

06,086.019a tathaiva ca mahārāja sametyānyonyam āhave

06,086.019c parasparavadhaṃ ghoraṃ cakrus te hayasādinaḥ

06,086.020a tasmiṃs tathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam

06,086.020c ubhayor api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ

06,086.021a prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ

06,086.021c vilayaṃ samanuprāptās takṣamāṇāḥ parasparam

06,086.022a tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṃciccheṣe ca bhārata

06,086.022c saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani

06,086.023a vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃs tathā

06,086.023c āruhya śīlasaṃpannān vayaḥsthāṃs turagottamān

06,086.024a gajo gavākṣo vṛṣakaś carmavān ārjavaḥ śukaḥ

06,086.024c ṣaḍ ete balasaṃpannā niryayur mahato balāt

06,086.025a vāryamāṇāḥ śakuninā svaiś ca yodhair mahābalaiḥ

06,086.025c saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ

06,086.026a tad anīkaṃ mahābāho bhittvā paramadurjayam

06,086.026c balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ

06,086.026e viviśus te tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ

06,086.027a tān praviṣṭāṃs tadā dṛṣṭvā irāvān api vīryavān

06,086.027c abravīt samare yodhān vicitrābharaṇāyudhān

06,086.028a yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ

06,086.028c hanyante samare sarve tathā nītir vidhīyatām

06,086.029a bāḍham ity evam uktvā te sarve yodhā irāvataḥ

06,086.029c jaghnus te vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ

06,086.030a tad anīkam anīkena samare vīkṣya pātitam

06,086.030c amṛṣyamāṇās te sarve subalasyātmajā raṇe

06,086.030e irāvantam abhidrutya sarvataḥ paryavārayan

06,086.031a tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiś codayantaḥ parasparam

06,086.031c te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahad ākulam

06,086.032a irāvān atha nirbhinnaḥ prāsais tīkṣṇair mahātmabhiḥ

06,086.032c sravatā rudhireṇāktas tottrair viddha iva dvipaḥ

06,086.033a urasy api ca pṛṣṭhe ca pārśvayoś ca bhṛśāhataḥ

06,086.033c eko bahubhir atyarthaṃ dhairyād rājan na vivyathe

06,086.034a irāvān atha saṃkruddhaḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ

06,086.034c mohayām āsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ

06,086.035a prāsān uddhṛtya sarvāṃś ca svaśarīrād ariṃdamaḥ

06,086.035c tair eva tāḍayām āsa subalasyātmajān raṇe

06,086.036a nikṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram

06,086.036c padātis tūrṇam āgacchaj jighāṃsuḥ saubalān yudhi

06,086.037a tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ

06,086.037c bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantam athādravan

06,086.038a irāvān api khaḍgena darśayan pāṇilāghavam

06,086.038c abhyavartata tān sarvān saubalān baladarpitaḥ

06,086.039a lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ

06,086.039c antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ

06,086.040a bhūmiṣṭham atha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ

06,086.040c parivārya bhṛśaṃ sarve grahītum upacakramuḥ

06,086.041a athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ

06,086.041c upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇy akṛntata

06,086.042a āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūn api ca bhūṣitān

06,086.042c apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ

06,086.043a vṛṣakas tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ

06,086.043c amucyata mahāraudrāt tasmād vīrāvakartanāt

06,086.044a tān sarvān patitān dṛṣṭvā bhīto duryodhanas tataḥ

06,086.044c abhyabhāṣata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam

06,086.045a ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinam ariṃdamam

06,086.045c vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai

06,086.046a paśya vīra yathā hy eṣa phalgunasya suto balī

06,086.046c māyāvī vipriyaṃ ghoram akārṣīn me balakṣayam

06,086.047a tvaṃ ca kāmagamas tāta māyāstre ca viśāradaḥ

06,086.047c kṛtavairaś ca pārthena tasmād enaṃ raṇe jahi

06,086.048a bāḍham ity evam uktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ

06,086.048c prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā

06,086.049a svārūḍhair yuddhakuśalair vimalaprāsayodhibhiḥ

06,086.049c vīraiḥ prahāribhir yuktaḥ svair anīkaiḥ samāvṛtaḥ

06,086.049d*0345_01 hataśeṣair mahārāja dvisāhasrair hayottamaiḥ

06,086.049e nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam

06,086.050a irāvān api saṃkruddhas tvaramāṇaḥ parākramī

06,086.050c hantukāmam amitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat

06,086.051a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ

06,086.051c tvaramāṇas tato māyāṃ prayoktum upacakrame

06,086.052a tena māyāmayāḥ kḷptā hayās tāvanta eva hi

06,086.052c svārūḍhā rākṣasair ghoraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ

06,086.053a te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ

06,086.053c acirād gamayām āsuḥ pretalokaṃ parasparam

06,086.054a tasmiṃs tu nihate sainye tāv ubhau yuddhadurmadau

06,086.054c saṃgrāme vyavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau

06,086.055a ādravantam abhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam

06,086.055c irāvān krodhasaṃrabdhaḥ pratyadhāvan mahābalaḥ

06,086.056a samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ

06,086.056c ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakam

06,086.057a sa nikṛttaṃ dhanur dṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat

06,086.057c irāvantam abhikruddhaṃ mohayann iva māyayā

06,086.058a tato 'ntarikṣam utpatya irāvān api rākṣasam

06,086.058c vimohayitvā māyābhis tasya gātrāṇi sāyakaiḥ

06,086.058e ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ

06,086.059a tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ

06,086.059c saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam

06,086.060a māyā hi sahajā teṣāṃ vayo rūpaṃ ca kāmajam

06,086.060c evaṃ tad rākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vyarohata

06,086.061a irāvān api saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam

06,086.061c paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ

06,086.062a sa tena balinā vīraś chidyamāna iva drumaḥ

06,086.062c rākṣaso vyanadad ghoraṃ sa śabdas tumulo 'bhavat

06,086.063a paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu

06,086.063c tataś cukrodha balavāṃś cakre vegaṃ ca saṃyuge

06,086.064a ārśyaśṛṅgis tato dṛṣṭvā samare śatrum ūrjitam

06,086.064c kṛtvā ghoraṃ mahad rūpaṃ grahītum upacakrame

06,086.064d*0346_01 arjunasya sutaṃ vīram irāvantaṃ yaśasvinam

06,086.064e saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām

06,086.065a tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ

06,086.065c irāvān api saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame

06,086.066a tasya krodhābhibhūtasya saṃyugeṣv anivartinaḥ

06,086.066c yo 'nvayo mātṛkas tasya sa enam abhipedivān

06,086.067a sa nāgair bahuśo rājan sarvataḥ saṃvṛto raṇe

06,086.067c dadhāra sumahad rūpam ananta iva bhogavān

06,086.067e tato bahuvidhair nāgaiś chādayām āsa rākṣasam

06,086.068a chādyamānas tu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṃgavaḥ

06,086.068c sauparṇaṃ rūpam āsthāya bhakṣayām āsa pannagān

06,086.069a māyayā bhakṣite tasminn anvaye tasya mātṛke

06,086.069c vimohitam irāvantam asinā rākṣaso 'vadhīt

06,086.070a sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham

06,086.070c irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayām āsa bhūtale

06,086.071a tasmiṃs tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje

06,086.071c viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ

06,086.072a tasmin mahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ

06,086.072c mahān vyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata

06,086.073a hayā gajāḥ padātāś ca vimiśrā dantibhir hatāḥ

06,086.073c rathāś ca dantinaś caiva pattibhis tatra sūditāḥ

06,086.074a tathā pattirathaughāś ca hayāś ca bahavo raṇe

06,086.074c rathibhir nihatā rājaṃs tava teṣāṃ ca saṃkule

06,086.075a ajānann arjunaś cāpi nihataṃ putram aurasam

06,086.075c jaghāna samare śūrān rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ

06,086.076a tathaiva tāvakā rājan sṛñjayāś ca mahābalāḥ

06,086.076c juhvataḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram

06,086.077a muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ

06,086.077c bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam

06,086.078a tathā marmātigair bhīṣmo nijaghāna mahārathān

06,086.078c kampayan samare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ

06,086.079a tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ

06,086.079c dantinaḥ sādinaś caiva rathino 'tha hayās tathā

06,086.080a tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam

06,086.080c atyadbhutam apaśyāma śakrasyeva parākramam

06,086.081a tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata

06,086.081c raudram āsīt tadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ

06,086.082a dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavān bhayam āviśat

06,086.082c eka eva raṇe śakto hantum asmān sasainikān

06,086.083a kiṃ punaḥ pṛthivīśūrair yodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ

06,086.083c ity abruvan mahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ

06,086.084a vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha

06,086.084c ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam

06,086.085a āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtā mahābalāḥ

06,086.085c tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca saṃrabdhās tāta dhanvinaḥ

06,086.086a na sma paśyāmahe kaṃ cid yaḥ prāṇān parirakṣati

06,086.086c saṃgrāme daityasaṃkāśe tasmin yoddhā narādhipa

06,087.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,087.001a irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ

06,087.001c saṃgrāme kim akurvanta tan mamācakṣva saṃjaya

06,087.002 saṃjaya uvāca

06,087.002a irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ

06,087.002c vyanadat sumahānādaṃ bhaimasenir ghaṭotkacaḥ

06,087.003a nadatas tasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā

06,087.003c saparvatavanā rājaṃś cacāla subhṛśaṃ tadā

06,087.003e antarikṣaṃ diśaś caiva sarvāś ca pradiśas tathā

06,087.003f*0347_01 celuś ca sahasā tatra tena nādena nāditāḥ

06,087.004a taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata

06,087.004c ūrustambhaḥ samabhavad vepathuḥ sveda eva ca

06,087.005a sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ

06,087.005c sarpavat samaveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva

06,087.006a ninadat sumahānādaṃ nirghātam iva rākṣasaḥ

06,087.006c jvalitaṃ śūlam udyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam

06,087.007a nānāpraharaṇair ghorair vṛto rākṣasapuṃgavaiḥ

06,087.007c ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ

06,087.008a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam

06,087.008c svabalaṃ ca bhayāt tasya prāyaśo vimukhīkṛtam

06,087.009a tato duryodhano rājā ghaṭotkacam upādravat

06,087.009c pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavad vinadan muhuḥ

06,087.010a pṛṣṭhato 'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ

06,087.010c kuñjarair daśasāhasrair vaṅgānām adhipaḥ svayam

06,087.011a tam āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtam

06,087.011c putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ

06,087.012a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,087.012c rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhanabalasya ca

06,087.013a gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndam ivodyatam

06,087.013c abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ

06,087.014a nadanto vividhān nādān meghā iva savidyutaḥ

06,087.014c śaraśaktyṛṣṭinārācair nighnanto gajayodhinaḥ

06,087.015a bhiṇḍipālais tathā śūlair mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ

06,087.015c parvatāgraiś ca vṛkṣaiś ca nijaghnus te mahāgajān

06,087.016a bhinnakumbhān virudhirān bhinnagātrāṃś ca vāraṇān

06,087.016c apaśyāma mahārāja vadhyamānān niśācaraiḥ

06,087.017a teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu

06,087.017c duryodhano mahārāja rākṣasān samupādravat

06,087.018a amarṣavaśam āpannas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ

06,087.018c mumoca niśitān bāṇān rākṣaseṣu mahābalaḥ

06,087.019a jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃs tatra rākṣasān

06,087.019c saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava

06,087.020a vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam

06,087.020c śaraiś caturbhiś caturo nijaghāna mahārathaḥ

06,087.021a tataḥ punar ameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam

06,087.021c mumoca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ prati

06,087.022a tat tu dṛṣṭvā mahat karma putrasya tava māriṣa

06,087.022c krodhenābhiprajajvāla bhaimasenir mahābalaḥ

06,087.023a visphārya ca mahac cāpam indrāśanisamasvanam

06,087.023c abhidudrāva vegena duryodhanam ariṃdamam

06,087.024a tam āpatantam udvīkṣya kālasṛṣṭam ivāntakam

06,087.024c na vivyathe mahārāja putro duryodhanas tava

06,087.025a athainam abravīt kruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ

06,087.025b*0348_01 adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi pitṝṇāṃ mātur eva ca

06,087.025c ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ

06,087.025e yac ca te pāṇḍavā rājaṃś chaladyūte parājitāḥ

06,087.026a yac caiva draupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā

06,087.026c sabhām ānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā

06,087.026d*0349_01 asya pāpasya durbuddhe phalaṃ prāpnuhi durmate

06,087.027a tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā

06,087.027c saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝn mama

06,087.028a eteṣām avamānānām anyeṣāṃ ca kulādhama

06,087.028c antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam

06,087.029a evam uktvā tu haiḍimbo mahad visphārya kārmukam

06,087.029c saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan

06,087.030a śaravarṣeṇa mahatā duryodhanam avākirat

06,087.030c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

06,088.001 saṃjaya uvāca

06,088.001a tatas tad bāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavair api

06,088.001c dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ

06,088.002a tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasann iva pannagaḥ

06,088.002c saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putras te bharatarṣabha

06,088.003a mumoca niśitāṃs tīkṣṇān nārācān pañcaviṃśatim

06,088.003c te 'patan sahasā rājaṃs tasmin rākṣasapuṃgave

06,088.003e āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane

06,088.004a sa tair viddhaḥ sravan raktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ

06,088.004c dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ

06,088.004e jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇām api dāraṇīm

06,088.005a saṃpradīptāṃ maholkābhām aśanīṃ maghavān iva

06,088.005c samudyacchan mahābāhur jighāṃsus tanayaṃ tava

06,088.006a tām udyatām abhiprekṣya vaṅgānām adhipas tvaran

06,088.006c kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat

06,088.007a sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā

06,088.007c yato duryodhanarathas taṃ mārgaṃ pratyapadyata

06,088.007e rathaṃ ca vārayām āsa kuñjareṇa sutasya te

06,088.008a mārgam āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā

06,088.008c ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ

06,088.008e udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃś cikṣepa vāraṇe

06,088.009a sa tayābhihato rājaṃs tena bāhuvimuktayā

06,088.009c saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca

06,088.010a pataty atha gaje cāpi vaṅgānām īśvaro balī

06,088.010c javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam

06,088.011a duryodhano 'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇam

06,088.011c prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām

06,088.011d*0350_01 aśaktaḥ pratiyoddhuṃ vai dṛṣṭvā tasya parākramam

06,088.012a kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaś cābhimānitām

06,088.012c prāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girir ivācalaḥ

06,088.013a saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam

06,088.013c mumoca paramakruddhas tasmin ghore niśācare

06,088.014a tam āpatantaṃ saṃprekṣya bāṇam indrāśaniprabham

06,088.014c lāghavād vañcayām āsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ

06,088.015a bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥ

06,088.015c trāsayan sarvabhūtāni yugānte jalado yathā

06,088.016a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ

06,088.016c ācāryam upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt

06,088.017a yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ

06,088.017c haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha

06,088.018a naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kena cit

06,088.018c tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata

06,088.019a abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣasena durātmanā

06,088.019c etad dhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapāḥ

06,088.020a pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ

06,088.020c uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra kauravaḥ

06,088.021a droṇaś ca somadattaś ca bāhlikaś ca jayadrathaḥ

06,088.021c kṛpo bhūriśravāḥ śalyaś citraseno viviṃśatiḥ

06,088.022a aśvatthāmā vikarṇaś ca āvantyaś ca bṛhadbalaḥ

06,088.022c rathāś cānekasāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ

06,088.022e abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava

06,088.023a tad anīkam anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥ

06,088.023c ātatāyinam āyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ

06,088.023e nākampata mahābāhur maināka iva parvataḥ

06,088.024a pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ

06,088.024c śūlamudgarahastaiś ca nānāpraharaṇair api

06,088.025a tataḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,088.025c rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca

06,088.026a dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatas tumulo 'bhavat

06,088.026c aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatām iva

06,088.027a śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām

06,088.027c śabdaḥ samabhavad rājann adrīṇām iva dīryatām

06,088.028a vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ pate

06,088.028c rūpam āsīd viyatsthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatām iva

06,088.029a tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahad dhanuḥ

06,088.029c rākṣasendro mahābāhur vinadan bhairavaṃ ravam

06,088.030a ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaś ciccheda kārmukam

06,088.030c somadattasya bhallena dhvajam unmathya cānadat

06,088.031a bāhlikaṃ ca tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare

06,088.031c kṛpam ekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ

06,088.032a pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca

06,088.032c jatrudeśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat

06,088.032e nyaṣīdat sa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ

06,088.033a tataḥ punar ameyātmā nārācān daśa pañca ca

06,088.033c bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇod bharatarṣabha

06,088.033e te varma bhittvā tasyāśu prāviśan medinītalam

06,088.034a viviṃśateś ca drauṇeś ca yantārau samatāḍayat

06,088.034c tau petatū rathopasthe raśmīn utsṛjya vājinām

06,088.035a sindhurājño 'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam

06,088.035c unmamātha mahārāja dvitīyenācchinad dhanuḥ

06,088.036a caturbhir atha nārācair āvantyasya mahātmanaḥ

06,088.036c jaghāna caturo vāhān krodhasaṃraktalocanaḥ

06,088.037a pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca

06,088.037c nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam

06,088.037e sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat

06,088.038a bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ

06,088.038c cikṣepa niśitāṃs tīkṣṇāñ śarān āśīviṣopamān

06,088.038e bibhidus te mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam

06,088.038f*0351_01 prāviśan bhūtalaṃ rājan valmīkam iva pannagāḥ

06,089.001 saṃjaya uvāca

06,089.001a vimukhīkṛtya tān sarvāṃs tāvakān yudhi rākṣasaḥ

06,089.001c jighāṃsur bharataśreṣṭha duryodhanam upādravat

06,089.002a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitam

06,089.002c abhyadhāvaj jighāṃsantas tāvakā yuddhadurmadāḥ

06,089.003a tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ

06,089.003c tam ekam abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat

06,089.004a athainaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan

06,089.004c parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ

06,089.005a sa gāḍhaviddho vyathitas tottrārdita iva dvipaḥ

06,089.005c utpapāta tadākāśaṃ samantād vainateyavat

06,089.006a vyanadat sumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ

06,089.006c diśaḥ khaṃ pradiśaś caiva nādayan bhairavasvanaḥ

06,089.007a rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ

06,089.007c uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ

06,089.008a yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ

06,089.008c yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam

06,089.008e atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam

06,089.009a pitāmahaś ca saṃkruddhaḥ pāñcālān hantum udyataḥ

06,089.009c teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ

06,089.010a etac chrutvā mahābāho kāryadvayam upasthitam

06,089.010c gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam

06,089.011a bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ

06,089.011c prayayau siṃhanādena trāsayan sarvapārthivān

06,089.011e vegena mahatā rājan parvakāle yathodadhiḥ

06,089.012a tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ

06,089.012c śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

06,089.013a abhimanyumukhāś caiva draupadeyā mahārathāḥ

06,089.013c kṣatradevaś ca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca

06,089.014a anūpādhipatiś caiva nīlaḥ svabalam āsthitaḥ

06,089.014c mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan

06,089.015a kuñjaraiś ca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥ

06,089.015c abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam

06,089.016a siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi

06,089.016c khuraśabdaninādaiś ca kampayanto vasuṃdharām

06,089.017a teṣām āpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam

06,089.017c bhīmasenabhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā

06,089.017e parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam

06,089.018a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanām

06,089.018c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinām

06,089.019a nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ

06,089.019c anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

06,089.019e vyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīrubhayāvaham

06,089.020a hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha

06,089.020b*0352_01 rathā rathaiḥ samāgacchan nāgā nāgaiś ca saṃyuge

06,089.020c anyonyaṃ samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ

06,089.021a sahasā cābhavat tīvraṃ saṃnipātān mahad rajaḥ

06,089.021c rathāśvagajapattīnāṃ padanemisamuddhatam

06,089.022a dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot

06,089.022c naiva sve na pare rājan samajānan parasparam

06,089.023a pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā

06,089.023c nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe

06,089.024a śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatām

06,089.024c sumahān abhavac chabdo vaṃśānām iva dahyatām

06,089.025a gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntrataraṅgiṇī

06,089.025c prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā

06,089.026a narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe

06,089.026c śuśruve sumahāñ śabdaḥ patatām aśmanām iva

06,089.027a viśiraskair manuṣyaiś ca chinnagātraiś ca vāraṇaiḥ

06,089.027c aśvaiḥ saṃbhinnadehaiś ca saṃkīrṇābhūd vasuṃdharā

06,089.028a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ

06,089.028c anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

06,089.029a hayā hayān samāsādya preṣitā hayasādibhiḥ

06,089.029c samāhatya raṇe 'nyonyaṃ nipetur gatajīvitāḥ

06,089.030a narā narān samāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam

06,089.030c urāṃsy urobhir anyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire

06,089.031a preṣitāś ca mahāmātrair vāraṇāḥ paravāraṇāḥ

06,089.031c abhighnanti viṣāṇāgrair vāraṇān eva saṃyuge

06,089.032a te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ

06,089.032c saṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva savidyutaḥ

06,089.033a ke cid bhinnā viṣāṇāgrair bhinnakumbhāś ca tomaraiḥ

06,089.033c vinadanto 'bhyadhāvanta garjanto jaladā iva

06,089.034a ke cid dhastair dvidhā chinnaiś chinnagātrās tathāpare

06,089.034c nipetus tumule tasmiṃś chinnapakṣā ivādrayaḥ

06,089.035a pārśvais tu dāritair anye vāraṇair varavāraṇāḥ

06,089.035c mumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūn iva mahīdharāḥ

06,089.036a nārācābhihatās tv anye tathā viddhāś ca tomaraiḥ

06,089.036c hatārohā vyadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ

06,089.037a ke cit krodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ

06,089.037c rathān hayān padātāṃś ca mamṛduḥ śataśo raṇe

06,089.038a tathā hayā hayārohais tāḍitāḥ prāsatomaraiḥ

06,089.038c tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ

06,089.039a rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrās tanutyajaḥ

06,089.039c parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇy abhītavat

06,089.040a svayaṃvara ivāmarde prajahrur itaretaram

06,089.040c prārthayānā yaśo rājan svargaṃ vā yuddhaśālinaḥ

06,089.041a tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe

06,089.041c dhārtarāṣṭraṃ mahat sainyaṃ prāyaśo vimukhīkṛtam

06,090.001 saṃjaya uvāca

06,090.001a svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam

06,090.001c abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam

06,090.002a pragṛhya sumahac cāpam indrāśanisamasvanam

06,090.002c mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat

06,090.003a ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāhinam

06,090.003c bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ

06,090.004a tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāṇo mahārathaḥ

06,090.004c saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇām api dāraṇam

06,090.004e tenorasi mahābāhur bhīmasenam atāḍayat

06,090.005a sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

06,090.005c samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam

06,090.006a tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ

06,090.006c krodhenābhiprajajvāla didhakṣann iva pāvakaḥ

06,090.007a abhimanyumukhāś caiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,090.007c samabhyadhāvan krośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ

06,090.008a saṃprekṣya tān āpatataḥ saṃkruddhāñ jātasaṃbhramān

06,090.008c bhāradvājo 'bravīd vākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān

06,090.009a kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata

06,090.009c saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ majjantaṃ vyasanārṇave

06,090.010a ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,090.010c bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanam upadrutāḥ

06,090.011a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto jaye ratāḥ

06,090.011c nadanto bhairavān nādāṃs trāsayantaś ca bhūm imām

06,090.012a tad ācāryavacaḥ śrutvā somadattapurogamāḥ

06,090.012c tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānām anīkinīm

06,090.013a kṛpo bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ

06,090.013c citraseno vikarṇaś ca saindhavo 'tha bṛhadbalaḥ

06,090.013e āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan

06,090.014a te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire

06,090.014c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca parasparajighāṃsavaḥ

06,090.015a evam uktvā mahābāhur mahad visphārya kārmukam

06,090.015c bhāradvājas tato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat

06,090.016a bhūyaś cainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghram avākirat

06,090.016c parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ

06,090.017a taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ

06,090.017c tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ

06,090.018a sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaś ca bhārata

06,090.018c pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat

06,090.019a guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam

06,090.019c drauṇāyaniś ca saṃkruddhau bhīmasenam abhidrutau

06,090.020a tāv āpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau

06,090.020c bhīmaseno mahābāhur gadām ādāya satvaraḥ

06,090.021a avaplutya rathāt tūrṇaṃ tasthau girir ivācalaḥ

06,090.021c samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe

06,090.022a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam

06,090.022c kauravo droṇaputraś ca sahitāv abhyadhāvatām

06,090.023a tāv āpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau

06,090.023c abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ

06,090.024a tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam

06,090.024c samabhyadhāvaṃs tvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ

06,090.025a bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā

06,090.025c nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasy apātayan

06,090.025e sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ

06,090.026a taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham

06,090.026c abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,090.026e abhyadhāvan parīpsantaḥ prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān

06,090.027a anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā

06,090.027c nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇim abhyayāt

06,090.027e spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena yaḥ

06,090.028a sa visphārya mahac cāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā

06,090.028c yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam

06,090.029a vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram

06,090.029c yena lokatrayaṃ krodhāt trāsitaṃ svena tejasā

06,090.029d*0353_01 sa rudreṇa jitaḥ pūrvaṃ nihato mātariśvanā

06,090.030a tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā

06,090.030c saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ

06,090.031a sa visphārya dhanuś citram indrāśanisamasvanam

06,090.031c dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ

06,090.032a tataḥ saṃdhāya vimalān bhallān karmārapāyitān

06,090.032c jaghāna caturo vāhān pātayām āsa ca dhvajam

06,090.032d*0354_01 tataḥ ṣaṣṭhena bhallena rathāt sūtam apātayat

06,090.032d*0355_01 sūtaṃ caikena bhallena rathanīḍād apāharat

06,090.033a saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi

06,090.033c sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat

06,090.034a mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlam abhracayopamam

06,090.034c ghaṭotkaco 'pi saṃkruddho bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

06,090.035a abhidudrāva vegena drauṇim āhavaśobhinam

06,090.035c tathetare abhyadhāvan rākṣasā yuddhadurmadāḥ

06,090.035d*0356_01 bhīmaseno 'pi samare nīlaṃ nīlāñjanaprabham

06,090.035d*0356_02 āropya svarathaṃ vīro duryodhanam upādravat

06,090.036a tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam

06,090.036c abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajas tvaran

06,090.037a nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasān bhīmadarśanān

06,090.037c yo 'bhavann agrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ

06,090.038a vimukhāṃś caiva tān dṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ

06,090.038c akrudhyata mahākāyo bhaimasenir ghaṭotkacaḥ

06,090.039a prāduścakre mahāmāyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām

06,090.039c mohayan samare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ

06,090.040a tatas te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ

06,090.040c anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttān medinītale

06,090.040e viceṣṭamānān kṛpaṇāñ śoṇitena samukṣitān

06,090.041a droṇaṃ duryodhanaṃ śalyam aśvatthāmānam eva ca

06,090.041c prāyaśaś ca maheṣvāsā ye pradhānāś ca kauravāḥ

06,090.042a vidhvastā rathinaḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ

06,090.042c hayāś ca sahayārohā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ

06,090.043a tad dṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati

06,090.043c mama prākrośato rājaṃs tathā devavratasya ca

06,090.044a yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe

06,090.044c ghaṭotkacaprayukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ

06,090.044e naiva te śraddadhur bhītā vadator āvayor vacaḥ

06,090.045a tāṃś ca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāś ca pāṇḍavāḥ

06,090.045c ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādān pracakrire

06,090.045e śaṅkhadundubhighoṣāś ca samantāt sasvanur bhṛśam

06,090.046a evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā

06,090.046c sūryāstamanavelāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ

06,091.001 saṃjaya uvāca

06,091.001a tasmin mahati saṃkrande rājā duryodhanas tadā

06,091.001b*0357_01 parājayaṃ rākṣasena nāmṛṣyata paraṃtapa

06,091.001c gāṅgeyam upasaṃgamya vinayenābhivādya ca

06,091.002a tasya sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātum upacakrame

06,091.002c ghaṭotkacasya vijayam ātmanaś ca parājayam

06,091.003a kathayām āsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ

06,091.003c abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṃ kurupitāmaham

06,091.004a bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ

06,091.004c pāṇḍavair vigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho

06,091.005a ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaś ca yā mama

06,091.005c nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa

06,091.006a so 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ

06,091.006c ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavair yudhi nirjitaḥ

06,091.007a tan me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣam ivānalaḥ

06,091.007c tad icchāmi mahābhāga tvatprasādāt paraṃtapa

06,091.008a rākṣasāpasadaṃ hantuṃ svayam eva pitāmaha

06,091.008c tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tan me kartuṃ tvam arhasi

06,091.009a etac chrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama

06,091.009c duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt

06,091.010a śṛṇu rājan mama vaco yat tvā vakṣyāmi kaurava

06,091.010c yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa

06,091.011a ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthāsv ariṃdama

06,091.011c dharmarājena saṃgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha

06,091.012a arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ

06,091.012b*0358_01 na tu kāryas tvayā rājan haiḍimbena durātmanā

06,091.012c rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānam ṛcchati

06,091.013a ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,091.013c śalyaś ca saumadattiś ca vikarṇaś ca mahārathaḥ

06,091.014a tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsanapurogamāḥ

06,091.014c tvadarthaṃ pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam

06,091.015a tasmin raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān

06,091.015c ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ

06,091.015e bhagadatto mahīpālaḥ puraṃdarasamo yudhi

06,091.016a etāvad uktvā rājānaṃ bhagadattam athābravīt

06,091.016c samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

06,091.017a gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam

06,091.017c vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām

06,091.017e rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendras tārakaṃ purā

06,091.018a tava divyāni cāstrāṇi vikramaś ca paraṃtapa

06,091.018c samāgamaś ca bahubhiḥ purābhūd asuraiḥ saha

06,091.019a tvaṃ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave

06,091.019c svabalena vṛto rājañ jahi rākṣasapuṃgavam

06,091.020a etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanāpateḥ

06,091.020c prayayau siṃhanādena parān abhimukho drutam

06,091.021a tam ādravantaṃ saṃprekṣya garjantam iva toyadam

06,091.021c abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,091.022a bhimaseno 'bhimanyuś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,091.022c draupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kṣatradevaś ca māriṣa

06,091.023a cedipo vasudānaś ca daśārṇādhipatis tathā

06,091.023c supratīkena tāṃś cāpi bhagadatto 'py upādravat

06,091.024a tataḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam

06,091.024c pāṇḍūnāṃ bhagadattena yamarāṣṭravivardhanam

06,091.025a pramuktā rathibhir bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ

