Mahābhārata: Udyogaparvan

Header

Data entry: Muneo Tokunaga et al. and John Smith et al.

Date of this version: 2025-05-07

Source:

  • Mahabharata: Udyogaparvan. Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune, India, 1999
    .

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.



% Mahabharata: Udyogaparvan
% Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute,
% Pune, India, 1999

% On the basis of the text entered by Muneo Tokunaga et al.,
% revised by John Smith, Cambridge, et al.

Revisions:

  • 2025-02-07: TEI encoding by mass conversion
  • 2025-02-27: metadata structuring
  • 2025-05-07: Added several metadata fields.

Text

05,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam

05,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

05,001.000*0002_00 janamejaya uvāca

05,001.000*0002_01 evaṃ nirvartya codvāhaṃ saṃgataḥ saha bandhubhiḥ

05,001.000*0002_02 kāḥ kathāś ca cakārāsau vaiśaṃpāyana kīrtaya

05,001.000*0003_01 mahābhāratayaṣṭir vaḥ suparvavyāsavaṃśajā

05,001.000*0003_02 skhalatām avalambāya jāyatāṃ bhavavartmani

05,001.000*0004_01 vṛtte vivāhe hṛṣṭātmā yad uvāca yudhiṣṭhiraḥ

05,001.000*0004_02 tat sarvaṃ kathayasveha kṛtavanto yad uttaram

05,001.000*0005_01 abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ

05,001.000*0005_02 prāṃśur daṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ

05,001.000*0005_03 sākṣāl lokān pāvayamānaḥ kavimukhyaḥ

05,001.000*0005_04 pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu

05,001.000*0006_01 oṃ vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam

05,001.000*0006_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim

05,001.000*0006_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave

05,001.000*0006_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ

05,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,001.001a kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās; tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ

05,001.001c viśramya catvāry uṣasaḥ pratītāḥ; sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ

05,001.002a sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā; maṇipravekottamaratnacitrā

05,001.002c nyastāsanā mālyavatī sugandhā; tām abhyayus te nararājavaryāḥ

05,001.003a athāsanāny āviśatāṃ purastād; ubhau virāṭadrupadau narendrau

05,001.003c vṛddhaś ca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ; pitāmaho rāmajanārdanābhyām

05,001.004a pāñcālarājasya samīpatas tu; śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ

05,001.004c matsyasya rājñas tu susaṃnikṛṣṭau; janārdanaś caiva yudhiṣṭhiraś ca

05,001.005a sutāś ca sarve drupadasya rājño; bhīmārjunau mādravatīsutau ca

05,001.005c pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau; virāṭaputraś ca sahābhimanyuḥ

05,001.006a sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā; vīryeṇa rūpeṇa balena caiva

05,001.006c upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ; suvarṇacitreṣu varāsaneṣu

05,001.007a tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu; vibhrājamānāmbarabhūṣaṇeṣu

05,001.007c rarāja sā rājavatī samṛddhā; grahair iva dyaur vimalair upetā

05,001.008a tataḥ kathās te samavāyayuktāḥ; kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ

05,001.008c tasthur muhūrtaṃ paricintayantaḥ; kṛṣṇaṃ nṛpās te samudīkṣamāṇāḥ

05,001.009a kathāntam āsādya ca mādhavena; saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ

05,001.009b*0007_01 kṛṣṇena vṛṣṇipravareṇa tatra

05,001.009c te rājasiṃhāḥ sahitā hy aśṛṇvan; vākyaṃ mahārthaṃ ca mahodayaṃ ca

05,001.010 kṛṣṇa uvāca

05,001.010a sarvair bhavadbhir viditaṃ yathāyaṃ; yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām

05,001.010c jito nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ; punaḥ pravāse samayaḥ kṛtaś ca

05,001.011a śaktair vijetuṃ tarasā mahīṃ ca; satye sthitais tac caritaṃ yathāvat

05,001.011c pāṇḍoḥ sutais tad vratam ugrarūpaṃ; varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ

05,001.012a trayodaśaś caiva sudustaro 'yam; ajñāyamānair bhavatāṃ samīpe

05,001.012c kleśān asahyāṃś ca titikṣamāṇair; yathoṣitaṃ tad viditaṃ ca sarvam

05,001.012*0008_01 etaiḥ parapreṣyaniyogayuktair

05,001.012*0008_02 icchadbhir āptaṃ svakulena rājyam

05,001.013a evaṃ gate dharmasutasya rājño; duryodhanasyāpi ca yad dhitaṃ syāt

05,001.013c tac cintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ; dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaskaraṃ ca

05,001.014a adharmayuktaṃ ca na kāmayeta; rājyaṃ surāṇām api dharmarājaḥ

05,001.014c dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ; grāme 'pi kasmiṃś cid ayaṃ bubhūṣet

05,001.015a pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ; yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭraputraiḥ

05,001.015c mithyopacāreṇa tathāpy anena; kṛcchraṃ mahat prāptam asahyarūpam

05,001.016a na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ; svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ

05,001.016c tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhir; abhīpsate 'nāmayam eva teṣām

05,001.017a yat tat svayaṃ pāṇḍusutair vijitya; samāhṛtaṃ bhūmipatīn nipīḍya

05,001.017c tat prārthayante puruṣapravīrāḥ; kuntīsutā mādravatīsutau ca

05,001.018a bālās tv ime tair vividhair upāyaiḥ; saṃprārthitā hantum amitrasāhāḥ

05,001.018c rājyaṃ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ; sarvaṃ ca tad vo viditaṃ yathāvat

05,001.019a teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ; dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya

05,001.019c saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ; matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthak ca

05,001.020a ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva; taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvat

05,001.020c ato 'nyathā tair upacaryamāṇā; hanyuḥ sametān dhṛtarāṣṭraputrān

05,001.021a tair viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ; suhṛjjanās tān parivārayeyuḥ

05,001.021c yuddhena bādheyur imāṃs tathaiva; tair vadhyamānā yudhi tāṃś ca hanyuḥ

05,001.021d*0009_01 tyaktās tathā bandhujanena cāmī

05,001.021d*0009_02 dharmeṇa vairīn nihatāś ca hanyuḥ

05,001.022a tathāpi neme 'lpatayā samarthās; teṣāṃ jayāyeti bhaven mataṃ vaḥ

05,001.022c sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhis; teṣāṃ vināśāya yateyur eva

05,001.023a duryodhanasyāpi mataṃ yathāvan; na jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti

05,001.023c ajñāyamāne ca mate parasya; kiṃ syāt samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ

05,001.024a tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ; śuciḥ kulīnaḥ puruṣo 'pramattaḥ

05,001.024c dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ; rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya

05,001.025a niśamya vākyaṃ tu janārdanasya; dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca

05,001.025c samādade vākyam athāgrajo 'sya; saṃpūjya vākyaṃ tad atīva rājan

05,002.001 baladeva uvāca

05,002.001a śrutaṃ bhavadbhir gadapūrvajasya; vākyaṃ yathā dharmavad arthavac ca

05,002.001c ajātaśatroś ca hitaṃ hitaṃ ca; duryodhanasyāpi tathaiva rājñaḥ

05,002.002a ardhaṃ hi rājyasya visṛjya vīrāḥ; kuntīsutās tasya kṛte yatante

05,002.002a*0010_01 jitā gatāraṇyam itaḥ purā te

05,002.002b*0011_01 mādrīsutau caiva kurupravīrau

05,002.002c pradāya cārdhaṃ dhṛtarāṣṭraputraḥ; sukhī sahāsmābhir atīva modet

05,002.003a labdhvā hi rājyaṃ puruṣapravīrāḥ; samyak pravṛtteṣu pareṣu caiva

05,002.003c dhruvaṃ praśāntāḥ sukham āviśeyus; teṣāṃ praśāntiś ca hitaṃ prajānām

05,002.003d*0012_01 tato vināśaḥ kurupāṇḍavānāṃ

05,002.003d*0012_02 sabāndhavānāṃ bhavitācireṇa

05,002.003d*0012_03 tasmād yad uktaṃ madhusūdanena

05,002.003d*0012_04 tat sarvalokasya hitaṃ yatadhvam

05,002.004a duryodhanasyāpi mataṃ ca vettuṃ; vaktuṃ ca vākyāni yudhiṣṭhirasya

05,002.004b*0013_01 prayātu dūtaḥ puruṣaḥ pradhāno

05,002.004b*0013_02 hitāya teṣāṃ ca tathaiva caiṣām

05,002.004c priyaṃ mama syād yadi tatra kaś cid; vrajec chamārthaṃ kurupāṇḍavānām

05,002.005a sa bhīṣmam āmantrya kurupravīraṃ; vaicitravīryaṃ ca mahānubhāvam

05,002.005c droṇaṃ saputraṃ viduraṃ kṛpaṃ ca; gāndhārarājaṃ ca sasūtaputram

05,002.006a sarve ca ye 'nye dhṛtarāṣṭraputrā; balapradhānā nigamapradhānāḥ

05,002.006c sthitāś ca dharmeṣu yathā svakeṣu; lokapravīrāḥ śrutakālavṛddhāḥ

05,002.007a eteṣu sarveṣu samāgateṣu; paureṣu vṛddheṣu ca saṃgateṣu

05,002.007c bravītu vākyaṃ praṇipātayuktaṃ; kuntīsutasyārthakaraṃ yathā syāt

05,002.008a sarvāsv avasthāsu ca te na kauṭyād; grasto hi so 'rtho balam āśritais taiḥ

05,002.008c priyābhyupetasya yudhiṣṭhirasya; dyūte pramattasya hṛtaṃ ca rājyam

05,002.009a nivāryamāṇaś ca kurupravīraiḥ; sarvaiḥ suhṛdbhir hy ayam apy atajjñaḥ

05,002.009b*0014_01 sa dīvyamānaḥ pratidīvya cainaṃ

05,002.009c gāndhārarājasya sutaṃ matākṣaṃ; samāhvayed devitum ājamīḍhaḥ

05,002.009c*0015_01 hitvā hi karṇaṃ ca suyodhanaṃ ca

05,002.010a durodarās tatra sahasraśo 'nye; yudhiṣṭhiro yān viṣaheta jetum

05,002.010c utsṛjya tān saubalam eva cāyaṃ; samāhvayat tena jito 'kṣavatyām

05,002.011a sa dīvyamānaḥ pratidevanena; akṣeṣu nityaṃ suparāṅmukheṣu

05,002.011c saṃrambhamāṇo vijitaḥ prasahya; tatrāparādhaḥ śakuner na kaś cit

05,002.012a tasmāt praṇamyaiva vaco bravītu; vaicitravīryaṃ bahusāmayuktam

05,002.012c tathā hi śakyo dhṛtarāṣṭraputraḥ; svārthe niyoktuṃ puruṣeṇa tena

05,002.012d*0016_01 ayuddham ākāṅkṣata kauravāṇāṃ

05,002.012d*0016_02 sāmnaiva duryodhanam āhvayadhvam

05,002.012d*0016_03 sāmnā jito 'rtho 'rthakaro bhaveta

05,002.012d*0016_04 yuddhe 'nayo bhavitā neha so 'rthaḥ

05,002.013 vaiśaṃpāyana uvāca

05,002.013a evaṃ bruvaty eva madhupravīre; śinipravīraḥ sahasotpapāta

05,002.013c tac cāpi vākyaṃ parinindya tasya; samādade vākyam idaṃ samanyuḥ

05,003.001 sātyakir uvāca

05,003.001a yādṛśaḥ puruṣasyātmā tādṛśaṃ saṃprabhāṣate

05,003.001c yathārūpo 'ntarātmā te tathārūpaṃ prabhāṣase

05,003.002a santi vai puruṣāḥ śūrāḥ santi kāpuruṣās tathā

05,003.002c ubhāv etau dṛḍhau pakṣau dṛśyete puruṣān prati

05,003.003a ekasminn eva jāyete kule klībamahārathau

05,003.003c phalāphalavatī śākhe yathaikasmin vanaspatau

05,003.004a nābhyasūyāmi te vākyaṃ bruvato lāṅgaladhvaja

05,003.004c ye tu śṛṇvanti te vākyaṃ tān asūyāmi mādhava

05,003.005a kathaṃ hi dharmarājasya doṣam alpam api bruvan

05,003.005c labhate pariṣanmadhye vyāhartum akutobhayaḥ

05,003.006a samāhūya mahātmānaṃ jitavanto 'kṣakovidāḥ

05,003.006c anakṣajñaṃ yathāśraddhaṃ teṣu dharmajayaḥ kutaḥ

05,003.007a yadi kuntīsutaṃ gehe krīḍantaṃ bhrātṛbhiḥ saha

05,003.007c abhigamya jayeyus te tat teṣāṃ dharmato bhavet

05,003.008a samāhūya tu rājānaṃ kṣatradharmarataṃ sadā

05,003.008c nikṛtyā jitavantas te kiṃ nu teṣāṃ paraṃ śubham

05,003.009a kathaṃ praṇipatec cāyam iha kṛtvā paṇaṃ param

05,003.009c vanavāsād vimuktas tu prāptaḥ paitāmahaṃ padam

05,003.010a yady ayaṃ paravittāni kāmayeta yudhiṣṭhiraḥ

05,003.010c evam apy ayam atyantaṃ parān nārhati yācitum

05,003.011a kathaṃ ca dharmayuktās te na ca rājyaṃ jihīrṣavaḥ

05,003.011c nivṛttavāsān kaunteyān ya āhur viditā iti

05,003.012a anunītā hi bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā

05,003.012c na vyavasyanti pāṇḍūnāṃ pradātuṃ paitṛkaṃ vasu

05,003.013a ahaṃ tu tāñ śitair bāṇair anunīya raṇe balāt

05,003.013c pādayoḥ pātayiṣyāmi kaunteyasya mahātmanaḥ

05,003.014a atha te na vyavasyanti praṇipātāya dhīmataḥ

05,003.014c gamiṣyanti sahāmātyā yamasya sadanaṃ prati

05,003.014d*0017_01 daśāśā chādayantaṃ mām ekavīraṃ madotkaṭam

05,003.014d*0017_02 vijiṣṇuṃ manyate loko yudhyantaṃ ca mahītale

05,003.014d*0017_03 satyaṃ mamāntevāsitvaṃ jayasya jayaśālinaḥ

05,003.014d*0017_04 chinadmi yadi khaḍgena bhīṣmādīnāṃ śirāṃsy aham

05,003.015a na hi te yuyudhānasya saṃrabdhasya yuyutsataḥ

05,003.015c vegaṃ samarthāḥ saṃsoḍhuṃ vajrasyeva mahīdharāḥ

05,003.016a ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ kaś ca cakrāyudhaṃ yudhi

05,003.016c māṃ cāpi viṣahet ko nu kaś ca bhīmaṃ durāsadam

05,003.017a yamau ca dṛḍhadhanvānau yamakalpau mahādyutī

05,003.017b*0018_01 virāṭadrupadau vīrau yamakālopamadyutī

05,003.017c ko jijīviṣur āsīded dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

05,003.018a pañcemān pāṇḍaveyāṃś ca draupadyāḥ kīrtivardhanān

05,003.018c samapramāṇān pāṇḍūnāṃ samavīryān madotkaṭān

05,003.019a saubhadraṃ ca maheṣvāsam amarair api duḥsaham

05,003.019c gadapradyumnasāmbāṃś ca kālavajrānalopamān

05,003.020a te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya putraṃ śakuninā saha

05,003.020c karṇena ca nihatyājāv abhiṣekṣyāma pāṇḍavam

05,003.021a nādharmo vidyate kaś cic chatrūn hatvātatāyinaḥ

05,003.021c adharmyam ayaśasyaṃ ca śātravāṇāṃ prayācanam

05,003.021d*0019_01 agnido garadaś caiva śastrapāṇir dhanāpahaḥ

05,003.021d*0019_02 kṣetradāraharaś caiva ṣaḍ ete hy ātatāyinaḥ

05,003.021d*0019_03 ātatāyinam āyāntam api vedāntavādinam

05,003.021d*0019_04 jighāṃsantaṃ jighāṃsīyān na tena brahmahā bhavet

05,003.022a hṛdgatas tasya yaḥ kāmas taṃ kurudhvam atandritāḥ

05,003.022c nisṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭreṇa rājyaṃ prāpnotu pāṇḍavaḥ

05,003.023a adya pāṇḍusuto rājyaṃ labhatāṃ vā yudhiṣṭhiraḥ

05,003.023c nihatā vā raṇe sarve svapsyanti vasudhātale

05,004.001 drupada uvāca

05,004.001a evam etan mahābāho bhaviṣyati na saṃśayaḥ

05,004.001c na hi duryodhano rājyaṃ madhureṇa pradāsyati

05,004.002a anuvartsyati taṃ cāpi dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ

05,004.002c bhīṣmadroṇau ca kārpaṇyān maurkhyād rādheyasaubalau

05,004.003a baladevasya vākyaṃ tu mama jñāne na yujyate

05,004.003c etad dhi puruṣeṇāgre kāryaṃ sunayam icchatā

05,004.004a na tu vācyo mṛdu vaco dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana

05,004.004c na hi mārdavasādhyo 'sau pāpabuddhir mato mama

05,004.005a gardabhe mārdavaṃ kuryād goṣu tīkṣṇaṃ samācaret

05,004.005c mṛdu duryodhane vākyaṃ yo brūyāt pāpacetasi

05,004.005d*0020_01 aham eko 'pi jeṣyāmi prāk caiva prahiṇomi tam

05,004.005d*0020_02 nāhaṃ kuryāṃ yad etad vai viśvāsād eva śāśvatam

05,004.005d*0021_01 aham eko vijeṣyāmi prāhatān saṃvidhāya ca

05,004.005d*0021_02 nāhaṃ karomi tadvākyaṃ praṇipātanapūrvakam

05,004.006a mṛdu vai manyate pāpo bhāṣyamāṇam aśaktijam

05,004.006c jitam arthaṃ vijānīyād abudho mārdave sati

05,004.007a etac caiva kariṣyāmo yatnaś ca kriyatām iha

05,004.007c prasthāpayāma mitrebhyo balāny udyojayantu naḥ

05,004.008a śalyasya dhṛṣṭaketoś ca jayatsenasya cābhibhoḥ

05,004.008c kekayānāṃ ca sarveṣāṃ dūtā gacchantu śīghragāḥ

05,004.009a sa tu duryodhano nūnaṃ preṣayiṣyati sarvaśaḥ

05,004.009b*0022_01 tāvad dūtān vayaṃ tūrṇaṃ preṣayiṣyāma māciram

05,004.009b*0022_02 sa tu duryodhano nūnaṃ preṣayiṣyati tān nṛpān

05,004.009c pūrvābhipannāḥ santaś ca bhajante pūrvacodakam

05,004.010a tat tvaradhvaṃ narendrāṇāṃ pūrvam eva pracodane

05,004.010c mahad dhi kāryaṃ voḍhavyam iti me vartate matiḥ

05,004.011a śalyasya preṣyatāṃ śīghraṃ ye ca tasyānugā nṛpāḥ

05,004.011c bhagadattāya rājñe ca pūrvasāgaravāsine

05,004.012a amitaujase tathogrāya hārdikyāyāhukāya ca

05,004.012c dīrghaprajñāya mallāya rocamānāya cābhibho

05,004.013a ānīyatāṃ bṛhantaś ca senābinduś ca pārthivaḥ

05,004.013c pāpajit prativindhyaś ca citravarmā suvāstukaḥ

05,004.014a bāhlīko muñjakeśaś ca caidyādhipatir eva ca

05,004.014c supārśvaś ca subāhuś ca pauravaś ca mahārathaḥ

05,004.015a śakānāṃ pahlavānāṃ ca daradānāṃ ca ye nṛpāḥ

05,004.015c kāmbojā ṛṣikā ye ca paścimānūpakāś ca ye

05,004.016a jayatsenaś ca kāśyaś ca tathā pañcanadā nṛpāḥ

05,004.016c krāthaputraś ca durdharṣaḥ pārvatīyāś ca ye nṛpāḥ

05,004.017a jānakiś ca suśarmā ca maṇimān pautimatsyakaḥ

05,004.017c pāṃsurāṣṭrādhipaś caiva dhṛṣṭaketuś ca vīryavān

05,004.018a auḍraś ca daṇḍadhāraś ca bṛhatsenaś ca vīryavān

05,004.018c aparājito niṣādaś ca śreṇimān vasumān api

05,004.019a bṛhadbalo mahaujāś ca bāhuḥ parapuraṃjayaḥ

05,004.019c samudraseno rājā ca saha putreṇa vīryavān

05,004.020a adāriś ca nadījaś ca karṇaveṣṭaś ca pārthivaḥ

05,004.020c samarthaś ca suvīraś ca mārjāraḥ kanyakas tathā

05,004.020c*0023_01 **** **** eko vīryabalotkaṭaḥ

05,004.020c*0023_02 vīrabāhuḥ subāhuś ca

05,004.020d*0024_01 vīrabāhuś ca durdharṣo bhūmipo jālakīṭakaḥ

05,004.021a mahāvīraś ca kadruś ca nikaras tumulaḥ krathaḥ

05,004.021c nīlaś ca vīradharmā ca bhūmipālaś ca vīryavān

05,004.022a durjayo dantavaktraś ca rukmī ca janamejayaḥ

05,004.022c āṣāḍho vāyuvegaś ca pūrvapālī ca pārthivaḥ

05,004.022d*0025_01 ārṣo devā budhaḥ sūtas tathā harihayopamaḥ

05,004.023a bhūritejā devakaś ca ekalavyasya cātmajaḥ

05,004.023c kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtiś ca vīryavān

05,004.024a udbhavaḥ kṣemakaś caiva vāṭadhānaś ca pārthivaḥ

05,004.024c śrutāyuś ca dṛḍhāyuś ca śālvaputraś ca vīryavān

05,004.025a kumāraś ca kaliṅgānām īśvaro yuddhadurmadaḥ

05,004.025c eteṣāṃ preṣyatāṃ śīghram etad dhi mama rocate

05,004.026a ayaṃ ca brāhmaṇaḥ śīghraṃ mama rājan purohitaḥ

05,004.026c preṣyatāṃ dhṛtarāṣṭrāya vākyam asmin samarpyatām

05,004.027a yathā duryodhano vācyo yathā śāṃtanavo nṛpaḥ

05,004.027c dhṛtarāṣṭro yathā vācyo droṇaś ca viduṣāṃ varaḥ

05,005.000*0026_00 vaiśaṃpāyanaḥ

05,005.000*0026_01 drupadenaivam ukte tu vākye vākyaviśāradaḥ

05,005.000*0026_02 vasudevasutas tatra vṛṣṇisiṃho 'bravīd idam

05,005.001 vāsudeva uvāca

05,005.001a upapannam idaṃ vākyaṃ somakānāṃ dhuraṃdhare

05,005.001c arthasiddhikaraṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahaujasaḥ

05,005.002a etac ca pūrvakāryaṃ naḥ sunītam abhikāṅkṣatām

05,005.002c anyathā hy ācaran karma puruṣaḥ syāt subāliśaḥ

05,005.003a kiṃ tu saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ kurupāṇḍuṣu

05,005.003c yatheṣṭaṃ vartamāneṣu pāṇḍaveṣu ca teṣu ca

05,005.004a te vivāhārtham ānītā vayaṃ sarve yathā bhavān

05,005.004c kṛte vivāhe muditā gamiṣyāmo gṛhān prati

05,005.005a bhavān vṛddhatamo rājñāṃ vayasā ca śrutena ca

05,005.005c śiṣyavat te vayaṃ sarve bhavāmeha na saṃśayaḥ

05,005.006a bhavantaṃ dhṛtarāṣṭraś ca satataṃ bahu manyate

05,005.006c ācāryayoḥ sakhā cāsi droṇasya ca kṛpasya ca

05,005.006d*0027_01 tasmād yad anurūpaṃ hi sāṃprataṃ tv iha manyase

05,005.006d*0027_02 taṃ preṣaya yathānyāyaṃ kurubhyo nṛpasattama

05,005.007a sa bhavān preṣayatv adya pāṇḍavārthakaraṃ vacaḥ

05,005.007c sarveṣāṃ niścitaṃ tan naḥ preṣayiṣyati yad bhavān

05,005.008a yadi tāvac chamaṃ kuryān nyāyena kurupuṃgavaḥ

05,005.008b*0028_01 kṛtam ity eva saubhrātram ācariṣyanti pāṇḍavāḥ

05,005.008c na bhavet kurupāṇḍūnāṃ saubhrātreṇa mahān kṣayaḥ

05,005.009a atha darpānvito mohān na kuryād dhṛtarāṣṭrajaḥ

05,005.009c anyeṣāṃ preṣayitvā ca paścād asmān samāhvayeḥ

05,005.010a tato duryodhano mandaḥ sahāmātyaḥ sabāndhavaḥ

05,005.010c niṣṭhām āpatsyate mūḍhaḥ kruddhe gāṇḍīvadhanvani

05,005.011 vaiśaṃpāyana uvāca

05,005.011a tataḥ satkṛtya vārṣṇeyaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ

05,005.011c gṛhān prasthāpayām āsa sagaṇaṃ sahabāndhavam

05,005.012a dvārakāṃ tu gate kṛṣṇe yudhiṣṭhirapurogamāḥ

05,005.012c cakruḥ sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ virāṭaś ca mahīpatiḥ

05,005.013a tataḥ saṃpreṣayām āsa virāṭaḥ saha bāndhavaiḥ

05,005.013c sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ drupadaś ca mahīpatiḥ

05,005.014a vacanāt kurusiṃhānāṃ matsyapāñcālayoś ca te

05,005.014c samājagmur mahīpālāḥ saṃprahṛṣṭā mahābalāḥ

05,005.015a tac chrutvā pāṇḍuputrāṇāṃ samāgacchan mahad balam

05,005.015c dhṛtarāṣṭrasutaś cāpi samāninye mahīpatīn

05,005.016a samākulā mahī rājan kurupāṇḍavakāraṇāt

05,005.016c tadā samabhavat kṛtsnā saṃprayāṇe mahīkṣitām

05,005.016d*0029_01 saṃkulā ca tadā bhūmiś caturaṅgabalānvitā

05,005.017a balāni teṣāṃ vīrāṇām āgacchanti tatas tataḥ

05,005.017c cālayantīva gāṃ devīṃ saparvatavanām imām

05,005.018a tataḥ prajñāvayovṛddhaṃ pāñcālyaḥ svapurohitam

05,005.018c kurubhyaḥ preṣayām āsa yudhiṣṭhiramate tadā

05,006.001 drupada uvāca

05,006.001a bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ

05,006.001c buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā narāṇāṃ tu dvijātayaḥ

05,006.002a dvijeṣu vaidyāḥ śreyāṃso vaidyeṣu kṛtabuddhayaḥ

05,006.002b*0030_01 kṛtabuddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavādinaḥ

05,006.002c sa bhavān kṛtabuddhīnāṃ pradhāna iti me matiḥ

05,006.003a kulena ca viśiṣṭo 'si vayasā ca śrutena ca

05,006.003c prajñayānavamaś cāsi śukreṇāṅgirasena ca

05,006.004a viditaṃ cāpi te sarvaṃ yathāvṛttaḥ sa kauravaḥ

05,006.004c pāṇḍavaś ca yathāvṛttaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,006.005a dhṛtarāṣṭrasya vidite vañcitāḥ pāṇḍavāḥ paraiḥ

05,006.005c vidureṇānunīto 'pi putram evānuvartate

05,006.006a śakunir buddhipūrvaṃ hi kuntīputraṃ samāhvayat

05,006.006c anakṣajñaṃ matākṣaḥ san kṣatravṛtte sthitaṃ śucim

05,006.007a te tathā vañcayitvā tu dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

05,006.007c na kasyāṃ cid avasthāyāṃ rājyaṃ dāsyanti vai svayam

05,006.008a bhavāṃs tu dharmasaṃyuktaṃ dhṛtarāṣṭraṃ bruvan vacaḥ

05,006.008c manāṃsi tasya yodhānāṃ dhruvam āvartayiṣyati

05,006.009a viduraś cāpi tad vākyaṃ sādhayiṣyati tāvakam

05,006.009c bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca bhedaṃ saṃjanayiṣyati

05,006.010a amātyeṣu ca bhinneṣu yodheṣu vimukheṣu ca

05,006.010c punar ekāgrakaraṇaṃ teṣāṃ karma bhaviṣyati

05,006.011a etasminn antare pārthāḥ sukham ekāgrabuddhayaḥ

05,006.011c senākarma kariṣyanti dravyāṇāṃ caiva saṃcayam

05,006.012a bhidyamāneṣu ca sveṣu lambamāne ca vai tvayi

05,006.012c na tathā te kariṣyanti senākarma na saṃśayaḥ

05,006.013a etat prayojanaṃ cātra prādhānyenopalabhyate

05,006.013c saṃgatyā dhṛtarāṣṭraś ca kuryād dharmyaṃ vacas tava

05,006.014a sa bhavān dharmayuktaś ca dharmyaṃ teṣu samācaran

05,006.014c kṛpāluṣu parikleśān pāṇḍavānāṃ prakīrtayan

05,006.015a vṛddheṣu kuladharmaṃ ca bruvan pūrvair anuṣṭhitam

05,006.015c vibhetsyati manāṃsy eṣām iti me nātra saṃśayaḥ

05,006.016a na ca tebhyo bhayaṃ te 'sti brāhmaṇo hy asi vedavit

05,006.016c dūtakarmaṇi yuktaś ca sthaviraś ca viśeṣataḥ

05,006.017a sa bhavān puṣyayogena muhūrtena jayena ca

05,006.017c kauraveyān prayātv āśu kaunteyasyārthasiddhaye

05,006.018 vaiśaṃpāyana uvāca

05,006.018a tathānuśiṣṭaḥ prayayau drupadena mahātmanā

05,006.018c purodhā vṛttasaṃpanno nagaraṃ nāgasāhvayam

05,006.018d*0031_01 śiṣyaiḥ parivṛto vidvān nītiśāstrārthakovidaḥ

05,006.018d*0031_02 pāṇḍavānāṃ hitārthāya kauravān prati jagmivān

05,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,007.001*0032_01 purohitaṃ te prasthāpya nagaraṃ nāgasāhvayam

05,007.001*0032_02 dūtān prasthāpayām āsuḥ pārthivebhyas tatas tataḥ

05,007.001*0032_03 prasthāpya dūtān anyatra dvārakāṃ puruṣarṣabhaḥ

05,007.001*0032_04 svayaṃ jagāma kauravyaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ

05,007.001a gate dvāravatīṃ kṛṣṇe baladeve ca mādhave

05,007.001c saha vṛṣṇyandhakaiḥ sarvair bhojaiś ca śataśas tathā

05,007.002a sarvam āgamayām āsa pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam

05,007.002c dhṛtarāṣṭrātmajo rājā dūtaiḥ praṇihitaiś caraiḥ

05,007.003a sa śrutvā mādhavaṃ yātaṃ sadaśvair anilopamaiḥ

05,007.003c balena nātimahatā dvārakām abhyayāt purīm

05,007.004a tam eva divasaṃ cāpi kaunteyaḥ pāṇḍunandanaḥ

05,007.004c ānartanagarīṃ ramyāṃ jagāmāśu dhanaṃjayaḥ

05,007.005a tau yātvā puruṣavyāghrau dvārakāṃ kurunandanau

05,007.005c suptaṃ dadṛśatuḥ kṛṣṇaṃ śayānaṃ copajagmatuḥ

05,007.006a tataḥ śayāne govinde praviveśa suyodhanaḥ

05,007.006c ucchīrṣataś ca kṛṣṇasya niṣasāda varāsane

05,007.006d*0033_01 siṃhāsanagataṃ paścāt parivṛtya ca dṛṣṭavān

05,007.007a tataḥ kirīṭī tasyānu praviveśa mahāmanāḥ

05,007.007c paścārdhe ca sa kṛṣṇasya prahvo 'tiṣṭhat kṛtāñjaliḥ

05,007.008a pratibuddhaḥ sa vārṣṇeyo dadarśāgre kirīṭinam

05,007.008b*0034_01 ucchīrṣataś cāsanasthaṃ dadarśātha suyodhanam

05,007.008b*0035_01 paścād duryodhanaṃ bhūpam ucchīrṣe saṃsthitaṃ tadā

05,007.008b*0036_01 vaicitravīryajaṃ paścād yādavānāṃ dhuraṃdharaḥ

05,007.008b*0037_01 paścād duryodhanaṃ śaurir apaśyad amitadyutiḥ

05,007.008c sa tayoḥ svāgataṃ kṛtvā yathārhaṃ pratipūjya ca

05,007.008e tadāgamanajaṃ hetuṃ papraccha madhusūdanaḥ

05,007.009a tato duryodhanaḥ kṛṣṇam uvāca prahasann iva

05,007.009c vigrahe 'smin bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati

05,007.010a samaṃ hi bhavataḥ sakhyaṃ mayi caivārjune 'pi ca

05,007.010c tathā saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ tvayi mādhava

05,007.011a ahaṃ cābhigataḥ pūrvaṃ tvām adya madhusūdana

05,007.011c pūrvaṃ cābhigataṃ santo bhajante pūrvasāriṇaḥ

05,007.012a tvaṃ ca śreṣṭhatamo loke satām adya janārdana

05,007.012c satataṃ saṃmataś caiva sadvṛttam anupālaya

05,007.012d*0038_00 śrībhagavān uvāca

05,007.012d*0038_01 svāgataṃ tava gāndhāre na mayā vidito bhavān

05,007.012d*0038_02 duryodhanaḥ

05,007.012d*0038_02 kiṃ cāgamanakṛtyaṃ te kasmin kāle tvam āgataḥ

05,007.012d*0038_03 tvaddarśanārthī govinda ahaṃ pūrvam ihāgataḥ

05,007.012d*0038_04 prītyarthī sa bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati

05,007.012d*0039_01 dhārtarāṣṭrasya tad vākyaṃ śrutvāmaravarottamaḥ

05,007.012d*0039_02 puruṣottamas tv idaṃ vākyaṃ duryodhanam abhāṣata

05,007.013 kṛṣṇa uvāca

05,007.013a bhavān abhigataḥ pūrvam atra me nāsti saṃśayaḥ

05,007.013c dṛṣṭas tu prathamaṃ rājan mayā pārtho dhanaṃjayaḥ

05,007.014a tava pūrvābhigamanāt pūrvaṃ cāpy asya darśanāt

05,007.014c sāhāyyam ubhayor eva kariṣyāmi suyodhana

05,007.015a pravāraṇaṃ tu bālānāṃ pūrvaṃ kāryam iti śrutiḥ

05,007.015c tasmāt pravāraṇaṃ pūrvam arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ

05,007.016a matsaṃhananatulyānāṃ gopānām arbudaṃ mahat

05,007.016c nārāyaṇā iti khyātāḥ sarve saṃgrāmayodhinaḥ

05,007.017a te vā yudhi durādharṣā bhavantv ekasya sainikāḥ

05,007.017c ayudhyamānaḥ saṃgrāme nyastaśastro 'ham ekataḥ

05,007.017d*0040_01 etad viditvā kaunteya vicārya ca punaḥ punaḥ

05,007.017d*0040_02 tān vā varaya sāhāyye māṃ sācivyena vā punaḥ

05,007.018a ābhyām anyataraṃ pārtha yat te hṛdyataraṃ matam

05,007.018c tad vṛṇītāṃ bhavān agre pravāryas tvaṃ hi dharmataḥ

05,007.019 vaiśaṃpāyana uvāca

05,007.019a evam uktas tu kṛṣṇena kuntīputro dhanaṃjayaḥ

05,007.019c ayudhyamānaṃ saṃgrāme varayām āsa keśavam

05,007.019d*0041_01 nārāyaṇam amitraghnaṃ kāmāj jātam ajaṃ nṛṣu

05,007.019d*0041_02 sarvakṣatrasya purato devadānavayor api

05,007.019d*0042_01 duryodhanas tu tat sainyaṃ sarvam āvarayat tadā

05,007.020a sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu yodhānāṃ prāpya bhārata

05,007.020c kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā saṃprāpa paramāṃ mudam

05,007.021a duryodhanas tu tat sainyaṃ sarvam ādāya pārthivaḥ

05,007.021c tato 'bhyayād bhīmabalo rauhiṇeyaṃ mahābalam

05,007.022a sarvaṃ cāgamane hetuṃ sa tasmai saṃnyavedayat

05,007.022c pratyuvāca tataḥ śaurir dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ

05,007.023a viditaṃ te naravyāghra sarvaṃ bhavitum arhati

05,007.023c yan mayoktaṃ virāṭasya purā vaivāhike tadā

05,007.024a nigṛhyokto hṛṣīkeśas tvadarthaṃ kurunandana

05,007.024c mayā saṃbandhakaṃ tulyam iti rājan punaḥ punaḥ

05,007.025a na ca tad vākyam uktaṃ vai keśavaḥ pratyapadyata

05,007.025c na cāham utsahe kṛṣṇaṃ vinā sthātum api kṣaṇam

05,007.026a nāhaṃ sahāyaḥ pārthānāṃ nāpi duryodhanasya vai

05,007.026c iti me niścitā buddir vāsudevam avekṣya ha

05,007.027a jāto 'si bhārate vaṃśe sarvapārthivapūjite

05,007.027c gaccha yudhyasva dharmeṇa kṣātreṇa bharatarṣabha

05,007.028a ity evam uktaḥ sa tadā pariṣvajya halāyudham

05,007.028c kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā yuddhān mene jitaṃ jayam

05,007.029a so 'bhyayāt kṛtavarmāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasuto nṛpaḥ

05,007.029c kṛtavarmā dadau tasya senām akṣauhiṇīṃ tadā

05,007.030a sa tena sarvasainyena bhīmena kurunandanaḥ

05,007.030c vṛtaḥ pratiyayau hṛṣṭaḥ suhṛdaḥ saṃpraharṣayan

05,007.030d*0043_01 tataḥ pītāmbaradharo jagatsraṣṭā janārdanaḥ

05,007.031a gate duryodhane kṛṣṇaḥ kirīṭinam athābravīt

05,007.031c ayudhyamānaḥ kāṃ buddhim āsthāyāhaṃ tvayā vṛtaḥ

05,007.032 arjuna uvāca

05,007.032a bhavān samarthas tān sarvān nihantuṃ nātra saṃśayaḥ

05,007.032c nihantum aham apy ekaḥ samarthaḥ puruṣottama

05,007.033a bhavāṃs tu kīrtimāṃl loke tad yaśas tvāṃ gamiṣyati

05,007.033c yaśasā cāham apy arthī tasmād asi mayā vṛtaḥ

05,007.034a sārathyaṃ tu tvayā kāryam iti me mānasaṃ sadā

05,007.034c cirarātrepsitaṃ kāmaṃ tad bhavān kartum arhati

05,007.035 vāsudeva uvāca

05,007.035a upapannam idaṃ pārtha yat spardhethā mayā saha

05,007.035c sārathyaṃ te kariṣyāmi kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava

05,007.036 vaiśaṃpāyana uvāca

05,007.036a evaṃ pramuditaḥ pārthaḥ kṛṣṇena sahitas tadā

05,007.036c vṛto dāśārhapravaraiḥ punar āyād yudhiṣṭhiram

05,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,008.001a śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ

05,008.001c abhyayāt pāṇḍavān rājan saha putrair mahārathaiḥ

05,008.002a tasya senāniveśo 'bhūd adhyardham iva yojanam

05,008.002c tathā hi bahulāṃ senāṃ sa bibharti nararṣabhaḥ

05,008.002d*0044_01 akṣauhiṇīpatī rājan mahāvīryaparākramaḥ

05,008.003a vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ

05,008.003c vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ

05,008.003d*0045_01 vicitrasragdharāḥ sarve vicitrāmbarabhūṣaṇāḥ

05,008.004a svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ

05,008.004c tasya senāpraṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ

05,008.005a vyathayann iva bhūtāni kampayann iva medinīm

05,008.005c śanair viśrāmayan senāṃ sa yayau yena pāṇḍavaḥ

05,008.006a tato duryodhanaḥ śrutvā mahāsenaṃ mahāratham

05,008.006c upāyāntam abhidrutya svayam ānarca bhārata

05,008.006d*0046_01 śalyasya mantribhiḥ sarvair duryodhanavaśānugaiḥ

05,008.006d*0046_02 avijñātaṃ ca śalyasya hṛdayasya priyaṃ kṛtam

05,008.007a kārayām āsa pūjārthaṃ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ

05,008.007c ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṃkṛtāḥ

05,008.007d*0047_01 śilpibhir vividhaiś caiva krīḍās tatra prayojitāḥ

05,008.007d*0047_02 tatra mālyāni māṃsāni bhakṣyaṃ peyaṃ ca satkṛtam

05,008.007d*0047_03 kūpāś ca vividhākārā manoharṣavivardhanāḥ

05,008.007d*0047_04 vāpyaś ca vividhākārā audakāni gṛhāṇi ca

05,008.008a sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathāmaraḥ

05,008.008c duryodhanasya sacivair deśe deśe yathārhataḥ

05,008.008e ājagāma sabhām anyāṃ devāvasathavarcasam

05,008.008f*0048_01 tatra vāsāṃsi mālyāni bhakṣyaṃ peyaṃ ca puṣkalam

05,008.008f*0048_02 gandhā ghrāṇasya sukhadā divyāś cittamanoharāḥ

05,008.008f*0048_03 sarāṃsi sādaro rājā savihaṃgamṛgāni ca

05,008.009a sa tatra viṣayair yuktaḥ kalyāṇair atimānuṣaiḥ

05,008.009c mene 'bhyadhikam ātmānam avamene puraṃdaram

05,008.010a papraccha sa tataḥ preṣyān prahṛṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ

05,008.010c yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke nu cakruḥ sabhā imāḥ

05,008.010e ānīyantāṃ sabhākārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ

05,008.010f*0049_01 prasādam eṣāṃ dāsyāmi kuntīputro 'numanyatām

05,008.010f*0049_02 duryodhanāya tat sarvaṃ kathayanti sma vismitāḥ

05,008.010f*0049_03 saṃprahṛṣṭo yadā śalyo diditsur api jīvitam

05,008.010f*0050_01 tataḥ prahṛṣṭaṃ rājānaṃ jñātvā te sacivās tadā

05,008.011a gūḍho duryodhanas tatra darśayām āsa mātulam

05,008.011c taṃ dṛṣṭvā madrarājas tu jñātvā yatnaṃ ca tasya tam

05,008.011d*0051_01 dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā vismitaḥ sa narottamaḥ

05,008.011d*0051_02 mantriṇaś cāpi śaṃsanti madrarājaṃ suvismitam

05,008.011d*0051_03 duryodhanena te rājañ śuśrūṣitam idaṃ prabho

05,008.011d*0051_04 priyaṃ priyārhasya sataḥ kartum arhasi bhūmipa

05,008.011d*0051_05 tam aṅkam upaveśyāśu mūrdhni cāghrāya madrarāṭ

05,008.011e pariṣvajyābravīt prīta iṣṭo 'rtho gṛhyatām iti

05,008.012 duryodhana uvāca

05,008.012a satyavāg bhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām

05,008.012c sarvasenāpraṇetā me bhavān bhavitum arhati

05,008.012d*0052_01 yathaiva pāṇḍavās tubhyaṃ tathaiva bhavato hy aham

05,008.012d*0052_02 śalyaḥ

05,008.012d*0052_02 anumānyaṃ ca pālyaṃ ca bhaktaṃ ca bhaja māṃ vibho

05,008.012d*0052_03 evam etan mahārāja yathā vadasi bhārata

05,008.012d*0052_04 varaṃ dadāmi te prīta evam etad bhaviṣyati

05,008.013 vaiśaṃpāyana uvāca

05,008.013a kṛtam ity abravīc chalyaḥ kim anyat kriyatām iti

05,008.013c kṛtam ity eva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥ punaḥ

05,008.013d*0053_00 śalya uvāca

05,008.013d*0053_01 gaccha duryodhana puraṃ svakam eva nararṣabha

05,008.013d*0053_02 ahaṃ gamiṣye draṣṭuṃ vai yudhiṣṭhiram ariṃdamam

05,008.013d*0053_03 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājan kṣipram eṣye narādhipa

05,008.013d*0053_04 duryodhana uvāca

05,008.013d*0053_04 avaśyaṃ cāpi draṣṭavyaḥ pāṇḍavaḥ puruṣarṣabhaḥ

05,008.013d*0053_05 kṣipram āgamyatāṃ rājan pāṇḍavaṃ vīkṣya pārthiva

05,008.013d*0053_06 śalya uvāca

05,008.013d*0053_06 tvayy adhīnāḥ sma rājendra varadānaṃ smarasva naḥ

05,008.013d*0053_07 kṣipram eṣyāmi bhadraṃ te gacchasva svapuraṃ nṛpa

05,008.013d*0053_08 pariṣvajya tathānyonyaṃ śalyaduryodhanāv ubhau

05,008.013d*0054_01 dṛṣṭvā tu pāṇḍavān rājan na mithyā kartum utsahe

05,008.014a sa tathā śalyam āmantrya punar āyāt svakaṃ puram

05,008.014c śalyo jagāma kaunteyān ākhyātuṃ karma tasya tat

05,008.015a upaplavyaṃ sa gatvā tu skandhāvāraṃ praviśya ca

05,008.015c pāṇḍavān atha tān sarvāñ śalyas tatra dadarśa ha

05,008.015d*0055_01 cirāt tu dṛṣṭvā rājānaṃ mātulaṃ samitiṃjayam

05,008.015d*0055_02 āsanebhyaḥ samutpetuḥ sarve sahayudhiṣṭhirāḥ

05,008.016a sametya tu mahābāhuḥ śalyaḥ pāṇḍusutais tadā

05,008.016c pādyam arghyaṃ ca gāṃ caiva pratyagṛhṇād yathāvidhi

05,008.016d*0056_01 kṛtāñjalir adīnātmā dharmātmā śalyam abravīt

05,008.016d*0056_02 svāgataṃ te 'stu vai rājann etad āsanam āsyatām

05,008.016d*0056_03 tato nyaṣīdac chalyaś ca kāñcane paramāsane

05,008.016d*0056_04 tatra pādyam athārghyaṃ ca nyavedayata pāṇḍavaḥ

05,008.016d*0057_01 nivedya cārghyaṃ vidhivan madrarājāya bhārata

05,008.016d*0057_02 kuśalaṃ pāṇḍavo 'pṛcchac chalyaṃ sarvasukhāvaham

05,008.016d*0057_03 sa taiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ pāṇḍavair dharmacāribhiḥ

05,008.017a tataḥ kuśalapūrvaṃ sa madrarājo 'risūdanaḥ

05,008.017c prītyā paramayā yuktaḥ samāśliṣya yudhiṣṭhiram

05,008.018a tathā bhīmārjunau hṛṣṭau svasrīyau ca yamāv ubhau

05,008.018b*0058_01 draupadī ca subhadrā ca abhimanyuś ca bhārata

05,008.018c āsane copaviṣṭas tu śalyaḥ pārtham uvāca ha

05,008.019a kuśalaṃ rājaśārdūla kaccit te kurunandana

05,008.019c araṇyavāsād diṣṭyāsi vimukto jayatāṃ vara

05,008.020a suduṣkaraṃ kṛtaṃ rājan nirjane vasatā vane

05,008.020c bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā cānayā saha

05,008.021a ajñātavāsaṃ ghoraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtam

05,008.021c duḥkham eva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata

05,008.022a duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭrakṛtasya vai

05,008.022c avāpsyasi sukhaṃ rājan hatvā śatrūn paraṃtapa

05,008.023a viditaṃ te mahārāja lokatattvaṃ narādhipa

05,008.023c tasmāl lobhakṛtaṃ kiṃ cit tava tāta na vidyate

05,008.023d*0059_01 rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ mārgam anviccha bhārata

05,008.023d*0059_02 dāne tapasi satye ca bhava tāta yudhiṣṭhira

05,008.023d*0059_03 kṣamā damaś ca satyaṃ ca ahiṃsā ca yudhiṣṭhira

05,008.023d*0059_04 adbhutaś ca punar lokas tvayi rājan pratiṣṭhitaḥ

05,008.023d*0059_05 mṛdur vadānyo brahmaṇyo dātā dharmaparāyaṇaḥ

05,008.023d*0059_06 dharmās te viditā rājan bahavo lokasākṣikāḥ

05,008.023d*0059_07 sarvaṃ jagad idaṃ tāta viditaṃ te paraṃtapa

05,008.023d*0059_08 diṣṭyā kṛcchram idaṃ rājan pāritaṃ bharatarṣabha

05,008.023d*0059_09 diṣṭyā paśyāmi rājendra dharmātmānaṃ sahānugam

05,008.023d*0059_10 nistīrṇaṃ duṣkaraṃ rājaṃs tvāṃ dharmanicayaṃ prabho

05,008.023d*0060_01 utthānaṃ saṃyamo dākṣyam apramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ

05,008.024a tato 'syākathayad rājā duryodhanasamāgamam

05,008.024c tac ca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata

05,008.025 yudhiṣṭhira uvāca

05,008.025a sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā

05,008.025c duryodhanasya yad vīra tvayā vācā pratiśrutam

05,008.025d*0061_01 duryodhanasya cāsmākaṃ viśeṣo 'tra na vidyate

05,008.025e ekaṃ tv icchāmi bhadraṃ te kriyamāṇaṃ mahīpate

05,008.025f*0062_01 rājann akartavyam api kartum arhasi sattama

05,008.025f*0062_02 mama tv avekṣayā vīra śṛṇu vijñāpayāmi te

05,008.025f*0063_01 spardhate hi sadā karṇaḥ pārthena raṇamūrdhani

05,008.026a bhavān iha mahārāja vāsudevasamo yudhi

05,008.026c karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte dvairathe rājasattama

05,008.026d*0064_01 vāsudevena sārathyaṃ kāryaṃ pārthasya mātula

05,008.026e karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ

05,008.027a tatra pālyo 'rjuno rājan yadi matpriyam icchasi

05,008.027c tejovadhaś ca te kāryaḥ sauter asmajjayāvahaḥ

05,008.027e akartavyam api hy etat kartum arhasi mātula

05,008.028 śalya uvāca

05,008.028a śṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yad bravīṣi durātmanaḥ

05,008.028c tejovadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṃyuge

05,008.028d*0065_01 tejovadhanimittaṃ māṃ tat kariṣyāmi te priyam

05,008.029a ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṃgrāme sārathir dhruvam

05,008.029c vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ sa hi manyate

05,008.030a tasyāhaṃ kuruśārdūla pratīpam ahitaṃ vacaḥ

05,008.030c dhruvaṃ saṃkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṃyuge

05,008.030d*0066_01 ahaṃ tasya bhaviṣyāmi sārathī raṇamūrdhani

05,008.031a yathā sa hṛtadarpaś ca hṛtatejāś ca pāṇḍava

05,008.031c bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyam etad bravīmi te

05,008.032a evam etat kariṣyāmi yathā tāta tvam āttha mām

05,008.032c yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmi te priyam

05,008.033a yac ca duḥkhaṃ tvayā prāptaṃ dyūte vai kṛṣṇayā saha

05,008.033c paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputrakṛtāni vai

05,008.034a jaṭāsurāt parikleśaḥ kīcakāc ca mahādyute

05,008.034c draupadyādhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathāśubham

05,008.035a sarvaṃ duḥkham idaṃ vīra sukhodarkaṃ bhaviṣyati

05,008.035c nātra manyus tvayā kāryo vidhir hi balavattaraḥ

05,008.036a duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira

05,008.036c devair api hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate

05,008.036d*0067_01 devadānavagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ

05,008.036d*0067_02 duḥkhaṃ prāptā yathā rājaṃs tac chṛṇuṣva narādhipa

05,008.037a indreṇa śrūyate rājan sabhāryeṇa mahātmanā

05,008.037c anubhūtaṃ mahad duḥkhaṃ devarājena bhārata

05,009.001 yudhiṣṭhira uvāca

05,009.001a katham indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā

05,009.001c duḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghoram etad icchāmi veditum

05,009.002 śalya uvāca

05,009.002a śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam

05,009.002c sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkham indreṇa bhārata

05,009.003a tvaṣṭā prajāpatir hy āsīd devaśreṣṭho mahātapāḥ

05,009.003c sa putraṃ vai triśirasam indradrohāt kilāsṛjat

05,009.004a aindraṃ sa prārthayat sthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥ

05,009.004c tais tribhir vadanair ghoraiḥ sūryendujvalanopamaiḥ

05,009.005a vedān ekena so 'dhīte surām ekena cāpibat

05,009.005c ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibann iva nirīkṣate

05,009.006a sa tapasvī mṛdur dānto dharme tapasi codyataḥ

05,009.006c tapo 'tapyan mahat tīvraṃ suduścaram ariṃdama

05,009.007a tasya dṛṣṭvā tapovīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥ

05,009.007c viṣādam agamac chakra indro 'yaṃ mā bhaved iti

05,009.008a kathaṃ sajjeta bhogeṣu na ca tapyen mahat tapaḥ

05,009.008c vivardhamānas triśirāḥ sarvaṃ tribhuvanaṃ graset

05,009.009a iti saṃcintya bahudhā buddhimān bharatarṣabha

05,009.009c ājñāpayat so 'psarasas tvaṣṭṛputrapralobhane

05,009.010a yathā sa sajjet triśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśam

05,009.010c kṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram

05,009.011a śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvair yuktā manoharaiḥ

05,009.011b*0068_01 hāvabhāvasamāyuktāḥ sarvāḥ saundaryaśobhitāḥ

05,009.011c pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama

05,009.011d*0069_01 prajāpatir bhaved eṣa candro vaiśravaṇo yamaḥ

05,009.011d*0069_02 varuṇaḥ pāśahasto vā dharma eva bhavet svayam

05,009.012a asvasthaṃ hy ātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ

05,009.012c bhayam etan mahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ

05,009.013 apsarasa ūcuḥ

05,009.013a tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane

05,009.013c yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmād balaniṣūdana

05,009.014a nirdahann iva cakṣurbhyāṃ yo 'sāv āste taponidhiḥ

05,009.014c taṃ pralobhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayam

05,009.014e yatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam

05,009.015 śalya uvāca

05,009.015a indreṇa tās tv anujñātā jagmus triśiraso 'ntikam

05,009.015c tatra tā vividhair bhāvair lobhayantyo varāṅganāḥ

05,009.015e nṛtyaṃ saṃdarśayantyaś ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam

05,009.016a viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchan mahātapāḥ

05,009.016c indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ

05,009.017a tās tu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakram upasthitāḥ

05,009.017c kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājam athābruvan

05,009.018a na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāc cālayituṃ prabho

05,009.018c yat te kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram

05,009.019a saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥ

05,009.019c cintayām āsa tasyaiva vadhopāyaṃ mahātmanaḥ

05,009.020a sa tūṣṇīṃ cintayan vīro devarājaḥ pratāpavān

05,009.020c viniścitamatir dhīmān vadhe triśiraso 'bhavat

05,009.021a vajram asya kṣipāmy adya sa kṣipraṃ na bhaviṣyati

05,009.021c śatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo 'pi balīyasā

05,009.022a śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛḍhām

05,009.022c atha vaiśvānaranibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

05,009.022e mumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakras triśirasaṃ prati

05,009.023a sa papāta hatas tena vajreṇa dṛḍham āhataḥ

05,009.023c parvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinītale

05,009.024a taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānam acalopamam

05,009.024c na śarma lebhe devendro dīpitas tasya tejasā

05,009.024d*0070_01 ghorarūpo mahāraudras tīvras tīvraparākramaḥ

05,009.024e hato 'pi dīptatejāḥ sa jīvann iva ca dṛśyate

05,009.024f*0071_01 ghātitasya śirāṃsyājau jīvantīvādbhutāni vai

05,009.024f*0071_02 tato 'tibhītagātras tu śakra āste vicārayan

05,009.024f*0071_03 athājagāma paraśuṃ skandhenādāya vardhakiḥ

05,009.024f*0071_04 tad araṇyaṃ mahārāja yatrāste 'sau nipātitaḥ

05,009.024f*0072_01 śirāṃsi tasya jāyante trīṇy eva śakunās trayaḥ

05,009.024f*0072_02 tittiriḥ kalaviṅkaś ca tathaiva ca kapiñjalaḥ

05,009.024f*0072_03 viśvarūpaśirāṃsy eva jāyante tasya bhārata

05,009.025a abhitas tatra takṣāṇaṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ

05,009.025c apaśyad abravīc cainaṃ satvaraṃ pākaśāsanaḥ

05,009.025e kṣipraṃ chindhi śirāṃsy asya kuruṣva vacanaṃ mama

05,009.026 takṣovāca

05,009.026a mahāskandho bhṛśaṃ hy eṣa paraśur na tariṣyati

05,009.026c kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhir vigarhitam

05,009.027 indra uvāca

05,009.027a mā bhais tvaṃ kṣipram etad vai kuruṣva vacanaṃ mama

05,009.027c matprasādād dhi te śastraṃ vajrakalpaṃ bhaviṣyati

05,009.028 takṣovāca

05,009.028a kaṃ bhavantam ahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇam adya vai

05,009.028c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me

05,009.029 indra uvāca

05,009.029a aham indro devarājas takṣan viditam astu te

05,009.029c kuruṣvaitad yathoktaṃ me takṣan mā tvaṃ vicāraya

05,009.029d*0073_01 mayā hi nihataḥ śete triśirās tvaṃ ca viddhi vai

05,009.029d*0073_02 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā idaṃ vacanam abravīt

05,009.030 takṣovāca

05,009.030a krūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā

05,009.030c ṛṣiputram imaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na te

05,009.031 indra uvāca

05,009.031a paścād dharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścaram

05,009.031c śatrur eṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā

05,009.032a adyāpi cāham udvignas takṣann asmād bibhemi vai

05,009.032c kṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye 'nugrahaṃ tava

05,009.033a śiraḥ paśos te dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ

05,009.033c eṣa te 'nugrahas takṣan kṣipraṃ kuru mama priyam

05,009.034 śalya uvāca

05,009.034a etac chrutvā tu takṣā sa mahendravacanaṃ tadā

05,009.034c śirāṃsy atha triśirasaḥ kuṭhāreṇācchinat tadā

05,009.035a nikṛtteṣu tatas teṣu niṣkrāmaṃs triśirās tv atha

05,009.035c kapiñjalās tittirāś ca kalaviṅkāś ca sarvaśaḥ

05,009.036a yena vedān adhīte sma pibate somam eva ca

05,009.036c tasmād vaktrān viniṣpetuḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ

05,009.037a yena sarvā diśo rājan pibann iva nirīkṣate

05,009.037c tasmād vaktrād viniṣpetus tittirās tasya pāṇḍava

05,009.038a yat surāpaṃ tu tasyāsīd vaktraṃ triśirasas tadā

05,009.038c kalaviṅkā viniṣpetus tenāsya bharatarṣabha

05,009.039a tatas teṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavān abhūt

05,009.039b*0074_01 takṣṇe caiva varaṃ dattvā prahṛṣṭas tridaśeśvaraḥ

05,009.039c jagāma tridivaṃ hṛṣṭas takṣāpi svagṛhān yayau

05,009.039d*0075_01 takṣāpi svagṛhaṃ gatvā naiva śaṃsati kasya cit

05,009.039d*0075_02 athainaṃ nābhijānanti varṣam ekaṃ tathāgatam

05,009.039d*0075_03 atha saṃvatsare pūrṇe bhūtāḥ paśupateḥ prabho

05,009.039d*0075_04 te cākrośanta maghavān naḥ prabhur brahmahā iti

05,009.039d*0075_05 tata indro vrataṃ ghoram acarat pākaśāsanaḥ

05,009.039d*0075_06 tapasā ca susaṃyuktaḥ saha devair marudgaṇaiḥ

05,009.039d*0075_07 samudre ca pṛthivyāṃ ca vanaspatiṣu strīṣu ca

05,009.039d*0075_08 vibhajya brahmahatyāṃ ca tāṃś ca saṃyojayad varaiḥ

05,009.039d*0075_09 varadas tu varaṃ dattvā pṛthivyai sāgarāya ca

05,009.039d*0075_10 vanaspatibhyaḥ strībhyaś ca brahmahatyāṃ nunoda tām

05,009.039d*0075_11 tatas tu śuddho bhagavān devair lokaiś ca pūjitaḥ

05,009.039d*0075_12 indrasthānam upātiṣṭhat pūjyamāno maharṣibhiḥ

05,009.039d*0076_01 mene kṛtārtham ātmānaṃ hatvā śatruṃ surārihā

05,009.040a tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutam

05,009.040c krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanam abravīt

05,009.041a tapyamānaṃ tapo nityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam

05,009.041c anāparādhinaṃ yasmāt putraṃ hiṃsitavān mama

05,009.042a tasmāc chakravadhārthāya vṛtram utpādayāmy aham

05,009.042c lokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaś ca balaṃ mahat

05,009.042e sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ

05,009.043a upaspṛśya tataḥ kruddhas tapasvī sumahāyaśāḥ

05,009.043c agniṃ hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtram uvāca ha

05,009.043e indraśatro vivardhasva prabhāvāt tapaso mama

05,009.044a so 'vardhata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ

05,009.044c kiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ

05,009.044e śakraṃ jahīti cāpy ukto jagāma tridivaṃ tataḥ

05,009.045a tato yuddhaṃ samabhavad vṛtravāsavayos tadā

05,009.045c saṃkruddhayor mahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama

05,009.045d*0077_01 grastā lokāś ca vṛtreṇa sarve bharatasattama

05,009.045d*0077_02 tvaṣṭṛtejovivṛddhena vṛtreṇa sumahātmanā

05,009.045d*0077_03 sarve gandhendriyarasā hṛtā bhārata tena vai

05,009.045d*0077_04 pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotiś ca pañcamaḥ

05,009.045d*0077_05 hṛtam etan mahārāja vṛtreṇa sumahātmanā

05,009.046a tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratum

05,009.046c apāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ

05,009.047a graste vṛtreṇa śakre tu saṃbhrāntās tridaśās tadā

05,009.047c asṛjaṃs te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm

05,009.048a vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyād apāvṛtāt

05,009.048c svāny aṅgāny abhisaṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ

05,009.048e tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃśritā

05,009.049a jahṛṣuś ca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtam

05,009.049c tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥ

05,009.049e saṃrabdhayos tadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha

05,009.050a yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥ

05,009.050c tvaṣṭus tapobalād vidvāṃs tadā śakro nyavartata

05,009.051a nivṛtte tu tadā devā viṣādam agaman param

05,009.051c sametya śakreṇa ca te tvaṣṭus tejovimohitāḥ

05,009.051e amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata

05,009.052a kiṃ kāryam iti te rājan vicintya bhayamohitāḥ

05,009.052c jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhir viṣṇum avyayam

05,009.052e upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ

05,010.001 indra uvāca

05,010.001*0078_00 śalyaḥ

05,010.001*0078_01 ākhyānam uttamam idam itihāsaṃ purātanam

05,010.001*0078_02 śṛṇu me bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ draupadyā ca jayāvaham

05,010.001*0079_01 evaṃ vicintya vibudhaiḥ śakras tribhuvaneśvaraḥ

05,010.001*0079_02 vṛtrasya maraṇopāyaṃ punar vacanam abravīt

05,010.001*0080_01 sarvaṃ vyāptaṃ jagat tena vṛtreṇetīha naḥ śrutam

05,010.001*0080_02 vṛtrabhūteṣu lokeṣu bhayam indram upāgamat

05,010.001*0080_03 athendro hi mahātejāḥ sametya saha devataiḥ

05,010.001*0080_04 amantrayata tejasvī vṛtrasya vadhakāraṇāt

05,010.001a sarvaṃ vyāptam idaṃ devā vṛtreṇa jagad avyayam

05,010.001c na hy asya sadṛśaṃ kiṃ cit pratighātāya yad bhavet

05,010.002a samartho hy abhavaṃ pūrvam asamartho 'smi sāṃpratam

05,010.002c kathaṃ kuryāṃ nu bhadraṃ vo duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ

05,010.003a tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ

05,010.003c graset tribhuvanaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

05,010.004a tasmād viniścayam imaṃ śṛṇudhvaṃ me divaukasaḥ

05,010.004c viṣṇoḥ kṣayam upāgamya sametya ca mahātmanā

05,010.004e tena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ

05,010.005 śalya uvāca

05,010.005a evam ukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇās tadā

05,010.005b*0081_01 praṇipatya mahātmānaṃ sarvabhūtanamaskṛtam

05,010.005c śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ jagmur viṣṇuṃ mahābalam

05,010.006a ūcuś ca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtrabhayārditāḥ

05,010.006c tvayā lokās trayaḥ krāntās tribhir vikramaṇaiḥ prabho

05,010.007a amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāś ca nihatā raṇe

05,010.007c baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ

05,010.008a tvaṃ prabhuḥ sarvalokānāṃ tvayā sarvam idaṃ tatam

05,010.008c tvaṃ hi deva mahādevaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

05,010.008d*0082_01 gandharvoragarakṣāṇāṃ sarveṣām amarottama

05,010.009a gatir bhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇām amarottama

05,010.009c jagad vyāptam idaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana

05,010.010 viṣṇur uvāca

05,010.010a avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitam uttamam

05,010.010c tasmād upāyaṃ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati

05,010.011a gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛk

05,010.011c sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha

05,010.012a bhaviṣyati gatir devāḥ śakrasya mama tejasā

05,010.012c adṛśyaś ca pravekṣyāmi vajram asyāyudhottamam

05,010.013a gacchadhvam ṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiś ca surottamāḥ

05,010.013c vṛtrasya saha śakreṇa saṃdhiṃ kuruta māciram

05,010.014 śalya uvāca

05,010.014a evam uktās tu devena ṛṣayas tridaśās tathā

05,010.014c yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram

05,010.014c*0083_01 **** **** cakruś caiva vibhor vacaḥ

05,010.014c*0083_02 tataḥ sametya vṛtreṇa

05,010.015a samīpam etya ca tadā sarva eva mahaujasaḥ

05,010.015c taṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa

05,010.016a grasantam iva lokāṃs trīn sūryācandramasau yathā

05,010.016c dadṛśus tatra te vṛtraṃ śakreṇa saha devatāḥ

05,010.017a ṛṣayo 'tha tato 'bhyetya vṛtram ūcuḥ priyaṃ vacaḥ

05,010.017c vyāptaṃ jagad idaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya

05,010.018a na ca śaknoṣi nirjetuṃ vāsavaṃ bhūrivikramam

05,010.018c yudhyatoś cāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahān iha

05,010.019a pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ

05,010.019c sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā

05,010.019e avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakralokāṃś ca śāśvatān

05,010.020a ṛṣivākyaṃ niśamyātha sa vṛtraḥ sumahābalaḥ

05,010.020c uvāca tāṃs tadā sarvān praṇamya śirasāsuraḥ

05,010.021a sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāś caiva sarvaśaḥ

05,010.021c yad brūta tac chrutaṃ sarvaṃ mamāpi śṛṇutānaghāḥ

05,010.022a saṃdhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ

05,010.022c tejasor hi dvayor devāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham

05,010.022d*0084_01 etad veditum icchāmi bruvantu ṛṣisattamāḥ

05,010.023 ṛṣaya ūcuḥ

05,010.023a sakṛt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyaṃ; tataḥ paraṃ bhavitā bhavyam eva

05,010.023c nātikramet satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyam

05,010.024a dṛḍhaṃ satāṃ saṃgataṃ cāpi nityaṃ; brūyāc cārthaṃ hy arthakṛcchreṣu dhīraḥ

05,010.024c mahārthavat satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt santaṃ na jighāṃseta dhīraḥ

05,010.025a indraḥ satāṃ saṃmataś ca nivāsaś ca mahātmanām

05,010.025c satyavādī hy adīnaś ca dharmavit suviniścitaḥ

05,010.026a tena te saha śakreṇa saṃdhir bhavatu śāśvataḥ

05,010.026c evaṃ viśvāsam āgaccha mā te bhūd buddhir anyathā

05,010.027 śalya uvāca

05,010.027a maharṣivacanaṃ śrutvā tān uvāca mahādyutiḥ

05,010.027c avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyās tapasvinaḥ

05,010.028a bravīmi yad ahaṃ devās tat sarvaṃ kriyatām iha

05,010.028c tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yad ūcur māṃ dvijarṣabhāḥ

05,010.029a na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā

05,010.029c na śastreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi

05,010.030a vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ

05,010.030c evaṃ me rocate saṃdhiḥ śakreṇa saha nityadā

05,010.031a bāḍham ity eva ṛṣayas tam ūcur bharatarṣabha

05,010.031c evaṃ kṛte tu saṃdhāne vṛtraḥ pramudito 'bhavat

05,010.031d*0085_01 tataḥ saṃdhiṃ mithaḥ kṛtvā ṛṣayo dīptatejasaḥ

05,010.031d*0085_02 śakrasya saha vṛtreṇa punar jagmur yathāgatam

05,010.031d*0086_01 atha dīrghasya kālasya śakraḥ saṃcintya bhārata

05,010.032a yattaḥ sadābhavac cāpi śakro 'marṣasamanvitaḥ

05,010.032c vṛtrasya vadhasaṃyuktān upāyān anucintayan

05,010.032e randhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūd balavṛtrahā

05,010.032f*0087_01 abhisaṃdhir mahendrasya saṃdhikarmaṇi yaḥ kṛtaḥ

05,010.032f*0087_02 ṛṣibhis tv īritaṃ yac ca mahendras tad anusmaran

05,010.033a sa kadā cit samudrānte tam apaśyan mahāsuram

05,010.033c saṃdhyākāla upāvṛtte muhūrte ramyadāruṇe

05,010.034a tataḥ saṃcintya bhagavān varadānaṃ mahātmanaḥ

05,010.034c saṃdhyeyaṃ vartate raudrā na rātrir divasaṃ na ca

05,010.034d*0088_01 varaś cānena saṃprāpto hy avadhyo daivatair api

05,010.034d*0088_02 tat kathaṃ tv iha kartavyam upāyaṃ cintaye sadā

05,010.034e vṛtraś cāvaśyavadhyo 'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ

05,010.035a yadi vṛtraṃ na hanmy adya vañcayitvā mahāsuram

05,010.035c mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati

05,010.036a evaṃ saṃcintayann eva śakro viṣṇum anusmaran

05,010.036c atha phenaṃ tadāpaśyat samudre parvatopamam

05,010.037a nāyaṃ śuṣko na cārdro 'yaṃ na ca śastram idaṃ tathā

05,010.037c enaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇād eva naśiṣyati

05,010.038a savajram atha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavān

05,010.038b*0089_01 jagrāha ca sa taṃ phenam indro vṛtranibarhaṇam

05,010.038b*0089_02 nigṛhya śakro bāhubhyāṃ prāhiṇod vṛtramastake

05,010.038c praviśya phenaṃ taṃ viṣṇur atha vṛtraṃ vyanāśayat

05,010.039a nihate tu tato vṛtre diśo vitimirābhavan

05,010.039c pravavau ca śivo vāyuḥ prajāś ca jahṛṣus tadā

05,010.040a tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ

05,010.040c ṛṣayaś ca mahendraṃ tam astuvan vividhaiḥ stavaiḥ

05,010.041a namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayan

05,010.041c hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ

05,010.041e viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayām āsa dharmavit

05,010.042a tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare

05,010.042c anṛtenābhibhūto 'bhūc chakraḥ paramadurmanāḥ

05,010.042e traiśīrṣayābhibhūtaś ca sa pūrvaṃ brahmahatyayā

05,010.042f*0090_01 mahādevasya bhūtaiś ca sa punar brahmahann iti

05,010.042f*0090_02 ākruṣṭo nirbhayair bhūyo vrīḍito balavṛtrahā

05,010.043a so 'ntam āśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ

05,010.043c na prājñāyata devendras tv abhibhūtaḥ svakalmaṣaiḥ

05,010.043e praticchanno vasaty apsu ceṣṭamāna ivoragaḥ

05,010.044a tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārdite

05,010.044c bhūmiḥ pradhvastasaṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā

05,010.044e vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsy anudakāni ca

05,010.045a saṃkṣobhaś cāpi sattvānām anāvṛṣṭikṛto 'bhavat

05,010.045c devāś cāpi bhṛśaṃ trastās tathā sarve maharṣayaḥ

05,010.046a arājakaṃ jagat sarvam abhibhūtam upadravaiḥ

05,010.046b*0091_01 rājā vā kriyatām adya mahendro vātha mṛgyatām

05,010.046c tato bhītābhavan devāḥ ko no rājā bhaved iti

05,010.047a divi devarṣayaś cāpi devarājavinākṛtāḥ

05,010.047c na ca sma kaś cid devānāṃ rājyāya kurute manaḥ

05,011.001 śalya uvāca

05,011.001a ṛṣayo 'thābruvan sarve devāś ca tridaśeśvarāḥ

05,011.001c ayaṃ vai nahuṣaḥ śrīmān devarājye 'bhiṣicyatām

05,011.001d*0092_01 tejasvī ca yaśasvī ca dhārmikaś caiva nityadā

05,011.001e te gatvāthābruvan sarve rājā no bhava pārthiva

05,011.001e*0093_01 **** **** devāś ca tridiveśvarāḥ

05,011.001e*0093_02 nahuṣaṃ tvaṃ mahābāho

05,011.002a sa tān uvāca nahuṣo devān ṛṣigaṇāṃs tathā

05,011.002c pitṛbhiḥ sahitān rājan parīpsan hitam ātmanaḥ

05,011.003a durbalo 'haṃ na me śaktir bhavatāṃ paripālane

05,011.003c balavāñ jāyate rājā balaṃ śakre hi nityadā

05,011.004a tam abruvan punaḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ

05,011.004c asmākaṃ tapasā yuktaḥ pāhi rājyaṃ triviṣṭape

05,011.005a parasparabhayaṃ ghoram asmākaṃ hi na saṃśayaḥ

05,011.005c abhiṣicyasva rājendra bhava rājā triviṣṭape

05,011.006a devadānavayakṣāṇām ṛṣīṇāṃ rakṣasāṃ tathā

05,011.006c pitṛgandharvabhūtānāṃ cakṣurviṣayavartinām

05,011.006e teja ādāsyase paśyan balavāṃś ca bhaviṣyasi

05,011.007a dharmaṃ puraskṛtya sadā sarvalokādhipo bhava

05,011.007c brahmarṣīṃś cāpi devāṃś ca gopāyasva triviṣṭape

05,011.007d*0094_01 abhiṣiktaḥ sa rājendra tato rājā triviṣṭape

05,011.007d*0094_02 dharmaṃ puraskṛtya tadā sarvalokādhipo 'bhavat

05,011.007d*0095_01 om ity ukte 'tha nahuṣo devarājye 'bhiṣecitaḥ

05,011.008a sudurlabhaṃ varaṃ labdhvā prāpya rājyaṃ triviṣṭape

05,011.008c dharmātmā satataṃ bhūtvā kāmātmā samapadyata

05,011.009a devodyāneṣu sarveṣu nandanopavaneṣu ca

05,011.009c kailāse himavatpṛṣṭhe mandare śvetaparvate

05,011.009e sahye mahendre malaye samudreṣu saritsu ca

05,011.010a apsarobhiḥ parivṛto devakanyāsamāvṛtaḥ

05,011.010c nahuṣo devarājaḥ san krīḍan bahuvidhaṃ tadā

05,011.011a śṛṇvan divyā bahuvidhāḥ kathāḥ śrutimanoharāḥ

05,011.011c vāditrāṇi ca sarvāṇi gītaṃ ca madhurasvaram

05,011.012a viśvāvasur nāradaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

05,011.012c ṛtavaḥ ṣaṭ ca devendraṃ mūrtimanta upasthitāḥ

05,011.012e mārutaḥ surabhir vāti manojñaḥ sukhaśītalaḥ

05,011.013a evaṃ hi krīḍatas tasya nahuṣasya mahātmanaḥ

05,011.013c saṃprāptā darśanaṃ devī śakrasya mahiṣī priyā

05,011.014a sa tāṃ saṃdṛśya duṣṭātmā prāha sarvān sabhāsadaḥ

05,011.014c indrasya mahiṣī devī kasmān māṃ nopatiṣṭhati

05,011.015a aham indro 'smi devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ

05,011.015c āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipram adya niveśanam

05,011.016a tac chrutvā durmanā devī bṛhaspatim uvāca ha

05,011.016c rakṣa māṃ nahuṣād brahmaṃs tavāsmi śaraṇaṃ gatā

05,011.017a sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ brahmas tvaṃ māṃ prabhāṣase

05,011.017c devarājasya dayitām atyantasukhabhāginīm

05,011.018a avaidhavyena saṃyuktām ekapatnīṃ pativratām

05,011.018c uktavān asi māṃ pūrvam ṛtāṃ tāṃ kuru vai giram

05,011.019a noktapūrvaṃ ca bhagavan mṛṣā te kiṃ cid īśvara

05,011.019c tasmād etad bhavet satyaṃ tvayoktaṃ dvijasattama

05,011.020a bṛhaspatir athovāca indrāṇīṃ bhayamohitām

05,011.020c yad uktāsi mayā devi satyaṃ tad bhavitā dhruvam

05,011.021a drakṣyase devarājānam indraṃ śīghram ihāgatam

05,011.021c na bhetavyaṃ ca nahuṣāt satyam etad bravīmi te

05,011.021e samānayiṣye śakreṇa nacirād bhavatīm aham

05,011.022a atha śuśrāva nahuṣa indrāṇīṃ śaraṇaṃ gatām

05,011.022c bṛhaspater aṅgirasaś cukrodha sa nṛpas tadā

05,012.001 śalya uvāca

05,012.001a kruddhaṃ tu nahuṣaṃ jñātvā devāḥ sarṣipurogamāḥ

05,012.001c abruvan devarājānaṃ nahuṣaṃ ghoradarśanam

05,012.002a devarāja jahi krodhaṃ tvayi kruddhe jagadvibho

05,012.002c trastaṃ sāsuragandharvaṃ sakiṃnaramahoragam

05,012.003a jahi krodham imaṃ sādho na krudhyanti bhavadvidhāḥ

05,012.003c parasya patnī sā devī prasīdasva sureśvara

05,012.004a nivartaya manaḥ pāpāt paradārābhimarśanāt

05,012.004c devarājo 'si bhadraṃ te prajā dharmeṇa pālaya

05,012.005a evam ukto na jagrāha tad vacaḥ kāmamohitaḥ

05,012.005c atha devān uvācedam indraṃ prati surādhipaḥ

05,012.006a ahalyā dharṣitā pūrvam ṛṣipatnī yaśasvinī

05,012.006c jīvato bhartur indreṇa sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ

05,012.007a bahūni ca nṛśaṃsāni kṛtānīndreṇa vai purā

05,012.007c vaidharmyāṇy upadhāś caiva sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ

05,012.008a upatiṣṭhatu māṃ devī etad asyā hitaṃ param

05,012.008c yuṣmākaṃ ca sadā devāḥ śivam evaṃ bhaviṣyati

05,012.009 devā ūcuḥ

05,012.009a indrāṇīm ānayiṣyāmo yathecchasi divaspate

05,012.009c jahi krodham imaṃ vīra prīto bhava sureśvara

05,012.010 śalya uvāca

05,012.010a ity uktvā te tadā devā ṛṣibhiḥ saha bhārata

05,012.010c jagmur bṛhaspatiṃ vaktum indrāṇīṃ cāśubhaṃ vacaḥ

05,012.011a jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptam indrāṇīṃ tava veśmani

05,012.011c dattābhayāṃ ca viprendra tvayā devarṣisattama

05,012.012a te tvāṃ devāḥ sagandharvā ṛṣayaś ca mahādyute

05,012.012c prasādayanti cendrāṇī nahuṣāya pradīyatām

05,012.013a indrād viśiṣṭo nahuṣo devarājo mahādyutiḥ

05,012.013c vṛṇotv iyaṃ varārohā bhartṛtve varavarṇinī

05,012.014a evam ukte tu sā devī bāṣpam utsṛjya sasvaram

05,012.014c uvāca rudatī dīnā bṛhaspatim idaṃ vacaḥ

05,012.015a nāham icchāmi nahuṣaṃ patim anvāsya taṃ prabhum

05,012.015c śaraṇāgatāsmi te brahmaṃs trāhi māṃ mahato bhayāt

05,012.015d*0096_01 evam uktas tayā devyā vākyam āha bṛhaspatiḥ

05,012.016 bṛhaspatir uvāca

05,012.016a śaraṇāgatāṃ na tyajeyam indrāṇi mama niścitam

05,012.016c dharmajñāṃ dharmaśīlāṃ ca na tyaje tvām anindite

05,012.017a nākāryaṃ kartum icchāmi brāhmaṇaḥ san viśeṣataḥ

05,012.017c śrutadharmā satyaśīlo jānan dharmānuśāsanam

05,012.018a nāham etat kariṣyāmi gacchadhvaṃ vai surottamāḥ

05,012.018c asmiṃś cārthe purā gītaṃ brahmaṇā śrūyatām idam

05,012.019a na tasya bījaṃ rohati bījakāle; na cāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle

05,012.019c bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; na so 'ntaraṃ labhate trāṇam icchan

05,012.020a mogham annaṃ vindati cāpy acetāḥ; svargāl lokād bhraśyati naṣṭaceṣṭaḥ

05,012.020c bhītaṃ prapannaṃ pradadāti yo vai; na tasya havyaṃ pratigṛhṇanti devāḥ

05,012.021a pramīyate cāsya prajā hy akāle; sadā vivāsaṃ pitaro 'sya kurvate

05,012.021c bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; sendrā devāḥ praharanty asya vajram

05,012.022a etad evaṃ vijānan vai na dāsyāmi śacīm imām

05,012.022c indrāṇīṃ viśrutāṃ loke śakrasya mahiṣīṃ priyām

05,012.023a asyā hitaṃ bhaved yac ca mama cāpi hitaṃ bhavet

05,012.023c kriyatāṃ tat suraśreṣṭhā na hi dāsyāmy ahaṃ śacīm

05,012.024 śalya uvāca

05,012.024a atha devās tam evāhur gurum aṅgirasāṃ varam

05,012.024c kathaṃ sunītaṃ tu bhaven mantrayasva bṛhaspate

05,012.025 bṛhaspatir uvāca

05,012.025a nahuṣaṃ yācatāṃ devī kiṃ cit kālāntaraṃ śubhā

05,012.025c indrāṇīhitam etad dhi tathāsmākaṃ bhaviṣyati

05,012.026a bahuvighnakaraḥ kālaḥ kālaḥ kālaṃ nayiṣyati

05,012.026c darpito balavāṃś cāpi nahuṣo varasaṃśrayāt

05,012.027 śalya uvāca

05,012.027a tatas tena tathokte tu prītā devās tam abruvan

05,012.027c brahman sādhv idam uktaṃ te hitaṃ sarvadivaukasām

05,012.027e evam etad dvijaśreṣṭha devī ceyaṃ prasādyatām

05,012.028a tataḥ samastā indrāṇīṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ

05,012.028c ūcur vacanam avyagrā lokānāṃ hitakāmyayā

05,012.029a tvayā jagad idaṃ sarvaṃ dhṛtaṃ sthāvarajaṅgamam

05,012.029c ekapatny asi satyā ca gacchasva nahuṣaṃ prati

05,012.030a kṣipraṃ tvām abhikāmaś ca vinaśiṣyati pārthivaḥ

05,012.030c nahuṣo devi śakraś ca suraiśvaryam avāpsyati

05,012.031a evaṃ viniścayaṃ kṛtvā indrāṇī kāryasiddhaye

05,012.031c abhyagacchata savrīḍā nahuṣaṃ ghoradarśanam

05,012.032a dṛṣṭvā tāṃ nahuṣaś cāpi vayorūpasamanvitām

05,012.032c samahṛṣyata duṣṭātmā kāmopahatacetanaḥ

05,013.001 śalya uvāca

05,013.001a atha tām abravīd dṛṣṭvā nahuṣo devarāṭ tadā

05,013.001c trayāṇām api lokānām aham indraḥ śucismite

05,013.001e bhajasva māṃ varārohe patitve varavarṇini

05,013.002a evam uktā tu sā devī nahuṣeṇa pativratā

05,013.002c prāvepata bhayodvignā pravāte kadalī yathā

05,013.003a namasya sā tu brahmāṇaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim

05,013.003c devarājam athovāca nahuṣaṃ ghoradarśanam

05,013.004a kālam icchāmy ahaṃ labdhuṃ kiṃ cit tvattaḥ sureśvara

05,013.004c na hi vijñāyate śakraḥ prāptaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ

05,013.005a tattvam etat tu vijñāya yadi na jñāyate prabho

05,013.005c tato 'haṃ tvām upasthāsye satyam etad bravīmi te

05,013.005e evam uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ prītimān abhūt

05,013.006 nahuṣa uvāca

05,013.006a evaṃ bhavatu suśroṇi yathā mām abhibhāṣase

05,013.006c jñātvā cāgamanaṃ kāryaṃ satyam etad anusmareḥ

05,013.007 śalya uvāca

05,013.007a nahuṣeṇa visṛṣṭā ca niścakrāma tataḥ śubhā

05,013.007c bṛhaspatiniketaṃ sā jagāma ca tapasvinī

05,013.008a tasyāḥ saṃśrutya ca vaco devāḥ sāgnipurogamāḥ

05,013.008c mantrayām āsur ekāgrāḥ śakrārthaṃ rājasattama

05,013.009a devadevena saṃgamya viṣṇunā prabhaviṣṇunā

05,013.009c ūcuś cainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ

05,013.010a brahmahatyābhibhūto vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ

05,013.010b*0097_01 kva gato neti jānīmo devadeva jagatpate

05,013.010b*0098_01 avijñātaḥ suragaṇair gato na jñāyate prabho

05,013.010c gatiś ca nas tvaṃ deveśa pūrvajo jagataḥ prabhuḥ

05,013.010e rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān

05,013.011a tvadvīryān nihate vṛtre vāsavo brahmahatyayā

05,013.011c vṛtaḥ suragaṇaśreṣṭha mokṣaṃ tasya vinirdiśa

05,013.012a teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt

05,013.012c mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam

05,013.013a puṇyena hayamedhena mām iṣṭvā pākaśāsanaḥ

05,013.013c punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ

05,013.014a svakarmabhiś ca nahuṣo nāśaṃ yāsyati durmatiḥ

05,013.014c kaṃ cit kālam imaṃ devā marṣayadhvam atandritāḥ

05,013.014d*0099_00 śalya uvāca

05,013.014d*0099_01 viṣṇur visarjayām āsa devān sarṣipurogamān

05,013.015a śrutvā viṣṇoḥ śubhāṃ satyāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamām

05,013.015c tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ

05,013.015e yatra śakro bhayodvignas taṃ deśam upacakramuḥ

05,013.016a tatrāśvamedhaḥ sumahān mahendrasya mahātmanaḥ

05,013.016c vavṛte pāvanārthaṃ vai brahmahatyāpaho nṛpa

05,013.017a vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca

05,013.017c parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caiva yudhiṣṭhira

05,013.018a saṃvibhajya ca bhūteṣu visṛjya ca sureśvaraḥ

05,013.018c vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavo 'bhavad ātmavān

05,013.019a akampyaṃ nahuṣaṃ sthānād dṛṣṭvā ca balasūdanaḥ

05,013.019c tejoghnaṃ sarvabhūtānāṃ varadānāc ca duḥsaham

05,013.020a tataḥ śacīpatir vīraḥ punar eva vyanaśyata

05,013.020c adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākāṅkṣī cacāra ha

05,013.021a pranaṣṭe tu tataḥ śakre śacī śokasamanvitā

05,013.021c hā śakreti tadā devī vilalāpa suduḥkhitā

05,013.022a yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravas toṣitā yadi

05,013.022c ekabhartṛtvam evāstu satyaṃ yady asti vā mayi

05,013.023a puṇyāṃ cemām ahaṃ divyāṃ pravṛttām uttarāyaṇe

05,013.023c devīṃ rātriṃ namasyāmi sidhyatāṃ me manorathaḥ

05,013.024a prayatā ca niśāṃ devīm upātiṣṭhata tatra sā

05,013.024c pativratātvāt satyena sopaśrutim athākarot

05,013.024d*0100_01 sā dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ pratyuvāca yaśasvinī

05,013.025a yatrāste devarājo 'sau taṃ deśaṃ darśayasva me

05,013.025c ity āhopaśrutiṃ devī satyaṃ satyena dṛśyatām

05,014.001 śalya uvāca

05,014.001a athaināṃ rupiṇīṃ sādhvīm upātiṣṭhad upaśrutiḥ

05,014.001c tāṃ vayorūpasaṃpannāṃ dṛṣṭvā devīm upasthitām

05,014.002a indrāṇī saṃprahṛṣṭā sā saṃpūjyainām apṛcchata

05,014.002c icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ kā tvaṃ brūhi varānane

05,014.002d*0101_01 evam uktā tathendrāṇyā devī vākyam athābravīt

05,014.003 upaśrutir uvāca

05,014.003a upaśrutir ahaṃ devi tavāntikam upāgatā

05,014.003c darśanaṃ caiva saṃprāptā tava satyena toṣitā

05,014.004a pativratāsi yuktā ca yamena niyamena ca

05,014.004c darśayiṣyāmi te śakraṃ devaṃ vṛtraniṣūdanam

05,014.004e kṣipram anvehi bhadraṃ te drakṣyase surasattamam

05,014.005 śalya uvāca

05,014.005a tatas tāṃ prasthitāṃ devīm indrāṇī sā samanvagāt

05,014.005c devāraṇyāny atikramya parvatāṃś ca bahūṃs tataḥ

05,014.005e himavantam atikramya uttaraṃ pārśvam āgamat

05,014.006a samudraṃ ca samāsādya bahuyojanavistṛtam

05,014.006c āsasāda mahādvīpaṃ nānādrumalatāvṛtam

05,014.007a tatrāpaśyat saro divyaṃ nānāśakunibhir vṛtam

05,014.007c śatayojanavistīrṇaṃ tāvad evāyataṃ śubham

05,014.008a tatra divyāni padmāni pañcavarṇāni bhārata

05,014.008c ṣaṭpadair upagītāni praphullāni sahasraśaḥ

05,014.008d*0102_01 sarasas tasya madhye tu padminī mahatī śubhā

05,014.008d*0102_02 gaureṇonnatanālena padmena mahatā vṛtā

05,014.009a padmasya bhittvā nālaṃ ca viveśa sahitā tayā

05,014.009c bisatantupraviṣṭaṃ ca tatrāpaśyac chatakratum

05,014.010a taṃ dṛṣṭvā ca susūkṣmeṇa rūpeṇāvasthitaṃ prabhum

05,014.010c sūkṣmarūpadharā devī babhūvopaśrutiś ca sā

05,014.011a indraṃ tuṣṭāva cendrāṇī viśrutaiḥ pūrvakarmabhiḥ

05,014.011c stūyamānas tato devaḥ śacīm āha puraṃdaraḥ

05,014.012a kimartham asi saṃprāptā vijñātaś ca kathaṃ tv aham

05,014.012b*0103_01 kena cāsmi tavākhyāta ihastho varavarṇini

05,014.012c tataḥ sā kathayām āsa nahuṣasya viceṣṭitam

05,014.013a indratvaṃ triṣu lokeṣu prāpya vīryamadānvitaḥ

05,014.013c darpāviṣṭaś ca duṣṭātmā mām uvāca śatakrato

05,014.013e upatiṣṭha mām iti krūraḥ kālaṃ ca kṛtavān mama

05,014.014a yadi na trāsyasi vibho kariṣyati sa māṃ vaśe

05,014.014c etena cāhaṃ saṃtaptā prāptā śakra tavāntikam

05,014.014e jahi raudraṃ mahābāho nahuṣaṃ pāpaniścayam

05,014.015a prakāśayasva cātmānaṃ daityadānavasūdana

05,014.015c tejaḥ samāpnuhi vibho devarājyaṃ praśādhi ca

05,014.015d*0104_01 yathaiva ca mahārāja tvayā vṛtro niṣūditaḥ

05,015.001 śalya uvāca

05,015.001a evam uktaḥ sa bhagavāñ śacyā punar athābravīt

05,015.001c vikramasya na kālo 'yaṃ nahuṣo balavattaraḥ

05,015.002a vivardhitaś ca ṛṣibhir havyaiḥ kavyaiś ca bhāmini

05,015.002c nītim atra vidhāsyāmi devi tāṃ kartum arhasi

05,015.003a guhyaṃ caitat tvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kva cit

05,015.003c gatvā nahuṣam ekānte bravīhi tanumadhyame

05,015.004a ṛṣiyānena divyena mām upaihi jagatpate

05,015.004c evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṃ vada

05,015.005a ity uktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā

05,015.005c evam astv ity athoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati

05,015.006a nahuṣas tāṃ tato dṛṣṭvā vismito vākyam abravīt

05,015.006c svāgataṃ te varārohe kiṃ karomi śucismite

05,015.007a bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kim icchasi manasvini

05,015.007c tava kalyāṇi yat kāryaṃ tat kariṣye sumadhyame

05,015.008a na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvasa

05,015.008c satyena vai śape devi kartāsmi vacanaṃ tava

05,015.009 indrāṇy uvāca

05,015.009a yo me tvayā kṛtaḥ kālas tam ākāṅkṣe jagatpate

05,015.009c tatas tvam eva bhartā me bhaviṣyasi surādhipa

05,015.010a kāryaṃ ca hṛdi me yat tad devarājāvadhāraya

05,015.010c vakṣyāmi yadi me rājan priyam etat kariṣyasi

05,015.010e vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava

05,015.011a indrasya vājino vāhā hastino 'tha rathās tathā

05,015.011c icchāmy aham ihāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa

05,015.011e yan na viṣṇor na rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām

05,015.012a vahantu tvāṃ mahārāja ṛṣayaḥ saṃgatā vibho

05,015.012c sarve śibikayā rājann etad dhi mama rocate

05,015.013a nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitum arhasi

05,015.013c sarveṣāṃ teja ādatsva svena vīryeṇa darśanāt

05,015.013e na te pramukhataḥ sthātuṃ kaś cid icchati vīryavān

05,015.014 śalya uvāca

05,015.014a evam uktas tu nahuṣaḥ prāhṛṣyata tadā kila

05,015.014c uvāca vacanaṃ cāpi surendras tām aninditām

05,015.015a apūrvaṃ vāhanam idaṃ tvayoktaṃ varavarṇini

05,015.015c dṛḍhaṃ me rucitaṃ devi tvadvaśo 'smi varānane

05,015.016a na hy alpavīryo bhavati yo vāhān kurute munīn

05,015.016c ahaṃ tapasvī balavān bhūtabhavyabhavatprabhuḥ

05,015.017a mayi kruddhe jagan na syān mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

05,015.017c devadānavagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ

05,015.018a na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite

05,015.018c cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmy aham

05,015.018d*0105_01 aham indro 'smi devānāṃ lokānāṃ ca maheśvaraḥ

05,015.018d*0105_02 mayi havyaṃ ca kavyaṃ ca lokāś caiva sanātanāḥ

05,015.019a tasmāt te vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ

05,015.019c saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayas tathā

05,015.019e paśya māhātmyam asmākam ṛddhiṃ ca varavarṇini

05,015.019f*0106_01 hataujaso mayā sarve devagandharvadānavāḥ

05,015.019f*0106_02 yad yasya tejaḥ paśyāmi tasya tejo harāmy aham

05,015.020a evam uktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām

05,015.020b*0107_01 atha saṃcintya nahuṣo balavīryeṇa bhārata

05,015.020b*0107_02 visṛjya supratīkaṃ ca nāgam airāvataṃ tathā

05,015.020b*0107_03 haṃsayuktaṃ vimānaṃ ca hariyuktaṃ tathā ratham

05,015.020b*0107_04 sa tu darpeṇa mahatā paribhūya mahāmunīn

05,015.020c vimāne yojayitvā sa ṛṣīn niyamam āsthitān

05,015.021a abrahmaṇyo balopeto matto varamadena ca

05,015.021c kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayām āsa tān ṛṣīn

05,015.022a nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatim uvāca sā

05,015.022c samayo 'lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ

05,015.022e śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām

05,015.023a bāḍham ity eva bhagavān bṛhaspatir uvāca tām

05,015.023c na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣād duṣṭacetasaḥ

05,015.024a na hy eṣa sthāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ

05,015.024c adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanāc ca hataḥ śubhe

05,015.025a iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ

05,015.025c śakraṃ cādhigamiṣyāmi mā bhais tvaṃ bhadram astu te

05,015.026a tataḥ prajvālya vidhivaj juhāva paramaṃ haviḥ

05,015.026c bṛhaspatir mahātejā devarājopalabdhaye

05,015.026d*0108_01 hutvāgniṃ so 'bravīd rājañ chakram anviṣyatām iti

05,015.027a tasmāc ca bhagavān devaḥ svayam eva hutāśanaḥ

05,015.027c strīveṣam adbhutaṃ kṛtvā sahasāntaradhīyata

05,015.028a sa diśaḥ pradiśaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca

05,015.028c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicīyātimanogatiḥ

05,015.028e nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatim upāgamat

05,015.029 agnir uvāca

05,015.029a bṛhaspate na paśyāmi devarājam ahaṃ kva cit

05,015.029c āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmy aham

05,015.029e na me tatra gatir brahman kim anyat karavāṇi te

05,015.030 śalya uvāca

05,015.030a tam abravīd devagurur apo viśa mahādyute

05,015.031 agnir uvāca

05,015.031a nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me 'tra bhaviṣyati

05,015.031c śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi svasti te 'stu mahādyute

05,015.032a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam

05,015.032c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

05,016.001 bṛhaspatir uvāca

05,016.001a tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ

05,016.001c tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi sākṣivat

05,016.002a tvām āhur ekaṃ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ

05,016.002c tvayā tyaktaṃ jagac cedaṃ sadyo naśyed dhutāśana

05,016.003a kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim

05,016.003c gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm

05,016.004a tvam evāgne havyavāhas tvam eva paramaṃ haviḥ

05,016.004c yajanti satrais tvām eva yajñaiś ca paramādhvare

05,016.005a sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ

05,016.005c sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgne bhavasi punaḥ pratiṣṭhā

05,016.006a tvām agne jaladān āhur vidyutaś ca tvam eva hi

05,016.006c dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ

05,016.007a tvayy āpo nihitāḥ sarvās tvayi sarvam idaṃ jagat

05,016.007c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu pāvaka

05,016.008a svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo 'viśaṅkitaḥ

05,016.008c ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ

05,016.009 śalya uvāca

05,016.009a evaṃ stuto havyavāho bhagavān kavir uttamaḥ

05,016.009c bṛhaspatim athovāca prītimān vākyam uttamam

05,016.009e darśayiṣyāmi te śakraṃ satyam etad bravīmi te

05,016.010a praviśyāpas tato vahniḥ sasamudrāḥ sapalvalāḥ

05,016.010c ājagāma saras tac ca gūḍho yatra śatakratuḥ

05,016.011a atha tatrāpi padmāni vicinvan bharatarṣabha

05,016.011c anvapaśyat sa devendraṃ bisamadhyagataṃ sthitam

05,016.012a āgatya ca tatas tūrṇaṃ tam ācaṣṭa bṛhaspateḥ

05,016.012c aṇumātreṇa vapuṣā padmatantvāśritaṃ prabhum

05,016.013a gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito 'tha bṛhaspatiḥ

05,016.013c purāṇaiḥ karmabhir devaṃ tuṣṭāva balasūdanam

05,016.014a mahāsuro hataḥ śakra namucir dāruṇas tvayā

05,016.014c śambaraś ca balaś caiva tathobhau ghoravikramau

05,016.015a śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūn niṣūdaya

05,016.015c uttiṣṭha vajrin saṃpaśya devarṣīṃś ca samāgatān

05,016.016a mahendra dānavān hatvā lokās trātās tvayā vibho

05,016.016c apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejopabṛṃhitam

05,016.016e tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarāja jagatpate

05,016.017a tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas; tvayā samaṃ vidyate neha bhūtam

05,016.017c tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha

05,016.018a pāhi devān salokāṃś ca mahendra balam āpnuhi

05,016.018c evaṃ saṃstūyamānaś ca so 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ

05,016.019a svaṃ caiva vapur āsthāya babhūva sa balānvitaḥ

05,016.019c abravīc ca guruṃ devo bṛhaspatim upasthitam

05,016.020a kiṃ kāryam avaśiṣṭaṃ vo hatas tvāṣṭro mahāsuraḥ

05,016.020c vṛtraś ca sumahākāyo grastuṃ lokān iyeṣa yaḥ

05,016.021 bṛhaspatir uvāca

05,016.021a mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā

05,016.021c devarājyam anuprāptaḥ sarvān no bādhate bhṛśam

05,016.022 indra uvāca

05,016.022a kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham

05,016.022c tapasā kena vā yuktaḥ kiṃvīryo vā bṛhaspate

05,016.022d*0109_01 tat sarvaṃ kathayadhvaṃ me yathendratvam upeyivān

05,016.023 bṛhaspatir uvāca

05,016.023*0110_01 tvayi praṇaṣṭe deveśa viśvaṃ pravyathitaṃ jagat

05,016.023*0110_02 parasparabhayodvignaṃ babhūvārtam arājakam

05,016.023*0110_03 tato devaiḥ sagandharvaiḥ sarṣisaṃghaiḥ sapāvakaiḥ

05,016.023*0110_04 mānuṣo nahuṣo rājā devarājye 'bhiṣecitaḥ

05,016.023a devā bhītāḥ śakram akāmayanta; tvayā tyaktaṃ mahad aindraṃ padaṃ tat

05,016.023c tadā devāḥ pitaro 'tharṣayaś ca; gandharvasaṃghāś ca sametya sarve

05,016.024a gatvābruvan nahuṣaṃ śakra tatra; tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā

05,016.024c tān abravīn nahuṣo nāsmi śakta; āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca

05,016.025a evam uktair vardhitaś cāpi devai; rājābhavan nahuṣo ghoravīryaḥ

05,016.025c trailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ; kṛtvā vāhān yāti lokān durātmā

05,016.026a tejoharaṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ; mā tvaṃ paśyer nahuṣaṃ vai kadā cit

05,016.026c devāś ca sarve nahuṣaṃ bhayārtā; na paśyanto gūḍharūpāś caranti

05,016.027 śalya uvāca

05,016.027a evaṃ vadaty aṅgirasāṃ variṣṭhe; bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ

05,016.027c vaivasvataś caiva yamaḥ purāṇo; devaś ca somo varuṇaś cājagāma

05,016.028a te vai samāgamya mahendram ūcur; diṣṭyā tvāṣṭro nihataś caiva vṛtraḥ

05,016.028c diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinam akṣataṃ ca; paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra

05,016.029a sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ; saṃcodayan nahuṣasyāntareṇa

05,016.029c rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpas; tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ

05,016.029d*0111_01 **** **** ca hi lokapālān

05,016.029d*0111_02 sametya vai prītamanā mahendraḥ

05,016.029d*0111_03 uvāca cainān

05,016.030a te cābruvan nahuṣo ghorarūpo; dṛṣṭīviṣas tasya bibhīma deva

05,016.030c tvaṃ ced rājan nahuṣaṃ parājayes; tad vai vayaṃ bhāgam arhāma śakra

05,016.031a indro 'bravīd bhavatu bhavān apāṃ patir; yamaḥ kuberaś ca mahābhiṣekam

05,016.031c saṃprāpnuvantv adya sahaiva tena; ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim

05,016.032a tataḥ śakraṃ jvalano 'py āha bhāgaṃ; prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye

05,016.032c tam āha śakro bhavitāgne tavāpi; aindrāgno vai bhāga eko mahākratau

05,016.033a evaṃ saṃcintya bhagavān mahendraḥ pākaśāsanaḥ

05,016.033c kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā

05,016.034a vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpy apāṃ tathā

05,016.034c ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadas tadā

05,017.001 śalya uvāca

05,017.001a atha saṃcintayānasya devarājasya dhīmataḥ

05,017.001c nahuṣasya vadhopāyaṃ lokapālaiḥ sahaiva taiḥ

05,017.001e tapasvī tatra bhagavān agastyaḥ pratyadṛśyata

05,017.002a so 'bravīd arcya devendraṃ diṣṭyā vai vardhate bhavān

05,017.002c viśvarūpavināśena vṛtrāsuravadhena ca

05,017.002d*0112_01 diṣṭyā hatāriṃ paśyāmo devarājaṃ śatakratum

05,017.002d*0112_02 diṣṭyā dharmaḥ sthito loke diṣṭyā lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

05,017.002d*0113_01 diṣṭyā paśyāma devendra diṣṭyā lokān punarnavān

05,017.003a diṣṭyā ca nahuṣo bhraṣṭo devarājyāt puraṃdara

05,017.003c diṣṭyā hatāriṃ paśyāmi bhavantaṃ balasūdana

05,017.004 indra uvāca

05,017.004a svāgataṃ te maharṣe 'stu prīto 'haṃ darśanāt tava

05,017.004c pādyam ācamanīyaṃ ca gām arghyaṃ ca pratīccha me

05,017.005 śalya uvāca

05,017.005a pūjitaṃ copaviṣṭaṃ tam āsane munisattamam

05,017.005c paryapṛcchata deveśaḥ prahṛṣṭo brāhmaṇarṣabham

05,017.006a etad icchāmi bhagavan kathyamānaṃ dvijottama

05,017.006c paribhraṣṭaḥ kathaṃ svargān nahuṣaḥ pāpaniścayaḥ

05,017.007 agastya uvāca

05,017.007a śṛṇu śakra priyaṃ vākyaṃ yathā rājā durātmavān

05,017.007c svargād bhraṣṭo durācāro nahuṣo baladarpitaḥ

05,017.008a śramārtās tu vahantas taṃ nahuṣaṃ pāpakāriṇam

05,017.008c devarṣayo mahābhāgās tathā brahmarṣayo 'malāḥ

05,017.008e papracchuḥ saṃśayaṃ deva nahuṣaṃ jayatāṃ vara

05,017.009a ya ime brahmaṇā proktā mantrā vai prokṣaṇe gavām

05,017.009c ete pramāṇaṃ bhavata utāho neti vāsava

05,017.009e nahuṣo neti tān āha tamasā mūḍhacetanaḥ

05,017.010 ṛṣaya ūcuḥ

05,017.010a adharme saṃpravṛttas tvaṃ dharmaṃ na pratipadyase

05,017.010c pramāṇam etad asmākaṃ pūrvaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ

05,017.011 agastya uvāca

05,017.011a tato vivadamānaḥ sa munibhiḥ saha vāsava

05,017.011c atha mām aspṛśan mūrdhni pādenādharmapīḍitaḥ

05,017.012a tenābhūd dhatatejāḥ sa niḥśrīkaś ca śacīpate

05,017.012c tatas tam aham āvignam avocaṃ bhayapīḍitam

05,017.013a yasmāt pūrvaiḥ kṛtaṃ brahma brahmarṣibhir anuṣṭhitam

05,017.013c aduṣṭaṃ dūṣayasi vai yac ca mūrdhny aspṛśaḥ padā

05,017.014a yac cāpi tvam ṛṣīn mūḍha brahmakalpān durāsadān

05,017.014c vāhān kṛtvā vāhayasi tena svargād dhataprabhaḥ

05,017.015a dhvaṃsa pāpa paribhraṣṭaḥ kṣīṇapuṇyo mahītalam

05,017.015c daśa varṣasahasrāṇi sarparūpadharo mahān

05,017.015e vicariṣyasi pūrṇeṣu punaḥ svargam avāpsyasi

05,017.015f*0114_01 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava vaṃśasamudbhavam

05,017.015f*0115_01 nihato brahmaśāpena prapadyasva triviṣṭapam

05,017.016a evaṃ bhraṣṭo durātmā sa devarājyād ariṃdama

05,017.016b*0116_01 nahuṣas tu sudurbuddhir durātmā pāpacetanaḥ

05,017.016c diṣṭyā vardhāmahe śakra hato brāhmaṇakaṇṭakaḥ

05,017.017a triviṣṭapaṃ prapadyasva pāhi lokāñ śacīpate

05,017.017c jitendriyo jitāmitraḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

05,017.018 śalya uvāca

05,017.018a tato devā bhṛśaṃ tuṣṭā maharṣigaṇasaṃvṛtāḥ

05,017.018c pitaraś caiva yakṣāś ca bhujagā rākṣasās tathā

05,017.019a gandharvā devakanyāś ca sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ

05,017.019c sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sāgarāś ca viśāṃ pate

05,017.020a upagamyābruvan sarve diṣṭyā vardhasi śatruhan

05,017.020c hataś ca nahuṣaḥ pāpo diṣṭyāgastyena dhīmatā

05,017.020e diṣṭyā pāpasamācāraḥ kṛtaḥ sarpo mahītale

05,018.001 śalya uvāca

05,018.001a tataḥ śakraḥ stūyamāno gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

05,018.001c airāvataṃ samāruhya dvipendraṃ lakṣaṇair yutam

05,018.002a pāvakaś ca mahātejā maharṣiś ca bṛhaspatiḥ

05,018.002c yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca dhaneśvaraḥ

05,018.003a sarvair devaiḥ parivṛtaḥ śakro vṛtraniṣūdanaḥ

05,018.003c gandharvair apsarobhiś ca yātas tribhuvanaṃ prabhuḥ

05,018.004a sa sametya mahendrāṇyā devarājaḥ śatakratuḥ

05,018.004c mudā paramayā yuktaḥ pālayām āsa devarāṭ

05,018.005a tataḥ sa bhagavāṃs tatra aṅgirāḥ samadṛśyata

05,018.005c atharvavedamantraiś ca devendraṃ samapūjayat

05,018.006a tatas tu bhagavān indraḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata

05,018.006c varaṃ ca pradadau tasmai atharvāṅgirase tadā

05,018.007a atharvāṅgirasaṃ nāma asmin vede bhaviṣyati

05,018.007c udāharaṇam etad dhi yajñabhāgaṃ ca lapsyase

05,018.008a evaṃ saṃpūjya bhagavān atharvāṅgirasaṃ tadā

05,018.008c vyasarjayan mahārāja devarājaḥ śatakratuḥ

05,018.009a saṃpūjya sarvāṃs tridaśān ṛṣīṃś cāpi tapodhanān

05,018.009c indraḥ pramudito rājan dharmeṇāpālayat prajāḥ

05,018.010a evaṃ duḥkham anuprāptam indreṇa saha bhāryayā

05,018.010c ajñātavāsaś ca kṛtaḥ śatrūṇāṃ vadhakāṅkṣayā

05,018.011a nātra manyus tvayā kāryo yat kliṣṭo 'si mahāvane

05,018.011c draupadyā saha rājendra bhrātṛbhiś ca mahātmabhiḥ

05,018.012a evaṃ tvam api rājendra rājyaṃ prāpsyasi bhārata

05,018.012c vṛtraṃ hatvā yathā prāptaḥ śakraḥ kauravanandana

05,018.013a durācāraś ca nahuṣo brahmadviṭ pāpacetanaḥ

05,018.013c agastyaśāpābhihato vinaṣṭaḥ śāśvatīḥ samāḥ

05,018.014a evaṃ tava durātmānaḥ śatravaḥ śatrusūdana

05,018.014c kṣipraṃ nāśaṃ gamiṣyanti karṇaduryodhanādayaḥ

05,018.015a tataḥ sāgaraparyantāṃ bhokṣyase medinīm imām

05,018.015c bhrātṛbhiḥ sahito vīra draupadyā ca sahābhibho

05,018.016a upākhyānam idaṃ śakravijayaṃ vedasaṃmitam

05,018.016c rājñā vyūḍheṣv anīkeṣu śrotavyaṃ jayam icchatā

05,018.017a tasmāt saṃśrāvayāmi tvāṃ vijayaṃ jayatāṃ vara

05,018.017c saṃstūyamānā vardhante mahātmāno yudhiṣṭhira

05,018.018a kṣatriyāṇām abhāvo 'yaṃ yudhiṣṭhira mahātmanām

05,018.018c duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca

05,018.018d*0117_01 saṃgrāme saṃkṣayo ghoro bhaviṣyaty acirād iva

05,018.019a ākhyānam indravijayaṃ ya idaṃ niyataḥ paṭhet

05,018.019c dhūtapāpmā jitasvargaḥ sa pretyeha ca modate

05,018.020a na cārijaṃ bhayaṃ tasya na cāputro bhaven naraḥ

05,018.020c nāpadaṃ prāpnuyāt kāṃ cid dīrgham āyuś ca vindati

05,018.020e sarvatra jayam āpnoti na kadā cit parājayam

05,018.021 vaiśaṃpāyana uvāca

05,018.021a evam āśvāsito rājā śalyena bharatarṣabha

05,018.021c pūjayām āsa vidhivac chalyaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ

05,018.022a śrutvā śalyasya vacanaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,018.022c pratyuvāca mahābāhur madrarājam idaṃ vacaḥ

05,018.023a bhavān karṇasya sārathyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ

05,018.023c tatra tejovadhaḥ kāryaḥ karṇasya mama saṃstavaiḥ

05,018.024 śalya uvāca

05,018.024a evam etat kariṣyāmi yathā māṃ saṃprabhāṣase

05,018.024c yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmy ahaṃ tava

05,018.025 vaiśaṃpāyana uvāca

05,018.025a tata āmantrya kaunteyāñ śalyo madrādhipas tadā

05,018.025c jagāma sabalaḥ śrīmān duryodhanam ariṃdamaḥ

05,019.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,019.001*0118_01 tataḥ śalyaḥ sahānīkaḥ kampayann iva medinīm

05,019.001*0118_02 jagāma dhārtarāṣṭrasya nagaraṃ nāgasāhvayam

05,019.001a yuyudhānas tato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ

05,019.001c mahatā caturaṅgeṇa balenāgād yudhiṣṭhiram

05,019.002a tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ

05,019.002c nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃ cakrire balam

05,019.003a paraśvadhair bhiṇḍipālaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ

05,019.003c śaktyṛṣṭiparaśuprāsaiḥ karavālaiś ca nirmalaiḥ

05,019.004a khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiś ca vividhair api

05,019.004c tailadhautaiḥ prakāśadbhis tad aśobhata vai balam

05,019.005a tasya meghaprakāśasya śastrais taiḥ śobhitasya ca

05,019.005c babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva savidyutaḥ

05,019.006a akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam

05,019.006c praviśyāntardadhe rājan sāgaraṃ kunadī yathā

05,019.007a tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnām ṛṣabho balī

05,019.007c dhṛṣṭaketur upāgacchat pāṇḍavān amitaujasaḥ

05,019.008a māgadhaś ca jayatseno jārāsaṃdhir mahābalaḥ

05,019.008c akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājam upāgamat

05,019.009a tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ

05,019.009c vṛto bahuvidhair yodhair yudhiṣṭhiram upāgamat

05,019.010a tasya sainyam atīvāsīt tasmin balasamāgame

05,019.010c prekṣaṇīyataraṃ rājan suveṣaṃ balavat tadā

05,019.011a drupadasyāpy abhūt senā nānādeśasamāgataiḥ

05,019.011c śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiś cāsya mahārathaiḥ

05,019.012a tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ

05,019.012c pārvatīyair mahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavān iyāt

05,019.013a itaś cetaś ca pāṇḍūnāṃ samājagmur mahātmanām

05,019.013c akṣauhiṇyas tu saptaiva vividhadhvajasaṃkulāḥ

05,019.013e yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavān samaharṣayan

05,019.014a tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhivardhayan

05,019.014c bhagadatto mahīpālaḥ senām akṣauhiṇīṃ dadau

05,019.015a tasya cīnaiḥ kirātaiś ca kāñcanair iva saṃvṛtam

05,019.015c babhau balam anādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā

05,019.016a tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaś ca kurunandana

05,019.016c duryodhanam upāyātāv akṣauhiṇyā pṛthak pṛthak

05,019.017a kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakabalaiḥ saha

05,019.017c akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanam upāgamat

05,019.018a tasya taiḥ puruṣavyāghrair vanamālādharair balam

05,019.018c aśobhata yathā mattair vanaṃ prakrīḍitair gajaiḥ

05,019.019a jayadrathamukhāś cānye sindhusauvīravāsinaḥ

05,019.019c ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān

05,019.020a teṣām akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā

05,019.020c vidhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ

05,019.021a sudakṣiṇaś ca kāmbojo yavanaiś ca śakais tathā

05,019.021b*0119_01 ājagāma mahābāhur yavaneśaś ca pārthivaḥ

05,019.021c upājagāma kauravyam akṣauhiṇyā viśāṃ pate

05,019.022a tasya senāsamāvāyaḥ śalabhānām ivābabhau

05,019.022c sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntardadhe tadā

05,019.023a tathā māhiṣmatīvāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha

05,019.023c mahīpālo mahāvīryair dakṣiṇāpathavāsibhiḥ

05,019.024a āvantyau ca mahīpālau mahābalasusaṃvṛtau

05,019.024c pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāv abhiyātau suyodhanam

05,019.025a kekayāś ca naravyāghrāḥ sodaryāḥ pañca pārthivāḥ

05,019.025c saṃharṣayantaḥ kauravyam akṣauhiṇyā samādravan

05,019.026a itaś cetaś ca sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām

05,019.026c tisro 'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha

05,019.027a evam ekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ

05,019.027c yuyutsamānāḥ kaunteyān nānādhvajasamākulāḥ

05,019.028a na hāstinapure rājann avakāśo 'bhavat tadā

05,019.028c rājñāṃ sabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata

05,019.029a tataḥ pañcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam

05,019.029c tathā rohitakāraṇyaṃ marubhūmiś ca kevalā

05,019.030a ahicchatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata

05,019.030c vāraṇā vāṭadhānaṃ ca yāmunaś caiva parvataḥ

05,019.031a eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān

05,019.031c babhūva kauraveyāṇāṃ balena susamākulaḥ

05,019.032a tatra sainyaṃ tathāyuktaṃ dadarśa sa purohitaḥ

05,019.032c yaḥ sa pāñcālarājena preṣitaḥ kauravān prati

05,020.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,020.001a sa tu kauravyam āsādya drupadasya purohitaḥ

05,020.001c satkṛto dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca

05,020.002a sarvaṃ kauśalyam uktvādau pṛṣṭvā caivam anāmayam

05,020.002c sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyam uvāca ha

05,020.003a sarvair bhavadbhir vidito rājadharmaḥ sanātanaḥ

05,020.003c vākyopādānahetos tu vakṣyāmi vidite sati

05,020.004a dhṛtarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca sutāv ekasya viśrutau

05,020.004c tayoḥ samānaṃ draviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ

05,020.005a dhṛtarāṣṭrasya ye putrās te prāptāḥ paitṛkaṃ vasu

05,020.005c pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na prāptāḥ paitṛkaṃ vasu

05,020.006a evaṃ gate pāṇḍaveyair viditaṃ vaḥ purā yathā

05,020.006c na prāptaṃ paitṛkaṃ dravyaṃ dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtam

05,020.007a prāṇāntikair apy upāyaiḥ prayatadbhir anekaśaḥ

05,020.007c śeṣavanto na śakitā nayituṃ yamasādanam

05,020.008a punaś ca vardhitaṃ rājyaṃ svabalena mahātmabhiḥ

05,020.008c chadmanāpahṛtaṃ kṣudrair dhārtarāṣṭraiḥ sasaubalaiḥ

05,020.009a tad apy anumataṃ karma tathāyuktam anena vai

05,020.009c vāsitāś ca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa

05,020.010a sabhāyāṃ kleśitair vīraiḥ sahabhāryais tathā bhṛśam

05,020.010c araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṃprāptās taiḥ sudāruṇāḥ

05,020.011a tathā virāṭanagare yonyantaragatair iva

05,020.011c prāptaḥ paramasaṃkleśo yathā pāpair mahātmabhiḥ

05,020.012a te sarve pṛṣṭhataḥ kṛtvā tat sarvaṃ pūrvakilbiṣam

05,020.012c sāmaiva kurubhiḥ sārdham icchanti kurupuṃgavāḥ

05,020.013a teṣāṃ ca vṛttam ājñāya vṛttaṃ duryodhanasya ca

05,020.013c anunetum ihārhanti dhṛtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ

05,020.014a na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha

05,020.014c avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam

05,020.015a yaś cāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syād vigrahaṃ prati

05,020.015c sa ca hetur na mantavyo balīyāṃsas tathā hi te

05,020.016a akṣauhiṇyo hi saptaiva dharmaputrasya saṃgatāḥ

05,020.016c yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante 'sya śāsanam

05,020.017a apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇīsamāḥ

05,020.017c sātyakir bhīmasenaś ca yamau ca sumahābalau

05,020.018a ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataś ca samāgatāḥ

05,020.018c ekataś ca mahābāhur bahurūpo dhanaṃjayaḥ

05,020.019a yathā kirīṭī senābhyaḥ sarvābhyo vyatiricyate

05,020.019c evam eva mahābāhur vāsudevo mahādyutiḥ

05,020.020a bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ

05,020.020c buddhimattāṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ

05,020.021a te bhavanto yathādharmaṃ yathāsamayam eva ca

05,020.021c prayacchantu pradātavyaṃ mā vaḥ kālo 'tyagād ayam

05,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,021.001a tasya tad vacanaṃ śrutvā prajñāvṛddho mahādyutiḥ

05,021.001c saṃpūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmo vacanam abravīt

05,021.002a diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ

05,021.002c diṣṭyā sahāyavantaś ca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ

05,021.003a diṣṭyā ca saṃdhikāmās te bhrātaraḥ kurunandanāḥ

05,021.003c diṣṭyā na yuddhamanasaḥ saha dāmodareṇa te

05,021.004a bhavatā satyam uktaṃ ca sarvam etan na saṃśayaḥ

05,021.004c atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ brāhmaṇyād iti me matiḥ

05,021.005a asaṃśayaṃ kleśitās te vane ceha ca pāṇḍavāḥ

05,021.005c prāptāś ca dharmataḥ sarvaṃ pitur dhanam asaṃśayam

05,021.006a kirīṭī balavān pārthaḥ kṛtāstraś ca mahābalaḥ

05,021.006c ko hi pāṇḍusutaṃ yuddhe viṣaheta dhanaṃjayam

05,021.007a api vajradharaḥ sākṣāt kim utānye dhanurbhṛtaḥ

05,021.007c trayāṇām api lokānāṃ samartha iti me matiḥ

05,021.008a bhīṣme bruvati tad vākyaṃ dhṛṣṭam ākṣipya manyumān

05,021.008c duryodhanaṃ samālokya karṇo vacanam abravīt

05,021.009a na tan na viditaṃ brahmaṃl loke bhūtena kena cit

05,021.009c punaruktena kiṃ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ

05,021.010a duryodhanārthe śakunir dyūte nirjitavān purā

05,021.010c samayena gato 'raṇyaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ

05,021.011a na taṃ samayam ādṛtya rājyam icchati paitṛkam

05,021.011c balam āśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca pārthivaḥ

05,021.012a duryodhano bhayād vidvan na dadyāt padam antataḥ

05,021.012c dharmatas tu mahīṃ kṛtsnāṃ pradadyāc chatrave 'pi ca

05,021.013a yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ

05,021.013c yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanam āśritāḥ

05,021.014a tato duryodhanasyāṅke vartantām akutobhayāḥ

05,021.014c adhārmikām imāṃ buddhiṃ kuryur maurkhyād dhi kevalam

05,021.015a atha te dharmam utsṛjya yuddham icchanti pāṇḍavāḥ

05,021.015c āsādyemān kuruśreṣṭhān smariṣyanti vaco mama

05,021.016 bhīṣma uvāca

05,021.016a kiṃ nu rādheya vācā te karma tat smartum arhasi

05,021.016c eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍ rathāñ jitavān yudhi

05,021.016d*0120_01 bahuśo jīyamānasya karma dṛṣṭaṃ tadaiva te

05,021.016d*0121_01 virāṭanagare dhīraḥ kiṃ tvaṃ tatraiva nāgataḥ

05,021.017a na ced evaṃ kariṣyāmo yad ayaṃ brāhmaṇo 'bravīt

05,021.017c dhruvaṃ yudhi hatās tena bhakṣayiṣyāma pāṃsukān

05,021.017d*0122_01 duryodhanaḥ sahāmātyo vinaṅkṣayati na saṃśayaḥ

05,021.018 vaiśaṃpāyana uvāca

05,021.018a dhṛtarāṣṭras tato bhīṣmam anumānya prasādya ca

05,021.018c avabhartsya ca rādheyam idaṃ vacanam abravīt

05,021.019a asmaddhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt

05,021.019b*0123_01 duryodhanasamakṣaṃ ca pārthivānāṃ ca saṃnidhau

05,021.019b*0123_02 eṣa vakṣyati dharmātmā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

05,021.019b*0124_01 asmad dhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā

05,021.019c pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatas tathā

05,021.020a cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi saṃjayam

05,021.020c sa bhavān pratiyātv adya pāṇḍavān eva māciram

05,021.021a sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ preṣayām āsa pāṇḍavān

05,021.021c sabhāmadhye samāhūya saṃjayaṃ vākyam abravīt

05,022.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,022.001a prāptān āhuḥ saṃjaya pāṇḍuputrān; upaplavye tān vijānīhi gatvā

05,022.001c ajātaśatruṃ ca sabhājayethā; diṣṭyānagha grāmam upasthitas tvam

05,022.001d*0125_01 putro mahyaṃ mṛtyuvaśaṃ jagāma

05,022.001d*0125_02 duryodhanaḥ saṃjaya rāgabuddhiḥ

05,022.002a sarvān vadeḥ saṃjaya svastimantaḥ; kṛcchraṃ vāsam atadarhā niruṣya

05,022.002c teṣāṃ śāntir vidyate 'smāsu śīghraṃ; mithyopetānām upakāriṇāṃ satām

05,022.003a nāhaṃ kva cit saṃjaya pāṇḍavānāṃ; mithyāvṛttiṃ kāṃ cana jātv apaśyam

05,022.003c sarvāṃ śriyaṃ hy ātmavīryeṇa labdhvā; paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyam eva

05,022.004a doṣaṃ hy eṣāṃ nādhigacche parikṣan; nityaṃ kaṃ cid yena garheya pārthān

05,022.004c dharmārthābhyāṃ karma kurvanti nityaṃ; sukhapriyā nānurudhyanti kāmān

05,022.005a gharmaṃ śītaṃ kṣutpipāse tathaiva; nidrāṃ tandrīṃ krodhaharṣau pramādam

05,022.005c dhṛtyā caiva prajñayā cābhibhūya; dharmārthayogān prayatanti pārthāḥ

05,022.006a tyajanti mitreṣu dhanāni kāle; na saṃvāsāj jīryati maitram eṣām

05,022.006c yathārhamānārthakarā hi pārthās; teṣāṃ dveṣṭā nāsty ājamīḍhasya pakṣe

05,022.007a anyatra pāpād viṣamān mandabuddher; duryodhanāt kṣudratarāc ca karṇāt

05,022.007c teṣāṃ hīme hīnasukhapriyāṇāṃ; mahātmanāṃ saṃjanayanti tejaḥ

05,022.007d*0126_01 bhāgaṃ gantuṃ ghaṭate mandabuddhir

05,022.007d*0126_02 mahātmanāṃ saṃjaya dīptatejasām

05,022.008a utthānavīryaḥ sukham edhamāno; duryodhanaḥ sukṛtaṃ manyate tat

05,022.008c teṣāṃ bhāgaṃ yac ca manyeta bālaḥ; śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānām

05,022.009a yasyārjunaḥ padavīṃ keśavaś ca; vṛkodaraḥ sātyako 'jātaśatroḥ

05,022.009c mādrīputrau sṛñjayāś cāpi sarve; purā yuddhāt sādhu tasya pradānam

05,022.010a sa hy evaikaḥ pṛthivīṃ savyasācī; gāṇḍīvadhanvā praṇuded rathasthaḥ

05,022.010c tathā viṣṇuḥ keśavo 'py apradhṛṣyo; lokatrayasyādhipatir mahātmā

05,022.011a tiṣṭheta kas tasya martyaḥ purastād; yaḥ sarvadeveṣu vareṇya īḍyaḥ

05,022.011c parjanyaghoṣān pravapañ śaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān

05,022.012a diśaṃ hy udīcīm api cottarān kurūn; gāṇḍīvadhanvaikaratho jigāya

05,022.012c dhanaṃ caiṣām āharat savyasācī; senānugān balidāṃś caiva cakre

05,022.013a yaś caiva devān khāṇḍave savyasācī; gāṇḍīvadhanvā prajigāya sendrān

05,022.013c upāharat phalguno jātavedase; yaśo mānaṃ vardhayan pāṇḍavānām

05,022.014a gadābhṛtāṃ nādya samo 'sti bhīmād; dhastyāroho nāsti samaś ca tasya

05,022.014c rathe 'rjunād āhur ahīnam enaṃ; bāhvor bale cāyutanāgavīryam

05,022.015a suśikṣitaḥ kṛtavairas tarasvī; dahet kruddhas tarasā dhārtarāṣṭrān

05,022.015c sadātyamarṣī balavān na śakyo; yuddhe jetuṃ vāsavenāpi sākṣāt

05,022.016a sucetasau balinau śīghrahastau; suśikṣitau bhrātarau phalgunena

05,022.016c śyenau yathā pakṣipūgān rujantau; mādrīputrau neha kurūn viśetām

05,022.016d*0127_01 etad balaṃ pūrṇam asmākam evaṃ

05,022.016d*0127_02 yat sātvatāṃ nāsti tṛtīyam anyat

05,022.017a teṣāṃ madhye vartamānas tarasvī; dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānām ihaikaḥ

05,022.017c sahāmātyaḥ somakānāṃ prabarhaḥ; saṃtyaktātmā pāṇḍavānāṃ jayāya

05,022.017d*0128_01 ajātaśatruṃ prasaheta ko 'nyo

05,022.017d*0128_02 yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ

05,022.018a sahoṣitaś caritārtho vayaḥsthaḥ; śālveyānām adhipo vai virāṭaḥ

05,022.018c saha putraiḥ pāṇḍavārthe ca śaśvad; yudhiṣṭhiraṃ bhakta iti śrutaṃ me

05,022.019a avaruddhā balinaḥ kekayebhyo; maheṣvāsā bhrātaraḥ pañca santi

05,022.019c kekayebhyo rājyam ākāṅkṣamāṇā; yuddhārthinaś cānuvasanti pārthān

05,022.020a sarve ca vīrāḥ pṛthivīpatīnāṃ; samānītāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ

05,022.020c śūrān ahaṃ bhaktimataḥ śṛṇomi; prītyā yuktān saṃśritān dharmarājam

05,022.021a giryāśrayā durganivāsinaś ca; yodhāḥ pṛthivyāṃ kulajā viśuddhāḥ

05,022.021c mlecchāś ca nānāyudhavīryavantaḥ; samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ

05,022.022a pāṇḍyaś ca rājāmita indrakalpo; yudhi pravīrair bahubhiḥ sametaḥ

05,022.022c samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā; lokapravīro 'prativīryatejāḥ

05,022.023a astraṃ droṇād arjunād vāsudevāt; kṛpād bhīṣmād yena kṛtaṃ śṛṇomi

05,022.023c yaṃ taṃ kārṣṇipratimaṃ prāhur ekaṃ; sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ

05,022.024a apāśritāś cedikarūṣakāś ca; sarvotsāhair bhūmipālaiḥ sametāḥ

05,022.024c teṣāṃ madhye sūryam ivātapantaṃ; śriyā vṛtaṃ cedipatiṃ jvalantam

05,022.025a astambhanīyaṃ yudhi manyamānaṃ; jyākarṣatāṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyām

05,022.025c sarvotsāhaṃ kṣatriyāṇāṃ nihatya; prasahya kṛṣṇas tarasā mamarda

05,022.026a yaśomānau vardhayan yādavānāṃ; purābhinac chiśupālaṃ samīke

05,022.026c yasya sarve vardhayanti sma mānaṃ; karūṣarājapramukhā narendrāḥ

05,022.027a tam asahyaṃ keśavaṃ tatra matvā; sugrīvayuktena rathena kṛṣṇam

05,022.027c saṃprādravaṃś cedipatiṃ vihāya; siṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā ivānye

05,022.028a yas taṃ pratīpas tarasā pratyudīyād; āśaṃsamāno dvairathe vāsudevam

05,022.028c so 'śeta kṛṣṇena hataḥ parāsur; vātenevonmathitaḥ karṇikāraḥ

05,022.029a parākramaṃ me yad avedayanta; teṣām arthe saṃjaya keśavasya

05,022.029c anusmaraṃs tasya karmāṇi viṣṇor; gāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntim

05,022.030a na jātu tāñ śatrur anyaḥ saheta; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ

05,022.030c pravepate me hṛdayaṃ bhayena; śrutvā kṛṣṇāv ekarathe sametau

05,022.031a no ced gacchet saṃgaraṃ mandabuddhis; tābhyāṃ suto me viparītacetāḥ

05,022.031c no cet kurūn saṃjaya nirdahetām; indrāviṣṇū daityasenāṃ yathaiva

05,022.031e mato hi me śakrasamo dhanaṃjayaḥ; sanātano vṛṣṇivīraś ca viṣṇuḥ

05,022.032a dharmārāmo hrīniṣedhas tarasvī; kuntīputraḥ pāṇḍavo 'jātaśatruḥ

05,022.032c duryodhanena nikṛto manasvī; no cet kruddhaḥ pradahed dhārtarāṣṭrān

05,022.033a nāhaṃ tathā hy arjunād vāsudevād; bhīmād vāpi yamayor vā bibhemi

05,022.033c yathā rājñaḥ krodhadīptasya sūta; manyor ahaṃ bhītataraḥ sadaiva

05,022.034a alaṃ tapobrahmacaryeṇa yuktaḥ; saṃkalpo 'yaṃ mānasas tasya sidhyet

05,022.034c tasya krodhaṃ saṃjayāhaṃ samīke; sthāne jānan bhṛśam asmy adya bhītaḥ

05,022.035a sa gaccha śīghraṃ prahito rathena; pāñcālarājasya camūṃ paretya

05,022.035c ajātaśatruṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ; punaḥ punaḥ prītiyuktaṃ vades tvam

05,022.036a janārdanaṃ cāpi sametya tāta; mahāmātraṃ vīryavatām udāram

05,022.036c anāmayaṃ madvacanena pṛccher; dhṛtarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntim īpsuḥ

05,022.037a na tasya kiṃ cid vacanaṃ na kuryāt; kuntīputro vāsudevasya sūta

05,022.037c priyaś caiṣām ātmasamaś ca kṛṣṇo; vidvāṃś caiṣāṃ karmaṇi nityayuktaḥ

05,022.038a samānīya pāṇḍavān sṛñjayāṃś ca; janārdanaṃ yuyudhānaṃ virāṭam

05,022.038c anāmayaṃ madvacanena pṛccheḥ; sarvāṃs tathā draupadeyāṃś ca pañca

05,022.039a yad yat tatra prāptakālaṃ parebhyas; tvaṃ manyethā bhāratānāṃ hitaṃ ca

05,022.039c tat tad bhāṣethāḥ saṃjaya rājamadhye; na mūrchayed yan na bhavec ca yuddham

05,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,023.001a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya saṃjayaḥ

05,023.001c upaplavyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavān amitaujasaḥ

05,023.002a sa tu rājānam āsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

05,023.002c praṇipatya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro 'bhyabhāṣata

05,023.003a gāvalgaṇiḥ saṃjayaḥ sūtasūnur; ajātaśatrum avadat pratītaḥ

05,023.003c diṣṭyā rājaṃs tvām arogaṃ prapaśye; sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam

05,023.004a anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo; vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī

05,023.004c kaccid bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo; dhanaṃjayas tau ca mādrītanūjau

05,023.005a kaccit kṛṣṇā draupadī rājaputrī; satyavratā vīrapatnī saputrā

05,023.005c manasvinī yatra ca vāñchasi tvam; iṣṭān kāmān bhārata svastikāmaḥ

05,023.006 yudhiṣṭhira uvāca

05,023.006a gāvalgaṇe saṃjaya svāgataṃ te; prītātmāhaṃ tvābhivadāmi sūta

05,023.006c anāmayaṃ pratijāne tavāhaṃ; sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan

05,023.007a cirād idaṃ kuśalaṃ bhāratasya; śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta

05,023.007c manye sākṣād dṛṣṭam ahaṃ narendraṃ; dṛṣṭvaiva tvāṃ saṃjaya prītiyogāt

05,023.008a pitāmaho naḥ sthaviro manasvī; mahāprājñaḥ sarvadharmopapannaḥ

05,023.008c sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo; yathāpūrvaṃ vṛttir apy asya kaccit

05,023.009a kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vaicitravīryaḥ kuśalī mahātmā

05,023.009c mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ; kaccid vidvān kuśalī sūtaputra

05,023.010a sa somadattaḥ kuśalī tāta kaccid; bhūriśravāḥ satyasaṃdhaḥ śalaś ca

05,023.010c droṇaḥ saputraś ca kṛpaś ca vipro; maheṣvāsāḥ kaccid ete 'py arogāḥ

05,023.010c*0129_01 śāradvataḥ kuśalī tāta vipraḥ

05,023.011a mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā; dhanurbhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām

05,023.011c kaccin mānaṃ tāta labhanta ete; dhanurbhṛtaḥ kaccid ete 'py arogāḥ

05,023.012a sarve kurubhyaḥ spṛhayanti saṃjaya; dhanurdharā ye pṛthivyāṃ yuvānaḥ

05,023.012c yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo; maheṣvāsaḥ śīlavān droṇaputraḥ

05,023.013a vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaccin; mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ

05,023.013c karṇo 'mātyaḥ kuśalī tāta kaccit; suyodhano yasya mando vidheyaḥ

05,023.014a striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo; mahānasyo dāsabhāryāś ca sūta

05,023.014c vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo; dauhitrā vā kaccid apy avyalīkāḥ

05,023.015a kaccid rājā brāhmaṇānāṃ yathāvat; pravartate pūrvavat tāta vṛttim

05,023.015c kaccid dāyān māmakān dhārtarāṣṭro; dvijātīnāṃ saṃjaya nopahanti

05,023.016a kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra; upekṣate brāhmaṇātikramān vai

05,023.016c kaccin na hetor iva vartmabhūta; upekṣate teṣu sa nyūnavṛttim

05,023.017a etaj jyotir uttamaṃ jīvaloke; śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā

05,023.017c te cel lobhaṃ na niyacchanti mandāḥ; kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām

05,023.018a kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; bubhūṣate vṛttim amātyavarge

05,023.018c kaccin na bhedena jijīviṣanti; suhṛdrūpā durhṛdaś caikamitrāḥ

05,023.019a kaccin na pāpaṃ kathayanti tāta; te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva

05,023.019b*0130_01 droṇaḥ saputraś ca kṛpaś ca vīro

05,023.019b*0130_02 nāsmāsu pāpāni vadanti kaccit

05,023.019b*0130_03 kaccid rājyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ saputraṃ

05,023.019b*0130_04 sametyāhuḥ kuravaḥ sarva eva

05,023.019c kaccid dṛṣṭvā dasyusaṃghān sametān; smaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ

05,023.020a maurvībhujāgraprahitān sma tāta; dodhūyamānena dhanurdhareṇa

05,023.020c gāṇḍīvamuktān stanayitnughoṣān; ajihmagān kaccid anusmaranti

05,023.020d*0131_01 na taṃ dṛṣṭvā kaccid atra pratīpaṃ

05,023.020d*0131_02 gantā gṛhāñ jātu jagāma raṅgāt

05,023.021a na hy apaśyaṃ kaṃ cid ahaṃ pṛthivyāṃ; śrutaṃ samaṃ vādhikam arjunena

05,023.021c yasyaikaṣaṣṭir niśitās tīkṣṇadhārāḥ; suvāsasaḥ saṃmato hastavāpaḥ

05,023.022a gadāpāṇir bhīmasenas tarasvī; pravepayañ śatrusaṃghān anīke

05,023.022c nāgaḥ prabhinna iva naḍvalāsu; caṅkramyate kaccid enaṃ smaranti

05,023.023a mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān; samāgatān ajayad dantakūre

05,023.023c vāmenāsyan dakṣiṇenaiva yo vai; mahābalaṃ kaccid enaṃ smaranti

05,023.024a udyann ayaṃ nakulaḥ preṣito vai; gāvalgaṇe saṃjaya paśyatas te

05,023.024c diśaṃ pratīcīṃ vaśam ānayan me; mādrīsutaṃ kaccid enaṃ smaranti

05,023.025a abhyābhavo dvaitavane ya āsīd; durmantrite ghoṣayātrāgatānām

05,023.025c yatra mandāñ śatruvaśaṃ prayātān; amocayad bhīmaseno jayaś ca

05,023.026a ahaṃ paścād arjunam abhyarakṣaṃ; mādrīputrau bhīmasenaś ca cakre

05,023.026c gāṇḍīvabhṛc chatrusaṃghān udasya; svasty āgamat kaccid enaṃ smaranti

05,023.027a na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ; kartuṃ śakyaṃ bhavatīha saṃjaya

05,023.027c sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ cen; na śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram

05,024.001 saṃjaya uvāca

05,024.001a yathārhase pāṇḍava tat tathaiva; kurūn kuruśreṣṭha janaṃ ca pṛcchasi

05,024.001c anāmayās tāta manasvinas te; kuruśreṣṭhān pṛcchasi pārtha yāṃs tvam

05,024.002a santy eva vṛddhāḥ sādhavo dhārtarāṣṭre; santy eva pāpāḥ pāṇḍava tasya viddhi

05,024.002c dadyād ripoś cāpi hi dhārtarāṣṭraḥ; kuto dāyāṃl lopayed brāhmaṇānām

05,024.003a yad yuṣmākaṃ vartate 'sau na dharmyam; adrugdheṣu drugdhavat tan na sādhu

05,024.003c mitradhruk syād dhṛtarāṣṭraḥ saputro; yuṣmān dviṣan sādhuvṛttān asādhuḥ

05,024.004a na cānujānāti bhṛśaṃ ca tapyate; śocaty antaḥ sthaviro 'jātaśatro

05,024.004c śṛṇoti hi brāhmaṇānāṃ sametya; mitradrohaḥ pātakebhyo garīyān

05,024.005a smaranti tubhyaṃ naradeva saṃgame; yuddhe ca jiṣṇoś ca yudhāṃ praṇetuḥ

05,024.005c samutkṛṣṭe dundubhiśaṅkhaśabde; gadāpāṇiṃ bhīmasenaṃ smaranti

05,024.006a mādrīsutau cāpi raṇājimadhye; sarvā diśaḥ saṃpatantau smaranti

05,024.006c senāṃ varṣantau śaravarṣair ajasraṃ; mahārathau samare duṣprakampyau

05,024.007a na tv eva manye puruṣasya rājann; anāgataṃ jñāyate yad bhaviṣyam

05,024.007c tvaṃ ced imaṃ sarvadharmopapannaḥ; prāptaḥ kleśaṃ pāṇḍava kṛcchrarūpam

05,024.008a tvam evaitat sarvam ataś ca bhūyaḥ; samīkuryāḥ prajñayājātaśatro

05,024.008c na kāmārthaṃ saṃtyajeyur hi dharmaṃ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarva evendrakalpāḥ

05,024.009a tvam evaitat prajñayājātaśatro; śamaṃ kuryā yena śarmāpnuyus te

05,024.009c dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; ye cāpy anye pārthivāḥ saṃniviṣṭāḥ

05,024.009d*0132_01 teṣāṃ sarveṣāṃ śamam evaṃ vidadhyāḥ

05,024.010a yan mābravīd dhṛtarāṣṭro niśāyām; ajātaśatro vacanaṃ pitā te

05,024.010c sahāmātyaḥ sahaputraś ca rājan; sametya tāṃ vācam imāṃ nibodha

05,025.001 yudhiṣṭhira uvāca

05,025.001a samāgatāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; janārdano yuyudhāno virāṭaḥ

05,025.001c yat te vākyaṃ dhṛtarāṣṭrānuśiṣṭaṃ; gāvalgaṇe brūhi tat sūtaputra

05,025.002 saṃjaya uvāca

05,025.002a ajātaśatruṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca

05,025.002c āmantraye vāsudevaṃ ca śauriṃ; yuyudhānaṃ cekitānaṃ virāṭam

05,025.003a pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddhaṃ; dhṛṣṭadyumnaṃ pārṣataṃ yājñasenim

05,025.003c sarve vācaṃ śṛṇutemāṃ madīyāṃ; vakṣyāmi yāṃ bhūtim icchan kurūṇām

05,025.004a śamaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhinandann; ayojayat tvaramāṇo rathaṃ me

05,025.004c sabhrātṛputrasvajanasya rājñas; tad rocatāṃ pāṇḍavānāṃ śamo 'stu

05,025.005a sarvair dharmaiḥ samupetāḥ stha pārthāḥ; prasthānena mārdavenārjavena

05,025.005c jātāḥ kule anṛśaṃsā vadānyā; hrīniṣedhāḥ karmaṇāṃ niścayajñāḥ

05,025.006a na yujyate karma yuṣmāsu hīnaṃ; sattvaṃ hi vas tādṛśaṃ bhīmasenāḥ

05,025.006c udbhāsate hy añjanabinduvat tac; chukle vastre yad bhavet kilbiṣaṃ vaḥ

05,025.007a sarvakṣayo dṛśyate yatra kṛtsnaḥ; pāpodayo nirayo 'bhāvasaṃsthaḥ

05,025.007c kas tat kuryāj jātu karma prajānan; parājayo yatra samo jayaś ca

05,025.008a te vai dhanyā yaiḥ kṛtaṃ jñātikāryaṃ; ye vaḥ putrāḥ suhṛdo bāndhavāś ca

05,025.008c upakruṣṭaṃ jīvitaṃ saṃtyajeyus; tataḥ kurūṇāṃ niyato vai bhavaḥ syāt

05,025.009a te cet kurūn anuśāsya stha pārthā; ninīya sarvān dviṣato nigṛhya

05,025.009c samaṃ vas taj jīvitaṃ mṛtyunā syād; yaj jīvadhvaṃ jñātivadhe na sādhu

05,025.010a ko hy eva yuṣmān saha keśavena; sacekitānān pārṣatabāhuguptān

05,025.010c sasātyakīn viṣaheta prajetuṃ; labdhvāpi devān sacivān sahendrān

05,025.011a ko vā kurūn droṇabhīṣmābhiguptān; aśvatthāmnā śalyakṛpādibhiś ca

05,025.011c raṇe prasoḍhuṃ viṣaheta rājan; rādheyaguptān saha bhūmipālaiḥ

05,025.012a mahad balaṃ dhārtarāṣṭrasya rājñaḥ; ko vai śakto hantum akṣīyamāṇaḥ

05,025.012c so 'haṃ jaye caiva parājaye ca; niḥśreyasaṃ nādhigacchāmi kiṃ cit

05,025.013a kathaṃ hi nīcā iva dauṣkuleyā; nirdharmārthaṃ karma kuryuś ca pārthāḥ

05,025.013c so 'haṃ prasādya praṇato vāsudevaṃ; pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddham

05,025.014a kṛtāñjaliḥ śaraṇaṃ vaḥ prapadye; kathaṃ svasti syāt kurusṛñjayānām

05,025.014c na hy eva te vacanaṃ vāsudevo; dhanaṃjayo vā jātu kiṃ cin na kuryāt

05,025.015a prāṇān ādau yācyamānaḥ kuto 'nyad; etad vidvan sādhanārthaṃ bravīmi

05,025.015b*0133_01 dhanāni ratnāni bahūni rājyaṃ

05,025.015b*0133_02 kalyāṇarūpāṇi ca vāhanāni

05,025.015b*0133_03 na durlabhānīha narapradhānā

05,025.015b*0133_04 vṛddhasya rājñaḥ śāsane tiṣṭhatāṃ vaḥ

05,025.015c etad rājño bhīṣmapurogamasya; mataṃ yad vaḥ śāntir ihottamā syāt

05,026.001 yudhiṣṭhira uvāca

05,026.001a kāṃ nu vācaṃ saṃjaya me śṛṇoṣi; yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhād bibheṣi

05,026.001c ayuddhaṃ vai tāta yuddhād garīyaḥ; kas tal labdhvā jātu yudhyeta sūta

05,026.002a akurvataś cet puruṣasya saṃjaya; sidhyet saṃkalpo manasā yaṃ yam icchet

05,026.002c na karma kuryād viditaṃ mamaitad; anyatra yuddhād bahu yal laghīyaḥ

05,026.003a kuto yuddhaṃ jātu naraḥ prajānan; ko daivaśapto 'bhivṛṇīta yuddham

05,026.003c sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā; dharmād ahīnaṃ yac ca lokasya pathyam

05,026.004a karmodayaṃ sukham āśaṃsamānaḥ; kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham

05,026.004c sukhaprepsur vijighāṃsuś ca duḥkhaṃ; ya indriyāṇāṃ prītivaśānugāmī

05,026.004c*0134_01 kulāntakaṃ saṃjaya ko 'bhivāñchet

05,026.004c*0135_01 karmār abhedyac ca dharmān apetam

05,026.004e kāmābhidhyā svaśarīraṃ dunoti; yayā prayukto 'nukaroti duḥkham

05,026.004f*0136_01 tṛṣṇāṃ tyajet sarvadharmād apetāṃ

05,026.005a yathedhyamānasya samiddhatejaso; bhūyo balaṃ vardhate pāvakasya

05,026.005c kāmārthalābhena tathaiva bhūyo; na tṛpyate sarpiṣevāgnir iddhaḥ

05,026.005e saṃpaśyemaṃ bhogacayaṃ mahāntaṃ; sahāsmābhir dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ

05,026.005f*0137_01 saṃmohanaṃ tasya mahat tathaitad

05,026.005f*0137_02 yad asmābhir viprayogo nṛpasya

05,026.006a nāśreyasām īśvaro vigrahāṇāṃ; nāśreyasāṃ gītaśabdaṃ śṛṇoti

05,026.006c nāśreyasaḥ sevate mālyagandhān; na cāpy aśreyāṃsy anulepanāni

05,026.007a nāśreyasaḥ prāvarān adhyavaste; kathaṃ tv asmān saṃpraṇudet kurubhyaḥ

05,026.007c atraiva ca syād avadhūya eṣa; kāmaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti

05,026.008a svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu; sāmasthyam anvicchati tan na sādhu

05,026.008c yathātmanaḥ paśyati vṛttam eva; tathā pareṣām api so 'bhyupaiti

05,026.009a āsannam agniṃ tu nidāghakāle; gambhīrakakṣe gahane visṛjya

05,026.009c yathā vṛddhaṃ vāyuvaśena śocet; kṣemaṃ mumukṣuḥ śiśiravyapāye

05,026.010a prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro 'dya rājā; lālapyate saṃjaya kasya hetoḥ

05,026.010c pragṛhya durbuddhim anārjave rataṃ; putraṃ mandaṃ mūḍham amantriṇaṃ tu

05,026.011a anāptaḥ sann āptatamasya vācaṃ; suyodhano vidurasyāvamanya

05,026.011c sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; saṃbudhyamāno viśate 'dharmam eva

05,026.012a medhāvinaṃ hy arthakāmaṃ kurūṇāṃ; bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam

05,026.012c sūta rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo; na so 'smarad viduraṃ putrakāmyāt

05,026.013a mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyoḥ; saṃrambhiṇaś cārthadharmātigasya

05,026.013c durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya; kāmātmano durhṛdo bhāvanasya

05,026.014a aneyasyāśreyaso dīrghamanyor; mitradruhaḥ saṃjaya pāpabuddheḥ

05,026.014c sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; prapaśyamānaḥ prajahād dharmakāmau

05,026.015a tadaiva me saṃjaya dīvyato 'bhūn; no cet kurūn āgataḥ syād abhāvaḥ

05,026.015c kāvyāṃ vācaṃ viduro bhāṣamāṇo; na vindate dhṛtarāṣṭrāt praśaṃsām

05,026.016a kṣattur yadā anvavartanta buddhiṃ; kṛcchraṃ kurūn na tadābhyājagāma

05,026.016c yāvat prajñām anvavartanta tasya; tāvat teṣāṃ rāṣṭravṛddhir babhūva

05,026.017a tadarthalubdhasya nibodha me 'dya; ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta

05,026.017c duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro; gāvalgaṇe paśya saṃmoham asya

05,026.018a so 'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ; kathaṃ svasti syāt kurusṛñjayānām

05,026.018c āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ; pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau

05,026.019a āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro; mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām

05,026.019c tasmiñ śamaḥ kevalaṃ nopalabhyo; atyāsannaṃ madgataṃ manyate 'rtham

05,026.020a yat tat karṇo manyate pāraṇīyaṃ; yuddhe gṛhītāyudham arjunena

05,026.020c āsaṃś ca yuddhāni purā mahānti; kathaṃ karṇo nābhavad dvīpa eṣām

05,026.021a karṇaś ca jānāti suyodhanaś ca; droṇaś ca jānāti pitāmahaś ca

05,026.021c anye ca ye kuravas tatra santi; yathārjunān nāsty aparo dhanurdharaḥ

05,026.022a jānanty ete kuravaḥ sarva eva; ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ

05,026.022c duryodhanaṃ cāparādhe carantam; ariṃdame phalgune 'vidyamāne

05,026.023a tenārthabaddhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ; śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam

05,026.023c kirīṭinā tālamātrāyudhena; tadvedinā saṃyugaṃ tatra gatvā

05,026.024a gāṇḍīvavisphāritaśabdam ājāv; aśṛṇvānā dhārtarāṣṭrā dhriyante

05,026.024c kruddhasya ced bhīmasenasya vegāt; suyodhano manyate siddham artham

05,026.025a indro 'py etan notsahet tāta hartum; aiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene

05,026.025c dhanaṃjaye nakule caiva sūta; tathā vīre sahadeve madīye

05,026.026a sa ced etāṃ pratipadyeta buddhiṃ; vṛddho rājā saha putreṇa sūta

05,026.026c evaṃ raṇe pāṇḍavakopadagdhā; na naśyeyuḥ saṃjaya dhārtarāṣṭrāḥ

05,026.027a jānāsi tvaṃ kleśam asmāsu vṛttaṃ; tvāṃ pūjayan saṃjayāhaṃ kṣameyam

05,026.027c yac cāsmākaṃ kauravair bhūtapūrvaṃ; yā no vṛttir dhārtarāṣṭre tadāsīt

05,026.028a adyāpi tat tatra tathaiva vartatāṃ; śāntiṃ gamiṣyāmi yathā tvam āttha

05,026.028c indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṃ; suyodhano yacchatu bhāratāgryaḥ

05,027.001 saṃjaya uvāca

05,027.001a dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā; loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha

05,027.001c mahāsrāvaṃ jīvitaṃ cāpy anityaṃ; saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ

05,027.002a na ced bhāgaṃ kuravo 'nyatra yuddhāt; prayacchante tubhyam ajātaśatro

05,027.002c bhaikṣacaryām andhakavṛṣṇirājye; śreyo manye na tu yuddhena rājyam

05,027.003a alpakālaṃ jīvitaṃ yan manuṣye; mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca

05,027.003c bhūyaś ca tad vayaso nānurūpaṃ; tasmāt pāpaṃ pāṇḍava mā prasārṣīḥ

05,027.004a kāmā manuṣyaṃ prasajanta eva; dharmasya ye vighnamūlaṃ narendra

05,027.004c pūrvaṃ naras tān dhṛtimān vinighnaṃl; loke praśaṃsāṃ labhate 'navadyām

05,027.005a nibandhanī hy arthatṛṣṇeha pārtha; tām eṣato bādhyate dharma eva

05,027.005c dharmaṃ tu yaḥ pravṛṇīte sa buddhaḥ; kāme gṛddho hīyate 'rthānurodhāt

05,027.006a dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ; mahāpratāpaḥ saviteva bhāti

05,027.006c hānena dharmasya mahīm apīmāṃ; labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ

05,027.007a vedo 'dhītaś caritaṃ brahmacaryaṃ; yajñair iṣṭaṃ brāhmaṇebhyaś ca dattam

05,027.007c paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya; ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ

05,027.008a sukhapriye sevamāno 'tivelaṃ; yogābhyāse yo na karoti karma

05,027.008c vittakṣaye hīnasukho 'tivelaṃ; duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ

05,027.009a evaṃ punar arthacaryāprasakto; hitvā dharmaṃ yaḥ prakaroty adharmam

05,027.009c aśraddadhat paralokāya mūḍho; hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ

05,027.010a na karmaṇāṃ vipraṇāśo 'sty amutra; puṇyānāṃ vāpy atha vā pāpakānām

05,027.010c pūrvaṃ kartur gacchati puṇyapāpaṃ; paścāt tv etad anuyāty eva kartā

05,027.011a nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo yadannaṃ; śraddhāpūtaṃ gandharasopapannam

05,027.011c anvāhāryeṣūttamadakṣiṇeṣu; tathārūpaṃ karma vikhyāyate te

05,027.012a iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ; na vai kiṃ cid vidyate pretya kāryam

05,027.012c kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca kāryaṃ; puṇyaṃ mahat sadbhir anupraśastam

05,027.013a jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca; na kṣutpipāse manasaś cāpriyāṇi

05,027.013c na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃ cid; anyatra vai indriyaprīṇanārthāt

05,027.014a evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra; mātrāvatā hṛdayasya priyeṇa

05,027.014c sa krodhajaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca; lokāv ubhau mā prahāsīś cirāya

05,027.015a antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā; satyaṃ damaś cārjavam ānṛśaṃsyam

05,027.015c aśvamedho rājasūyas tatheṣṭaḥ; pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punar gāḥ

05,027.016a tac ced evaṃ deśarūpeṇa pārthāḥ; kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya

05,027.016c nivasadhvaṃ varṣapūgān vaneṣu; duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharmahetoḥ

05,027.017a apravrajye yojayitvā purastād; ātmādhīnaṃ yad balaṃ te tadāsīt

05,027.017c nityaṃ pāñcālāḥ sacivās taveme; janārdano yuyudhānaś ca vīraḥ

05,027.018a matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ; prahāribhiḥ saha putrair virāṭaḥ

05,027.018c rājānaś ca ye vijitāḥ purastāt; tvām eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ

05,027.019a mahāsahāyaḥ pratapan balasthaḥ; puraskṛto vāsudevārjunābhyām

05,027.019c varān haniṣyan dviṣato raṅgamadhye; vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam

05,027.020a balaṃ kasmād vardhayitvā parasya; nijān kasmāt karśayitvā sahāyān

05,027.020c niruṣya kasmād varṣapūgān vaneṣu; yuyutsase pāṇḍava hīnakālam

05,027.021a aprajño vā pāṇḍava yudhyamāno; adharmajño vā bhūtipathād vyapaiti

05,027.021c prajñāvān vā budhyamāno 'pi dharmaṃ; saṃrambhād vā so 'pi bhūter apaiti

05,027.022a nādharme te dhīyate pārtha buddhir; na saṃrambhāt karma cakartha pāpam

05,027.022c addhā kiṃ tat kāraṇaṃ yasya hetoḥ; prajñāviruddhaṃ karma cikīrṣasīdam

05,027.023a avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogaṃ; yaśomuṣaṃ pāpaphalodayaṃ ca

05,027.023c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya

05,027.024a pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta; kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ

05,027.024c yatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo hataḥ syād; yatra droṇaḥ sahaputro hataḥ syāt

05,027.025a kṛpaḥ śalyaḥ saumadattir vikarṇo; viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca

05,027.025c etān hatvā kīdṛśaṃ tat sukhaṃ syād; yad vindethās tad anubrūhi pārtha

05,027.026a labdhvāpīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ; jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ

05,027.026c priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājann; evaṃ vidvān naiva yuddhaṃ kuruṣva

05,027.027a amātyānāṃ yadi kāmasya hetor; evaṃyuktaṃ karma cikīrṣasi tvam

05,027.027c apākrameḥ saṃpradāya svam ebhyo; mā gās tvaṃ vai devayānāt patho 'dya

05,028.001 yudhiṣṭhira uvāca

05,028.001a asaṃśayaṃ saṃjaya satyam etad; dharmo varaḥ karmaṇāṃ yat tvam āttha

05,028.001c jñātvā tu māṃ saṃjaya garhayes tvaṃ; yadi dharmaṃ yady adharmaṃ carāmi

05,028.002a yatrādharmo dharmarūpāṇi bibhrad; dharmaḥ kṛtsno dṛśyate 'dharmarūpaḥ

05,028.002c tathā dharmo dhārayan dharmarūpaṃ; vidvāṃsas taṃ saṃprapaśyanti buddhyā

05,028.003a evam etāv āpadi liṅgam etad; dharmādharmau vṛttinityau bhajetām

05,028.003c ādyaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam; āpaddharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha

05,028.004a luptāyāṃ tu prakṛtau yena karma; niṣpādayet tat parīpsed vihīnaḥ

05,028.004c prakṛtisthaś cāpadi vartamāna; ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau

05,028.005a avilopam icchatāṃ brāhmaṇānāṃ; prāyaścittaṃ vihitaṃ yad vidhātrā

05,028.005c āpady athākarmasu vartamānān; vikarmasthān saṃjaya garhayeta

05,028.006a manīṣiṇāṃ tattvavicchedanāya; vidhīyate satsu vṛttiḥ sadaiva

05,028.006c abrāhmaṇāḥ santi tu ye na vaidyāḥ; sarvocchedaṃ sādhu manyeta tebhyaḥ

05,028.007a tadarthā naḥ pitaro ye ca pūrve; pitāmahā ye ca tebhyaḥ pare 'nye

05,028.007c prajñaiṣiṇo ye ca hi karma cakrur; nāsty antato nāsti nāstīti manye

05,028.008a yat kiṃ cid etad vittam asyāṃ pṛthivyāṃ; yad devānāṃ tridaśānāṃ paratra

05,028.008c prājāpatyaṃ tridivaṃ brahmalokaṃ; nādharmataḥ saṃjaya kāmaye tat

05,028.009a dharmeśvaraḥ kuśalo nītimāṃś cāpy; upāsitā brāhmaṇānāṃ manīṣī

05,028.009c nānāvidhāṃś caiva mahābalāṃś ca; rājanyabhojān anuśāsti kṛṣṇaḥ

05,028.010a yadi hy ahaṃ visṛjan syām agarhyo; yudhyamāno yadi jahyāṃ svadharmam

05,028.010c mahāyaśāḥ keśavas tad bravītu; vāsudevas tūbhayor arthakāmaḥ

05,028.011a śaineyā hi caitrakāś cāndhakāś ca; vārṣṇeyabhojāḥ kaukurāḥ sṛñjayāś ca

05,028.011c upāsīnā vāsudevasya buddhiṃ; nigṛhya śatrūn suhṛdo nandayanti

05,028.012a vṛṣṇyandhakā hy ugrasenādayo vai; kṛṣṇapraṇītāḥ sarva evendrakalpāḥ

05,028.012c manasvinaḥ satyaparākramāś ca; mahābalā yādavā bhogavantaḥ

05,028.013a kāśyo babhruḥ śriyam uttamāṃ gato; labdhvā kṛṣṇaṃ bhrātaram īśitāram

05,028.013c yasmai kāmān varṣati vāsudevo; grīṣmātyaye megha iva prajābhyaḥ

05,028.014a īdṛśo 'yaṃ keśavas tāta bhūyo; vidmo hy enaṃ karmaṇāṃ niścayajñam

05,028.014c priyaś ca naḥ sādhutamaś ca kṛṣṇo; nātikrame vacanaṃ keśavasya

05,029.001 vāsudeva uvāca

05,029.001a avināśaṃ saṃjaya pāṇḍavānām; icchāmy ahaṃ bhūtim eṣāṃ priyaṃ ca

05,029.001c tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta; sadāśaṃse bahuputrasya vṛddhim

05,029.002a kāmo hi me saṃjaya nityam eva; nānyad brūyāṃ tān prati śāmyateti

05,029.002c rājñaś ca hi priyam etac chṛṇomi; manye caitat pāṇḍavānāṃ samartham

05,029.003a suduṣkaraś cātra śamo hi nūnaṃ; pradarśitaḥ saṃjaya pāṇḍavena

05,029.003c yasmin gṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ; kasmād eṣāṃ kalaho nātra mūrcchet

05,029.004a tattvaṃ dharmaṃ vicaran saṃjayeha; mattaś ca jānāsi yudhiṣṭhirāc ca

05,029.004c atho kasmāt saṃjaya pāṇḍavasya; utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma

05,029.004e yathākhyātam āvasataḥ kuṭumbaṃ; purākalpāt sādhu vilopam āttha

05,029.005a asmin vidhau vartamāne yathāvad; uccāvacā matayo brāhmaṇānām

05,029.005c karmaṇāhuḥ siddhim eke paratra; hitvā karma vidyayā siddhim eke

05,029.005d*0138_01 no vindanti kṣatriyāḥ saṃjayāpi

05,029.005e nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyed; vidvān apīha viditaṃ brāhmaṇānām

05,029.006a yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma; tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām

05,029.006c tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma; pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayārtaḥ

05,029.007a so 'yaṃ vidhir vihitaḥ karmaṇaiva; tad vartate saṃjaya tatra karma

05,029.007c tatra yo 'nyat karmaṇaḥ sādhu manyen; moghaṃ tasya lapitaṃ durbalasya

05,029.008a karmaṇāmī bhānti devāḥ paratra; karmaṇaiveha plavate mātariśvā

05,029.008c ahorātre vidadhat karmaṇaiva; atandrito nityam udeti sūryaḥ

05,029.009a māsārdhamāsān atha nakṣatrayogān; atandritaś candramā abhyupaiti

05,029.009c atandrito dahate jātavedāḥ; samidhyamānaḥ karma kurvan prajābhyaḥ

05,029.010a atandritā bhāram imaṃ mahāntaṃ; bibharti devī pṛthivī balena

05,029.010c atandritāḥ śīghram apo vahanti; saṃtarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ

05,029.011a atandrito varṣati bhūritejāḥ; saṃnādayann antarikṣaṃ divaṃ ca

05,029.011c atandrito brahmacaryaṃ cacāra; śreṣṭhatvam icchan balabhid devatānām

05,029.012a hitvā sukhaṃ manasaś ca priyāṇi; tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyam āpa

05,029.012c satyaṃ dharmaṃ pālayann apramatto; damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca

05,029.012e etāni sarvāṇy upasevamāno; devarājyaṃ maghavān prāpa mukhyam

05,029.013a bṛhaspatir brahmacaryaṃ cacāra; samāhitaḥ saṃśitātmā yathāvat

05,029.013c hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi; tena devānām agamad gauravaṃ saḥ

05,029.014a nakṣatrāṇi karmaṇāmutra bhānti; rudrādityā vasavo 'thāpi viśve

05,029.014c yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero; gandharvayakṣāpsarasaś ca śubhrāḥ

05,029.014e brahmacaryaṃ vedavidyāḥ kriyāś ca; niṣevamāṇā munayo 'mutra bhānti

05,029.015a jānann imaṃ sarvalokasya dharmaṃ; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca

05,029.015c sa kasmāt tvaṃ jānatāṃ jñānavān san; vyāyacchase saṃjaya kauravārthe

05,029.016a āmnāyeṣu nityasaṃyogam asya; tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi

05,029.016c saṃyujyate dhanuṣā varmaṇā ca; hastatrāṇai rathaśastraiś ca bhūyaḥ

05,029.017a te ced ime kauravāṇām upāyam; adhigaccheyur avadhenaiva pārthāḥ

05,029.017c dharmatrāṇaṃ puṇyam eṣāṃ kṛtaṃ syād; ārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya

05,029.018a te cet pitrye karmaṇi vartamānā; āpadyeran diṣṭavaśena mṛtyum

05,029.018c yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma; tad apy eṣāṃ nidhanaṃ syāt praśastam

05,029.019a utāho tvaṃ manyase sarvam eva; rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram

05,029.019c ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ; tathaiva te vācam imāṃ śṛṇomi

05,029.020a cāturvarṇyasya prathamaṃ vibhāgam; avekṣya tvaṃ saṃjaya svaṃ ca karma

05,029.020c niśamyātho pāṇḍavānāṃ svakarma; praśaṃsa vā ninda vā yā matis te

05,029.021a adhīyīta brāhmaṇo 'tho yajeta; dadyād iyāt tīrthamukhyāni caiva

05,029.021c adhyāpayed yājayec cāpi yājyān; pratigrahān vā viditān pratīcchet

05,029.021d*0139_01 adhīyīta kṣatriyo 'tho yajeta

05,029.021d*0139_02 dadyād dhanaṃ na tu yāceta kiṃ cit

05,029.021d*0139_03 na yājayen na tu cādhyāpayīta

05,029.021d*0139_04 evaṃ smṛtaḥ kṣatradharmaḥ purāṇaḥ

05,029.022a tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ; kṛtvā dharmeṇāpramatto 'tha dattvā

05,029.022c yajñair iṣṭvā sarvavedān adhītya; dārān kṛtvā puṇyakṛd āvased gṛhān

05,029.022d*0140_01 sa dharmātmā dharmam adhītya puṇyaṃ

05,029.022d*0140_02 yad icchayā vrajati brahmalokam

05,029.023a vaiśyo 'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyair; vittaṃ cinvan pālayann apramattaḥ

05,029.023c priyaṃ kurvan brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; dharmaśīlaḥ puṇyakṛd āvased gṛhān

05,029.024a paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ; nādhīyīta pratiṣiddho 'sya yajñaḥ

05,029.024c nityotthito bhūtaye 'tandritaḥ syād; eṣa smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ

05,029.025a etān rājā pālayann apramatto; niyojayan sarvavarṇān svadharme

05,029.025c akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu; nādhārmikān anurudhyeta kāmān

05,029.026a śreyāṃs tasmād yadi vidyeta kaś cid; abhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ

05,029.026b*0141_01 yatrāpramatto rakṣati bhūmipālo

05,029.026b*0141_02 niyojayan sveṣu dharmeṣu varṇān

05,029.026c sa taṃ duṣṭam anuśiṣyāt prajānan; na ced gṛdhyed iti tasmin na sādhu

05,029.027a yadā gṛdhyet parabhūmiṃ nṛśaṃso; vidhiprakopād balam ādadānaḥ

05,029.027c tato rājñāṃ bhavitā yuddham etat; tatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuś ca

05,029.027e indreṇedaṃ dasyuvadhāya karma; utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuś ca

05,029.027f*0142_01 tatra puṇyaṃ dasyuvadhena labhyate

05,029.027f*0142_02 so 'yaṃ doṣaḥ kurubhis tīvrarūpaḥ

05,029.027f*0142_03 adharmajñair dharmam abudhyamānaiḥ

05,029.027f*0142_04 prādurbhūtaḥ saṃjaya tan na sādhu

05,029.027f*0142_05 tatra rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro

05,029.027f*0142_06 dhanaṃ haret pāṇḍavānām akasmāt

05,029.027f*0142_07 nāvekṣante rājadharmaṃ purāṇaṃ

05,029.027f*0142_08 tadanvayāḥ kuravaḥ sarva eva

05,029.028a steno hared yatra dhanaṃ hy adṛṣṭaḥ; prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ

05,029.028c ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau; kiṃ vai pṛthak tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre

05,029.028e yo 'yaṃ lobhān manyate dharmam etaṃ; yam icchate manyuvaśānugāmī

05,029.028e*0143_01 svadharmaṃ vai paravittāpahārān

05,029.028e*0143_02 nāsau dharmaḥ steyam āhur vidhijñāḥ

05,029.029a bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭas; taṃ no 'kasmād ādadīran pare vai

05,029.029c asmin pade yudhyatāṃ no vadho 'pi; ślāghyaḥ pitryaḥ pararājyād viśiṣṭaḥ

05,029.029e etān dharmān kauravāṇāṃ purāṇān; ācakṣīthāḥ saṃjaya rājyamadhye

05,029.030a ye te mandā mṛtyuvaśābhipannāḥ; samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ

05,029.030c idaṃ punaḥ karma pāpīya eva; sabhāmadhye paśya vṛttaṃ kurūṇām

05,029.031a priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ; yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām

05,029.031c yad upekṣanta kuravo bhīṣmamukhyāḥ; kāmānugenoparuddhāṃ rudantīm

05,029.031d*0144_01 kāmātmāno mandabuddher viceṣṭāṃ

05,029.032a taṃ cet tadā te sakumāravṛddhā; avārayiṣyan kuravaḥ sametāḥ

05,029.032c mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro 'kariṣyat; putrāṇāṃ ca kṛtam asyābhaviṣyat

05,029.033a duḥśāsanaḥ prātilomyān nināya; sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām

05,029.033c sā tatra nītā karuṇāny avocan; nānyaṃ kṣattur nātham adṛṣṭa kaṃ cit

05,029.034a kārpaṇyād eva sahitās tatra rājño; nāśaknuvan prativaktuṃ sabhāyām

05,029.034c ekaḥ kṣattā dharmyam arthaṃ bruvāṇo; dharmaṃ buddhvā pratyuvācālpabuddhim

05,029.035a anuktvā tvaṃ dharmam evaṃ sabhāyām; athecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum

05,029.035c kṛṣṇā tv etat karma cakāra śuddhaṃ; suduṣkaraṃ tad dhi sabhāṃ sametya

05,029.035e yena kṛcchrāt pāṇḍavān ujjahāra; tathātmānaṃ naur iva sāgaraughāt

05,029.036a yatrābravīt sūtaputraḥ sabhāyāṃ; kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe

05,029.036c na te gatir vidyate yājñaseni; prapadyedānīṃ dhārtarāṣṭrasya veśma

05,029.036e parājitās te patayo na santi; patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva

05,029.037a yo bībhatsor hṛdaye prauḍha āsīd; asthipracchinmarmaghātī sughoraḥ

05,029.037c karṇāc charo vāṅmayas tigmatejāḥ; pratiṣṭhito hṛdaye phalgunasya

05,029.038a kṛṣṇājināni paridhit samānān; duḥśāsanaḥ kaṭukāny abhyabhāṣat

05,029.038c ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ; kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam

05,029.039a gāndhārarājaḥ śakunir nikṛtyā; yad abravīd dyūtakāle sa pārthān

05,029.039c parājito nakulaḥ kiṃ tavāsti; kṛṣṇayā tvaṃ dīvya vai yājñasenyā

05,029.040a jānāsi tvaṃ saṃjaya sarvam etad; dyūte 'vācyaṃ vākyam evaṃ yathoktam

05,029.040c svayaṃ tv ahaṃ prārthaye tatra gantuṃ; samādhātuṃ kāryam etad vipannam

05,029.040d*0145_01 jānāsi tvaṃ dhārtarāṣṭrasya mohaṃ

05,029.040d*0145_02 durātmanaḥ pāpavaśānugasya

05,029.041a ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ; śamaṃ kurūṇām atha cec careyam

05,029.041c puṇyaṃ ca me syāc caritaṃ mahodayaṃ; mucyeraṃś ca kuravo mṛtyupāśāt

05,029.042a api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām

05,029.042c avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ; māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ

05,029.043a ato 'nyathā rathinā phalgunena; bhīmena caivāhavadaṃśitena

05,029.043c parāsiktān dhārtarāṣṭrāṃs tu viddhi; pradahyamānān karmaṇā svena mandān

05,029.044a parājitān pāṇḍaveyāṃs tu vāco; raudrarūpā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ

05,029.044c gadāhasto bhīmaseno 'pramatto; duryodhanaṃ smārayitvā hi kāle

05,029.045a suyodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ

05,029.045c duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī

05,029.046a yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ

05,029.046c mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ tv ahaṃ brahma ca brāhmaṇāś ca

05,029.047a vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vyāghrā vane saṃjaya pāṇḍaveyāḥ

05,029.047b*0146_01 dhārtarāṣṭro vanaṃ rājā vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ

05,029.047b*0147_01 latādharmā dhṛtarāṣṭrasya putrā

05,029.047b*0147_02 naravyāghrāḥ saṃjaya pāṇḍaveyāḥ

05,029.047b*0148_01 siṃhābhiguptaṃ na vanaṃ vinaśyet

05,029.047b*0148_02 siṃho na naśyeta vanābhiguptaḥ

05,029.047b*0149_01 vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro vane vyāghrāś ca pāṇḍavāḥ

05,029.047c mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt

05,029.048a nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam

05,029.048c tasmād vyāghro vanaṃ rakṣed vanaṃ vyāghraṃ ca pālayet

05,029.049a latādharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ

05,029.049c na latā vardhate jātu anāśritya mahādrumam

05,029.050a sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṃdamāḥ

05,029.050c yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tat karotu narādhipaḥ

05,029.051a sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

05,029.051c yodhāḥ samṛddhās tad vidvan nācakṣīthā yathātatham

05,030.001 saṃjaya uvāca

05,030.001a āmantraye tvā naradevadeva; gacchāmy ahaṃ pāṇḍava svasti te 'stu

05,030.001c kaccin na vācā vṛjinaṃ hi kiṃ cid; uccāritaṃ me manaso 'bhiṣaṅgāt

05,030.002a janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca; mādrīsutau sātyakiṃ cekitānam

05,030.002c āmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ; saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ

05,030.003 yudhiṣṭhira uvāca

05,030.003a anujñātaḥ saṃjaya svasti gaccha; na no 'kārṣīr apriyaṃ jātu kiṃ cit

05,030.003c vidmaś ca tvā te ca vayaṃ ca sarve; śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhāstham

05,030.004a āpto dūtaḥ saṃjaya supriyo 'si; kalyāṇavāk śīlavān dṛṣṭimāṃś ca

05,030.004c na muhyes tvaṃ saṃjaya jātu matyā; na ca krudhyer ucyamāno 'pi tathyam

05,030.005a na marmagāṃ jātu vaktāsi rūkṣāṃ; nopastutiṃ kaṭukāṃ nota śuktām

05,030.005c dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām; etāṃ vācaṃ tava jānāmi sūta

05,030.006a tvam eva naḥ priyatamo 'si dūta; ihāgacched viduro vā dvitīyaḥ

05,030.006c abhīkṣṇadṛṣṭo 'si purā hi nas tvaṃ; dhanaṃjayasyātmasamaḥ sakhāsi

05,030.007a ito gatvā saṃjaya kṣipram eva; upātiṣṭhethā brāhmaṇān ye tadarhāḥ

05,030.007c viśuddhavīryāṃś caraṇopapannān; kule jātān sarvadharmopapannān

05,030.008a svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaś ca; tapasvino ye ca nityā vaneṣu

05,030.008c abhivādyā vai madvacanena vṛddhās; tathetareṣāṃ kuśalaṃ vadethāḥ

05,030.009a purohitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña; ācāryāś ca ṛtvijo ye ca tasya

05,030.009c taiś ca tvaṃ tāta sahitair yathārhaṃ; saṃgacchethāḥ kuśalenaiva sūta

05,030.009d*0150_01 aśrotriyā ye ca vasanti vṛddhā

05,030.009d*0150_02 manasvinaḥ śīlabalopapannāḥ

05,030.009d*0150_03 āśaṃsanto 'smākam anusmaranto

05,030.009d*0150_04 yathāśakti dharmamātrāṃ carantaḥ

05,030.009d*0150_05 ślāghasva māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo

05,030.009d*0150_06 hy anāmayaṃ tāta pṛccher jaghanyam

05,030.009d*0151_01 tato 'vyagras tanmanāḥ prāñjaliś ca

05,030.009d*0151_02 kuryā namo madvacanena tebhyaḥ

05,030.009d*0152_01 ye jīvanti vyavahāreṇa rāṣṭre

05,030.009d*0152_02 ye pālayanto nivasanti rāṣṭre

05,030.009d*0153_01 kṛṣīvalā bibhrati ye ca lokaṃ

05,030.009d*0153_02 teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ

05,030.010a ācārya iṣṭo 'napago vidheyo; vedān īpsan brahmacaryaṃ cacāra

05,030.010c yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre; droṇaḥ prasanno 'bhivādyo yathārham

05,030.011a adhītavidyaś caraṇopapanno; yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre

05,030.011c gandharvaputrapratimaṃ tarasvinaṃ; tam aśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ

05,030.012a śāradvatasyāvasathaṃ sma gatvā; mahārathasyāstravidāṃ varasya

05,030.012c tvaṃ mām abhīkṣṇaṃ parikīrtayan vai; kṛpasya pādau saṃjaya pāṇinā spṛśeḥ

05,030.013a yasmiñ śauryam ānṛśaṃsyaṃ tapaś ca; prajñā śīlaṃ śrutisattve dhṛtiś ca

05,030.013b*0154_01 nivedayāsmāsu yathānuvṛttam

05,030.013c pādau gṛhītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ

05,030.014a prajñācakṣur yaḥ praṇetā kurūṇāṃ; bahuśruto vṛddhasevī manīṣī

05,030.014c tasmai rājñe sthavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṃjaya mām arogam

05,030.015a jyeṣṭhaḥ putro dhṛtarāṣṭrasya mando; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṃjaya pāpaśīlaḥ