06,091.025c te nipetur mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca

06,091.026a prabhinnāś ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ

06,091.026c parasparaṃ samāsādya saṃnipetur abhītavat

06,091.027a madāndhā roṣasaṃrabdhā viṣāṇāgrair mahāhave

06,091.027c bibhidur dantamusalaiḥ samāsādya parasparam

06,091.028a hayāś ca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhir āsthitāḥ

06,091.028c coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṃ nipetur itaretaram

06,091.029a pādātāś ca padātyoghais tāḍitāḥ śaktitomaraiḥ

06,091.029c nyapatanta tadā bhūmau śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,091.030a rathinaś ca tathā rājan karṇinālīkasāyakaiḥ

06,091.030c nihatya samare vīrān siṃhanādān vinedire

06,091.031a tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe

06,091.031c bhagadatto maheṣvāso bhīmasenam athādravat

06,091.032a kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam

06,091.032c parvatena yathā toyaṃ sravamāṇena sarvataḥ

06,091.033a kirañ śarasahasrāṇi supratīkaśirogataḥ

06,091.033c airāvatastho maghavān vāridhārā ivānagha

06,091.034a sa bhīmaṃ śaradhārābhis tāḍayām āsa pārthivaḥ

06,091.034c parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ

06,091.035a bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ pādarakṣān paraḥśatān

06,091.035c nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ

06,091.036a tān dṛṣṭvā nihatān kruddho bhagadattaḥ pratāpavān

06,091.036c codayām āsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ prati

06,091.037a sa nāgaḥ preṣitas tena bāṇo jyācodito yathā

06,091.037c abhyadhāvata vegena bhīmasenam ariṃdamam

06,091.038a tam āpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,091.038c abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ

06,091.039a kekayāś cābhimanyuś ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ

06,091.039c daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaś ca māriṣa

06,091.039e cedipaś citraketuś ca saṃkruddhāḥ sarva eva te

06,091.040a uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ

06,091.040c tam ekaṃ kuñjaraṃ kruddhāḥ samantāt paryavārayan

06,091.041a sa viddho bahubhir bāṇair vyarocata mahādvipaḥ

06,091.041c saṃjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ

06,091.042a daśārṇādhipatiś cāpi gajaṃ bhūmidharopamam

06,091.042c samāsthito 'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam

06,091.043a tam āpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca

06,091.043c dadhāra supratīko 'pi veleva makarālayam

06,091.043d*0359_01 dadhāra supratīkaṃ taṃ kṣatradharmā gajena tu

06,091.044a vāritaṃ prekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ

06,091.044c sādhu sādhv iti sainyāni pāṇḍaveyāny apūjayan

06,091.045a tataḥ prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān vai caturdaśa

06,091.045c prāhiṇot tasya nāgasya pramukhe nṛpasattama

06,091.046a tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtam

06,091.046c vidārya prāviśan kṣipraṃ valmīkam iva pannagāḥ

06,091.047a sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama

06,091.047c upāvṛttamadaḥ kṣipraṃ sa nyavartata vegataḥ

06,091.048a pradudrāva ca vegena praṇadan bhairavaṃ svanam

06,091.048c sa mardamānaḥ svabalaṃ vāyur vṛkṣān ivaujasā

06,091.049a tasmin parājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,091.049c siṃhanādaṃ vinadyoccair yuddhāyaivopatasthire

06,091.050a tato bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattam upādravan

06,091.050c kiranto vividhān bāṇāñ śastrāṇi vividhāni ca

06,091.051a teṣām āpatatāṃ rājan saṃkruddhānām amarṣiṇām

06,091.051c śrutvā sa ninadaṃ ghoram amarṣād gatasādhvasaḥ

06,091.051e bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṃ pratyacodayat

06,091.052a aṅkuśāṅguṣṭhanuditaḥ sa gajapravaro yudhi

06,091.052c tasmin kṣaṇe samabhavat saṃvartaka ivānalaḥ

06,091.053a rathasaṃghāṃs tathā nāgān hayāṃś ca saha sādibhiḥ

06,091.053c pādātāṃś ca susaṃkruddhaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,091.053e amṛdnāt samare rājan saṃpradhāvaṃs tatas tataḥ

06,091.054a tena saṃloḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tad balaṃ mahat

06,091.054c saṃcukoca mahārāja carmevāgnau samāhitam

06,091.055a bhagnaṃ tu svabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā

06,091.055c ghaṭotkaco 'tha saṃkruddho bhagadattam upādravat

06,091.056a vikaṭaḥ puruṣo rājan dīptāsyo dīptalocanaḥ

06,091.056c rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā roṣeṇa prajvalann iva

06,091.057a jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇām api dāraṇam

06,091.057c nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ

06,091.057e saviṣphuliṅgajvālābhiḥ samantāt pariveṣṭitam

06,091.058a tam āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā jvālākulaṃ raṇe

06,091.058c cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇam ardhacandraṃ sa pārthivaḥ

06,091.058e ciccheda sumahac chūlaṃ tena bāṇena vegavat

06,091.059a nipapāta dvidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtam

06,091.059c mahāśanir yathā bhraṣṭā śakramuktā nabhogatā

06,091.060a śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā dvidhā kṛttaṃ sa pārthivaḥ

06,091.060c rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhopamām

06,091.060e cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,091.061a tām āpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthām aśanīm iva

06,091.061c utpatya rākṣasas tūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca

06,091.062a babhañja caināṃ tvarito jānuny āropya bhārata

06,091.062c paśyataḥ pārthivendrasya tad adbhutam ivābhavat

06,091.063a tad avekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā

06,091.063c divi devāḥ sagandharvā munayaś cāpi vismitāḥ

06,091.064a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā bhīmasenapurogamāḥ

06,091.064c sādhu sādhv iti nādena pṛthivīm anunādayan

06,091.065a taṃ tu śrutvā mahānādaṃ prahṛṣṭānāṃ mahātmanām

06,091.065c nāmṛṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān

06,091.066a sa visphārya mahac cāpam indrāśanisamasvanam

06,091.066c abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathān

06,091.066e visṛjan vimalāṃs tīkṣṇān nārācāñ jvalanaprabhān

06,091.067a bhīmam ekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,091.067c abhimanyuṃ tribhiś caiva kekayān pañcabhis tathā

06,091.068a pūrṇāyatavisṛṣṭena svarṇapuṅkhena patriṇā

06,091.068c bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kṣatradevasya cāhave

06,091.068e papāta sahasā tasya saśaraṃ dhanur uttamam

06,091.069a draupadeyāṃs tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat

06,091.069c bhīmasenasya ca krodhān nijaghāna turaṃgamān

06,091.070a dhvajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhais tribhiḥ

06,091.070c nirbibheda tribhiś cānyaiḥ sārathiṃ cāsya patribhiḥ

06,091.071a sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat

06,091.071c viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge

06,091.072a tato bhīmo mahārāja viratho rathināṃ varaḥ

06,091.072c gadāṃ pragṛhya vegena pracaskanda mahārathāt

06,091.073a tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam

06,091.073c tāvakānāṃ bhayaṃ ghoraṃ samapadyata bhārata

06,091.074a etasminn eva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ

06,091.074c ājagāma mahārāja nighnañ śatrūn sahasraśaḥ

06,091.075a yatra tau puruṣavyāghrau pitāputrau paraṃtapau

06,091.075c prāgjyotiṣeṇa saṃsaktau bhīmasenaghaṭotkacau

06,091.076a dṛṣṭvā tu pāṇḍavo rājan yudhyamānān mahārathān

06,091.076c tvarito bharataśreṣṭha tatrāyād vikirañ śarān

06,091.077a tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ

06,091.077c senām acodayat kṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulām

06,091.078a tām āpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūm

06,091.078c abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ

06,091.079a bhagadatto 'pi samare tena nāgena bhārata

06,091.079c vimṛdnan pāṇḍavabalaṃ yudhiṣṭhiram upādravat

06,091.080a tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa

06,091.080c pāñcālaiḥ sṛñjayaiś caiva kekayaiś codyatāyudhaiḥ

06,091.081a bhīmaseno 'pi samare tāv ubhau keśavārjunau

06,091.081c āśrāvayad yathāvṛttam irāvad vadham uttamam

06,092.001 saṃjaya uvāca

06,092.001a putraṃ tu nihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ

06,092.001c duḥkhena mahatāviṣṭo niḥśvasan pannago yathā

06,092.002a abravīt samare rājan vāsudevam idaṃ vacaḥ

06,092.002c idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā

06,092.003a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥ

06,092.003c tato nivārayitavān dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

06,092.004a avadhyā bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana

06,092.004c nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiś ca te hatāḥ

06,092.005a arthahetor naraśreṣṭha kriyate karma kutsitam

06,092.005c dhig arthān yatkṛte hy evaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ

06,092.006a adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhād dhanam

06,092.006c kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīn samāgatān

06,092.007a duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca

06,092.007c kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇadurmantritena ca

06,092.008a idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana

06,092.008c kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā sma suyodhanam

06,092.008e rājyārdhaṃ pañca vā grāmān nākārṣīt sa ca durmatiḥ

06,092.009a dṛṣṭvā hi kṣatriyāñ śūrāñ śayānān dharaṇītale

06,092.009c nindāmi bhṛśam ātmānaṃ dhig astu kṣatrajīvikām

06,092.010a aśaktam iti mām ete jñāsyanti kṣatriyā raṇe

06,092.010c yuddhaṃ mamaibhirucitaṃ jñātibhir madhusūdana

06,092.011a saṃcodaya hayān kṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati

06,092.011c pratariṣye mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim

06,092.011e nāyaṃ klībayituṃ kālo vidyate mādhava kva cit

06,092.012a evam uktas tu pārthena keśavaḥ paravīrahā

06,092.012c codayām āsa tān aśvān pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ

06,092.013a atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya bhārata

06,092.013c mārutoddhūtavegasya sāgarasyeva parvaṇi

06,092.013d*0360_01 rathaṃ saṃprerayām āsa vegena tvaritojjvalam

06,092.014a aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata

06,092.014c parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ

06,092.015a tato rājaṃs tava sutā bhīmasenam upādravan

06,092.015c parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā

06,092.016a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ

06,092.016c bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayam upādravan

06,092.017a hārdikyo bāhlikaś caiva sātyakiṃ samabhidrutau

06,092.017c ambaṣṭhakas tu nṛpatir abhimanyum avārayat

06,092.018a śeṣās tv anye mahārāja śeṣān eva mahārathān

06,092.018c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

06,092.019a bhīmasenas tu saṃprekṣya putrāṃs tava janeśvara

06,092.019c prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍ iva

06,092.020a putrās tu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ

06,092.020c prāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā

06,092.021a sa cchādyamāno bahudhā putrais tava viśāṃ pate

06,092.021c sṛkkiṇī vilihan vīraḥ śārdūla iva darpitaḥ

06,092.022a vyūḍhoraskaṃ tato bhīmaḥ pātayām āsa pārthiva

06,092.022c kṣurapreṇa sutīkṣṇena so 'bhavad gatajīvitaḥ

06,092.022c*0361_01 **** **** sumuktena mahāraṇe

06,092.022c*0361_02 tāḍayām āsa saṃkruddhaḥ **** ****

06,092.023a apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca

06,092.023c apātayat kuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

06,092.024a tataḥ suniśitān pītān samādatta śilīmukhān

06,092.024b*0362_01 subahūn preṣayām āsa kopayāno mahābalaḥ

06,092.024b*0363_01 tatas tu samare kruddho bhīmasenaḥ śilīmukhān

06,092.024c sa sapta tvarayā yuktaḥ putrāṃs te prāpya māriṣa

06,092.025a preṣitā bhīmasenena śarās te dṛḍhadhanvanā

06,092.025c apātayanta putrāṃs te rathebhyaḥ sumahārathān

06,092.026a anādhṛṣṭiṃ kuṇḍabhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalocanam

06,092.026c dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajam

06,092.027a prapatanta sma te vīrā virejur bharatarṣabha

06,092.027c vasante puṣpaśabalāś cūtāḥ prapatitā iva

06,092.028a tataḥ pradudruvuḥ śeṣāḥ putrās tava viśāṃ pate

06,092.028c taṃ kālam iva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam

06,092.029a droṇas tu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃs tava

06,092.029b*0364_01 saṃdadhāra mahābāhur bhīmasenaṃ mahābalam

06,092.029c yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantād vyakirac charaiḥ

06,092.030a tatrādbhutam apaśyāma kuntīputrasya pauruṣam

06,092.030c droṇena vāryamāṇo 'pi nijaghne yat sutāṃs tava

06,092.031a yathā hi govṛṣo varṣaṃ saṃdhārayati khāt patat

06,092.031c bhīmas tathā droṇamuktaṃ śaravarṣam adīdharat

06,092.031d*0365_01 nimīlya netre gṛhṇīyāt tathā jagrāha pāṇḍavaḥ

06,092.031d*0365_02 droṇacāpasamudbhūtaṃ śaravarṣaṃ durāsadam

06,092.031d*0366_01 nimīlya nayane 'gṛhṇāt tathā bāṇān vṛkodaraḥ

06,092.032a adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ

06,092.032c yat putrāṃs te 'vadhīt saṃkhye droṇaṃ caiva nyayodhayat

06,092.033a putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjunapūrvajaḥ

06,092.033c mṛgeṣv iva mahārāja caran vyāghro mahābalaḥ

06,092.034a yathā vā paśumadhyastho drāvayeta paśūn vṛkaḥ

06,092.034c vṛkodaras tava sutāṃs tathā vyadrāvayad raṇe

06,092.035a gāṅgeyo bhagadattaś ca gautamaś ca mahārathaḥ

06,092.035c pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayām āsur arjunam

06,092.036a astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ so 'tiratho raṇe

06,092.036c pravīrāṃs tava sainyeṣu preṣayām āsa mṛtyave

06,092.037a abhimanyuś ca rājānam ambaṣṭhaṃ lokaviśrutam

06,092.037c virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayām āsa sāyakaiḥ

06,092.038a viratho vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā

06,092.038c avaplutya rathāt tūrṇaṃ savrīḍo manujādhipaḥ

06,092.039a asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ

06,092.039c āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ

06,092.040a āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārgaviśāradaḥ

06,092.040c lāghavād vyaṃsayām āsa saubhadraḥ paravīrahā

06,092.041a vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā

06,092.041c sādhu sādhv iti sainyānāṃ praṇādo 'bhūd viśāṃ pate

06,092.041d*0367_01 nirāyudham athātmānaṃ sa saṃvīkṣya janādhipa

06,092.042a dhṛṣṭadyumnamukhās tv anye tava sainyam ayodhayan

06,092.042c tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyam ayodhayan

06,092.043a tatrākrando mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata

06,092.043c nighnatāṃ bhṛśam anyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram

06,092.043d*0368_01 pravartam iva hārdikyaṃ ghoraṃ yuddham abhūt tataḥ

06,092.044a anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣv ākṣipya māriṣa

06,092.044c nakhair dantair ayudhyanta muṣṭibhir jānubhis tathā

06,092.045a bāhubhiś ca talaiś caiva nistriṃśaiś ca susaṃśitaiḥ

06,092.045c vivaraṃ prāpya cānyonyam anayan yamasādanam

06,092.046a nyahanac ca pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe

06,092.046c vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhus tatra mānavāḥ

06,092.047a raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata

06,092.047c hatānām apaviddhāni kalāpāś ca mahādhanāḥ

06,092.048a jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiś ca śitāḥ śarāḥ

06,092.048c tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ

06,092.049a hastidantatsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkṛtān

06,092.049c carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām

06,092.050a suvarṇavikṛtaprāsān paṭṭiśān hemabhūṣitān

06,092.050c jātarūpamayāś carṣṭīḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ

06,092.051a apakṛttāś ca patitā musalāni gurūṇi ca

06,092.051c parighān paṭṭiśāṃś caiva bhiṇḍipālāṃś ca māriṣa

06,092.052a patitāṃs tomarāṃś cāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ

06,092.052c kuthāś ca bahudhākārāś cāmaravyajanāni ca

06,092.053a nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ

06,092.053c jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ

06,092.054a gadāvimathitair gātrair musalair bhinnamastakāḥ

06,092.054c gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau

06,092.055a tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrair ābabhau tadā

06,092.055c saṃchannā vasudhā rājan parvatair iva sarvataḥ

06,092.056a samare patitaiś caiva śaktyṛṣṭiśaratomaraiḥ

06,092.056c nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair ayaskuntaiḥ paraśvadhaiḥ

06,092.057a parighair bhiṇḍipālaiś ca śataghnībhis tathaiva ca

06,092.057c śarīraiḥ śastrabhinnaiś ca samāstīryata medinī

06,092.058a niḥśabdair alpaśabdaiś ca śoṇitaughapariplutaiḥ

06,092.058c gatāsubhir amitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī

06,092.059a satalatraiḥ sakeyūrair bāhubhiś candanokṣitaiḥ

06,092.059b*0369_01 sudhṛtair lakuṭaiś caiva saṃvṛtā tatra medinī

06,092.059c hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām

06,092.059d*0370_01 sāṅgadaiś ca bhujaiś caiva vipraviddhair alaṃkṛtaiḥ

06,092.060a baddhacūḍāmaṇidharaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ

06,092.060c patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī

06,092.061a kavacaiḥ śoṇitādigdhair viprakīrṇaiś ca kāñcanaiḥ

06,092.061c rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhir ivānalaiḥ

06,092.062a vipraviddhaiḥ kalāpaiś ca patitaiś ca śarāsanaiḥ

06,092.062c viprakīrṇaiḥ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ

06,092.063a rathaiś ca bahubhir bhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ

06,092.063c vājibhiś ca hataiḥ kīrṇaiḥ srastajihvaiḥ saśoṇitaiḥ

06,092.064a anukarṣaiḥ patākābhir upāsaṅgair dhvajair api

06,092.064c pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhair viprakīrṇaiś ca pāṇḍuraiḥ

06,092.065a srastahastaiś ca mātaṅgaiḥ śayānair vibabhau mahī

06,092.065b*0371_01 śuśubhe dharaṇī rājan pradīptair iva parvataiḥ

06,092.065b*0371_02 srastair ābharaṇaiś caiva vibabhau tu tadā mahī

06,092.065c nānārūpair alaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṃkṛtā

06,092.066a dantibhiś cāparais tatra saprāsair gāḍhavedanaiḥ

06,092.066c karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhur muhuḥ

06,092.066e vibabhau tad raṇasthānaṃ dhamyamānair ivācalaiḥ

06,092.067a nānārāgaiḥ kambalaiś ca paristomaiś ca dantinām

06,092.067b*0372_01 vivāritavicitrābhiḥ kuthābhiś ca samantataḥ

06,092.067c vaiḍūryamaṇidaṇḍaiś ca patitair aṅkuśaiḥ śubhaiḥ

06,092.068a ghaṇṭābhiś ca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ

06,092.068c vighāṭitavicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavais tathā

06,092.069a graiveyaiś citrarūpaiś ca rukmakakṣyābhir eva ca

06,092.069c yantraiś ca bahudhā chinnais tomaraiś ca sakampanaiḥ

06,092.069d*0373_01 rarāja subhṛśaṃ bhūmis tatra viśāṃ pate

06,092.070a aśvānāṃ reṇukapilai rukmacchannair uraśchadaiḥ

06,092.070c sādināṃ ca bhujaiś chinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadais tathā

06,092.071a prāsaiś ca vimalais tīkṣṇair vimalābhis tatharṣṭibhiḥ

06,092.071c uṣṇīṣaiś ca tathā chinnaiḥ praviddhaiś ca tatas tataḥ

06,092.072a vicitrair ardhacandraiś ca jātarūpapariṣkṛtaiḥ

06,092.072c aśvāstaraparistomai rāṅkavair mṛditais tathā

06,092.073a narendracūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ

06,092.073c chatrais tathāpaviddhaiś ca cāmaravyajanair api

06,092.074a padmendudyutibhiś caiva vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ

06,092.074c kḷptaśmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ

06,092.075a apaviddhair mahārāja suvarṇojjvalakuṇḍalaiḥ

06,092.075c grahanakṣatraśabalā dyaur ivāsīd vasuṃdharā

06,092.076a evam ete mahāsene mṛdite tatra bhārata

06,092.076c parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge

06,092.077a teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata

06,092.077c rātriḥ samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam

06,092.078a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ pracakruḥ kurupāṇḍavāḥ

06,092.078c ghore niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe

06,092.079a avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ

06,092.079c nyaviśanta yathākālaṃ gatvā svaśibiraṃ tadā

06,093.001 saṃjaya uvāca

06,093.001a tato duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ

06,093.001c duḥśāsanaś ca putras te sūtaputraś ca durjayaḥ

06,093.002a samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūr vivakṣitam

06,093.002c kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti

06,093.003a tato duryodhano rājā sarvāṃs tān āha mantriṇaḥ

06,093.003c sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam

06,093.004a droṇo bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiś ca saṃyuge

06,093.004c na pārthān pratibādhante na jāne tatra kāraṇam

06,093.005a avadhyamānās te cāpi kṣapayanti balaṃ mama

06,093.005c so 'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraś ca saṃyuge

06,093.005d*0374_01 droṇasya pramukhe vīrā hatās te bhrātaro mama

06,093.005d*0374_02 bhīmasenena rādheya mama caiva ca paśyataḥ

06,093.006a nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avadhyair daivatair api

06,093.006c so 'haṃ saṃśayam āpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam

06,093.006d*0375_01 mahābala mahāprājña sarvaśāstraviśārada

06,093.006d*0375_02 mantrajño mantravān dakṣo nītimān nītikovidaḥ

06,093.006d*0375_03 sa śūraḥ sa ca vikrāntaḥ sūryaputraḥ pratāpavān

06,093.006d*0375_04 etan mahābhītikaraṃ pratariṣye raṇaṃ katham

06,093.007a tam abravīn mahārāja sūtaputro narādhipam

06,093.007c mā śuco bharataśreṣṭha prakariṣye priyaṃ tava

06,093.008a bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇam apayātu mahāraṇāt

06,093.008c nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata

06,093.009a ahaṃ pārthān haniṣyāmi sanitān sarvasomakaiḥ

06,093.009c paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa

06,093.010a pāṇḍaveṣu dayāṃ rājan sadā bhīṣmaḥ karoti vai

06,093.010c aśaktaś ca raṇe bhīṣmo jetum etān mahārathān

06,093.011a abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ

06,093.011c sa kathaṃ pāṇḍavān yuddhe jeṣyate tāta saṃgatān

06,093.012a sa tvaṃ śīghram ito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati

06,093.012c anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata

06,093.013a nyastaśastre tato bhīṣme nihatān paśya pāṇḍavān

06,093.013c mayaikena raṇe rājan sasuhṛdgaṇabāndhavān

06,093.014a evam uktas tu karṇena putro duryodhanas tava

06,093.014c abravīd bhrātaraṃ tatra duḥśāsanam idaṃ vacaḥ

06,093.015a anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ

06,093.015c duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvam evopapādaya

06,093.016a evam uktvā tato rājan karṇam āha janeśvaraḥ

06,093.016c anumānya raṇe bhīṣmam ito 'haṃ dvipadāṃ varam

06,093.017a āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśam ariṃdama

06,093.017c tatas tvaṃ puruṣavyāghra prakariṣyasi saṃyugam

06,093.018a niṣpapāta tatas tūrṇaṃ putras tava viśāṃ pate

06,093.018c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair devair iva śatakratuḥ

06,093.019a tatas taṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam

06,093.019c ārohayad dhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanas tadā

06,093.020a aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavān nṛpaḥ

06,093.020c dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa mahendravat

06,093.021a bhāṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca

06,093.021c anuliptaḥ parārdhyena candanena sugandhinā

06,093.022a arajombarasaṃvītaḥ siṃhakhelagatir nṛpaḥ

06,093.022c śuśubhe vimalārciṣmañ śaradīva divākaraḥ

06,093.023a taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati

06,093.023c anujagmur maheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ

06,093.023e bhrātaraś ca maheṣvāsās tridaśā iva vāsavam

06,093.024a hayān anye samāruhya gajān anye ca bhārata

06,093.024c rathair anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ

06,093.024d*0376_01 padātayaś ca tvaritā nakharaprāsayodhinaḥ

06,093.024d*0376_02 parivavrur maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahāratham

06,093.025a āttaśastrāś ca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ

06,093.025c prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi

06,093.026a saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ

06,093.026c prayayau sadanaṃ rājan gāṅgeyasya yaśasvinaḥ

06,093.026e anvīyamānaḥ sahitaiḥ sodaraiḥ sarvato nṛpaḥ

06,093.027a dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā

06,093.027c hastihastopamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇam

06,093.028a pragṛhṇann añjalīn nṝṇām udyatān sarvatodiśam

06,093.028c śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām

06,093.029a saṃstūyamānaḥ sūtaiś ca māgadhaiś ca mahāyaśāḥ

06,093.029c pūjayānaś ca tān sarvān sarvalokeśvareśvaraḥ

06,093.030a pradīpaiḥ kāñcanais tatra gandhatailāvasecanaiḥ

06,093.030c parivavrur mahātmānaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ

06,093.030d*0377_01 devāsure yathendro 'sau saṃgrāme ca bhayaṃkare

06,093.031a sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ

06,093.031c śuśubhe candramā yukto dīptair iva mahāgrahaiḥ

06,093.032a kañcukoṣṇīṣiṇas tatra vetrajharjharapāṇayaḥ

06,093.032c protsārayantaḥ śanakais taṃ janaṃ sarvatodiśam

06,093.033a saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham

06,093.033c avatīrya hayāc cāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ

06,093.034a abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane

06,093.034c kāñcane sarvatobhadre spardhyāstaraṇasaṃvṛte

06,093.034e uvāca prāñjalir bhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho 'śrulocanaḥ

06,093.035a tvāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana

06,093.035c utsahema raṇe jetuṃ sendrān api surāsurān

06,093.036a kim u pāṇḍusutān vīrān sasuhṛdgaṇabāndhavān

06,093.036c tasmād arhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho

06,093.036e jahi pāṇḍusutān vīrān mahendra iva dānavān

06,093.037a pūrvam uktaṃ mahābāho nihaniṣyāmi somakān

06,093.037c pāñcālān pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃś ceti bhārata

06,093.038a tad vacaḥ satyam evāstu jahi pārthān samāgatān

06,093.038c somakāṃś ca maheṣvāsān satyavāg bhava bhārata

06,093.039a dayayā yadi vā rājan dveṣyabhāvān mama prabho

06,093.039c mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān

06,093.040a anujānīhi samare karṇam āhavaśobhinam

06,093.040c sa jeṣyati raṇe pārthān sasuhṛdgaṇabāndhavān

06,093.041a etāvad uktvā nṛpatiḥ putro duryodhanas tava

06,093.041c novāca vacanaṃ kiṃ cid bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

06,094.001 saṃjaya uvāca

06,094.001a vākśalyais tava putreṇa so 'tividdhaḥ pitāmahaḥ

06,094.001c duḥkhena mahatāviṣṭo novācāpriyam aṇv api

06,094.002a sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ

06,094.002c śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vai śalākayā

06,094.003a udvṛtya cakṣuṣī kopān nirdahann iva bhārata

06,094.003c sadevāsuragandharvaṃ lokaṃ lokavidāṃ varaḥ

06,094.003e abravīt tava putraṃ tu sāmapūrvam idaṃ vacaḥ

06,094.004a kiṃ nu duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyair upavidhyasi

06,094.004c ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava priyam

06,094.004e juhvānaṃ samare prāṇāṃs tavaiva hitakāmyayā

06,094.005a yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat

06,094.005c parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.006a yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvair hṛtam ojasā

06,094.006c amocayat pāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.007a dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tathābhibho

06,094.007c sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.008a yac ca naḥ sahitān sarvān virāṭanagare tadā

06,094.008c eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.009a droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge

06,094.009c karṇaṃ ca tvāṃ ca drauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahāratham

06,094.009e vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.009f*0378_01 tathā drauṇiṃ maheṣvāsaṃ śāradvatam athāpi ca

06,094.009f*0378_02 gograhe jitavān pūrvaṃ paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.009f*0378_03 vijitya ca yadā karṇaṃ sadā puruṣamāninam

06,094.009f*0378_04 uttarāyai dadau vastraṃ paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.010a nivātakavacān yuddhe vāsavenāpi durjayān

06,094.010c jitavān samare pārthaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam

06,094.010d*0379_01 avaśyaṃ hitakāmena pārṣatena ca dhīmatā

06,094.011a ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe

06,094.011b*0380_01 yasya goptā jagadgoptā śaṅkhacakragadādharaḥ

06,094.011b*0380_02 vāsudevo 'nantaśaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

06,094.011b*0380_03 sarveśvaro devadevaḥ paramātmā sanātanaḥ

06,094.011b*0380_04 ukto 'si bahuśo rājan nāradādyair maharṣibhiḥ

06,094.011c tvaṃ tu mohān na jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana

06,094.012a mumūrṣur hi naraḥ sarvān vṛkṣān paśyati kāñcanān

06,094.012c tathā tvam api gāndhāre viparītāni paśyasi

06,094.013a svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ

06,094.013c yudhyasva tān adya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava

06,094.013d*0381_01 aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ

06,094.014a ahaṃ tu somakān sarvān sapāñcālān samāgatān

06,094.014c nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam

06,094.015a tair vāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanam

06,094.015c tān vā nihatya saṃgrāme prītiṃ dāsyāmi vai tava

06,094.016a pūrvaṃ hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani

06,094.016c varadānāt pumāñ jātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī

06,094.017a tām ahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge 'pi bhārata

06,094.017c yāsau prāṅ nirmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī

06,094.018a sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo 'smi kartā mahāraṇam

06,094.018c yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvat sthāsyati medinī

06,094.019a evam uktas tava suto nirjagāma janeśvara

06,094.019c abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam

06,094.020a āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam

06,094.020c praviveśa tatas tūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃkaraḥ

06,094.020e praviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayām āsa pārthivaḥ

06,095.001 saṃjaya uvāca

06,095.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātar utthāya vai nṛpaḥ

06,095.001c rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha

06,095.001e adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān

06,095.002a duryodhanasya tac chrutvā rātrau vilapitaṃ bahu

06,095.002c manyamānaḥ sa taṃ rājan pratyādeśam ivātmanaḥ

06,095.003a nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatām

06,095.003c dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo 'rjunaṃ raṇe

06,095.004a iṅgitena tu taj jñātvā gāṅgeyena vicintitam

06,095.004c duryodhano mahārāja duḥśāsanam acodayat

06,095.005a duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ

06,095.005c dvātriṃśat tvam anīkāni sarvāṇy evābhicodaya

06,095.006a idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam

06,095.006c pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ

06,095.007a tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam

06,095.007c sa no guptaḥ sukhāya syād dhanyāt pārthāṃś ca saṃyuge

06,095.008a abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam

06,095.008c strīpūrvako hy asau jātas tasmād varjyo raṇe mayā

06,095.009a lokas tad veda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā

06,095.009c rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaś ca tyaktavān purā