05,030.015c praśāstā vai pṛthivī yena sarvā; suyodhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.016a bhrātā kanīyān api tasya mandas; tathāśīlaḥ saṃjaya so 'pi śaśvat

05,030.016c maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ; duḥśāsanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.016d*0155_01 tathaiva ye tasya vaśānugāś ca

05,030.016d*0155_02 ye cāpy anye pārthivāś ca pradhānāḥ

05,030.016d*0155_03 tebhyo yathārhaṃ kuśalaṃ sma sarvaṃ

05,030.016d*0155_04 tathā vācyaṃ madvacanād dhi sūta

05,030.017a vṛndārakaṃ kavim artheṣv amūḍhaṃ; mahāprajñaṃ sarvadharmopapannam

05,030.017c na tasya yuddhaṃ rocate vai kadā cid; vaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.018a nikartane devane yo 'dvitīyaś; channopadhaḥ sādhudevī matākṣaḥ

05,030.018c yo durjayo devitavyena saṃkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ

05,030.019a yasya kāmo vartate nityam eva; nānyaḥ śamād bhāratānām iti sma

05,030.019c sa bāhlikānām ṛṣabho manasvī; purā yathā mābhivadet prasannaḥ

05,030.020a guṇair anekaiḥ pravaraiś ca yukto; vijñānavān naiva ca niṣṭhuro yaḥ

05,030.020c snehād amarṣaṃ sahate sadaiva; sa somadattaḥ pūjanīyo mato me

05,030.021a arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa no bhrātā saṃjaya matsakhā ca

05,030.021c maheṣvāso rathinām uttamo yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ

05,030.021d*0156_01 bhūriśravās tāta nipātayodhī

05,030.021d*0156_02 maheṣvāso rathinām uttamo 'gryaḥ

05,030.021d*0156_03 gatvā sma taṃ madvacanena brūyāḥ

05,030.021d*0156_04 śalyaṃ tathā madvacanāt pratītaḥ

05,030.021d*0156_05 maheṣvāso rathinām uttamo 'gryaḥ

05,030.021d*0156_06 samaḥ śalo rakṣitā pṛṣṭham asya

05,030.021d*0156_07 hrīniṣedho devitā vai matākṣaḥ

05,030.021d*0156_08 satyavrataḥ purumitro jayaś ca

05,030.021d*0156_09 ye prasthānaṃ tatra me nābhyanandaṃs

05,030.021d*0156_10 teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.022a ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bhrātaraś caiva ye naḥ

05,030.022c yaṃ yam eṣāṃ yena yenābhigaccher; anāmayaṃ madvacanena vācyaḥ

05,030.023a ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa ke cit

05,030.023c vasātayaḥ śālvakāḥ kekayāś ca; tathāmbaṣṭhā ye trigartāś ca mukhyāḥ

05,030.024a prācyodīcyā dākṣiṇātyāś ca śūrās; tathā pratīcyāḥ pārvatīyāś ca sarve

05,030.024c anṛśaṃsāḥ śīlavṛttopapannās; teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.025a hastyārohā rathinaḥ sādinaś ca; padātayaś cāryasaṃghā mahāntaḥ

05,030.025c ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccheḥ samagrān

05,030.026a tathā rājño hy arthayuktān amātyān; dauvārikān ye ca senāṃ nayanti

05,030.026c āyavyayaṃ ye gaṇayanti yuktā; arthāṃś ca ye mahataś cintayanti

05,030.027a gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo; nikartane yo 'dvitīyo 'kṣadevī

05,030.027c mānaṃ kurvan dhārtarāṣṭrasya sūta; mithyābuddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.028a yaḥ pāṇḍavān ekarathena vīraḥ; samutsahaty apradhṛṣyān vijetum

05,030.028c yo muhyatāṃ mohayitādvitīyo; vaikartanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.029a sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhṛtyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhṛc ca

05,030.029c agādhabuddhir viduro dīrghadarśī; sa no mantrī kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.029d*0157_01 vṛddhāṃ gāndhārīṃ samupetya saṃjaya

05,030.029d*0157_02 kuntyā dvitīyām abhivādya pṛccheḥ

05,030.030a vṛddhāḥ striyo yāś ca guṇopapannā; yā jñāyante saṃjaya mātaras tāḥ

05,030.030c tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; strībhir vṛddhābhir abhivādaṃ vadethāḥ

05,030.031a kaccit putrā jīvaputrāḥ susamyag; vartante vo vṛttim anṛśaṃsarūpām

05,030.031c iti smoktvā saṃjaya brūhi paścād; ajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ

05,030.032a yā no bhāryāḥ saṃjaya vettha tatra; tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.032c susaṃguptāḥ surabhayo 'navadyāḥ; kaccid gṛhān āvasathāpramattāḥ

05,030.032d*0158_01 ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo

05,030.032d*0158_02 hy anāmayaṃ saṃjaya tāta pṛccheḥ

05,030.033a kaccid vṛttiṃ śvaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṃ vartadhvam anṛśaṃsarūpām

05,030.033c yathā ca vaḥ syuḥ patayo 'nukūlās; tathā vṛttim ātmanaḥ sthāpayadhvam

05,030.034a yā naḥ snuṣāḥ saṃjaya vettha tatra; prāptāḥ kulebhyaś ca guṇopapannāḥ

05,030.034c prajāvatyo brūhi sametya tāś ca; yudhiṣṭhiro vo 'bhyavadat prasannaḥ

05,030.035a kanyāḥ svajethāḥ sadaneṣu saṃjaya; anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvā

05,030.035c kalyāṇā vaḥ santu patayo 'nukūlā; yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ

05,030.036a alaṃkṛtā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥ

05,030.036c laghu yāsāṃ darśanaṃ vāk ca laghvī; veśastriyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.037a dāsīputrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ; tadāśrayā bahavaḥ kubjakhañjāḥ

05,030.037c ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam

05,030.038a kaccid vṛttir vartate vai purāṇī; kaccid bhogān dhārtarāṣṭro dadāti

05,030.038c aṅgahīnān kṛpaṇān vāmanāṃś ca; ānṛśaṃsyād dhṛtarāṣṭro bibharti

05,030.039a andhāś ca sarve sthavirās tathaiva; hastājīvā bahavo ye 'tra santi

05,030.039c ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam

05,030.040a mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṃ kṛtaṃ paralokeṣu pāpam

05,030.040c nigṛhya śatrūn suhṛdo 'nugṛhya; vāsobhir annena ca vo bhariṣye

05,030.040d*0159_01 na cāpy etac chakyam ekena vaktuṃ

05,030.040d*0159_02 nānādeśyā bahavo jātisaṃghāḥ

05,030.040d*0159_03 viproṣito bālavad draṣṭum icchan

05,030.040d*0159_04 namasye 'haṃ saṃjaya bhaimasenān

05,030.040d*0159_05 te me yathā vācam imāṃ yathoktāṃ

05,030.040d*0159_06 tvayocyamānāṃ śṛṇuyus tathā kuru

05,030.041a santy eva me brāhmaṇebhyaḥ kṛtāni; bhāvīny atho no bata vartayanti

05,030.041c paśyāmy ahaṃ yuktarūpāṃs tathaiva; tām eva siddhiṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam

05,030.042a ye cānāthā durbalāḥ sarvakālam; ātmany eva prayatante 'tha mūḍhāḥ

05,030.042c tāṃś cāpi tvaṃ kṛpaṇān sarvathaiva; asmadvākyāt kuśalaṃ tāta pṛccheḥ

05,030.043a ye cāpy anye saṃśritā dhārtarāṣṭrān; nānādigbhyo 'bhyāgatāḥ sūtaputra

05,030.043c dṛṣṭvā tāṃś caivārhataś cāpi sarvān; saṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca

05,030.044a evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃś ca; rājño dūtān sarvadigbhyo 'bhyupetān

05,030.044c pṛṣṭvā sarvān kuśalaṃ tāṃś ca sūta; paścād ahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ

05,030.045a na hīdṛśāḥ santy apare pṛthivyāṃ; ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ

05,030.045c dharmas tu nityo mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya

05,030.046a idaṃ punar vacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ; suyodhanaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ

05,030.046c yas te śarīre hṛdayaṃ dunoti; kāmaḥ kurūn asapatno 'nuśiṣyām

05,030.047a na vidyate yuktir etasya kā cin; naivaṃvidhāḥ syāma yathā priyaṃ te

05,030.047c dadasva vā śakrapuraṃ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhya vīra

05,031.001 yudhiṣṭhira uvāca

05,031.001a uta santam asantaṃ ca bālaṃ vṛddhaṃ ca saṃjaya

05,031.001c utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā prakurute vaśe

05,031.002a uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyota bālatām

05,031.002c dadāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran

05,031.003a alaṃ vijñāpanāya syād ācakṣīthā yathātatham

05,031.003c atho mantraṃ mantrayitvā anyonyenātihṛṣṭavat

05,031.004a gāvalgaṇe kurūn gatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam

05,031.004c abhivādyopasaṃgṛhya tataḥ pṛccher anāmayam

05,031.005a brūyāś cainaṃ tvam āsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam

05,031.005c tavaiva rājan vīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ

05,031.006a tava prasādād bālās te prāptā rājyam ariṃdama

05,031.006c rājye tān sthāpayitvāgre nopekṣīr vinaśiṣyataḥ

05,031.007a sarvam apy etad ekasya nālaṃ saṃjaya kasya cit

05,031.007c tāta saṃhatya jīvāmo mā dviṣadbhyo vaśaṃ gamaḥ

05,031.008a tathā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhāratānāṃ pitāmaham

05,031.008c śirasābhivadethās tvaṃ mama nāma prakīrtayan

05,031.009a abhivādya ca vaktavyas tato 'smākaṃ pitāmahaḥ

05,031.009c bhavatā śaṃtanor vaṃśo nimagnaḥ punar uddhṛtaḥ

05,031.010a sa tvaṃ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha

05,031.010c yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam

05,031.011a tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇāṃ mantradhāriṇam

05,031.011c ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhiraḥ

05,031.012a atho suyodhanaṃ brūyā rājaputram amarṣaṇam

05,031.012c madhye kurūṇām āsīnam anunīya punaḥ punaḥ

05,031.013a apaśyan mām upekṣantaṃ kṛṣṇām ekāṃ sabhāgatām

05,031.013c tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti

05,031.014a evaṃ pūrvāparān kleśān atitikṣanta pāṇḍavāḥ

05,031.014c yathā balīyasaḥ santas tat sarvaṃ kuravo viduḥ

05,031.015a yan naḥ prāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān

05,031.015c tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti

05,031.016a yat tat sabhāyām ākramya kṛṣṇāṃ keśeṣv adharṣayat

05,031.016c duḥśāsanas te 'numate tac cāsmābhir upekṣitam

05,031.017a yathocitaṃ svakaṃ bhāgaṃ labhemahi paraṃtapa

05,031.017c nivartaya paradravye buddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha

05,031.018a śāntir evaṃ bhaved rājan prītiś caiva parasparam

05,031.018c rājyaikadeśam api naḥ prayaccha śamam icchatām

05,031.019a kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam

05,031.019c avasānaṃ bhaved atra kiṃ cid eva tu pañcamam

05,031.020a bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ grāmān pañca suyodhana

05,031.020c śāntir no 'stu mahāprājña jñātibhiḥ saha saṃjaya

05,031.021a bhrātā bhrātaram anvetu pitā putreṇa yujyatām

05,031.021c smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha

05,031.022a akṣatān kurupāñcālān paśyema iti kāmaye

05,031.022c sarve sumanasas tāta śāmyāma bharatarṣabha

05,031.023a alam eva śamāyāsmi tathā yuddhāya saṃjaya

05,031.023c dharmārthayor alaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca

05,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,032.001a anujñātaḥ pāṇḍavena prayayau saṃjayas tadā

05,032.001c śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ

05,032.001d*0160_01 tatas tu saṃjayaḥ kṣipram ekāhnaiva paraṃtapa

05,032.001d*0160_02 yāti sma hāstinapuraṃ niśākāle samāviśat

05,032.002a saṃprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca praviveśa ha

05,032.002c antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṃ vacanam abravīt

05,032.003a ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha; upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāt

05,032.003b*0161_01 ācakṣva dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ samupāgatam

05,032.003b*0161_02 sakāśāt pāṇḍuputrāṇāṃ saṃjayaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

05,032.003c jāgarti ced abhivades tvaṃ hi kṣattaḥ; praviśeyaṃ vidito bhūmipasya

05,032.003d*0162_01 nivedyam atrātyayikaṃ hi me 'sti

05,032.003d*0162_02 dvāḥstho 'tha śrutvā nṛpatiṃ jagāda

05,032.003d*0163_01 jāgarti ced abhivādyasya pādau

05,032.003d*0163_02 nivedyāhaṃ pāṇḍavoktiṃ sayuktim

05,032.004 dvāḥstha uvāca

05,032.004a saṃjayo 'yaṃ bhūmipate namas te; didṛkṣayā dvāram upāgatas te

05,032.004c prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśāt; praśādhi rājan kim ayaṃ karotu

05,032.005 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,032.005a ācakṣva māṃ sukhinaṃ kālyam asmai; praveśyatāṃ svāgataṃ saṃjayāya

05,032.005c na cāham etasya bhavāmy akālyaḥ; sa me kasmād dvāri tiṣṭheta kṣattaḥ

05,032.006 vaiśaṃpāyana uvāca

05,032.006a tataḥ praviśyānumate nṛpasya; mahad veśma prājñaśūrāryaguptam

05,032.006c siṃhāsanasthaṃ pārthivam āsasāda; vaicitravīryaṃ prāñjaliḥ sūtaputraḥ

05,032.007 saṃjaya uvāca

05,032.007a saṃjayo 'haṃ bhūmipate namas te; prāpto 'smi gatvā naradeva pāṇḍavān

05,032.007c abhivādya tvāṃ pāṇḍuputro manasvī; yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchat

05,032.008a sa te putrān pṛcchati prīyamāṇaḥ; kaccit putraiḥ prīyase naptṛbhiś ca

05,032.008c tathā suhṛdbhiḥ sacivaiś ca rājan; ye cāpi tvām upajīvanti taiś ca

05,032.009 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,032.009a abhyetya tvāṃ tāta vadāmi saṃjaya; ajātaśatruṃ ca sukhena pārtham

05,032.009c kaccit sa rājā kuśalī saputraḥ; sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām

05,032.010 saṃjaya uvāca

05,032.010a sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro; bhūyaś cāto yac ca te 'gre mano 'bhūt

05,032.010c nirṇiktadharmārthakaro manasvī; bahuśruto dṛṣṭimāñ śīlavāṃś ca

05,032.011a paraṃ dharmāt pāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ; dharmaḥ paro vittacayān mato 'sya

05,032.011c sukhapriye dharmahīne na pārtho; 'nurudhyate bhārata tasya viddhi

05,032.011d*0164_01 akurvataḥ sidhyati cāpi sarvaṃ

05,032.011d*0164_02 tasmād āhuḥ puruṣaṃ karmaṇo 'nyat

05,032.012a paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate; sūtraprotā dārumayīva yoṣā

05,032.012c imaṃ dṛṣṭvā niyamaṃ pāṇḍavasya; manye paraṃ karma daivaṃ manuṣyāt

05,032.013a imaṃ ca dṛṣṭvā tava karmadoṣaṃ; pādodarkaṃ ghoram avarṇarūpam

05,032.013c yāvan naraḥ kāmayate 'tikālyaṃ; tāvan naro 'yaṃ labhate praśaṃsām

05,032.014a ajātaśatrus tu vihāya pāpaṃ; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāsamarthām

05,032.014c virocate 'hāryavṛttena dhīro; yudhiṣṭhiras tvayi pāpaṃ visṛjya

05,032.015a aṅgātmanaḥ karma nibodha rājan; dharmārthayuktād āryavṛttād apetam

05,032.015c upakrośaṃ ceha gato 'si rājan; noheś ca pāpaṃ prasajed amutra

05,032.016a sa tvam arthaṃ saṃśayitaṃ vinā tair; āśaṃsase putravaśānugo 'dya

05,032.016c adharmaśabdaś ca mahān pṛthivyāṃ; nedaṃ karma tvatsamaṃ bhāratāgrya

05,032.017a hīnaprajño dauṣkuleyo nṛśaṃso; dīrghavairī kṣatravidyāsv adhīraḥ

05,032.017c evaṃdharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣed; dhīnavīryo yaś ca bhaved aśiṣṭaḥ

05,032.018a kule jāto dharmavān yo yaśasvī; bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā

05,032.018c dharmārthayor grathitayor bibharti; nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti

05,032.019a kathaṃ hi mantrāgryadharo manīṣī; dharmārthayor āpadi saṃpraṇetā

05,032.019c evaṃyuktaḥ sarvamantrair ahīno; anānṛśaṃsyaṃ karma kuryād amūḍhaḥ

05,032.020a tavāpīme mantravidaḥ sametya; samāsate karmasu nityayuktāḥ

05,032.020c teṣām ayaṃ balavān niścayaś ca; kurukṣayārthe nirayo vyapādi

05,032.021a akālikaṃ kuravo nābhaviṣyan; pāpena cet pāpam ajātaśatruḥ

05,032.021c icchej jātu tvayi pāpaṃ visṛjya; nindā ceyaṃ tava loke 'bhaviṣyat

05,032.022a kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ; yatra pārthaḥ paralokaṃ dadarśa

05,032.022c atyakrāmat sa tathā saṃmataḥ syān; na saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ

05,032.023a etān guṇān karmakṛtān avekṣya; bhāvābhāvau vartamānāv anityau

05,032.023c balir hi rājā pāram avindamāno; nānyat kālāt kāraṇaṃ tatra mene

05,032.024a cakṣuḥ śrotre nāsikā tvak ca jihvā; jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ

05,032.024c tāni prītāny eva tṛṣṇākṣayānte; tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt

05,032.025a na tv eva manye puruṣasya karma; saṃvartate suprayuktaṃ yathāvat

05,032.025c mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ; saṃvardhate vidhivad bhojanena

05,032.026a priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājan; nindāpraśaṃse ca bhajeta enam

05,032.026c paras tv enaṃ garhayate 'parādhe; praśaṃsate sādhuvṛttaṃ tam eva

05,032.027a sa tvā garhe bhāratānāṃ virodhād; anto nūnaṃ bhavitāyaṃ prajānām

05,032.027c no ced idaṃ tava karmāparādhāt; kurūn dahet kṛṣṇavartmeva kakṣam

05,032.028a tvam evaiko jātaputreṣu rājan; vaśaṃ gantā sarvaloke narendra

05,032.028c kāmātmanāṃ ślāghase dyūtakāle; nānyac chamāt paśya vipākam asya

05,032.029a anāptānāṃ pragrahāt tvaṃ narendra; tathāptānāṃ nigrahāc caiva rājan

05,032.029c bhūmiṃ sphītāṃ durbalatvād anantāṃ; na śaktas tvaṃ rakṣituṃ kauraveya

05,032.030a anujñāto rathavegāvadhūtaḥ; śrānto nipadye śayanaṃ nṛsiṃha

05,032.030c prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām; ajātaśatror vacanaṃ sametāḥ

05,032.030d*0165_00 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,032.030d*0165_01 anujñāto 'syāvasathaṃ paraihi

05,032.030d*0165_02 prapadyasva śayanaṃ sūtaputra

05,032.030d*0165_03 prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām

05,032.030d*0165_04 ajātaśatror vacanaṃ tvayoktam

05,033.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,033.001a dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

05,033.001c viduraṃ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram

05,033.002a prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt

05,033.002c īśvaras tvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati

05,033.003a evam uktas tu viduraḥ prāpya rājaniveśanam

05,033.003c abravīd dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya

05,033.004 dvāḥstha uvāca

05,033.004a viduro 'yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt

05,033.004c draṣṭum icchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām

05,033.005 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,033.005a praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam

05,033.005c ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane

05,033.006 dvāḥstha uvāca

05,033.006a praviśāntaḥpuraṃ kṣattar mahārājasya dhīmataḥ

05,033.006c na hi te darśane 'kālyo jātu rājā bravīti mām

05,033.007 vaiśaṃpāyana uvāca

05,033.007a tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam

05,033.007c abravīt prāñjalir vākyaṃ cintayānaṃ narādhipam

05,033.007d*0166_01 evam uktaḥ praviśyātha kṣattā rājānam abravīt

05,033.008a viduro 'haṃ mahāprājña saṃprāptas tava śāsanāt

05,033.008c yadi kiṃ cana kartavyam ayam asmi praśādhi mām

05,033.009 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,033.009a saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ

05,033.009c ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati

05,033.010a tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā

05,033.010c tan me dahati gātrāṇi tad akārṣīt prajāgaram

05,033.011a jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi

05,033.011c tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalo hy asi

05,033.012a yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvan manasaḥ praśāntiḥ

05,033.012c sarvendriyāṇy aprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatīty eva hi me 'dya cintā

05,033.012d*0167_01 tan me brūhi vidura sarvaṃ yathāvat

05,033.012d*0167_02 sāntvaṃ tasmai sarvam ajātaśatroḥ

05,033.012d*0167_03 yathā ca nas tāta hitaṃ bhaveta

05,033.012d*0167_04 prājñāś ca sarve sukhino bhaveyuḥ

05,033.013 vidura uvāca

05,033.013a abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam

05,033.013c hṛtasvaṃ kāminaṃ coram āviśanti prajāgarāḥ

05,033.014a kaccid etair mahādoṣair na spṛṣṭo 'si narādhipa

05,033.014c kaccin na paravitteṣu gṛdhyan viparitapyase

05,033.015 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,033.015a śrotum icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ

05,033.015c asmin rājarṣivaṃśe hi tvam ekaḥ prājñasaṃmataḥ

05,033.016 vidura uvāca

05,033.016*0168_01 rājā lakṣaṇasaṃpannas trailokyasyāpi yo bhavet

05,033.016*0168_02 preṣyas te preṣitaś caiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ

05,033.016*0168_03 viparītataraś ca tvaṃ bhāgadheyena saṃmataḥ

05,033.016*0168_04 arciṣā prajñayā caiva dharmātmā dharmakovidaḥ

05,033.016*0168_05 ānṛśaṃsyād anukrośād dharmāt satyaparākramāt

05,033.016*0168_06 gurutvaṃ tvayi saṃprekṣya bahūn kleśāṃs titikṣate

05,033.016*0168_07 duryodhane saubaleye karṇe duḥśāsane tathā

05,033.016*0168_08 eteṣv aiśvaryam ādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtim icchasi

05,033.016*0168_09 ātmajñānaṃ samārambhas titikṣā dharmanityatā

05,033.016*0169_01 vāksaṃyamaś ca dānaṃ ca naiteṣv etāni kṛtsnaśaḥ

05,033.016*0169_02 ekasmād vṛkṣād yajñapātrāṇi rājan

05,033.016*0169_03 sruk ca droṇī voḍhanī pīḍanī ca

05,033.016*0169_04 etad rājan bruvato me nibodha

05,033.016*0169_05 ekasmāt puruṣāj jāyate 'sac ca sac ca

05,033.016a niṣevate praśastāni ninditāni na sevate

05,033.016c anāstikaḥ śraddadhāna etat paṇḍitalakṣaṇam

05,033.017a krodho harṣaś ca darpaś ca hrīstambho mānyamānitā

05,033.017c yam arthān nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate

05,033.017d*0170_01 yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate

05,033.017d*0170_02 kitavena kṛtaṃ pāpaṃ caureṇātmāpahāriṇā

05,033.018a yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare

05,033.018c kṛtam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate

05,033.019a yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītam uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ

05,033.019c samṛddhir asamṛddhir vā sa vai paṇḍita ucyate

05,033.020a yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāv anuvartate

05,033.020c kāmād arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate

05,033.020d*0171_01 kāmād arthaṃ vṛṇīte yo mokṣād arthaṃ sa vindati

05,033.020d*0171_02 rājanītiṃ samīkṣyātha sa vai paṇḍita ucyate

05,033.021a yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate

05,033.021c na kiṃ cid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha

05,033.022a kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt

05,033.022c nāsaṃpṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe; tat prajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya

05,033.023a nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum

05,033.023c āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ

05,033.024a niścitya yaḥ prakramate nāntar vasati karmaṇaḥ

05,033.024c avandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate

05,033.025a āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate

05,033.025c hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha

05,033.026a na hṛṣyaty ātmasaṃmāne nāvamānena tapyate

05,033.026c gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate

05,033.027a tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām

05,033.027c upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate

05,033.028a pravṛttavāk citrakatha ūhavān pratibhānavān

05,033.028c āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate

05,033.029a śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā

05,033.029c asaṃbhinnāryamaryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ

05,033.030a aśrutaś ca samunnaddho daridraś ca mahāmanāḥ

05,033.030c arthāṃś cākarmaṇā prepsur mūḍha ity ucyate budhaiḥ

05,033.031a svam arthaṃ yaḥ parityajya parārtham anutiṣṭhati

05,033.031c mithyā carati mitrārthe yaś ca mūḍhaḥ sa ucyate

05,033.031d*0172_01 yaḥ prāpya mānuṣaṃ janma mokṣadvāram apāvṛtam

05,033.031d*0172_02 gṛheṣu sajjate mūḍhas tam ārūḍhacyutaṃ viduḥ

05,033.032a akāmān kāmayati yaḥ kāmayānān paridviṣan

05,033.032c balavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhur mūḍhacetasam

05,033.033a amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca

05,033.033c karma cārabhate duṣṭaṃ tam āhur mūḍhacetasam

05,033.034a saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate

05,033.034c ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha

05,033.034d*0173_01 śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni na cārcati

05,033.034d*0173_02 suhṛn mitraṃ na labhate tam āhur mūḍhalakṣaṇam

05,033.035a anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate

05,033.035c viśvasaty apramatteṣu mūḍhacetā narādhamaḥ

05,033.036a paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā

05,033.036c yaś ca krudhyaty anīśaḥ san sa ca mūḍhatamo naraḥ

05,033.037a ātmano balam ajñāya dharmārthaparivarjitam

05,033.037c alabhyam icchan naiṣkarmyān mūḍhabuddhir ihocyate

05,033.038a aśiṣyaṃ śāsti yo rājan yaś ca śūnyam upāsate

05,033.038c kadaryaṃ bhajate yaś ca tam āhur mūḍhacetasam

05,033.039a arthaṃ mahāntam āsādya vidyām aiśvaryam eva vā

05,033.039c vicaraty asamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate

05,033.040a ekaḥ saṃpannam aśnāti vas te vāsaś ca śobhanam

05,033.040c yo 'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsataras tataḥ

05,033.041a ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ

05,033.041c bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate

05,033.042a ekaṃ hanyān na vā hanyād iṣur mukto dhanuṣmatā

05,033.042c buddhir buddhimatotsṛṣṭā hanyād rāṣṭraṃ sarājakam

05,033.043a ekayā dve viniścitya trīṃś caturbhir vaśe kuru

05,033.043c pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava

05,033.044a ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaś ca vadhyate

05,033.044c sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ

05,033.045a ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaś cārthān na cintayet

05,033.045c eko na gacched adhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt

05,033.046a ekam evādvitīyaṃ tad yad rājan nāvabudhyase

05,033.046c satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva

05,033.047a ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate

05,033.047c yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ

05,033.047d*0174_01 so 'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam

05,033.047d*0175_01 kṣamā guṇo hy aśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ kṣamā

05,033.047d*0175_02 kṣamā vaśīkṛtir loke kṣamayā kiṃ na sādhyate

05,033.047d*0175_03 śāntikhaḍgaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ

05,033.047d*0175_04 atṛṇe patito vahniḥ svayam evopaśāmyati

05,033.047d*0176_01 akṣamāvān paraṃ doṣair ātmānaṃ caiva yojayet

05,033.048a eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntir uttamā

05,033.048c vidyaikā paramā dṛṣṭir ahiṃsaikā sukhāvahā

05,033.049a dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva

05,033.049c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

05,033.049d*0177_01 pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ dvāv imau puruṣādhamau

05,033.050a dve karmaṇī naraḥ kurvann asmiṃl loke virocate

05,033.050c abruvan paruṣaṃ kiṃ cid asato nārthayaṃs tathā

05,033.051a dvāv imau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau

05,033.051c striyaḥ kāmitakāminyo lokaḥ pūjitapūjakaḥ

05,033.052a dvāv imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau

05,033.052c yaś cādhanaḥ kāmayate yaś ca kupyaty anīśvaraḥ

05,033.052d*0178_01 dvāv imau puruṣau loke sūryamaṇḍalabhedinau

05,033.052d*0178_02 parivrāḍyogayuktaś ca raṇe cābhimukho hataḥ

05,033.052d*0179_01 dvāv imau na virājete viparītena karmaṇā

05,033.052d*0179_02 gṛhasthaś ca nirārambhaḥ kāryavāṃś caiva bhikṣukaḥ

05,033.053a dvāv imau puruṣau rājan svargasyopari tiṣṭhataḥ

05,033.053c prabhuś ca kṣamayā yukto daridraś ca pradānavān

05,033.054a nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāv atikramau

05,033.054c apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam

05,033.054d*0180_01 dvāv ambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhāṃ śilām

05,033.054d*0180_02 dhanavantam adātāraṃ daridraṃ cātapasvinam

05,033.055a trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha

05,033.055c kanīyān madhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ

05,033.056a trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ

05,033.056c niyojayed yathāvat tāṃs trividheṣv eva karmasu

05,033.057a traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ

05,033.057c yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam

05,033.057d*0181_01 haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam

05,033.057d*0181_02 suhṛdaś ca parityāgas trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ

05,033.057d*0181_03 trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ

05,033.057d*0181_04 kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet

05,033.057d*0181_05 bhaktaṃ ca bhajamānaṃ ca tavāsmīti ca vādinam

05,033.057d*0181_06 trīn etāñ śaraṇaṃ prāptān viṣame 'pi na saṃtyajet

05,033.057d*0181_07 varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca bhārata

05,033.057d*0181_08 śatroś ca mokṣaṇaṃ kṛcchrāt trīṇi caikaṃ ca tatsamam

05,033.058a catvāri rājñā tu mahābalena; varjyāny āhuḥ paṇḍitas tāni vidyāt

05,033.058c alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān; na dīrghasūtrair alasaiś cāraṇaiś ca

05,033.059a catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhasthadharme

05,033.059c vṛddho jñātir avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā

05,033.060a catvāry āha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ

05,033.060c pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me

05,033.061a devatānāṃ ca saṃkalpam anubhāvaṃ ca dhīmatām

05,033.061c vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām

05,033.061d*0182_01 catvāri karmāṇy abhayaṃkarāṇi

05,033.061d*0182_02 bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni

05,033.061d*0182_03 mānāgnihotram uta mānamaunaṃ

05,033.061d*0182_04 mānenādhītam uta mānayajñaḥ

05,033.062a pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ

05,033.062c pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca bharatarṣabha

05,033.063a pañcaiva pūjayaṃl loke yaśaḥ prāpnoti kevalam

05,033.063c devān pitṝn manuṣyāṃś ca bhikṣūn atithipañcamān

05,033.064a pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi

05,033.064c mitrāṇy amitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ

05,033.065a pañcendriyasya martyasya chidraṃ ced ekam indriyam

05,033.065c tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam

05,033.066a ṣaḍ doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā

05,033.066c nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā

05,033.067a ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave

05,033.067c apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam

05,033.068a arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm

05,033.068c grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam

05,033.069a ṣaḍ eva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadā cana

05,033.069c satyaṃ dānam anālasyam anasūyā kṣamā dhṛtiḥ

05,033.069d*0183_01 ṣaḍ imāni vinaśyanti muhūrtam anavekṣaṇāt

05,033.069d*0183_02 gāvaḥ sevā kṛṣir bhāryā vidyā vṛṣalasaṃgatiḥ

05,033.069d*0183_03 ṣaḍ ete hy avamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam

05,033.069d*0183_04 ācāryaṃ śikṣitāḥ śiṣyāḥ kṛtadārāś ca mātaram

05,033.069d*0183_05 nārīṃ vigatakāmās tu kṛtārthāś ca prayojanam

05,033.069d*0183_06 nāvaṃ nistīrṇakāntārā āturāś ca cikitsakam

05,033.069d*0183_07 ārogyam ānṛṇyam avipravāsaḥ

05,033.069d*0183_08 sadbhir manuṣyaiḥ saha saṃprayogaḥ

05,033.069d*0183_09 svapratyayā vṛttir abhītavāsaḥ

05,033.069d*0183_10 ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan

05,033.069d*0183_11 īrṣur ghṛṇī na saṃtuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ

05,033.069d*0183_12 parabhāgyopajīvī ca ṣaḍ ete nityaduḥkhitāḥ

05,033.069d*0184_01 arthāgamo nityam arogitā ca

05,033.069d*0184_02 priyā ca bhāryā priyavādinī ca

05,033.069d*0184_03 vaśyaś ca putro 'rthakarī ca vidyā

05,033.069d*0184_04 ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan

05,033.070a ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati

05,033.070c na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ

05,033.071a ṣaḍ ime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate

05,033.071c corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ

05,033.072a pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ

05,033.072c rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ

05,033.073a sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ

05,033.073c prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāś ca pārthivāḥ

05,033.074a striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam

05,033.074c mahac ca daṇḍapāruṣyam arthadūṣaṇam eva ca

05,033.075a aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ

05,033.075c brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiś ca virudhyate

05,033.076a brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃś ca jighāṃsati

05,033.076c ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati

05,033.077a naitān smarati kṛtyeṣu yācitaś cābhyasūyati

05,033.077b*0185_01 yasyaitāni nimittāni tasyāsan naḥ parābhavaḥ

05,033.077c etān doṣān naraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet

05,033.078a aṣṭāv imāni harṣasya navanītāni bhārata

05,033.078c vartamānāni dṛśyante tāny eva susukhāny api

05,033.079a samāgamaś ca sakhibhir mahāṃś caiva dhanāgamaḥ

05,033.079c putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaś ca maithune

05,033.080a samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥ

05,033.080c abhipretasya lābhaś ca pūjā ca janasaṃsadi

05,033.081a navadvāram idaṃ veśma tristhūṇaṃ pañcasākṣikam

05,033.081c kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ

05,033.082a daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān

05,033.082c mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ

05,033.083a tvaramāṇaś ca bhīruś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa

05,033.083c tasmād eteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ

05,033.084a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam

05,033.084c putrārtham asurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā

05,033.085a yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca

05,033.085c viśeṣavic chrutavān kṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam

05,033.086a jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān; vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam

05,033.086c jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīr juṣate samagrā

05,033.087a sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ cid; yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam

05,033.087c na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ

05,033.088a prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid; udyogam anvicchati cāpramattaḥ

05,033.088c duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharas tasya jitāḥ sapatnāḥ

05,033.089a anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśam

05,033.089c dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyapānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva

05,033.090a na saṃrambheṇārabhate 'rthavargam; ākāritaḥ śaṃsati tathyam eva

05,033.090c na mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpy amūḍhaḥ

05,033.091a na yo 'bhyasūyaty anukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti

05,033.091c nātyāha kiṃ cit kṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛg labhate praśaṃsām

05,033.092a yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate 'nyān

05,033.092c na mūrcchitaḥ kaṭukāny āha kiṃ cit; priyaṃ sadā taṃ kurute jano 'pi

05,033.093a na vairam uddīpayati praśāntaṃ; na darpam ārohati nāstam eti

05,033.093c na durgato 'smīti karoti manyuṃ; tam āryaśīlaṃ param āhur agryam

05,033.094a na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ

05,033.094c dattvā na paścāt kurute 'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣāryaśīlaḥ

05,033.095a deśācārān samayāñ jātidharmān; bubhūṣate yas tu parāvarajñaḥ

05,033.095c sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti

05,033.096a dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam

05,033.096c mattonmattair durjanaiś cāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvān varjayet sa pradhānaḥ

05,033.097a damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhāṃl lokavādān

05,033.097c etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti

05,033.098a samair vivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāś ca

05,033.098c guṇair viśiṣṭāṃś ca purodadhāti; vipaścitas tasya nayāḥ sunītāḥ

05,033.099a mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapity amitaṃ karma kṛtvā

05,033.099c dadāty amitreṣv api yācitaḥ saṃs; tam ātmavantaṃ prajahaty anarthāḥ

05,033.100a cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit

05,033.100c mantre gupte samyag anuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaś cid arthaḥ

05,033.101a yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdur dānakṛc chuddhabhāvaḥ

05,033.101c atīva saṃjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇir jātya iva prasannaḥ

05,033.102a ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta

05,033.102c anantatejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate

05,033.103a vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendrakalpāḥ

05,033.103c tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāś ca; tavādeśaṃ pālayanty āmbikeya

05,033.104a pradāyaiṣām ucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ

05,033.104c na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra

05,034.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,034.001a jāgrato dahyamānasya yat kāryam anupaśyasi

05,034.001c tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ

05,034.002a tvaṃ māṃ yathāvad vidura praśādhi; prajñāpūrvaṃ sarvam ajātaśatroḥ

05,034.002c yan manyase pathyam adīnasattva; śreyaskaraṃ brūhi tad vai kurūṇām

05,034.003a pāpāśaṅkī pāpam evānupaśyan; pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham

05,034.003c kave tan me brūhi sarvaṃ yathāvan; manīṣitaṃ sarvam ajātaśatroḥ

05,034.004 vidura uvāca

05,034.004*0186_01 sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ

05,034.004*0186_02 apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

05,034.004a śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam

05,034.004c apṛṣṭas tasya tad brūyād yasya necchet parābhavam

05,034.005a tasmād vakṣyāmi te rājan bhavam icchan kurūn prati

05,034.005c vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatas tan nibodha me

05,034.006a mithyopetāni karmāṇi sidhyeyur yāni bhārata

05,034.006c anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

05,034.007a tathaiva yogavihitaṃ na sidhyet karma yan nṛpa

05,034.007c upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayen manaḥ

05,034.008a anubandhān avekṣeta sānubandheṣu karmasu

05,034.008c saṃpradhārya ca kurvīta na vegena samācaret

05,034.009a anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākāṃś caiva karmaṇām

05,034.009c utthānam ātmanaś caiva dhīraḥ kurvīta vā na vā

05,034.010a yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye

05,034.010c kośe janapade daṇḍe na sa rājye 'vatiṣṭhate

05,034.011a yas tv etāni pramāṇāni yathoktāny anupaśyati

05,034.011c yukto dharmārthayor jñāne sa rājyam adhigacchati

05,034.012a na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāṃpratam

05,034.012c śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam

05,034.013a bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśam āyasam

05,034.013c rūpābhipātī grasate nānubandham avekṣate

05,034.014a yac chakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamec ca yat

05,034.014c hitaṃ ca pariṇāme yat tad adyaṃ bhūtim icchatā

05,034.015a vanaspater apakvāni phalāni pracinoti yaḥ

05,034.015c sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati

05,034.016a yas tu pakvam upādatte kāle pariṇataṃ phalam

05,034.016c phalād rasaṃ sa labhate bījāc caiva phalaṃ punaḥ

05,034.017a yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ

05,034.017c tadvad arthān manuṣyebhya ādadyād avihiṃsayā

05,034.018a puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet

05,034.018c mālākāra ivārāme na yathāṅgārakārakaḥ

05,034.019a kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ

05,034.019c iti karmāṇi saṃcintya kuryād vā puruṣo na vā

05,034.020a anārabhyā bhavanty arthāḥ ke cin nityaṃ tathāgatāḥ

05,034.020c kṛtaḥ puruṣakāro 'pi bhaved yeṣu nirarthakaḥ

05,034.020d*0187_01 anarthe caiva niratam arthe caiva parāṅmukham

05,034.021a kāṃś cid arthān naraḥ prājño laghumūlān mahāphalān

05,034.021c kṣipram ārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān

05,034.022a ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibann iva

05,034.022c āsīnam api tūṣṇīkam anurajyanti taṃ prajāḥ

05,034.022d*0188_01 supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalitaḥ syād durāruhaḥ

05,034.022d*0188_02 apakvaḥ pakvasaṃkāśo na tu śīryeta karhi cit

05,034.023a cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham

05,034.023c prasādayati lokaṃ yaḥ taṃ loko 'nuprasīdati

05,034.024a yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhān mṛgā iva

05,034.024c sāgarāntām api mahīṃ labdhvā sa parihīyate

05,034.025a pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena tejasā

05,034.025c vāyur abhram ivāsādya bhraṃśayaty anaye sthitaḥ

05,034.026a dharmam ācarato rājñaḥ sadbhiś caritam āditaḥ

05,034.026c vasudhā vasusaṃpūrṇā vardhate bhūtivardhanī

05,034.027a atha saṃtyajato dharmam adharmaṃ cānutiṣṭhataḥ

05,034.027c pratisaṃveṣṭate bhūmir agnau carmāhitaṃ yathā

05,034.028a ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭrāvamardane

05,034.028c sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane

05,034.029a dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet

05,034.029c dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate

05,034.030a apy unmattāt pralapato bālāc ca parisarpataḥ

05,034.030c sarvataḥ sāram ādadyād aśmabhya iva kāñcanam

05,034.031a suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatas tataḥ

05,034.031c saṃcinvan dhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā

05,034.032a gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ

05,034.032c cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ

05,034.033a bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati durduhā

05,034.033c atha yā suduhā rājan naiva tāṃ vinayanty api

05,034.034a yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty api

05,034.034c yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api

05,034.035a etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase

05,034.035c indrāya sa praṇamate namate yo balīyase

05,034.036a parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitrabāndhavāḥ

05,034.036c patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ

05,034.037a satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate

05,034.037c mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate

05,034.038a mānena rakṣyate dhānyam aśvān rakṣaty anukramaḥ

05,034.038c abhīkṣṇadarśanād gāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ

05,034.039a na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇam iti me matiḥ

05,034.039c antyeṣv api hi jātānāṃ vṛttam eva viśiṣyate

05,034.040a ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye

05,034.040c sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhir anantakaḥ

05,034.041a akāryakaraṇād bhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt

05,034.041c akāle mantrabhedāc ca yena mādyen na tat pibet

05,034.042a vidyāmado dhanamadas tṛtīyo 'bhijano madaḥ

05,034.042c ete madāvaliptānām eta eva satāṃ damāḥ

05,034.043a asanto 'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ cit kāryaṃ kadā cana

05,034.043b*0189_01 tāvan na tasya sukṛtaṃ kiṃ cit kāryaṃ kadā cana

05,034.043c manyante santam ātmānam asantam api viśrutam

05,034.044a gatir ātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ

05,034.044c asatāṃ ca gatiḥ santo na tv asantaḥ satāṃ gatiḥ

05,034.045a jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā

05,034.045c adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam

05,034.046a śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tad yasyeha praṇaśyati

05,034.046c na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ

05,034.047a āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram

05,034.047c lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha

05,034.048a saṃpannataram evānnaṃ daridrā bhuñjate sadā

05,034.048c kṣut svādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā

05,034.049a prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate

05,034.049c daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate

05,034.049d*0190_01 yathā yathā mahat tantraṃ vistaraś ca yathā yathā

05,034.049d*0190_02 tathā tathā mahad duḥkhaṃ sukhaṃ tu na tathā tathā

05,034.050a avṛttir bhayam antyānāṃ madhyānāṃ maraṇād bhayam

05,034.050c uttamānāṃ tu martyānām avamānāt paraṃ bhayam

05,034.051a aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ

05,034.051c aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate

05,034.052a indriyair indriyārtheṣu vartamānair anigrahaiḥ

05,034.052c tair ayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahair iva

05,034.053a yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarśinā

05,034.053c āpadas tasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ

05,034.054a avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate

05,034.054c amitrān vājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate

05,034.055a ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet

05,034.055c tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate

05,034.056a vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu

05,034.056c parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate

05,034.057a rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan; nātmā niyantendriyāṇy asya cāśvāḥ

05,034.057c tair apramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ

05,034.058a etāny anigṛhītāni vyāpādayitum apy alam

05,034.058c avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim

05,034.059a anartham arthataḥ paśyann arthaṃ caivāpy anarthataḥ

05,034.059c indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham

05,034.060a dharmārthau yaḥ parityajya syād indriyavaśānugaḥ

05,034.060c śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate

05,034.061a arthānām īśvaro yaḥ syād indriyāṇām anīśvaraḥ

05,034.061c indriyāṇām anaiśvaryād aiśvaryād bhraśyate hi saḥ

05,034.062a ātmanātmānam anvicchen manobuddhīndriyair yataiḥ

05,034.062c ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ

05,034.062d*0191_01 bandhur ātmātmanas tasya yenaivātmātmanā jitaḥ

05,034.062d*0191_02 sa eva niyato bandhuḥ sa eva niyato ripuḥ

05,034.063a kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau

05,034.063c kāmaś ca rājan krodhaś ca tau prajñānaṃ vilumpataḥ

05,034.064a samavekṣyeha dharmārthau saṃbhārān yo 'dhigacchati

05,034.064c sa vai saṃbhṛtasaṃbhāraḥ satataṃ sukham edhate

05,034.065a yaḥ pañcābhyantarāñ śatrūn avijitya matikṣayān

05,034.065c jigīṣati ripūn anyān ripavo 'bhibhavanti tam

05,034.066a dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarmabhiḥ

05,034.066c indriyāṇām anīśatvād rājāno rājyavibhramaiḥ

05,034.067a asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt

05,034.067c śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt; tasmāt pāpaiḥ saha saṃdhiṃ na kuryāt

05,034.068a nijān utpatataḥ śatrūn pañca pañcaprayojanān

05,034.068c yo mohān na nigṛhṇāti tam āpad grasate naram

05,034.069a anasūyārjavaṃ śaucaṃ saṃtoṣaḥ priyavāditā

05,034.069c damaḥ satyam anāyāso na bhavanti durātmanām

05,034.070a ātmajñānam anāyāsas titikṣā dharmanityatā

05,034.070c vāk caiva guptā dānaṃ ca naitāny antyeṣu bhārata

05,034.071a ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsanty abudhā budhān

05,034.071c vaktā pāpam upādatte kṣamamāṇo vimucyate

05,034.072a hiṃsā balam asādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhir balam

05,034.072c śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

05,034.073a vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ

05,034.073c arthavac ca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum

05,034.074a abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāk subhāṣitā

05,034.074c saiva durbhāṣitā rājann anarthāyopapadyate

05,034.075a saṃrohati śarair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam

05,034.075c vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam

05,034.076a karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ

05,034.076c vākśalyas tu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ

05,034.077a vāksāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni

05,034.077c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu

05,034.078a yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam

05,034.078c buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati

05,034.079a buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite

05,034.079c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati

05,034.079d*0192_01 na devā yaṣṭim ādāya rakṣanti paśupālavat

05,034.079d*0192_02 yaṃ hi rakṣitum icchanti buddhyā saṃyojayanti tam

05,034.080a seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata

05,034.080c pāṇḍavānāṃ virodhena na cainām avabudhyase

05,034.081a rājā lakṣaṇasaṃpannas trailokyasyāpi yo bhavet

05,034.081c śiṣyas te śāsitā so 'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ

05,034.082a atīva sarvān putrāṃs te bhāgadheyapuraskṛtaḥ

05,034.082c tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit

05,034.083a ānṛśaṃsyād anukrośād yo 'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ

05,034.083c gauravāt tava rājendra bahūn kleśāṃs titikṣati

05,035.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,035.001a brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ

05,035.001c śṛṇvato nāsti me tṛptir vicitrāṇīha bhāṣase

05,035.002 vidura uvāca

05,035.002a sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam

05,035.002c ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate

05,035.003a ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho

05,035.003c iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam avāpsyasi

05,035.004a yāvat kīrtir manuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate

05,035.004c tāvat sa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate

05,035.005a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

05,035.005c virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā

05,035.005d*0193_01 svayaṃvare sthitā kanyā keśinī nāma nāmataḥ

05,035.005d*0193_02 rūpeṇāpratimā rājan viśiṣṭapatikāmyayā

05,035.005d*0193_03 virocano 'tha daiteyas tadā tatrājagāma ha

05,035.005d*0193_04 prāptum icchaṃs tatas tatra daityendraṃ prāha keśinī

05,035.006 keśiny uvāca

05,035.006a kiṃ brāhmaṇāḥ svic chreyāṃso ditijāḥ svid virocana

05,035.006c atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati

05,035.007 virocana uvāca

05,035.007a prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ

05,035.007c asmākaṃ khalv ime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ

05,035.008 keśiny uvāca

05,035.008a ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana

05,035.008c sudhanvā prātar āgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau

05,035.009 virocana uvāca

05,035.009a tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase

05,035.009c sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātar draṣṭāsi saṃgatau

05,035.009d*0194_01 atītāyāṃ ca śarvaryām udite sūryamaṇḍale

05,035.009d*0195_01 athājagāma taṃ deśaṃ sudhanvā rājasattama

05,035.009d*0196_01 virocano yatra vibho keśinyā sahitaḥ sthitaḥ

05,035.009d*0197_01 sudhanvā ca samāgacchat prāhlādiṃ keśinīṃ tathā

05,035.009d*0197_02 samāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā keśinī bharatarṣabha

05,035.009d*0197_03 pratyutthāyāsanaṃ tasmai pādyam arghyaṃ dadau punaḥ

05,035.009d*0198_01 etasminn antare tatra sudhanvā pratyadṛśyata

05,035.009d*0198_02 iti hovāca vacanaṃ virocanam anuttamam

05,035.010 sudhanvovāca

05,035.010a anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde 'haṃ tavāsanam

05,035.010c ekatvam upasaṃpanno na tv āseyaṃ tvayā saha

05,035.011 virocana uvāca

05,035.011a anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpy atha vā bṛsīm

05,035.011b*0199_01 na matto hy adhiko 'si tvaṃ guṇato janmato 'pi vā

05,035.011c sudhanvan na tvam arho 'si mayā saha samāsanam

05,035.012 sudhanvovāca

05,035.012*0200_01 pitāputrau sahāsītāṃ dvau viprau dvau ca pārthivau

05,035.012*0200_02 dvau caiva vaiśyau śūdrau ca na tv anyāv itaretaraṃ

05,035.012a pitāpi te samāsīnam upāsītaiva mām adhaḥ

05,035.012c bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase

05,035.013 virocana uvāca

05,035.013a hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yad vittam asureṣu naḥ

05,035.013c sudhanvan vipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

05,035.014 sudhanvovāca

05,035.014a hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana

05,035.014c prāṇayos tu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ

05,035.015 virocana uvāca

05,035.015a āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte

05,035.015c na hi deveṣv ahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit

05,035.016 sudhanvovāca

05,035.016a pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte

05,035.016c putrasyāpi sa hetor hi prahrādo nānṛtaṃ vadet

05,035.016d*0201_00 vidura uvāca

05,035.016d*0201_01 evaṃ kṛtapaṇau kruddhau tatrābhijagmatus tadā

05,035.016d*0201_02 virocanasudhanvānau prahrādo yatra tiṣṭhati

05,035.016d*0202_01 ity uktvā jagmatus tau tu prahrādasya gṛhaṃ prati

05,035.016d*0202_02 gatvā taṃ dadṛśus tatra daityānām īśvaraṃ tadā

05,035.016d*0202_03 tāv āgatāv abhiprekṣya prahrādo vismitas tadā

05,035.016d*0202_04 papracchāgamane hetuṃ ubhayor ditijas tataḥ

05,035.017 prahrāda uvāca

05,035.017a imau tau saṃpradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha

05,035.017c āśīviṣāv iva kruddhāv ekamārgam ihāgatau

05,035.018a kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha

05,035.018b*0203_01 tat tvāṃ sudhanvan pṛcchāmi mā pṛṣṭam anṛtaṃ vadīḥ

05,035.018c virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā

05,035.019 virocana uvāca

05,035.019a na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayor vipaṇāvahe

05,035.019c prahrāda tat tvāṃ pṛcchāmi mā praśnam anṛtaṃ vadīḥ

05,035.019d*0204_00 prahlādaḥ

05,035.019d*0204_01 na kalmāṣo na kapilo na kṛṣṇo na ca lohitaḥ

05,035.019d*0204_02 sudhanvā

05,035.019d*0204_02 aṇīyān kṣuradhārāyāḥ ko dharmaṃ vaktum arhati

05,035.019d*0204_03 yad yat tattvaṃ vakṣyasi tvaṃ yadi vā nāpi vakṣyasi

05,035.019d*0204_04 prahlāda praśnam anaghaṃ mūrdhnā te viphaliṣyati

05,035.020 prahrāda uvāca

05,035.020a udakaṃ madhuparkaṃ cāpy ānayantu sudhanvane

05,035.020c brahmann abhyarcanīyo 'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā

05,035.021 sudhanvovāca

05,035.021a udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama

05,035.021c prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ

05,035.021d*0205_01 kiṃ brāhmaṇāḥ svic chreyāṃsa utāho svid virocanaḥ

05,035.021d*0206_01 satyaṃ prabrūhi daityendra satyaṃ hi paramaṃ tapaḥ

05,035.022 prahrāda uvāca

05,035.022a putro vānyo bhavān brahman sākṣye caiva bhavet sthitaḥ

05,035.022c tayor vivadatoḥ praśnaṃ katham asmadvidho vadet

05,035.022d*0207_00 viduraḥ

05,035.022d*0207_01 ādityena sahāyāntaṃ prahlādo haṃsam abravīt

05,035.022d*0207_02 prahlādaḥ

05,035.022d*0207_02 dhṛtarāṣṭraṃ mahāprājñaṃ sarvajñaṃ priyadarśanam

05,035.022d*0207_03 putravān yo bhaved brahman sākṣye cāpi bhavet sthitaḥ

05,035.022d*0207_04 tayor vivadator haṃsa kathaṃ dharmaḥ pravartate

05,035.022d*0208_00 sudhanvovāca

05,035.022d*0208_01 gāṃ pradadyās tv aurasāya yad vānyat syāt priyaṃ dhanam

05,035.022d*0208_02 dvayor vivadatos tathyaṃ vācyaṃ ca matimaṃs tvayā

05,035.023a atha yo naiva prabrūyāt satyaṃ vā yadi vānṛtam

05,035.023c etat sudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset

05,035.023d*0209_00 haṃsaḥ

05,035.023d*0209_01 pṛṣṭo dharmaṃ na vibrūyād gokarṇaśithilaṃ caran

05,035.023d*0209_02 dharmād bhraśyati rājaṃs tu nāsya loko 'sti na prajāḥ

05,035.023d*0209_03 dharma etān saṃrujati yathā nady anukūlajān

05,035.023d*0209_04 ye dharmam anupaśyantas tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate

05,035.023d*0209_05 śreṣṭho 'rdhaṃ tu haret tatra bhavet pādaś ca kartari

05,035.023d*0209_06 pādas teṣu sabhāsatsu yatra nindyo na nindyate

05,035.023d*0209_07 anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ

05,035.023d*0209_08 kartāram eno gacchec ca nindyo yatra hi nindyate

05,035.023d*0209_08 prahlādaḥ

05,035.023d*0209_09 mohād vā caiva kāmād vā mithyāvādaṃ yadi bruvan

05,035.023d*0209_10 dhṛtarāṣṭra tvāṃ pṛcchāmi durvivaktā tu kāṃ vaset

05,035.024 sudhanvovāca

05,035.024a yāṃ rātrim adhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ

05,035.024c yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset

05,035.025a nagare pratiruddhaḥ san bahirdvāre bubhukṣitaḥ

05,035.025c amitrān bhūyasaḥ paśyan durvivaktā sma tāṃ vaset

05,035.025d*0210_01 yāṃ ca rātrim abhidrugdho yāṃ ca mitre priye mṛte

05,035.025d*0210_02 sarvasvena ca yo hīno durvivaktā tu tāṃ vaset

05,035.026a pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte

05,035.026c śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

05,035.027a hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan

05,035.027c sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ

05,035.028 prahrāda uvāca

05,035.028a mattaḥ śreyān aṅgirā vai sudhanvā tvad virocana

05,035.028c mātāsya śreyasī mātus tasmāt tvaṃ tena vai jitaḥ

05,035.029a virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava

05,035.029c sudhanvan punar icchāmi tvayā dattaṃ virocanam

05,035.030 sudhanvovāca

05,035.030a yad dharmam avṛṇīthās tvaṃ na kāmād anṛtaṃ vadīḥ

05,035.030c punar dadāmi te tasmāt putraṃ prahrāda durlabham

05,035.031a eṣa prahrāda putras te mayā datto virocanaḥ

05,035.031c pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryāḥ saṃnidhau mama

05,035.032 vidura uvāca

05,035.032a tasmād rājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktum arhasi

05,035.032c mā gamaḥ sasutāmātyo 'tyayaṃ putrān anubhraman

05,035.033a na devā yaṣṭim ādāya rakṣanti paśupālavat

05,035.033c yaṃ tu rakṣitum icchanti buddhyā saṃvibhajanti tam

05,035.034a yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ

05,035.034c tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ

05,035.035a na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam

05,035.035c nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle

05,035.036a mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyor antaraṃ jñātibhedam

05,035.036c rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsor vivādaṃ; varjyāny āhur yaś ca panthāḥ praduṣṭaḥ

05,035.037a sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca

05,035.037c ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitān sākṣyeṣv adhikurvīta sapta

05,035.038a mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ

05,035.038c etāni catvāry abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathākṛtāni

05,035.039a agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī

05,035.039c parvakāraś ca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ

05,035.040a bhrūṇahā gurutalpī ca yaś ca syāt pānapo dvijaḥ

05,035.040c atitīkṣṇaś ca kākaś ca nāstiko vedanindakaḥ

05,035.041a sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaś cārthavān api

05,035.041c rakṣety uktaś ca yo hiṃsyāt sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ

05,035.042a tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ

05,035.042c śūro bhayeṣv arthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsv āpatsu suhṛdaś cārayaś ca

05,035.043a jarā rūpaṃ harati hi dhairyam āśā; mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryām asūyā

05,035.043c krodhaḥ śriyaṃ śīlam anāryasevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvam evābhimānaḥ

05,035.043d*0211_01 na krodhino 'rtho na nṛśaṃsasya mitraṃ

05,035.043d*0211_02 krūrasya na strī sukhino na vidyā

05,035.043d*0211_03 na kāmino hrīr alasasya kośaḥ

05,035.043d*0211_04 sarvaṃ tu na syād anavasthitasya

05,035.044a śrīr maṅgalāt prabhavati prāgalbhyāt saṃpravardhate

05,035.044c dākṣyāt tu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati

05,035.045a aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca

05,035.045c parākramaś cābahubhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

05,035.046a etān guṇāṃs tāta mahānubhāvān; eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya

05,035.046c rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvān guṇān eṣa guṇo 'tibhāti

05,035.047a aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanāni

05,035.047c catvāry eṣām anvavetāni sadbhiś; catvāry eṣām anvavayanti santaḥ

05,035.048a yajño dānam adhyayanaṃ tapaś ca; catvāry etāny anvavetāni sadbhiḥ

05,035.048c damaḥ satyam ārjavam ānṛśaṃsyaṃ; catvāry etāny anvavayanti santaḥ

05,035.048d*0212_01 ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā ghṛṇā

05,035.048d*0212_02 alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ

05,035.048d*0213_01 tatra pūrvacaturvargo dambhārtham api sevyate

05,035.048d*0213_02 uttaras tu caturvargo nāmahātmasu tiṣṭhati

05,035.049a na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmam

05,035.049c nāsau dharmo yatra na satyam asti; na tat satyaṃ yac chalenānuviddham

05,035.050a satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam

05,035.050c śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśa saṃsargayonayaḥ

05,035.050d*0214_01 atha yo naiva vibrūyān na satyaṃ nānṛtaṃ vadet

05,035.050d*0214_02 ye dharmam abhyasūyantas tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate

05,035.050d*0214_03 śreṣṭhaḥ pādaṃ haret tatra bhavet pādaś ca kartari

05,035.050d*0214_04 pādas teṣu sabhāsatsu yatra nindyo na nindyate

05,035.050d*0214_05 anenāḥ śreṣṭho bhavati pramucyante sabhāsadaḥ

05,035.050d*0214_06 eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate

05,035.051a pāpaṃ kurvan pāpakīrtiḥ pāpam evāśnute phalam

05,035.051c puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyam evāśnute phalam