06,095.010a naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃ cana

06,095.010c hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyam etad bravīmi te

06,095.011a ayaṃ strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ

06,095.011c udyoge kathitaṃ yat tat tathā jātā śikhaṇḍinī

06,095.012a kanyā bhūtvā pumāñ jātaḥ sa ca yotsyati bhārata

06,095.012c tasyāhaṃ pramukhe bāṇān na muñceyaṃ kathaṃ cana

06,095.013a yuddhe tu kṣatriyāṃs tāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ

06,095.013c sarvān anyān haniṣyāmi saṃprāptān bāṇagocarān

06,095.014a evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit

06,095.014c tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam

06,095.015a arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahāvane

06,095.015c mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā

06,095.015d*0382_01 mā siṃham iva kākena hataṃ bhīṣmaṃ śikhaṇḍinā

06,095.015d*0382_02 paśyema puruṣavyāghra tathā nītir vidhīyatām

06,095.016a mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ

06,095.016c yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmin gupte dhruvo jayaḥ

06,095.017a etac chrutvā tu rājāno duryodhanavacas tadā

06,095.017c sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan

06,095.018a putrāś ca tava gāṅgeyaṃ parivārya yayur mudā

06,095.018c kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaś ca pāṇḍavān

06,095.019a tai rathaiś ca susaṃyuktair dantibhiś ca mahārathāḥ

06,095.019c parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ

06,095.020a yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam

06,095.020c sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantas taṃ mahāratham

06,095.021a tato duryodhano rājā punar bhrātaram abravīt

06,095.021c savyaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam

06,095.021e goptārāv arjunasyaitāv arjuno 'pi śikhaṇḍinaḥ

06,095.022a sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhir vivarjitaḥ

06,095.022c yathā bhīṣmaṃ na no hanyād duḥśāsana tathā kuru

06,095.023a bhrātus tad vacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanas tava

06,095.023c bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha

06,095.024a bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tam abhisaṃvṛtam

06,095.024c arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnam uvāca ha

06,095.025a śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe 'nagha

06,095.025c sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāham apy uta

06,095.026a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha

06,095.026c vyūhaṃ cāvyūhata mahat sarvatobhadram āhave

06,095.027a kṛpaś ca kṛtavarmā ca śaibyaś caiva mahārathaḥ

06,095.027c śakuniḥ saindhavaś caiva kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,095.028a bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiś ca tava bhārata

06,095.028c agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ

06,095.029a droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa

06,095.029c dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

06,095.030a aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau

06,095.030c mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣam apālayan

06,095.031a duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vṛtaḥ

06,095.031c vyūhamadhye sthito rājan pāṇḍavān prati bhārata

06,095.032a alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuś ca mahārathaḥ

06,095.032c pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau

06,095.033a evam ete tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ

06,095.033c saṃnaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ

06,095.034a tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ

06,095.034c nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrāv ubhāv api

06,095.034e agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ

06,095.035a dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ

06,095.035c sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ

06,095.035d*0383_01 anye ca bahavaḥ śūrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,095.035d*0383_02 nānāvidhāyudhā vīrā nānāśastropaśobhitāḥ

06,095.036a śikhaṇḍī vijayaś caiva rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,095.036c cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaś ca vīryavān

06,095.036e sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ

06,095.037a abhimanyur maheṣvāso drupadaś ca mahārathaḥ

06,095.037b*0384_01 yuyudhāno maheṣvāso yudhāmanyuś ca vīryavān

06,095.037c kekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṃśitāḥ

06,095.038a evaṃ te 'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam

06,095.038c pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa

06,095.039a tāvakās tu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ

06,095.039c abhyudyayū raṇe pārthān bhīṣmaṃ kṛtvāgrato nṛpa

06,095.040a tathaiva pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ

06,095.040c bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ

06,095.041a kṣveḍāḥ kilikilāśabdān krakacān goviṣāṇikāḥ

06,095.041c bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayantaś ca puṣkarān

06,095.041e pāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavān ravān

06,095.042a bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ

06,095.042c utkruṣṭasiṃhanādaiś ca valgitaiś ca pṛthagvidhaiḥ

06,095.043a vayaṃ pratinadantas tān abhyagacchāma satvarāḥ

06,095.043c sahasaivābhisaṃkruddhās tadāsīt tumulaṃ mahat

06,095.044a tato 'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire

06,095.044c tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā

06,095.045a pakṣiṇaś ca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ

06,095.045c saprabhaś coditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata

06,095.046a vavuś ca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahad bhayam

06,095.046c ghorāś ca ghoranirhrādāḥ śivās tatra vavāśire

06,095.046e vedayantyo mahārāja mahad vaiśasam āgatam

06,095.047a diśaḥ prajvalitā rājan pāṃsuvarṣaṃ papāta ca

06,095.047c rudhireṇa samunmiśram asthivarṣaṃ tathaiva ca

06,095.048a rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpataj jalam

06,095.048c susruvuś ca śakṛnmūtraṃ pradhyāyanto viśāṃ pate

06,095.049a antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha

06,095.049c rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavān ravān

06,095.050a saṃpatantaḥ sma dṛśyante gomāyubakavāyasāḥ

06,095.050c śvānaś ca vividhair nādair bhaṣantas tatra tasthire

06,095.051a jvalitāś ca maholkā vai samāhatya divākaram

06,095.051c nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahad bhayam

06,095.052a mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ

06,095.052c prakāśire śaṅkhamṛdaṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā

06,095.053a narendranāgāśvasamākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte

06,095.053c babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām

06,096.001 saṃjaya uvāca

06,096.001a abhimanyū rathodāraḥ piśaṅgais turagottamaiḥ

06,096.001c abhidudrāva tejasvī duryodhanabalaṃ mahat

06,096.001e vikirañ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ

06,096.002a na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadram arisūdanam

06,096.002c śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaram akṣayam

06,096.002e nivārayitum apy ājau tvadīyāḥ kurupuṃgavāḥ

06,096.003a tena muktā raṇe rājañ śarāḥ śatrunibarhaṇāḥ

06,096.003c kṣatriyān anayañ śūrān pretarājaniveśanam

06,096.004a yamadaṇḍopamān ghorāñ jvalanāśīviṣopamān

06,096.004c saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayām āsa sāyakān

06,096.005a rathinaṃ ca rathāt tūrṇaṃ hayapṛṣṭhāc ca sādinam

06,096.005c gajārohāṃś ca sagajān pātayām āsa phālguniḥ

06,096.006a tasya tat kurvataḥ karma mahat saṃkhye 'dbhutaṃ nṛpāḥ

06,096.006c pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuś ca phālgunim

06,096.007a tāny anīkāni saubhadro drāvayan bahv aśobhata

06,096.007c tūlarāśim ivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam

06,096.008a tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata

06,096.008c trātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ

06,096.009a vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥ

06,096.009c abhimanyuḥ sthito rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan

06,096.010a na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehur arighātinam

06,096.010c pradīptaṃ pāvakaṃ yadvat pataṃgāḥ kālacoditāḥ

06,096.011a praharan sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

06,096.011c adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛt

06,096.012a hemapṛṣṭhaṃ dhanuś cāsya dadṛśe carato diśaḥ

06,096.012c toyadeṣu yathā rājan bhrājamānāḥ śatahvadāḥ

06,096.013a śarāś ca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge

06,096.013c vanāt phulladrumād rājan bhramarāṇām iva vrajāḥ

06,096.014a tathaiva caratas tasya saubhadrasya mahātmanaḥ

06,096.014c rathena meghaghoṣeṇa dadṛśur nāntaraṃ janāḥ

06,096.015a mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sa bṛhadbalam

06,096.015c saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vyacaral laghu suṣṭhu ca

06,096.016a maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa

06,096.016c sūryamaṇḍalasaṃkāśaṃ tapatas tava vāhinīm

06,096.017a taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṃ śarārcibhiḥ

06,096.017c dviphalgunam imaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ

06,096.018a tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ

06,096.018c babhrāma tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva

06,096.019a drāvayitvā ca tat sainyaṃ kampayitvā mahārathān

06,096.019c nandayām āsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ

06,096.020a tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge

06,096.020c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam

06,096.021a taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya māriṣa

06,096.021c mārutoddhūtavegasya samudrasyeva parvaṇi

06,096.021e duryodhanas tadā rājā ārśyaśṛṅgim abhāṣata

06,096.022a eṣa kārṣṇir maheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥ

06,096.022c camūṃ drāvayate krodhād vṛtro devacamūm iva

06,096.023a tasya nānyaṃ prapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat

06,096.023c ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam

06,096.024a sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadram āhave

06,096.024c vayaṃ pārthān haniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ

06,096.025a sa evam ukto balavān rākṣasendraḥ pratāpavān

06,096.025c prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt

06,096.025e nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ

06,096.026a tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahad balam

06,096.026c prācalat sarvato rājan pūryamāṇa ivārṇavaḥ

06,096.027a bahavaś ca narā rājaṃs tasya nādena bhīṣitāḥ

06,096.027c priyān prāṇān parityajya nipetur dharaṇītale

06,096.028a kārṣṇiś cāpi mudā yuktaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ

06,096.028c nṛtyann iva rathopasthe tad rakṣaḥ samupādravat

06,096.029a tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe

06,096.029c nātidūre sthitas tasya drāvayām āsa vai camūm

06,096.030a sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ

06,096.030b*0385_01 nādhyagacchata vai trāṇaṃ pīḍyamānā durātmanā

06,096.030c pratyudyayau raṇe rakṣo devasenā yathā balim

06,096.031a vimardaḥ sumahān āsīt tasya sainyasya māriṣa

06,096.031c rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge

06,096.032a tataḥ śarasahasrais tāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm

06,096.032c vyadrāvayad raṇe rakṣo darśayad vai parākramam

06,096.033a sā vadhyamānā ca tathā pāṇḍavānām anīkinī

06,096.033c rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt

06,096.034a tāṃ pramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā

06,096.034c tato 'bhidudrāva raṇe draupadeyān mahābalān

06,096.035a te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ

06,096.035c rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim

06,096.036a vīryavadbhis tatas tais tu pīḍito rākṣasottamaḥ

06,096.036c yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhir grahaiḥ

06,096.037a prativindhyas tato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ

06,096.037c sarvapāraśavais tūrṇam akuṇṭhāgrair mahābalaḥ

06,096.038a sa tair bhinnatanutrāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ

06,096.038c marīcibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān

06,096.039a viṣaktaiḥ sa śaraiś cāpi tapanīyaparicchadaiḥ

06,096.039c ārśyaśṛṅgir babhau rājan dīptaśṛṅga ivācalaḥ

06,096.040a tatas te bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave

06,096.040c vivyadhur niśitair bāṇais tapanīyavibhūṣitaiḥ

06,096.041a sa nirbhinnaḥ śarair ghorair bhujagaiḥ kopitair iva

06,096.041c alambuso bhṛśaṃ rājan nāgendra iva cukrudhe

06,096.041d*0386_01 nirbhiṇṇas tu śarair ghorair dīpyamānaḥ samantataḥ

06,096.041d*0386_02 alaṃbuso bhṛśaṃ bhāti ulkābhir iva kuñjaraḥ

06,096.042a so 'tividdho mahārāja muhūrtam atha māriṣa

06,096.042c praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitas tair mahārathaiḥ

06,096.043a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ

06,096.043c ciccheda sāyakais teṣāṃ dhvajāṃś caiva dhanūṃṣi ca

06,096.044a ekaikaṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna smayann iva

06,096.044c alambuso rathopasthe nṛtyann iva mahārathaḥ

06,096.045a tvaramāṇaś ca saṃkruddho hayāṃs teṣāṃ mahātmanām

06,096.045c jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃś ca mahābalaḥ

06,096.046a bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaś cainān susaṃśitaiḥ

06,096.046c śarair bahuvidhākāraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,096.047a virathāṃś ca maheṣvāsān kṛtvā tatra sa rākṣasaḥ

06,096.047c abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ

06,096.048a tān arditān raṇe tena rākṣasena durātmanā

06,096.048c dṛṣṭvārjunasutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravat

06,096.049a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva

06,096.049c dadṛśus tāvakāḥ sarve pāṇḍavāś ca mahārathāḥ

06,096.050a tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam

06,096.050b*0387_01 udvṛtya cakṣuṣī rājan krodhāt prasphuritādharau

06,096.050c mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau

06,096.050e parasparam avekṣetāṃ kālānalasamau yudhi

06,096.050f*0388_01 āśīviṣāv iva kruddhau netrābhyām itaretaram

06,096.051a tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ

06,096.051c yathā devāsure yuddhe śakraśambarayor iva

06,097.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,097.001a ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahāratham

06,097.001c alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata saṃjaya

06,097.002a ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā

06,097.002c tan mamācakṣva tattvena yathā vṛttaṃ sma saṃyuge

06,097.003a dhanaṃjayaś ca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya

06,097.003c bhīmo vā balināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ

06,097.004a nakulaḥ sahadevo vā sātyakir vā mahārathaḥ

06,097.004c etad ācakṣva me sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya

06,097.005 saṃjaya uvāca

06,097.005a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam

06,097.005c yathābhūd rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa

06,097.006a arjunaś ca yathā saṃkhye bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ

06,097.006c nakulaḥ sahadevaś ca raṇe cakruḥ parākramam

06,097.007a tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ

06,097.007c adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇy abhītavat

06,097.008a alambusas tu samare abhimanyuṃ mahāratham

06,097.008c vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhur muhuḥ

06,097.008e abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,097.009a saubhadro 'pi raṇe rājan siṃhavad vinadan muhuḥ

06,097.009c ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pitur atyantavairiṇam

06,097.010a tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tvaritau nararākṣasau

06,097.010c rathābhyāṃ rathināṃ śreṣṭhau yathā vai devadānavau

06,097.010e māyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaś ca phālguniḥ

06,097.011a tataḥ kārṣṇir mahārāja niśitaiḥ sāyakais tribhiḥ

06,097.011c ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ

06,097.012a alambuso 'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhir āśugaiḥ

06,097.012c hṛdi vivyādha vegena tottrair iva mahādvipam

06,097.013a tataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ

06,097.013c arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayām āsa bhārata

06,097.014a abhimanyus tataḥ kruddho navatiṃ nataparvaṇām

06,097.014c cikṣepa niśitān bāṇān rākṣasasya mahorasi

06,097.015a te tasya viviśus tūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi

06,097.015c sa tair vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ

06,097.015e puṣpitaiḥ kiṃśukai rājan saṃstīrṇa iva parvataḥ

06,097.016a sa dhārayañ śarān hemapuṅkhān api mahābalaḥ

06,097.016c vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sajvāla iva parvataḥ

06,097.017a tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgir mahābalaḥ

06,097.017c mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayām āsa patribhiḥ

06,097.018a tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ

06,097.018c abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam

06,097.019a tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ

06,097.019c alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam

06,097.020a saubhadras tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,097.020c cakre vimukham āsādya mayaṃ śakra ivāhave

06,097.021a vimukhaṃ ca tato rakṣo vadhyamānaṃ raṇe 'riṇā

06,097.021c prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ

06,097.022a tatas te tamasā sarve hṛtā hy āsan mahītale

06,097.022c nābhimanyum apaśyanta naiva svān na parān raṇe

06,097.023a abhimanyuś ca tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahat tamaḥ

06,097.023c prāduścakre 'stram atyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ

06,097.024a tataḥ prakāśam abhavaj jagat sarvaṃ mahīpate

06,097.024c tāṃ cāpi jaghnivān māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ

06,097.025a saṃkruddhaś ca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ

06,097.025c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,097.026a bahvīs tathānyā māyāś ca prayuktās tena rakṣasā

06,097.026c sarvāstravid ameyātmā vārayām āsa phālguniḥ

06,097.027a hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ

06,097.027c rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravan mahato bhayāt

06,097.028a tasmin vinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase

06,097.028b*0389_01 saubhadraś ca mahābāhuḥ samare ca jitaśramaḥ

06,097.028b*0389_02 parākramī mahātejāḥ pitus tulyaparākramaḥ

06,097.028c ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha

06,097.028e madāndho vanyanāgendraḥ sapadmāṃ padminīm iva

06,097.029a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutam

06,097.029c mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayat

06,097.030a koṣṭhakīkṛtya taṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ

06,097.030c ekaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakair dṛḍham

06,097.031a sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ

06,097.031c sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca

06,097.032a ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa pitur mātulasya ca

06,097.032c raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

06,097.033a tato dhanaṃjayo rājan vinighnaṃs tava sainikān

06,097.033c āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putraprepsur amarṣaṇaḥ

06,097.034a tathaiva samare rājan pitā devavratas tava

06,097.034c āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānur iva bhāskaram

06,097.035a tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrās tava viśāṃ pate

06,097.035c parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuś ca samantataḥ

06,097.036a tathaiva pāṇḍavā rājan parivārya dhanaṃjayam

06,097.036c raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha

06,097.037a śāradvatas tato rājan bhīṣmasya pramukhe sthitam

06,097.037c arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot

06,097.038a patyudgamyātha vivyādha sātyakis taṃ śitaiḥ śaraiḥ

06,097.038c pāṇḍavapriyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram

06,097.039a gautamo 'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,097.039c hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

06,097.040a śaineyo 'pi tataḥ kruddho bhṛśaṃ viddho mahārathaḥ

06,097.040c gautamāntakaraṃ ghoraṃ samādatta śilīmukham

06,097.041a tam āpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim

06,097.041c dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ

06,097.042a samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varam

06,097.042c abhyadravad raṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā

06,097.043a tasya droṇasutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata

06,097.043c athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ

06,097.044a so 'nyat kārmukam ādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam

06,097.044c drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvor urasi cārpayat

06,097.045a sa viddho vyathitaś caiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ

06,097.045c niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭim upāśritaḥ

06,097.046a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān

06,097.046c vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samardayat

06,097.047a śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśad dharaṇītalam

06,097.047c vasantakāle balavān bilaṃ sarpaśiśur yathā

06,097.048a tato 'pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam

06,097.048c ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca

06,097.049a punaś cainaṃ śarair ghoraiś chādayām āsa bhārata

06,097.049c nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram

06,097.050a sātyakiś ca mahārāja śarajālaṃ nihatya tat

06,097.050c drauṇim abhyapatat tūrṇaṃ śarajālair anekadhā

06,097.051a tāpayām āsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā

06,097.051c vimukto meghajālena yathaiva tapanas tathā

06,097.052a śarāṇāṃ ca sahasreṇa punar enaṃ samudyatam

06,097.052c sātyakiś chādayām āsa nanāda ca mahābalaḥ

06,097.053a dṛṣṭvā putraṃ tathā grastaṃ rāhuṇeva niśākaram

06,097.053c abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān

06,097.054a vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe

06,097.054c parīpsan svasutaṃ rājan vārṣṇeyenābhitāpitam

06,097.055a sātyakis tu raṇe jitvā guruputraṃ mahāratham

06,097.055c droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ

06,097.056a tadantaram ameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

06,097.056c abhyadravad raṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ

06,097.057a tato droṇaś ca pārthaś ca sameyātāṃ mahāmṛdhe

06,097.057c yathā budhaś ca śukraś ca mahārāja nabhastale

06,098.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,098.001a kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ

06,098.001c samīyatū raṇe śūrau tan mamācakṣva saṃjaya

06,098.002a priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ

06,098.002c ācāryaś ca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya saṃjaya

06,098.003a tāv ubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāv ivotkaṭau

06,098.003c kathaṃ samīyatur yuddhe bhāradvājadhanaṃjayau

06,098.004 saṃjaya uvāca

06,098.004a na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyam ātmanaḥ

06,098.004c kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurum āhave

06,098.004d*0390_01 tathaiva pāṇḍavo droṇaṃ vetty eva priyam ātmanaḥ

06,098.004d*0390_02 kṣatradharmarato nityaṃ kṣatradharmeṇa yudhyate

06,098.005a na kṣatriyā raṇe rājan varjayanti parasparam

06,098.005c nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhir bhrātṛbhiḥ saha

06,098.006a raṇe bhārata pārthena droṇo viddhas tribhiḥ śaraiḥ

06,098.006c nācintayata tān bāṇān pārthacāpacyutān yudhi

06,098.007a śaravṛṣṭyā punaḥ pārthaś chādayām āsa taṃ raṇe

06,098.007c prajajvāla ca roṣeṇa gahane 'gnir ivotthitaḥ

06,098.008a tato 'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,098.008c vārayām āsa rājendra nacirād iva bhārata

06,098.009a tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat

06,098.009c droṇasya samare rājan pārṣṇigrahaṇakāraṇāt

06,098.010a trigartarāḍ api kruddho bhṛśam āyamya kārmukam

06,098.010c chādayām āsa samare pārthaṃ bāṇair ayomukhaiḥ

06,098.011a tābhyāṃ muktāḥ śarā rājann antarikṣe virejire

06,098.011c haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale

06,098.012a te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ prabho

06,098.012c phalabhāranataṃ yadvat svāduvṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ

06,098.013a arjunas tu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ

06,098.013c trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ

06,098.014a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye

06,098.014c pārtham evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ

06,098.014e mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati

06,098.015a śaravṛṣṭiṃ tatas tāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ

06,098.015c pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭim ivācalaḥ

06,098.016a tatrādbhutam apaśyāma bībhatsor hastalāghavam

06,098.016c vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadām

06,098.017a yad eko vārayām āsa māruto 'bhragaṇān iva

06,098.017c karmaṇā tena pārthasya tutuṣur devadānavāḥ

06,098.018a atha kruddho raṇe pārthas trigartān prati bhārata

06,098.018c mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanāmukhe

06,098.019a prādurāsīt tato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam

06,098.019c pātayan vai tarugaṇān vinighnaṃś caiva sainikān

06,098.020a tato droṇo 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam

06,098.020c śailam anyan mahārāja ghoram astraṃ mumoca ha

06,098.021a droṇena yudhi nirmukte tasminn astre mahāmṛdhe

06,098.021c praśaśāma tato vāyuḥ prasannāś cābhavan diśaḥ

06,098.022a tataḥ pāṇḍusuto vīras trigartasya rathavrajān

06,098.022c nirutsāhān raṇe cakre vimukhān viparākramān

06,098.023a tato duryodhano rājā kṛpaś ca rathināṃ varaḥ

06,098.023c aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

06,098.024a vindānuvindāv āvantyau bāhlikaś ca sabāhlikaḥ

06,098.024c mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayan diśaḥ

06,098.025a tathaiva bhagadattaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ

06,098.025c gajānīkena bhīmasya tāv avārayatāṃ diśaḥ

06,098.026a bhūriśravāḥ śalaś caiva saubalaś ca viśāṃ pate

06,098.026c śaraughair vividhais tūrṇaṃ mādrīputrāv avārayan

06,098.027a bhīṣmas tu sahitaḥ sarvair dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ

06,098.027c yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat

06,098.028a āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ

06,098.028c lelihan sṛkkiṇī vīro mṛgarāḍ iva kānane

06,098.029a tatas tu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave

06,098.029c avaplutya rathāt tūrṇaṃ tava sainyam abhīṣayat

06,098.029d*0391_01 **** **** giryagrād iva kesarī

06,098.029d*0391_02 tasthau sa sagado bhīmaḥ saśṛṅga iva parvataḥ

06,098.029d*0391_03 siṃho dṛṣṭvā mṛgaṃ yadvat

06,098.030a tam udvīkṣya gadāhastaṃ tatas te gajasādinaḥ

06,098.030c parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ

06,098.031a gajamadhyam anuprāptaḥ pāṇḍavaś ca vyarājata

06,098.031c meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ

06,098.032a vyadhamat sa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ

06,098.032c mahābhrajālam atulaṃ mātariśveva saṃtatam

06,098.033a te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ

06,098.033c ārtanādaṃ raṇe cakrur garjanto jaladā iva

06,098.034a bahudhā dāritaś caiva viṣāṇais tatra dantibhiḥ

06,098.034c phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani

06,098.034d*0392_01 sādināṃ śastravṛṣṭiṃ ca vyadhamad gadayā tataḥ

06,098.034d*0392_02 vāyuvegasamāyukto vyacarat pāṇḍavo yudhi

06,098.034d*0392_03 viṣāṇollikhitair gātrair viṣāṇābhihato bhṛśam

06,098.035a viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇam athākarot

06,098.035c viṣāṇena ca tenaiva kumbhe 'bhyāhatya dantinam

06,098.035e pātayām āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ

06,098.036a śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhran medomajjākṛtacchaviḥ

06,098.036c kṛtāṅgadaḥ śoṇitena rudravat pratyadṛśyata

06,098.037a evaṃ te vadhyamānās tu hataśeṣā mahāgajāḥ

06,098.037c prādravanta diśo rājan vimṛdnantaḥ svakaṃ balam

06,098.038a dravadbhis tair mahānāgaiḥ samantād bharatarṣabha

06,098.038c duryodhanabalaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham

06,099.001 saṃjaya uvāca

06,099.001a madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata

06,099.001c lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ

06,099.002a gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm

06,099.002c vyadhaman niśitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,099.003a saṃmamarda ca tat sainyaṃ pitā devavratas tava

06,099.003c dhānyānām iva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva

06,099.004a dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadas tathā

06,099.004c bhīṣmam āsādya samare śarair jaghnur mahāratham

06,099.005a dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

06,099.005c drupadasya ca nārācaṃ preṣayām āsa bhārata

06,099.006a tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā

06,099.006c cukrudhuḥ samare rājan pādaspṛṣṭā ivoragāḥ

06,099.007a śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham

06,099.007c strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharad acyutaḥ

06,099.008a dhṛṣṭadyumnas tu samare krodhād agnir iva jvalan

06,099.008c pitāmahaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat

06,099.009a drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ

06,099.009c śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ

06,099.010a so 'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ

06,099.010c vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau

06,099.011a tān pratyavidhyad gāṅgeyas tribhis tribhir ajihmagaiḥ

06,099.011c drupadasya ca bhallena dhanuś ciccheda māriṣa

06,099.012a so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ

06,099.012c sārathiṃ ca tribhir bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani

06,099.013a tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

06,099.013c kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiś caiva sātvataḥ

06,099.014a abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhirahitepsayā

06,099.014c rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnamukhan raṇe

06,099.015a tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārtham udyatāḥ

06,099.015c pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ sahasainyā narādhipa

06,099.016a tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam

06,099.016c narāśvarathanāgānāṃ yamarāṣṭravivardhanam

06,099.017a rathī rathinam āsādya prāhiṇod yamasādanam

06,099.017c tathetarān samāsādya naranāgāśvasādinaḥ

06,099.018a anayan paralokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,099.018c astraiś ca vividhair ghorais tatra tatra viśāṃ pate

06,099.019a rathāś ca rathibhir hīnā hatasārathayas tathā

06,099.019c vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ

06,099.020a mardamānā narān rājan hayāṃś ca subahūn raṇe

06,099.020c vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ

06,099.021a rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ

06,099.021c kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ

06,099.022a devaputrasamā rūpe śaurye śakrasamā yudhi

06,099.022c ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim

06,099.023a sarvalokeśvarāḥ śūrās tatra tatra viśāṃ pate

06,099.023c vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ

06,099.024a dantinaś ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ

06,099.024c mṛdnantaḥ svāny anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ

06,099.025a varmabhiś cāmaraiś chatraiḥ patākābhiś ca māriṣa

06,099.025c kakṣyābhir atha tottraiś ca ghaṇṭābhis tomarais tathā

06,099.026a viśīrṇair vipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa

06,099.026c nagameghapratīkāśair jaladodayanisvanaiḥ

06,099.027a tathaiva dantibhir hīnān gajārohān viśāṃ pate

06,099.027c pradhāvanto 'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule

06,099.028a nānādeśasamutthāṃś ca turagān hemabhūṣitān

06,099.028c vātāyamānān adrākṣaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,099.029a aśvārohān hatair aśvair gṛhītāsīn samantataḥ

06,099.029c dravamāṇān apaśyāma drāvyamāṇāṃś ca saṃyuge

06,099.029d*0393_01 tato 'ntare mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavān

06,099.029d*0393_02 cakāra sumahad yuddhaṃ mahāghoraṃ bhayānakam

06,099.030a gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇe

06,099.030c yayau vimṛdnaṃs tarasā padātīn vājinas tathā

06,099.030d*0394_01 aśvān aśvaiś ca saṃmardya rathaiś ca rathinas tathā

06,099.031a tathaiva ca rathān rājan saṃmamarda raṇe gajaḥ

06,099.031c rathaś caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā

06,099.032a vyamṛdnāt samare rājaṃs turagāṃś ca narān raṇe

06,099.032c evaṃ te bahudhā rājan pramṛdnantaḥ parasparam

06,099.032d*0395_01 dṛśyante sma mahābāho tatra tatra mahābalāḥ

06,099.033a tasmin raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye

06,099.033c prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī

06,099.034a asthisaṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā

06,099.034c rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā

06,099.035a śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā

06,099.035c kavacoṣṇīṣaphenāḍhyā dhanurdvīpāsikacchapā

06,099.035d*0396_01 śaṅkhacakraughasaṃpūrṇā chatrakūrmā rathoḍupā

06,099.036a patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī

06,099.036c kravyādasaṃghasaṃkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī

06,099.037a tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ

06,099.037c praterur bahavo rājan bhayaṃ tyaktvā mahāhave

06,099.038a apovāha raṇe bhīrūn kaśmalenābhisaṃvṛtān

06,099.038c yathā vaitaraṇī pretān pretarājapuraṃ prati

06,099.039a prākrośan kṣatriyās tatra dṛṣṭvā tad vaiśasaṃ mahat

06,099.039c duryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ

06,099.040a guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ

06,099.040c kṛtavān pāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ

06,099.041a evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata

06,099.041c pāṇḍavastavasaṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ

06,099.042a tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhair udāhṛtāḥ

06,099.042c āgaskṛt sarvalokasya putro duryodhanas tava

06,099.043a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata

06,099.043c yudhyadhvam anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca

06,099.043d*0397_01 iti duryodhanotsṛṣṭāḥ sarve yuyudhire nṛpāḥ

06,099.044a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha

06,099.044c akṣadyūtakṛtaṃ rājan sughoraṃ vaiśasaṃ tadā

06,099.045a yat purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ

06,099.045c vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham

06,099.046a na hi pāṇḍusutā rājan sasainyāḥ sapadānugāḥ

06,099.046b*0398_01 ayudhyanta mahāraṅge madhyaṃ prāpte divākare

06,099.046b*0398_02 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ

06,099.046b*0398_03 nākampayata śaineyo satyavān satyakovidaḥ

06,099.046c rakṣanti samare prāṇān kauravā vā viśāṃ pate

06,099.047a etasmāt kāraṇād ghoro vartate sma janakṣayaḥ

06,099.047c daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nṛpa

06,100.001 saṃjaya uvāca

06,100.001a arjunas tu naravyāghra suśarmapramukhān nṛpān

06,100.001c anayat pretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ

06,100.002a suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge

06,100.002c vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ

06,100.003a tān nivārya śaraugheṇa śakrasūnur mahārathaḥ

06,100.003c suśarmaṇo raṇe yodhān prāhiṇod yamasādanam

06,100.004a te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye

06,100.004c vyadravanta raṇe rājan bhaye jāte mahārathāḥ

06,100.005a utsṛjya turagān ke cid rathān ke cic ca māriṣa

06,100.005c gajān anye samutsṛjya prādravanta diśo daśa

06,100.006a apare tudyamānās tu vājināgarathā raṇāt

06,100.006c tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃ pate

06,100.006d*0399_01 kaśābhis tāḍayām āsuḥ pārṣṇibhiś ca mahur muhuḥ

06,100.006d*0399_02 hayārohā dravanty eva codayanto hayottamān

06,100.006d*0399_03 tathā tottranipātaiś ca aṅkuśānāṃ ca vibhramaiḥ

06,100.006d*0399_04 gajārohā gajāṃs tūrṇaṃ tvarayantaḥ pradudruvuḥ

06,100.006d*0399_05 rathinaś ca pratodaiś ca vāgbhiś caiva punaḥ punaḥ

06,100.006d*0399_06 bhartsayanto hayān rājan prādravanti diśo daśa

06,100.007a pādātāś cāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe

06,100.007c nirapekṣā vyadhāvanta tena tena sma bhārata

06,100.008a vāryamāṇāḥ sma bahuśas traigartena suśarmaṇā

06,100.008c tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhair na vyatiṣṭhanta saṃyuge

06,100.008d*0400_01 putrāṃś ca patitān bhūmau mātulāṃś ca pitṝṃs tathā

06,100.008d*0400_02 sodarāṃś cāvamardantaḥ pradrutās tatra tatra vai

06,100.009a tad balaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanas tava

06,100.009c puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtam

06,100.010a sarvodyogena mahatā dhanaṃjayam upādravat

06,100.010c trigartādhipater arthe jīvitasya viśāṃ pate

06,100.011a sa ekaḥ samare tasthau kiran bahuvidhāñ śarān

06,100.011c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ

06,100.012a tathaiva paṇḍavā rājan sarvodyogena daṃśitāḥ

06,100.012c prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ

06,100.013a jānanto 'pi raṇe śauryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ

06,100.013c hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ

06,100.014a tatas tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānām anīkinīm

06,100.014c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,100.015a ekībhūtās tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha

06,100.015c ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare

06,100.016a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ

06,100.016c atiṣṭhad āhave śūraḥ kiran bāṇān sahasraśaḥ

06,100.017a tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ

06,100.017c punar vivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ

06,100.018a bhīmasenas tu rājānaṃ bāhlikaṃ prapitāmaham

06,100.018c viddhvānadan mahānādaṃ śārdūla iva kānane

06,100.019a ārjuniś citrasenena viddho bahubhir āśugaiḥ

06,100.019c citrasenaṃ tribhir bāṇair vivyādha hṛdaye bhṛśam

06,100.020a samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām

06,100.020c yathā divi mahāghorau rājan budhaśanaiścarau

06,100.021a tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ

06,100.021c nanāda balavan nādaṃ saubhadraḥ paravīrahā

06,100.022a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ

06,100.022c āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate

06,100.023a droṇaś ca drupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,100.023c sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī

06,100.024a pīḍyamānas tato rājā drupado vāhinīmukhe

06,100.024c apāyāj javanair aśvaiḥ pūrvavairam anusmaran

06,100.025a bhīmasenas tu rājānaṃ muhūrtād iva bāhlikam

06,100.025c vyaśvasūtarathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ

06,100.026a sasaṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ

06,100.026c avaplutya tato vāhād bāhlikaḥ puruṣottamaḥ

06,100.026e āruroha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ

06,100.027a sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ

06,100.027c śarair bahuvidhai rājann āsasāda pitāmaham

06,100.028a sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitair lomavāhibhiḥ

06,100.028c nanarteva rathopasthe vidhunvāno mahad dhanuḥ

06,100.029a tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ

06,100.029c hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām

06,100.030a tām āpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanām

06,100.030c dhvaṃsayām āsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ

06,100.031a anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā

06,100.031c nyapatad dharaṇīpṛṣṭhe maholkeva gataprabhā

06,100.032a vārṣṇeyas tu tato rājan svāṃ śaktiṃ ghoradarśanām

06,100.032c vegavad gṛhya cikṣepa pitāmaharathaṃ prati

06,100.033a vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave

06,100.033c abhidudrāva vegena kālarātrir yathā naram

06,100.034a tām āpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata

06,100.034c kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale

06,100.035a chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,100.035c ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañ śatrukarśanaḥ

06,100.036a tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja

06,100.036c parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt

06,100.037a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,100.037c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām

06,101.001 saṃjaya uvāca

06,101.001a dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe kruddhaṃ pāṇḍavair abhisaṃvṛtam

06,101.001c yathā meghair mahārāja tapānte divi bhāskaram

06,101.002a duryodhano mahārāja duḥśāsanam abhāṣata

06,101.002c eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ

06,101.003a chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantād bharatarṣabha

06,101.003c tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ

06,101.004a rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ

06,101.004c nihanyāt samare yattān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha

06,101.005a tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam

06,101.005c goptā hy eṣa maheṣvāso bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ

06,101.006a sa bhavān sarvasainyena parivārya pitāmaham

06,101.006c samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu

06,101.007a evam uktas tu samare putro duḥśāsanas tava

06,101.007c parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

06,101.008a tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ

06,101.008c vimalaprāsahastānām ṛṣṭitomaradhāriṇām

06,101.009a darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām

06,101.009c śikṣitair yuddhakuśalair upetānāṃ narottamaiḥ

06,101.009d*0401_01 nānāśastrasamākīrṇo yuddhāyaivābhidaṃśitaḥ

06,101.010a nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam

06,101.010c nyavārayan naraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ

06,101.011a tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām

06,101.011c ayutaṃ preṣayām āsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe

06,101.012a taiḥ praviṣṭair mahāvegair garutmadbhir ivāhave

06,101.012c khurāhatā dharā rājaṃś cakampe ca nanāda ca

06,101.013a khuraśabdaś ca sumahān vājināṃ śuśruve tadā

06,101.013c mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate

06,101.014a utpatadbhiś ca tais tatra samuddhūtaṃ mahad rajaḥ

06,101.014c divākarapathaṃ prāpya chādayām āsa bhāskaram

06,101.015a vegavadbhir hayais tais tu kṣobhitaṃ pāṇḍavaṃ balam

06,101.015c nipatadbhir mahāvegair haṃsair iva mahat saraḥ

06,101.015e heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃ cana

06,101.015f*0402_01 antardadhe mahāñ śabdas tena śabdena mohitaḥ

06,101.016a tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,101.016c pratyaghnaṃs tarasā vegaṃ samare hayasādinām

06,101.017a udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkālena pūryataḥ

06,101.017c paurṇamāsyām ambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ

06,101.018a tatas te rathino rājañ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,101.018c nyakṛntann uttamāṅgāni kāyebhyo hayasādinām

06,101.019a te nipetur mahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ

06,101.019c nāgair iva mahānāgā yathā syur girigahvare

06,101.020a te 'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,101.020c nyakṛntann uttamāṅgāni vicaranto diśo daśa

06,101.021a atyāsannā hayārohā ṛṣṭibhir bharatarṣabha

06,101.021c acchinann uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāt

06,101.022a sasādino hayā rājaṃs tatra tatra niṣūditāḥ

06,101.022c patitāḥ pātyamānāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,101.023a vadhyamānā hayās te tu prādravanta bhayārditāḥ

06,101.023c yathā siṃhān samāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ

06,101.023d*0403_01 evaṃ tu saubalaṃ sainyaṃ prabhagnaṃ sarvatodiśam

06,101.024a pāṇḍavās tu mahārāja jitvā śatrūn mahāhave

06,101.024c dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca tāḍayām āsur āhave

06,101.025a tato duryodhano dṛṣṭvā dīnaṃ sainyam avasthitam

06,101.025c abravīd bharataśreṣṭha madrarājam idaṃ vacaḥ

06,101.025d*0404_01 uvāca madrādhipatiṃ rājā duryodhanas tadā

06,101.026a eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho jitvā mātula māmakān

06,101.026c paśyatāṃ no mahābāho senāṃ drāvayate balī

06,101.027a taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam

06,101.027c tvaṃ hi saṃśrūyase 'tyartham asahyabalavikramaḥ

06,101.028a putrasya tava tad vākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān

06,101.028c prayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

06,101.029a tad āpatad vai sahasā śalyasya sumahad balam

06,101.029c mahaughavegaṃ samare vārayām āsa pāṇḍavaḥ

06,101.030a madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ

06,101.030c daśabhiḥ sāyakais tūrṇam ājaghāna stanāntare

06,101.030e nakulaḥ sahadevaś ca tribhis tribhir ajihmagaiḥ

06,101.031a madrarājo 'pi tān sarvān ājaghāna tribhis tribhiḥ

06,101.031c yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

06,101.031e mādrīputrau ca saṃrabdhau dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat

06,101.032a tato bhīmo mahābāhur dṛṣṭvā rājānam āhave

06,101.032c madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyor āsyagataṃ yathā

06,101.032e abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhiram amitrajit

06,101.032f*0405_01 āpatann eva bhīmas tu madrarājam atāḍayat

06,101.032f*0405_02 sarvapāraśavais tīkṣṇair nārācair marmabhedibhiḥ

06,101.032f*0405_03 tato bhīṣmaś ca droṇaś ca sainyena mahatā vṛtau

06,101.032f*0405_04 rājānam abhyapadyetām añjasā śaravarṣiṇau

06,101.032f*0406_01 dhṛṣṭadyumnas tribhir viddhvā rājānam abhyapadyata

06,101.033a tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam

06,101.033c aparāṃ diśam āsthāya dyotamāne divākare

06,102.001 saṃjaya uvāca

06,102.001a tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ

06,102.001c ājaghāna raṇe pārthān sahasenān samantataḥ

06,102.002a bhīmaṃ dvādaśabhir viddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,102.002c nakulaṃ ca tribhir bāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ

06,102.003a yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhir bāhvor urasi cārpayat

06,102.003c dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ

06,102.004a taṃ dvādaśārdhair nakulo mādhavaś ca tribhiḥ śaraiḥ

06,102.004b*0407_01 sahadevaś ca saptatyā pārthaś ca navabhiḥ śaraiḥ

06,102.004c dhṛṣṭadyumnaś ca saptatyā bhīmasenaś ca pañcabhiḥ

06,102.004e yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyat pitāmaham

06,102.005a droṇas tu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenam avidhyata

06,102.005a*0408_01 **** **** niśitair navabhiḥ śaraiḥ

06,102.005a*0408_02 nakulaṃ ca tribhir viddhvā

06,102.005c ekaikaṃ pañcabhir bāṇair yamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ

06,102.006a tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhis tribhir ajihmagaiḥ

06,102.006c tottrair iva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṃgavam

06,102.007a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ

06,102.007c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

06,102.007e saṃgrāme nājahur bhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ

06,102.008a tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyair mahātmabhiḥ

06,102.008c pāṇḍavān abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ

06,102.008e tathaiva pāṇḍavā rājan parivavruḥ pitāmaham

06,102.009a sa samantāt parivṛto rathaughair aparājitaḥ

06,102.009c gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahan parān

06,102.010a rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ

06,102.010c śarasphuliṅgo bhīṣmāgnir dadāha kṣatriyarṣabhān

06,102.010d*0409_01 yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ

06,102.010d*0409_02 tathā bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan

06,102.011a suvarṇapuṅkhair iṣubhir gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ

06,102.011c karṇinālīkanārācaiś chādayām āsa tad balam

06,102.012a apātayad dhvajāṃś caiva rathinaś ca śitaiḥ śaraiḥ

06,102.012c muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān

06,102.013a nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge

06,102.013c akarot sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

06,102.014a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

06,102.014c niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata

06,102.015a amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te bharatarṣabha

06,102.015c nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ

06,102.016a hatavīrān rathān rājan saṃyuktāñ javanair hayaiḥ

06,102.016c apaśyāma mahārāja hriyamāṇān raṇājire

06,102.016d*0410_01 matsyapāñcālakaikeyān pātayām āsa saṃyuge

06,102.017a cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa

06,102.017c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ

06,102.017e aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ

06,102.018a saṃgrāme bhīṣmam āsādya vyāditāsyam ivāntakam

06,102.018c nimagnāḥ paralokāya savājirathakuñjarāḥ

06,102.019a bhagnākṣopaskarān kāṃś cid bhagnacakrāṃś ca sarvaśaḥ

06,102.019c apaśyāma rathān rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,102.020a savarūthai rathair bhagnai rathibhiś ca nipātitaiḥ

06,102.020c śaraiḥ sukavacaiś chinnaiḥ paṭṭiśaiś ca viśāṃ pate

06,102.021a gadābhir musalaiś caiva nistriṃśaiś ca śilīmukhaiḥ

06,102.021c anukarṣair upāsaṅgaiś cakrair bhagnaiś ca māriṣa

06,102.022a bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ

06,102.022c talatrair aṅgulitraiś ca dhvajaiś ca vinipātitaiḥ

06,102.022e cāpaiś ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī

06,102.023a hatārohā gajā rājan hayāś ca hatasādinaḥ

06,102.023c paripetur drutaṃ tatra śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,102.024a yatamānāś ca te vīrā dravamāṇān mahārathān

06,102.024c nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān

06,102.025a mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ

06,102.025c abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ

06,102.026a āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram

06,102.026c anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam

06,102.027a jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā

06,102.027c priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ

06,102.028a vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ

06,102.028c prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata

06,102.029a tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathakuñjaram

06,102.029c dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā

06,102.030a prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ

06,102.030c uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam

06,102.031a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tava

06,102.031c praharāsmai naravyāghra na cen mohāt pramuhyase

06,102.032a yat purā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame

06,102.032c virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ

06,102.033a bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān

06,102.033c sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge

06,102.034a iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama

06,102.034c kṣatradharmam anusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha

06,102.035a ity ukto vāsudevena tiryagdṛṣṭir adhomukhaḥ

06,102.035c akāma iva bībhatsur idaṃ vacanam abravīt

06,102.036a avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram

06,102.036c duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet

06,102.037a codayāśvān yato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava

06,102.037c pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham

06,102.038a tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ

06,102.038c yato bhīṣmas tato rājan duṣprekṣyo raśmivān iva

06,102.039a tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat

06,102.039c dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave

06,102.040a tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ

06,102.040c dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣair avākirat

06,102.041a kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ

06,102.041c śaravarṣeṇa mahatā na prājñāyata kiṃ cana

06,102.042a vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sātvataḥ

06,102.042c codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ

06,102.043a tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam

06,102.043c pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā śitaiḥ śaraiḥ

06,102.044a sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ

06,102.044c nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava

06,102.045a vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam

06,102.045c athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ

06,102.046a tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ

06,102.046c sādhu pārtha mahābāho sādhu kuntīsuteti ca

06,102.047a samābhāṣyainam aparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ

06,102.047c mumoca samare bhīṣmaḥ śarān pārtharathaṃ prati

06,102.048a adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam

06,102.048c moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāni vidarśayan

06,102.049a śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau

06,102.049c govṛṣāv iva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau

06,102.049d*0411_01 tataḥ pravavṛte raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ

06,102.049d*0411_02 pāṇḍavānāṃ ca mukhyasya kurūṇāṃ pravarasya ca

06,102.049d*0411_03 tālamātre vikarṣantau tāv ubhau raṇakarkaśau

06,102.049d*0411_04 dhanuṣī dṛḍhamuṣṭī tāv ubhau pautrapitāmahau

06,102.049d*0411_05 śyāmasya palitenāsau saṃgamaḥ pratyaśobhata

06,102.049d*0411_06 gaṅgāyamunayor yadvaj jalayoḥ pratisaṃcaraḥ

06,102.049d*0411_07 pārthanāmāṅkitā bāṇāḥ petur bhīṣmasya vakṣasi

06,102.049d*0411_08 nirguṇānāṃ kṛtaghnānāṃ manāṃsīva hi sādhuṣu

06,102.049d*0411_09 bhīṣmasyāpi tato bāṇāḥ petur arjunavakṣasi

06,102.049d*0411_10 mahādevapariprāptadhanurvidyāṃ jigīṣavaḥ

06,102.050a vāsudevas tu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām

06,102.050c bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi

06,102.051a pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ

06,102.051c varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān

06,102.052a yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale

06,102.052c nāmṛṣyata mahābāhur mādhavaḥ paravīrahā

06,102.052d*0412_01 vāsudevas tu saṃkruddho roṣāj jajvāla saṃyuge

06,102.053a utsṛjya rajataprakhyān hayān pārthasya māriṣa

06,102.053c kruddho nāma mahāyogī pracaskanda mahārathāt

06,102.053e abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī

06,102.054a pratodapāṇis tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ

06,102.054c dārayann iva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ

06,102.055a krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsur amitadyutiḥ

06,102.055c grasann iva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave

06,102.056a dṛṣṭvā mādhavam ākrande bhīṣmāyodyantam āhave

06,102.056c hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatra sma sainikāḥ

06,102.056e krośantaḥ prādravan sarve vāsudevabhayān narāḥ

06,102.057a pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ

06,102.057c śuśubhe vidravan bhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ

06,102.058a sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham

06,102.058c abhidudrāva tejasvī vinadan yādavarṣabhaḥ

06,102.058d*0413_01 pratodapāṇir bhagavāñ śuśubhe yādavarṣabhaḥ

06,102.058d*0413_02 yathāṃśunārdayac candram amāvāsyāṃ divākaraḥ

06,102.059a tam āpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣam āhave

06,102.059c asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahad dhanuḥ

06,102.059e uvāca cainaṃ govindam asaṃbhrāntena cetasā

06,102.060a ehy ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namo 'stu te

06,102.060c mām adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave

06,102.061a tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha

06,102.061c śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke 'muṣminn ihaiva ca

06,102.061e saṃbhāvito 'smi govinda trailokyenādya saṃyuge

06,102.061f*0414_01 praharasva yatheṣṭaṃ vai dāso 'smi tava cānagha

06,102.061f*0415_01 nirguṇenāpi tottreṇa vāsudeva kṛtaṃ mama

06,102.061f*0415_02 yo yogibhiś ca duṣprāpyaḥ sa ghātārtham ihāgataḥ

06,102.062a anvag eva tataḥ pārthas tam anudrutya keśavam

06,102.062c nijagrāha mahābāhur bāhubhyāṃ parigṛhya vai

06,102.063a nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ

06,102.063c jagāma cainam ādāya vegena puruṣottamaḥ

06,102.064a pārthas tu viṣṭabhya balāc caraṇau paravīrahā

06,102.064c nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃ cid daśame pade

06,102.065a tata enam uvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam

06,102.065c niḥśvasantaṃ yathā nāgam arjunaḥ paravīrahā

06,102.066a nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartum arhasi

06,102.066c yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava

06,102.067a mithyāvādīti lokas tvāṃ kathayiṣyati mādhava

06,102.067c mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi yatavratam

06,102.068a śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca

06,102.068c antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana

06,102.069a adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratam

06,102.069c tārāpatim ivāpūrṇam antakāle yadṛcchayā

06,102.070a mādhavas tu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ

06,102.070b*0416_01 abhavat paramaprīto jñātvā pārthasya vikramam

06,102.070c nakiṃcid uktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ

06,102.071a tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ

06,102.071c vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathācalau

06,102.072a prāṇāṃś cādatta yodhānāṃ pitā devavratas tava

06,102.072c gabhastibhir ivādityas tejāṃsi śiśirātyaye

06,102.073a yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ

06,102.073c tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā

06,102.074a hatavidrutasainyās tu nirutsāhā vicetasaḥ

06,102.074c nirīkṣituṃ na śekus te bhīṣmam apratimaṃ raṇe

06,102.074d*0417_01 kurvāṇaṃ samare karmāṇy atimānuṣavikramam

06,102.074e madhyaṃ gatam ivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā

06,102.075a te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye

06,102.075c vīkṣāṃ cakrur mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ

06,102.075d*0418_01 tathā pāṇḍavasainyāni drāvyamāṇāni bhārata

06,102.075d*0419_01 vadhyamānā raṇe cāpi bhīṣmeṇāmitrakarśinā

06,102.076a trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva

06,102.076c pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe

06,102.076d*0420_01 tathaiva yodhā rājendra bhīṣmeṇāmitraghātinā

06,102.076d*0420_02 samare mṛditāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ

06,102.077a mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ; śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān

06,102.077c bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te; śarārciṣaṃ sūryam ivātapantam

06,102.078a vimṛdnatas tasya tu pāṇḍusenām; astaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ

06,102.078b*0421_01 tato 'pi bhīṣmaḥ sabalaḥ sasainyān

06,102.078b*0421_02 nyavārayat pāṇḍusutāñ śaraughaiḥ

06,102.078b*0421_03 jaghāna caitān subhṛśaṃ mahābalo

06,102.078b*0421_04 mahāvrataḥ pāṇḍusutān mahātmā

06,102.078b*0421_05 raṇe karūśādhipacedipair balair

06,102.078b*0421_06 vṛtān sadā cakradharasya paśyataḥ

06,102.078c tato balānāṃ śramakarśitānāṃ; mano 'vahāraṃ prati saṃbabhūva

06,102.078d*0422_01 udayagiritaṭasthaḥ padminīṃ bodhayitvā

06,102.078d*0422_02 mṛdutarakiraṇāgrais tāḥ svayaṃ copabhujya

06,102.078d*0422_03 malinamadhupasaṅgāt tāsu saṃjātakopaḥ

06,102.078d*0422_04 kṛtaruciravirocir bhānum astaṃ prayātaḥ

06,103.001 saṃjaya uvāca

06,103.001a yudhyatām eva teṣāṃ tu bhāskare 'stam upāgate

06,103.001c saṃdhyā samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam

06,103.002a tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata

06,103.002c vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā

06,103.003a muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam

06,103.003c bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdham anuyāntaṃ mahārathān

06,103.004a somakāṃś ca jitān dṛṣṭvā nirutsāhān mahārathān

06,103.004b*0423_01 niśāmukhaṃ ca saṃprekṣya ghorarūpaṃ bhayānakam

06,103.004c cintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāram arocayat

06,103.005a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ

06,103.005c tathaiva tava sainyānām avahāro hy abhūt tadā

06,103.006a tato 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ

06,103.006c nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ

06,103.007a bhīṣmasya samare karma cintayānās tu pāṇḍavāḥ

06,103.007c nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ

06,103.008a bhīṣmo 'pi samare jitvā pāṇḍavān saha sṛñjayaiḥ

06,103.008c pūjyamānas tava sutair vandyamānaś ca bhārata

06,103.009a nyaviśat kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ

06,103.009c tato rātriḥ samabhavat sarvabhūtapramohinī

06,103.010a tasmin rātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha

06,103.010c sṛñjayāś ca durādharṣā mantrāya samupāviśan

06,103.011a ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ

06,103.011c mantrayām āsur avyagrā mantraniścayakovidāḥ

06,103.012a tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa

06,103.012c vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyam etad uvāca ha

06,103.013a paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

06,103.013c gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama

06,103.014a na caivainaṃ mahātmānam utsahāmo nirīkṣitum

06,103.014c lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddham iva pāvakam

06,103.015a yathā ghoro mahānāgas takṣako vai viṣolbaṇaḥ

06,103.015c tathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīkṣṇaśastraḥ pratāpavān

06,103.016a gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃś ca śitāñ śarān

06,103.016c śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca devarāṭ

06,103.017a varuṇaḥ pāśabhṛd vāpi sagado vā dhaneśvaraḥ

06,103.017c na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave

06,103.018a so 'ham evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare

06,103.018c ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya saṃyuge

06,103.019a vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam

06,103.019c na yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā

06,103.020a yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravan

06,103.020c ekato mṛtyum abhyeti tathāhaṃ bhīṣmam īyivān

06,103.021a kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī

06,103.021c bhrātaraś caiva me śūrāḥ sāyakair bhṛśapīḍitāḥ

06,103.022a matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyāt prabhraṃśanaṃ gatāḥ

06,103.022c parikliṣṭā tathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana

06,103.023a jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham

06,103.023c jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmam uttamam

06,103.024a yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśava

06,103.024c svadharmasyāvirodhena tad udāhara keśava

06,103.025a etac chrutvā vacas tasya kāruṇyād bahuvistaram

06,103.025c pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram

06,103.026a dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara

06,103.026c yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ

06,103.027a arjuno bhīmasenaś ca vāyvagnisamatejasau

06,103.027c mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānām iveśvarau

06,103.028a māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdād yotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava

06,103.028c tvatprayukto hy ahaṃ rājan kiṃ na kuryāṃ mahāhave

06,103.029a haniṣyāmi raṇe bhīṣmam āhūya puruṣarṣabham

06,103.029c paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ

06,103.030a yadi bhīṣme hate rājañ jayaṃ paśyasi pāṇḍava

06,103.030c hantāsmy ekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham

06,103.031a paśya me vikramaṃ rājan mahendrasyeva saṃyuge

06,103.031c vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāt

06,103.032a yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ

06,103.032c madarthā bhavadarthā ye ye madīyās tavaiva te

06,103.033a tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca

06,103.033c māṃsāny utkṛtya vai dadyām arjunārthe mahīpate

06,103.034a eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet

06,103.034c eṣa naḥ samayas tāta tārayema parasparam

06,103.034e sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvad dvīpo bhavāmy aham

06,103.035a pratijñātam upaplavye yat tat pārthena pūrvataḥ

06,103.035c ghātayiṣyāmi gāṅgeyam ity ulūkasya saṃnidhau

06,103.036a parirakṣyaṃ ca mama tad vacaḥ pārthasya dhīmataḥ

06,103.036c anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ

06,103.037a atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe

06,103.037c nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam

06,103.038a aśakyam api kuryād dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ

06,103.038c tridaśān vā samudyuktān sahitān daityadānavaiḥ

06,103.038e nihanyād arjunaḥ saṃkhye kim u bhīṣmaṃ narādhipa

06,103.039a viparīto mahāvīryo gatasattvo 'lpajīvitaḥ

06,103.039c bhīṣmaḥ śāṃtanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate

06,103.040 yudhiṣṭhira uvāca

06,103.040a evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava

06,103.040c sarve hy ete na paryāptās tava veganivāraṇe

06,103.041a niyataṃ samavāpsyāmi sarvam eva yathepsitam

06,103.041c yasya me puruṣavyāghra bhavān nātho mahābalaḥ

06,103.042a sendrān api raṇe devāñ jayeyaṃ jayatāṃ vara

06,103.042c tvayā nāthena govinda kim u bhīṣmaṃ mahāhave

06,103.043a na tu tvām anṛtaṃ kartum utsahe svārthagauravāt

06,103.043c ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava

06,103.044a samayas tu kṛtaḥ kaś cid bhīṣmeṇa mama mādhava

06,103.044c mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃ cana

06,103.044e duryodhanārthe yotsyāmi satyam etad iti prabho

06,103.045a sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava

06,103.045c tasmād devavrataṃ bhūyo vadhopāyārtham ātmanaḥ

06,103.045e bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmo madhusūdana

06,103.046a tad vayaṃ sahitā gatvā bhīṣmam āśu narottamam

06,103.046c rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravam

06,103.047a sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana

06,103.047c yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge

06,103.048a sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ

06,103.048c bālāḥ pitrā vihīnāś ca tena saṃvardhitā vayam

06,103.049a taṃ cet pitāmahaṃ vṛddhaṃ hantum icchāmi mādhava

06,103.049b*0424_01 yasyāṅge krīḍitaṃ nityaṃ bālye ca parivardhitāḥ

06,103.049b*0424_02 astrāṇi vidhivac caiva śikṣitāni janārdana

06,103.049b*0424_03 taṃ hantum udyatāḥ kṛṣṇa rājyahetor vayaṃ yudhi

06,103.049c pituḥ pitaram iṣṭaṃ vai dhig astu kṣatrajīvikām

06,103.049d*0425_01 satyaṃ bṛhaspater vākyaṃ devānām agrataḥ kila

06,103.049d*0425_02 bhāṣitaṃ guruṇā pūrvaṃ tan nibodha janārdana

06,103.049d*0425_03 putraḥ pitaram āsādya pitā putraṃ ca mānada

06,103.049d*0425_04 rājyārthe ghātayed evaṃ kṣatradharmaḥ sanātanaḥ

06,103.050 saṃjaya uvāca

06,103.050a tato 'bravīn mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam

06,103.050c rocate me mahābāho satataṃ tava bhāṣitam

06,103.051a devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet

06,103.051c gamyatāṃ sa vadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ

06,103.051e vaktum arhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ

06,103.052a te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham

06,103.052c praṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava

06,103.052e sa no dāsyati yaṃ mantraṃ tena yotsyāmahe parān

06,103.053a evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja

06,103.053c jagmus te sahitāḥ sarve vāsudevaś ca vīryavān

06,103.053e vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati

06,103.054a praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ pratipedire

06,103.054c pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha

06,103.054e praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇam anvayuḥ

06,103.054f*0426_01 caraṇopagatān gṛhya pariṣvajya ca pāṇḍavān

06,103.054f*0426_02 mūrdhni caitān upāghrāya aṅkam āropayat tadā

06,103.054f*0426_03 bāṣpaparyākulamukhaḥ smṛtvā pāṇḍuṃ punaḥ punaḥ

06,103.055a tān uvāca mahābāhur bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

06,103.055c svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanaṃjaya

06,103.055e svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayos tathā

06,103.056a kiṃ kāryaṃ vaḥ karomy adya yuṣmatprītivivardhanam

06,103.056b*0427_01 yuddhād anyatra he vatsāḥ prīyantāṃ mā viśaṅkatha

06,103.056c sarvātmanā ca kartāsmi yady api syāt suduṣkaram

06,103.057a tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥ punaḥ

06,103.057c uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

06,103.057d*0428_01 yathā pṛcchasi mām adya kathaṃ tan me ca vā vibho

06,103.058a kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi

06,103.058c prajānāṃ saṃkṣayo na syāt kathaṃ tan me vadābhibho

06,103.059a bhavān hi no vadhopāyaṃ bravītu svayam ātmanaḥ

06,103.059c bhavantaṃ samare rājan viṣahema kathaṃ vayam

06,103.060a na hi te sūkṣmam apy asti randhraṃ kurupitāmaha

06,103.060c maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyo 'si saṃyuge

06,103.061a nādadānaṃ saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanur na ca

06,103.061c paśyāmas tvā mahābāho rathe sūryam iva sthitam

06,103.062a narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan

06,103.062c ka ivotsahate hantuṃ tvāṃ pumān bharatarṣabha

06,103.063a varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottama

06,103.063c kṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama

06,103.064a yathā yudhi jayeyaṃ tvāṃ yathā rājyaṃ bhaven mama

06,103.064c bhavet sainyasya vā śāntis tan me brūhi pitāmaha

06,103.065a tato 'bravīc chāṃtanavaḥ pāṇḍavān pāṇḍupūrvaja

06,103.065c na kathaṃ cana kaunteya mayi jīvati saṃyuge

06,103.065e yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyam etad bravīmi vaḥ

06,103.066a nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṃ jeṣyatha kauravān

06,103.066c kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam

06,103.066e anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham

06,103.067a evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hy aham

06,103.067c hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmād evaṃ vidhīyatām

06,103.068 yudhiṣṭhira uvāca

06,103.068a brūhi tasmād upāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi

06,103.068c bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍapāṇim ivāntakam

06,103.069a śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo 'tha yamas tathā

06,103.069c na bhavān samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ

06,103.070 bhīṣma uvāca

06,103.070a satyam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava

06,103.070c nāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ

06,103.071a āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ

06,103.071c nyastaśastraṃ tu māṃ rājan hanyur yudhi mahārathāḥ

06,103.072a nikṣiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje

06,103.072c dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini

06,103.072d*0429_01 strījite strīpradhāne ca strīpradhāyini dharmaja

06,103.073a striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake

06,103.073c aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama

06,103.074a imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitam

06,103.074c amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana

06,103.075a ya eṣa draupado rājaṃs tava sainye mahārathaḥ

06,103.075b*0430_01 apumāṃs tasya putras tu pūrvam āsīd viśāṃ pate

06,103.075c śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraś ca samitiṃjayaḥ

06,103.076a yathābhavac ca strī pūrvaṃ paścāt puṃstvam upāgataḥ

06,103.076c jānanti ca bhavanto 'pi sarvam etad yathātatham

06,103.077a arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,103.077c mām eva viśikhais tūrṇam abhidravatu daṃśitaḥ

06,103.078a amaṅgalyadhvaje tasmin strīpūrve ca viśeṣataḥ

06,103.078c na prahartum abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana

06,103.079a tad antaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥ

06,103.079c śarair ghātayatu kṣipraṃ samantād bharatarṣabha

06,103.080a na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyāt samudyatam

06,103.080c ṛte kṛṣṇān mahābhāgāt pāṇḍavād vā dhanaṃjayāt

06,103.081a eṣa tasmāt purodhāya kaṃ cid anyaṃ mamāgrataḥ

06,103.081c māṃ pātayatu bībhatsur evaṃ te vijayo bhavet

06,103.082a etat kuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mama

06,103.082c tato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrān samāgatān

06,103.083 saṃjaya uvāca

06,103.083a te 'nujñātās tataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati

06,103.083c abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

06,103.084a tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite

06,103.084c arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍam idam abravīt

06,103.085a guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā

06,103.085c pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yotsyāmi mādhava

06,103.086a krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ

06,103.086c pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ

06,103.087a yasyāham adhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja

06,103.087c tātety avocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍor mahātmanaḥ

06,103.088a nāhaṃ tātas tava pitus tāto 'smi tava bhārata

06,103.088c iti mām abravīd bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā

06,103.089a kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yotsye mahātmanā

06,103.089c jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase

06,103.089d*0431_01 katham asmadvidhaḥ kṛṣṇa jānan dharmaṃ sanātanam

06,103.089d*0431_02 nyastaśastre ca vṛddhe ca prahared dhi pitāmahe

06,103.090 śrīkṛṣṇa uvāca

06,103.090a pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge

06,103.090c kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi

06,103.091a pātayainaṃ rathāt pārtha vajrāhatam iva drumam

06,103.091c nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayas te bhaviṣyati

06,103.092a diṣṭam etat purā devair bhaviṣyaty avaśasya te

06,103.092c hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tan na tad anyathā

06,103.093a na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanam ivāntakam

06,103.093c tvad anyaḥ śaknuyād dhantum api vajradharaḥ svayam

06,103.094a jahi bhīṣmaṃ mahābāho śṛṇu cedaṃ vaco mama

06,103.094c yathovāca purā śakraṃ mahābuddhir bṛhaspatiḥ

06,103.095a jyāyāṃsam api cec chakra guṇair api samanvitam

06,103.095c ātatāyinam āmantrya hanyād ghātakam āgatam

06,103.096a śāśvato 'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya

06,103.096c yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ

06,103.097 arjuna uvāca

06,103.097a śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam

06,103.097c dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate

06,103.098a te vayaṃ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinam

06,103.098c gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ

06,103.099a aham anyān maheṣvāsān vārayiṣyāmi sāyakaiḥ

06,103.099c śikhaṇḍy api yudhāṃ śreṣṭho bhīṣmam evābhiyāsyatu

06,103.100a śrutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam

06,103.100c kanyā hy eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata

06,103.100d*0432_00 saṃjaya uvāca

06,103.100d*0432_01 arjunasya vacaḥ śrutvā bhīṣmasya vadhasaṃyutam

06,103.100d*0432_02 jahṛṣur hṛṣṭaromāṇaḥ sakṛṣṇāḥ pāṇḍavās tadā

06,103.101 saṃjaya uvāca

06,103.101a ity evaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ

06,103.101b*0433_01 anumānya mahātmānaṃ prayayur hṛṣṭamānasāḥ

06,103.101c śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ

06,103.101d*0434_01 svān svān gṛhān abhigatās tāṃ rātrim avasan sukham

06,104.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,104.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyavartata saṃyuge

06,104.001c pāṇḍavāś ca tathā bhīṣmaṃ tan mamācakṣva saṃjaya

06,104.002 saṃjaya uvāca

06,104.002a tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati

06,104.002c vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣv ānakeṣu ca

06,104.003a dhmāyatsu dadhivarṇeṣu jalajeṣu samantataḥ

06,104.003c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi

06,104.004a kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam

06,104.004c śikhaṇḍī sarvasainyānām agra āsīd viśāṃ pate

06,104.005a cakrarakṣau tatas tasya bhīmasenadhanaṃjayau

06,104.005c pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś caiva vīryavān

06,104.006a sātyakiś cekitānaś ca teṣāṃ goptā mahārathaḥ

06,104.006c dhṛṣṭadyumnas tataḥ paścāt pāñcālair abhirakṣitaḥ

06,104.007a tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ

06,104.007c prayayau siṃhanādena nādayan bharatarṣabha

06,104.008a virāṭas tu tataḥ paścāt svena sainyena saṃvṛtaḥ

06,104.008c drupadaś ca mahārāja tataḥ paścād upādravat

06,104.009a kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān

06,104.009c jaghanaṃ pālayām āsa pāṇḍusainyasya bhārata

06,104.010a evaṃ vyūhya mahat sainyaṃ pāṇḍavās tava vāhinīm

06,104.010c abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitam ātmanaḥ

06,104.011a tathaiva kuravo rājan bhīṣmaṃ kṛtvā mahābalam

06,104.011c agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavān prati

06,104.012a putrais tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ

06,104.012c tato droṇo maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ

06,104.013a bhagadattas tataḥ paścād gajānīkena saṃvṛtaḥ

06,104.013c kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattam anuvratau

06,104.014a kāmbojarājo balavāṃs tataḥ paścāt sudakṣiṇaḥ

06,104.014c māgadhaś ca jayatsenaḥ saubalaś ca bṛhadbalaḥ

06,104.015a tathetare maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ

06,104.015c jaghanaṃ pālayām āsus tava sainyasya bhārata

06,104.016a divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi

06,104.016c āsurān akarod vyūhān paiśācān atha rākṣasān

06,104.017a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata

06,104.017c anyonyaṃ nighnatāṃ rājan yamarāṣṭravivardhanam

06,104.018a arjunapramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,104.018c bhīṣmaṃ yuddhe 'bhyavartanta kiranto vividhāñ śarān

06,104.019a tatra bhārata bhīmena pīḍitās tāvakāḥ śaraiḥ

06,104.019c rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayus tadā

06,104.020a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ

06,104.020c tava sainyaṃ samāsādya pīḍayām āsur ojasā

06,104.021a te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha

06,104.021c nāśaknuvan vārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahad balam

06,104.022a tatas tu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ

06,104.022c saṃprādravad diśo rājan kālyamānaṃ mahārathaiḥ

06,104.023a trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha

06,104.023c vadhyamānāḥ śitair bāṇaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ

06,104.024 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,104.024a pīḍyamānaṃ balaṃ pārthair dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī

06,104.024c yad akārṣīd raṇe kruddhas tan mamācakṣva saṃjaya

06,104.025a kathaṃ vā pāṇḍavān yuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥ

06,104.025c vinighnan somakān vīrāṃs tan mamācakṣva saṃjaya

06,104.026 saṃjaya uvāca

06,104.026a ācakṣe te mahārāja yad akārṣīt pitāmahaḥ

06,104.026c pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasṛñjayaiḥ

06,104.027a prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja

06,104.027c abhyavartanta nighnantas tava putrasya vāhinīm

06,104.028a taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām

06,104.028c nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ

06,104.029a sa pāṇḍavān maheṣvāsaḥ pāñcālāṃś ca sasṛñjayān

06,104.029c abhyadravata durdharṣas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ

06,104.030a sa pāṇḍavānāṃ pravarān pañca rājan mahārathān

06,104.030c āttaśastrān raṇe yattān vārayām āsa sāyakaiḥ

06,104.030d*0435_01 bhīṣmaḥ paramasaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,104.030e nārācair vatsadantaiś ca śitair añjalikais tathā

06,104.030f*0436_01 nānāśastrāstravarṣais tān vīryāmarṣapraveritaiḥ

06,104.031a nijaghne samare kruddho hastyaśvam amitaṃ bahu

06,104.031c rathino 'pātayad rājan rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ

06,104.032a sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃś ca samāgatān

06,104.032c gajārohān gajebhyaś ca pareṣāṃ vidadhad bhayam

06,104.033a tam ekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham

06,104.033c pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇim ivāsurāḥ

06,104.034a śakrāśanisamasparśān vimuñcan niśitāñ śarān

06,104.034c dikṣv adṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdhārayan vapuḥ

06,104.035a maṇḍalīkṛtam evāsya nityaṃ dhanur adṛśyata

06,104.035c saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat

06,104.036a tad dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate

06,104.036c vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmaham apūjayan

06,104.037a pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava

06,104.037c yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittim ivāmarāḥ

06,104.037e na cainaṃ vārayām āsur vyāttānanam ivāntakam

06,104.038a daśame 'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ

06,104.038c adahan niśitair bāṇaiḥ kṛṣṇavartmeva kānanam

06,104.039a taṃ śikhaṇḍī tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare

06,104.039c āśīviṣam iva kruddhaṃ kālasṛṣṭam ivāntakam

06,104.040a sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam

06,104.040c anicchann api saṃkruddhaḥ prahasann idam abravīt

06,104.041a kāmam abhyasa vā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃ cana

06,104.041c yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī

06,104.042a tasya tad vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥ

06,104.042c uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilelihan

06,104.042d*0437_01 sarvam eva mahāyuddhaṃ śrutavantaṃ mahāraṇe

06,104.043a jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃkaram

06,104.043c mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha

06,104.044a divyaś ca te prabhāvo 'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥ

06,104.044c jānann api prabhāvaṃ te yotsye 'dyāhaṃ tvayā saha

06,104.045a pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvann ātmanaś ca narottama

06,104.045c adya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama

06,104.046a dhruvaṃ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te 'grataḥ

06,104.046c etac chrutvā vaco mahyaṃ yat kṣamaṃ tat samācara

06,104.047a kāmam abhyasa vā mā vā na me jīvan vimokṣyase

06,104.047c sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko 'yaṃ samitiṃjaya

06,104.048a evam uktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ

06,104.048c avidhyata raṇe rājan praṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ

06,104.049a tasya tad vacanaṃ śrutvā savyasācī paraṃtapaḥ

06,104.049c kālo 'yam iti saṃcintya śikhaṇḍinam acodayat

06,104.050a ahaṃ tvām anuyāsyāmi parān vidrāvayañ śaraiḥ

06,104.050c abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam

06,104.051a na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ

06,104.051c tasmād adya mahābāho vīra bhīṣmam abhidrava

06,104.052a ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa

06,104.052c avahāsyo 'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha

06,104.053a nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave

06,104.053c tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham

06,104.054a ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa

06,104.054c vārayan rathinaḥ sarvān sādhayasva pitāmaham

06,104.055a droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam

06,104.055c citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham

06,104.056a vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam

06,104.056c bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahāratham

06,104.057a saumadattiṃ raṇe śūram ārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam

06,104.057c trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvair mahārathaiḥ

06,104.057e aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam

06,104.058a kurūṃś ca sahitān sarvān ye caiṣāṃ sainikāḥ sthitāḥ

06,104.058c nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham

06,105.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,105.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyadhāvat pitāmaham

06,105.001c pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam

06,105.002a ke 'rakṣan pāṇḍavānīke śikhaṇḍinam udāyudham

06,105.002c tvaramāṇās tvarākāle jigīṣanto mahārathāḥ

06,105.003a kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sa tasmin daśame 'hani

06,105.003c ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ

06,105.004a na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinam

06,105.004c kaccin na rathabhaṅgo 'sya dhanur vāśīryatāsyataḥ

06,105.005 saṃjaya uvāca

06,105.005a nāśīryata dhanus tasya rathabhaṅgo na cāpy abhūt

06,105.005c yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha

06,105.005e nighnataḥ samare śatrūñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,105.006a anekaśatasāhasrās tāvakānāṃ mahārathāḥ

06,105.006c rathadantigaṇā rājan hayāś caiva susajjitāḥ

06,105.006e abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham

06,105.007a yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ

06,105.007c pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam

06,105.008a yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñ śaraiḥ

06,105.008c pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayan

06,105.009a daśame 'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīm

06,105.009c kīryamāṇāṃ śitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,105.010a na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja

06,105.010c aśaknuvan raṇe jetuṃ pāśahastam ivāntakam

06,105.011a athopāyān mahārāja savyasācī paraṃtapaḥ

06,105.011c trāsayan rathinaḥ sarvān bībhatsur aparājitaḥ

06,105.012a siṃhavad vinadann uccair dhanurjyāṃ vikṣipan muhuḥ

06,105.012c śaraughān visṛjan pārtho vyacarat kālavad raṇe

06,105.013a tasya śabdena vitrastās tāvakā bharatarṣabha

06,105.013c siṃhasyeva mṛgā rājan vyadravanta mahābhayāt

06,105.014a jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvatsainyaṃ cābhipīḍitam

06,105.014c duryodhanas tato bhīṣmam abravīd bhṛśapīḍitaḥ

06,105.015a eṣa pāṇḍusutas tāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ

06,105.015c dahate māmakān sarvān kṛṣṇavartmeva kānanam

06,105.016a paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ

06,105.016c pāṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge

06,105.017a yathā paśugaṇān pālaḥ saṃkālayati kānane

06,105.017c tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana

06,105.018a dhanaṃjayaśarair bhagnaṃ dravamāṇam itas tataḥ

06,105.018c bhīmo hy eṣa durādharṣo vidrāvayati me balam

06,105.019a sātyakiś cekitānaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,105.019c abhimanyuś ca vikrānto vāhinīṃ dahate mama

06,105.020a dhṛṣṭadyumnas tathā śūro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,105.020c vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau

06,105.021a vadhyamānasya sainyasya sarvair etair mahābalaiḥ

06,105.021c nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata

06,105.022a ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama

06,105.022c paryāptaś ca bhavān kṣipraṃ pīḍitānāṃ gatir bhava

06,105.023a evam ukto mahārāja pitā devavratas tava

06,105.023c cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayam ātmanaḥ

06,105.023d*0438_01 pātayiṣye ripūn anyān pāṇḍavān pratipālayan

06,105.023d*0438_02 pratijñāto jayo hy adya pāṇḍavānāṃ mahātmanām

06,105.023e tava saṃdhārayan putram abravīc chaṃtanoḥ sutaḥ

06,105.024a duryodhana vijānīhi sthiro bhava viśāṃ pate

06,105.024c pūrvakālaṃ tava mayā pratijñātaṃ mahābala

06,105.025a hatvā daśa sahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām

06,105.025c saṃgrāmād vyapayātavyam etat karma mamāhnikam

06,105.025e iti tat kṛtavāṃś cāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha

06,105.026a adya cāpi mahat karma prakariṣye mahāhave

06,105.026c ahaṃ vā nihataḥ śeṣye haniṣye vādya pāṇḍavān

06,105.026d*0439_01 aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api savāsavaiḥ

06,105.026d*0439_02 kiṃ punar martyadharmeṇa kṣatriyeṇa mahābala

06,105.027a adya te puruṣavyāghra pratimokṣye ṛṇaṃ mahat

06,105.027c bhartṛpiṇḍakṛtaṃ rājan nihataḥ pṛtanāmukhe

06,105.028a ity uktvā bharataśreṣṭhaḥ kṣatriyān pratapañ śaraiḥ

06,105.028c āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānām anīkinīm

06,105.029a anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha

06,105.029c āśīviṣam iva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan

06,105.030a daśame 'hani tasmiṃs tu darśayañ śaktim ātmanaḥ

06,105.030c rājañ śatasahasrāṇi so 'vadhīt kurunandana

06,105.031a pañcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ

06,105.031c teṣām ādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ

06,105.032a hatvā daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām

06,105.032c sārohāṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ

06,105.033a pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṃ narottamaḥ

06,105.033c prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ

06,105.034a na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ ke cic chekur nirīkṣitum

06,105.034c uttaraṃ mārgam āsthāya tapantam iva bhāskaram

06,105.035a te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ

06,105.035c vadhāyābhyadravan bhīṣmaṃ sṛñjayāś ca mahārathāḥ

06,105.036a sa yudhyamāno bahubhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā

06,105.036c avakīrṇo mahābāhuḥ śailo meghair ivāsitaiḥ

06,105.037a putrās tu tava gāṅgeyaṃ samantāt paryavārayan

06,105.037c mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham avartata

06,106.001 saṃjaya uvāca

06,106.001a arjunas tu raṇe rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam

06,106.001c śikhaṇḍinam athovāca samabhyehi pitāmaham

06,106.002a na cāpi bhīs tvayā kāryā bhīṣmād adya kathaṃ cana

06,106.002c aham enaṃ śarais tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt

06,106.003a evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha

06,106.003c abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam

06,106.004a dhṛṣṭadyumnas tathā rājan saubhadraś ca mahārathaḥ

06,106.004c hṛṣṭāv ādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam

06,106.005a virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojaś ca daṃśitaḥ

06,106.005c abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ

06,106.006a nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca vīryavān

06,106.006c tathetarāṇi sainyāni sarvāṇy eva viśāṃ pate

06,106.006e samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam

06,106.007a pratyudyayus tāvakāś ca sametās tān mahārathān

06,106.007c yathāśakti yathotsāhaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu

06,106.008a citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyayāt

06,106.008c bhīṣmaprepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśur yathā

06,106.009a dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikam upāgatam

06,106.009c tvaramāṇo raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavārayat

06,106.009d*0440_01 tvaramāṇaṃ raṇe yattaṃ saumadattir avārayat

06,106.010a bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam

06,106.010c tvaramāṇo mahārāja saumadattir nyavārayat

06,106.011a tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakān bahūn

06,106.011c vikarṇo vārayām āsa icchan bhīṣmasya jīvitam

06,106.012a sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ prati

06,106.012c vārayām āsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi

06,106.013a rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam

06,106.013c bhīṣmasya nidhanaṃ prepsuṃ durmukho 'bhyadravad balī

06,106.014a sātyakiṃ samare kruddham ārśyaśṛṅgir avārayat

06,106.014b*0441_01 bhīṣmasya vadham icchantaṃ pāṇḍavaprītikāmyayā

06,106.014c abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati

06,106.014e sudakṣiṇo mahārāja kāmbojaḥ pratyavārayat

06,106.015a virāṭadrupadau vṛddhau sametāv arimardanau

06,106.015c aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayām āsa bhārata

06,106.016a tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam

06,106.016c bhāradvājo raṇe yatto dharmaputram avārayat

06,106.017a arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,106.017c bhīṣmaprepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśo daśa

06,106.017e duḥśāsano maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge

06,106.018a anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān

06,106.018c bhīṣmāyābhimukhaṃ yātān vārayām āsur āhave

06,106.019a dhṛṣṭadyumnas tu sainyāni prākrośata punaḥ punaḥ

06,106.019c abhidravata saṃrabdhā bhīṣmam ekaṃ mahābalam

06,106.020a eṣo 'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ

06,106.020c abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmo na prāpsyate hi vaḥ

06,106.021a arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ

06,106.021c kim u bhīṣmo raṇe vīrā gatasattvo 'lpajīvitaḥ

06,106.022a iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,106.022c abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati

06,106.023a āgacchatas tān samare vāryoghān prabalān iva

06,106.023c nyavārayanta saṃhṛṣṭās tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ

06,106.024a duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ

06,106.024c bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayam upādravat

06,106.025a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati

06,106.025c abhyadravanta saṃgrāme tava putrān mahārathān

06,106.025d*0442_01 ayodhayac ca samare tava putro mahārathaḥ

06,106.026a tatrādbhutam apaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate

06,106.026c duḥśāsanarathaṃ prāpto yat pārtho nātyavartata

06,106.027a yathā vārayate velā kṣubhitaṃ vai mahārṇavam

06,106.027c tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat

06,106.028a ubhau hi rathināṃ śreṣṭhāv ubhau bhārata durjayau

06,106.028c ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata

06,106.029a tau tathā jātasaṃrambhāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau

06,106.029c samīyatur mahāsaṃkhye mayaśakrau yathā purā

06,106.030a duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhais tribhiḥ

06,106.030c vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayām āsa saṃyuge

06,106.031a tato 'rjuno jātamanyur vārṣṇeyaṃ vīkṣya pīḍitam

06,106.031c duḥśāsanaṃ śatenājau nārācānāṃ samārpayat

06,106.031e te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave

06,106.031f*0443_01 yathaiva pannagā rājaṃs taṭākaṃ tṛṣitā yathā

06,106.032a duḥśāsanas tataḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ

06,106.032c lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,106.033a lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavottamaḥ

06,106.033c yathā merur mahārāja śṛṅgair atyartham ucchritaiḥ

06,106.034a so 'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā

06,106.034c vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavān iva

06,106.035a duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayām āsa pāṇḍavaḥ

06,106.035c parvaṇīva susaṃkruddho rāhur ugro niśākaram

06,106.036a pīḍyamāno balavatā putras tava viśāṃ pate

06,106.036c vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ

06,106.037a tasya pārtho dhanuś chittvā tvaramāṇaḥ parākramī

06,106.037c ājaghāna tataḥ paścāt putraṃ te navabhiḥ śaraiḥ

06,106.038a so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmasya pramukhe sthitaḥ

06,106.038c arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvor urasi cārpayat

06,106.039a tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ

06,106.039c apraiṣīd viśikhān ghorān yamadaṇḍopamān bahūn

06,106.040a aprāptān eva tān bāṇāṃś ciccheda tanayas tava

06,106.040c yatamānasya pārthasya tad adbhutam ivābhavat

06,106.040e pārthaṃ ca niśitair bāṇair avidhyat tanayas tava

06,106.041a tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarān saṃdhāya kārmuke

06,106.041c preṣayām āsa samare svarṇapuṅkhāñ śilāśitān

06,106.042a nyamajjaṃs te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ

06,106.042c yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ prāpya bhārata

06,106.043a pīḍitaś caiva putras te pāṇḍavena mahātmanā

06,106.043c hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya ratham āśrayat

06,106.043e agādhe majjatas tasya dvīpo bhīṣmo 'bhavat tadā

06,106.044a pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putras tava viśāṃ pate

06,106.044c avārayat tataḥ śūro bhūya eva parākramī

06,106.045a śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdaram

06,106.045c nirbibheda mahāvīryo vivyathe naiva cārjunāt

06,107.001 saṃjaya uvāca

06,107.001a sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā

06,107.001c ārśyaśṛṅgir maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge

06,107.002a mādhavas tu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,107.002c ājaghāna raṇe rājan prahasann iva bhārata

06,107.003a tathaiva rākṣaso rājan mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,107.003c ardayām āsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavam

06,107.004a śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu preṣayām āsa saṃyuge

06,107.004c rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ paravīrahā

06,107.005a tato rakṣo mahābāhuṃ sātyakiṃ satyavikramam

06,107.005c vivyādha viśikhais tīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca

06,107.006a mādhavas tu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā

06,107.006c dhairyam ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca

06,107.007a bhagadattas tataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,107.007c tāḍayām āsa samare tottrair iva mahāgajam

06,107.008a vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ

06,107.008c prāgjyotiṣāya cikṣepa śarān saṃnataparvaṇaḥ

06,107.009a tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahad dhanuḥ

06,107.009c ciccheda śitadhāreṇa bhallena kṛtahastavat

06,107.010a athānyad dhanur ādāya vegavat paravīrahā

06,107.010c bhagadattaṃ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

06,107.011a so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ

06,107.011c śaktiṃ kanakavaiḍūryabhūṣitām āyasīṃ dṛḍhām

06,107.011e yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ prāhiṇot sātyakāya vai

06,107.012a tām āpatantīṃ sahasā tasya bāhor baleritām

06,107.012c sātyakiḥ samare rājaṃs tridhā ciccheda sāyakaiḥ

06,107.012d*0444_01 sā hemavikṛtā śaktir mādhavasya bhujacyutaiḥ

06,107.012e sā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā

06,107.013a śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate

06,107.013c mahatā rathavaṃśena vārayām āsa mādhavam

06,107.014a tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham

06,107.014c duryodhano bhṛśaṃ hṛṣṭo bhrātṝn sarvān uvāca ha

06,107.015a tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhi

06,107.015c na jīvan pratiniryāti mahato 'smād rathavrajāt

06,107.015e asmin hate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahad balam

06,107.016a tat tatheti vacas tasya parigṛhya mahārathāḥ

06,107.016c śaineyaṃ yodhayām āsur bhīṣmasya pramukhe tadā

06,107.017a abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe

06,107.017c kāmbojarājo balavān vārayām āsa saṃyuge

06,107.018a ārjunir nṛpatiṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,107.018c punar eva catuḥṣaṣṭyā rājan vivyādha taṃ nṛpam

06,107.019a sudakṣiṇas tu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ

06,107.019c sārathiṃ cāsya navabhir icchan bhīṣmasya jīvitam

06,107.020a tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame

06,107.020c yad abhyadhāvad gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ

06,107.021a virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūm

06,107.021c bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāv ādravantau mahārathau

06,107.022a aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyād rathasattamaḥ

06,107.022c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata

06,107.023a virāṭo daśabhir bhallair ājaghāna paraṃtapa

06,107.023b*0445_01 tato droṇasutaṃ yodhān dravamāṇaṃ mahāraṇe

06,107.023c yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇim āhavaśobhinam

06,107.023c*0445_02 visṛjantaṃ śarān dṛṣṭvā

06,107.024a drupadaś ca tribhir bāṇair vivyādha niśitais tathā

06,107.024c guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam

06,107.025a aśvatthāmā tatas tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

06,107.025c virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ prati samudyatau

06,107.026a tatrādbhutam apaśyāma vṛddhayoś caritaṃ mahat

06,107.026c yad drauṇeḥ sāyakān ghorān pratyavārayatāṃ yudhi

06,107.027a sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato 'bhyayāt

06,107.027c yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattam upādravat

06,107.028a kṛpaś ca samare rājan mādrīputraṃ mahāratham

06,107.028c ājaghāna śarais tūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ

06,107.029a tasya mādrīsutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ

06,107.029c athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ

06,107.030a so 'nyat kārmukam ādāya samare bhārasādhanam

06,107.030c mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ

06,107.030e ājaghānorasi kruddha icchan bhīṣmasya jīvitam

06,107.031a tathaiva pāṇḍavo rājañ śāradvatam amarṣaṇam

06,107.031c ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā

06,107.031e tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ bhayāvaham

06,107.032a nakulaṃ tu raṇe kruddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ

06,107.032c vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣan bhīṣmasya jīvitam

06,107.033a nakulo 'pi bhṛśaṃ viddhas tava putreṇa dhanvinā

06,107.033b*0446_01 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

06,107.033c vikarṇaṃ saptasaptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ

06,107.034a tatra tau naraśārdūlau bhīṣmahetoḥ paraṃtapau

06,107.034c anyonyaṃ jaghnatur vīrau goṣṭhe govṛṣabhāv iva

06,107.035a ghaṭotkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm

06,107.035c durmukhaḥ samare prāyād bhīṣmahetoḥ parākramī

06,107.036a haiḍimbas tu tato rājan durmukhaṃ śatrutāpanam

06,107.036c ājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ

06,107.037a bhīmasenasutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ

06,107.037c ṣaṣṭyā vīro nadan hṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani

06,107.038a dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam

06,107.038c hārdikyo vārayām āsa rakṣan bhīṣmasya jīvitam

06,107.039a vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ

06,107.039c punaḥ pañcāśatā tūrṇam ājaghāna stanāntare

06,107.039d*0447_01 **** **** tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,107.039d*0447_02 ājaghāna mahābāhuḥ pārṣataṃ taṃ mahāratham

06,107.040a tathaiva pārṣato rājan hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,107.040c vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ

06,107.041a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ bhīṣmahetor mahāraṇe

06,107.041c anyonyātiśayair yuktaṃ yathā vṛtramahendrayoḥ

06,107.042a bhīmasenam athāyāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahābalam

06,107.042c bhūriśravābhyayāt tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,107.043a saumadattir atho bhīmam ājaghāna stanāntare

06,107.043c nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge

06,107.044a uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān

06,107.044c skandaśaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama

06,107.045a tau śarān sūryasaṃkāśān karmāraparimārjitān

06,107.045c anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhur muhuḥ

06,107.046a bhīmo bhīṣmavadhākānṣkī saumadattiṃ mahāratham

06,107.046c tathā bhīṣmajaye gṛdhnuḥ saumadattiś ca pāṇḍavam

06,107.046d*0448_01 ayodhayetāṃ samare tulyavegau narottamau

06,107.046e kṛtapratikṛte yattau yodhayām āsatū raṇe

06,107.047a yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam

06,107.047c bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājo nyavārayat

06,107.047d*0449_01 tatra yuddham abhūd ghoraṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