05,035.051d*0215_01 tasmāt pāpaṃ na kurvīta puruṣaḥ śaṃsitavrataḥ

05,035.052a pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ

05,035.052c naṣṭaprajñaḥ pāpam eva nityam ārabhate naraḥ

05,035.053a puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ

05,035.053c vṛddhaprajñaḥ puṇyam eva nityam ārabhate naraḥ

05,035.053d*0216_01 puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyaṃ sthānaṃ sma gacchati

05,035.053d*0217_01 tasmāt puṇyaṃ niṣeveta puruṣaḥ susamāhitaḥ

05,035.054a asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛn naraḥ

05,035.054c sa kṛcchraṃ mahad āpnoti nacirāt pāpam ācaran

05,035.055a anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanāny ācaran sadā

05,035.055b*0218_01 pūjāṃ ca mahatīṃ prāpya sa sarvatra virocate

05,035.055c akṛcchrāt sukham āpnoti sarvatra ca virājate

05,035.056a prajñām evāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ

05,035.056c prājño hy avāpya dharmārthau śaknoti sukham edhitum

05,035.057a divasenaiva tat kuryād yena rātrau sukhaṃ vaset

05,035.057c aṣṭamāsena tat kuryād yena varṣāḥ sukhaṃ vaset

05,035.058a pūrve vayasi tat kuryād yena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset

05,035.058c yāvajjīvena tat kuryād yena pretya sukhaṃ vaset

05,035.059a jīrṇam annaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām

05,035.059c śūraṃ vigatasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam

05,035.060a dhanenādharmalabdhena yac chidram apidhīyate

05,035.060c asaṃvṛtaṃ tad bhavati tato 'nyad avadīryate

05,035.061a gurur ātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām

05,035.061c atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

05,035.062a ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām

05,035.062c prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca

05,035.063a dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī

05,035.063c kṣatriyaḥ svargabhāg rājaṃś ciraṃ pālayate mahīm

05,035.064a suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣās trayaḥ

05,035.064c śūraś ca kṛtavidyaś ca yaś ca jānāti sevitum

05,035.065a buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata

05,035.065c tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca

05,035.066a duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā

05,035.066c karṇe caiśvaryam ādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtim icchasi

05,035.067a sarvair guṇair upetāś ca pāṇḍavā bharatarṣabha

05,035.067c pitṛvat tvayi vartante teṣu vartasva putravat

05,036.001 vidura uvāca

05,036.001a atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam

05,036.001c ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam

05,036.002a carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam

05,036.002c sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā

05,036.003a sādhyā devā vayam asmo maharṣe; dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo 'numātum

05,036.003c śrutena dhīro buddhimāṃs tvaṃ mato naḥ; kāvyāṃ vācaṃ vaktum arhasy udārām

05,036.004 haṃsa uvāca

05,036.004a etat kāryam amarāḥ saṃśrutaṃ me; dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ

05,036.004c granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ; priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta

05,036.005a ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣitaḥ

05,036.005b*0219_01 punāti hy ātmanātmānaṃ sukṛtaṃ cāsya vindati

05,036.005c ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati

05,036.006a nākrośī syān nāvamānī parasya; mitradrohī nota nīcopasevī

05,036.006c na cātimānī na ca hīnavṛtto; rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta

05,036.007a marmāṇy asthīni hṛdayaṃ tathāsūn; ghorā vāco nirdahantīha puṃsām

05,036.007c tasmād vācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ; dharmārāmo nityaśo varjayīta

05,036.008a aruṃtudaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vākkaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān

05,036.008c vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam

05,036.009a paraś ced enam adhividhyeta bāṇair; bhṛśaṃ sutīkṣṇair analārkadīptaiḥ

05,036.009c viricyamāno 'py atiricyamāno; vidyāt kaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti

05,036.010a yadi santaṃ sevate yady asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenam eva

05,036.010c vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti

05,036.011a vādaṃ tu yo na pravaden na vādayed; yo nāhataḥ pratihanyān na ghātayet

05,036.011c yo hantukāmasya na pāpam icchet; tasmai devāḥ spṛhayanty āgatāya

05,036.012a avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ; satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam

05,036.012c priyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ; dharmyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham

05,036.013a yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate

05,036.013c yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ

05,036.014a yato yato nivartate tatas tato vimucyate

05,036.014c nivartanād dhi sarvato na vetti duḥkham aṇv api

05,036.015a na jīyate nota jigīṣate 'nyān; na vairakṛc cāpratighātakaś ca

05,036.015c nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo; na śocate hṛṣyati naiva cāyam

05,036.016a bhāvam icchati sarvasya nābhāve kurute matim

05,036.016c satyavādī mṛdur dānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ

05,036.017a nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca

05,036.017c rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ

05,036.018a duḥśāsanas tūpahantā na śāstā; nāvartate manyuvaśāt kṛtaghnaḥ

05,036.018c na kasya cin mitram atho durātmā; kalāś caitā adhamasyeha puṃsaḥ

05,036.019a na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo 'py ātmaśaṅkitaḥ

05,036.019c nirākaroti mitrāṇi yo vai so 'dhamapūruṣaḥ

05,036.020a uttamān eva seveta prāpte kāle tu madhyamān

05,036.020c adhamāṃs tu na seveta ya icchec chreya ātmanaḥ

05,036.021a prāpnoti vai vittam asadbalena; nityotthānāt prajñayā pauruṣeṇa

05,036.021c na tv eva samyag labhate praśaṃsāṃ; na vṛttam āpnoti mahākulānām

05,036.022 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,036.022a mahākulānāṃ spṛhayanti devā; dharmārthavṛddhāś ca bahuśrutāś ca

05,036.022c pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnam etaṃ; bhavanti vai kāni mahākulāni

05,036.023 vidura uvāca

05,036.023a tapo damo brahmavit tvaṃ vitānāḥ; puṇyā vivāhāḥ satatānnadānam

05,036.023c yeṣv evaite sapta guṇā bhavanti; samyag vṛttās tāni mahākulāni

05,036.024a yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir; vṛttaprasādena caranti dharmam

05,036.024c ye kīrtim icchanti kule viśiṣṭāṃ; tyaktānṛtās tāni mahākulāni

05,036.025a anijyayāvivāhaiś ca vedasyotsādanena ca

05,036.025c kulāny akulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca

05,036.026a devadravyavināśena brahmasvaharaṇena ca

05,036.026c kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

05,036.027a brāhmaṇānāṃ paribhavāt parivādāc ca bhārata

05,036.027c kulāny akulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca

05,036.028a kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato 'śvataḥ

05,036.028c kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ

05,036.029a vṛttatas tv avihīnāni kulāny alpadhanāny api

05,036.029c kulasaṃkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ

05,036.029d*0220_01 vṛttaṃ yatnena saṃrakṣed vittam eti ca yāti ca

05,036.029d*0220_02 akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ

05,036.029d*0220_03 gobhiḥ paśubhir aśvaiś ca kṛṣyā ca susamṛddhayā

05,036.029d*0220_04 kulāni na prarohanti yāni hīnāni vṛttataḥ

05,036.030a mā naḥ kule vairakṛt kaś cid astu; rājāmātyo mā parasvāpahārī

05,036.030c mitradrohī naikṛtiko 'nṛtī vā; pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ

05,036.031a yaś ca no brāhmaṇaṃ hanyād yaś ca no brāhmaṇān dviṣet

05,036.031c na naḥ sa samitiṃ gacched yaś ca no nirvapet kṛṣim

05,036.032a tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā

05,036.032c satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana

05,036.033a śraddhayā parayā rājann upanītāni satkṛtim

05,036.033c pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām

05,036.034a sūkṣmo 'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai; śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ

05,036.034c evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti; mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ

05,036.035a na tan mitraṃ yasya kopād bibheti; yad vā mitraṃ śaṅkitenopacaryam

05,036.035c yasmin mitre pitarīvāśvasīta; tad vai mitraṃ saṃgatānītarāṇi

05,036.036a yadi ced apy asaṃbandho mitrabhāvena vartate

05,036.036c sa eva bandhus tan mitraṃ sā gatis tatparāyaṇam

05,036.037a calacittasya vai puṃso vṛddhān anupasevataḥ

05,036.037c pāriplavamater nityam adhruvo mitrasaṃgrahaḥ

05,036.038a calacittam anātmānam indriyāṇāṃ vaśānugam

05,036.038c arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā

05,036.039a akasmād eva kupyanti prasīdanty animittataḥ

05,036.039c śīlam etad asādhūnām abhraṃ pāriplavaṃ yathā

05,036.040a satkṛtāś ca kṛtārthāś ca mitrāṇāṃ na bhavanti ye

05,036.040c tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate

05,036.041a arthayed eva mitrāṇi sati vāsati vā dhane

05,036.041c nānarthayan vijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām

05,036.042a saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ saṃtāpād bhraśyate balam

05,036.042c saṃtāpād bhraśyate jñānaṃ saṃtāpād vyādhim ṛcchati

05,036.043a anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate

05,036.043c amitrāś ca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

05,036.044a punar naro mriyate jāyate ca; punar naro hīyate vardhate punaḥ

05,036.044c punar naro yācati yācyate ca; punar naraḥ śocati śocyate punaḥ

05,036.045a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca

05,036.045c paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na śocet

05,036.046a calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi; teṣāṃ yad yad vartate yatra yatra

05,036.046c tatas tataḥ sravate buddhir asya; chidrodakumbhād iva nityam ambhaḥ

05,036.047 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,036.047a tanur ucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā

05,036.047c mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati

05,036.048a nityodvignam idaṃ sarvaṃ nityodvignam idaṃ manaḥ

05,036.048c yat tat padam anudvignaṃ tan me vada mahāmate

05,036.049 vidura uvāca

05,036.049a nānyatra vidyātapasor nānyatrendriyanigrahāt

05,036.049c nānyatra lobhasaṃtyāgāc chāntiṃ paśyāmi te 'nagha

05,036.050a buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat

05,036.050c guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati

05,036.051a anāśritā dānapuṇyaṃ vedapuṇyam anāśritāḥ

05,036.051c rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ

05,036.052a svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ

05,036.052c tapasaś ca sutaptasya tasyānte sukham edhate

05,036.053a svāstīrṇāni śayanāni prapannā; na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante

05,036.053c na strīṣu rājan ratim āpnuvanti; na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ

05,036.054a na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ; na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ

05,036.054c na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti; na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti

05,036.055a na vai teṣāṃ svadate pathyam uktaṃ; yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām

05,036.055c bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ; na vidyate kiṃ cid anyad vināśāt

05,036.056a saṃbhāvyaṃ goṣu saṃpannaṃ saṃbhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ

05,036.056c saṃbhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ saṃbhāvyaṃ jñātito bhayam

05,036.057a tantavo 'py āyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ

05,036.057c bahūn bahutvād āyāsān sahantīty upamā satām

05,036.058a dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca

05,036.058c dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha

05,036.059a brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca

05,036.059c vṛntād iva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te

05,036.060a mahān apy ekajo vṛkṣo balavān supratiṣṭhitaḥ

05,036.060c prasahya eva vātena śākhāskandhaṃ vimarditum

05,036.061a atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṃghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ

05,036.061c te hi śīghratamān vātān sahante 'nyonyasaṃśrayāt

05,036.062a evaṃ manuṣyam apy ekaṃ guṇair api samanvitam

05,036.062c śakyaṃ dviṣanto manyante vāyur drumam ivaikajam

05,036.063a anyonyasamupaṣṭambhād anyonyāpāśrayeṇa ca

05,036.063c jñātayaḥ saṃpravardhante sarasīvotpalāny uta

05,036.064a avadhyā brāhmaṇā gāvaḥ striyo bālāś ca jñātayaḥ

05,036.064c yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ

05,036.064d*0221_01 mahaty apy aparādhe 'pi teṣāṃ daṇḍo visarjanam

05,036.065a na manuṣye guṇaḥ kaś cid anyo dhanavatām api

05,036.065c anāturatvād bhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ

05,036.066a avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogaṃ; pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇam ugram

05,036.066c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya

05,036.067a rogārditā na phalāny ādriyante; na vai labhante viṣayeṣu tattvam

05,036.067c duḥkhopetā rogiṇo nityam eva; na budhyante dhanabhogān na saukhyam

05,036.068a purā hy ukto nākaros tvaṃ vaco me; dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan

05,036.068c duryodhanaṃ vārayety akṣavatyāṃ; kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti

05,036.069a na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate; miśro dharmas tarasā sevitavyaḥ

05,036.069c pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān

05,036.070a dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavān pālayantu; pāṇḍoḥ sutās tava putrāṃś ca pāntu

05,036.070c ekārimitrāḥ kuravo hy ekamantrā; jīvantu rājan sukhinaḥ samṛddhāḥ

05,036.071a meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvam adya; tvayy ādhīnaṃ kurukulam ājamīḍha

05,036.071c pārthān bālān vanavāsaprataptān; gopāyasva svaṃ yaśas tāta rakṣan

05,036.072a saṃdhatsva tvaṃ kauravān pāṇḍuputrair; mā te 'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu

05,036.072c satye sthitās te naradeva sarve; duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra

05,037.001 vidura uvāca

05,037.001a saptadaśemān rājendra manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt

05,037.001c vaicitravīrya puruṣān ākāśaṃ muṣṭibhir ghnataḥ

05,037.002a tān evendrasya hi dhanur anāmyaṃ namato 'bravīt

05,037.002c atho marīcinaḥ pādān anāmyān namatas tathā

05,037.003a yaś cāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate; yaś cātivelaṃ bhajate dviṣantam

05,037.003c striyaś ca yo 'rakṣati bhadram astu te; yaś cāyācyaṃ yācati yaś ca katthate

05,037.004a yaś cābhijātaḥ prakaroty akāryaṃ; yaś cābalo balinā nityavairī

05,037.004c aśraddadhānāya ca yo bravīti; yaś cākāmyaṃ kāmayate narendra

05,037.005a vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate; vadhvā vasann uta yo mānakāmaḥ

05,037.005c parakṣetre nirvapati yaś ca bījaṃ; striyaṃ ca yaḥ parivadate 'tivelam

05,037.006a yaś caiva labdhvā na smarāmīty uvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ

05,037.006c yaś cāsataḥ sāntvam upāsatīha; ete 'nuyānty anilaṃ pāśahastāḥ

05,037.007a yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ

05,037.007c māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhv ācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ

05,037.007d*0222_01 jarā rūpaṃ harati hi dhairyam āśā

05,037.007d*0222_02 mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryām asūyā

05,037.007d*0222_03 kāmo hriyaṃ vṛttam anāryasevā

05,037.007d*0222_04 krodhaḥ śriyaṃ sarvam evābhimānaḥ

05,037.008 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,037.008a śatāyur uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā

05,037.008c nāpnoty atha ca tat sarvam āyuḥ keneha hetunā

05,037.009 vidura uvāca

05,037.009a ativādo 'timānaś ca tathātyāgo narādhipa

05,037.009c krodhaś cātivivitsā ca mitradrohaś ca tāni ṣaṭ

05,037.010a eta evāsayas tīkṣṇāḥ kṛntanty āyūṃṣi dehinām

05,037.010c etāni mānavān ghnanti na mṛtyur bhadram astu te

05,037.011a viśvastasyaiti yo dārān yaś cāpi gurutalpagaḥ

05,037.011c vṛṣalīpatir dvijo yaś ca pānapaś caiva bhārata

05,037.011d*0223_01 ādeśakṛd vṛttihantā dvijānāṃ preṣakaś ca yaḥ

05,037.012a śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ

05,037.012c etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ

05,037.013a gṛhī vadānyo 'napaviddhavākyaḥ; śeṣānnabhoktāpy avihiṃsakaś ca

05,037.013c nānarthakṛt tyaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduḥ svargam upaiti vidvān

05,037.014a sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ

05,037.014c apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

05,037.015a yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye

05,037.015c apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān

05,037.016a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet

05,037.016c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

05,037.017a āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api

05,037.017c ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api

05,037.017d*0224_01 dyūtam etat purākalpe dṛṣṭaṃ vairakaraṃ nṛṇām

05,037.017d*0224_02 tasmād dyūtaṃ na seveta hāsyārtham api buddhimān

05,037.018a uktaṃ mayā dyūtakāle 'pi rājan; naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya

05,037.018c tadauṣadhaṃ pathyam ivāturasya; na rocate tava vaicitravīrya

05,037.019a kākair imāṃś citrabarhān mayūrān; parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavān dhārtarāṣṭraiḥ

05,037.019c hitvā siṃhān kroṣṭukān gūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra

05,037.020a yas tāta na krudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya

05,037.020c tasmin bhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainam āpatsu parityajanti

05,037.021a na bhṛtyānāṃ vṛttisaṃrodhanena; bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣed apūrvam

05,037.021c tyajanti hy enam ucitāvaruddhāḥ; snigdhā hy amātyāḥ parihīnabhogāḥ

05,037.022a kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvāṇy; āyavyayāv anurūpāṃ ca vṛttim

05,037.022c saṃgṛhṇīyād anurūpān sahāyān; sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi

05,037.023a abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karoty atandrīḥ

05,037.023c vaktā hitānām anurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so 'nukampyaḥ

05,037.023d*0225_01 bāṇaḥ śākuniko mantrī ekākī stambhasevakaḥ

05,037.023d*0225_02 sadyorogī vivādī ca saptaitān sevakāṃs tyajet

05,037.024a vākyaṃ tu yo nādriyate 'nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaś cāpi niyujyamānaḥ

05,037.024c prajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādṛk tvarayaiva bhṛtyaḥ

05,037.025a astabdham aklībam adīrghasūtraṃ; sānukrośaṃ ślakṣṇam ahāryam anyaiḥ

05,037.025c arogajātīyam udāravākyaṃ; dūtaṃ vadanty aṣṭaguṇopapannam

05,037.026a na viśvāsāj jātu parasya gehaṃ; gacchen naraś cetayāno vikāle

05,037.026c na catvare niśi tiṣṭhen nigūḍho; na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta

05,037.027a na nihnavaṃ satragatasya gacchet; saṃsṛṣṭamantrasya kusaṃgatasya

05,037.027c na ca brūyān nāśvasāmi tvayīti; sakāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt

05,037.028a ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putro bhrātā vidhavā bālaputrā

05,037.028c senājīvī coddhṛtabhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syur ete

05,037.029a guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ

05,037.029c sparśaś ca gandhaś ca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṃ pravarāś ca nāryaḥ

05,037.030a guṇāś ca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārogyam āyuś ca sukhaṃ balaṃ ca

05,037.030c anāvilaṃ cāsya bhaved apatyaṃ; na cainam ādyūna iti kṣipanti

05,037.031a akarmaśīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lokadviṣṭaṃ bahumāyaṃ nṛśaṃsam

05,037.031c adeśakālajñam aniṣṭaveṣam; etān gṛhe na prativāsayīta

05,037.032a kadaryam ākrośakam aśrutaṃ ca; varākasaṃbhūtam amānyamāninam

05,037.032c niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam; etān bhṛśārto 'pi na jātu yācet

05,037.033a saṃkliṣṭakarmāṇam atipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍhabhaktikaṃ ca

05,037.033c vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy; etān na seveta narādhamān ṣaṭ

05,037.034a sahāyabandhanā hy arthāḥ sahāyāś cārthabandhanāḥ

05,037.034c anyonyabandhanāv etau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ

05,037.035a utpādya putrān anṛṇāṃś ca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyo 'nuvidhāya kāṃ cit

05,037.035c sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṃstho munivad bubhūṣet

05,037.036a hitaṃ yat sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhāvaham

05,037.036c tat kuryād īśvaro hy etan mūlaṃ dharmārthasiddhaye

05,037.037a buddhiḥ prabhāvas tejaś ca sattvam utthānam eva ca

05,037.037c vyavasāyaś ca yasya syāt tasyāvṛttibhayaṃ kutaḥ

05,037.038a paśya doṣān pāṇḍavair vigrahe tvaṃ; yatra vyatherann api devāḥ saśakrāḥ

05,037.038c putrair vairaṃ nityam udvignavāso; yaśaḥpraṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ

05,037.039a bhīṣmasya kopas tava cendrakalpa; droṇasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya

05,037.039c utsādayel lokam imaṃ pravṛddhaḥ; śveto grahas tiryag ivāpatan khe

05,037.040a tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ

05,037.040c pṛthivīm anuśāseyur akhilāṃ sāgarāmbarām

05,037.041a dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājan vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ

05,037.041c mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt

05,037.042a na syād vanam ṛte vyāghrān vyāghrā na syur ṛte vanam

05,037.042c vanaṃ hi rakṣyate vyāghrair vyāghrān rakṣati kānanam

05,037.043a na tathecchanty akalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān

05,037.043c yathaiṣāṃ jñātum icchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ

05,037.044a arthasiddhiṃ parām icchan dharmam evāditaś caret

05,037.044c na hi dharmād apaity arthaḥ svargalokād ivāmṛtam

05,037.045a yasyātmā virataḥ pāpāt kalyāṇe ca niveśitaḥ

05,037.045c tena sarvam idaṃ buddhaṃ prakṛtir vikṛtiś ca yā

05,037.046a yo dharmam arthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate

05,037.046c dharmārthakāmasaṃyogaṃ so 'mutreha ca vindati

05,037.047a saṃniyacchati yo vegam utthitaṃ krodhaharṣayoḥ

05,037.047c sa śriyo bhājanaṃ rājan yaś cāpatsu na muhyati

05,037.048a balaṃ pañcavidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me

05,037.048c yat tu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balam ucyate

05,037.049a amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balam ucyate

05,037.049c dhanalābhas tṛtīyaṃ tu balam āhur jigīṣavaḥ

05,037.050a yat tv asya sahajaṃ rājan pitṛpaitāmahaṃ balam

05,037.050c abhijātabalaṃ nāma tac caturthaṃ balaṃ smṛtam

05,037.051a yena tv etāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhārata

05,037.051c yad balānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tat prajñābalam ucyate

05,037.052a mahate yo 'pakārāya narasya prabhaven naraḥ

05,037.052c tena vairaṃ samāsajya dūrastho 'smīti nāśvaset

05,037.053a strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu

05,037.053c bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartum arhati

05,037.054a prajñāśareṇābhihatasya jantoś; cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni

05,037.054c na homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpy agadāḥ susiddhāḥ

05,037.055a sarpaś cāgniś ca siṃhaś ca kulaputraś ca bhārata

05,037.055c nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hy atitejasaḥ

05,037.056a agnis tejo mahal loke gūḍhas tiṣṭhati dāruṣu

05,037.056c na copayuṅkte tad dāru yāvan no dīpyate paraiḥ

05,037.057a sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate

05,037.057c tadā tac ca vanaṃ cānyan nirdahaty āśu tejasā

05,037.058a evam eva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ

05,037.058c kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate

05,037.059a latādharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ

05,037.059c na latā vardhate jātu mahādrumam anāśritā

05,037.060a vanaṃ rājaṃs tvaṃ saputro 'mbikeya; siṃhān vane pāṇḍavāṃs tāta viddhi

05,037.060c siṃhair vihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet; siṃhā vinaśyeyur ṛte vanena

05,038.001 vidura uvāca

05,038.001a ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati

05,038.001c pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate

05,038.002a pīṭhaṃ dattvā sādhave 'bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau

05,038.002c sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthaṃ; tato dadyād annam avekṣya dhīraḥ

05,038.003a yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; namantravit pratigṛhṇāti gehe

05,038.003c lobhād bhayād arthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṃ jīvitam āhur āryāḥ

05,038.004a cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca

05,038.004c senājīvī śrutivikrāyakaś ca; bhṛśaṃ priyo 'py atithir nodakārhaḥ

05,038.005a avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvam annaṃ; dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca

05,038.005c tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca

05,038.006a aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ

05,038.006c nindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ

05,038.007a nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣv acodyaḥ

05,038.007c vane vasann atithiṣv apramatto; dhuraṃdharaḥ puṇyakṛd eṣa tāpasaḥ

05,038.008a apakṛtvā buddhimato dūrastho 'smīti nāśvaset

05,038.008c dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ

05,038.009a na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset

05,038.009c viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati

05,038.010a anīrṣyur guptadāraḥ syāt saṃvibhāgī priyaṃvadaḥ

05,038.010c ślakṣṇo madhuravāk strīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet

05,038.011a pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāś ca gṛhadīptayaḥ

05,038.011c striyaḥ śriyo gṛhasyoktās tasmād rakṣyā viśeṣataḥ

05,038.012a pitur antaḥpuraṃ dadyān mātur dadyān mahānasam

05,038.012c goṣu cātmasamaṃ dadyāt svayam eva kṛṣiṃ vrajet

05,038.012e bhṛtyair vaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān

05,038.013a adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam

05,038.013c teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

05,038.014a nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ

05,038.014c kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate

05,038.015a yasya mantraṃ na jānanti bāhyāś cābhyantarāś ca ye

05,038.015c sa rājā sarvataścakṣuś ciram aiśvaryam aśnute

05,038.016a kariṣyan na prabhāṣeta kṛtāny eva ca darśayet

05,038.016c dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate

05,038.017a giripṛṣṭham upāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ

05,038.017c araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate

05,038.018a nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum

05,038.018c apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpy anātmavān

05,038.018d*0226_01 nāparīkṣya mahīpālaḥ kuryāt sacivam ātmanaḥ

05,038.018e amātye hy arthalipsā ca mantrarakṣaṇam eva ca

05,038.019a kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ

05,038.019b*0227_01 dharme cārthe ca kāme ca sa rājā rājasattamaḥ

05,038.019c gūḍhamantrasya nṛpates tasya siddhir asaṃśayam

05,038.020a apraśastāni karmāṇi yo mohād anutiṣṭhati

05,038.020c sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitād api

05,038.021a karmaṇāṃ tu praśastānām anuṣṭhānaṃ sukhāvaham

05,038.021c teṣām evānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat

05,038.021d*0228_01 anadhītya yathā vedān na vipraḥ śrāddham arhati

05,038.021d*0228_02 evam aśrutaṣāḍguṇyo na mantraṃ śrotum arhati

05,038.022a sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmanaḥ

05,038.022c anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa

05,038.023a amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ

05,038.023c ātmapratyayakośasya vasudheyaṃ vasuṃdharā

05,038.024a nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ

05,038.024c bhṛtyebhyo visṛjed arthān naikaḥ sarvaharo bhavet

05,038.025a brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā

05,038.025c amātyaṃ nṛpatir veda rājā rājānam eva ca

05,038.026a na śatrur aṅkam āpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ

05,038.026b*0229_01 nyag bhūtvā paryupāsīta vadhyaṃ hanyād bale sati

05,038.026b*0230_01 ahanyamāno bhayakṛn na hatāj jāyate bhayam

05,038.026c ahatād dhi bhayaṃ tasmāj jāyate nacirād iva

05,038.027a daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca

05,038.027c niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca

05,038.028a nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayen mūḍhasevitam

05,038.028c kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate

05,038.029a prasādo niṣphalo yasya krodhaś cāpi nirarthakaḥ

05,038.029c na taṃ bhartāram icchanti ṣaṇḍhaṃ patim iva striyaḥ

05,038.030a na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye

05,038.030c lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

05,038.031a vidyāśīlavayovṛddhān buddhivṛddhāṃś ca bhārata

05,038.031c dhanābhijanavṛddhāṃś ca nityaṃ mūḍho 'vamanyate

05,038.032a anāryavṛttam aprājñam asūyakam adhārmikam

05,038.032c anarthāḥ kṣipram āyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā

05,038.033a avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ

05,038.033c āvartayanti bhūtāni samyak praṇihitā ca vāk

05,038.034a avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimān ṛjuḥ

05,038.034c api saṃkṣīṇakośo 'pi labhate parivāraṇam

05,038.035a dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāg aniṣṭhurā

05,038.035c mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ

05,038.036a asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ

05,038.036c tādṛṅ narādhamo loke varjanīyo narādhipa

05,038.037a na sa rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmani

05,038.037c yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo 'bhyantaraṃ janam

05,038.038a yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syād yogakṣemasya bhārata

05,038.038c sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānām ivācaret

05,038.039a ye 'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca

05,038.039c ye cānāryasamāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ

05,038.040a yatra strī yatra kitavo yatra bālo 'nuśāsti ca

05,038.040c majjanti te 'vaśā deśā nadyām aśmaplavā iva

05,038.041a prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata

05,038.041c tān ahaṃ paṇḍitān manye viśeṣā hi prasaṅginaḥ

05,038.042a yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ

05,038.042c yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ

05,038.043a hitvā tān parameṣvāsān pāṇḍavān amitaujasaḥ

05,038.043c āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat

05,038.044a taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāt tvaṃ nacirād iva

05,038.044c aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayād iva

05,039.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,039.001a anīśvaro 'yaṃ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣā

05,039.001c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmād vada tvaṃ śravaṇe dhṛto 'ham

05,039.002 vidura uvāca

05,039.002a aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan

05,039.002c labhate buddhyavajñānam avamānaṃ ca bhārata

05,039.003a priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ

05,039.003c mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ

05,039.004a dveṣyo na sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ

05,039.004c priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata

05,039.004d*0231_01 uktaṃ mayā jātamātre 'pi rājan

05,039.004d*0231_02 duryodhanaṃ tyaja putraṃ tvam ekam

05,039.004d*0231_03 tasya tyāgāt putraśatasya vṛddhir

05,039.004d*0231_04 asyātyāgāt putraśatasya nāśaḥ

05,039.004d*0231_05 na vṛddhir bahumantavyā yā vṛddhiḥ kṣayam āvahet

05,039.004d*0231_06 kṣayo 'pi bahumantavyo yaḥ kṣayo vṛddhim āvahet

05,039.005a na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhim āvahet

05,039.005c kṣayaḥ sa tv iha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet

05,039.006a samṛddhā guṇataḥ ke cid bhavanti dhanato 'pare

05,039.006c dhanavṛddhān guṇair hīnān dhṛtarāṣṭra vivarjayet

05,039.007 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,039.007a sarvaṃ tvam āyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatam

05,039.007c na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmas tato jayaḥ

05,039.008 vidura uvāca

05,039.008a svabhāvaguṇasaṃpanno na jātu vinayānvitaḥ

05,039.008c susūkṣmam api bhūtānām upamardaṃ prayokṣyate

05,039.009a parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca

05,039.009c parasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ

05,039.010a sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahad bhayam

05,039.010c arthādāne mahān doṣaḥ pradāne ca mahad bhayam

05,039.010d*0232_01 ye vai bhedanaśīlās tu sakāmā nistrapāḥ śaṭhāḥ

05,039.011a ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ

05,039.011c yuktāś cānyair mahādoṣair ye narās tān vivarjayet

05,039.012a nivartamāne sauhārde prītir nīce praṇaśyati

05,039.012c yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yat sukham

05,039.013a yatate cāpavādāya yatnam ārabhate kṣaye

05,039.013c alpe 'py apakṛte mohān na śāntim upagacchati

05,039.014a tādṛśaiḥ saṃgataṃ nīcair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ

05,039.014c niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvān dūrād vivarjayet

05,039.015a yo jñātim anugṛhṇāti daridraṃ dīnam āturam

05,039.015c sa putrapaśubhir vṛddhiṃ yaśaś cāvyayam aśnute

05,039.016a jñātayo vardhanīyās tair ya icchanty ātmanaḥ śubham

05,039.016c kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmāt sādhu samācara

05,039.017a śreyasā yokṣyase rājan kurvāṇo jñātisatkriyām

05,039.017c viguṇā hy api saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha

05,039.018a kiṃ punar guṇavantas te tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ

05,039.018c prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate

05,039.019a dīyantāṃ grāmakāḥ ke cit teṣāṃ vṛttyartham īśvara

05,039.019c evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyasi narādhipa

05,039.020a vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam

05,039.020c mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam

05,039.021a jñātibhir vigrahas tāta na kartavyo bhavārthinā

05,039.021c sukhāni saha bhojyāni jñātibhir bharatarṣabha

05,039.022a saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiś ca parasparam

05,039.022c jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana

05,039.023a jñātayas tārayantīha jñātayo majjayanti ca

05,039.023c suvṛttās tārayantīha durvṛttā majjayanti ca

05,039.024a suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavān prati mānada

05,039.024c adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tair vṛtas tvaṃ bhaviṣyasi

05,039.025a śrīmantaṃ jñātim āsādya yo jñātir avasīdati

05,039.025b*0233_01 sīdatā yat kṛtaṃ tena tat pāpaṃ samam aśnute

05,039.025c digdhahastaṃ mṛga iva sa enas tasya vindati

05,039.026a paścād api naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati

05,039.026c tān vā hatān sutān vāpi śrutvā tad anucintaya

05,039.027a yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā

05,039.027c ādāv eva na tat kuryād adhruve jīvite sati

05,039.028a na kaś cin nāpanayate pumān anyatra bhārgavāt

05,039.028c śeṣasaṃpratipattis tu buddhimatsv eva tiṣṭhati

05,039.029a duryodhanena yady etat pāpaṃ teṣu purā kṛtam

05,039.029c tvayā tat kulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara

05,039.030a tāṃs tvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ

05,039.030c bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām

05,039.031a suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ

05,039.031c adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

05,039.031d@001_0001 asamyag upayuktaṃ hi jñānaṃ sukuśalair api

05,039.031d@001_0002 upalabhyāpy aviditaṃ viditaṃ cāpy anuṣṭhitam

05,039.031d@001_0003 pāpodayaphalaṃ vidvān yo nārabhati vardhate

05,039.031d@001_0004 yas tu pūrvakṛtaṃ pāpam avimṛśyānuvartate

05,039.031d@001_0005 so 'nyāparādhe durmedhā viṣame vinipātyate

05,039.031d@001_0006 mantrabhedasya ṣaṭ prājño dvārāṇīmāni lakṣayet

05,039.031d@001_0007 arthasaṃtatikāmaś ca rakṣed etāni nityaśaḥ

05,039.031d@001_0008 madaṃ svapnam avijñānam ākāraṃ cātmasaṃbhavam

05,039.031d@001_0009 duṣṭāmātyeṣu viśrambhaṃ dūtāc cākuśalād api

05,039.031d@001_0010 dvārāṇy etāni yo jñātvā saṃvṛṇoti sadā nṛpaḥ

05,039.031d@001_0011 trivargacaraṇe yuktaḥ sa śatrūn adhitiṣṭhati

05,039.031d@001_0012 na vai śrutam avijñāya vṛddhān anupasevya ca

05,039.031d@001_0013 dharmārthau vedituṃ śakyau bṛhaspatisamair api

05,039.031d@001_0014 naṣṭaṃ samudre patitaṃ naṣṭaṃ vākyam aśṛṇvati

05,039.031d@001_0015 anātmani śrutaṃ naṣṭaṃ naṣṭaṃ śrutam anagnikam

05,039.031d@001_0016 matyā parīkṣya medhāvī buddhyā saṃpādya cāsakṛt

05,039.031d@001_0017 śrutvā dṛṣṭvātha vijñāya prājño mantraṃ samācaret

05,039.032a avṛttiṃ vinayo hanti hanty anarthaṃ parākramaḥ

05,039.032c hanti nityaṃ kṣamā krodham ācāro hanty alakṣaṇam

05,039.033a paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā

05,039.033c parīkṣeta kulaṃ rājan bhojanācchādanena ca

05,039.033d*0234_01 upasthitasya kāmasya prativādo na vidyate

05,039.033d*0234_02 api nirmuktadehasya kāmaraktasya kiṃ punaḥ

05,039.033d*0235_01 prājñopasevinaṃ vaidyaṃ dhārmikaṃ priyadarśanam

05,039.033d*0235_02 mitravantaṃ suvākyaṃ ca suhṛdaṃ paripālayet

05,039.033d*0235_03 duṣkulīnaḥ kulīno vā maryādāṃ yo na laṅghayet

05,039.033d*0235_04 dharmāpekṣī mṛdur hrīmān sa kulīnaśatād varaḥ

05,039.033d*0236_01 arthasaṃtatikāmaś ca rakṣed etāni nityaśaḥ

05,039.034a yayoś cittena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā

05,039.034c sameti prajñayā prajñā tayor maitrī na jīryate

05,039.035a durbuddhim akṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇair iva

05,039.035c vivarjayīta medhāvī tasmin maitrī praṇaśyati

05,039.036a avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca

05,039.036c tathaivāpetadharmeṣu na maitrīm ācared budhaḥ

05,039.037a kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyam akṣudraṃ dṛḍhabhaktikam

05,039.037c jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitram atyāgi ceṣyate

05,039.038a indriyāṇām anutsargo mṛtyunā na viśiṣyate

05,039.038c atyarthaṃ punar utsargaḥ sādayed daivatāny api

05,039.039a mārdavaṃ sarvabhūtānām anasūyā kṣamā dhṛtiḥ

05,039.039c āyuṣyāṇi budhāḥ prāhur mitrāṇāṃ cāvimānanā

05,039.040a apanītaṃ sunītena yo 'rthaṃ pratyāninīṣate

05,039.040c matim āsthāya sudṛḍhāṃ tad akāpuruṣavratam

05,039.041a āyatyāṃ pratikārajñas tadātve dṛḍhaniścayaḥ

05,039.041c atīte kāryaśeṣajño naro 'rthair na prahīyate

05,039.042a karmaṇā manasā vācā yad abhīkṣṇaṃ niṣevate

05,039.042c tad evāpaharaty enaṃ tasmāt kalyāṇam ācaret

05,039.043a maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutam utthānam ārjavam

05,039.043c bhūtim etāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam

05,039.044a anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca

05,039.044c mahān bhavaty anirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantam aśnute

05,039.045a nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cid anyat pathyatamaṃ tathā

05,039.045c prabhaviṣṇor yathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā

05,039.046a kṣamed aśaktaḥ sarvasya śaktimān dharmakāraṇāt

05,039.046c arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā

05,039.047a yat sukhaṃ sevamāno 'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate

05,039.047c kāmaṃ tad upaseveta na mūḍhavratam ācaret

05,039.048a duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣv alaseṣu ca

05,039.048c na śrīr vasaty adānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ

05,039.049a ārjavena naraṃ yuktam ārjavāt savyapatrapam

05,039.049c aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ

05,039.050a atyāryam atidātāram atiśūram ativratam

05,039.050c prajñābhimāninaṃ caiva śrīr bhayān nopasarpati

05,039.050d*0237_01 na cātiguṇavatsv eṣā nātyantaṃ nirguṇeṣu ca

05,039.050d*0237_02 naiṣā guṇān kāmayate nairguṇyān nānurajyate

05,039.050d*0237_03 unmattā gaur ivāndhā śrīḥ kva cid evāvatiṣṭhate

05,039.051a agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam

05,039.051c ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam

05,039.052a adharmopārjitair arthair yaḥ karoty aurdhvadehikam

05,039.052c na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte 'rthasya durāgamāt

05,039.053a kāntāravanadurgeṣu kṛcchrāsv āpatsu saṃbhrame

05,039.053c udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam

05,039.054a utthānaṃ saṃyamo dākṣyam apramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ

05,039.054c samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat

05,039.055a tapo balaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam

05,039.055c hiṃsā balam asādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

05,039.056a aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ

05,039.056c havir brāhmaṇakāmyā ca guror vacanam auṣadham

05,039.057a na tatparasya saṃdadhyāt pratikūlaṃ yadātmanaḥ

05,039.057b*0238_01 ātmanaḥ pratikūlāni vijānan na samācaret

05,039.057c saṃgraheṇaiṣa dharmaḥ syāt kāmād anyaḥ pravartate

05,039.058a akrodhena jayet krodham asādhuṃ sādhunā jayet

05,039.058c jayet kadaryaṃ dānena jayet satyena cānṛtam

05,039.059a strīdhūrtake 'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini

05,039.059c caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike

05,039.060a abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ

05,039.060c catvāri saṃpravardhante kīrtir āyur yaśobalam

05,039.061a atikleśena ye 'rthāḥ syur dharmasyātikrameṇa ca

05,039.061c arer vā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

05,039.062a avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunam aprajam

05,039.062c nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭram arājakam

05,039.063a adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā

05,039.063c asaṃbhogo jarā strīṇāṃ vākśalyaṃ manaso jarā

05,039.064a anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam

05,039.064b*0239_01 malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ puruṣasyānṛtaṃ malam

05,039.064c kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ

05,039.065a suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu

05,039.065c jñeyaṃ trapumalaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam

05,039.066a na svapnena jayen nidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet

05,039.066c nendhanena jayed agniṃ na pānena surāṃ jayet

05,039.067a yasya dānajitaṃ mitram amitrā yudhi nirjitāḥ

05,039.067c annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam

05,039.068a sahasriṇo 'pi jīvanti jīvanti śatinas tathā

05,039.068c dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cin na jīvyate

05,039.069a yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ

05,039.069c nālam ekasya tat sarvam iti paśyan na muhyati

05,039.070a rājan bhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samam ācara

05,039.070c samatā yadi te rājan sveṣu pāṇḍusuteṣu ca

05,040.001 vidura uvāca

05,040.001a yo 'bhyarthitaḥ sadbhir asajjamānaḥ; karoty arthaṃ śaktim ahāpayitvā

05,040.001c kṣipraṃ yaśas taṃ samupaiti santam alaṃ; prasannā hi sukhāya santaḥ

05,040.002a mahāntam apy artham adharmayuktaṃ; yaḥ saṃtyajaty anupākruṣṭa eva

05,040.002c sukhaṃ sa duḥkhāny avamucya śete; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya

05,040.003a anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam

05,040.003c guroś cālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

05,040.004a asūyaikapadaṃ mṛtyur ativādaḥ śriyo vadhaḥ

05,040.004c aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravas trayaḥ

05,040.004d*0240_01 ālasyaṃ madamohau ca cāpalaṃ goṣṭhir eva ca

05,040.004d*0240_02 stabdhatā cābhimānitvaṃ tathātyāgitvam eva ca

05,040.004d*0240_03 ete vai sapta doṣās tu sadā vidyārthināṃ matāḥ

05,040.005a sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham

05,040.005c sukhārthī vā tyajed vidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet

05,040.006a nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ

05,040.006c nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā

05,040.007a āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhim antakaḥ; krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā

05,040.007c apālanaṃ hanti paśūṃś ca rājann; ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram

05,040.008a ajaś ca kāṃsyaṃ ca rathaś ca nityaṃ; madhv ākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca

05,040.008c vṛddho jñātir avasanno vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva

05,040.009a ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī

05,040.009c viṣam audumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiś ca rocanā

05,040.010a gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manur abravīt

05,040.010c devabrāhmaṇapūjārtham atithīnāṃ ca bhārata

05,040.011a idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam

05,040.011c na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṃ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ

05,040.012a nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; nityo jīvo dhātur asya tv anityaḥ

05,040.012c tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye; saṃtuṣya tvaṃ toṣaparo hi lābhaḥ

05,040.013a mahābalān paśya mahānubhāvān; praśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇām

05,040.013c rājyāni hitvā vipulāṃś ca bhogān; gatān narendrān vaśam antakasya

05,040.014a mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājan svagṛhān nirharanti

05,040.014c taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś; citāmadhye kāṣṭham iva kṣipanti

05,040.015a anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniś ca śarīradhātūn

05,040.015c dvābhyām ayaṃ saha gacchaty amutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ

05,040.016a utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ

05,040.016b*0241_01 apuṣpān aphalān vṛkṣān yathā tāta patatriṇaḥ

05,040.016c agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃkṛtam

05,040.016d*0242_01 tasmāt tu puruṣo yatnād dharmaṃ saṃcinuyāc chanaiḥ

05,040.017a asmāl lokād ūrdhvam amuṣya cādho; mahat tamas tiṣṭhati hy andhakāram

05,040.017c tad vai mahāmohanam indriyāṇāṃ; budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan

05,040.018a idaṃ vacaḥ śakṣyasi ced yathāvan; niśamya sarvaṃ pratipattum evam

05,040.018c yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te 'sti

05,040.019a ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ

05,040.019c tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hy ātmā nityam ambho 'mbha eva

05,040.020a kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm

05,040.020c kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janmadurgāṇi saṃtara

05,040.021a prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ; vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham

05,040.021c kāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ saṃpṛcchen na sa muhyet kadā cit

05,040.022a dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā

05,040.022c cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā

05,040.023a nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānnavarjī

05,040.023c ṛtaṃ bruvan gurave karma kurvan; na brāhmaṇaś cyavate brahmalokāt

05,040.024a adhītya vedān parisaṃstīrya cāgnīn; iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca

05,040.024c gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā; hataḥ saṃgrāme kṣatriyaḥ svargam eti

05,040.025a vaiśyo 'dhītya brāhmaṇān kṣatriyāṃś ca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca

05,040.025c tretāpūtaṃ dhūmam āghrāya puṇyaṃ; pretya svarge devasukhāni bhuṅkte

05,040.026a brahmakṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdraḥ; krameṇaitān nyāyataḥ pūjayānaḥ

05,040.026c tuṣṭeṣv eteṣv avyatho dagdhapāpas; tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte

05,040.027a cāturvarṇyasyaiṣa dharmas tavokto; hetuṃ cātra bruvato me nibodha

05,040.027c kṣātrād dharmād dhīyate pāṇḍuputras; taṃ tvaṃ rājan rājadharme niyuṅkṣva

05,040.028 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,040.028a evam etad yathā māṃ tvam anuśāsasi nityadā

05,040.028c mamāpi ca matiḥ saumya bhavaty evaṃ yathāttha mām

05,040.029a sā tu buddhiḥ kṛtāpy evaṃ pāṇḍavān prati me sadā

05,040.029c duryodhanaṃ samāsādya punar viparivartate

05,040.030a na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit

05,040.030c diṣṭam eva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

05,041.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,041.001a anuktaṃ yadi te kiṃ cid vācā vidura vidyate

05,041.001c tan me śuśrūṣave brūhi vicitrāṇi hi bhāṣase

05,041.002 vidura uvāca

05,041.002a dhṛtarāṣṭra kumāro vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ

05,041.002c sanatsujātaḥ provāca mṛtyur nāstīti bhārata

05,041.003a sa te guhyān prakāśāṃś ca sarvān hṛdayasaṃśrayān

05,041.003c pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ

05,041.004 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,041.004a kiṃ tvaṃ na veda tad bhūyo yan me brūyāt sanātanaḥ

05,041.004c tvam eva vidura brūhi prajñāśeṣo 'sti cet tava

05,041.005 vidura uvāca

05,041.005a śūdrayonāv ahaṃ jāto nāto 'nyad vaktum utsahe

05,041.005c kumārasya tu yā buddhir veda tāṃ śāśvatīm aham

05,041.006a brāhmīṃ hi yonim āpannaḥ suguhyam api yo vadet

05,041.006c na tena garhyo devānāṃ tasmād etad bravīmi te

05,041.007 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,041.007a bravīhi vidura tvaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanam

05,041.007c katham etena dehena syād ihaiva samāgamaḥ

05,041.008 vaiśaṃpāyana uvāca

05,041.008a cintayām āsa viduras tam ṛṣiṃ saṃśitavratam

05,041.008c sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa bhārata

05,041.009a sa cainaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā

05,041.009c sukhopaviṣṭaṃ viśrāntam athainaṃ viduro 'bravīt

05,041.010a bhagavan saṃśayaḥ kaś cid dhṛtarāṣṭrasya mānase

05,041.010c yo na śakyo mayā vaktuṃ tam asmai vaktum arhasi

05,041.010e yaṃ śrutvāyaṃ manuṣyendraḥ sukhaduḥkhātigo bhavet

05,041.011a lābhālābhau priyadveṣyau yathainaṃ na jarāntakau

05,041.011c viṣaheran bhayāmarṣau kṣutpipāse madodbhavau

05,041.011e aratiś caiva tandrī ca kāmakrodhau kṣayodayau

05,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,042.001a tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī; saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat

05,042.001c sanatsujātaṃ rahite mahātmā; papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan

05,042.002 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,042.002a sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi; mṛtyur hi nāstīti tavopadeśam

05,042.002c devāsurā hy ācaran brahmacaryam; amṛtyave tat kataran nu satyam

05,042.003 sanatsujāta uvāca

05,042.003a amṛtyuḥ karmaṇā ke cin mṛtyur nāstīti cāpare

05,042.003c śṛṇu me bruvato rājan yathaitan mā viśaṅkithāḥ

05,042.004a ubhe satye kṣatriyādyapravṛtte; moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnām

05,042.004c pramādaṃ vai mṛtyum ahaṃ bravīmi; sadāpramādam amṛtatvaṃ bravīmi

05,042.005a pramādād vai asurāḥ parābhavann; apramādād brahmabhūtā bhavanti

05,042.005c na vai mṛtyur vyāghra ivātti jantūn; na hy asya rūpam upalabhyate ha

05,042.006a yamaṃ tv eke mṛtyum ato 'nyam āhur; ātmāvasannam amṛtaṃ brahmacaryam

05,042.006c pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām

05,042.007a āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṃ; krodhaḥ pramādo moharūpaś ca mṛtyuḥ

05,042.007b*0243_01 ahaṃgatenaiva caran vimārgān

05,042.007b*0243_02 na cātmano yogam upaiti kaś cit

05,042.007c te mohitās tadvaśe vartamānā; itaḥ pretās tatra punaḥ patanti

05,042.008a tatas taṃ devā anu viplavante; ato mṛtyur maraṇākhyām upaiti

05,042.008c karmodaye karmaphalānurāgās; tatrānu yānti na taranti mṛtyum

05,042.008d*0244_01 sadarthayogān avagamāt samantāt

05,042.008d*0244_02 pravartate bhogayogena dehī

05,042.008d*0244_03 tad vai mahāmohanam indriyāṇāṃ

05,042.008d*0244_04 mithyārthayogasya gatir hi nityā

05,042.008d*0244_05 mithyārthayogābhihatāntarātmā

05,042.008d*0244_06 smarann upāste viṣayān samantāt

05,042.009a yo 'bhidhyāyann utpatiṣṇūn nihanyād; anādareṇāpratibudhyamānaḥ

05,042.009c sa vai mṛtyur mṛtyur ivātti bhūtvā; evaṃ vidvān yo vinihanti kāmān

05,042.010a kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati

05,042.010c kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ

05,042.011a tamo 'prakāśo bhūtānāṃ narako 'yaṃ pradṛśyate

05,042.011c gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ

05,042.012a abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ; kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścāt

05,042.012c ete bālān mṛtyave prāpayanti; dhīrās tu dhairyeṇa taranti mṛtyum

05,042.012d*0245_01 amūḍhavṛtteḥ puruṣasyeha kuryāt

05,042.012d*0245_02 kiṃ vai mṛtyus tārṇa ivāsya vyāghraḥ

05,042.013a amanyamānaḥ kṣatriya kiṃ cid anyan; nādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ

05,042.013c krodhāl lobhān mohamayāntarātmā; sa vai mṛtyus tvac charīre ya eṣaḥ

05,042.014a evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā; jñāne tiṣṭhan na bibhetīha mṛtyoḥ

05,042.014c vinaśyate viṣaye tasya mṛtyur; mṛtyor yathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ

05,042.014d*0246_00 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,042.014d*0246_01 yān evāhur ijyayā sādhulokān

05,042.014d*0246_02 dvijātīnāṃ puṇyatamān sanātanān

05,042.014d*0246_03 teṣāṃ parārthaṃ kathayantīha vedā

05,042.014d*0246_04 sanatsujāta uvāca

05,042.014d*0246_04 etad vidvān naiti kathaṃ nu karma

05,042.014d*0246_05 evaṃ hy avidvān upayāti tatra

05,042.014d*0246_06 tathārthajātaṃ ca vadanti vedāḥ

05,042.014d*0246_07 sa neha āyāti paraṃ parātmā

05,042.014d*0246_08 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,042.014d*0246_08 prayāti mārgeṇa nihatya mārgān

05,042.014d*0246_09 ko 'sau niyuṅkte tam ajaṃ purāṇaṃ

05,042.014d*0246_10 sa ced idaṃ sarvam anukrameṇa

05,042.014d*0246_11 kiṃ vāsya kāryam atha vā sukhaṃ ca

05,042.014d*0246_12 sanatsujāta uvāca

05,042.014d*0246_12 tan me vidvan brūhi sarvaṃ yathāvat

05,042.014d*0246_13 doṣo mahān atra vibhedayoge

05,042.014d*0246_14 hy anādiyogena bhavanti nityāḥ

05,042.014d*0246_15 tathāsya nādhikyam apaiti kiṃ cid

05,042.014d*0246_16 anādiyogena bhavanti puṃsaḥ

05,042.014d*0246_17 ya etad vā bhagavān sa nityo

05,042.014d*0246_18 vikārayogena karoti viśvam

05,042.014d*0246_19 tathā ca tacchaktir iti sma manyate

05,042.014d*0246_20 tathārthayoge ca bhavanti vedāḥ

05,042.015 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,042.015a ye 'smin dharmān nācarantīha ke cit; tathā dharmān ke cid ihācaranti

05,042.015c dharmaḥ pāpena pratihanyate sma; utāho dharmaḥ pratihanti pāpam

05,042.016 sanatsujāta uvāca

05,042.016a ubhayam eva tatropabhujyate phalaṃ; dharmasyaivetarasya ca

05,042.016b*0247_01 tasmin sthito vāpy ubhayaṃ hi nityaṃ

05,042.016b*0247_02 jñānena vidvān pratihanti siddham

05,042.016b*0247_03 tathānyathā puṇyam upaiti dehī

05,042.016b*0247_04 tathāgataṃ pāpam upaiti siddham

05,042.016b*0247_05 gatvobhayaṃ karmaṇā bhujyate 'sthiraṃ

05,042.016b*0247_06 śubhasya pāpasya sa cāpi karmaṇā

05,042.016c dharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvān; dharmo balīyān iti tasya viddhi

05,042.017 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,042.017a yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokān; dvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān

05,042.017c teṣāṃ parikramān kathayantas tato 'nyān; naitad vidvan naiva kṛtaṃ ca karma

05,042.018 sanatsujāta uvāca

05,042.018a yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatām iva

05,042.018c te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate

05,042.018d*0248_01 yeṣāṃ dharme na ca spardhā teṣāṃ tajjñānasādhanam

05,042.018d*0248_02 te brāhmaṇā ito muktāḥ svargaṃ yānti triviṣṭapam

05,042.018d*0248_03 tasya samyak samācāram āhur vedavido janāḥ

05,042.018d*0248_04 nainaṃ manyeta bhūyiṣṭhaṃ bāhyam ābhyantaraṃ janam

05,042.019a yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapam

05,042.019c annaṃ pānaṃ ca brāhmaṇas taj jīvan nānusaṃjvaret

05,042.020a yatrākathayamānasya prayacchaty aśivaṃ bhayam

05,042.020c atiriktam ivākurvan sa śreyān netaro janaḥ

05,042.021a yo vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvaret

05,042.021b*0249_01 eko vai hy antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati

05,042.021c brahmasvaṃ nopabhuñjed vā tadannaṃ saṃmataṃ satām

05,042.021d*0250_01 kuśavalkalacelādyaṃ brahmasvaṃ yogino viduḥ

05,042.022a yathā svaṃ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye

05,042.022c evaṃ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt

05,042.023a nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ

05,042.023c jñātīnāṃ tu vasan madhye naiva vidyeta kiṃ cana

05,042.024a ko hy evam antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati

05,042.024b*0251_01 nirliṅgam acalaṃ śuddhaṃ sarvadvandvavivarjitam

05,042.024c tasmād dhi kiṃ cit kṣatriya brahmāvasati paśyati

05,042.024d*0252_01 yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate

05,042.024d*0252_02 kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā

05,042.025a aśrāntaḥ syād anādānāt saṃmato nirupadravaḥ

05,042.025c śiṣṭo na śiṣṭavat sa syād brāhmaṇo brahmavit kaviḥ

05,042.026a anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ

05,042.026c te durdharṣā duṣprakampyā vidyāt tān brahmaṇas tanum

05,042.027a sarvān sviṣṭakṛto devān vidyād ya iha kaś cana

05,042.027c na samāno brāhmaṇasya yasmin prayatate svayam

05,042.028a yam aprayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥ

05,042.028c na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṃjvaret

05,042.028d*0253_01 lokaḥ svabhāvavṛttir hi nimeṣonmeṣavat sadā

05,042.029a vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ

05,042.029c adharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥ

05,042.029e na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ

05,042.030a na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadā

05,042.030c ayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tad viduḥ

05,042.031a śrīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinī

05,042.031c brāhmī sudurlabhā śrīr hi prajñāhīnena kṣatriya

05,042.032a dvārāṇi tasyā hi vadanti santo; bahuprakārāṇi durāvarāṇi

05,042.032c satyārjave hrīr damaśaucavidyāḥ; ṣaṇmānamohapratibādhanāni

05,043.000*0254_00 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,043.000*0254_01 kasyaiṣa maunaḥ kataran nu maunaṃ

05,043.000*0254_02 prabrūhi vidvann iha maunabhāvam

05,043.000*0254_03 maunena vidvān uta yāti maunaṃ

05,043.000*0254_04 sanatsujāta uvāca

05,043.000*0254_04 kathaṃ mune maunam ihācaranti

05,043.000*0254_05 yato na vedā manasā sahainam

05,043.000*0254_06 anupraviśanti tato 'tha maunam

05,043.000*0254_07 yatrotthito vedaśabdas tathāyaṃ

05,043.000*0254_08 sa tanmayatvena vibhāti rājan

05,043.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,043.001a ṛco yajūṃṣy adhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥ

05,043.001c pāpāni kurvan pāpena lipyate na sa lipyate

05,043.002 sanatsujāta uvāca

05,043.002a nainaṃ sāmāny ṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa

05,043.002c trāyante karmaṇaḥ pāpān na te mithyā bravīmy aham

05,043.003a na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam

05,043.003c nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle

05,043.004 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,043.004a na ced vedā vedavidaṃ śaktās trātuṃ vicakṣaṇa

05,043.004c atha kasmāt pralāpo 'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ

05,043.005 sanatsujāta uvāca

05,043.005*0255_01 tasyaiva nāmādiviśeṣarūpair

05,043.005*0255_02 idaṃ jagad bhāti mahānubhāva

05,043.005*0255_03 nirdiśya samyak pravadanti vedās

05,043.005*0255_04 tad viśvavairūpyam udāharanti

05,043.005*0255_05 tadartham uktaṃ tapa etad ijyā

05,043.005*0255_06 tābhyām asau puṇyam upaiti vidvān

05,043.005*0255_07 puṇyena pāpaṃ vinihatya paścāt

05,043.005*0255_08 saṃjāyate jñānavidīpitātmā

05,043.005*0255_09 jñānena cātmānam upaiti vidvān

05,043.005*0255_10 athānyathā vargaphalānukāṅkṣī

05,043.005*0255_11 asmin kṛtaṃ tat parigṛhya sarvam

05,043.005*0255_12 amutra bhuṅkte punar eti mārgam

05,043.005*0256_01 tapas tapyati yo 'raṇye munir mūlaphalāśanaḥ

05,043.005*0257_01 brāhmaṇānāṃ tapaḥ svṛddham anyeṣāṃ tāvad eva tat

05,043.005*0258_01 etat samṛddham atyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam

05,043.005a asmiṃl loke tapas taptaṃ phalam anyatra dṛśyate

05,043.005c brāhmaṇānām ime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ

05,043.006 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,043.006a kathaṃ samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam

05,043.006c sanatsujāta tad brūhi yathā vidyāma tad vayam

05,043.006d*0259_00 sanatsujāta uvāca

05,043.006d*0259_01 niṣkalmaṣaṃ tapas tv etat kevalaṃ paricakṣate

05,043.006d*0259_02 etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati nānyathā

05,043.006d*0259_03 tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchasi kṣatriya

05,043.006d*0259_04 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,043.006d*0259_04 tapasā vedavidvāṃsaḥ paraṃ tv amṛtam āpnuyuḥ

05,043.006d*0259_05 kalmaṣaṃ tapaso brūhi śrutaṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ

05,043.006d*0259_06 sanatsujāta yenedaṃ vidyāṃ guhyaṃ sanātanam

05,043.006d*0260_01 śrīr evam ekā yo 'dhīte tac ca tāvac ca tatsamam

05,043.007 sanatsujāta uvāca

05,043.007a krodhādayo dvādaśa yasya doṣās; tathā nṛśaṃsādi ṣaḍ atra rājan

05,043.007c dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām

05,043.008a krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā;kṛpāsūyā mānaśokau spṛhā ca