06,107.048a droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam

06,107.048c śrutvā prabhadrakā rājan samakampanta māriṣa

06,107.049a sā senā mahatī rājan pāṇḍuputrasya saṃyuge

06,107.049c droṇena vāritā yattā na cacāla padāt padam

06,107.050a cekitānaṃ raṇe kruddhaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara

06,107.050c citrasenas tava sutaḥ kruddharūpam avārayat

06,107.051a bhīṣmahetoḥ parākrāntaś citraseno mahārathaḥ

06,107.051c cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayām āsa bhārata

06,107.052a tathaiva cekitāno 'pi citrasenam ayodhayat

06,107.052c tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame

06,107.053a arjuno vāryamāṇas tu bahuśas tanayena te

06,107.053c vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha

06,107.054a duḥśāsano 'pi parayā śaktyā pārtham avārayat

06,107.054c kathaṃ bhīṣmaṃ paro hanyād iti niścitya bhārata

06,107.055a sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī

06,107.055c loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhais tatra tatraiva bhārata

06,108.001 saṃjaya uvāca

06,108.001a atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ

06,108.001c samādāya mahac cāpaṃ mattavāraṇavāraṇam

06,108.002a vidhunvāno dhanuḥ śreṣṭhaṃ drāvayāṇo mahārathān

06,108.002c pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayāno mahārathaḥ

06,108.002d*0450_01 yuktaḥ prītyā pāṇḍavānāṃ gāhamāno mahācamūm

06,108.003a nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān

06,108.003c pratapantam anīkāni droṇaḥ putram abhāṣata

06,108.004a ayaṃ sa divasas tāta yatra pārtho mahārathaḥ

06,108.004c jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati

06,108.005a utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva me

06,108.005c yogam astrāṇi gacchanti krūre me vartate matiḥ

06,108.006a dikṣu śāntāsu ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ

06,108.006c nīcair gṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati

06,108.007a naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ

06,108.007c rasate vyathate bhūmir anuṣṭanati vāhanam

06,108.008a kaṅkā gṛdhrā balākāś ca vyāharanti muhur muhuḥ

06,108.008c śivāś cāśivanirghoṣā vedayantyo mahad bhayam

06,108.009a papāta mahatī colkā madhyenādityamaṇḍalāt

06,108.009c sakabandhaś ca parigho bhānum āvṛtya tiṣṭhati

06,108.010a pariveṣas tathā ghoraś candrabhāskarayor abhūt

06,108.010c vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam

06,108.011a devatāyatanasthāś ca kauravendrasya devatāḥ

06,108.011c kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca

06,108.012a apasavyaṃ grahāś cakrur alakṣmāṇaṃ niśākaram

06,108.012c avākśirāś ca bhagavān udatiṣṭhata candramāḥ

06,108.013a vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye

06,108.013c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitāḥ

06,108.014a senayor ubhayoś caiva samantāc chrūyate mahān

06,108.014c pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ

06,108.014d*0451_01 tathā kilakilāśabdaḥ śrūyate vānarasya ca

06,108.014d*0451_02 yasya lāṅgūlaśabdena sphuṭatīva nabhastalaṃ

06,108.015a dhruvam āsthāya bībhatsur uttamāstrāṇi saṃyuge

06,108.015c apāsyānyān raṇe yodhān abhyasyati pitāmaham

06,108.016a hṛṣyanti romakūpāni sīdatīva ca me manaḥ

06,108.016c cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam

06,108.017a taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam

06,108.017c puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ

06,108.018a abravīc ca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam

06,108.018c strī hy eṣā vihitā dhātrā daivāc ca sa punaḥ pumān

06,108.019a amaṅgalyadhvajaś caiva yājñasenir mahārathaḥ

06,108.019c na cāmaṅgalaketoḥ sa prahared āpagāsutaḥ

06,108.020a etad vicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam

06,108.020b*0452_01 abhyudyataṃ raṇe dṛṣṭvā bhairavāstraṃ ca pāṇḍavam

06,108.020c adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddham upādravat

06,108.021a yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmārjunasamāgamaḥ

06,108.021c mama cāstrābhisaṃrambhaḥ prajānām aśubhaṃ dhruvam

06,108.022a manasvī balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ

06,108.022c dūrapātī dṛḍheṣuś ca nimittajñaś ca pāṇḍavaḥ

06,108.023a ajeyaḥ samare caiva devair api savāsavaiḥ

06,108.023c balavān buddhimāṃś caiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ

06,108.024a vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraś ca pāṇḍavaḥ

06,108.024c tasya mārgaṃ pariharan drutaṃ gaccha yatavratam

06,108.025a paśya caitan mahābāho vaiśasaṃ samupasthitam

06,108.025c hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca

06,108.026a kavacāny avadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,108.026c chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāṇi dhanūṃṣi ca

06,108.027a prāsāś ca vimalās tīkṣṇāḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ

06,108.027c vaijayantyaś ca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā

06,108.028a nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇān putropajīvibhiḥ

06,108.028c yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca

06,108.029a hayanāgarathāvartāṃ mahāghorāṃ sudustarām

06,108.029c rathena saṃgrāmanadīṃ taraty eṣa kapidhvajaḥ

06,108.029d*0453_01 pūrvaṃ caiva mayāśrāvi tapasā ghorarūpiṇā

06,108.029d*0453_02 brahmacaryeṇa mahatā phālgunaś carate tapaḥ

06,108.029d*0453_03 tat tapaḥ saphalaṃ ceha kairāte savyasācinā

06,108.030a brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaś ca caritaṃ mahat

06,108.030c ihaiva dṛśyate rājño bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ

06,108.031a bhīmasenaś ca balavān mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,108.031c vāsudevaś ca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ

06,108.032a tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

06,108.032c tapodagdhaśarīrasya kopo dahati bhāratān

06,108.033a eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudevavyapāśrayaḥ

06,108.033c dārayan sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ

06,108.034a etad ālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā

06,108.034c mahorminaddhaṃ sumahat timineva nadīmukham

06,108.035a hāhākilakilāśabdāḥ śrūyante ca camūmukhe

06,108.035c yāhi pāñcāladāyādam ahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram

06,108.036a durlabhaṃ hy antaraṃ rājño vyūhasyāmitatejasaḥ

06,108.036c samudrakukṣipratimaṃ sarvato 'tirathaiḥ sthitaiḥ

06,108.037a sātyakiś cābhimanyuś ca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau

06,108.037c parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvaram

06,108.038a upendrasadṛśaḥ śyāmo mahāśāla ivodgataḥ

06,108.038c eṣa gacchaty anīkāni dvitīya iva phalgunaḥ

06,108.039a uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyan mahad dhanuḥ

06,108.039c pārśvato yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram

06,108.040a ko hi necchet priyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ

06,108.040c kṣatradharmaṃ puraskṛtya tatas tvā viniyujmahe

06,108.041a eṣa cāpi raṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm

06,108.041c yuddhe susadṛśas tāta yamasya varuṇasya ca

06,108.041d*0454_00 saṃjayaḥ

06,108.041d*0454_01 putraṃ samanuśāsyaiva bhāradvājaḥ pratāpavān

06,108.041d*0454_02 mahāraṇe mahārājaṃ dharmarājam ayodhayat

06,109.000*0455_01 etac chrutvā vacas tasya droṇasya ca mahātmanaḥ

06,109.001 saṃjaya uvāca

06,109.001a bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ

06,109.001c vindānuvindāv āvantyau saindhavaś ca jayadrathaḥ

06,109.002a citraseno vikarṇaś ca tathā durmarṣaṇo yuvā

06,109.002c daśaite tāvakā yodhā bhīmasenam ayodhayan

06,109.003a mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā

06,109.003c bhīṣmasya samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ

06,109.004a śalyas tu navabhir bāṇair bhīmasenam atāḍayat

06,109.004c kṛtavarmā tribhir bāṇaiḥ kṛpaś ca navabhiḥ śaraiḥ

06,109.005a citraseno vikarṇaś ca bhagadattaś ca māriṣa

06,109.005c daśabhir daśabhir bhallair bhīmasenam atāḍayan

06,109.006a saindhavaś ca tribhir bāṇair jatrudeśe 'bhyatāḍayat

06,109.006c vindānuvindāv āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

06,109.006e durmarṣaṇaś ca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,109.007a sa tān sarvān mahārāja bhrājamānān pṛthak pṛthak

06,109.007c pravīrān sarvalokasya dhārtarāṣṭrān mahārathān

06,109.007e vivyādha bahubhir bāṇair bhīmaseno mahābalaḥ

06,109.008a śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ

06,109.008c kṛpasya saśaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata

06,109.008e athainaṃ chinnadhanvānaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ

06,109.009a vindānuvindau ca tathā tribhis tribhir atāḍayat

06,109.009c durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ

06,109.010a vikarṇaṃ daśabhir bāṇaiḥ pañcabhiś ca jayadratham

06,109.010c viddhvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punas tribhiḥ

06,109.010d*0456_01 droṇasya ca dhanur bhīmas tribhir bāṇair acicchide

06,109.011a athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ

06,109.011c bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ

06,109.012a sa viddho bahubhir bāṇais tottrair iva mahādvipaḥ

06,109.012c tataḥ kruddho mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān

06,109.012e gautamaṃ tāḍayām āsa śarair bahubhir āhave

06,109.013a saindhavasya tathāśvāṃś ca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ

06,109.013c prāhiṇon mṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ

06,109.014a hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ

06,109.014c śarāṃś cikṣepa niśitān bhīmasenasya saṃyuge

06,109.015a tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda bhārata

06,109.015c bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ

06,109.016a sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ

06,109.016c citrasenarathaṃ rājann āruroha tvarānvitaḥ

06,109.017a atyadbhutaṃ raṇe karma kṛtavāṃs tatra pāṇḍavaḥ

06,109.017c mahārathāñ śarair viddhvā vārayitvā mahārathaḥ

06,109.017e virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ

06,109.018a nātīva mamṛṣe śalyo bhīmasenasya vikramam

06,109.018c sa saṃdhāya śarāṃs tīkṣṇān karmāraparimārjitān

06,109.018e bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,109.019a kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattaś ca māriṣa

06,109.019c vindānuvindāv āvantyau citrasenaś ca saṃyuge

06,109.020a durmarṣaṇo vikarṇaś ca sindhurājaś ca vīryavān

06,109.020c bhīmaṃ te vivyadhus tūrṇaṃ śalyahetor ariṃdamāḥ

06,109.021a sa tu tān prativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ

06,109.021c śalyaṃ vivyādha saptatyā punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ

06,109.022a taṃ śalyo navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ

06,109.022c sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi

06,109.023a viśokaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān

06,109.023c madrarājaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat

06,109.024a tathetarān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ

06,109.024c tāḍayām āsa samare siṃhavac ca nanāda ca

06,109.025a te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadam

06,109.025c tribhis tribhir akuṇṭhāgrair bhṛśaṃ marmasv atāḍayan

06,109.026a so 'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe

06,109.026c parvato vāridhārābhir varṣamāṇair ivāmbudaiḥ

06,109.026d*0457_01 sa tu krodhasamāviṣṭo bhīmaseno mahābalaḥ

06,109.026d*0457_02 madreśvaraṃ tribhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ

06,109.027a śalyaṃ ca navabhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ

06,109.027c prāgjyotiṣaṃ śatenājau rājan vivyādha vai dṛḍham

06,109.028a tatas tu saśaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ

06,109.028c kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda kṛtahastavat

06,109.029a athānyad dhanur ādāya kṛtavarmā vṛkodaram

06,109.029c ājaghāna bhruvor madhye nārācena paraṃtapa

06,109.029d*0458_01 virarāja mahābāhur lalāṭasthena patriṇā

06,109.029d*0458_02 ekaśṛṅgo mahārāja yathā parvatasattamaḥ

06,109.029d*0458_03 atha bhīmo mahābāhuḥ kruddhaḥ sarvān mahārathān

06,109.029d*0458_04 vimukhīkṛtya bāṇaughais tasthau girir ivācalaḥ

06,109.030a bhīmas tu samare viddhvā śalyaṃ navabhir āyasaiḥ

06,109.030c bhagadattaṃ tribhiś caiva kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ

06,109.031a dvābhyāṃ dvābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīn rathān

06,109.031c te tu taṃ samare rājan vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ

06,109.032a sa tathā pīḍyamāno 'pi sarvatas tair mahārathaiḥ

06,109.032c matvā tṛṇena tāṃs tulyān vicacāra gatavyathaḥ

06,109.033a te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñ śarān

06,109.033c preṣayām āsur avyagrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,109.034a tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhagadatto mahārathaḥ

06,109.034c cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahādhanām

06,109.035a tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭiśaṃ ca mahābhujaḥ

06,109.035c śataghnīṃ ca kṛpo rājañ śaraṃ śalyaś ca saṃyuge

06,109.036a athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān

06,109.036c bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayām āsur ojasā

06,109.036d*0459_01 tataḥ kruddho mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ

06,109.036d*0459_02 vivyādha samare vīras tribhis tribhir ajihmagaiḥ

06,109.036d*0459_03 gautamapreritaṃ cāpi tomaraṃ tv anilātmajaḥ

06,109.036d*0459_04 kṣurapreṇa dvidhā cakre prahasann iva bhārata

06,109.036d*0459_05 hārdikyaprahitaṃ cāpi paṭṭasaṃ tilakāṇḍavat

06,109.036d*0459_06 ciccheda samare vīro hy asaṃbhrāntarathaḥ śaraiḥ

06,109.036d*0459_07 sa ciccheda śataghnīṃ ca saindhaveneritāṃ bhṛśam

06,109.036d*0459_08 bhīmaseno raṇaślāghī navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

06,109.037a tomaraṃ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ

06,109.037c paṭṭiśaṃ ca tribhir bāṇaiś ciccheda tilakāṇḍavat

06,109.038a sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

06,109.038c madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ

06,109.039a śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe

06,109.039c tathetarāñ śarān ghorāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,109.040a bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat

06,109.040c tāṃś ca sarvān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir atāḍayat

06,109.041a tato dhanaṃjayas tatra vartamāne mahāraṇe

06,109.041c jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham

06,109.041e nighnantaṃ samare śatrūn yodhayānaṃ ca sāyakaiḥ

06,109.042a tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau

06,109.042c nāśaśaṃsur jayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha

06,109.043a athārjuno raṇe bhīṣmaṃ yodhayan vai mahāratham

06,109.043c bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,109.044a āsasāda raṇe yodhāṃs tāvakān daśa bhārata

06,109.044c ye sma bhīmaṃ raṇe rājan yodhayanto vyavasthitāḥ

06,109.044e bībhatsus tān athāvidhyad bhīmasya priyakāmyayā

06,109.045a tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat

06,109.045c arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ

06,109.046a suśarman gaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ

06,109.046c jahi pāṇḍusutāv etau dhanaṃjayavṛkodarau

06,109.047a tac chrutvā śāsanaṃ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥ

06,109.047c abhidrutya raṇe bhīmam arjunaṃ caiva dhanvinau

06,109.048a rathair anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ

06,109.048c tataḥ pravavṛte yuddham arjunasya paraiḥ saha

06,110.001 saṃjaya uvāca

06,110.001a arjunas tu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham

06,110.001c chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,110.002a suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva tribhis tribhir avidhyata

06,110.002c prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham

06,110.003a citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇam eva ca

06,110.003c durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau

06,110.004a ekaikaṃ tribhir ānarchat kaṅkabarhiṇavājitaiḥ

06,110.004c śarair atiratho yuddhe pīḍayan vāhinīṃ tava

06,110.005a jayadratho raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ

06,110.005c bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasenarathe sthitaḥ

06,110.006a śalyaś ca samare jiṣṇuṃ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ

06,110.006c vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ

06,110.007a citrasenādayaś caiva putrās tava viśāṃ pate

06,110.007c pañcabhiḥ pañcabhis tūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ

06,110.007e ājaghnur arjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa

06,110.008a tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau

06,110.008c apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahad balam

06,110.009a suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ

06,110.009c nanāda balavan nādaṃ nādayan vai nabhastalam

06,110.010a anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau

06,110.010c vivyadhur niśitair bāṇai rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ

06,110.011a teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau

06,110.011c krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyarocatām

06,110.011e āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāv iva balotkaṭau

06,110.012a chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃś ca bahudhā raṇe

06,110.012c pātayām āsatur vīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām

06,110.013a rathāś ca bahavo bhagnā hayāś ca śataśo hatāḥ

06,110.013c gajāś ca sagajārohāḥ petur urvyāṃ mahāmṛdhe

06,110.014a rathinaḥ sādinaś caiva tatra tatra nisūditāḥ

06,110.014c dṛśyante bahudhā rājan veṣṭamānāḥ samantataḥ

06,110.015a hatair gajapadātyoghair vājibhiś ca nisūditaiḥ

06,110.015c rathaiś ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī

06,110.016a chatraiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ

06,110.016b*0460_01 cāmarair hemadaṇḍaiś ca samāstīryata medinī

06,110.016c aṅkuśair apaviddhaiś ca paristomaiś ca bhārata

06,110.016d*0461_01 ghaṇṭābhiś ca kaśābhiś ca samāstīryata medinī

06,110.017a keyūrair aṅgadair hārai rāṅkavair mṛditais tathā

06,110.017b*0462_01 kuṇḍalair maṇicitraiś ca samāstīryata medinī

06,110.017c uṣṇīṣair apaviddhaiś ca cāmaravyajanair api

06,110.018a tatra tatrāpaviddhaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ

06,110.018c ūrubhiś ca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī

06,110.019a tatrādbhutam apaśyāma raṇe pārthasya vikramam

06,110.019c śaraiḥ saṃvārya tān vīrān nijaghāna balaṃ tava

06,110.020a putras tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamam

06,110.020c gāṅgeyasya rathābhyāśam upajagme mahābhaye

06,110.021a kṛpaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ

06,110.021c vindānuvindāv āvantyāv ājagmuḥ saṃyugaṃ tadā

06,110.022a tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaś ca mahārathaḥ

06,110.022c kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe

06,110.023a tato barhiṇavājānām ayutāny arbudāni ca

06,110.023c dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma saṃyuge

06,110.024a tatas tāñ śarajālena saṃnivārya mahārathān

06,110.024c pārthaḥ samantāt samare preṣayām āsa mṛtyave

06,110.025a śalyas tu samare jiṣṇuṃ krīḍann iva mahārathaḥ

06,110.025c ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,110.026a tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ

06,110.026c athainaṃ sāyakais tīkṣṇair bhṛśaṃ vivyādha marmaṇi

06,110.027a athānyad dhanur ādāya samare bhārasādhanam

06,110.027c madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayām āsa roṣitaḥ

06,110.028a tribhiḥ śarair mahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ

06,110.028c bhīmasenaṃ ca navabhir bāhvor urasi cārpayat

06,110.029a tato droṇo mahārāja māgadhaś ca mahārathaḥ

06,110.029c duryodhanasamādiṣṭau taṃ deśam upajagmatuḥ

06,110.030a yatra pārtho mahārāja bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ

06,110.030c kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatus tau mahārathau

06,110.031a jayatsenas tu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā

06,110.031c vivyādha niśitair bāṇair aṣṭabhir bharatarṣabha

06,110.032a taṃ bhīmo daśabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ

06,110.032c sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat

06,110.033a udbhrāntais turagaiḥ so 'tha dravamāṇaiḥ samantataḥ

06,110.033c māgadho 'pahṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ

06,110.034a droṇas tu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ

06,110.034c vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tam āyasaiḥ

06,110.035a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe

06,110.035c vivyādha navabhir bhallais tathā ṣaṣṭyā ca bhārata

06,110.036a arjunas tu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ

06,110.036c vyadhamat tasya tat sainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ

06,110.037a tato bhīṣmaś ca rājā ca saubalaś ca bṛhadbalaḥ

06,110.037c abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau

06,110.038a tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,110.038c abhyadravan raṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyam ivāntakam

06,110.039a śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmaham

06,110.039c abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā yatavratam

06,110.040a yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,110.040c ayodhayan raṇe bhīṣmaṃ saṃhatāḥ saha sṛñjayaiḥ

06,110.041a tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam

06,110.041c śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge

06,110.042a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham

06,110.042c tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati

06,110.043a tāvakānāṃ raṇe bhīṣmo glaha āsīd viśāṃ pate

06,110.043c tatra hi dyūtam āyātaṃ vijayāyetarāya vā

06,110.044a dhṛṣṭadyumno mahārāja sarvasainyāny acodayat

06,110.044c abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ

06,110.045a senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī

06,110.045c bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave

06,110.046a bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm

06,110.046c āpatantīṃ mahārāja velām iva mahodadhiḥ

06,111.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,111.001a kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmo daśame 'hani saṃjaya

06,111.001c ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ

06,111.002a kuravaś ca kathaṃ yuddhe pāṇḍavān pratyavārayan

06,111.002c ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ

06,111.003 saṃjaya uvāca

06,111.003a kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata

06,111.003c yathā ca tad abhūd yuddhaṃ tat te vakṣyāmi śṛṇvataḥ

06,111.004a preṣitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā

06,111.004c ahany ahani saṃprāptās tāvakānāṃ rathavrajāḥ

06,111.005a yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ

06,111.005c pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam

06,111.006a kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahāratham

06,111.006c arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ

06,111.007a daśame 'hani tasmiṃs tu bhīṣmārjunasamāgame

06,111.007c avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ

06,111.008a tasminn ayutaśo rājan bhūyaś ca sa paraṃtapaḥ

06,111.008c bhīṣmaḥ śāṃtanavo yodhāñ jaghāna paramāstravit

06,111.009a yeṣām ajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva

06,111.009c te hatās tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve 'nivartinaḥ

06,111.010a daśāhāni tatas taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm

06,111.010c niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ

06,111.011a sa kṣipraṃ vadham anvicchann ātmano 'bhimukhaṃ raṇe

06,111.011c na hanyāṃ mānavaśreṣṭhān saṃgrāme 'bhimukhān iti

06,111.012a cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratas tava

06,111.012c abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyam abravīt

06,111.013a yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada

06,111.013c śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ

06,111.014a nirviṇṇo 'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata

06,111.014c ghnataś ca me gataḥ kālaḥ subahūn prāṇino raṇe

06,111.015a tasmāt pārthaṃ purodhāya pāñcālān sṛñjayāṃs tathā

06,111.015c madvadhe kriyatāṃ yatno mama ced icchasi priyam

06,111.016a tasya tan matam ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ

06,111.016c bhīṣmaṃ pratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ

06,111.017a dhṛṣṭadyumnas tato rājan pāṇḍavaś ca yudhiṣṭhiraḥ

06,111.017c śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayām āsatur balam

06,111.018a abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge

06,111.018c rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā

06,111.019a ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ

06,111.019c bhīmasenaś ca samare pālayiṣyati vo dhruvam

06,111.020a na vai bhīṣmād bhayaṃ kiṃ cit kartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ

06,111.020c dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,111.020d*0463_01 te tatheti pratijñāya puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,111.021a tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame 'hani pāṇḍavāḥ

06,111.021c brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrchitāḥ

06,111.022a śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

06,111.022c bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ

06,111.023a tatas tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ

06,111.023c droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ

06,111.024a duḥśāsanaś ca balavān saha sarvaiḥ sahodaraiḥ

06,111.024c bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā

06,111.025a tatas tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratam

06,111.025c śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge

06,111.026a cedibhiś ca sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ

06,111.026c yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,111.027a droṇaputraṃ śiner naptā dhṛṣṭaketus tu pauravam

06,111.027c yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhanam ayodhayat

06,111.028a virāṭas tu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham

06,111.028c vṛddhakṣatrasya dāyādam āsasāda paraṃtapaḥ

06,111.028d*0464_01 citrasenas tava sutaṃ vicitraśarakārmukam

06,111.029a madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ

06,111.029c bhīmasenābhiguptaś ca nāgānīkam upādravat

06,111.030a apradhṛṣyam anāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

06,111.030c droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha somakaiḥ

06,111.031a karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketur ariṃdamaḥ

06,111.031c pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ

06,111.032a śikhaṇḍinaṃ ca putrās te pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

06,111.032c rājabhiḥ samare sārdham abhipetur jighāṃsavaḥ

06,111.033a tasminn atimahābhīme senayor vai parākrame

06,111.033c saṃpradhāvatsv anīkeṣu medinī samakampata

06,111.034a tāny anīkāny anīkeṣu samasajjanta bhārata

06,111.034c tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe

06,111.035a tatas teṣāṃ prayatatām anyonyam abhidhāvatām

06,111.035c prādurāsīn mahāñ śabdo dikṣu sarvāsu bhārata

06,111.036a śaṅkhadundubhighoṣaiś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ

06,111.036c siṃhanādaiś ca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata

06,111.037a sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā

06,111.037c vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata

06,111.038a rajomeghāś ca saṃjajñuḥ śastravidyudbhir āvṛtāḥ

06,111.038c dhanuṣāṃ caiva nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata

06,111.039a bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ

06,111.039c rathagoṣaś ca saṃjagmuḥ senayor ubhayor api

06,111.040a prāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiś ca bāṇaughaiś ca samākulam

06,111.040c niṣprakāśam ivākāśaṃ senayoḥ samapadyata

06,111.041a anyonyaṃ rathinaḥ petur vājinaś ca mahāhave

06,111.041c kuñjarāḥ kuñjarāñ jaghnuḥ padātīṃś ca padātayaḥ

06,111.042a tad āsīt sumahad yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha

06,111.042c bhīṣmahetor naravyāghra śyenayor āmiṣe yathā

06,111.043a tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata

06,111.043c anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire

06,112.001 saṃjaya uvāca

06,112.001a abhimanyur mahārāja tava putram ayodhayat

06,112.001c mahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī

06,112.002a duryodhano raṇe kārṣṇiṃ navabhir nataparvabhiḥ

06,112.002c ājaghāna raṇe kruddhaḥ punaś cainaṃ tribhiḥ śaraiḥ

06,112.003a tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇir mṛtyor ghorām iva svasām

06,112.003c preṣayām āsa saṃkruddho duryodhanarathaṃ prati

06,112.004a tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ viśāṃ pate

06,112.004c dvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ

06,112.005a tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥ

06,112.005c duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat

06,112.006a punaś cainaṃ śarair ghorair ājaghāna stanāntare

06,112.006c daśabhir bharataśreṣṭha duryodhanam amarṣaṇam

06,112.007a tad yuddham abhavad ghoraṃ citrarūpaṃ ca bhārata

06,112.007c īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitam

06,112.008a bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca

06,112.008c yuyudhāte raṇe vīrau saubhadrakurupuṃgavau

06,112.009a sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe drauṇir brāhmaṇapuṃgavaḥ

06,112.009c ājaghānorasi kruddho nārācena paraṃtapaḥ

06,112.010a śaineyo 'pi guroḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata

06,112.010c atāḍayad ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

06,112.011a aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ

06,112.011c triṃśatā ca punas tūrṇaṃ bāhvor urasi cārpayat

06,112.012a so 'tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥ

06,112.012c droṇaputraṃ tribhir bāṇair ājaghāna mahāyaśāḥ

06,112.013a pauravo dhṛṣṭaketuṃ ca śarair āsādya saṃyuge

06,112.013c bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahāratham

06,112.014a tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketur mahārathaḥ

06,112.014c triṃśatā niśitair bāṇair vivyādha sumahābalaḥ

06,112.015a pauravas tu dhanuś chittvā dhṛṣṭaketor mahārathaḥ

06,112.015c nanāda balavan nādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

06,112.016a so 'nyat kārmukam ādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

06,112.016c ājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ

06,112.017a tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau

06,112.017c mahatā śaravarṣeṇa parasparam avarṣatām

06,112.018a anyonyasya dhanuś chittvā hayān hatvā ca bhārata

06,112.018c virathāv asiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau

06,112.019a ārṣabhe carmaṇī citre śatacandrapariṣkṛte

06,112.019c tārakāśatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau

06,112.020a pragṛhya vimalau rājaṃs tāv anyonyam abhidrutau

06,112.020c vāśitāsaṃgame yattau siṃhāv iva mahāvane

06,112.021a maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca

06,112.021c ceratur darśayantau ca prārthayantau parasparam

06,112.022a pauravo dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā

06,112.022c tāḍayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

06,112.023a cedirājo 'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabham

06,112.023c ājaghāna śitāgreṇa jatrudeśe mahāsinā

06,112.024a tāv anyonyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave

06,112.024c anyonyavegābhihatau nipetatur ariṃdamau

06,112.025a tataḥ svaratham āropya pauravaṃ tanayas tava

06,112.025c jayatseno rathe rājann apovāha raṇājirāt

06,112.026a dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ

06,112.026c apovāha raṇe rājan sahadevaḥ pratāpavān

06,112.027a citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ

06,112.027c punar vivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaś ca navabhiḥ śaraiḥ

06,112.028a suśarmā tu raṇe kruddhas tava putraṃ viśāṃ pate

06,112.028c daśabhir daśabhiś caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

06,112.029a citrasenaś ca taṃ rājaṃs triṃśatā nataparvaṇām

06,112.029c ājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṃ pratyavidhyata

06,112.029e bhīṣmasya samare rājan yaśo mānaṃ ca vardhayan

06,112.030a saubhadro rājaputraṃ tu bṛhadbalam ayodhayat

06,112.030b*0465_01 pārthahetoḥ parākrānto bhīṣmasyāyodhanaṃ prati

06,112.030c ārjuniṃ kosalendras tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ

06,112.030e punar vivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,112.031a bṛhadbalaṃ ca saubhadro viddhvā navabhir āyasaiḥ

06,112.031c nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ

06,112.032a kausalyasya punaś cāpi dhanuś ciccheda phālguṇiḥ

06,112.032c ājaghāna śaraiś caiva triṃśatā kaṅkapatribhiḥ

06,112.033a so 'nyat kārmukam ādāya rājaputro bṛhadbalaḥ

06,112.033c phālguniṃ samare kruddho vivyādha bahubhiḥ śaraiḥ

06,112.034a tayor yuddhaṃ samabhavad bhīṣmahetoḥ paraṃtapa

06,112.034c saṃrabdhayor mahārāja samare citrayodhinoḥ

06,112.034e yathā devāsure yuddhe mayavāsavayor abhūt

06,112.035a bhīmaseno gajānīkaṃ yodhayan bahv aśobhata

06,112.035c yathā śakro vajrapāṇir dārayan parvatottamān

06,112.036a te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ

06,112.036c nipetur urvyāṃ sahitā nādayanto vasuṃdharām

06,112.037a girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥ

06,112.037c virejur vasudhāṃ prāpya vikīrṇā iva parvatāḥ

06,112.038a yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānam āhave

06,112.038c mahatyā senayā guptaṃ pīḍayām āsa saṃgataḥ

06,112.039a madreśvaraś ca samare dharmaputraṃ mahāratham

06,112.039c pīḍayām āsa saṃrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī

06,112.040a virāṭaṃ saindhavo rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ

06,112.040c navabhiḥ sāyakais tīkṣṇais triṃśatā punar ardayat

06,112.041a virāṭaś ca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe

06,112.041c triṃśatā niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare

06,112.042a citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudhadhvajau

06,112.042c rejatuś citrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau

06,112.043a droṇaḥ pāñcālaputreṇa samāgamya mahāraṇe

06,112.043c mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,112.044a tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahad dhanuḥ

06,112.044c chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata

06,112.045a so 'nyat kārmukam ādāya pārṣataḥ paravīrahā

06,112.045c droṇasya miṣato yuddhe preṣayām āsa sāyakān

06,112.046a tāñ śarāñ śarasaṃghais tu saṃnivārya mahārathaḥ

06,112.046c droṇo drupadaputrāya prāhiṇot pañca sāyakān

06,112.047a tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahā

06,112.047c droṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe

06,112.048a tām āpatantīṃ sahasā hemapaṭṭavibhūṣitām

06,112.048c śaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayām āsa saṃyuge

06,112.049a sā chinnā bahudhā rājan droṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ

06,112.049c cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale

06,112.050a gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ

06,112.050c droṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhām

06,112.051a tāṃ droṇo navabhir bāṇaiś ciccheda yudhi bhārata

06,112.051c pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayām āsa saṃyuge

06,112.052a evam etan mahad yuddhaṃ droṇapārṣatayor abhūt

06,112.052c bhīṣmaṃ prati mahārāja ghorarūpaṃ bhayānakam

06,112.053a arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṃ pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ

06,112.053c abhyadravata saṃyattaṃ vane mattam iva dvipam

06,112.054a pratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ pratāpavān

06,112.054c tridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ

06,112.055a tam āpatantaṃ sahasā mahendragajasaṃnibham

06,112.055c paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata

06,112.056a tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavān

06,112.056c arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge

06,112.057a arjunas tu raṇe nāgam āyāntaṃ rajatopamam

06,112.057c vimalair āyasais tīkṣṇair avidhyata mahāraṇe

06,112.058a śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyo yāhi yāhīty acodayat

06,112.058c bhīṣmaṃ prati mahārāja jahy enam iti cābravīt

06,112.059a prāgjyotiṣas tato hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja

06,112.059c prayayau tvarito rājan drupadasya rathaṃ prati

06,112.060a tato 'rjuno mahārāja bhīṣmam abhyadravad drutam

06,112.060c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tato yuddham avartata

06,112.061a tatas te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe

06,112.061c sarve 'bhyadhāvan krośantas tad adbhutam ivābhavat

06,112.062a nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṃ te janādhipa

06,112.062c arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ

06,112.063a śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham

06,112.063c iṣubhis tūrṇam avyagro bahubhiḥ sa samācinot

06,112.064a somakāṃś ca raṇe bhīṣmo jaghne pārthapadānugān

06,112.064c nyavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

06,112.065a rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ

06,112.065c śarasaṃghamahājvālaḥ kṣatriyān samare 'dahat

06,112.066a yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ

06,112.066c tathā jajvāla bhīṣmo 'pi divyāny astrāṇy udīrayan

06,112.067a suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,112.067c nādayan sa diśo bhīṣmaḥ pradiśaś ca mahāyaśāḥ

06,112.068a pātayan rathino rājan gajāṃś ca saha sādibhiḥ

06,112.068c muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān

06,112.069a nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge

06,112.069c cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

06,112.070a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

06,112.070c niśamya sarvato rājan samakampanta sainikāḥ

06,112.071a amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te manujeśvara

06,112.071c nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ

06,112.072a nirmanuṣyān rathān rājan suyuktāñ javanair hayaiḥ

06,112.072c vātāyamānān paśyāma hriyamāṇān viśāṃ pate

06,112.073a cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa

06,112.073c mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ

06,112.074a aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ

06,112.074c saṃgrāme bhīṣmam āsādya savājirathakuñjarāḥ

06,112.074e jagmus te paralokāya vyāditāsyam ivāntakam

06,112.075a na tatrāsīn mahārāja somakānāṃ mahārathaḥ

06,112.075c yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sma mano dadhe

06,112.076a tāṃś ca sarvān raṇe yodhān pretarājapuraṃ prati

06,112.076c nītān amanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam

06,112.077a na kaś cid enaṃ samare pratyudyāti mahārathaḥ

06,112.077c ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim

06,112.077e śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyam amitaujasam

06,112.078a śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmam āsādya bharatarṣabha

06,112.078c daśabhir daśabhir bāṇair ājaghāna mahāhave

06,112.079a śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā

06,112.079c avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahann iva bhārata

06,112.080a strītvaṃ tat saṃsmaran rājan sarvalokasya paśyataḥ

06,112.080c na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavān

06,112.081a arjunas tu mahārāja śikhaṇḍinam abhāṣata

06,112.081c abhitvarasva tvarito jahi cainaṃ pitāmaham

06,112.082a kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahāratham

06,112.082c na hy anyam anupaśyāmi kaṃ cid yaudhiṣṭhire bale

06,112.083a yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmaham

06,112.083c ṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te

06,112.084a evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha

06,112.084c śarair nānāvidhais tūrṇaṃ pitāmaham upādravat

06,112.085a acintayitvā tān bāṇān pitā devavratas tava

06,112.085c arjunaṃ samare kruddhaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ

06,112.086a tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

06,112.086c apraiṣīt samare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa

06,112.087a tathaiva pāṇḍavā rājan sainyena mahatā vṛtāḥ

06,112.087c bhīṣmaṃ pracchādayām āsur meghā iva divākaram

06,112.088a sa samantāt parivṛto bhārato bharatarṣabha

06,112.088c nirdadāha raṇe śūrān vanaṃ vahnir iva jvalan

06,112.089a tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam

06,112.089c ayodhayata yat pārthaṃ jugopa ca yatavratam

06,112.090a karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ

06,112.090c duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ

06,112.091a yad ekaḥ samare pārthān sānugān samayodhayat

06,112.091c na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vāyarām āsur ulbaṇam

06,112.092a duḥśāsanena samare rathino virathīkṛtāḥ

06,112.092c sādinaś ca mahārāja dantinaś ca mahābalāḥ

06,112.093a vinirbhinnāḥ śarais tīkṣṇair nipetur dharaṇītale

06,112.093c śarāturās tathaivānye dantino vidrutā diśaḥ

06,112.094a yathāgnir indhanaṃ prāpya jvaled dīptārcir ulbaṇaḥ

06,112.094c tathā jajvāla putras te pāṇḍavān vai vinirdahan

06,112.095a taṃ bhāratamahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

06,112.095c jetuṃ notsahate kaś cin nāpy udyātuṃ kathaṃ cana

06,112.095e ṛte mahendratanayaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim

06,112.096a sa hi taṃ samare rājan vijitya vijayo 'rjunaḥ

06,112.096c bhīṣmam evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ

06,112.097a vijitas tava putro 'pi bhīṣmabāhuvyapāśrayaḥ

06,112.097c punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥ

06,112.097e arjunaṃ ca raṇe rājan yodhayan sa vyarājata

06,112.098a śikhaṇḍī tu raṇe rājan vivyādhaiva pitāmaham

06,112.098c śarair aśanisaṃsparśais tathā sarpaviṣopamaiḥ

06,112.099a na ca te 'sya rujaṃ cakruḥ pitus tava janeśvara

06,112.099b*0466_01 jaghāna bāṇān gāṅgeyas tathā muktāñ śikhaṇḍinaḥ

06,112.099c smayamānaś ca gāṅgeyas tān bāṇāñ jagṛhe tadā

06,112.100a uṣṇārto hi naro yadvaj jaladhārāḥ pratīcchati

06,112.100c tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,112.101a taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśur ghoram āhave

06,112.101c bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanām

06,112.102a tato 'bravīt tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa

06,112.102c abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato rathaiḥ

06,112.103a bhīṣmo vaḥ samare sarvān palayiṣyati dharmavit

06,112.103c te bhayaṃ sumahat tvaktvā pāṇḍavān pratiyudhyata

06,112.104a eṣa tālena dīptena bhīṣmas tiṣṭhati pālayan

06,112.104c sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca

06,112.105a tridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitum

06,112.105c kim u pārthā mahātmānaṃ martyabhūtās tathābalāḥ

06,112.105e tasmād dravata he yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge

06,112.106a aham adya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunam

06,112.106c sahitaḥ sarvato yattair bhavadbhir vasudhādhipāḥ

06,112.107a tac chrutvā tu vaco rājaṃs tava putrasya dhanvinaḥ

06,112.107c arjunaṃ prati saṃyattā balavanto mahārathāḥ

06,112.108a te videhāḥ kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha

06,112.108c abhipetur niṣādāś ca sauvīrāś ca mahāraṇe

06,112.109a bāhlikā daradāś caiva prācyodīcyāś ca mālavāḥ

06,112.109c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

06,112.110a śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha

06,112.110c abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakam

06,112.110d*0467_01 śalabhā iva rājendra pārtham apratimaṃ raṇe

06,112.111a sa tān sarvān sahānīkān mahārāja mahārathān

06,112.111c divyāny astrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ

06,112.112a sa tair astrair mahāvegair dadāhāśu mahābalaḥ

06,112.112c śarapratāpair bībhatsuḥ pataṃgān iva pāvakaḥ

06,112.113a tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥ

06,112.113c dīpyamānam ivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata

06,112.114a te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ

06,112.114c nābyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam

06,112.115a sadhvajā rathinaḥ petur hayārohā hayaiḥ saha

06,112.115c gajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ

06,112.116a tato 'rjunabhujotsṛṣṭair āvṛtāsīd vasuṃdharā

06,112.116c vidravadbhiś ca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ

06,112.117a atha pārtho mahābāhur drāvayitvā varūthinīm

06,112.117c duḥśāsanāya samare preṣayām āsa sāyakān

06,112.118a te tu bhittvā tava sutaṃ duḥśāsanam ayomukhāḥ

06,112.118c dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkam iva pannagāḥ

06,112.118e hayāṃś cāsya tato jaghne sārathiṃ ca nyapātayat

06,112.119a viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavān prabho

06,112.119c ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhir nataparvabhiḥ

06,112.120a kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhir āyasaiḥ

06,112.120c cakāra virathāṃś caiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

06,112.121a evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa

06,112.121c duḥśāsano vikarṇaś ca tathaiva ca viviṃśatiḥ

06,112.121e saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā

06,112.122a pūrvāhṇe tu tathā rājan parājitya mahārathān

06,112.122c prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ

06,112.123a tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivān iva

06,112.123c anyān api mahārāja pātayām āsa pārthivān

06,112.124a parāṅmukhīkṛtya tadā śaravarṣair mahārathān

06,112.124c prāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīm

06,112.124e madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata

06,112.125a gajāś ca rathasaṃghāś ca bahudhā rathibhir hatāḥ

06,112.125c rathāś ca nihatā nāgair nāgā hayapadātibhiḥ

06,112.126a antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca

06,112.126c nipetur dikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām

06,112.127a channam āyodhanaṃ reje kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ

06,112.127c patitaiḥ pātyamānaiś ca rājaputrair mahārathaiḥ

06,112.128a rathaneminikṛttāś ca gajaiś caivāvapothitāḥ

06,112.128c pādātāś cāpy adṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ

06,112.129a gajāśvarathasaṃghāś ca paripetuḥ samantataḥ

06,112.129c viśīrṇāś ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ

06,112.130a tad gajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitam

06,112.130c channam āyodhanaṃ reje raktābhram iva śāradam

06,112.131a śvānaḥ kākāś ca gṛdhrāś ca vṛkā gomāyubhiḥ saha

06,112.131c praṇedur bhakṣyam āsādya vikṛtāś ca mṛgadvijāḥ

06,112.132a vavur bahuvidhāś caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ

06,112.132c dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca

06,112.133a kāñcanāni ca dāmāni patākāś ca mahādhanāḥ

06,112.133c dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ

06,112.134a śvetacchatrasahasrāṇi sadhvajāś ca mahārathāḥ

06,112.134c vinikīrṇāḥ sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,112.134e sapatākāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ

06,112.135a kṣatriyāś ca manuṣyendra gadāśaktidhanurdharāḥ

06,112.135c samantato vyadṛśyanta patitā dharaṇītale

06,112.135d*0468_01 samadṛśyanta samare dhāvamānāḥ samantataḥ

06,112.136a tato bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan

06,112.136c abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām

06,112.137a taṃ śikhaṇḍī raṇe yattam abhyadhāvata daṃśitaḥ

06,112.137c saṃjahāra tato bhīṣmas tad astraṃ pāvakopamam

06,112.138a etasminn eva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ

06,112.138c nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham

06,113.001 saṃjaya uvāca

06,113.001a evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭham anuvartiṣu

06,113.001c brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata

06,113.002a na hy anīkam anīkena samasajjata saṃkule

06,113.002c na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ

06,113.003a aśvā nāśvair ayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ

06,113.003b*0469_01 unmattavan mahārāja yudhyante tatra bhārata

06,113.003c mahān vyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata

06,113.004a naranāgaratheṣv evaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ

06,113.004c kṣaye tasmin mahāraudre nirviśeṣam ajāyata

06,113.005a tataḥ śalyaḥ kṛpaś caiva citrasenaś ca bhārata

06,113.005c duḥśāsano vikarṇaś ca rathān āsthāya satvarāḥ

06,113.005e pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan

06,113.006a sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ

06,113.006c trātāraṃ nādhyagacchad vai majjamāneva naur jale

06,113.007a yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati

06,113.007c tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇy akṛntata

06,113.007d*0470_01 somakāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ sarve te yuddhadurmadāḥ

06,113.008a atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā

06,113.008c nagameghapratīkāśāḥ pātitā bahudhā gajāḥ

06,113.009a mṛdyamānāś ca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ

06,113.009c iṣubhis tāḍyamānāś ca nārācaiś ca sahasraśaḥ

06,113.010a petur ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ

06,113.010c ābaddhābharaṇaiḥ kāyair nihatānāṃ mahātmanām

06,113.011a channam āyodhanaṃ reje śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ

06,113.011c tasminn atimahābhīme rājan vīravarakṣaye

06,113.011e bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye

06,113.012a te parākrāntam ālokya rājan yudhi pitāmaham

06,113.012c na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ

06,113.013a icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam

06,113.013c pāṇḍavān abhyavartanta tasmin vīravarakṣaye

06,113.013d*0471_01 pāṇḍavānāṃ yayuḥ senām ātmano jayagṛddhinaḥ

06,113.014a pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhān bahūn

06,113.014c kleśān kṛtān saputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa

06,113.015a bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥ

06,113.015c tāvakāṃs tava putrāṃś ca yodhayanti sma hṛṣṭavat

06,113.016a senāpatis tu samare prāha senāṃ mahārathaḥ

06,113.016c abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha

06,113.017a senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ

06,113.017c abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ

06,113.018a vadhyamānas tato rājan pitā śāṃtanavas tava

06,113.018c amarṣavaśam āpanno yodhayām āsa sṛñjayān

06,113.019a tasya kīrtimatas tāta purā rāmeṇa dhīmatā

06,113.019c saṃpradattāstraśikṣā vai parānīkavināśinī

06,113.020a sa tāṃ śikṣām adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayam

06,113.020c ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ

06,113.020e bhīṣmo daśa sahasrāṇi jaghāna paravīrahā

06,113.021a tasmiṃs tu divase prāpte daśame bharatarṣabha

06,113.021c bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge

06,113.021e gajāśvam amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ

06,113.022a hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥ

06,113.022c narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa

06,113.023a tathā dantisahasraṃ ca hayānām ayutaṃ punaḥ

06,113.023c śikṣābalena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate

06,113.024a tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīm

06,113.024c virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ

06,113.025a śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān

06,113.025c sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallair nyapātayat

06,113.025d*0472_01 udvignāḥ samare yodhā vikrośanti dhanaṃjaya

06,113.026a ye ca ke cana pārthānām abhiyātā dhanaṃjayam

06,113.026c rājāno bhīṣmam āsādya gatās te yamasādanam

06,113.027a evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ

06,113.027c atītya senāṃ pārthānām avatasthe camūmukhe

06,113.028a sa kṛtvā sumahat karma tasmin vai daśame 'hani

06,113.028b*0473_01 yāvāyavābhyāṃ śuciśukrayoge

06,113.028b*0473_02 ātānataptā iva bāṇasaṃghāḥ

06,113.028b*0473_03 bhīṣmasya cāpacyutabāṇasaṃghaiḥ

06,113.028b*0473_04 pārthasya senā kṛśatām avāpa

06,113.028c senayor antare tiṣṭhan pragṛhītaśarāsanaḥ

06,113.029a na cainaṃ pārthivā rājañ śekuḥ ke cin nirīkṣitum

06,113.029c madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi

06,113.030a yathā daityacamūṃ śakras tāpayām āsa saṃyuge

06,113.030c tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃs tāpayām āsa bhārata

06,113.031a tathā ca taṃ parākrāntam ālokya madhusūdanaḥ

06,113.031c uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam

06,113.032a eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ senayor antare sthitaḥ

06,113.032c nānihatya balād enaṃ vijayas te bhaviṣyati

06,113.033a yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ

06,113.033c na hi bhīṣmaśarān anyaḥ soḍhum utsahate vibho

06,113.034a tatas tasmin kṣaṇe rājaṃś codito vānaradhvajaḥ

06,113.034c sadhvajaṃ sarathaṃ sāśvaṃ bhīṣmam antardadhe śaraiḥ

06,113.035a sa cāpi kurumukhyānām ṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān

06,113.035c śaravrātaiḥ śaravrātān bahudhā vidudhāva tān

06,113.036a tena pāñcālarājaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān

06,113.036c pāṇḍavo bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,113.037a yamau ca cekitānaś ca kekayāḥ pañca caiva ha

06,113.037c sātyakiś ca mahārāja saubhadro 'tha ghaṭotkacaḥ

06,113.038a draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaś ca vīryavān

06,113.038c suśarmā ca virāṭaś ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ

06,113.039a ete cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ

06,113.039c samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare

06,113.040a tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham

06,113.040c bhīṣmam evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā

06,113.041a tato 'syānucarān hatvā sarvān raṇavibhāgavit

06,113.041c bhīṣmam evābhidudrāva bībhatsur aparājitaḥ

06,113.042a sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,113.042c virāṭo drupadaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau

06,113.042e dudruvur bhīṣmam evājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā

06,113.043a abhimanyuś ca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

06,113.043c dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ

06,113.044a te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣv apalāyinaḥ

06,113.044c bahudhā bhīṣmam ānarchan mārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ

06,113.045a vidhūya tān bāṇagaṇān ye muktāḥ pārthivottamaiḥ

06,113.045c pāṇḍavānām adīnātmā vyagāhata varūthinīm

06,113.045e kṛtvā śaravighātaṃ ca krīḍann iva pitāmahaḥ

06,113.046a nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ smayamāno muhur muhuḥ

06,113.046c strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñ śikhaṇḍinaḥ

06,113.046e jaghāna drupadānīke rathān sapta mahārathaḥ

06,113.047a tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata

06,113.047c matsyapāñcālacedīnāṃ tam ekam abhidhāvatām

06,113.048a te varāśvarathavrātair vāraṇaiḥ sapadātibhiḥ

06,113.048c tam ekaṃ chādayām āsur meghā iva divākaram

06,113.048e bhīṣmaṃ bhāgīrathīputraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn

06,113.049a tatas tasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame

06,113.049c kirīṭī bhīṣmam ānarchat puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,114.001 saṃjaya uvāca

06,114.001a evaṃ te paṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam

06,114.001c vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ

06,114.002a śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ

06,114.002c mudgarair musalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiś ca sarvaśaḥ

06,114.003a śaraiḥ kanakapuṅkhaiś ca śaktitomarakampanaiḥ

06,114.003c nārācair vatsadantaiś ca bhuśuṇḍībhiś ca bhārata

06,114.003e atāḍayan raṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ

06,114.004a sa viśīrṇatanutrāṇaḥ pīḍito bahubhis tadā

06,114.004c vivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu

06,114.005a sa dīptaśaracāpārcir astraprasṛtamārutaḥ

06,114.005c neminirhrādasaṃnādo mahāstrodayapāvakaḥ

06,114.006a citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ

06,114.006c yugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata

06,114.007a nipatya rathasaṃghānām antareṇa viniḥsṛtaḥ

06,114.007c dṛśyate sma narendrāṇāṃ punar madhyagataś caran

06,114.008a tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketum atītya ca

06,114.008c pāṇḍavānīkinīmadhyam āsasāda sa vegitaḥ

06,114.009a tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

06,114.009c drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

06,114.010a bhīmaghoṣair mahāvegair vairivāraṇabhedibhiḥ

06,114.010c ṣaḍ etān ṣaḍbhir ānarchad bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ

06,114.011a tasya te niśitān bāṇān saṃnivārya mahārathāḥ

06,114.011c daśabhir daśabhir bhīṣmam ardayām āsur ojasā

06,114.012a śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahāvrate

06,114.012c te bhīṣmaṃ viviśus tūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

06,114.013a tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata

06,114.013c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat

06,114.014a bhīṣmasya dhanuṣaś chedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ

06,114.014c droṇaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ

06,114.015a bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattas tathaiva ca

06,114.015c saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinam abhidrutāḥ

06,114.016a uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ

06,114.016c abhipetur bhṛśaṃ kruddhāś chādayanta sma pāṇḍavān

06,114.017a teṣām āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati

06,114.017c udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye

06,114.018a hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata

06,114.018c ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati

06,114.019a taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

06,114.019c abhyadhāvan parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha

06,114.020a sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

06,114.020c virāṭadrupadau cobhau rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

06,114.021a abhimanyuś ca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ

06,114.021c samabhyadhāvaṃs tvaritāś citrakārmukadhāriṇaḥ

06,114.022a teṣāṃ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

06,114.022c saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavair iva

06,114.023a śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā

06,114.023c avidhyad daśabhir bhīṣmaṃ chinnadhanvānam āhave

06,114.023e sārathiṃ daśabhiś cāsya dhvajaṃ caikena cicchide

06,114.023f*0474_01 dhanuś caikena bāṇena cicchide samare tadā

06,114.024a so 'nyat kārmukam ādāya gāṅgeyo vegavattaram

06,114.024c tad apy asya śitair bhallais tribhiś ciccheda phalgunaḥ

06,114.025a evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttam āttaṃ punaḥ punaḥ

06,114.025c dhanur bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ

06,114.026a sa cchinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

06,114.026c śaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇām api dāraṇīm

06,114.026e tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati

06,114.026f*0474A_01 preṣayām āsa śaktiṃ ca yamadaṃṣṭropamāṃ dṛḍhām

06,114.027a tām āpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīm aśanīm iva

06,114.027c samādatta śitān bhallān pañca pāṇḍavanandanaḥ

06,114.028a tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ

06,114.028c saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām

06,114.029a sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā

06,114.029c meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā

06,114.030a chinnāṃ tāṃ śaktim ālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ

06,114.030c acintayad raṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ

06,114.031a śakto 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān

06,114.031c yady eṣāṃ na bhaved goptā viṣvakseno mahābalaḥ

06,114.031d*0475_01 ajayyaś caiva sarveṣāṃ lokānām iti me matiḥ

06,114.032a kāraṇadvayam āsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ

06,114.032c avadhyatvāc ca pāṇḍūnāṃ strībhāvāc ca śikhaṇḍinaḥ

06,114.033a pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīm udāvahat

06,114.033c svacchandamaraṇaṃ dattam avadhyatvaṃ raṇe tathā

06,114.033e tasmān mṛtyum ahaṃ manye prāptakālam ivātmanaḥ

06,114.034a evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ

06,114.034c ṛṣayo vasavaś caiva viyatsthā bhīṣmam abruvan

06,114.035a yat te vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahat priyam

06,114.035c tat kuruṣva maheṣvāsa yuddhād buddhiṃ nivartaya

06,114.036a tasya vākyasya nidhane prādurāsīc chivo 'nilaḥ

06,114.036c anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiś ca samanvitaḥ

06,114.037a devadundubhayaś caiva saṃpraṇedur mahāsvanāḥ

06,114.037c papāta puṣpavṛṣṭiś ca bhīṣmasyopari pārthiva

06,114.038a na ca tac chuśruve kaś cit teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa

06,114.038c ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā

06,114.039a saṃbhramaś ca mahān āsīt tridaśānāṃ viśāṃ pate

06,114.039c patiṣyati rathād bhīṣme sarvalokapriye tadā

06,114.040a iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥ

06,114.040c tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata

06,114.040e bhidyamānaḥ śitair bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ

06,114.041a śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham

06,114.041c ājaghānorasi kruddho navabhir niśitaiḥ śaraiḥ

06,114.042a sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

06,114.042c nākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ

06,114.043a tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ

06,114.043c gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat

06,114.044a punaḥ śaraśatenainaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ

06,114.044c sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat

06,114.045a evam anyair api bhṛśaṃ vadhyamāno mahāraṇe

06,114.045b*0476_01 tān apy āśu śarair bhīṣmaḥ pravivyādha mahārathaḥ

06,114.045b*0476_02 taiś ca muktāñ śarān bhīṣmo yudhi satyaparākramaḥ

06,114.045b*0476_03 nivārayām āsa śaraiḥ samaṃ saṃnataparvabhiḥ

06,114.045b*0476_04 śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahārathaḥ

06,114.045c na cakrus te rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ

06,114.046a tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata

06,114.046c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat

06,114.047a athainaṃ daśabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide

06,114.047c sārathiṃ viśikhaiś cāsya daśabhiḥ samakampayat

06,114.048a so 'nyat kārmukam ādatta gāṅgeyo balavattaram

06,114.048c tad apy asya śitair bhallais tridhā tribhir upānudat

06,114.048e nimeṣāntaramātreṇa āttam āttaṃ mahāraṇe

06,114.049a evam asya dhanūṃṣy ājau ciccheda subahūny api

06,114.049c tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata

06,114.050a athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayat

06,114.050b*0477_01 paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata

06,114.050c so 'tividdho maheṣvāso duḥśāsanam abhāṣata

06,114.051a eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

06,114.051c śarair anekasāhasrair mām evābhyasate raṇe

06,114.052a na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api

06,114.052c na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ

06,114.052e māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kim u martyāḥ sudurbalāḥ

06,114.052f*0478_01 na cāham api śaktas tu sarvair api mahārathaiḥ

06,114.052f*0478_02 ṛte 'rjunaṃ susaṃkruddhair etat satyaṃ bravīmi te

06,114.053a evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ

06,114.053c śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge

06,114.054a tato duḥśāsanaṃ bhūyaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata

06,114.054c atividdhaḥ śitair bāṇair bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā

06,114.055a vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ

06,114.055c vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,114.056a nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ

06,114.056c musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,114.057a brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ

06,114.057c mama prāṇān ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,114.058a bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ

06,114.058c mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,114.059a nāśayantīva me prāṇān yamadūtā ivāhitāḥ

06,114.059c gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,114.060a kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavām iva

06,114.060c arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ

06,114.061a sarve hy api na me duḥkhaṃ kuryur anye narādhipāḥ

06,114.061c vīraṃ gaṇḍīvadhanvānam ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam

06,114.062a iti bruvañ śāṃtanavo didhakṣur iva pāṇḍavam

06,114.062c saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata

06,114.063a tām asya viśikhaiś chittvā tridhā tribhir apātayat

06,114.063c paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata

06,114.064a carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam

06,114.064c khaḍgaṃ cānyataraṃ prepsur mṛtyor agre jayāya vā

06,114.065a tasya tac chatadhā carma vyadhamad daṃśitātmanaḥ

06,114.065c rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat

06,114.066a vinadyoccaiḥ siṃha iva svāny anīkāny acodayat

06,114.066c abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vo 'stu bhayam aṇv api

06,114.067a atha te tomaraiḥ prāsair bāṇaughaiś ca samantataḥ

06,114.067c paṭṭiśaiś ca sanistriṃśair nānāpraharaṇais tathā

06,114.068a vatsadantaiś ca bhallaiś ca tam ekam abhidudruvuḥ

06,114.068c siṃhanādas tato ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata

06,114.069a tathaiva tava putrāś ca rājan bhīṣmajayaiṣiṇaḥ

06,114.069c tam ekam abhyavartanta siṃhanādāṃś ca nedire

06,114.070a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha

06,114.070c daśame 'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame

06,114.071a āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva

06,114.071c sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram

06,114.072a agamyarūpā pṛthivī śoṇitāktā tadābhavat

06,114.072c samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃ cana

06,114.073a yodhānām ayutaṃ hatvā tasmin sa daśame 'hani

06,114.073c atiṣṭhad āhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu

06,114.074a tataḥ senāmukhe tasmin sthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ

06,114.074c madhyena kurusainyānāṃ drāvayām āsa vāhinīm

06,114.074d*0479_01 tatrādbhutam apaśyāma pāṇḍavānāṃ parākramam

06,114.074d*0479_02 drāvayām āsur iṣubhiḥ sarvān bhīṣmapadānugān

06,114.075a vayaṃ śvetahayād bhītāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt

06,114.075c pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt

06,114.076a sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ

06,114.076b*0480_01 pāṇḍavaiḥ pañcabhiḥ sārdhaṃ sātyakena ca dhanvinā

06,114.076b*0480_02 dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sarvaiḥ pāñcālaiś ca samantataḥ

06,114.076b*0480_03 bhidyamānāḥ śarais tīkṣṇaiḥ sarve kārṣṇipurogamaiḥ

06,114.076b*0480_04 droṇadrauṇikṛpaiḥ sārdhaṃ sarve śalyakṛpādayaḥ

06,114.076b*0480_05 tāvakāḥ samare rājañ jahur bhīṣmaṃ mahāmṛdhe

06,114.076c abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

06,114.077a śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha

06,114.077c dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ

06,114.077e saṃgrāme na jahur bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā

06,114.078a tatas tam ekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ

06,114.078c parikālya kurūn sarvāñ śaravarṣair avākiran

06,114.079a nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata

06,114.079c ity āsīt tumulaḥ śabdo rājan bhīṣmarathaṃ prati

06,114.080a abhihatya śaraughais taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ

06,114.080c na tasyāsīd anirbhinnaṃ gātreṣv aṅgulamātrakam

06,114.081a evaṃ vibho tava pitā śarair viśakalīkṛtaḥ

06,114.081c śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatad rathāt

06,114.081e kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām

06,114.082a hā heti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ

06,114.082c patamāne rathād bhīṣme babhūva sumahān svanaḥ

06,114.083a taṃ patantam abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham

06,114.083c saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatan hṛdayāni naḥ

06,114.084a sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan

06,114.084c indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām

06,114.084e dharaṇīṃ nāspṛśac cāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ

06,114.085a śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham

06,114.085c rathāt prapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat

06,114.086a abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinī

06,114.086c patan sa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākaram

06,114.087a saṃjñāṃ caivālabhad vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata

06,114.087c antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ

06,114.088a kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

06,114.088c kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane

06,114.089a sthito 'smīti ca gāṅgeyas tac chrutvā vākyam abravīt

06,114.089c dhārayām āsa ca prāṇān patito 'pi hi bhūtale

06,114.089e uttarāyaṇam anvicchan bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

06,114.090a tasya tan matam ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā

06,114.090c maharṣīn haṃsarūpeṇa preṣayām āsa tatra vai

06,114.091a tataḥ saṃpātino haṃsās tvaritā mānasaukasaḥ

06,114.091c ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

06,114.091e yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ

06,114.092a te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayo haṃsarūpiṇaḥ

06,114.092c apaśyañ śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham

06,114.093a te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

06,114.093c gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram

06,114.094a itaretaram āmantrya prāhus tatra manīṣiṇaḥ

06,114.094c bhīṣma eva mahātmā san saṃsthātā dakṣiṇāyane

06,114.095a ity uktvā prasthitān haṃsān dakṣiṇām abhito diśam

06,114.095c saṃprekṣya vai mahābuddhiś cintayitvā ca bhārata

06,114.096a tān abravīc chāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃ cana

06,114.096c dakṣiṇāvṛtta āditye etan me manasi sthitam

06,114.097a gamiṣyāmi svakaṃ sthānam āsīd yan me purātanam

06,114.097c udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ

06,114.098a dhārayiṣyāmy ahaṃ prāṇān uttarāyaṇakāṅkṣayā

06,114.098c aiśvaryabhūtaḥ prāṇānām utsarge niyato hy aham

06,114.098e tasmāt prāṇān dhārayiṣye mumūrṣur udagāyane

06,114.099a yaś ca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā

06,114.099c chandato mṛtyur ity evaṃ tasya cāstu varas tathā

06,114.100a dhārayiṣye tataḥ prāṇān utsarge niyate sati

06,114.100c ity uktvā tāṃs tadā haṃsān aśeta śaratalpagaḥ

06,114.101a evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi

06,114.101c pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva siṃhanādaṃ pracakrire

06,114.102a tasmin hate mahāsattve bharatānām amadhyame

06,114.102c na kiṃ cit pratyapadyanta putrās te bharatarṣabha

06,114.102e saṃmohaś caiva tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā

06,114.103a nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudus tataḥ

06,114.103c viṣādāc ca ciraṃ kālam atiṣṭhan vigatendriyāḥ

06,114.104a dadhyuś caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ

06,114.104c ūrugrāhagṛhītāś ca nābhyadhāvanta pāṇḍavān

06,114.105a avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi

06,114.105b*0481_01 duḥkhārtās te tadā rājan kurūṇāṃ patayo 'bhavan

06,114.105c abhāvaḥ sumahān rājan kurūn āgād atandritaḥ

06,114.106a hatapravīrāś ca vayaṃ nikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ

06,114.106c kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā

06,114.107a pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim

06,114.107c sarve dadhmur mahāśaṅkhāñ śūrāḥ parighabāhavaḥ

06,114.107e somakāś ca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara

06,114.108a tatas tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ

06,114.108c āsphoṭayām āsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanarta ca

06,114.109a senayor ubhayoś cāpi gāṅgeye vinipātite

06,114.109c saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ

06,114.110a prākrośan prāpataṃś cānye jagmur mohaṃ tathāpare

06,114.110c kṣatraṃ cānye 'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhyapūjayan

06,114.111a ṛṣayaḥ pitaraś caiva praśaśaṃsur mahāvratam

06,114.111c bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire

06,114.112a mahopaniṣadaṃ caiva yogam āsthāya vīryavān

06,114.112c japañ śāṃtanavo dhīmān kālākāṅkṣī sthito 'bhavat

06,115.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

06,115.001a katham āsaṃs tadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya

06,115.001c balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā

06,115.002a tadaiva nihatān manye kurūn anyāṃś ca pārthivān

06,115.002c na prāharad yadā bhīṣmo ghṛṇitvād drupadātmaje

06,115.003a tato duḥkhataraṃ manye kim anyat prabhaviṣyati

06,115.003c yad adya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ

06,115.004a aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya

06,115.004c śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yan na dīryate

06,115.005a punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe

06,115.005c na hato jāmadagnyena divyair astraiḥ sma yaḥ purā

06,115.005d*0482_01 sa hato draupadeyena pāñcālyena śikhaṇḍinā

06,115.006a yad adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayam icchatā

06,115.006c ceṣṭitaṃ narasiṃhena tan me kathaya saṃjaya

06,115.007 saṃjaya uvāca

06,115.007a sāyāhne nyapatad bhūmau dhārtarāṣṭrān viṣādayan

06,115.007c pāñcālānāṃ dadad dharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ

06,115.008a sa śete śaratalpastho medinīm aspṛśaṃs tadā

06,115.008c bhīṣmo rathāt prapatitaḥ pracyuto dharaṇītale

06,115.009a hā heti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata

06,115.009c sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye

06,115.010a ubhayoḥ senayo rājan kṣatriyān bhayam āviśat

06,115.010c bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam

06,115.010e kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāś ca viśāṃ pate

06,115.011a khaṃ tamovṛtam āsīc ca nāsīd bhānumataḥ prabhā

06,115.011b*0483_01 kurupāṇḍavayoś chatre ādhāre ca dhanuṣmatām

06,115.011c rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate

06,115.012a ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho ayaṃ brahmavidāṃ gatiḥ

06,115.012c ity abhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham

06,115.013a ayaṃ pitaram ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā

06,115.013c ūrdhvaretasam ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ

06,115.014a iti sma śaratalpasthaṃ bharatānām amadhyamam

06,115.014c ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ

06,115.015a hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe

06,115.015c na kiṃ cit pratyapadyanta putrās tava ca bhārata

06,115.016a vivarṇavadanāś cāsan gataśrīkāś ca bhārata

06,115.016c atiṣṭhan vrīḍitāś caiva hriyā yuktā hy adhomukhāḥ

06,115.017a pāṇḍavāś ca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ

06,115.017c sarve dadhmur mahāśaṅkhān hemajālapariṣkṛtān

06,115.018a bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha

06,115.018c apaśyāma raṇe rājan bhīmasenaṃ mahābalam

06,115.018e ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam

06,115.019a nihatya samare śatrūn mahābalasamanvitān

06,115.019c saṃmohaś cāpi tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā

06,115.020a karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhur muhuḥ

06,115.020c tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare

06,115.020e hāhākāram abhūt sarvaṃ nirmaryādam avartata

06,115.021a dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanas tava

06,115.021c uttamaṃ javam āsthāya droṇānīkaṃ samādravat

06,115.021d*0484_01 āgatas tvaramāṇas tu balena mahatā vṛtaḥ

06,115.021d*0484_02 sametya puruṣavyāghra tvaramāṇo mahārathaḥ

06,115.021d*0485_01 duḥśāsanaṃ drutataraṃ droṇavijñāpanāya tat

06,115.022a bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ

06,115.022c prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyam abhicodayan

06,115.023a tam āyāntam abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan

06,115.023c duḥśāsanaṃ mahārāja kim ayaṃ vakṣyatīti vai

06,115.024a tato droṇāya nihataṃ bhīṣmam ācaṣṭa kauravaḥ

06,115.024c droṇas tad apriyaṃ śrutvā sahasā nyapatad rathāt

06,115.025a sa saṃjñām upalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān

06,115.025c nivārayām āsa tadā svāny anīkāni māriṣa

06,115.026a vinivṛttān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān

06,115.026c dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktair avahāram akārayan

06,115.027a vinivṛtteṣu sainyeṣu pāraṃparyeṇa sarvaśaḥ

06,115.027c vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmam īyur narādhipāḥ

06,115.028a vyupāramya tato yuddhād yodhāḥ śatasahasraśaḥ

06,115.028c upatasthur mahātmānaṃ prajāpatim ivāmarāḥ

06,115.029a te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham

06,115.029c abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha

06,115.030a atha pāṇḍūn kurūṃś caiva praṇipatyāgrataḥ sthitān

06,115.030c abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā

06,115.031a svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥ

06,115.031c tuṣyāmi darśanāc cāhaṃ yuṣmākam amaropamāḥ

06,115.032a abhinandya sa tān evaṃ śirasā lambatābravīt

06,115.032b*0486_01 paripārśve tava sutān sthitān udvīkṣya bhārata

06,115.032c śiro me lambate 'tyartham upadhānaṃ pradīyatām

06,115.032d*0487_01 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmād bhāgīrathīsutāt

06,115.033a tato nṛpāḥ samājahrus tanūni ca mṛdūni ca

06,115.033c upadhānāni mukhyāni naicchat tāni pitāmahaḥ

06,115.034a abravīc ca naravyāghraḥ prahasann iva tān nṛpān

06,115.034c naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ

06,115.035a tato vīkṣya naraśreṣṭham abhyabhāṣata pāṇḍavam

06,115.035c dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham

06,115.036a dhanaṃjaya mahābāho śiraso me 'sya lambataḥ

06,115.036c dīyatām upadhānaṃ vai yad yuktam iha manyase

06,115.037a sa saṃnyasya mahac cāpam abhivādya pitāmaham

06,115.037c netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt

06,115.038a ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara

06,115.038c preṣyo 'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha

06,115.039a tam abravīc chāṃtanavaḥ śiro me tāta lambate

06,115.039c upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva me

06,115.039e śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra prayaccha me

06,115.040a tvaṃ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

06,115.040c kṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ

06,115.041a phalgunas tu tathety uktvā vyavasāyapurojavaḥ

06,115.041c pragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃś ca nataparvaṇaḥ

06,115.042a anumānya mahātmānaṃ bharatānām amadhyamam

06,115.042c tribhis tīkṣṇair mahāvegair udagṛhṇāc chiraḥ śaraiḥ

06,115.043a abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā

06,115.043c atuṣyad bharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit

06,115.043d*0488_01 upadhāne tathā datte bhīṣmasya savyasācinā

06,115.043d*0488_02 bhīṣmo 'pi bharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvadharmārthatattvavit

06,115.044a upadhānena dattena pratyanandad dhanaṃjayam

06,115.044b*0489_01 prāha sarvān samudvīkṣya bharatān bhārataṃ prati

06,115.044c kuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam

06,115.045a anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavopahitaṃ tvayā

06,115.045c yady anyathā pravartethāḥ śapeyaṃ tvām ahaṃ ruṣā

06,115.046a evam etan mahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitam

06,115.046c svaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai

06,115.047a evam uktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃs tān abravīd vacaḥ

06,115.047c rājñaś ca rājaputrāṃś ca pāṇḍavenābhi saṃsthitān

06,115.047d*0490_01 paśyadhvam upadhānaṃ me pāṇḍavenābhisaṃdhitam

06,115.048a śayeyam asyāṃ śayyāyāṃ yāvad āvartanaṃ raveḥ

06,115.048c ye tadā pārayiṣyanti te māṃ drakṣyanti vai nṛpāḥ

06,115.049a diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ

06,115.049c arciṣmān pratapaṃl lokān rathenottamatejasā

06,115.049e vimokṣye 'haṃ tadā prāṇān suhṛdaḥ supriyān api

06,115.050a parikhā khanyatām atra mamāvasadane nṛpāḥ

06,115.050c upāsiṣye vivasvantam evaṃ śaraśatācitaḥ

06,115.050e upāramadhvaṃ saṃgrāmād vairāṇy utsṛjya pārthivāḥ

06,115.051a upātiṣṭhann atho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ

06,115.051c sarvopakaraṇair yuktāḥ kuśalās te suśikṣitāḥ

06,115.052a tān dṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṃ tadā

06,115.052c dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ

06,115.053a evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryam ihāsti me

06,115.053b*0491_01 bhavantaḥ kuśalā nityaṃ bhiṣajo vedanāharāḥ

06,115.053b*0491_02 uvāca putro gaṃgāyā na vaidyaiḥ kāryam asti me

06,115.053c kṣatradharmapraśastāṃ hi prāpto 'smi paramāṃ gatim

06,115.054a naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me

06,115.054b*0492_01 etān pūjaya rājendra vastrālaṃkaraṇādibhiḥ

06,115.054c etair eva śaraiś cāhaṃ dagdhavyo 'nte narādhipāḥ

06,115.054d*0493_01 vidyās tiṣṭhanti kuśalāḥ sadā vyādhicikitsane

06,115.055a tac chrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanas tava

06,115.055c vaidyān visarjayām āsa pūjayitvā yathārhataḥ

06,115.056a tatas te vismayaṃ jagmur nānājanapadeśvarāḥ

06,115.056c sthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ

06,115.057a upadhānaṃ tato dattvā pitus tava janeśvara

06,115.057c sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ

06,115.058a upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe

06,115.058c te 'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam

06,115.059a vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ

06,115.059c vīrāḥ svaśibirāṇy eva dhyāyantaḥ paramāturāḥ

06,115.059e niveśāyābhyupāgacchan sāyāhne rudhirokṣitāḥ

06,115.060a niviṣṭān pāṇḍavāṃś cāpi prīyamāṇān mahārathān

06,115.060c bhīṣmasya patanād dhṛṣṭān upagamya mahārathān

06,115.060e uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

06,115.061a diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ

06,115.061c avadhyo mānuṣair eṣa satyasaṃdho mahārathaḥ

06,115.062a atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ

06,115.062c tvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā

06,115.063a evam ukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam

06,115.063c tava prasādād vijayaḥ krodhāt tava parājayaḥ

06,115.063e tvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānām abhayaṃkaraḥ

06,115.064a anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ tvam asi keśava

06,115.064c raṣkitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ

06,115.064e sarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryam iti me matiḥ

06,115.065a evam uktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ

06,115.065c tvayy evaitad yuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama

06,116.001 saṃjaya uvāca

06,116.001a vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ

06,116.001c pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca abhijagmuḥ pitāmaham

06,116.002a taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamam

06,116.002c abhivādyopatasthur vai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

06,116.003a kanyāś candanacūrṇaiś ca lājair mālyaiś ca sarvaśaḥ

06,116.003b*0494_01 avākirañ śāṃtanavaṃ tatra gatvā sahasraśaḥ

06,116.003c striyo bālās tathā vṛddhāḥ prekṣakāś ca pṛthagjanāḥ

06,116.003e samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam

06,116.004a tūryāṇi gaṇikā vārās tathaiva naṭanartakāḥ

06,116.004c upānṛtyañ jaguś caiva vṛddhaṃ kurupitāmaham

06,116.005a upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhān vipramucya ca

06,116.005c āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ

06,116.006a anvāsata durādharṣaṃ devavratam ariṃdamam

06,116.006c anyonyaṃ prītimantas te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ

06,116.007a sā pārthivaśatākīrṇā samitir bhīṣmaśobhitā

06,116.007c śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam

06,116.007d*0495_01 upāsāṃ cakrire sarve kurupāṇḍavasainikāḥ

06,116.008a vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmaham upāsatām

06,116.008c devānām iva deveśaṃ pitāmaham upāsatām

06,116.009a bhīṣmas tu vedanāṃ dhairyān nigṛhya bharatarṣabha

06,116.009b*0496_01 nānāpraharaṇair viddhaḥ śaratalpagatas tathā

06,116.009c abhitaptaḥ śaraiś caiva nātihṛṣṭamanābravīt

06,116.010a śarābhitaptakāyo 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ

06,116.010c pānīyam abhikāṅkṣe 'haṃ rājñas tān pratyabhāṣata

06,116.011a tatas te kṣatriyā rājan samājahruḥ samantataḥ

06,116.011c bhakṣyān uccāvacāṃs tatra vārikumbhāṃś ca śītalān

06,116.012a upanītaṃ ca tad dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt

06,116.012c nādya tāta mayā śakyaṃ bhogān kāṃś cana mānuṣān

06,116.012d*0497_01 nedaṃ mama jalaṃ yogyaṃ pātuṃ naiva kṣamo hy aham

06,116.013a upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hy aham

06,116.013c pratīkṣamāṇas tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ

06,116.013d*0498_01 evam uktvā tatovāca bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ

06,116.013d*0498_02 payaḥ pāsyāmi gopālā gomayaṃ na tu gomayam

06,116.013d*0498_03 gomayenāgnivarṇena gomayaṃ na tu gomayam

06,116.014a evam uktvā śāṃtanavo dīnavāk sarvapārthivān

06,116.014c dhanaṃjayaṃ mahābāhum abhyabhāṣata bhārata

06,116.015a athopetya mahābāhur abhivādya pitāmaham

06,116.015c atiṣṭhat prāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt

06,116.016a taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājann abhivādyāgrataḥ sthitam

06,116.016c abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam

06,116.017a dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto 'smi maheṣubhiḥ

06,116.017c marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati

06,116.018a hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna

06,116.018b*0499_01 gomukhaiḥ pīḍyamānasya gaur naṣṭo mama gopate

06,116.018b*0499_02 gorasaṃ pātum icchāmi gobhir yac ca na dūṣitam

06,116.018c tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātum ambho yathāvidhi

06,116.019a arjunas tu tathety uktvā ratham āruhya vīryavān

06,116.019c adhijyaṃ balavat kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ

06,116.020a tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

06,116.020c vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ

06,116.021a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ

06,116.021c śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

06,116.022a saṃdhāya ca śaraṃ dīptam abhimantrya mahāyaśāḥ

06,116.022c parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ

06,116.022e avidhyat pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe

06,116.023a utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā

06,116.023c śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca

06,116.024a atarpayat tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā

06,116.024c bhīṣmaṃ kurūṇām ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ

06,116.025a karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ

06,116.025c vismayaṃ paramaṃ jagmus tatas te vasudhādhipāḥ

06,116.026a tat karma prekṣya bībhatsor atimānuṣam adbhutam

06,116.026c saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva

06,116.027a vismayāc cottarīyāṇi vyāvidhyan sarvato nṛpāḥ

06,116.027c śaṅkhadundubhinirghoṣais tumulaṃ sarvato 'bhavat

06,116.028a tṛptaḥ śāṃtanavaś cāpi rājan bībhatsum abravīt

06,116.028c sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayann iva

06,116.029a naitac citraṃ mahābāho tvayi kauravanandana

06,116.029c kathito nāradenāsi pūrvarṣir amitadyutiḥ

06,116.030a vāsudevasahāyas tvaṃ mahat karma kariṣyasi

06,116.030c yan notsahati devendraḥ saha devair api dhruvam

06,116.031a vidus tvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ

06,116.031c dhanurdharāṇām ekas tvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu

06,116.032a manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥ

06,116.032c sarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām

06,116.033a ādityas tejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavān varaḥ

06,116.033c jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhas tvam asi dhanvinām

06,116.034a na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caiva

06,116.034c droṇena rāmeṇa janārdanena; muhur muhuḥ saṃjayenāpi coktam

06,116.035a parītabuddhir hi visaṃjñakalpo; duryodhano nābhyanandad vaco me

06,116.035c sa śeṣyate vai nihataś cirāya; śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ

06,116.036a tataḥ śrutvā tad vacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūva

06,116.036c tam abravīc chāṃtanavo 'bhivīkṣya; nibodha rājan bhava vītamanyuḥ

06,116.037a dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā

06,116.037c jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ

06,116.037e etasya kartā loke 'smin nānyaḥ kaś cana vidyate

06,116.038a āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam

06,116.038c aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ

06,116.038e dhātus tvaṣṭuś ca savitur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ

06,116.039a sarvasmin mānuṣe loke vetty eko hi dhanaṃjayaḥ

06,116.039c kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaś cana

06,116.039e na śakyāḥ pāṇḍavās tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana

06,116.040a amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ

06,116.040c tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinā

06,116.040e kṛtinā samare rājan saṃdhis te tāta yujyatām

06,116.041a yāvat kṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsadi

06,116.041c tāvat pārthena śūreṇa saṃdhis te tāta yujyatām

06,116.042a yāvac camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

06,116.042c nāśayaty arjunas tāvat saṃdhis te tāta yujyatām

06,116.043a yāvat tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ

06,116.043c nṛpāś ca bahavo rājaṃs tāvat saṃdhiḥ prayujyatām

06,116.044a na nirdahati te yāvat krodhadīptekṣaṇaś camūm

06,116.044c yudhiṣṭhiro hi tāvad vai saṃdhis te tāta yujyatām

06,116.045a nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ

06,116.045b*0500_01 yāvat kṣatraṃ na nighnanti tāvat saṃdhir vidhīyatām

06,116.045c yāvac camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ

06,116.045e tāvat te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām

06,116.046a yuddhaṃ madantam evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

06,116.046c etat te rocatāṃ vākyaṃ yad ukto 'si mayānagha

06,116.046e etat kṣemam ahaṃ manye tava caiva kulasya ca

06,116.047a tyaktvā manyum upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptam etad yat kṛtaṃ phalgunena

06,116.047c bhīṣmasyāntād astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājan prasīda

06,116.048a rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānām; indraprasthaṃ dharmarājo 'nuśāstu

06,116.048c mā mitradhruk pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra

06,116.049a mamāvasānāc chāntir astu prajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥ

06,116.049c pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan

06,116.050a na ced evaṃ prāptakālaṃ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasy abuddhyā

06,116.050b*0501_01 tapsyasyante lobhabhāvāt tvam evaṃ

06,116.050b*0501_02 ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ

06,116.050c bhīṣmasyāntād etadantāḥ stha sarve; satyām etāṃ bhāratīm īrayāmi

06,116.050c*0502_01 diṣṭaṃ gantā tyaktadharmārthakāmaḥ

06,116.050c*0502_02 putrabhrātṛjñātisaṃbandhihīnaḥ

06,116.050c*0502_03 evaṃ vo 'stu viditaṃ kauraveyāḥ

06,116.051a etad vākyaṃ sauhṛdād āpageyo; madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā

06,116.051c tūṣṇīm āsīc chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya

06,116.051d*0503_01 dharmārthasahitaṃ vākyaṃ śrutvā hitam anāmayam

06,116.051d*0503_02 nārocayata putras te mumūrṣur iva bheṣajam

06,117.001 saṃjaya uvāca

06,117.001a tatas te pārthivāḥ sarve jagmuḥ svān ālayān punaḥ

06,117.001c tūṣṇīṃbhūte mahārāja bhīṣme śaṃtanunandane

06,117.002a śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ

06,117.002c īṣad āgatasaṃtrāsaḥ tvarayopajagāma ha

06,117.003a sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā

06,117.003c janmaśayyāgataṃ devaṃ kārttikeyam iva prabhum

06,117.004a nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhas tadā vṛṣaḥ

06,117.004b*0504_01 bhīṣma bhīṣma mahābāho ity uvāca mahādyutiḥ

06,117.004c abhyetya pādayos tasya nipapāta mahādyutiḥ

06,117.005a rādheyo 'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cāṣkigatas tava

06,117.005c dveṣyo 'tyantam anāgāḥ sann iti cainam uvāca ha

06,117.006a tac chrutvā kuruvṛddhaḥ sa balāt saṃvṛttalocanaḥ

06,117.006c śanair udvīkṣya sasneham idaṃ vacanam abravīt

06,117.007a rahitaṃ dhiṣṇyam ālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ

06,117.007c piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaikabāhunā

06,117.008a ehy ehi me vipratīpa spardhase tvaṃ mayā saha

06,117.008c yadi māṃ nābhigacchethā na te śreyo bhaved dhruvam

06,117.009a kaunteyas tvaṃ na rādheyo vidito nāradān mama

06,117.009a*0505_01 **** **** na tavādhirathaḥ pitā

06,117.009a*0505_02 sūryajas tvaṃ mahābāho

06,117.009c kṛṣṇadvaipāyanāc caiva keśavāc ca na saṃśayaḥ

06,117.010a na ca dveṣo 'sti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te

06,117.010c tejovadhanimittaṃ tu paruṣāṇy aham uktavān

06,117.011a akasmāt pāṇḍavān hi tvaṃ dviṣasīti matir mama

06,117.011c yenāsi bahuśo rūkṣaṃ coditaḥ sūryanandana

06,117.011d*0506_01 jāto 'si dharmalopena tatas te buddhir īdṛśī

06,117.011d*0506_02 nīcāśrayān matsareṇa dveṣiṇī guṇinām api

06,117.011d*0506_03 tenāsi bahuśo rūkṣaṃ śrāvitaḥ kurusaṃsadi

06,117.012a jānāmi samare vīryaṃ śatrubhir duḥsahaṃ tava

06,117.012c brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatim

06,117.013a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit puruṣeṣv amaropama

06,117.013c kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣam uktavān

06,117.014a iṣvastre bhārasaṃdhāne lāghave 'strabale tathā

06,117.014c sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā

06,117.015a karṇa rājapuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā

06,117.015c tasyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi

06,117.016a tathā ca balavān rājā jarāsaṃdho durāsadaḥ

06,117.016c samare samaraślāghī tvayā na sadṛśo 'bhavat

06,117.017a brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ

06,117.017c devagarbho 'jitaḥ saṃkhye manuṣyair adhiko bhuvi

06,117.018a vyapanīto 'dya manyur me yas tvāṃ prati purā kṛtaḥ

06,117.018c daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum

06,117.019a sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaras te 'risūdana

06,117.019c saṃgaccha tair mahābāho mama ced icchasi priyam

06,117.020a mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairam ādityanandana

06,117.020c pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantv adya nirāmayāḥ

06,117.021 karṇa uvāca

06,117.021a jānāmy ahaṃ mahāprājña sarvam etan na saṃśayaḥ

06,117.021c yathā vadasi durdharṣa kaunteyo 'haṃ na sūtajaḥ

06,117.022a avakīrṇas tv ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ

06,117.022c bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartum utsahe

06,117.022d*0507_01 vasudevasuto yadvat pāṇḍavāya dṛḍhavrataḥ

06,117.023a vasu caiva śarīraṃ ca yad udāraṃ tathā yaśaḥ

06,117.023c sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa

06,117.023e kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyodhanam

06,117.023f*0508_01 tathā duryodhanasyārthe vīramārganiṣeviṇā

06,117.023f*0509_01 mā caitad vyādhimaraṇaṃ kṣatraṃ syād iti kaurava

06,117.024a avaśyabhāvī vai yo 'rtho na sa śakyo nivartitum

06,117.024c daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet

06,117.025a pṛthivīkṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha

06,117.025c bhavadbhir upalabdhāni kathitāni ca saṃsadi

06,117.026a pāṇḍavā vāsudevaś ca viditā mama sarvaśaḥ

06,117.026c ajeyāḥ puruṣair anyair iti tāṃś cotsahāmahe

06,117.026d*0510_01 vijayiṣye raṇe pāṇḍūn iti me niścitaṃ matam

06,117.026d*0510_02 na cec chakyam avasraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam

06,117.026d*0510_03 dhanaṃjayena yotsye 'haṃ svadharmaprītamānasaḥ

06,117.026d*0511_01 adharmaṃ vyādhimaraṇaṃ kṣatriyasya pitāmaha

06,117.027a anujānīṣva māṃ tāta yuddhe prītamanāḥ sadā

06,117.027c anujñātas tvayā vīra yudhyeyam iti me matiḥ

06,117.028a duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāc cāpalāt tathā

06,117.028c yan mayāpakṛtaṃ kiṃ cit tad anukṣantum arhasi

06,117.029 bhīṣma uvāca

06,117.029a na cec chakyam athotsraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam

06,117.029c anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā

06,117.030a vimanyur gatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi

06,117.030c yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān

06,117.031a ahaṃ tvām anujānāmi yad icchasi tad āpnuhi

06,117.031c kṣatradharmajitāṃl lokān saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ

06,117.032a yudhyasva nirahaṃkāro balavīryavyapāśrayaḥ

06,117.032c dharmo hi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate

06,117.033a praśame hi kṛto yatnaḥ sucirāt suciraṃ mayā

06,117.033c na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmas tato jayaḥ

06,117.034 saṃjaya uvāca

06,117.034a evaṃ bruvantaṃ gāṅgeyam abhivādya prasādya ca

06,117.034c rādheyo ratham āruhya prāyāt tava sutaṃ prati

06,117.034d*0512_01 ya idaṃ śṛṇuyād bhaktyā bhīṣmaparva mahādbhutam

06,117.034d*0512_02 ājanmasaṃcitāt pāpān mucyate nātra saṃśayaḥ

06,117.034d*0512_03 bhīṣmaparva idaṃ śrutvā śatabhojyaṃ tu dāpayet

06,117.034d*0512_04 sarvatīrthaphalaṃ caiva sarvayajñaphalaṃ labhet

06,117.034d*0512_05 etad vai parvadānaṃ ca dattvā svarṇādidakṣiṇām

06,117.034d*0512_06 samāhitaphalāvāptir jāyate nātra saṃśayaḥ

06,117.034d*0512_07 aśvamedhasahasrasya rājasūyaśatasya ca

06,117.034d*0512_08 gavāṃ koṭipradānasya phalaṃ syād bhīṣmaparvaṇi

06,117.034d*0512_09 bhīṣmaparva idaṃ śrutvā pūjayed yas tu vācakam

06,117.034d*0512_10 tena brahmā ca rudraś ca viṣṇuś ca vasavas tathā

06,117.034d*0512_11 pūjitā ṛṣayaḥ sarve pitaraś ca sahāgnibhiḥ

06,117.034d*0512_12 prasanne vācake vipre prasannāḥ sarvadevatāḥ

06,117.034d*0512_13 dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sa phalaṃ prāpnuyān naraḥ

06,117.034d*0512_14 pañca ślokasahasrāṇi tathā hy aṣṭau śatāni ca

06,117.034d*0512_15 ślokāś ca caturāśītiḥ proktā vyāsena dhīmatā

06,117.034d*0513_01 śraddhayā parayā yukto bhīṣmaparva śṛṇoti yaḥ

06,117.034d*0513_02 mucyate brahmahatyāyā jayaṃ vai labhate dhruvam

06,117.034d*0513_03 brāhmaṇān bhojayet samyag vastrālaṃkāragodhanaiḥ

06,117.034d*0513_04 pūjayec caiva vaktāraṃ bhīṣmaparvaṇi vai gṛhī


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Epics Collection. Mahābhārata: Bhīṣmaparvan. Mahābhārata: Bhīṣmaparvan. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-D1F2-A