05,043.008c īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa

05,043.009a ekaikam ete rājendra manuṣyān paryupāsate

05,043.009c lipsamāno 'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇām iva lubdhakaḥ

05,043.010a vikatthanaḥ spṛhayālur manasvī; bibhrat kopaṃ capalo 'rakṣaṇaś ca

05,043.010c ete prāptāḥ ṣaṇ narān pāpadharmān; prakurvate nota santaḥ sudurge

05,043.011a saṃbhogasaṃvid dviṣam edhamāno; dattānutāpī kṛpaṇo 'balīyān

05,043.011c vargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā; ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ

05,043.012a dharmaś ca satyaṃ ca damas tapaś ca; amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā

05,043.012c yajñaś ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya

05,043.013a yas tv etebhyaḥ pravased dvādaśebhyaḥ; sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāt

05,043.013c tribhir dvābhyām ekato vā viśiṣṭo; nāsya svam astīti sa veditavyaḥ

05,043.014a damas tyāgo 'pramādaś ca eteṣv amṛtam āhitam

05,043.014c tāni satyamukhāny āhur brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ

05,043.014d*0261_01 doṣatyāgo 'pramādaḥ syāt sa cāpy aṣṭaguṇo mataḥ

05,043.015a damo 'ṣṭādaśadoṣaḥ syāt pratikūlaṃ kṛtākṛte

05,043.015c anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā

05,043.016a krodhaḥ śokas tathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca

05,043.016c matsaraś ca vivitsā ca paritāpas tathā ratiḥ

05,043.017a apasmāraḥ sātivādas tathā saṃbhāvanātmani

05,043.017b*0262_01 lokadveṣo 'bhimānaś ca vivādaḥ prāṇipīḍanam

05,043.017b*0262_02 parivādo 'tivādaś ca paritāpo 'kṣamā dhṛtiḥ

05,043.017b*0262_03 asiddhiḥ pāpakṛtyaṃ ca hiṃsā ceti prakīrtitāḥ

05,043.017c etair vimukto doṣair yaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate

05,043.017d*0263_01 mado 'ṣṭādaśadoṣaḥ syāt tyāgo bhavati ṣaḍguṇaḥ

05,043.017d*0264_01 viparyayāḥ smṛtā ete madadoṣā udāhṛtāḥ

05,043.017d*0264_02 śreyāṃs tu ṣaḍvidhas tyāgas tṛtīyas tatra duṣkaraḥ

05,043.017d*0264_03 tena duḥkhaṃ taranty eva tasmiṃs tyakte jitaṃ bhavet

05,043.017d*0265_01 doṣā damasya ye proktās tān doṣān parivarjayet

05,043.018a śreyāṃs tu ṣaḍvidhas tyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyati

05,043.018c apriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati

05,043.019a iṣṭān dārāṃś ca putrāṃś ca na cānyaṃ yad vaco bhavet

05,043.019c arhate yācamānāya pradeyaṃ tad vaco bhavet

05,043.019d*0266_01 iṣṭāpūrtaṃ dvitīyaṃ syān nityaṃ vairāgyayogataḥ

05,043.019d*0266_02 kāmatyāgaś ca rājendra sa tṛtīya iti smṛtaḥ

05,043.019d*0266_03 apramādī bhaved etaiḥ sa cāpy aṣṭaguṇo mahān

05,043.019d*0266_04 satyaṃ dhyānaṃ samādhānaṃ codyaṃ vairāgyam eva ca

05,043.019d*0266_05 asteyo brahmacaryaṃ ca tathāsaṃgraha eva ca

05,043.019d*0266_06 evaṃ doṣā madasyoktās tān doṣān parivarjayet

05,043.019d*0266_07 doṣatyāgo 'pramādaḥ syāt sa cāpy aṣṭaguṇo mataḥ

05,043.019d*0266_08 tāṃs tu satyamukhān āhuḥ satye hy amṛtam āhitam

05,043.019d*0266_09 satyātmā bhava rājendra satye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

05,043.019d*0266_10 nivṛttenaiva doṣeṇa tapovratam ihācaret

05,043.019d*0266_11 etad dhātṛkṛtaṃ vṛttaṃ satyam eva satāṃ vratam

05,043.019e apy avācyaṃ vadaty eva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ

05,043.020a tyaktair dravyair yo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ

05,043.020b*0267_01 na ca dravyais tad bhavati nopayuktaiś ca kāmataḥ

05,043.020c na ca karmasu tad dhīnaḥ śiṣyabuddhir naro yathā

05,043.020e sarvair eva guṇair yukto dravyavān api yo bhavet

05,043.020f*0268_01 ṣaṭprakāram imaṃ tyāgaṃ buddhvānyan nāvaśiṣyate

05,043.021a apramādo 'ṣṭadoṣaḥ syāt tān doṣān parivarjayet

05,043.021c indriyebhyaś ca pañcabhyo manasaś caiva bhārata

05,043.021e atītānāgatebhyaś ca mukto hy etaiḥ sukhī bhavet

05,043.022a doṣair etair vimuktaṃ tu guṇair etaiḥ samanvitam

05,043.022c etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam

05,043.022e yan māṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

05,043.022f*0269_01 etat pāpaharaṃ śuddhaṃ janmamṛtyujarāpaham

05,043.023 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,043.023a ākhyānapañcamair vedair bhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ

05,043.023c tathaivānye caturvedās trivedāś ca tathāpare

05,043.024a dvivedāś caikavedāś ca anṛcaś ca tathāpare

05,043.024c teṣāṃ tu katamaḥ sa syād yam ahaṃ veda brāhmaṇam

05,043.025 sanatsujāta uvāca

05,043.025a ekasya vedasyājñānād vedās te bahavo 'bhavan

05,043.025c satyasyaikasya rājendra satye kaś cid avasthitaḥ

05,043.025e evaṃ vedam anutsādya prajñāṃ mahati kurvate

05,043.026a dānam adhyayanaṃ yajño lobhād etat pravartate

05,043.026c satyāt pracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet

05,043.027a tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt

05,043.027c manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā

05,043.027e saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpān adhitiṣṭhati

05,043.028a anaibhṛtyena vai tasya dīkṣitavratam ācaret

05,043.028c nāmaitad dhātunirvṛttaṃ satyam eva satāṃ param

05,043.028e jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ

05,043.029a vidyād bahu paṭhantaṃ tu bahupāṭhīti brāhmaṇam

05,043.029c tasmāt kṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇam

05,043.029e ya eva satyān nāpaiti sa jñeyo brāhmaṇas tvayā

05,043.029f*0270_01 chandāṃsi nāma dvipadāṃ variṣṭha

05,043.029f*0270_02 svacchandayogena bhavanti tatra

05,043.029f*0270_03 chandovidas tena ca tān adhītya

05,043.029f*0270_04 gatā hi vedasya na vedyam āryāḥ

05,043.029f*0271_01 na vedānāṃ veditā kaś cid asti

05,043.029f*0271_02 vedyena vedaṃ na vidur na vedyam

05,043.029f*0271_03 yo veda vedaṃ sa ca veda vedyaṃ

05,043.029f*0271_04 yo veda vedyaṃ na sa veda satyam

05,043.029f*0271_05 yo veda vedān sa ca veda vedyaṃ

05,043.029f*0271_06 na taṃ vidur vedavido na vedāḥ

05,043.029f*0271_07 tathāpi vedena vidanti vedaṃ

05,043.029f*0271_08 ye brāhmaṇā vedavido bhavanti

05,043.029f*0271_09 dhāmāṃśabhāgasya tathā hi vedā

05,043.029f*0271_10 yathā hi śākhā ca mahīruhasya

05,043.029f*0271_11 saṃvedane caiva yathāmananti

05,043.029f*0271_12 tasmin hi satye paramātmano 'rthe

05,043.030a chandāṃsi nāma kṣatriya tāny atharvā; jagau purastād ṛṣisarga eṣaḥ

05,043.030c chandovidas te ya u tān adhītya; na vedyavedasya vidur na vedyam

05,043.031a na vedānāṃ veditā kaś cid asti; kaś cid vedān budhyate vāpi rājan

05,043.031c yo veda vedān na sa veda vedyaṃ; satye sthito yas tu sa veda vedyam

05,043.032a abhijānāmi brāhmaṇam ākhyātāraṃ vicakṣaṇam

05,043.032b*0272_01 evaṃ yo hi vijānāti sa jānāti paraṃ hi tat

05,043.032b*0273_01 paraṃ hi tat paraṃ brahma jānāty eva ca brāhmaṇaḥ

05,043.032b*0274_01 yo vai vijānāti paraṃ mayoktaṃ

05,043.032b*0274_02 sa vai vijānāti paraṃ krameṇa

05,043.032b*0275_01 nāsya paryeṣaṇaṃ gacchet pratyarthiṣu kathaṃ cana

05,043.032b*0275_02 avicinvann imaṃ vede tataḥ paśyati taṃ prabhum

05,043.032c yaś chinnavicikitsaḥ sann ācaṣṭe sarvasaṃśayān

05,043.033a tasya paryeṣaṇaṃ gacchet prācīnaṃ nota dakṣiṇam

05,043.033c nārvācīnaṃ kutas tiryaṅ nādiśaṃ tu kathaṃ cana

05,043.034a tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭen manasā api

05,043.034c abhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam

05,043.035a maunād dhi sa munir bhavati nāraṇyavasanān muniḥ

05,043.035c akṣaraṃ tat tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate

05,043.036a sarvārthānāṃ vyākaraṇād vaiyākaraṇa ucyate

05,043.036b*0276_01 tan mūlato vyākaraṇaṃ vyākarotīti tat tathā

05,043.036c pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhaven naraḥ

05,043.037a satye vai brāhmaṇas tiṣṭhan brahma paśyati kṣatriya

05,043.037b*0277_01 jñānādiṣu sthito 'py evaṃ kṣatriya brahma paśyati

05,043.037c vedānāṃ cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te

05,044.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,044.001a sanatsujāta yad imāṃ parārthāṃ; brāhmīṃ vācaṃ pravadasi viśvarūpām

05,044.001c parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ; tad brūhi me vākyam etat kumāra

05,044.002 sanatsujāta uvāca

05,044.002a naitad brahma tvaramāṇena labhyaṃ; yan māṃ pṛcchasy abhihṛṣyasy atīva

05,044.002b*0278_01 buddhau pralīne manasi pracintyā

05,044.002b*0278_02 vidyā hi sā brahmacaryeṇa labhyā

05,044.002c avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṃ; buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām

05,044.003 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,044.003a avyaktavidyām iti yat sanātanīṃ; bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām

05,044.003b*0279_01 ādyāṃ vidyāṃ vadasi hi satyarūpāṃ

05,044.003b*0279_02 yā prāpyate brahmacaryeṇa sadbhiḥ

05,044.003b*0280_01 yāṃ prāpyaitāṃ martyalokaṃ tyajanti

05,044.003b*0280_02 yā vai vidyā guruvṛddheṣu nityā

05,044.003b*0281_00 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,044.003b*0281_01 brahmacaryeṇa yā vidyā śakyā veditum añjasā

05,044.003b*0281_02 tat kathaṃ brahmacaryaṃ syād etad vidvan bravīhi me

05,044.003c anārabhyā vasatīhārya kāle; kathaṃ brāhmaṇyam amṛtatvaṃ labheta

05,044.004 sanatsujāta uvāca

05,044.004a ye 'smiṃl loke vijayantīha kāmān; brāhmīṃ sthitim anutitikṣamāṇāḥ

05,044.004c ta ātmānaṃ nirharantīha dehān; muñjād iṣīkām iva sattvasaṃsthāḥ

05,044.004d*0282_01 yadi sarve pramucyante kāmā ye hṛdi saṃsthitāḥ

05,044.004d*0282_02 atha mṛtyor mṛta iti tatra brahma samaśnute

05,044.005a śarīram etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata

05,044.005c ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā

05,044.005d*0283_01 ācāryatas tu yaj janma tat satyaṃ vai tathāmṛtam

05,044.005d*0284_01 tasmāt tām eva yatnena buddhimān pratipadyate

05,044.006a ācāryayonim iha ye praviśya; bhūtvā garbhaṃ brahmacaryaṃ caranti

05,044.006c ihaiva te śāstrakārā bhavanti; prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam

05,044.007a ya āvṛṇoty avitathena karṇā;vṛtaṃ kurvann amṛtaṃ saṃprayacchan

05,044.007c taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan

05,044.008a guruṃ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ; svādhyāyam icchec chucir apramattaḥ

05,044.008c mānaṃ na kuryān na dadhīta roṣam; eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ

05,044.008d*0285_01 śiṣyavṛttikrameṇaiva vidyām āpnoti yaḥ śuciḥ

05,044.008d*0285_02 brahmacaryavratasyāsya prathamaḥ pāda ucyate

05,044.009a ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api

05,044.009c karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate

05,044.010a samā gurau yathā vṛttir gurupatnyāṃ tathā bhavet

05,044.010c yathoktakārī priyakṛt tṛtīyaḥ pāda ucyate

05,044.010d*0286_01 ācāryeṇa kṛtaṃ jñātvā bhāvito 'smīti manyate

05,044.010d*0286_02 taṃ guruṃ prati hṛṣṭaḥ saṃstṛtīyaḥ pāda ucyate

05,044.010d*0287_01 ācāryeṇātmakṛtaṃ vijānañ

05,044.010d*0287_02 jñātvā cārthaṃ bhāvito 'smīty anena

05,044.010d*0287_03 yan manyate taṃ prati hṛṣṭabuddhiḥ

05,044.010d*0287_04 sa vai tṛtīyo brahmacaryasya pādaḥ

05,044.011a nācāryāyehopakṛtvā pravādaṃ; prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi

05,044.011c itīva manyeta na bhāṣayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ

05,044.011d*0288_01 evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhi

05,044.011d*0288_02 nācāryāya kṛtam iti cābhimānāt

05,044.011d*0288_03 prājño manye naitad ahaṃ karomi

05,044.011d*0288_04 sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ

05,044.011d*0289_01 kālena pādaṃ labhate tathārthaṃ

05,044.011d*0289_02 tataś ca pādaṃ guruyogataś ca

05,044.011d*0289_03 utsāhayogena ca pādam ṛcchec

05,044.011d*0289_04 chāstreṇa pādaṃ ca tato 'bhiyāti

05,044.011d*0290_01 jñānādayo dvādaśa yasya rūpam

05,044.011d*0290_02 anyāni cāṅgāni tathā balaṃ ca

05,044.011d*0290_03 ācāryayoge phalatīti cāhur

05,044.011d*0290_04 brahmārthayogena ca brahmacaryam

05,044.012a evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhanam; ācāryāya tad anuprayacchet

05,044.012c satāṃ vṛttiṃ bahuguṇām evam eti; guroḥ putre bhavati ca vṛttir eṣā

05,044.013a evaṃ vasan sarvato vardhatīha; bahūn putrāṃl labhate ca pratiṣṭhām

05,044.013c varṣanti cāsmai pradiśo diśaś ca; vasanty asmin brahmacarye janāś ca

05,044.014a etena brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan

05,044.014c ṛṣayaś ca mahābhāgā brahmalokaṃ manīṣiṇaḥ

05,044.015a gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt

05,044.015c etena brahmacaryeṇa sūryo ahnāya jāyate

05,044.015d*0291_01 ākāṅkṣārthasya saṃyogād rasabhedārthinām iva

05,044.015d*0291_02 evaṃ hy etat samājñāya tādṛg bhāvaṃ gatā ime

05,044.016a ya āśayet pāṭayec cāpi rājan; sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ

05,044.016c etenāsau bālyam atyeti vidvān; mṛtyuṃ tathā rodhayaty antakāle

05,044.017a antavantaḥ kṣatriya te jayanti; lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena

05,044.017c brahmaiva vidvāṃs tena abhyeti sarvaṃ; nānyaḥ panthā ayanāya vidyate

05,044.018 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,044.018a ābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam athāñjanaṃ kādravaṃ vā

05,044.018c tad brāhmaṇaḥ paśyati yo 'tra vidvān; kathaṃrūpaṃ tad amṛtam akṣaraṃ padam

05,044.019 sanatsujāta uvāca

05,044.019a nābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam āyasam arkavarṇam

05,044.019c na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe; naitat samudre salilaṃ bibharti

05,044.020a na tārakāsu na ca vidyud āśritaṃ; na cābhreṣu dṛśyate rūpam asya

05,044.020c na cāpi vāyau na ca devatāsu; na tac candre dṛśyate nota sūrye

05,044.021a naivarkṣu tan na yajuḥṣu nāpy atharvasu; na caiva dṛśyaty amaleṣu sāmasu

05,044.021c rathaṃtare bārhate cāpi rājan; mahāvrate naiva dṛśyed dhruvaṃ tat

05,044.022a apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāt; tad antako 'py eti vināśakāle

05,044.022c aṇīyarūpaṃ kṣuradhārayā tan; mahac ca rūpaṃ tv api parvatebhyaḥ

05,044.023a sā pratiṣṭhā tad amṛtaṃ lokās tad brahma tad yaśaḥ

05,044.023c bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca

05,044.024a anāmayaṃ tan mahad udyataṃ yaśo; vāco vikārān kavayo vadanti

05,044.024c tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ; ye tad vidur amṛtās te bhavanti

05,044.024d@002_0000 sanatsujāta uvāca

05,044.024d@002_0001 śokaḥ krodhaś ca lobhaś ca kāmo mānaḥ parāsutā

05,044.024d@002_0002 īrṣyā moho vivitsā ca kṛpāsūyā jugupsutā

05,044.024d@002_0003 dvādaśaite mahādoṣā manuṣyaprāṇanāśanāḥ

05,044.024d@002_0004 ekaikam ete rājendra manuṣyān paryupāsate

05,044.024d@002_0005 yair āviṣṭo naraḥ pāpaṃ mūḍhasaṃjño vyavasyati

05,044.024d@002_0006 spṛhayālur ugraḥ paruṣo vāvadānyaḥ

05,044.024d@002_0007 krodhaṃ bibhran manasā vai vikatthī

05,044.024d@002_0008 nṛśaṃsadharmāḥ ṣaḍ ime janā vai

05,044.024d@002_0009 prāpyāpy arthaṃ nota sabhājayante

05,044.024d@002_0010 saṃbhogasaṃvid viṣamo 'timānī

05,044.024d@002_0011 dattvā vikatthī kṛpaṇo durbalaś ca

05,044.024d@002_0012 bahupraśaṃsī vanitādviṭ sadaiva

05,044.024d@002_0013 saptaivoktāḥ pāpaśīlā nṛśaṃsāḥ

05,044.024d@002_0014 dharmaś ca satyaṃ ca tapo damaś ca

05,044.024d@002_0015 amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā

05,044.024d@002_0016 dānaṃ śrutaṃ caiva dhṛtiḥ kṣamā ca

05,044.024d@002_0017 mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya

05,044.024d@002_0018 yo naitebhyaḥ pracyaved dvādaśabhyaḥ

05,044.024d@002_0019 sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ sa śiṣyāt

05,044.024d@002_0020 tribhir dvābhyām ekato vārthito yo

05,044.024d@002_0021 nāsya svam astīti ca veditavyam

05,044.024d@002_0022 damas tyāgo 'thāpramāda ity eteṣv amṛtaṃ sthitam

05,044.024d@002_0023 etāni brahmamukhyānāṃ brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām

05,044.024d@002_0024 sad vāsad vā parīvādo brāhmaṇasya na śasyate

05,044.024d@002_0025 narakapratiṣṭhās te vai syur ya evaṃ kurvate narāḥ

05,044.024d@002_0026 mado 'ṣṭādaśadoṣaḥ sa syāt purā yo 'prakīrtitaḥ

05,044.024d@002_0027 lokadveṣyaṃ prātikūlyam abhyasūyā mṛṣāvacaḥ

05,044.024d@002_0028 kāmakrodhau pāratantryaṃ parivādo 'tha paiśunam

05,044.024d@002_0029 arthahānir vivitsā ca mātsaryaṃ prāṇipīḍanam

05,044.024d@002_0030 īrṣyā moho 'tivādaś ca saṃjñānāśo 'bhyasūyitā

05,044.024d@002_0031 tasmāt prājño na mādyeta sadā hy etad vigarhitam

05,044.024d@002_0032 sauhṛde vai ṣaḍ guṇā veditavyāḥ

05,044.024d@002_0033 priye hṛṣyanty apriye ca vyathante

05,044.024d@002_0034 syād ātmanaḥ suciraṃ yācate yo

05,044.024d@002_0035 dadāty ayācyam api deyaṃ khalu syāt

05,044.024d@002_0036 iṣṭān putrān vibhavān svāṃś ca dārān

05,044.024d@002_0037 abhyarthitaś cārhati śuddhabhāvaḥ

05,044.024d@002_0038 tyaktadravyaḥ saṃvasen neha kāmād

05,044.024d@002_0039 bhuṅkte karma svāśiṣaṃ bādhate ca

05,044.024d@002_0040 dravyavān guṇavān evaṃ tyāgī bhavati sāttvikaḥ

05,044.024d@002_0041 pañca bhūtāni pañcabhyo nivartayati tādṛśaḥ

05,044.024d@002_0042 etat samṛddham apy ūrdhvaṃ tapo bhavati kevalam

05,044.024d@002_0043 sattvāt pracyavamānānāṃ saṃkalpena samāhitam

05,044.024d@002_0044 yato yajñāḥ pravardhante satyasyaivāvarodhanāt

05,044.024d@002_0045 manasānyasya bhavati vācānyasyātha karmaṇā

05,044.024d@002_0046 saṃkalpasiddhaṃ puruṣam asaṃkalpo 'dhitiṣṭhati

05,044.024d@002_0047 brāhmaṇasya viśeṣeṇa kiṃ cānyad api me śruṇu

05,044.024d@002_0048 adhyāpayen mahad etad yaśasyaṃ

05,044.024d@002_0049 vāco vikāraṃ kavayo vadanti

05,044.024d@002_0050 asmin yoge sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ

05,044.024d@002_0051 ye tad vidur amṛtās te bhavanti

05,044.024d@002_0052 na karmaṇā sukṛtenaiva rājan

05,044.024d@002_0053 satyaṃ vadej juhuyād vā yajed vā

05,044.024d@002_0054 naitena bālo 'mṛtyum abhyeti rājan

05,044.024d@002_0055 ratiṃ cāsau na labhaty antakāle

05,044.024d@002_0056 tūṣṇīm eka upāsīta ceṣṭeta manasāpi na

05,044.024d@002_0057 tathā saṃstutinindābhyāṃ prītiroṣau vivarjayet

05,044.024d@002_0058 atraiva tiṣṭhan kṣatriya brahmāviśati paśyati

05,044.024d@002_0059 vedeṣu cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te

05,044.024d*0292_01 tad etad ahnā saṃsthitaṃ bhāti sarvaṃ

05,044.024d*0292_02 tad ātmavit paśyati jñānayogāt

05,044.024d*0293_01 tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ

05,044.024d*0293_02 ya etad vidur amṛtās te bhavanti

05,045.001 sanatsujāta uvāca

05,045.001a yat tac chukraṃ mahaj jyotir dīpyamānaṃ mahad yaśaḥ

05,045.001c tad vai devā upāsante yasmād arko virājate

05,045.001e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.002a śukrād brahma prabhavati brahma śukreṇa vardhate

05,045.002c tac chukraṃ jyotiṣāṃ madhye 'taptaṃ tapati tāpanam

05,045.002e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.003a āpo 'tha adbhyaḥ salilasya madhye; ubhau devau śiśriyāte 'ntarikṣe

05,045.003c sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā; ubhe bibharti pṛthivīṃ divaṃ ca

05,045.003e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.003f*0294_01 apa eva sasarjādau tāsu vīryam athāsṛjat

05,045.003f*0294_02 tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham

05,045.003f*0294_03 tasmiñ jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ

05,045.003f*0294_04 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.004a ubhau ca devau pṛthivīṃ divaṃ ca; diśaś ca śukraṃ bhuvanaṃ bibharti

05,045.004c tasmād diśaḥ saritaś ca sravanti; tasmāt samudrā vihitā mahāntaḥ

05,045.004e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.005a cakre rathasya tiṣṭhantaṃ dhruvasyāvyayakarmaṇaḥ

05,045.005c ketumantaṃ vahanty aśvās taṃ divyam ajaraṃ divi

05,045.005e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.006a na sādṛśye tiṣṭhati rūpam asya; na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam

05,045.006c manīṣayātho manasā hṛdā ca; ya evaṃ vidur amṛtās te bhavanti

05,045.006d*0295_01 yasya deve parā bhaktir yathā deve tathā gurau

05,045.006d*0295_02 tasya te kathitā hy arthāḥ prakāśante mahātmanaḥ

05,045.006e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.007a dvādaśapūgāṃ saritaṃ devarakṣitam

05,045.007c madhu īśantas tadā saṃcaranti ghoram

05,045.007e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.008a tad ardhamāsaṃ pibati saṃcitya bhramaro madhu

05,045.008c īśānaḥ sarvabhūteṣu havirbhūtam akalpayat

05,045.008e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.009a hiraṇyaparṇam aśvattham abhipatya apakṣakāḥ

05,045.009c te tatra pakṣiṇo bhūtvā prapatanti yathādiśam

05,045.009e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.010a pūrṇāt pūrṇāny uddharanti pūrṇāt pūrṇāni cakrire

05,045.010c haranti pūrṇāt pūrṇāni pūrṇam evāvaśiṣyate

05,045.010e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.011a tasmād vai vāyur āyātas tasmiṃś ca prayataḥ sadā

05,045.011c tasmād agniś ca somaś ca tasmiṃś ca prāṇa ātataḥ

05,045.011c*0296_01 **** **** yasmiṃś ca pralayaṃ gatau

05,045.011c*0296_02 tasmād vai vāyur ātataḥ

05,045.011d*0297_01 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.011d*0298_01 yasmād vai vāyur āyāto yasmāc ca prāṇa āgataḥ

05,045.011d*0299_01 tat pratiṣṭhās tad amṛtaṃ lokās tad brahma tad yaśaḥ

05,045.011d*0299_02 bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca

05,045.011d*0299_03 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.012a sarvam eva tato vidyāt tat tad vaktuṃ na śaknumaḥ

05,045.012c yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.013a apānaṃ girati prāṇaḥ prāṇaṃ girati candramāḥ

05,045.013c ādityo girate candram ādityaṃ girate paraḥ

05,045.013e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.014a ekaṃ pādaṃ notkṣipati salilād dhaṃsa uccaran

05,045.014c taṃ cet satatam ṛtvijaṃ na mṛtyur nāmṛtaṃ bhavet

05,045.014e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.014f*0300_01 aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo 'ntarātmā

05,045.014f*0300_02 liṅgasya yogena sa yāti nityam

05,045.014f*0300_03 tam īśam īḍyam anukalpam ādyaṃ

05,045.014f*0300_04 paśyanti mūḍhā na virājamānam

05,045.014f*0300_05 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.014f*0301_01 nātmānam ātmastham avaiti mūḍhaḥ

05,045.014f*0301_02 saṃsārakūpe parivartate yaḥ

05,045.014f*0301_03 tyaktvātmarūpaṃ viṣayāṃś ca bhuṅkte

05,045.014f*0301_04 sa vai jano gardabha eva sākṣāt

05,045.014f*0301_05 yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.015a evaṃ devo mahātmā sa pāvakaṃ puruṣo giran

05,045.015c yo vai taṃ puruṣaṃ veda tasyehātmā na riṣyate

05,045.015e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.016a yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ pakṣān saṃtatya saṃpatet

05,045.016c madhyame madhya āgacched api cet syān manojavaḥ

05,045.016e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.017a na darśane tiṣṭhati rūpam asya; paśyanti cainaṃ suviśuddhasattvāḥ

05,045.017c hito manīṣī manasābhipaśyed; ye taṃ śrayeyur amṛtās te bhavanti

05,045.017e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.018a gūhanti sarpā iva gahvarāṇi; svaśikṣayā svena vṛttena martyāḥ

05,045.018c teṣu pramuhyanti janā vimūḍhā; yathādhvānaṃ mohayante bhayāya

05,045.018e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.019a sadā sadāsatkṛtaḥ syān na mṛtyur amṛtaṃ kutaḥ

05,045.019c satyānṛte satyasamānabandhane; sataś ca yonir asataś caika eva

05,045.019e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.020a na sādhunā nota asādhunā vā; samānam etad dṛśyate mānuṣeṣu

05,045.020c samānam etad amṛtasya vidyād; evaṃyukto madhu tad vai parīpset

05,045.020e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.021a nāsyātivādā hṛdayaṃ tāpayanti; nānadhītaṃ nāhutam agnihotram

05,045.021c mano brāhmīṃ laghutām ādadhīta; prajñānam asya nāma dhīrā labhante

05,045.021e yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam

05,045.022a evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu ātmānam anupaśyati

05,045.022c anyatrānyatra yukteṣu kiṃ sa śocet tataḥ param

05,045.023a yathodapāne mahati sarvataḥ saṃplutodake

05,045.023c evaṃ sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ

05,045.024a aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo mahātmā; na dṛśyate 'sau hṛdaye niviṣṭaḥ

05,045.024c ajaś caro divārātram atandritaś ca; sa taṃ matvā kavir āste prasannaḥ

05,045.025a aham evāsmi vo mātā pitā putro 'smy ahaṃ punaḥ

05,045.025c ātmāham api sarvasya yac ca nāsti yad asti ca

05,045.026a pitāmaho 'smi sthaviraḥ pitā putraś ca bhārata

05,045.026c mamaiva yūyam ātmasthā na me yūyaṃ na vo 'py aham

05,045.027a ātmaiva sthānaṃ mama janma cātmā; vedaprokto 'ham ajarapratiṣṭhaḥ

05,045.028a aṇor aṇīyān sumanāḥ sarvabhūteṣu jāgṛmi

05,045.028c pitaraṃ sarvabhūtānāṃ puṣkare nihitaṃ viduḥ

05,045.028d*0302_01 viṣaṃ bhuṅkṣva sahāmātyair vināśaṃ prāpnuhi dhruvam

05,045.028d*0302_02 rājan kena vinā nābhyāṃ sphītaṃ kṛṣṇājinaṃ varam

05,046.000*0303_01 namaḥ puṃse purāṇāya pūrṇānandāya viṣṇave

05,046.000*0303_02 nirastanikhiladhvāntatejase viśvahetave

05,046.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,046.001a evaṃ sanatsujātena vidureṇa ca dhīmatā

05,046.001c sārdhaṃ kathayato rājñaḥ sā vyatīyāya śarvarī

05,046.002a tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ rājānaḥ sarva eva te

05,046.002c sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ sūtasyopadidṛkṣayā

05,046.003a śuśrūṣamāṇāḥ pārthānāṃ vaco dharmārthasaṃhitam

05,046.003c dhṛtarāṣṭramukhāḥ sarve yayū rājasabhāṃ śubhām

05,046.004a sudhāvadātāṃ vistīrṇāṃ kanakājirabhūṣitām

05,046.004c candraprabhāṃ surucirāṃ siktāṃ paramavāriṇā

05,046.005a rucirair āsanaiḥ stīrṇāṃ kāñcanair dāravair api

05,046.005c aśmasāramayair dāntaiḥ svāstīrṇaiḥ sottaracchadaiḥ

05,046.006a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā jayadrathaḥ

05,046.006c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadattaś ca bāhlikaḥ

05,046.007a viduraś ca mahāprājño yuyutsuś ca mahārathaḥ

05,046.007c sarve ca sahitāḥ śūrāḥ pārthivā bharatarṣabha

05,046.007e dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ śubhām

05,046.008a duḥśāsanaś citrasenaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ

05,046.008c durmukho duḥsahaḥ karṇa ulūko 'tha viviṃśatiḥ

05,046.008d*0304_01 duḥśāsanaḥ saubalaś ca śakuniḥ śalatośalau

05,046.008d*0305_01 ete cānye ca bahavaḥ pārthivā bharatarṣabha

05,046.009a kururājaṃ puraskṛtya duryodhanam amarṣaṇam

05,046.009c viviśus tāṃ sabhāṃ rājan surāḥ śakrasado yathā

05,046.010a āviśadbhis tadā rājañ śūraiḥ parighabāhubhiḥ

05,046.010c śuśubhe sā sabhā rājan siṃhair iva girer guhā

05,046.011a te praviśya maheṣvāsāḥ sabhāṃ samitiśobhanāḥ

05,046.011c āsanāni mahārhāṇi bhejire sūryavarcasaḥ

05,046.012a āsanastheṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata

05,046.012c dvāḥstho nivedayām āsa sūtaputram upasthitam

05,046.013a ayaṃ sa ratha āyāti yo 'yāsīt pāṇḍavān prati

05,046.013c dūto nas tūrṇam āyātaḥ saindhavaiḥ sādhuvāhibhiḥ

05,046.014a upayāya tu sa kṣipraṃ rathāt praskandya kuṇḍalī

05,046.014c praviveśa sabhāṃ pūrṇāṃ mahīpālair mahātmabhiḥ

05,046.015 saṃjaya uvāca

05,046.015a prāpto 'smi pāṇḍavān gatvā tad vijānīta kauravāḥ

05,046.015c yathāvayaḥ kurūn sarvān pratinandanti pāṇḍavāḥ

05,046.016a abhivādayanti vṛddhāṃś ca vayasyāṃś ca vayasyavat

05,046.016c yūnaś cābhyavadan pārthāḥ pratipūjya yathāvayaḥ

05,046.017a yathāhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa śiṣṭaḥ pūrvam ito gataḥ

05,046.017c abruvaṃ pāṇḍavān gatvā tan nibodhata pārthivāḥ

05,046.017d*0306_01 abrūtāṃ tāta dharmeṇa vāsudevadhanaṃjayau

05,047.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,047.001a pṛcchāmi tvāṃ saṃjaya rājamadhye; kim abravīd vākyam adīnasattvaḥ

05,047.001c dhanaṃjayas tāta yudhāṃ praṇetā; durātmanāṃ jīvitacchin mahātmā

05,047.002 saṃjaya uvāca

05,047.002a duryodhano vācam imāṃ śṛṇotu; yad abravīd arjuno yotsyamānaḥ

05,047.002c yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā; dhanaṃjayaḥ śṛṇvataḥ keśavasya

05,047.003a anvatrasto bāhuvīryaṃ vidāna; upahvare vāsudevasya dhīraḥ

05,047.003c avocan māṃ yotsyamānaḥ kirīṭī; madhye brūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇām

05,047.003d*0307_01 saṃśṛṇvatas tasya durbhāṣiṇo vai

05,047.003d*0307_02 durātmanaḥ sūtaputrasya sūta

05,047.003d*0307_03 yo yoddhum āśaṃsati māṃ sadaiva

05,047.003d*0307_04 mandaprajñaḥ kālapakvo 'timūḍhaḥ

05,047.004a ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītāḥ śṛṇvatāṃ cāpi teṣām

05,047.004c yathā samagraṃ vacanaṃ mayoktaṃ; sahāmātyaṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam

05,047.005a yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ; śuśrūṣante vajrahastasya sarve

05,047.005c tathāśṛṇvan pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; kirīṭinā vācam uktāṃ samarthām

05,047.006a ity abravīd arjuno yotsyamāno; gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ

05,047.006c na ced rājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ

05,047.006e asti nūnaṃ karma kṛtaṃ purastād; anirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ

05,047.007a yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ; tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva

05,047.007b*0308_01 tathā pāñcālaiḥ sṛñjayaiś cāpi rājan

05,047.007c śaineyena dhruvam āttāyudhena; dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca

05,047.007e yudhiṣṭhireṇendrakalpena caiva; yo 'padhyānān nirdahed gāṃ divaṃ ca

05,047.008a taiś ced yuddhaṃ manyate dhārtarāṣṭro; nirvṛtto 'rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām

05,047.008b*0309_01 nūnaṃ hy etān nirdahed gāṇḍivaṃ ca

05,047.008c mā tat kārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetor; upaihi yuddhaṃ yadi manyase tvam

05,047.009a yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyām uvāsa; pravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī

05,047.009b*0310_01 tapodamābhyāṃ dharmaguptyā dhanena

05,047.009c āśiṣyate duḥkhatarām anarthām; antyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ

05,047.010a hriyā jñānena tapasā damena; krodhenātho dharmaguptyā dhanena

05,047.010c anyāyavṛttaḥ kurupāṇḍaveyān; adhyātiṣṭhad dhārtarāṣṭro durātmā

05,047.011a māyopadhaḥ praṇidhānārjavābhyāṃ; tapodamābhyāṃ dharmaguptyā balena

05,047.011c satyaṃ bruvan prītiyuktyānṛtena; titikṣamāṇaḥ kliśyamāno 'tivelam

05,047.012a yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā; krodhaṃ yat taṃ varṣapūgān sughoram

05,047.012c avasraṣṭā kuruṣūdvṛttacetās; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.013a kṛṣṇavartmeva jvalitaḥ samiddho; yathā dahet kakṣam agnir nidāghe

05,047.013c evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ; yudhiṣṭhiraḥ krodhadīpto 'nuvīkṣya

05,047.014a yadā draṣṭā bhīmasenaṃ raṇasthaṃ; gadāhastaṃ krodhaviṣaṃ vamantam

05,047.014c durmarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.014c*0311_01 api guptam indrakalpair nṛpālaiḥ

05,047.014d*0312_01 senāgragaṃ daṃśitaṃ bhīmasenaṃ

05,047.014d*0312_02 svālakṣaṇaṃ vīrahaṇaṃ pareṣām

05,047.014d*0312_03 ghnantaṃ camūm antakasaṃnikāśaṃ

05,047.014d*0312_04 tadā smartā vacanasyātimānī

05,047.014d*0312_05 yadā draṣṭā bhīmasenena nāgān

05,047.014d*0312_06 nipātitān girikūṭaprakāśān

05,047.014d*0312_07 kumbhair ivāsṛg vamato bhinnakumbhāṃs

05,047.014d*0312_08 tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.015a mahāsiṃho gāva iva praviśya; gadāpāṇir dhārtarāṣṭrān upetya

05,047.015c yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.016a mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ; samāgame śatrubalāvamardī

05,047.016c sakṛd rathena pratiyād rathaughān; padātisaṃghān gadayābhinighnan

05,047.017a sainyān anekāṃs tarasā vimṛdnan; yadā kṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyam

05,047.017c chindan vanaṃ paraśuneva śūras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.018a tṛṇaprāyaṃ jvalaneneva dagdhaṃ; grāmaṃ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya

05,047.018c pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ; parāsiktaṃ vipulaṃ svaṃ balaugham

05,047.019a hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ; parāṅmukhaṃ prāyaśo 'dhṛṣṭayodham

05,047.019c śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.020a upāsaṅgād uddharan dakṣiṇena; paraḥśatān nakulaś citrayodhī

05,047.020c yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.021a sukhocito duḥkhaśayyāṃ vaneṣu; dīrghaṃ kālaṃ nakulo yām aśeta

05,047.021c āśīviṣaḥ kruddha iva śvasan bhṛśaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.022a tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya; samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ

05,047.022c rathaiḥ śubhraiḥ sainyam abhidravanto; dṛṣṭvā paścāt tapsyate dhārtarāṣṭraḥ

05,047.023a śiśūn kṛtāstrān aśiśuprakāśān; yadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān

05,047.023c tyaktvā prāṇān kekayān ādravantas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.024a yadā gatodvāham akūjanākṣaṃ; suvarṇatāraṃ ratham ātatāyī

05,047.024c dāntair yuktaṃ sahadevo 'dhirūḍhaḥ; śirāṃsi rājñāṃ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ

05,047.025a mahābhaye saṃpravṛtte rathasthaṃ; vivartamānaṃ samare kṛtāstram

05,047.025c sarvāṃ diśaṃ saṃpatantaṃ samīkṣya; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.026a hrīniṣedho nipuṇaḥ satyavādī; mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ

05,047.026c gāndhārim ārcchaṃs tumule kṣiprakārī; kṣeptā janān sahadevas tarasvī

05,047.027a yadā draṣṭā draupadeyān maheṣūñ; śūrān kṛtāstrān rathayuddhakovidān

05,047.027c āśīviṣān ghoraviṣān ivāyatas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.028a yadābhimanyuḥ paravīraghātī; śaraiḥ parān megha ivābhivarṣan

05,047.028c vigāhitā kṛṣṇasamaḥ kṛtāstras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.029a yadā draṣṭā bālam abālavīryaṃ; dviṣaccamūṃ mṛtyum ivāpatantam

05,047.029c saubhadram indrapratimaṃ kṛtāstraṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.030a prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno; viśāradāḥ siṃhasamānavīryāḥ

05,047.030c yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrān sasainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.031a vṛddhau virāṭadrupadau mahārathau; pṛthak camūbhyām abhivartamānau

05,047.031c yadā draṣṭārau dhārtarāṣṭrān sasainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.032a yadā kṛtāstro drupadaḥ pracinvañ; śirāṃsi yūnāṃ samare rathasthaḥ

05,047.032c kruddhaḥ śaraiś chetsyati cāpamuktais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.033a yadā virāṭaḥ paravīraghātī; marmāntare śatrucamūṃ praveṣṭā

05,047.033c matsyaiḥ sārdham anṛśaṃsarūpais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.034a jyeṣṭhaṃ mātsyānām anṛśaṃsarūpaṃ; virāṭaputraṃ rathinaṃ purastāt

05,047.034c yadā draṣṭā daṃśitaṃ pāṇḍavārthe; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.035a raṇe hate kauravāṇāṃ pravīre; śikhaṇḍinā sattame śaṃtanūje

05,047.035c na jātu naḥ śatravo dhārayeyur; asaṃśayaṃ satyam etad bravīmi

05,047.036a yadā śikhaṇḍī rathinaḥ pracinvan; bhīṣmaṃ rathenābhiyātā varūthī

05,047.036c divyair hayair avamṛdnan rathaughāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.037a yadā draṣṭā sṛñjayānām anīke; dhṛṣṭadyumnaṃ pramukhe rocamānam

05,047.037c astraṃ yasmai guhyam uvāca dhīmān; droṇas tadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ

05,047.038a yadā sa senāpatir aprameyaḥ; parābhavann iṣubhir dhārtarāṣṭrān

05,047.038c droṇaṃ raṇe śatrusaho 'bhiyātā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.039a hrīmān manīṣī balavān manasvī; sa lakṣmīvān somakānāṃ prabarhaḥ

05,047.039c na jātu taṃ śatravo 'nye saheran; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ

05,047.040a brūyāc ca mā pravṛṇīṣveti loke; yuddhe 'dvitīyaṃ sacivaṃ rathastham

05,047.040c śiner naptāraṃ pravṛṇīma sātyakiṃ; mahābalaṃ vītabhayaṃ kṛtāstram

05,047.040d*0313_01 mahorasko dīrghabāhuḥ pramāthī

05,047.040d*0313_02 yuddhe 'dvitīyaḥ paramāstravedī

05,047.040d*0313_03 śiner naptā tālamātrāyudho 'yaṃ

05,047.040d*0313_04 mahāratho vītabhayaḥ kṛtāstraḥ

05,047.041a yadā śinīnām adhipo mayoktaḥ; śaraiḥ parān megha iva pravarṣan

05,047.041c pracchādayiṣyañ śarajālena yodhāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.042a yadā dhṛtiṃ kurute yotsyamānaḥ; sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā

05,047.042c siṃhasyeva gandham āghrāya gāvaḥ; saṃveṣṭante śatravo 'smād yathāgneḥ

05,047.043a sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā; bhindyād girīn saṃharet sarvalokān

05,047.043c astre kṛtī nipuṇaḥ kṣiprahasto; divi sthitaḥ sūrya ivābhibhāti

05,047.044a citraḥ sūkṣmaḥ sukṛto yādavasya; astre yogo vṛṣṇisiṃhasya bhūyān

05,047.044c yathāvidhaṃ yogam āhuḥ praśastaṃ; sarvair guṇaiḥ sātyakis tair upetaḥ

05,047.045a hiraṇmayaṃ śvetahayaiś caturbhir; yadā yuktaṃ syandanaṃ mādhavasya

05,047.045c draṣṭā yuddhe sātyaker vai suyodhanas; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ

05,047.046a yadā rathaṃ hemamaṇiprakāśaṃ; śvetāśvayuktaṃ vānaraketum ugram

05,047.046c draṣṭā raṇe saṃyataṃ keśavena; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ

05,047.047a yadā maurvyās talaniṣpeṣam ugraṃ; mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣatulyam

05,047.047c vidhūyamānasya mahāraṇe mayā; gāṇḍīvasya śroṣyati mandabuddhiḥ

05,047.048a tadā mūḍho dhṛtarāṣṭrasya putras; taptā yuddhe durmatir duḥsahāyaḥ

05,047.048c dṛṣṭvā sainyaṃ bāṇavarṣāndhakāraṃ; prabhajyantaṃ gokulavad raṇāgre

05,047.049a balāhakād uccarantīva vidyut; sahasraghnī dviṣatāṃ saṃgameṣu

05,047.049a*0314_01 vidyut sphuliṅgān iva ghorarūpān

05,047.049c asthicchido marmabhido vamec charāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.050a yadā draṣṭā jyāmukhād bāṇasaṃghān; gāṇḍīvamuktān patataḥ śitāgrān

05,047.050c nāgān hayān varmiṇaś cādadānāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.051a yadā mandaḥ parabāṇān vimuktān; mameṣubhir hriyamāṇān pratīpam

05,047.051c tiryag vidvāṃś chidyamānān kṣuraprais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.052a yadā vipāṭhā madbhujavipramuktā; dvijāḥ phalānīva mahīruhāgrāt

05,047.052c pracchettāra uttamāṅgāni yūnāṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.053a yadā draṣṭā patataḥ syandanebhyo; mahāgajebhyo 'śvagatāṃś ca yodhān

05,047.053c śarair hatān pātitāṃś caiva raṅge; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.053d*0315_01 asaṃprāptān astrapathaṃ parasya

05,047.053d*0315_02 yadā draṣṭā naśyato dhārtarāṣṭrān

05,047.053d*0315_03 akurvataḥ karma yuddhe samantāt

05,047.053d*0315_04 tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat

05,047.054a padātisaṃghān rathasaṃghān samantād; vyāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ

05,047.054c praṇotsyāmi jvalitair bāṇavarṣaiḥ; śatrūṃs tadā tapsyati mandabuddhiḥ

05,047.055a sarvā diśaḥ saṃpatatā rathena; rajodhvastaṃ gāṇḍivenāpakṛttam

05,047.055c yadā draṣṭā svabalaṃ saṃpramūḍhaṃ; tadā paścāt tapsyati mandabuddhiḥ

05,047.056a kāṃdigbhūtaṃ chinnagātraṃ visaṃjñaṃ; duryodhano drakṣyati sarvasainyam

05,047.056c hatāśvavīrāgryanarendranāgaṃ; pipāsitaṃ śrāntapatraṃ bhayārtam

05,047.057a ārtasvaraṃ hanyamānaṃ hataṃ ca; vikīrṇakeśāsthikapālasaṃgham

05,047.057c prajāpateḥ karma yathārdhaniṣṭhitaṃ; tadā dṛṣṭvā tapsyate mandabuddhiḥ

05,047.058a yadā rathe gāṇḍivaṃ vāsudevaṃ; divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ hayāṃś ca

05,047.058b*0316_01 yadā mūrvyāṃ mūlaniḥśeṣam ugraṃ

05,047.058b*0316_02 mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣatulyam

05,047.058b*0316_03 dodhūyamānasya mahāraṇe mayā

05,047.058b*0316_04 gāñjīvanādaṃ śroṣyate mandabuddhiḥ

05,047.058c tūṇāv akṣayyau devadattaṃ ca māṃ ca; draṣṭā yuddhe dhārtarāṣṭraḥ sametān

05,047.059a udvartayan dasyusaṃghān sametān; pravartayan yugam anyad yugānte

05,047.059c yadā dhakṣyāmy agnivat kauraveyāṃs; tadā taptā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ

05,047.060a sahabhrātā sahaputraḥ sasainyo; bhraṣṭaiśvaryaḥ krodhavaśo 'lpacetāḥ

05,047.060c darpasyānte vihite vepamānaḥ; paścān mandas tapsyati dhārtarāṣṭraḥ

05,047.061a pūrvāhṇe māṃ kṛtajapyaṃ kadā cid; vipraḥ provācodakānte manojñam

05,047.061c kartavyaṃ te duṣkaraṃ karma pārtha; yoddhavyaṃ te śatrubhiḥ savyasācin

05,047.062a indro vā te harivān vajrahastaḥ; purastād yātu samare 'rīn vinighnan

05,047.062c sugrīvayuktena rathena vā te; paścāt kṛṣṇo rakṣatu vāsudevaḥ

05,047.063a vavre cāhaṃ vajrahastān mahendrād; asmin yuddhe vāsudevaṃ sahāyam

05,047.063c sa me labdho dasyuvadhāya kṛṣṇo; manye caitad vihitaṃ daivatair me

05,047.064a ayudhyamāno manasāpi yasya; jayaṃ kṛṣṇaḥ puruṣasyābhinandet

05,047.064c dhruvaṃ sarvān so 'bhyatīyād amitrān; sendrān devān mānuṣe nāsti cintā

05,047.065a sa bāhubhyāṃ sāgaram uttitīrṣen; mahodadhiṃ salilasyāprameyam

05,047.065c tejasvinaṃ kṛṣṇam atyantaśūraṃ; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet

05,047.066a giriṃ ya iccheta talena bhettuṃ; śiloccayaṃ śvetam atipramāṇam

05,047.066c tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryen; na cāpi kiṃ cit sa gires tu kuryāt

05,047.067a agniṃ samiddhaṃ śamayed bhujābhyāṃ; candraṃ ca sūryaṃ ca nivārayeta

05,047.067c hared devānām amṛtaṃ prasahya; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet

05,047.068a yo rukmiṇīm ekarathena bhojyām; utsādya rājñāṃ viṣayaṃ prasahya

05,047.068c uvāha bhāryāṃ yaśasā jvalantīṃ; yasyāṃ jajñe raukmiṇeyo mahātmā

05,047.069a ayaṃ gāndhārāṃs tarasā saṃpramathya; jitvā putrān nagnajitaḥ samagrān

05,047.069c baddhaṃ mumoca vinadantaṃ prasahya; sudarśanīyaṃ devatānāṃ lalāmam

05,047.070a ayaṃ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṃ; tathā kaliṅgān dantakūre mamarda

05,047.070c anena dagdhā varṣapūgān vināthā; vārāṇasī nagarī saṃbabhūva

05,047.071a yaṃ sma yuddhe manyate 'nyair ajeyam; ekalavyaṃ nāma niṣādarājam

05,047.071c vegeneva śailam abhihatya jambhaḥ; śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsuḥ

05,047.072a tathograsenasya sutaṃ praduṣṭaṃ; vṛṣṇyandhakānāṃ madhyagāṃ tapantam

05,047.072c apātayad baladevadvitīyo; hatvā dadau cograsenāya rājyam

05,047.073a ayaṃ saubhaṃ yodhayām āsa khasthaṃ; vibhīṣaṇaṃ māyayā śālvarājam

05,047.073c saubhadvāri pratyagṛhṇāc chataghnīṃ; dorbhyāṃ ka enaṃ viṣaheta martyaḥ

05,047.074a prāgjyotiṣaṃ nāma babhūva durgaṃ; puraṃ ghoram asurāṇām asahyam

05,047.074c mahābalo narakas tatra bhaumo; jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe

05,047.075a na taṃ devāḥ saha śakreṇa sehire; samāgatā āharaṇāya bhītāḥ

05,047.075c dṛṣṭvā ca te vikramaṃ keśavasya; balaṃ tathaivāstram avāraṇīyam

05,047.076a jānanto 'sya prakṛtiṃ keśavasya; nyayojayan dasyuvadhāya kṛṣṇam

05,047.076c sa tat karma pratiśuśrāva duṣkaram; aiśvaryavān siddhiṣu vāsudevaḥ

05,047.077a nirmocane ṣaṭ sahasrāṇi hatvā; saṃchidya pāśān sahasā kṣurāntān

05,047.077c muraṃ hatvā vinihatyaugharākṣasaṃ; nirmocanaṃ cāpi jagāma vīraḥ

05,047.078a tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṃ; mahābalenātibalasya viṣṇoḥ

05,047.078c śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsur; vāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ

05,047.079a āhṛtya kṛṣṇo maṇikuṇḍale te; hatvā ca bhaumaṃ narakaṃ muraṃ ca

05,047.079c śriyā vṛto yaśasā caiva dhīmān; pratyājagāmāpratimaprabhāvaḥ

05,047.080a tasmai varān adadaṃs tatra devā; dṛṣṭvā bhīmaṃ karma raṇe kṛtaṃ tat

05,047.080c śramaś ca te yudhyamānasya na syād; ākāśe vā apsu caiva kramaḥ syāt

05,047.081a śastrāṇi gātre ca na te kramerann; ity eva kṛṣṇaś ca tataḥ kṛtārthaḥ

05,047.081c evaṃrūpe vāsudeve 'prameye; mahābale guṇasaṃpat sadaiva

05,047.082a tam asahyaṃ viṣṇum anantavīryam; āśaṃsate dhārtarāṣṭro balena

05,047.082c yadā hy enaṃ tarkayate durātmā; tac cāpy ayaṃ sahate 'smān samīkṣya

05,047.083a paryāgataṃ mama kṛṣṇasya caiva; yo manyate kalahaṃ saṃprayujya

05,047.083c śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ; tad veditā saṃyugaṃ tatra gatvā

05,047.084a namaskṛtvā śāṃtanavāya rājñe; droṇāyātho sahaputrāya caiva

05,047.084c śāradvatāyāpratidvandvine ca; yotsyāmy ahaṃ rājyam abhīpsamānaḥ

05,047.085a dharmeṇāstraṃ niyataṃ tasya manye; yo yotsyate pāṇḍavair dharmacārī

05,047.085c mithyāglahe nirjitā vai nṛśaṃsaiḥ; saṃvatsarān dvādaśa pāṇḍuputrāḥ

05,047.086a avāpya kṛcchraṃ vihitaṃ hy araṇye; dīrghaṃ kālaṃ caikam ajñātacaryām

05,047.086c te hy akasmāj jīvitaṃ pāṇḍavānāṃ; na mṛṣyante dhārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ

05,047.087a te ced asmān yudhyamānāñ jayeyur; devair apīndrapramukhaiḥ sahāyaiḥ

05,047.087c dharmād adharmaś carito garīyān; iti dhruvaṃ nāsti kṛtaṃ na sādhu

05,047.088a na ced imaṃ puruṣaṃ karmabaddhaṃ; na ced asmān manyate 'sau viśiṣṭān

05,047.088c āśaṃse 'haṃ vāsudevadvitīyo; duryodhanaṃ sānubandhaṃ nihantum

05,047.089a na ced idaṃ karma nareṣu baddhaṃ; na vidyate puruṣasya svakarma

05,047.089c idaṃ ca tac cāpi samīkṣya nūnaṃ; parājayo dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ

05,047.090a pratyakṣaṃ vaḥ kuravo yad bravīmi; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi

05,047.090c anyatra yuddhāt kuravaḥ parīpsan; na yudhyatāṃ śeṣa ihāsti kaś cit

05,047.091a hatvā tv ahaṃ dhārtarāṣṭrān sakarṇān; rājyaṃ kurūṇām avajetā samagram

05,047.091c yad vaḥ kāryaṃ tat kurudhvaṃ yathāsvam; iṣṭān dārān ātmajāṃś copabhuṅkta

05,047.092a apy evaṃ no brāhmaṇāḥ santi vṛddhā; bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ

05,047.092c sāṃvatsarā jyotiṣi cāpi yuktā; nakṣatrayogeṣu ca niścayajñāḥ

05,047.093a uccāvacaṃ daivayuktaṃ rahasyaṃ; divyāḥ praśnā mṛgacakrā muhūrtāḥ

05,047.093c kṣayaṃ mahāntaṃ kurusṛñjayānāṃ; nivedayante pāṇḍavānāṃ jayaṃ ca

05,047.094a tathā hi no manyate 'jātaśatruḥ; saṃsiddhārtho dviṣatāṃ nigrahāya

05,047.094c janārdanaś cāpy aparokṣavidyo; na saṃśayaṃ paśyati vṛṣṇisiṃhaḥ

05,047.095a ahaṃ ca jānāmi bhaviṣyarūpaṃ; paśyāmi buddhyā svayam apramattaḥ

05,047.095c dṛṣṭiś ca me na vyathate purāṇī; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi

05,047.096a anālabdhaṃ jṛmbhati gāṇḍivaṃ dhanur; anālabdhā kampati me dhanurjyā

05,047.096c bāṇāś ca me tūṇamukhād visṛjya; muhur muhur gantum uśanti caiva

05,047.097a saikyaḥ kośān niḥsarati prasanno; hitveva jīrṇām uragas tvacaṃ svām

05,047.097c dhvaje vāco raudrarūpā vadanti; kadā ratho yokṣyate te kirīṭin

05,047.098a gomāyusaṃghāś ca vadanti rātrau; rakṣāṃsy atho niṣpatanty antarikṣāt

05,047.098c mṛgāḥ śṛgālāḥ śitikaṇṭhāś ca kākā; gṛdhrā baḍāś caiva tarakṣavaś ca

05,047.099a suparṇapātāś ca patanti paścād; dṛṣṭvā rathaṃ śvetahayaprayuktam

05,047.099c ahaṃ hy ekaḥ pārthivān sarvayodhāñ; śarān varṣan mṛtyulokaṃ nayeyam

05,047.100a samādadānaḥ pṛthag astramārgān; yathāgnir iddho gahanaṃ nidāghe

05,047.100c sthūṇākarṇaṃ pāśupataṃ ca ghoraṃ; tathā brahmāstraṃ yac ca śakro viveda

05,047.101a vadhe dhṛto vegavataḥ pramuñcan; nāhaṃ prajāḥ kiṃ cid ivāvaśiṣye

05,047.101c śāntiṃ lapsye paramo hy eṣa bhāvaḥ; sthiro mama brūhi gāvalgaṇe tān

05,047.102a nityaṃ punaḥ sacivair yair avocad; devān apīndrapramukhān sahāyān

05,047.102c tair manyate kalahaṃ saṃprayujya; sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata moham asya

05,047.103a vṛddho bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kṛpaś ca; droṇaḥ saputro viduraś ca dhīmān

05,047.103c ete sarve yad vadante tad astu; āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve

05,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,048.001a samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata

05,048.001c duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt

05,048.002a bṛhaspatiś cośanā ca brahmāṇaṃ paryupasthitau

05,048.002c marutaś ca sahendreṇa vasavaś ca sahāśvinau

05,048.003a ādityāś caiva sādhyāś ca ye ca saptarṣayo divi

05,048.003c viśvāvasuś ca gandharvaḥ śubhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ

05,048.004a namaskṛtvopajagmus te lokavṛddhaṃ pitāmaham

05,048.004c parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ

05,048.005a teṣāṃ manaś ca tejaś cāpy ādadānau divaukasām

05,048.005c pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāv ṛṣī

05,048.006a bṛhaspatiś ca papraccha brāhmaṇaṃ kāv imāv iti

05,048.006c bhavantaṃ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha

05,048.007 brahmovāca

05,048.007a yāv etau pṛthivīṃ dyāṃ ca bhāsayantau tapasvinau

05,048.007c jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau

05,048.008a naranārāyaṇāv etau lokāl lokaṃ samāsthitau

05,048.008c ūrjitau svena tapasā mahāsattvaparākramau

05,048.009a etau hi karmaṇā lokān nandayām āsatur dhruvau

05,048.009b*0317_01 dvidhābhūtau mahāprājñau viddhi brahman paraṃtapau

05,048.009c asurāṇām abhāvāya devagandharvapūjitau

05,048.010 vaiśaṃpāyana uvāca

05,048.010a jagāma śakras tac chrutvā yatra tau tepatus tapaḥ

05,048.010c sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair bṛhaspatipurogamaiḥ

05,048.011a tadā devāsure ghore bhaye jāte divaukasām

05,048.011c ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam

05,048.012a tāv abrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama

05,048.012c athaitāv abravīc chakraḥ sāhyaṃ naḥ kriyatām iti

05,048.013a tatas tau śakram abrūtāṃ kariṣyāvo yad icchasi

05,048.013c tābhyāṃ ca sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān

05,048.014a nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūn paraṃtapaḥ

05,048.014c paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca

05,048.015a eṣa bhrānte rathe tiṣṭhan bhallenāpaharac chiraḥ

05,048.015c jambhasya grasamānasya yajñam arjuna āhave

05,048.016a eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujat

05,048.016c hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi nivātakavacān raṇe

05,048.017a eṣa devān sahendreṇa jitvā parapuraṃjayaḥ

05,048.017c atarpayan mahābāhur arjuno jātavedasam

05,048.017e nārāyaṇas tathaivātra bhūyaso 'nyāñ jaghāna ha

05,048.018a evam etau mahāvīryau tau paśyata samāgatau

05,048.018c vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau

05,048.019a naranārāyaṇau devau pūrvadevāv iti śrutiḥ

05,048.019c ajeyau mānuṣe loke sendrair api surāsuraiḥ

05,048.020a eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phalgunas tu naraḥ smṛtaḥ

05,048.020c nārāyaṇo naraś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam

05,048.021a etau hi karmaṇā lokān aśnuvāte 'kṣayān dhruvān

05,048.021c tatra tatraiva jāyete yuddhakāle punaḥ punaḥ

05,048.021d*0318_01 tasmād etau mahābhāgau prapadya śaraṇaṃ vibho

05,048.021d*0318_02 śriyaṃ bhuṅkṣva mahābāho saputrajñātibāndhavaḥ

05,048.022a tasmāt karmaiva kartavyam iti hovāca nāradaḥ

05,048.022c etad dhi sarvam ācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavit

05,048.023a śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā drakṣyasi keśavam

05,048.023c paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānam arjunam

05,048.024a sanātanau mahātmānau kṛṣṇāv ekarathe sthitau

05,048.024c duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṃ mama

05,048.025a no ced ayam abhāvaḥ syāt kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ

05,048.025c arthāc ca tāta dharmāc ca tava buddhir upaplutā

05,048.026a na ced grahīṣyase vākyaṃ śrotāsi subahūn hatān

05,048.026c tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate

05,048.027a trayāṇām eva ca mataṃ tattvam eko 'numanyase

05,048.027c rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha

05,048.028a durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca

05,048.028c tathā kṣudrasya pāpasya bhrātur duḥśāsanasya ca

05,048.029 karṇa uvāca

05,048.029a naivam āyuṣmatā vācyaṃ yan mām āttha pitāmaha

05,048.029c kṣatradharme sthito hy asmi svadharmād anapeyivān

05,048.030a kiṃ cānyan mayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase

05,048.030c na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid dhārtarāṣṭrā viduḥ kva cit

05,048.030d*0319_01 kāmāl lobhāc ca kāruṇyāt snehāc ca bharatarṣabha

05,048.030d*0320_01 nācaraṃ vṛjinaṃ kiṃ cid dhārtarāṣṭrasya nityaśaḥ

05,048.030d*0320_02 ahaṃ hi pāṇḍavān sarvān haniṣyāmi raṇe sthitān

05,048.030d*0320_03 prāg viruddhaiḥ śamaṃ sadbhiḥ kathaṃ vā kriyate punaḥ

05,048.031a rājño hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ priyaṃ mayā

05,048.031c tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ

05,048.032 vaiśaṃpāyana uvāca

05,048.032a karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ

05,048.032c dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam ābhāṣyedaṃ vaco 'bravīt

05,048.033a yad ayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavān iti

05,048.033c nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām

05,048.033d*0321_01 teṣām ekakalāṃ pūrṇāṃ pāṇḍavānāṃ na cārhati

05,048.034a anayo yo 'yam āgantā putrāṇāṃ te durātmanām

05,048.034c tad asya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ

05,048.035a enam āśritya putras te mandabuddhiḥ suyodhanaḥ

05,048.035c avamanyata tān vīrān devaputrān ariṃdamān

05,048.036a kiṃ cāpy anena tat karma kṛtaṃ pūrvaṃ suduṣkaram

05,048.036c tair yathā pāṇḍavaiḥ sarvair ekaikena kṛtaṃ purā

05,048.037a dṛṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṃ nihataṃ priyam

05,048.037c dhanaṃjayena vikramya kim anena tadā kṛtam

05,048.037d*0322_01 sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ

05,048.037d*0322_02 api sarvāmaraiśvaryaṃ tyajeyur na punar jayam

05,048.038a sahitān hi kurūn sarvān abhiyāto dhanaṃjayaḥ

05,048.038c pramathya cācchinad gāvaḥ kim ayaṃ proṣitas tadā

05,048.039a gandharvair ghoṣayātrāyāṃ hriyate yat sutas tava

05,048.039c kva tadā sūtaputro 'bhūd ya idānīṃ vṛṣāyate

05,048.040a nanu tatrāpi pārthena bhīmena ca mahātmanā

05,048.040c yamābhyām eva cāgamya gandharvās te parājitāḥ

05,048.041a etāny asya mṛṣoktāni bahūni bharatarṣabha

05,048.041c vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalopinaḥ

05,048.042a bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmanāḥ

05,048.042c dhṛtarāṣṭram uvācedaṃ rājamadhye 'bhipūjayan

05,048.043a yad āha bharataśreṣṭho bhīṣmas tat kriyatāṃ nṛpa

05,048.043c na kāmam arthalipsūnāṃ vacanaṃ kartum arhasi

05,048.044a purā yuddhāt sādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṃgamam

05,048.044b*0323_01 ajeyāḥ pāṇḍavā rājan sendrair api surāsuraiḥ

05,048.044c yad vākyam arjunenoktaṃ saṃjayena niveditam

05,048.045a sarvaṃ tad abhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ

05,048.045c na hy asya triṣu lokeṣu sadṛśo 'sti dhanurdharaḥ

05,048.046a anādṛtya tu tad vākyam arthavad droṇabhīṣmayoḥ

05,048.046c tataḥ sa saṃjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavam

05,048.047a tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite 'bhavan

05,048.047c bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyag anubhāṣate

05,049.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,049.001a kim asau pāṇḍavo rājā dharmaputro 'bhyabhāṣata

05,049.001c śrutvemā bahulāḥ senāḥ pratyarthena samāgatāḥ

05,049.002a kim icchaty abhisaṃrambhād yotsyamāno yudhiṣṭhiraḥ

05,049.002c kasya svid bhrātṛputrāṇāṃ cintāsu mukham īkṣate

05,049.003a ke svid enaṃ vārayanti śāmya yudhyeti vā punaḥ

05,049.003c nikṛtyā kopitaṃ mandair dharmajñaṃ dharmacāriṇam

05,049.004 saṃjaya uvāca

05,049.004a rājño mukham udīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

05,049.004c yudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvān anuśāsti ca

05,049.005a pṛthagbhūtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ

05,049.005c āyāntam abhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

05,049.006a tamaḥ sūryam ivodyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasam

05,049.006c pāñcālāḥ pratinandanti tejorāśim ivodyatam

05,049.007a ā gopālāvipālebhyo nandamānaṃ yudhiṣṭhiram

05,049.007c pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandanti pāṇḍavam

05,049.008a brāhmaṇyo rājaputryaś ca viśāṃ duhitaraś ca yāḥ

05,049.008c krīḍantyo 'bhisamāyānti pārthaṃ saṃnaddham īkṣitum

05,049.009 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,049.009a saṃjayācakṣva kenāsmān pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.009c dhṛṣṭadyumnena senānyā somakāḥ kiṃbalā iva

05,049.010 vaiśaṃpāyana uvāca

05,049.010a gāvalgaṇis tu tat pṛṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadi

05,049.010c niḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ saṃcintayann iva

05,049.010e tatrānimittato daivāt sūtaṃ kaśmalam āviśat

05,049.011a tadācacakṣe puruṣaḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadi

05,049.011c saṃjayo 'yaṃ mahārāja mūrcchitaḥ patito bhuvi

05,049.011e vācaṃ na sṛjate kāṃ cid dhīnaprajño 'lpacetanaḥ

05,049.012 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,049.012a apaśyat saṃjayo nūnaṃ kuntīputrān mahārathān

05,049.012c tair asya puruṣavyāghrair bhṛśam udvejitaṃ manaḥ

05,049.013 vaiśaṃpāyana uvāca

05,049.013a saṃjayaś cetanāṃ labdhvā pratyāśvasyedam abravīt

05,049.013c dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi

05,049.014a dṛṣṭavān asmi rājendra kuntīputrān mahārathān

05,049.014c matsyarājagṛhāvāsād avarodhena karśitān

05,049.014e śṛṇu yair hi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.014f*0324_01 dhṛṣṭadyumnena vīreṇa yuddhe vaste 'bhyayuñjata

05,049.015a yo naiva roṣān na bhayān na kāmān nārthakāraṇāt

05,049.015c na hetuvādād dharmātmā satyaṃ jahyāt kathaṃ cana

05,049.016a yaḥ pramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥ

05,049.016c ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.017a yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana

05,049.017c yo vai sarvān mahīpālān vaśe cakre dhanurdharaḥ

05,049.017e tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.018a niḥsṛtānāṃ jatugṛhād dhiḍimbāt puruṣādakāt

05,049.018c ya eṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

05,049.019a yājñasenīm atho yatra sindhurājo 'pakṛṣṭavān

05,049.019c tatraiṣām abhavad dvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

05,049.020a yaś ca tān saṃgatān sarvān pāṇḍavān vāraṇāvate

05,049.020c dahyato mocayām āsa tena vas te 'bhyayuñjata

05,049.021a kṛṣṇāyāś caratā prītiṃ yena krodhavaśā hatāḥ

05,049.021c praviśya viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam

05,049.022a yasya nāgāyutaṃ vīryaṃ bhujayoḥ sāram arpitam

05,049.022c tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.023a kṛṣṇadvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥ

05,049.023c ajayad yaḥ purā vīro yudhyamānaṃ puraṃdaram

05,049.024a yaḥ sa sākṣān mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam

05,049.024c toṣayām āsa yuddhena devadevam umāpatim

05,049.025a yaś ca sarvān vaśe cakre lokapālān dhanurdharaḥ

05,049.025c tena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.026a yaḥ pratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe mlecchagaṇāyutām

05,049.026c sa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ

05,049.027a tena vo darśanīyena vīreṇātidhanurbhṛtā

05,049.027c mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.028a yaḥ kāśīn aṅgamagadhān kaliṅgāṃś ca yudhājayat

05,049.028c tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.029a yasya vīryeṇa sadṛśāś catvāro bhuvi mānavāḥ

05,049.029c aśvatthāmā dhṛṣṭaketuḥ pradyumno rukmir eva ca

05,049.030a tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.030c yavīyasā nṛvīreṇa mādrīnandikareṇa ca

05,049.031a tapaś cacāra yā ghoraṃ kāśikanyā purā satī

05,049.031c bhīṣmasya vadham icchantī pretyāpi bharatarṣabha

05,049.032a pāñcālasya sutā jajñe daivāc ca sa punaḥ pumān

05,049.032c strīpuṃsoḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān

05,049.033a yaḥ kaliṅgān samāpede pāñcālo yuddhadurmadaḥ

05,049.033c śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata

05,049.034a yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhane kila

05,049.034c maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.035a maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ

05,049.035c sumṛṣṭakavacāḥ śūrās taiś ca vas te 'bhyayuñjata

05,049.036a yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhṛtimān satyavikramaḥ

05,049.036c tena vo vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṃgaraḥ

05,049.037a ya āsīc charaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanām

05,049.037c raṇe tena virāṭena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.037d*0325_01 yaś ca droṇavināśāya samutpanno mahāmanāḥ

05,049.037d*0325_02 dhṛṣṭadyumnena senānyā pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.038a yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥ

05,049.038c sa teṣām abhavad yoddhā tena vas te 'bhyayuñjata

05,049.039a śiśubhir durjayaiḥ saṃkhye draupadeyair mahātmabhiḥ

05,049.039c āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.040a yaḥ kṛṣṇasadṛśo vīrye yudhiṣṭhirasamo dame

05,049.040c tenābhimanyunā saṃkhye pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.041a yaś caivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketur mahāyaśāḥ

05,049.041c duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālir mahārathaḥ

05,049.041e tena vaś cedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.041f*0326_01 akṣauhiṇyā parivṛtaḥ pāṇḍavān yo 'bhisaṃśritaḥ

05,049.041f*0327_01 pāṇḍavān yo 'bhisaṃsṛtya āste yadukulodbhavaḥ

05,049.042a yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānām iva vāsavaḥ

05,049.042c tena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata

05,049.043a tathā cedipater bhrātā śarabho bharatarṣabha

05,049.043c karakarṣeṇa sahitas tābhyāṃ vas te 'bhyayuñjata

05,049.044a jārāsaṃdhiḥ sahadevo jayatsenaś ca tāv ubhau

05,049.044b*0328_01 yuddhe 'pratirathau vīrau pāṇḍavārthe vyavasthitau

05,049.044c drupadaś ca mahātejā balena mahatā vṛtaḥ

05,049.044e tyaktātmā pāṇḍavārthāya yotsyamāno vyavasthitaḥ

05,049.045a ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥ

05,049.045c śataśo yān apāśritya dharmarājo vyavasthitaḥ

05,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,050.001a sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥ

05,050.001c ekatas tv eva te sarve sametā bhīma ekataḥ

05,050.002a bhīmasenād dhi me bhūyo bhayaṃ saṃjāyate mahat

05,050.002c kruddhād amarṣaṇāt tāta vyāghrād iva mahāruroḥ

05,050.003a jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasan

05,050.003c bhīto vṛkodarāt tāta siṃhāt paśur ivābalaḥ

05,050.004a na hi tasya mahābāhoḥ śakrapratimatejasaḥ

05,050.004c sainye 'smin pratipaśyāmi ya enaṃ viṣahed yudhi

05,050.005a amarṣaṇaś ca kaunteyo dṛḍhavairaś ca pāṇḍavaḥ

05,050.005c anarmahāsī sonmādas tiryakprekṣī mahāsvanaḥ

05,050.006a mahāvego mahotsāho mahābāhur mahābalaḥ

05,050.006c mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati

05,050.007a ūrugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ

05,050.007c kurūṇām ṛṣabho yuddhe daṇḍapāṇir ivāntakaḥ

05,050.008a śaikyāyasamayīṃ ghorāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣitām

05,050.008c manasāhaṃ prapaśyāmi brahmadaṇḍam ivodyatam

05,050.009a yathā rurūṇāṃ yūtheṣu siṃho jātabalaś caret

05,050.009c māmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati

05,050.010a sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ krūravikramaḥ

05,050.010c bahvāśī vipratīpaś ca bālye 'pi rabhasaḥ sadā

05,050.011a udvepate me hṛdayaṃ yadā duryodhanādayaḥ

05,050.011c bālye 'pi tena yudhyanto vāraṇeneva marditāḥ

05,050.012a tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityam eva sutā mama

05,050.012b*0329_01 sa vai bhīmo mahāvīryaḥ kruddhaḥ parapuraṃjayaḥ

05,050.012c sa eva hetur bhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ

05,050.013a grasamānam anīkāni naravāraṇavājinām

05,050.013c paśyāmīvāgrato bhīmaṃ krodhamūrchitam āhave

05,050.014a astre droṇārjunasamaṃ vāyuvegasamaṃ jave

05,050.014b*0330_01 maheśvarasamaṃ krodhe ko hanyād bhīmam āhave

05,050.014c saṃjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenam amarṣaṇam

05,050.015a atilābhaṃ tu manye 'haṃ yat tena ripughātinā

05,050.015c tadaiva na hatāḥ sarve mama putrā manasvinā

05,050.016a yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāś ca samāhatāḥ

05,050.016b*0331_01 hiḍimbabakakirmīrapramukhāś ca mahābalāḥ

05,050.016c kathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ prasahiṣyati

05,050.017a na sa jātu vaśe tasthau mama bālo 'pi saṃjaya

05,050.017c kiṃ punar mama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ

05,050.018a niṣṭhuraḥ sa ca naiṣṭhuryād bhajyed api na saṃnamet

05,050.018c tiryakprekṣī saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyed vṛkodaraḥ

05,050.019a bṛhadaṃso 'pratibalo gauras tāla ivodgataḥ

05,050.019c pramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko 'rjunāt

05,050.020a javena vājino 'tyeti balenātyeti kuñjarān

05,050.020c avyaktajalpī madhvakṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī

05,050.021a iti bālye śrutaḥ pūrvaṃ mayā vyāsamukhāt purā

05,050.021c rūpato vīryataś caiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ

05,050.022a āyasena sa daṇḍena rathān nāgān hayān narān

05,050.022c haniṣyati raṇe kruddho bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

05,050.023a amarṣī nityasaṃrabdho raudraḥ krūraparākramaḥ

05,050.023c mama tāta pratīpāni kurvan pūrvaṃ vimānitaḥ

05,050.024a niṣkīrṇām āyasīṃ sthūlāṃ suparvāṃ kāñcanīṃ gadām

05,050.024c śataghnīṃ śatanirhrādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ

05,050.025a apāram aplavāgādhaṃ samudraṃ śaraveginam

05,050.025c bhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandās titīrṣavaḥ

05,050.026a krośato me na śṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ

05,050.026c viṣamaṃ nāvabudhyante prapātaṃ madhudarśinaḥ

05,050.027a saṃyugaṃ ye kariṣyanti nararūpeṇa vāyunā

05,050.027c niyataṃ coditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ

05,050.028a śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍasrim amitaujasam

05,050.028c prahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ

05,050.029a gadāṃ bhrāmayatas tasya bhindato hastimastakān

05,050.029c sṛkkiṇī lelihānasya bāṣpam utsṛjato muhuḥ

05,050.030a uddiśya pātān patataḥ kurvato bhairavān ravān

05,050.030c pratīpān patato mattān kuñjarān pratigarjataḥ

05,050.031a vigāhya rathamārgeṣu varān uddiśya nighnataḥ

05,050.031c agneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā

05,050.032a vīthīṃ kurvan mahābāhur drāvayan mama vāhinīm

05,050.032c nṛtyann iva gadāpāṇir yugāntaṃ darśayiṣyati

05,050.033a prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjan puṣpitān drumān

05,050.033c pravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkodaraḥ

05,050.034a kurvan rathān vipuruṣān vidhvajān bhagnapuṣkarān

05,050.034c ārujan puruṣavyāghro rathinaḥ sādinas tathā

05,050.035a gaṅgāvega ivānūpāṃs tīrajān vividhān drumān

05,050.035c pravekṣyati mahāsenāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya

05,050.036a vaśaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabalārditāḥ

05,050.036c mama putrāś ca bhṛtyāś ca rājānaś caiva saṃjaya

05,050.037a yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṃ purā

05,050.037c vāsudevasahāyena jarāsaṃdho nipātitaḥ

05,050.038a kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsaṃdhena dhīmatā

05,050.038c māgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā pratāpitā

05,050.039a bhīṣmapratāpāt kuravo nayenāndhakavṛṣṇayaḥ

05,050.039c te na tasya vaśaṃ jagmuḥ kevalaṃ daivam eva vā

05,050.040a sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā

05,050.040c anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tato 'dhikam

05,050.041a dīrghakālena saṃsiktaṃ viṣam āśīviṣo yathā

05,050.041c sa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama saṃjaya

05,050.042a mahendra iva vajreṇa dānavān devasattamaḥ

05,050.042c bhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān

05,050.043a aviṣahyam anāvāryaṃ tīvravegaparākramam

05,050.043c paśyāmīvātitāmrākṣam āpatantaṃ vṛkodaram

05,050.044a agadasyāpy adhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥ

05,050.044c bāhubhyāṃ yudhyamānasya kas tiṣṭhed agrataḥ pumān

05,050.045a bhīṣmo droṇaś ca vipro 'yaṃ kṛpaḥ śāradvatas tathā

05,050.045c jānanty ete yathaivāhaṃ vīryajñas tasya dhīmataḥ

05,050.046a āryavrataṃ tu jānantaḥ saṃgarān na bibhitsavaḥ

05,050.046c senāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ

05,050.047a balīyaḥ sarvato diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥ

05,050.047c paśyann api jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yat sutān

05,050.048a te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgam aindraṃ samāsthitāḥ

05,050.048c tyakṣyanti tumule prāṇān rakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ

05,050.049a yathaiṣāṃ māmakās tāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā api

05,050.049c pautrā bhīṣmasya śiṣyāś ca droṇasya ca kṛpasya ca

05,050.050a yat tv asmad āśrayaṃ kiṃ cid dattam iṣṭaṃ ca saṃjaya

05,050.050c tasyāpacitim āryatvāt kartāraḥ sthavirās trayaḥ

05,050.051a ādadānasya śastraṃ hi kṣatradharmaṃ parīpsataḥ

05,050.051c nidhanaṃ brāhmaṇasyājau varam evāhur uttamam

05,050.052a sa vai śocāmi sarvān vai ye yuyutsanti pāṇḍavān

05,050.052c vikruṣṭaṃ vidureṇādau tad etad bhayam āgatam

05,050.053a na tu manye vighātāya jñānaṃ duḥkhasya saṃjaya

05,050.053c bhavaty atibale hy etaj jñānam apy upaghātakam

05,050.054a ṛṣayo hy api nirmuktāḥ paśyanto lokasaṃgrahān

05,050.054c sukhe bhavanti sukhinas tathā duḥkhena duḥkhitāḥ

05,050.055a kiṃ punar yo 'ham āsaktas tatra tatra sahasradhā

05,050.055c putreṣu rājyadāreṣu pautreṣv api ca bandhuṣu

05,050.056a saṃśaye tu mahaty asmin kiṃ nu me kṣamam uttamam

05,050.056c vināśaṃ hy eva paśyāmi kurūṇām anucintayan

05,050.057a dyūtapramukham ābhāti kurūṇāṃ vyasanaṃ mahat

05,050.057c mandenaiśvaryakāmena lobhāt pāpam idaṃ kṛtam

05,050.058a manye paryāyadharmo 'yaṃ kālasyātyantagāminaḥ

05,050.058c cakre pradhir ivāsakto nāsya śakyaṃ palāyitum

05,050.059a kiṃ nu kāryaṃ kathaṃ kuryāṃ kva nu gacchāmi saṃjaya

05,050.059c ete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ

05,050.060a avaśo 'haṃ purā tāta putrāṇāṃ nihate śate

05,050.060c śroṣyāmi ninadaṃ strīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ spṛśet

05,050.061a yathā nidāghe jvalanaḥ samiddho; dahet kakṣaṃ vāyunā codyamānaḥ

05,050.061c gadāhastaḥ pāṇḍavas tadvad eva; hantā madīyān sahito 'rjunena

05,051.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,051.001a yasya vai nānṛtā vācaḥ pravṛttā anuśuśrumaḥ

05,051.001c trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ

05,051.002a tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ

05,051.002c aniśaṃ cintayāno 'pi yaḥ pratīyād rathena tam

05,051.003a asyataḥ karṇinālīkān mārgaṇān hṛdayacchidaḥ

05,051.003c pratyetā na samaḥ kaś cid yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ

05,051.004a droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi vīrau nararṣabhau

05,051.004b*0332_01 kṛtāstrau balināṃ śreṣṭhau samareṣv aparājitau

05,051.004c māhātmyāt saṃśayo loke na tv asti vijayo mama

05,051.005a ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ

05,051.005c samartho balavān pārtho dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ

05,051.005e bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājayaḥ

05,051.006a sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ

05,051.006c api sarvāmaraiśvaryaṃ tyajeyur na punar jayam

05,051.006e vadhe nūnaṃ bhavec chāntis tayor vā phalgunasya vā

05,051.007a na tu jetārjunasyāsti hantā cāsya na vidyate

05,051.007c manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati ya utthitaḥ

05,051.008a anye 'py astrāṇi jānanti jīyante ca jayanti ca

05,051.008c ekāntavijayas tv eva śrūyate phalgunasya ha

05,051.009a trayastriṃśat samāhūya khāṇḍave 'gnim atarpayat

05,051.009c jigāya ca surān sarvān nāsya vedmi parājayam

05,051.010a yasya yantā hṛṣīkeśaḥ śīlavṛttasamo yudhi

05,051.010c dhruvas tasya jayas tāta yathendrasya jayas tathā

05,051.011a kṛṣṇāv ekarathe yattāv adhijyaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ

05,051.011c yugapat trīṇi tejāṃsi sametāny anuśuśrumaḥ

05,051.012a naiva no 'sti dhanus tādṛṅ na yoddhā na ca sārathiḥ

05,051.012c tac ca mandā na jānanti duryodhanavaśānugāḥ

05,051.013a śeṣayed aśanir dīpto nipatan mūrdhni saṃjaya

05,051.013c na tu śeṣaṃ śarāḥ kuryur astās tāta kirīṭinā

05,051.014a api cāsyann ivābhāti nighnann iva ca phalgunaḥ

05,051.014c uddharann iva kāyebhyaḥ śirāṃsi śaravṛṣṭibhiḥ

05,051.015a api bāṇamayaṃ tejaḥ pradīptam iva sarvataḥ

05,051.015c gāṇḍīveddhaṃ dahetājau putrāṇāṃ mama vāhinīm

05,051.016a api sā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ

05,051.016c vitrastā bahulā senā bhāratī pratibhāti me

05,051.017a yathā kakṣaṃ dahaty agniḥ pravṛddhaḥ sarvataś caran

05,051.017c mahārcir aniloddhūtas tadvad dhakṣyati māmakān

05,051.018a yadodvaman niśitān bāṇasaṃghān; sthātātatāyī samare kirīṭī

05,051.018c sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; yathā bhavet tadvad avāraṇīyaḥ

05,051.019a yadā hy abhīkṣṇaṃ subahūn prakārāñ; śrotāsmi tān āvasathe kurūṇām

05,051.019c teṣāṃ samantāc ca tathā raṇāgre; kṣayaḥ kilāyaṃ bharatān upaiti

05,052.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,052.001a yathaiva pāṇḍavāḥ sarve parākrāntā jigīṣavaḥ

05,052.001c tathaivābhisarās teṣāṃ tyaktātmāno jaye dhṛtāḥ

05,052.002a tvam eva hi parākrāntān ācakṣīthāḥ parān mama

05,052.002c pāñcālān kekayān matsyān māgadhān vatsabhūmipān

05,052.003a yaś ca sendrān imāṃl lokān icchan kuryād vaśe balī

05,052.003c sa śreṣṭho jagataḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ jaye dhṛtaḥ

05,052.004a samastām arjunād vidyāṃ sātyakiḥ kṣipram āptavān

05,052.004c śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān

05,052.005a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ krūrakarmā mahārathaḥ

05,052.005c māmakeṣu raṇaṃ kartā baleṣu paramāstravit

05,052.006a yudhiṣṭhirasya ca krodhād arjunasya ca vikramāt

05,052.006c yamābhyāṃ bhīmasenāc ca bhayaṃ me tāta jāyate

05,052.007a amānuṣaṃ manuṣyendrair jālaṃ vitatam antarā

05,052.007c mama senāṃ haniṣyanti tataḥ krośāmi saṃjaya

05,052.008a darśanīyo manasvī ca lakṣmīvān brahmavarcasī

05,052.008c medhāvī sukṛtaprajño dharmātmā pāṇḍunandanaḥ

05,052.009a mitrāmātyaiḥ susaṃpannaḥ saṃpanno yojyayojakaiḥ

05,052.009c bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrair upapanno mahārathaiḥ

05,052.010a dhṛtyā ca puruṣavyāghro naibhṛtyena ca pāṇḍavaḥ

05,052.010c anṛśaṃso vadānyaś ca hrīmān satyaparākramaḥ

05,052.011a bahuśrutaḥ kṛtātmā ca vṛddhasevī jitendriyaḥ

05,052.011c taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ samiddham iva pāvakam

05,052.012a tapantam iva ko mandaḥ patiṣyati pataṃgavat

05,052.012c pāṇḍavāgnim anāvāryaṃ mumūrṣur mūḍhacetanaḥ

05,052.013a tanur uccaḥ śikhī rājā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ

05,052.013c mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati

05,052.014a tair ayuddhaṃ sādhu manye kuravas tan nibodhata

05,052.014c yuddhe vināśaḥ kṛtsnasya kulasya bhavitā dhruvam

05,052.015a eṣā me paramā śāntir yayā śāmyati me manaḥ

05,052.015c yadi tv ayuddham iṣṭaṃ vo vayaṃ śāntyai yatāmahe

05,052.016a na tu naḥ śikṣamāṇānām upekṣeta yudhiṣṭhiraḥ

05,052.016c jugupsati hy adharmeṇa mām evoddiśya kāraṇam

05,053.001 saṃjaya uvāca

05,053.001a evam etan mahārāja yathā vadasi bhārata

05,053.001c yuddhe vināśaḥ kṣatrasya gāṇḍīvena pradṛśyate

05,053.002a idaṃ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ

05,053.002c yat putravaśam āgaccheḥ sattvajñaḥ savyasācinaḥ

05,053.003a naiṣa kālo mahārāja tava śaśvat kṛtāgasaḥ

05,053.003c tvayā hy evāditaḥ pārthā nikṛtā bharatarṣabha

05,053.003d*0333_01 svīkṛtās tair janapadāḥ kuravas te sajāṅgalāḥ

05,053.003d*0333_02 kathaṃ vīraur jitāṃ bhūmim akhilāṃ pratipadyathāḥ

05,053.004a pitā śreṣṭhaḥ suhṛd yaś ca samyak praṇihitātmavān

05,053.004c āstheyaṃ hi hitaṃ tena na drogdhā gurur ucyate

05,053.005a idaṃ jitam idaṃ labdham iti śrutvā parājitān

05,053.005c dyūtakāle mahārāja smayase sma kumāravat

05,053.006a paruṣāṇy ucyamānān sma purā pārthān upekṣase

05,053.006c kṛtsnaṃ rājyaṃ jayantīti prapātaṃ nānupaśyasi

05,053.007a pitryaṃ rājyaṃ mahārāja kuravas te sajāṅgalāḥ

05,053.007b*0334_01 prārthayanti mahāyuddhe nānubandham avekṣase

05,053.007c atha vīrair jitāṃ bhūmim akhilāṃ pratyapadyathāḥ

05,053.008a bāhuvīryārjitā bhūmis tava pārthair niveditā

05,053.008c mayedaṃ kṛtam ity eva manyase rājasattama

05,053.009a grastān gandharvarājena majjato hy aplave 'mbhasi

05,053.009c ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṃs te rājasattama

05,053.010a kumāravac ca smayase dyūte vinikṛteṣu yat

05,053.010c pāṇḍaveṣu vanaṃ rājan pravrajatsu punaḥ punaḥ

05,053.011a pravarṣataḥ śaravrātān arjunasya śitān bahūn

05,053.011c apy arṇavā viśuṣyeyuḥ kiṃ punar māṃsayonayaḥ

05,053.012a asyatāṃ phalgunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam

05,053.012c keśavaḥ sarvabhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam

05,053.013a vānaro rocamānaś ca ketuḥ ketumatāṃ varaḥ

05,053.013c evam etāni saratho vahañ śvetahayo raṇe

05,053.013e kṣapayiṣyati no rājan kālacakram ivodyatam

05,053.014a tasyādya vasudhā rājan nikhilā bharatarṣabha

05,053.014c yasya bhīmārjunau yodhau sa rājā rājasattama

05,053.015a tathā bhīmahataprāyāṃ majjantīṃ tava vāhinīm

05,053.015c duryodhanamukhā dṛṣṭvā kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ

05,053.016a na hi bhīmabhayād bhītā lapsyante vijayaṃ vibho

05,053.016c tava putrā mahārāja rājānaś cānusāriṇaḥ

05,053.017a matsyās tvām adya nārcanti pāñcālāś ca sakekayāḥ

05,053.017c śālveyāḥ śūrasenāś ca sarve tvām avajānate

05,053.017e pārthaṃ hy ete gatāḥ sarve vīryajñās tasya dhīmataḥ

05,053.017f*0335_01 bhaktyā hy asya virudhyante tava putraiḥ sadaiva te

05,053.018a anarhān eva tu vadhe dharmayuktān vikarmaṇā

05,053.018b*0336_01 yo 'kleśayat pāṇḍuputrān yo vidveṣṭy adhunāpi vai

05,053.018c sarvopāyair niyantavyaḥ sānugaḥ pāpapūruṣaḥ

05,053.018d*0337_01 aparokṣaṃ mahārāja sākṣāc cainaṃ bravīmy aham

05,053.018e tava putro mahārāja nātra śocitum arhasi

05,053.019a dyūtakāle mayā coktaṃ vidureṇa ca dhīmatā

05,053.019c yad idaṃ te vilapitaṃ pāṇḍavān prati bhārata

05,053.019e anīśeneva rājendra sarvam etan nirarthakam

05,054.001 duryodhana uvāca

05,054.001a na bhetavyaṃ mahārāja na śocyā bhavatā vayam

05,054.001c samarthāḥ sma parān rājan vijetuṃ samare vibho

05,054.002a vanaṃ pravrājitān pārthān yad āyān madhusūdanaḥ

05,054.002c mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā

05,054.003a kekayā dhṛṣṭaketuś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,054.003c rājānaś cānvayuḥ pārthān bahavo 'nye 'nuyāyinaḥ

05,054.004a indraprasthasya cādūrāt samājagmur mahārathāḥ

05,054.004c vyagarhayaṃś ca saṃgamya bhavantaṃ kurubhiḥ saha

05,054.005a te yudhiṣṭhiram āsīnam ajinaiḥ prativāsitam

05,054.005c kṛṣṇapradhānāḥ saṃhatya paryupāsanta bhārata

05,054.006a pratyādānaṃ ca rājyasya kāryam ūcur narādhipāḥ

05,054.006c bhavataḥ sānubandhasya samucchedaṃ cikīrṣavaḥ

05,054.007a śrutvā caitan mayoktās tu bhīṣmadroṇakṛpās tadā

05,054.007c jñātikṣayabhayād rājan bhītena bharatarṣabha

05,054.008a na te sthāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥ

05,054.008c samucchedaṃ hi naḥ kṛtsnaṃ vāsudevaś cikīrṣati

05,054.009a ṛte ca viduraṃ sarve yūyaṃ vadhyā mahātmanaḥ

05,054.009c dhṛtarāṣṭraś ca dharmajño na vadhyaḥ kurusattamaḥ

05,054.010a samucchedaṃ ca kṛtsnaṃ naḥ kṛtvā tāta janārdanaḥ

05,054.010c ekarājyaṃ kurūṇāṃ sma cikīrṣati yudhiṣṭhire

05,054.011a tatra kiṃ prāptakālaṃ naḥ praṇipātaḥ palāyanam

05,054.011c prāṇān vā saṃparityajya pratiyudhyāmahe parān

05,054.012a pratiyuddhe tu niyataḥ syād asmākaṃ parājayaḥ

05,054.012c yudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ

05,054.013a viraktarāṣṭrāś ca vayaṃ mitrāṇi kupitāni naḥ

05,054.013c dhikkṛtāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ svajanena ca sarvaśaḥ

05,054.014a praṇipāte tu doṣo 'sti bandhūnāṃ śāśvatīḥ samāḥ

05,054.014c pitaraṃ tv eva śocāmi prajñānetraṃ janeśvaram

05,054.014e matkṛte duḥkham āpannaṃ kleśaṃ prāptam anantakam

05,054.015a kṛtaṃ hi tava putraiś ca pareṣām avarodhanam

05,054.015c matpriyārthaṃ puraivaitad viditaṃ te narottama

05,054.016a te rājño dhṛtarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥ

05,054.016c vairaṃ pratikariṣyanti kulocchedena pāṇḍavāḥ

05,054.017a tato droṇo 'bravīd bhīṣmaḥ kṛpo drauṇiś ca bhārata

05,054.017c matvā māṃ mahatīṃ cintām āsthitaṃ vyathitendriyam

05,054.018a abhidrugdhāḥ pare cen no na bhetavyaṃ paraṃtapa

05,054.018c asamarthāḥ pare jetum asmān yudhi janeśvara

05,054.019a ekaikaśaḥ samarthāḥ smo vijetuṃ sarvapārthivān

05,054.019c āgacchantu vineṣyāmo darpam eṣāṃ śitaiḥ śaraiḥ

05,054.020a puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥ

05,054.020c mṛte pitary abhikruddho rathenaikena bhārata

05,054.021a jaghāna subahūṃs teṣāṃ saṃrabdhaḥ kurusattamaḥ

05,054.021c tatas te śaraṇaṃ jagmur devavratam imaṃ bhayāt

05,054.022a sa bhīṣmaḥ susamartho 'yam asmābhiḥ sahito raṇe

05,054.022c parān vijetuṃ tasmāt te vyetu bhīr bharatarṣabha

05,054.022e ity eṣāṃ niścayo hy āsīt tatkālam amitaujasām

05,054.023a purā pareṣāṃ pṛthivī kṛtsnāsīd vaśavartinī

05,054.023c asmān punar amī nādya samarthā jetum āhave

05,054.023e chinnapakṣāḥ pare hy adya vīryahīnāś ca pāṇḍavāḥ

05,054.024a asmatsaṃsthā ca pṛthivī vartate bharatarṣabha

05,054.024c ekārthāḥ sukhaduḥkheṣu mayānītāś ca pārthivāḥ

05,054.025a apy agniṃ praviśeyus te samudraṃ vā paraṃtapa

05,054.025c madarthe pārthivāḥ sarve tad viddhi kurusattama

05,054.026a unmattam iva cāpi tvāṃ prahasantīha duḥkhitam

05,054.026c vilapantaṃ bahuvidhaṃ bhītaṃ paravikatthane

05,054.027a eṣāṃ hy ekaikaśo rājñāṃ samarthaḥ pāṇḍavān prati

05,054.027c ātmānaṃ manyate sarvo vyetu te bhayam āgatam

05,054.028a sarvāṃ samagrāṃ senāṃ me vāsavo 'pi na śaknuyāt

05,054.028c hantum akṣayyarūpeyaṃ brahmaṇāpi svayambhuvā

05,054.029a yudhiṣṭhiraḥ puraṃ hitvā pañca grāmān sa yācati

05,054.029c bhīto hi māmakāt sainyāt prabhāvāc caiva me prabho

05,054.030a samarthaṃ manyase yac ca kuntīputraṃ vṛkodaram

05,054.030c tan mithyā na hi me kṛtsnaṃ prabhāvaṃ vettha bhārata

05,054.031a matsamo hi gadāyuddhe pṛthivyāṃ nāsti kaś cana

05,054.031c nāsīt kaś cid atikrānto bhavitā na ca kaś cana

05,054.032a yukto duḥkhocitaś cāhaṃ vidyāpāragatas tathā

05,054.032c tasmān na bhīmān nānyebhyo bhayaṃ me vidyate kva cit

05,054.033a duryodhanasamo nāsti gadāyām iti niścayaḥ

05,054.033c saṃkarṣaṇasya bhadraṃ te yat tadainam upāvasam

05,054.034a yuddhe saṃkarṣaṇasamo balenābhyadhiko bhuvi

05,054.034c gadāprahāraṃ bhīmo me na jātu viṣahed yudhi

05,054.035a ekaṃ prahāraṃ yaṃ dadyāṃ bhīmāya ruṣito nṛpa

05,054.035c sa evainaṃ nayed ghoraṃ kṣipraṃ vaivasvatakṣayam

05,054.036a iccheyaṃ ca gadāhastaṃ rājan draṣṭuṃ vṛkodaram

05,054.036c suciraṃ prārthito hy eṣa mama nityaṃ manorathaḥ

05,054.037a gadayā nihato hy ājau mama pārtho vṛkodaraḥ

05,054.037c viśīrṇagātraḥ pṛthivīṃ parāsuḥ prapatiṣyati

05,054.038a gadāprahārābhihato himavān api parvataḥ

05,054.038c sakṛn mayā viśīryeta giriḥ śatasahasradhā

05,054.039a sa cāpy etad vijānāti vāsudevārjunau tathā

05,054.039c duryodhanasamo nāsti gadāyām iti niścayaḥ

05,054.040a tat te vṛkodaramayaṃ bhayaṃ vyetu mahāhave

05,054.040c vyapaneṣyāmy ahaṃ hy enaṃ mā rājan vimanā bhava

05,054.041a tasmin mayā hate kṣipram arjunaṃ bahavo rathāḥ

05,054.041c tulyarūpā viśiṣṭāś ca kṣepsyanti bharatarṣabha

05,054.042a bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ karṇo bhūriśravās tathā

05,054.042c prāgjyotiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājo jayadrathaḥ

05,054.043a ekaika eṣāṃ śaktas tu hantuṃ bhārata pāṇḍavān

05,054.043c samastās tu kṣaṇenaitān neṣyanti yamasādanam

05,054.044a samagrā pārthivī senā pārtham ekaṃ dhanaṃjayam

05,054.044c kasmād aśaktā nirjetum iti hetur na vidyate

05,054.045a śaravrātais tu bhīṣmeṇa śataśo 'tha sahasraśaḥ

05,054.045c droṇadrauṇikṛpaiś caiva gantā pārtho yamakṣayam

05,054.046a pitāmaho hi gāṅgeyaḥ śaṃtanor adhi bhārata

05,054.046c brahmarṣisadṛśo jajñe devair api durutsahaḥ

05,054.046d*0338_01 na hantā vidyate cāpi rājan bhīṣmasya kaś cana

05,054.046e pitrā hy uktaḥ prasannena nākāmas tvaṃ mariṣyasi

05,054.047a brahmarṣeś ca bharadvājād droṇyāṃ droṇo vyajāyata

05,054.047c droṇāj jajñe mahārāja drauṇiś ca paramāstravit

05,054.048a kṛpaś cācāryamukhyo 'yaṃ maharṣer gautamād api

05,054.048c śarastambodbhavaḥ śrīmān avadhya iti me matiḥ

05,054.049a ayonijaṃ trayaṃ hy etat pitā mātā ca mātulaḥ

05,054.049c aśvatthāmno mahārāja sa ca śūraḥ sthito mama

05,054.050a sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥ

05,054.050c śakrasyāpi vyathāṃ kuryuḥ saṃyuge bharatarṣabha

05,054.050d*0339_01 naiteṣām arjunaḥ śakta ekaikaṃ prati vīkṣitum

05,054.050d*0339_02 sahitās tu naravyāghrā haniṣyanti dhanaṃjayam

05,054.051a bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca tulyaḥ karṇo mato mama

05,054.051c anujñātaś ca rāmeṇa matsamo 'sīti bhārata

05,054.052a kuṇḍale rucire cāstāṃ karṇasya sahaje śubhe

05,054.052c te śacyarthe mahendreṇa yācitaḥ sa paraṃtapaḥ

05,054.052e amoghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā

05,054.053a tasya śaktyopagūḍhasya kasmāj jīved dhanaṃjayaḥ

05,054.053c vijayo me dhruvaṃ rājan phalaṃ pāṇāv ivāhitam

05,054.053e abhivyaktaḥ pareṣāṃ ca kṛtsno bhuvi parājayaḥ

05,054.054a ahnā hy ekena bhīṣmo 'yam ayutaṃ hanti bhārata

05,054.054c tat samāś ca maheṣvāsā droṇadrauṇikṛpā api

05,054.055a saṃśaptāni ca vṛndāni kṣatriyāṇāṃ paraṃtapa

05,054.055c arjunaṃ vayam asmān vā dhanaṃjaya iti sma ha

05,054.056a tāṃś cālam iti manyante savyasācivadhe vibho

05,054.056c pārthivāḥ sa bhavān rājann akasmād vyathate katham

05,054.057a bhīmasene ca nihate ko 'nyo yudhyeta bhārata

05,054.057c pareṣāṃ tan mamācakṣva yadi vettha paraṃtapa

05,054.057d*0340_01 pāñcāleṣu ca bhagneṣu ko 'nyaḥ sthātum ihārhati

05,054.058a pañca te bhrātaraḥ sarve dhṛṣṭadyumno 'tha sātyakiḥ

05,054.058c pareṣāṃ sapta ye rājan yodhāḥ paramakaṃ balam

05,054.059a asmākaṃ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ

05,054.059c drauṇir vaikartanaḥ karṇaḥ somadatto 'tha bāhlikaḥ

05,054.060a prāgjyotiṣādhipaḥ śalya āvantyo 'tha jayadrathaḥ

05,054.060c duḥśāsano durmukhaś ca duḥsahaś ca viśāṃ pate

05,054.061a śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṃśatiḥ

05,054.061c śalo bhūriśravāś cobhau vikarṇaś ca tavātmajaḥ

05,054.062a akṣauhiṇyo hi me rājan daśaikā ca samāhṛtāḥ

05,054.062c nyūnāḥ pareṣāṃ saptaiva kasmān me syāt parājayaḥ

05,054.063a balaṃ triguṇato hīnaṃ yodhyaṃ prāha bṛhaspatiḥ

05,054.063c parebhyas triguṇā ceyaṃ mama rājann anīkinī

05,054.064a guṇahīnaṃ pareṣāṃ ca bahu paśyāmi bhārata

05,054.064c guṇodayaṃ bahuguṇam ātmanaś ca viśāṃ pate

05,054.065a etat sarvaṃ samājñāya balāgryaṃ mama bhārata

05,054.065c nyūnatāṃ pāṇḍavānāṃ ca na mohaṃ gantum arhasi

05,054.066 vaiśaṃpāyana uvāca

05,054.066a ity uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata

05,054.066c vidhitsuḥ prāptakālāni jñātvā parapuraṃjayaḥ

05,055.001 duryodhana uvāca

05,055.001a akṣauhiṇīḥ sapta labdhvā rājabhiḥ saha saṃjaya

05,055.001c kiṃ svid icchati kaunteyo yuddhaprepsur yudhiṣṭhiraḥ

05,055.002 saṃjaya uvāca

05,055.002a atīva mudito rājan yuddhaprepsur yudhiṣṭhiraḥ

05,055.002c bhīmasenārjunau cobhau yamāv api na bibhyataḥ

05,055.003a rathaṃ tu divyaṃ kaunteyaḥ sarvā vibhrājayan diśaḥ

05,055.003c mantraṃ jijñāsamānaḥ san bībhatsuḥ samayojayat

05,055.004a tam apaśyāma saṃnaddhaṃ meghaṃ vidyutprabhaṃ yathā

05,055.004c sa mantrān samabhidhyāya hṛṣyamāṇo 'bhyabhāṣata

05,055.005a pūrvarūpam idaṃ paśya vayaṃ jeṣyāma saṃjaya

05,055.005c bībhatsur māṃ yathovāca tathāvaimy aham apy uta

05,055.006 duryodhana uvāca

05,055.006a praśaṃsasy abhinandaṃs tān pārthān akṣaparājitān

05,055.006c arjunasya rathe brūhi katham aśvāḥ kathaṃ dhvajaḥ

05,055.007 saṃjaya uvāca

05,055.007a bhauvanaḥ saha śakreṇa bahucitraṃ viśāṃ pate

05,055.007c rūpāṇi kalpayām āsa tvaṣṭā dhātrā sahābhibho

05,055.008a dhvaje hi tasmin rūpāṇi cakrus te devamāyayā

05,055.008c mahādhanāni divyāni mahānti ca laghūni ca

05,055.008d*0341_01 bhīmasenānurodhāya hanūmān mārutātmajaḥ

05,055.008d*0341_02 ātmapratikṛtiṃ tasmin dhvaja āropayiṣyati

05,055.009a sarvā diśo yojanamātram antaraṃ; sa tiryag ūrdhvaṃ ca rurodha vai dhvajaḥ

05,055.009c na saṃsajjet tarubhiḥ saṃvṛto 'pi; tathā hi māyā vihitā bhauvanena

05,055.010a yathākāśe śakradhanuḥ prakāśate; na caikavarṇaṃ na ca vidma kiṃ nu tat

05,055.010c tathā dhvajo vihito bhauvanena; bahvākāraṃ dṛśyate rūpam asya

05,055.011a yathāgnidhūmo divam eti ruddhvā; varṇān bibhrat taijasaṃ tac charīram

05,055.011c tathā dhvajo vihito bhauvanena; na ced bhāro bhavitā nota rodhaḥ

05,055.012a śvetās tasmin vātavegāḥ sadaśvā; divyā yuktāś citrarathena dattāḥ

05,055.012b*0342_01 bhuvy antarikṣe divi vā narendra

05,055.012b*0342_02 eṣāṃ gatir hīyate nātra sarvā

05,055.012c śataṃ yat tat pūryate nityakālaṃ; hataṃ hataṃ dattavaraṃ purastāt

05,055.013a tathā rājño dantavarṇā bṛhanto; rathe yuktā bhānti tadvīryatulyāḥ

05,055.013c ṛśyaprakhyā bhīmasenasya vāhā; raṇe vāyos tulyavegā babhūvuḥ

05,055.014a kalmāṣāṅgās tittiricitrapṛṣṭhā; bhrātrā dattāḥ prīyatā phalgunena

05,055.014c bhrātur vīrasya svais turaṃgair viśiṣṭā; mudā yuktāḥ sahadevaṃ vahanti

05,055.015a mādrīputraṃ nakulaṃ tv ājamīḍhaṃ; mahendradattā harayo vājimukhyāḥ

05,055.015c samā vāyor balavantas tarasvino; vahanti vīraṃ vṛtraśatruṃ yathendram

05,055.016a tulyāś caibhir vayasā vikrameṇa; javena caivāpratirūpāḥ sadaśvāḥ

05,055.016c saubhadrādīn draupadeyān kumārān; vahanty aśvā devadattā bṛhantaḥ

05,056.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,056.001a kāṃs tatra saṃjayāpaśyaḥ pratyarthena samāgatān

05,056.001c ye yotsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīm

05,056.002 saṃjaya uvāca

05,056.002a mukhyam andhakavṛṣṇīnām apaśyaṃ kṛṣṇam āgatam

05,056.002c cekitānaṃ ca tatraiva yuyudhānaṃ ca sātyakim

05,056.003a pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tau pāṇḍavān abhisaṃśritau

05,056.003c mahārathau samākhyātāv ubhau puruṣamāninau

05,056.004a akṣauhiṇyātha pāñcālyo daśabhis tanayair vṛtaḥ

05,056.004c satyajitpramukhair vīrair dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ

05,056.005a drupado vardhayan mānaṃ śikhaṇḍiparipālitaḥ

05,056.005c upāyāt sarvasainyānāṃ praticchādya tadā vapuḥ

05,056.006a virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca

05,056.006c sūryadattādibhir vīrair madirāśvapurogamaiḥ

05,056.007a sahitaḥ pṛthivīpālo bhrātṛbhis tanayais tathā

05,056.007c akṣauhiṇyaiva sainyasya vṛtaḥ pārthaṃ samāśritaḥ

05,056.008a jārāsaṃdhir māgadhaś ca dhṛṣṭaketuś ca cedirāṭ

05,056.008c pṛthak pṛthag anuprāptau pṛthag akṣauhiṇīvṛtau

05,056.009a kekayā bhrātaraḥ pañca sarve lohitakadhvajāḥ

05,056.009c akṣauhiṇīparivṛtāḥ pāṇḍavān abhisaṃśritāḥ

05,056.010a etān etāvatas tatra yān apaśyaṃ samāgatān

05,056.010c ye pāṇḍavārthe yotsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīm

05,056.011a yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram

05,056.011c sa tasya senāpramukhe dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ

05,056.012a bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājan bhāgaḥ kḷptaḥ śikhaṇḍinaḥ

05,056.012c taṃ virāṭo 'nu saṃyātā saha matsyaiḥ prahāribhiḥ

05,056.013a jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya bhāgo madrādhipo balī

05,056.013c tau tu tatrābruvan ke cid viṣamau no matāv iti

05,056.014a duryodhanaḥ sahasutaḥ sārdhaṃ bhrātṛśatena ca

05,056.014c prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhīmasenasya bhāgataḥ

05,056.015a arjunasya tu bhāgena karṇo vaikartano mataḥ

05,056.015c aśvatthāmā vikarṇaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ

05,056.016a aśakyāś caiva ye ke cit pṛthivyāṃ śūramāninaḥ

05,056.016c sarvāṃs tān arjunaḥ pārthaḥ kalpayām āsa bhāgataḥ

05,056.017a maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ

05,056.017c kekayān eva bhāgena kṛtvā yotsyanti saṃyuge

05,056.018a teṣām eva kṛto bhāgo mālavāḥ śālvakekayāḥ

05,056.018c trigartānāṃ ca dvau mukhyau yau tau saṃśaptakāv iti

05,056.019a duryodhanasutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya ca

05,056.019c saubhadreṇa kṛto bhāgo rājā caiva bṛhadbalaḥ

05,056.020a draupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ

05,056.020c dhṛṣṭadyumnamukhā droṇam abhiyāsyanti bhārata

05,056.021a cekitānaḥ somadattaṃ dvairathe yoddhum icchati

05,056.021c bhojaṃ tu kṛtavarmāṇaṃ yuyudhāno yuyutsati

05,056.022a sahadevas tu mādreyaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi

05,056.022c svam aṃśaṃ kalpayām āsa śyālaṃ te subalātmajam

05,056.023a ulūkaṃ cāpi kaitavyaṃ ye ca sārasvatā gaṇāḥ

05,056.023c nakulaḥ kalpayām āsa bhāgaṃ mādravatīsutaḥ

05,056.024a ye cānye pārthivā rājan pratyudyāsyanti saṃyuge

05,056.024c samāhvānena tāṃś cāpi pāṇḍuputrā akalpayan

05,056.025a evam eṣām anīkāni pravibhaktāni bhāgaśaḥ

05,056.025c yat te kāryaṃ saputrasya kriyatāṃ tad akālikam

05,056.026 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,056.026a na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūtadevinaḥ

05,056.026c yeṣāṃ yuddhaṃ balavatā bhīmena raṇamūrdhani

05,056.027a rājānaḥ pārthivāḥ sarve prokṣitāḥ kāladharmaṇā

05,056.027c gāṇḍīvāgniṃ pravekṣyanti pataṅgā iva pāvakam

05,056.028a vidrutāṃ vāhinīṃ manye kṛtavairair mahātmabhiḥ

05,056.028c tāṃ raṇe ke 'nuyāsyanti prabhagnāṃ pāṇḍavair yudhi

05,056.029a sarve hy atirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ pratāpinaḥ

05,056.029c sūryapāvakayos tulyās tejasā samitiṃjayāḥ

05,056.030a yeṣāṃ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥ

05,056.030c yodhau ca pāṇḍavau vīrau savyasācivṛkodarau

05,056.031a nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,056.031c sātyakir drupadaś caiva dhṛṣṭadyumnasya cātmajaḥ

05,056.032a uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ

05,056.032c śikhaṇḍī kṣatradevaś ca tathā vairāṭir uttaraḥ

05,056.032d*0343_01 tataḥ śvetas tu vairāṭiḥ ketumān vāhinīpatiḥ

05,056.033a kāśayaś cedayaś caiva matsyāḥ sarve ca sṛñjayāḥ

05,056.033c virāṭaputro babhrūś ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ

05,056.034a yeṣām indro 'py akāmānāṃ na haret pṛthivīm imām

05,056.034c vīrāṇāṃ raṇadhīrāṇāṃ ye bhindyuḥ parvatān api

05,056.035a tān sarvān guṇasaṃpannān amanuṣyapratāpinaḥ

05,056.035c krośato mama duṣputro yoddhum icchati saṃjaya

05,056.036 duryodhana uvāca

05,056.036a ubhau sva ekajātīyau tathobhau bhūmigocarau

05,056.036c atha kasmāt pāṇḍavānām ekato manyase jayam

05,056.037a pitāmahaṃ ca droṇaṃ ca kṛpaṃ karṇaṃ ca durjayam

05,056.037c jayadrathaṃ somadattam aśvatthāmānam eva ca

05,056.038a sucetaso maheṣvāsān indro 'pi sahito 'maraiḥ

05,056.038c aśaktaḥ samare jetuṃ kiṃ punas tāta pāṇḍavāḥ

05,056.039a sarvā ca pṛthivī sṛṣṭā madarthe tāta pāṇḍavān

05,056.039c āryān dhṛtimataḥ śūrān agnikalpān prabādhitum

05,056.040a na māmakān pāṇḍavās te samarthāḥ prativīkṣitum

05,056.040c parākrānto hy ahaṃ pāṇḍūn saputrān yoddhum āhave

05,056.041a matpriyaṃ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhārata

05,056.041c te tān āvārayiṣyanti aiṇeyān iva tantunā

05,056.042a mahatā rathavaṃśena śarajālaiś ca māmakaiḥ

05,056.042c abhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

05,056.043 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,056.043a unmatta iva me putro vilapaty eṣa saṃjaya

05,056.043c na hi śakto yudhā jetuṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

05,056.044a jānāti hi sadā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām

05,056.044c balavattāṃ saputrāṇāṃ dharmajñānāṃ mahātmanām

05,056.045a yato nārocayam ahaṃ vigrahaṃ tair mahātmabhiḥ

05,056.045c kiṃ tu saṃjaya me brūhi punas teṣāṃ viceṣṭitam

05,056.046a kas tāṃs tarasvino bhūyaḥ saṃdīpayati pāṇḍavān

05,056.046c arciṣmato maheṣvāsān haviṣā pāvakān iva

05,056.047 saṃjaya uvāca

05,056.047a dhṛṣṭadyumnaḥ sadaivaitān saṃdīpayati bhārata

05,056.047c yudhyadhvam iti mā bhaiṣṭa yuddhād bharatasattamāḥ

05,056.048a ye ke cit pārthivās tatra dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtāḥ

05,056.048c yuddhe samāgamiṣyanti tumule kavacahrade

05,056.049a tān sarvān āhave kruddhān sānubandhān samāgatān

05,056.049c aham ekaḥ samādāsye timir matsyān ivaudakān

05,056.050a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ drauṇiṃ śalyaṃ suyodhanam

05,056.050c etāṃś cāpi nirotsyāmi veleva makarālayam

05,056.051a tathā bruvāṇaṃ dharmātmā prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ

05,056.051c tava dhairyaṃ ca vīryaṃ ca pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

05,056.051e sarve samadhirūḍhāḥ sma saṃgrāmān naḥ samuddhara

05,056.052a jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatradharme vyavasthitam

05,056.052c samartham ekaṃ paryāptaṃ kauravāṇāṃ yuyutsatām

05,056.052e bhavatā yad vidhātavyaṃ tan naḥ śreyaḥ paraṃtapa

05,056.052e*0344_01 **** **** kauravāṇāṃ vinigrahe

05,056.052e*0344_02 purastād upayātānāṃ

05,056.053a saṃgrāmād apayātānāṃ bhagnānāṃ śaraṇaiṣiṇām

05,056.053c pauruṣaṃ darśayañ śūro yas tiṣṭhed agrataḥ pumān

05,056.053e krīṇīyāt taṃ sahasreṇa nītiman nāma tat padam

05,056.054a sa tvaṃ śūraś ca vīraś ca vikrāntaś ca nararṣabha

05,056.054c bhayārtānāṃ paritrātā saṃyugeṣu na saṃśayaḥ

05,056.055a evaṃ bruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhire

05,056.055c dhṛṣṭadyumna uvācedaṃ māṃ vaco gatasādhvasaḥ

05,056.056a sarvāñ janapadān sūta yodhā duryodhanasya ye

05,056.056c sabāhlīkān kurūn brūyāḥ prātipeyāñ śaradvataḥ

05,056.057a sūtaputraṃ tathā droṇaṃ sahaputraṃ jayadratham

05,056.057c duḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca tathā duryodhanaṃ nṛpam

05,056.058a bhīṣmaṃ caiva brūhi gatvā tvam āśu; yudhiṣṭhiraṃ sādhunaivābhyupeta

05,056.058c mā vo vadhīd arjuno devaguptaḥ; kṣipraṃ yācadhvaṃ pāṇḍavaṃ lokavīram

05,056.058c*0345_01 rājyaṃ daddhvaṃ dharmarājasya tūrṇaṃ

05,056.059a naitādṛśo hi yodho 'sti pṛthivyām iha kaś cana

05,056.059c yathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ śastravittamaḥ

05,056.060a devair hi saṃbhṛto divyo ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ

05,056.060c na sa jeyo manuṣyeṇa mā sma kṛdhvaṃ mano yudhi

05,057.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,057.001a kṣatratejā brahmacārī kaumārād api pāṇḍavaḥ

05,057.001c tena saṃyugam eṣyanti mandā vilapato mama

05,057.002a duryodhana nivartasva yuddhād bharatasattama

05,057.002c na hi yuddhaṃ praśaṃsanti sarvāvastham ariṃdama

05,057.003a alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvitum

05,057.003c prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitam ariṃdama

05,057.004a etad dhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitam

05,057.004c yat tvaṃ praśāntim icchethāḥ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ

05,057.005a aṅgemāṃ samavekṣasva putra svām eva vāhinīm

05,057.005c jāta eva tava srāvas tvaṃ tu mohān na budhyase

05,057.006a na hy ahaṃ yuddham icchāmi naitad icchati bāhlikaḥ

05,057.006c na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na saṃjayaḥ

05,057.007a na somadatto na śalyo na kṛpo yuddham icchati

05,057.007c satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravās tathā

05,057.008a yeṣu saṃpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ

05,057.008c te yuddhaṃ nābhinandanti tat tubhyaṃ tāta rocatām

05,057.009a na tvaṃ karoṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava

05,057.009c duḥśāsanaś ca pāpātmā śakuniś cāpi saubalaḥ

05,057.010 duryodhana uvāca

05,057.010a nāhaṃ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na saṃjaye

05,057.010c na vikarṇe na kāmboje na kṛpe na ca bāhlike

05,057.011a satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ

05,057.011c anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kṛtvā samāhvaye

05,057.012a ahaṃ ca tāta karṇaś ca raṇayajñaṃ vitatya vai

05,057.012c yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha

05,057.013a ratho vedī sruvaḥ khaḍgo gadā sruk kavacaṃ sadaḥ

05,057.013c cāturhotraṃ ca dhuryā me śarā darbhā havir yaśaḥ

05,057.014a ātmayajñena nṛpate iṣṭvā vaivasvataṃ raṇe

05,057.014c vijitya svayam eṣyāvo hatāmitrau śriyā vṛtau

05,057.015a ahaṃ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me

05,057.015c ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavān samare trayaḥ

05,057.016a ahaṃ hi pāṇḍavān hatvā praśāstā pṛthivīm imām

05,057.016c māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pṛthivīm imām

05,057.017a tyaktaṃ me jīvitaṃ rājan dhanaṃ rājyaṃ ca pārthiva

05,057.017c na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyam aham acyuta

05,057.018a yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa māriṣa

05,057.018c tāvad apy aparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati

05,057.019 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,057.019a sarvān vas tāta śocāmi tyakto duryodhano mayā

05,057.019c ye mandam anuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayam

05,057.020a rurūṇām iva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṃ varāḥ

05,057.020c varān varān haniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ

05,057.021a pratīpam iva me bhāti yuyudhānena bhāratī

05,057.021c vyastā sīmantinī trastā pramṛṣṭā dīrghabāhunā

05,057.022a saṃpūrṇaṃ pūrayan bhūyo balaṃ pārthasya mādhavaḥ

05,057.022c śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān

05,057.023a senāmukhe prayuddhānāṃ bhīmaseno bhaviṣyati

05,057.023c taṃ sarve saṃśrayiṣyanti prākāram akutobhayam

05,057.024a yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarān vinipātitān

05,057.024c viśīrṇadantān giryābhān bhinnakumbhān saśoṇitān

05,057.025a tān abhiprekṣya saṃgrāme viśīrṇān iva parvatān

05,057.025c bhīto bhīmasya saṃsparśāt smartāsi vacanasya me

05,057.026a nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ hatarathadvipam

05,057.026c gatim agner iva prekṣya smartāsi vacanasya me

05,057.027a mahad vo bhayam āgāmi na cec chāmyatha pāṇḍavaiḥ

05,057.027c gadayā bhīmasenena hatāḥ śamam upaiṣyatha

05,057.028a mahāvanam iva chinnaṃ yadā drakṣyasi pātitam

05,057.028c balaṃ kurūṇāṃ saṃgrāme tadā smartāsi me vacaḥ

05,057.029 vaiśaṃpāyana uvāca

05,057.029a etāvad uktvā rājā tu sa sarvān pṛthivīpatīn

05,057.029c anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha saṃjayam

05,058.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,058.001a yad abrūtāṃ mahātmānau vāsudevadhanaṃjayau

05,058.001c tan me brūhi mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava

05,058.002 saṃjaya uvāca

05,058.002a śṛṇu rājan yathā dṛṣṭau mayā kṛṣṇadhanaṃjayau

05,058.002c ūcatuś cāpi yad vīrau tat te vakṣyāmi bhārata

05,058.003a pādāṅgulīr abhiprekṣan prayato 'haṃ kṛtāñjaliḥ

05,058.003c śuddhāntaṃ prāviśaṃ rājann ākhyātuṃ naradevayoḥ

05,058.004a naivābhimanyur na yamau taṃ deśam abhiyānti vai

05,058.004c yatra kṛṣṇau ca kṛṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī

05,058.005a ubhau madhvāsavakṣībāv ubhau candanarūṣitau

05,058.005b*0346_01 ekaparyaṅkaśayanau dṛṣṭau me keśavārjunau

05,058.005c sragviṇau varavastrau tau divyābharaṇabhūṣitau

05,058.006a naikaratnavicitraṃ tu kāñcanaṃ mahad āsanam

05,058.006c vividhāstaraṇāstīrṇaṃ yatrāsātām ariṃdamau

05,058.006d*0347_01 satyāṅkam upadhānaṃ tu kṛtvā śete janārdanaḥ

05,058.007a arjunotsaṅgagau pādau keśavasyopalakṣaye

05,058.007c arjunasya ca kṛṣṇāyāṃ satyāyāṃ ca mahātmanaḥ

05,058.008a kāñcanaṃ pādapīṭhaṃ tu pārtho me prādiśat tadā

05,058.008c tad ahaṃ pāṇinā spṛṣṭvā tato bhūmāv upāviśam

05,058.009a ūrdhvarekhatalau pādau pārthasya śubhalakṣaṇau

05,058.009c pādapīṭhād apahṛtau tatrāpaśyam ahaṃ śubhau

05,058.009d*0348_01 na nūnaṃ kalmaṣaṃ kiṃ cin mama karmasu vidyate

05,058.009d*0348_02 strīratnābhyāṃ sametau yan mitho mām abhyabhāṣatām

05,058.009d*0348_03 vismayo me mahān āsīd āstraṃ me bahu saṃgatam

05,058.009d*0348_04 hṛṣṭāni caiva romāṇi dṛṣṭvā tau sahitāv ubhau

05,058.010a śyāmau bṛhantau taruṇau śālaskandhāv ivodgatau

05,058.010c ekāsanagatau dṛṣṭvā bhayaṃ māṃ mahad āviśat

05,058.010d*0349_01 tato 'bhyacintayaṃ tatra dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau

05,058.011a indraviṣṇusamāv etau mandātmā nāvabudhyate

05,058.011c saṃśrayād droṇabhīṣmābhyāṃ karṇasya ca vikatthanāt

05,058.012a nideśasthāv imau yasya mānasas tasya setsyate

05,058.012c saṃkalpo dharmarājasya niścayo me tadābhavat

05,058.013a satkṛtaś cānnapānābhyām ācchanno labdhasatkriyaḥ

05,058.013c añjaliṃ mūrdhni saṃdhāya tau saṃdeśam acodayam

05,058.014a dhanurbāṇocitenaikapāṇinā śubhalakṣaṇam

05,058.014c pādam ānamayan pārthaḥ keśavaṃ samacodayat

05,058.015a indraketur ivotthāya sarvābharaṇabhūṣitaḥ

05,058.015c indravīryopamaḥ kṛṣṇaḥ saṃviṣṭo mābhyabhāṣata

05,058.016a vācaṃ sa vadatāṃ śreṣṭho hlādinīṃ vacanakṣamām

05,058.016c trāsanīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ mṛdupūrvāṃ sudāruṇām

05,058.016d*0350_01 bahiścarasya prāṇasya priyasya priyakāriṇaḥ

05,058.016d*0350_02 matimān matim āsthāya keśavaḥ saṃdadhe vacaḥ

05,058.017a vācaṃ tāṃ vacanārhasya śikṣākṣarasamanvitām

05,058.017c aśrauṣam aham iṣṭārthāṃ paścād dhṛdayaśoṣiṇīm

05,058.018 vāsudeva uvāca

05,058.018a saṃjayedaṃ vaco brūyā dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam

05,058.018c śṛṇvataḥ kurumukhyasya droṇasyāpi ca śṛṇvataḥ

05,058.018d*0351_01 āvayor vacanāt sūta jyeṣṭhān apy abhivādayan

05,058.018d*0351_02 yavīyasaś ca kuśalaṃ paścāt pṛṣṭvaivam uttaram

05,058.019a yajadhvaṃ vipulair yajñair viprebhyo datta dakṣiṇāḥ

05,058.019c putrair dāraiś ca modadhvaṃ mahad vo bhayam āgatam

05,058.020a arthāṃs tyajata pātrebhyaḥ sutān prāpnuta kāmajān

05,058.020c priyaṃ priyebhyaś carata rājā hi tvarate jaye

05,058.021a ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati

05,058.021c yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūravāsinam

05,058.022a tejomayaṃ durādharṣaṃ gāṇḍīvaṃ yasya kārmukam

05,058.022c maddvitīyena teneha vairaṃ vaḥ savyasācinā

05,058.022d*0352_01 kṛṣṇasya tad vacaḥ śrutvā bhayaṃ māṃ mahad āviśat

05,058.022d*0352_02 tava putrasya lobhaṃ tu vartamānaṃ pramṛśyataḥ

05,058.023a maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitum icchati

05,058.023c yo na kālaparīto vāpy api sākṣāt puraṃdaraḥ

05,058.024a bāhubhyām udvahed bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ

05,058.024c pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet

05,058.025a devāsuramanuṣyeṣu yakṣagandharvabhogiṣu

05,058.025c na taṃ paśyāmy ahaṃ yuddhe pāṇḍavaṃ yo 'bhyayād raṇe

05,058.026a yat tad virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam

05,058.026c ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tan nidarśanam

05,058.027a ekena pāṇḍuputreṇa virāṭanagare yadā

05,058.027c bhagnāḥ palāyanta diśaḥ paryāptaṃ tan nidarśanam

05,058.028a balaṃ vīryaṃ ca tejaś ca śīghratā laghuhastatā

05,058.028c aviṣādaś ca dhairyaṃ ca pārthān nānyatra vidyate

05,058.029 saṃjaya uvāca

05,058.029a ity abravīd dhṛṣīkeśaḥ pārtham uddharṣayan girā

05,058.029c garjan samayavarṣīva gagane pākaśāsanaḥ

05,058.030a keśavasya vacaḥ śrutvā kirīṭī śvetavāhanaḥ

05,058.030c arjunas tan mahad vākyam abravīl lomaharṣaṇam

05,059.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,059.001a saṃjayasya vacaḥ śrutvā prajñācakṣur nareśvaraḥ

05,059.001c tataḥ saṃkhyātum ārebhe tad vaco guṇadoṣataḥ

05,059.002a prasaṃkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadoṣān vicakṣaṇaḥ

05,059.002c yathāvan matitattvena jayakāmaḥ sutān prati

05,059.003a balābale viniścitya yāthātathyena buddhimān

05,059.003b*0353_01 yadā tu mene bhūyiṣṭhaṃ tad vaco guṇadoṣataḥ

05,059.003b*0353_02 punar eva kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca buddhimān

05,059.003c śaktiṃ saṃkhyātum ārebhe tadā vai manujādhipaḥ

05,059.004a devamānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān

05,059.004c kurūñ śaktyālpatarayā duryodhanam athābravīt

05,059.005a duryodhaneyaṃ cintā me śaśvan nāpy upaśāmyati

05,059.005b*0354_01 īdṛśe 'bhiniviṣṭasya pṛthivīkṣayakārake

05,059.005b*0354_02 adharme cāyaśasye ca kārye mahati dāruṇe

05,059.005b*0354_03 pāṇḍavair vigrahas tāta sarvathā taṃ na rocaye

05,059.005c satyaṃ hy etad ahaṃ manye pratyakṣaṃ nānumānataḥ

05,059.006a ātmajeṣu paraṃ snehaṃ sarvabhūtāni kurvate

05,059.006c priyāṇi caiṣāṃ kurvanti yathāśakti hitāni ca

05,059.007a evam evopakartṝṇāṃ prāyaśo lakṣayāmahe

05,059.007c icchanti bahulaṃ santaḥ pratikartuṃ mahat priyam

05,059.008a agniḥ sācivyakartā syāt khāṇḍave tat kṛtaṃ smaran

05,059.008c arjunasyātibhīme 'smin kurupāṇḍusamāgame

05,059.009a jātagṛdhyābhipannāś ca pāṇḍavānām anekaśaḥ

05,059.009c dharmādayo bhaviṣyanti samāhūtā divaukasaḥ

05,059.010a bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ bhayād aśanisaṃmitam

05,059.010c rirakṣiṣantaḥ saṃrambhaṃ gamiṣyantīti me matiḥ

05,059.011a te devasahitāḥ pārthā na śakyāḥ prativīkṣitum

05,059.011c mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavanto 'strapāragāḥ

05,059.012a durāsadaṃ yasya divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam

05,059.012c vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī

05,059.013a vānaraś ca dhvajo divyo niḥsaṅgo dhūmavad gatiḥ

05,059.013c rathaś ca caturantāyāṃ yasya nāsti samas tviṣā

05,059.014a mahāmeghanibhaś cāpi nirghoṣaḥ śrūyate janaiḥ

05,059.014c mahāśanisamaḥ śabdaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ

05,059.015a yaṃ cātimānuṣaṃ vīrye kṛtsno loko vyavasyati

05,059.015c devānām api jetāraṃ yaṃ viduḥ pārthivā raṇe

05,059.016a śatāni pañca caiveṣūn udvapann iva dṛśyate

05,059.016c nimeṣāntaramātreṇa muñcan dūraṃ ca pātayan

05,059.017a yam āha bhīṣmo droṇaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca

05,059.017c madrarājas tathā śalyo madhyasthā ye ca mānavāḥ

05,059.018a yuddhāyāvasthitaṃ pārthaṃ pārthivair atimānuṣaiḥ

05,059.018c aśakyaṃ rathaśārdūlaṃ parājetum ariṃdamam

05,059.019a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ

05,059.019c sadṛśaṃ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavam

05,059.020a tam arjunaṃ maheṣvāsaṃ mahendropendrarakṣitam

05,059.020c nighnantam iva paśyāmi vimarde 'smin mahāmṛdhe

05,059.021a ity evaṃ cintayan kṛtsnam ahorātrāṇi bhārata

05,059.021c anidro niḥsukhaś cāsmi kurūṇāṃ śamacintayā

05,059.022a kṣayodayo 'yaṃ sumahān kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ

05,059.022c asya cet kalahasyāntaḥ śamād anyo na vidyate

05,059.023a śamo me rocate nityaṃ pārthais tāta na vigrahaḥ

05,059.023c kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān

05,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,060.001a pitur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ

05,060.001c ādhāya vipulaṃ krodhaṃ punar evedam abravīt

05,060.002a aśakyā devasacivāḥ pārthāḥ syur iti yad bhavān

05,060.002c manyate tadbhayaṃ vyetu bhavato rājasattama

05,060.003a akāmadveṣasaṃyogād drohāl lobhāc ca bhārata

05,060.003c upekṣayā ca bhāvānāṃ devā devatvam āpnuvan

05,060.004a iti dvaipāyano vyāso nāradaś ca mahātapāḥ

05,060.004c jāmadagnyaś ca rāmo naḥ kathām akathayat purā

05,060.005a naiva mānuṣavad devāḥ pravartante kadā cana

05,060.005c kāmāl lobhād anukrośād dveṣāc ca bharatarṣabha

05,060.006a yadi hy agniś ca vāyuś ca dharma indro 'śvināv api

05,060.006c kāmayogāt pravarteran na pārthā duḥkham āpnuyuḥ

05,060.007a tasmān na bhavatā cintā kāryaiṣā syāt kadā cana

05,060.007c daiveṣv apekṣakā hy ete śaśvad bhāveṣu bhārata

05,060.008a atha cet kāmasaṃyogād dveṣāl lobhāc ca lakṣyate

05,060.008c deveṣu devaprāmāṇyaṃ naiva tad vikramiṣyati

05,060.009a mayābhimantritaḥ śaśvaj jātavedāḥ praśaṃsati

05,060.009c didhakṣuḥ sakalāṃl lokān parikṣipya samantataḥ

05,060.010a yad vā paramakaṃ tejo yena yuktā divaukasaḥ

05,060.010c mamāpy anupamaṃ bhūyo devebhyo viddhi bhārata

05,060.011a pradīryamāṇāṃ vasudhāṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca

05,060.011c lokasya paśyato rājan sthāpayāmy abhimantraṇāt

05,060.012a cetanācetanasyāsya jaṅgamasthāvarasya ca

05,060.012c vināśāya samutpannaṃ mahāghoraṃ mahāsvanam

05,060.013a aśmavarṣaṃ ca vāyuṃ ca śamayāmīha nityaśaḥ

05,060.013c jagataḥ paśyato 'bhīkṣṇaṃ bhūtānām anukampayā

05,060.014a stambhitāsv apsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ

05,060.014c devāsurāṇāṃ bhāvānām aham ekaḥ pravartitā

05,060.015a akṣauhiṇībhir yān deśān yāmi kāryeṇa kena cit

05,060.015c tatrāpo me pravartante yatra yatrābhikāmaye

05,060.016a bhayāni viṣaye rājan vyālādīni na santi me

05,060.016c mattaḥ suptāni bhūtāni na hiṃsanti bhayaṃkarāḥ

05,060.017a nikāmavarṣī parjanyo rājan viṣayavāsinām

05,060.017c dharmiṣṭhāś ca prajāḥ sarvā ītayaś ca na santi me

05,060.018a aśvināv atha vāyvagnī marudbhiḥ saha vṛtrahā

05,060.018c dharmaś caiva mayā dviṣṭān notsahante 'bhirakṣitum

05,060.019a yadi hy ete samarthāḥ syur maddviṣas trātum ojasā

05,060.019c na sma trayodaśa samāḥ pārthā duḥkham avāpnuyuḥ

05,060.020a naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ

05,060.020c śaktās trātuṃ mayā dviṣṭaṃ satyam etad bravīmi te

05,060.021a yad abhidhyāmy ahaṃ śaśvac chubhaṃ vā yadi vāśubham

05,060.021c naitad vipannapūrvaṃ me mitreṣv ariṣu cobhayoḥ

05,060.022a bhaviṣyatīdam iti vā yad bravīmi paraṃtapa

05,060.022c nānyathā bhūtapūrvaṃ tat satyavāg iti māṃ viduḥ

05,060.023a lokasākṣikam etan me māhātmyaṃ dikṣu viśrutam

05,060.023c āśvāsanārthaṃ bhavataḥ proktaṃ na ślāghayā nṛpa

05,060.024a na hy ahaṃ ślāghano rājan bhūtapūrvaḥ kadā cana

05,060.024c asad ācaritaṃ hy etad yad ātmānaṃ praśaṃsati

05,060.025a pāṇḍavāṃś caiva matsyāṃś ca pāñcālān kekayaiḥ saha

05,060.025c sātyakiṃ vāsudevaṃ ca śrotāsi vijitān mayā

05,060.026a saritaḥ sāgaraṃ prāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ

05,060.026c tathaiva te vinaṅkṣyanti mām āsādya sahānvayāḥ

05,060.027a parā buddhiḥ paraṃ tejo vīryaṃ ca paramaṃ mayi

05,060.027c parā vidyā paro yogo mama tebhyo viśiṣyate

05,060.028a pitāmahaś ca droṇaś ca kṛpaḥ śalyaḥ śalas tathā

05,060.028c astreṣu yat prajānanti sarvaṃ tan mayi vidyate

05,060.029a ity uktvā saṃjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata

05,060.029c jñātvā yuyutsuḥ kāryāṇi prāptakālam ariṃdama

05,061.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,061.001a tathā tu pṛcchantam atīva pārthān; vaicitravīryaṃ tam acintayitvā

05,061.001c uvāca karṇo dhṛtarāṣṭraputraṃ; praharṣayan saṃsadi kauravāṇām

05,061.002a mithyā pratijñāya mayā yad astraṃ; rāmād dhṛtaṃ brahmapuraṃ purastāt

05,061.002c vijñāya tenāsmi tadaivam uktas; tavāntakāle 'pratibhāsyatīti

05,061.003a mahāparādhe hy api saṃnatena; maharṣiṇāhaṃ guruṇā ca śaptaḥ

05,061.003c śaktaḥ pradagdhuṃ hy api tigmatejāḥ; sasāgarām apy avaniṃ maharṣiḥ

05,061.004a prasāditaṃ hy asya mayā mano 'bhūc; chuśrūṣayā svena ca pauruṣeṇa

05,061.004c tatas tad astraṃ mama sāvaśeṣaṃ; tasmāt samartho 'smi mamaiṣa bhāraḥ

05,061.005a nimeṣamātraṃ tam ṛṣiprasādam; avāpya pāñcālakarūṣamatsyān

05,061.005c nihatya pārthāṃś ca saputrapautrāṃl; lokān ahaṃ śastrajitān prapatsye

05,061.006a pitāmahas tiṣṭhatu te samīpe; droṇaś ca sarve ca narendramukhyāḥ

05,061.006c yathāpradhānena balena yātvā; pārthān haniṣyāmi mamaiṣa bhāraḥ

05,061.007a evaṃ bruvāṇaṃ tam uvāca bhīṣmaḥ; kiṃ katthase kālaparītabuddhe

05,061.007c na karṇa jānāsi yathā pradhāne; hate hatāḥ syur dhṛtarāṣṭraputrāḥ

05,061.008a yat khāṇḍavaṃ dāhayatā kṛtaṃ hi; kṛṣṇadvitīyena dhanaṃjayena

05,061.008c śrutvaiva tat karma niyantum ātmā; śakyas tvayā vai saha bāndhavena

05,061.009a yāṃ cāpi śaktiṃ tridaśādhipas te; dadau mahātmā bhagavān mahendraḥ

05,061.009c bhasmīkṛtāṃ tāṃ patitāṃ viśīrṇāṃ; cakrāhatāṃ drakṣyasi keśavena

05,061.010a yas te śaraḥ sarpamukho vibhāti; sadāgryamālyair mahitaḥ prayatnāt

05,061.010c sa pāṇḍuputrābhihataḥ śaraughaiḥ; saha tvayā yāsyati karṇa nāśam

05,061.011a bāṇasya bhaumasya ca karṇa hantā; kirīṭinaṃ rakṣati vāsudevaḥ

05,061.011c yas tvādṛśānāṃ ca garīyasāṃ ca; hantā ripūṇāṃ tumule pragāḍhe

05,061.012 karṇa uvāca

05,061.012a asaṃśayaṃ vṛṣṇipatir yathoktas; tathā ca bhūyaś ca tato mahātmā

05,061.012c ahaṃ yad uktaḥ paruṣaṃ tu kiṃ cit; pitāmahas tasya phalaṃ śṛṇotu

05,061.013a nyasyāmi śastrāṇi na jātu saṃkhye; pitāmaho drakṣyati māṃ sabhāyām

05,061.013c tvayi praśānte tu mama prabhāvaṃ; drakṣyanti sarve bhuvi bhūmipālāḥ

05,061.014 vaiśaṃpāyana uvāca

05,061.014a ity evam uktvā sa mahādhanuṣmān; hitvā sabhāṃ svaṃ bhavanaṃ jagāma

05,061.014c bhīṣmas tu duryodhanam eva rājan; madhye kurūṇāṃ prahasann uvāca

05,061.015a satyapratijñaḥ kila sūtaputras; tathā sa bhāraṃ viṣaheta kasmāt

05,061.015c vyūhaṃ prativyūhya śirāṃsi bhittvā; lokakṣayaṃ paśyata bhīmasenāt

05,061.016a āvantyakāliṅgajayadratheṣu; vedidhvaje tiṣṭhati bāhlike ca

05,061.016c ahaṃ haniṣyāmi sadā pareṣāṃ; sahasraśaś cāyutaśaś ca yodhān

05,061.017a yadaiva rāme bhagavaty anindye; brahma bruvāṇaḥ kṛtavāṃs tad astram

05,061.017c tadaiva dharmaś ca tapaś ca naṣṭaṃ; vaikartanasyādhamapūruṣasya

05,061.018a athoktavākye nṛpatau tu bhīṣme; nikṣipya śastrāṇi gate ca karṇe

05,061.018c vaicitravīryasya suto 'lpabuddhir; duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ babhāṣe

05,062.001 duryodhana uvāca

05,062.001a sadṛśānāṃ manuṣyeṣu sarveṣāṃ tulyajanmanām

05,062.001c katham ekāntatas teṣāṃ pārthānāṃ manyase jayam

05,062.001d*0355_01 vayaṃ ca te 'pi tulyā vai vīryeṇa ca parākramaiḥ

05,062.001d*0355_02 samena vayasā caiva prātibhena śrutena ca

05,062.001d*0355_03 astreṇa yodhayugyāsu śīghratve kauśale tathā

05,062.002a sarve sma samajātīyāḥ sarve mānuṣayonayaḥ

05,062.002c pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṃ katham

05,062.003a nāhaṃ bhavati na droṇe na kṛpe na ca bāhlike

05,062.003c anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe

05,062.004a ahaṃ vaikartanaḥ karṇo bhrātā duḥśāsanaś ca me

05,062.004c pāṇḍavān samare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ

05,062.005a tato rājan mahāyajñair vividhair bhūridakṣiṇaiḥ

05,062.005c brāhmaṇāṃs tarpayiṣyāmi gobhir aśvair dhanena ca

05,062.005d*0356_01 sukhāny avāpya sahitāḥ kṛtvā karma suduṣkaram

05,062.005d*0356_02 visrabdhāḥ svargam eṣyāmaḥ kāle prāpte gatajvarāḥ

05,062.005d*0356_03 athābravīn mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ

05,062.005d*0356_04 viduraṃ viduṣāṃ śreṣṭhaṃ sarvapārthivasaṃnidhau

05,062.005d*0356_05 mohito mṛtyupāśena kālasya vaśam āgataḥ

05,062.005d*0356_06 tāta karṇena sahitaḥ putro duryodhano mama

05,062.005d@003_0001 yadā parikariṣyanti aiṇeyān iva tantunā

05,062.005d@003_0002 ataritrān iva jale bāhubhir māmakā raṇe

05,062.005d@003_0003 paśyantas te parāṃs tatra rathanāgasamākulān

05,062.005d@003_0004 vidura uvāca

05,062.005d@003_0004 tadā darpaṃ vimokṣyanti pāṇḍavāḥ sa ca keśavaḥ

05,062.005d@003_0005 iha niḥśreyasaṃ prāhur vṛddhā niścitadarśinaḥ

05,062.005d@003_0006 brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ

05,062.005d@003_0007 tasya dānaṃ kṣamā siddhir yathāvad upapadyate

05,062.005d@003_0008 damo dānaṃ tapo jñānam adhītaṃ cānuvartate

05,062.005d@003_0009 damas tejo vardhayati pavitraṃ dama uttamam

05,062.005d@003_0010 vipāpmā vṛddhatejās tu puruṣo vindate mahat

05,062.005d@003_0011 kravyādbhya iva bhūtānām adāntebhyaḥ sadā bhayam

05,062.005d@003_0012 teṣāṃ ca pratiṣedhārthaṃ kṣatraṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā

05,062.005d@003_0013 āśrameṣu caturṣv āhur damam evottamaṃ vratam

05,062.005d@003_0014 tasya liṅgaṃ pravakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ

05,062.005d@003_0015 kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam

05,062.005d@003_0016 indriyābhijayo dhairyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam

05,062.005d@003_0017 akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā

05,062.005d@003_0018 etāni yasya rājendra sa dāntaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

05,062.005d@003_0019 kāmo lobhaś ca darpaś ca manyur nidrā vikatthanam

05,062.005d@003_0020 māna īrṣyā ca śokaś ca naitad dānto niṣevate

05,062.005d@003_0021 ajihmam aśaṭhaṃ śuddham etad dāntasya lakṣaṇam

05,062.005d@003_0022 alolupas tathālpepsuḥ kāmānām avicintitā

05,062.005d@003_0023 samudrakalpaḥ puruṣaḥ sa dāntaḥ parikīrtitaḥ

05,062.005d@003_0024 suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavid budhaḥ

05,062.005d@003_0025 prāpyeha loke saṃmānaṃ sugatiṃ pretya gacchati

05,062.005d@003_0026 abhayaṃ yasya bhūtebhyaḥ sarveṣām abhayaṃ yataḥ

05,062.005d@003_0027 sa vai pariṇataprajñaḥ prakhyāto manujottamaḥ

05,062.005d@003_0028 sarvabhūtahito maitras tasmān nodvijate janaḥ

05,062.005d@003_0029 samudra iva gambhīraḥ prajñātṛptaḥ praśāmyati

05,062.005d@003_0030 karmaṇācaritaṃ pūrvaṃ sadbhir ācaritaṃ ca yat

05,062.005d@003_0031 tad evāsthāya modante dāntāḥ śamaparāyaṇāḥ

05,062.005d@003_0032 naiṣkarmyaṃ vā samāsthāya jñānatṛpto jitendriyaḥ

05,062.005d@003_0033 kālākāṅkṣī caraṃl loke brahmabhūyāya kalpate

05,062.005d@003_0034 śakunīnām ivākāśe padaṃ naivopalabhyate

05,062.005d@003_0035 evaṃ prajñānatṛptasya muner vartma na dṛśyate

05,062.005d@003_0036 utsṛjya vā gṛhān yas tu mokṣam evābhimanyate

05,062.005d@003_0037 lokās tejomayās tasya kalpante śāśvatā divi

05,062.006 vidura uvāca

05,062.006a śakunīnām ihārthāya pāśaṃ bhūmāv ayojayat

05,062.006c kaś cic chākunikas tāta pūrveṣām iti śuśruma

05,062.007a tasmin dvau śakunau baddhau yugapat samapauruṣau

05,062.007c tāv upādāya taṃ pāśaṃ jagmatuḥ khacarāv ubhau

05,062.008a tau vihāyasam ākrāntau dṛṣṭvā śākunikas tadā

05,062.008c anvadhāvad anirviṇṇo yena yena sma gacchataḥ

05,062.009a tathā tam anudhāvantaṃ mṛgayuṃ śakunārthinam

05,062.009c āśramastho muniḥ kaś cid dadarśātha kṛtāhnikaḥ

05,062.010a tāv antarikṣagau śīghram anuyāntaṃ mahīcaram

05,062.010c ślokenānena kauravya papraccha sa munis tadā

05,062.011a vicitram idam āścaryaṃ mṛgahan pratibhāti me

05,062.011c plavamānau hi khacarau padātir anudhāvasi

05,062.012 śākunika uvāca

05,062.012a pāśam ekam ubhāv etau sahitau harato mama

05,062.012c yatra vai vivadiṣyete tatra me vaśam eṣyataḥ

05,062.013 vidura uvāca

05,062.013a tau vivādam anuprāptau śakunau mṛtyusaṃdhitau

05,062.013c vigṛhya ca sudurbuddhī pṛthivyāṃ saṃnipetatuḥ

05,062.014a tau yudhyamānau saṃrabdhau mṛtyupāśavaśānugau

05,062.014c upasṛtyāparijñāto jagrāha mṛgayus tadā

05,062.015a evaṃ ye jñātayo 'rtheṣu mitho gacchanti vigraham

05,062.015c te 'mitravaśam āyānti śakunāv iva vigrahāt

05,062.016a saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃpraśno 'tha samāgamaḥ

05,062.016c etāni jñātikāryāṇi na virodhaḥ kadā cana

05,062.017a yasmin kāle sumanasaḥ sarve vṛddhān upāsate

05,062.017c siṃhaguptam ivāraṇyam apradhṛṣyā bhavanti te

05,062.018a ye 'rthaṃ saṃtatam āsādya dīnā iva samāsate

05,062.018c śriyaṃ te saṃprayacchanti dviṣadbhyo bharatarṣabha

05,062.019a dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca

05,062.019c dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha

05,062.020a idam anyat pravakṣyāmi yathā dṛṣṭaṃ girau mayā

05,062.020c śrutvā tad api kauravya yathā śreyas tathā kuru

05,062.021a vayaṃ kirātaiḥ sahitā gacchāmo girim uttaram

05,062.021c brāhmaṇair devakalpaiś ca vidyājambhakavātikaiḥ

05,062.022a kuñjabhūtaṃ giriṃ sarvam abhito gandhamādanam

05,062.022c dīpyamānauṣadhigaṇaṃ siddhagandharvasevitam

05,062.023a tatra paśyāmahe sarve madhu pītam amākṣikam

05,062.023c maruprapāte viṣame niviṣṭaṃ kumbhasaṃmitam

05,062.024a āśīviṣai rakṣyamāṇaṃ kuberadayitaṃ bhṛśam

05,062.024c yat prāśya puruṣo martyo amaratvaṃ nigacchati

05,062.025a acakṣur labhate cakṣur vṛddho bhavati vai yuvā

05,062.025c iti te kathayanti sma brāhmaṇā jambhasādhakāḥ

05,062.026a tataḥ kirātās tad dṛṣṭvā prārthayanto mahīpate

05,062.026c vineśur viṣame tasmin sasarpe girigahvare

05,062.026d*0357_01 āśābaddhāḥ patanti sma sarva eva gatāsavaḥ

05,062.027a tathaiva tava putro 'yaṃ pṛthivīm eka icchati

05,062.027c madhu paśyati saṃmohāt prapātaṃ nānupaśyati

05,062.028a duryodhano yoddhumanāḥ samare savyasācinā

05,062.028c na ca paśyāmi tejo 'sya vikramaṃ vā tathāvidham

05,062.029a ekena ratham āsthāya pṛthivī yena nirjitā

05,062.029b*0358_01 bhīṣmadroṇaprabhṛtayaḥ saṃtrastāḥ sādhuyāyinaḥ

05,062.029b*0358_02 virāṭanagare bhagnāḥ kiṃ tatra tava dṛśyatām

05,062.029c pratīkṣamāṇo yo vīraḥ kṣamate vīkṣitaṃ tava

05,062.030a drupado matsyarājaś ca saṃkruddhaś ca dhanaṃjayaḥ

05,062.030c na śeṣayeyuḥ samare vāyuyuktā ivāgnayaḥ

05,062.031a aṅke kuruṣva rājānaṃ dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiram

05,062.031c yudhyator hi dvayor yuddhe naikāntena bhavej jayaḥ

05,063.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,063.001a duryodhana vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi putraka

05,063.001c utpathaṃ manyase mārgam anabhijña ivādhvagaḥ

05,063.002a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ yat tejaḥ pramimīṣasi

05,063.002c pañcānām iva bhūtānāṃ mahatāṃ sumahātmanām

05,063.003a yudhiṣṭhiraṃ hi kaunteyaṃ paraṃ dharmam ihāsthitam

05,063.003c parāṃ gatim asaṃprekṣya na tvaṃ vettum ihārhasi

05,063.004a bhīmasenaṃ ca kaunteyaṃ yasya nāsti samo bale

05,063.004c raṇāntakaṃ tarkayase mahāvātam iva drumaḥ

05,063.005a sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ meruṃ śikhariṇām iva

05,063.005c yudhi gāṇḍīvadhanvānaṃ ko nu yudhyeta buddhimān

05,063.006a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ kam ivādya na śātayet

05,063.006c śatrumadhye śarān muñcan devarāḍ aśanīm iva

05,063.007a sātyakiś cāpi durdharṣaḥ saṃmato 'ndhakavṛṣṇiṣu

05,063.007c dhvaṃsayiṣyati te senāṃ pāṇḍaveyahite rataḥ

05,063.008a yaḥ punaḥ pratimānena trīṃl lokān atiricyate

05,063.008c taṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣaṃ ko nu yudhyeta buddhimān

05,063.009a ekato hy asya dārāś ca jñātayaś ca sabāndhavāḥ

05,063.009c ātmā ca pṛthivī ceyam ekataś ca dhanaṃjayaḥ

05,063.010a vāsudevo 'pi durdharṣo yatātmā yatra pāṇḍavaḥ

05,063.010c aviṣahyaṃ pṛthivyāpi tad balaṃ yatra keśavaḥ

05,063.011a tiṣṭha tāta satāṃ vākye suhṛdām arthavādinām

05,063.011c vṛddhaṃ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ titikṣasva pitāmaham

05,063.012a māṃ ca bruvāṇaṃ śuśrūṣa kurūṇām arthavādinam

05,063.012c droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam

05,063.013a ete hy api yathaivāhaṃ mantum arhasi tāṃs tathā

05,063.013c sarve dharmavido hy ete tulyasnehāś ca bhārata

05,063.014a yat tad virāṭanagare saha bhrātṛbhir agrataḥ

05,063.014c utsṛjya gāḥ susaṃtrastaṃ balaṃ te samaśīryata

05,063.015a yac caiva tasmin nagare śrūyate mahad adbhutam

05,063.015c ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tan nidarśanam

05,063.016a arjunas tat tathākārṣīt kiṃ punaḥ sarva eva te

05,063.016c sabhrātṝn abhijānīhi vṛttyā ca pratipādaya

05,064.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,064.001a evam uktvā mahāprājño dhṛtarāṣṭraḥ suyodhanam

05,064.001c punar eva mahābhāgaḥ saṃjayaṃ paryapṛcchata

05,064.002a brūhi saṃjaya yac cheṣaṃ vāsudevād anantaram

05,064.002c yad arjuna uvāca tvāṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

05,064.003 saṃjaya uvāca

05,064.003a vāsudevavacaḥ śrutvā kuntīputro dhanaṃjayaḥ

05,064.003c uvāca kāle durdharṣo vāsudevasya śṛṇvataḥ

05,064.004a pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃjaya

05,064.004c droṇaṃ kṛpaṃ ca karṇaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam

05,064.005a drauṇiṃ ca somadattaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam

05,064.005c duḥśāsanaṃ śalaṃ caiva purumitraṃ viviṃśatim

05,064.006a vikarṇaṃ citrasenaṃ ca jayatsenaṃ ca pārthivam

05,064.006c vindānuvindāv āvantyau durmukhaṃ cāpi kauravam

05,064.007a saindhavaṃ duḥsahaṃ caiva bhūriśravasam eva ca

05,064.007c bhagadattaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivam

05,064.008a ye cāpy anye pārthivās tatra yoddhuṃ; samāgatāḥ kauravāṇāṃ priyārtham

05,064.008c mumūrṣavaḥ pāṇḍavāgnau pradīpte; samānītā dhārtarāṣṭreṇa sūta

05,064.009a yathānyāyaṃ kauśalaṃ vandanaṃ ca; samāgatā madvacanena vācyāḥ

05,064.009c idaṃ brūyāḥ saṃjaya rājamadhye; suyodhanaṃ pāpakṛtāṃ pradhānam

05,064.010a amarṣaṇaṃ durmatiṃ rājaputraṃ; pāpātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ sulubdham

05,064.010c sarvaṃ mamaitad vacanaṃ samagraṃ; sahāmātyaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ

05,064.011a evaṃ pratiṣṭhāpya dhanaṃjayo māṃ; tato 'rthavad dharmavac cāpi vākyam

05,064.011c provācedaṃ vāsudevaṃ samīkṣya; pārtho dhīmāṃl lohitāntāyatākṣaḥ

05,064.012a yathā śrutaṃ te vadato mahātmano; madhupravīrasya vacaḥ samāhitam

05,064.012c tathaiva vācyaṃ bhavatā hi madvacaḥ; samāgateṣu kṣitipeṣu sarvaśaḥ

05,064.013a śarāgnidhūme rathaneminādite; dhanuḥsruveṇāstrabalāpahāriṇā

05,064.013c yathā na homaḥ kriyate mahāmṛdhe; tathā sametya prayatadhvam ādṛtāḥ

05,064.014a na cet prayacchadhvam amitraghātino; yudhiṣṭhirasyāṃśam abhīpsitaṃ svakam

05,064.014c nayāmi vaḥ svāśvapadātikuñjarān; diśaṃ pitṝṇām aśivāṃ śitaiḥ śaraiḥ

05,064.015a tato 'ham āmantrya caturbhujaṃ hariṃ; dhanaṃjayaṃ caiva namasya satvaraḥ

05,064.015c javena saṃprāpta ihāmaradyute; tavāntikaṃ prāpayituṃ vaco mahat

05,065.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,065.001a duryodhane dhārtarāṣṭre tad vaco 'pratinandati

05,065.001c tūṣṇīṃbhūteṣu sarveṣu samuttasthur nareśvarāḥ

05,065.002a utthiteṣu mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu

05,065.002c rahite saṃjayaṃ rājā paripraṣṭuṃ pracakrame

05,065.003a āśaṃsamāno vijayaṃ teṣāṃ putravaśānugaḥ

05,065.003c ātmanaś ca pareṣāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca niścayam

05,065.004 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,065.004a gāvalgaṇe brūhi naḥ sāraphalgu; svasenāyāṃ yāvad ihāsti kiṃ cit

05,065.004c tvaṃ pāṇḍavānāṃ nipuṇaṃ vettha sarvaṃ; kim eṣāṃ jyāyaḥ kim u teṣāṃ kanīyaḥ

05,065.005a tvam etayoḥ sāravit sarvadarśī; dharmārthayor nipuṇo niścayajñaḥ

05,065.005c sa me pṛṣṭaḥ saṃjaya brūhi sarvaṃ; yudhyamānāḥ katare 'smin na santi

05,065.006 saṃjaya uvāca

05,065.006a na tvāṃ brūyāṃ rahite jātu kiṃ cid; asūyā hi tvāṃ prasaheta rājan

05,065.006c ānayasva pitaraṃ saṃśitavrataṃ; gāṃdhārīṃ ca mahiṣīm ājamīḍha

05,065.007a tau te 'sūyāṃ vinayetāṃ narendra; dharmajñau tau nipuṇau niścayajñau

05,065.007c tayos tu tvāṃ saṃnidhau tad vadeyaṃ; kṛtsnaṃ mataṃ vāsudevārjunābhyām

05,065.008 vaiśaṃpāyana uvāca

05,065.008*0359_01 ity uktena ca gāndhārī vyāsaś cātrājagāma ha

05,065.008*0359_02 ānītau vidureṇeha sabhāṃ śīghraṃ praveśitau

05,065.008a tatas tan matam ājñāya saṃjayasyātmajasya ca

05,065.008b*0360_01 trikāladarśī bhagavān dhṛtarāṣṭraṃ mahāmuniḥ

05,065.008c abhyupetya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt

05,065.009a saṃpṛcchate dhṛtarāṣṭrāya saṃjaya; ācakṣva sarvaṃ yāvad eṣo 'nuyuṅkte

05,065.009c sarvaṃ yāvad vettha tasmin yathāvad; yāthātathyaṃ vāsudeve 'rjune ca

05,066.001 saṃjaya uvāca

05,066.001a arjuno vāsudevaś ca dhanvinau paramārcitau

05,066.001c kāmād anyatra saṃbhūtau sarvābhāvāya saṃmitau

05,066.002a dyām antaraṃ samāsthāya yathāyuktaṃ manasvinaḥ

05,066.002c cakraṃ tad vāsudevasya māyayā vartate vibho

05,066.003a sāpahnavaṃ pāṇḍaveṣu pāṇḍavānāṃ susaṃmatam

05,066.003c sārāsārabalaṃ jñātvā tat samāsena me śṛṇu

05,066.004a narakaṃ śambaraṃ caiva kaṃsaṃ caidyaṃ ca mādhavaḥ

05,066.004c jitavān ghorasaṃkāśān krīḍann iva janārdanaḥ

05,066.005a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva puruṣottamaḥ

05,066.005c manasaiva viśiṣṭātmā nayaty ātmavaśaṃ vaśī

05,066.006a bhūyo bhūyo hi yad rājan pṛcchase pāṇḍavān prati

05,066.006c sārāsārabalaṃ jñātuṃ tan me nigadataḥ śṛṇu

05,066.007a ekato vā jagat kṛtsnam ekato vā janārdanaḥ

05,066.007c sārato jagataḥ kṛtsnād atirikto janārdanaḥ

05,066.008a bhasma kuryāj jagad idaṃ manasaiva janārdanaḥ

05,066.008c na tu kṛtsnaṃ jagac chaktaṃ bhasma kartuṃ janārdanam

05,066.009a yataḥ satyaṃ yato dharmo yato hrīr ārjavaṃ yataḥ

05,066.009c tato bhavati govindo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ

05,066.010a pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca puruṣottamaḥ

05,066.010c viceṣṭayati bhūtātmā krīḍann iva janārdanaḥ

05,066.010d*0361_01 bhasmīkuryāj jagat sarvaṃ nimeṣeṇeti me matiḥ

05,066.010d*0362_01 yatra bhāve 'pi yad rājan pṛcchase pāṇḍavān prati

05,066.011a sa kṛtvā pāṇḍavān satraṃ lokaṃ saṃmohayann iva

05,066.011c adharmaniratān mūḍhān dagdhum icchati te sutān

05,066.012a kālacakraṃ jagaccakraṃ yugacakraṃ ca keśavaḥ

05,066.012c ātmayogena bhagavān parivartayate 'niśam

05,066.013a kālasya ca hi mṛtyoś ca jaṅgamasthāvarasya ca

05,066.013c īśate bhagavān ekaḥ satyam etad bravīmi te

05,066.014a īśann api mahāyogī sarvasya jagato hariḥ

05,066.014c karmāṇy ārabhate kartuṃ kīnāśa iva durbalaḥ

05,066.015a tena vañcayate lokān māyāyogena keśavaḥ

05,066.015c ye tam eva prapadyante na te muhyanti mānavāḥ

05,067.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,067.001a kathaṃ tvaṃ mādhavaṃ vettha sarvalokamaheśvaram

05,067.001c katham enaṃ na vedāhaṃ tan mamācakṣva saṃjaya

05,067.002 saṃjaya uvāca

05,067.002a vidyā rājan na te vidyā mama vidyā na hīyate

05,067.002c vidyāhīnas tamodhvasto nābhijānāti keśavam

05,067.003a vidyayā tāta jānāmi triyugaṃ madhusūdanam

05,067.003c kartāram akṛtaṃ devaṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam

05,067.004 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,067.004a gāvalgaṇe 'tra kā bhaktir yā te nityā janārdane

05,067.004c yayā tvam abhijānāsi triyugaṃ madhusūdanam

05,067.005 saṃjaya uvāca

05,067.005a māyāṃ na seve bhadraṃ te na vṛthādharmam ācare

05,067.005c śuddhabhāvaṃ gato bhaktyā śāstrād vedmi janārdanam

05,067.006 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,067.006a duryodhana hṛṣīkeśaṃ prapadyasva janārdanam

05,067.006c āpto naḥ saṃjayas tāta śaraṇaṃ gaccha keśavam

05,067.007 duryodhana uvāca

05,067.007a bhagavān devakīputro lokaṃ cen nihaniṣyati

05,067.007c pravadann arjune sakhyaṃ nāhaṃ gacche 'dya keśavam

05,067.008 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,067.008a avāg gāndhāri putrās te gacchaty eṣa sudurmatiḥ

05,067.008c īrṣyur durātmā mānī ca śreyasāṃ vacanātigaḥ

05,067.009 gāndhāry uvāca

05,067.009a aiśvaryakāma duṣṭātman vṛddhānāṃ śāsanātiga

05,067.009c aiśvaryajīvite hitvā pitaraṃ māṃ ca bāliśa

05,067.010a vardhayan durhṛdāṃ prītiṃ māṃ ca śokena vardhayan

05,067.010c nihato bhīmasenena smartāsi vacanaṃ pituḥ

05,067.011 vyāsa uvāca

05,067.011a dayito 'si rājan kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭra nibodha me

05,067.011c yasya te saṃjayo dūto yas tvāṃ śreyasi yokṣyate

05,067.012a jānāty eṣa hṛṣīkeśaṃ purāṇaṃ yac ca vai navam

05,067.012c śuśrūṣamāṇam ekāgraṃ mokṣyate mahato bhayāt

05,067.013a vaicitravīrya puruṣāḥ krodhaharṣatamovṛtāḥ

05,067.013c sitā bahuvidhaiḥ pāśair ye na tuṣṭāḥ svakair dhanaiḥ

05,067.014a yamasya vaśam āyānti kāmamūḍhāḥ punaḥ punaḥ

05,067.014c andhanetrā yathaivāndhā nīyamānāḥ svakarmabhiḥ

05,067.015a eṣa ekāyanaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ

05,067.015c taṃ dṛṣṭvā mṛtyum atyeti mahāṃs tatra na sajjate

05,067.016 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,067.016a aṅga saṃjaya me śaṃsa panthānam akutobhayam

05,067.016c yena gatvā hṛṣīkeśaṃ prāpnuyāṃ śāntim uttamām

05,067.017 saṃjaya uvāca

05,067.017a nākṛtātmā kṛtātmānaṃ jātu vidyāj janārdanam

05,067.017c ātmanas tu kriyopāyo nānyatrendriyanigrahāt

05,067.018a indriyāṇām udīrṇānāṃ kāmatyāgo 'pramādataḥ

05,067.018c apramādo 'vihiṃsā ca jñānayonir asaṃśayam

05,067.019a indriyāṇāṃ yame yatto bhava rājann atandritaḥ

05,067.019c buddhiś ca mā te cyavatu niyacchaitāṃ yatas tataḥ

05,067.020a etaj jñānaṃ vidur viprā dhruvam indriyadhāraṇam

05,067.020c etaj jñānaṃ ca panthāś ca yena yānti manīṣiṇaḥ

05,067.021a aprāpyaḥ keśavo rājann indriyair ajitair nṛbhiḥ

05,067.021c āgamādhigato yogād vaśī tattve prasīdati

05,068.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,068.001a bhūyo me puṇḍarīkākṣaṃ saṃjayācakṣva pṛcchate

05,068.001c nāmakarmārthavit tāta prāpnuyāṃ puruṣottamam

05,068.002 saṃjaya uvāca

05,068.002a śrutaṃ me tasya devasya nāmanirvacanaṃ śubham

05,068.002c yāvat tatrābhijāne 'ham aprameyo hi keśavaḥ

05,068.003a vasanāt sarvabhūtānāṃ vasutvād devayonitaḥ

05,068.003c vāsudevas tato vedyo vṛṣatvād vṛṣṇir ucyate

05,068.004a maunād dhyānāc ca yogāc ca viddhi bhārata mādhavam

05,068.004c sarvatattvalayāc caiva madhuhā madhusūdanaḥ

05,068.005a kṛṣir bhūvācakaḥ śabdo ṇaś ca nirvṛtivācakaḥ

05,068.005c kṛṣṇas tadbhāvayogāc ca kṛṣṇo bhavati śāśvataḥ

05,068.006a puṇḍarīkaṃ paraṃ dhāma nityam akṣayam akṣaram

05,068.006c tadbhāvāt puṇḍarīkākṣo dasyutrāsāj janārdanaḥ

05,068.007a yataḥ sattvaṃ na cyavate yac ca sattvān na hīyate

05,068.007c sattvataḥ sātvatas tasmād ārṣabhād vṛṣabhekṣaṇaḥ

05,068.008a na jāyate janitryāṃ yad ajas tasmād anīkajit

05,068.008c devānāṃ svaprakāśatvād damād dāmodaraṃ viduḥ

05,068.009a harṣāt saukhyāt sukhaiśvaryād dhṛṣīkeśatvam aśnute

05,068.009c bāhubhyāṃ rodasī bibhran mahābāhur iti smṛtaḥ

05,068.010a adho na kṣīyate jātu yasmāt tasmād adhokṣajaḥ

05,068.010c narāṇām ayanāc cāpi tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

05,068.010d*0363_01 purāṇasadanāc caiva purātana iti smṛtaḥ

05,068.010e pūraṇāt sadanāc caiva tato 'sau puruṣottamaḥ

05,068.011a asataś ca sataś caiva sarvasya prabhavāpyayāt

05,068.011b*0364_01 uddhoṣayed dharer nāma kākavat tattvacintane

05,068.011b*0364_02 caraṇāyudhavad dhyāne bakavat sarvataḥ sthitiḥ

05,068.011c sarvasya ca sadā jñānāt sarvam enaṃ pracakṣate

05,068.012a satye pratiṣṭhitaḥ kṛṣṇaḥ satyam atra pratiṣṭhitam

05,068.012c satyāt satyaṃ ca govindas tasmāt satyo 'pi nāmataḥ

05,068.013a viṣṇur vikramaṇād eva jayanāj jiṣṇur ucyate

05,068.013c śāśvatatvād anantaś ca govindo vedanād gavām

05,068.014a atattvaṃ kurute tattvaṃ tena mohayate prajāḥ

05,068.014c evaṃvidho dharmanityo bhagavān munibhiḥ saha

05,068.014e āgantā hi mahābāhur ānṛśaṃsyārtham acyutaḥ

05,069.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,069.001a cakṣuṣmatāṃ vai spṛhayāmi saṃjaya; drakṣyanti ye vāsudevaṃ samīpe

05,069.001c vibhrājamānaṃ vapuṣā pareṇa; prakāśayantaṃ pradiśo diśaś ca

05,069.001d*0365_00 saṃjayaḥ

05,069.001d*0365_01 vaktā vācaṃ rājamadhye sabhāyāṃ

05,069.001d*0365_02 vṛṣṇiśreṣṭho munibhir bhrājamānaḥ

05,069.002a īrayantaṃ bhāratīṃ bhāratānām; abhyarcanīyāṃ śaṃkarīṃ sṛñjayānām

05,069.002c bubhūṣadbhir grahaṇīyām anindyāṃ; parāsūnām agrahaṇīyarūpām

05,069.003a samudyantaṃ sātvatam ekavīraṃ; praṇetāram ṛṣabhaṃ yādavānām

05,069.003c nihantāraṃ kṣobhaṇaṃ śātravāṇāṃ; muṣṇantaṃ ca dviṣatāṃ vai yaśāṃsi

05,069.004a draṣṭāro hi kuravas taṃ sametā; mahātmānaṃ śatruhaṇaṃ vareṇyam

05,069.004c bruvantaṃ vācam anṛśaṃsarūpāṃ; vṛṣṇiśreṣṭhaṃ mohayantaṃ madīyān

05,069.005a ṛṣiṃ sanātanatamaṃ vipaścitaṃ; vācaḥ samudraṃ kalaśaṃ yatīnām

05,069.005c ariṣṭanemiṃ garuḍaṃ suparṇaṃ; patiṃ prajānāṃ bhuvanasya dhāma

05,069.006a sahasraśīrṣaṃ puruṣaṃ purāṇam; anādimadhyāntam anantakīrtim

05,069.006c śukrasya dhātāram ajaṃ janitraṃ; paraṃ parebhyaḥ śaraṇaṃ prapadye

05,069.007a trailokyanirmāṇakaraṃ janitraṃ; devāsurāṇām atha nāgarakṣasām

05,069.007c narādhipānāṃ viduṣāṃ pradhānam; indrānujaṃ taṃ śaraṇaṃ prapadye

05,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,070.001*0366_00 janamejaya uvāca

05,070.001*0366_01 prayāte saṃjaye sādhau pāṇḍavān prati vai tadā

05,070.001*0366_02 kiṃ cakruḥ pāṇḍavās tatra mama pūrvapitāmahāḥ

05,070.001*0366_03 etat sarvaṃ dvijaśreṣṭha śrotum icchāmi śaṃsa me

05,070.001a saṃjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

05,070.001b*0367_01 arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca bhrātarau

05,070.001b*0367_02 virāṭadrupadau caiva kekayānāṃ mahāratham

05,070.001b*0367_03 abravīd upasaṃgamya śaṅkhacakragadādharam

05,070.001b*0367_04 abhiyācāmahe gatvā prayātuṃ kurusaṃsadam

05,070.001b*0367_05 yathā bhīṣmeṇa droṇena bāhlīkena ca dhīmatā

05,070.001b*0367_06 anyaiś ca kurubhiḥ sārdhaṃ na yudhyemahi saṃyuge

05,070.001b*0367_07 eṣa naḥ prathamaḥ kalpa etan naḥ śreya uttamam

05,070.001b*0367_08 evam uktvā sumanasas te 'bhijagmur janārdanam

05,070.001b*0367_09 pāṇḍavaiḥ saha rājāno marutvantam ivāmarāḥ

05,070.001b*0367_10 tathā ca duḥsahāḥ sarve sadasyaiś ca nararṣabhāḥ

05,070.001b*0368_01 janārdanaṃ samāsādya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,070.001b*0369_01 tato yudhiṣṭhiro rājann upagamya nararṣabham

05,070.001c abhyabhāṣata dāśārham ṛṣabhaṃ sarvasātvatām

05,070.002a ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ me janārdana

05,070.002c na ca tvad anyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet

05,070.003a tvāṃ hi mādhava saṃśritya nirbhayā mohadarpitam

05,070.003c dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svam aṃśam anuyuñjmahe

05,070.004a yathā hi sarvāsv āpatsu pāsi vṛṣṇīn ariṃdama

05,070.004c tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhy asmān mahato bhayāt

05,070.005 bhagavān uvāca

05,070.005a ayam asmi mahābāho brūhi yat te vivakṣitam

05,070.005c kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yat tvaṃ vakṣyasi bhārata

05,070.006 yudhiṣṭhira uvāca

05,070.006*0370_01 mṛdupūrvaṃ sāmamiśraṃ sāntvam ugraṃ ca mādhava

05,070.006*0370_02 na tu tan nyāyam āsthāya garhitāś ca tato vayam

05,070.006a śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam

05,070.006c etad dhi sakalaṃ kṛṣṇa saṃjayo māṃ yad abravīt

05,070.007a tan mataṃ dhṛtarāṣṭrasya so 'syātmā vivṛtāntaraḥ

05,070.007c yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syād anyathā bruvan

05,070.008a apradānena rājyasya śāntim asmāsu mārgati

05,070.008c lubdhaḥ pāpena manasā carann asamam ātmanaḥ

05,070.009a yat tad dvādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayam

05,070.009c chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

05,070.010a sthātā naḥ samaye tasmin dhṛtarāṣṭra iti prabho

05,070.010c nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa tad dhi no brāhmaṇā viduḥ

05,070.011a vṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati

05,070.011c paśyan vā putragṛddhitvān mandasyānveti śāsanam

05,070.012a suyodhanamate tiṣṭhan rājāsmāsu janārdana

05,070.012c mithyā carati lubdhaḥ saṃś caran priyam ivātmanaḥ

05,070.013a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yatrāhaṃ mātaraṃ tataḥ

05,070.013c saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana

05,070.014a kāśibhiś cedipāñcālair matsyaiś ca madhusūdana

05,070.014c bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā

05,070.015a kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam

05,070.015c avasānaṃ ca govinda kiṃ cid evātra pañcamam

05,070.016a pañca nas tāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā

05,070.016c vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan

05,070.017a na ca tān api duṣṭātmā dhārtarāṣṭro 'numanyate

05,070.017c svāmyam ātmani matvāsāv ato duḥkhataraṃ nu kim

05,070.018a kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛdhyataḥ

05,070.018c lobhaḥ prajñānam āhanti prajñā hanti hatā hriyam

05,070.019a hrīr hatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam

05,070.019c śrīr hatā puruṣaṃ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ

05,070.020a asvato hi nivartante jñātayaḥ suhṛdartvijaḥ

05,070.020c apuṣpād aphalād vṛkṣād yathā tāta patatriṇaḥ

05,070.021a etac ca maraṇaṃ tāta yad asmāt patitād iva

05,070.021c jñātayo vinivartante pretasattvād ivāsavaḥ

05,070.022a nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cid avasthāṃ śambaro 'bravīt

05,070.022c yatra naivādya na prātar bhojanaṃ pratidṛśyate

05,070.023a dhanam āhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam

05,070.023c jīvanti dhanino loke mṛtā ye tv adhanā narāḥ

05,070.024a ye dhanād apakarṣanti naraṃ svabalam āśritāḥ

05,070.024c te dharmam arthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam

05,070.025a etām avasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ

05,070.025c grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ

05,070.026a unmādam eke puṣyanti yānty anye dviṣatāṃ vaśam

05,070.026c dāsyam eke nigacchanti pareṣām arthahetunā

05,070.027a āpad evāsya maraṇāt puruṣasya garīyasī

05,070.027c śriyo vināśas tad dhy asya nimittaṃ dharmakāmayoḥ

05,070.028a yad asya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartma tat

05,070.028c samantāt sarvabhūtānāṃ na tad atyeti kaś cana

05,070.029a na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ

05,070.029c yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ

05,070.030a sa tadātmāparādhena saṃprāpto vyasanaṃ mahat

05,070.030c sendrān garhayate devān nātmānaṃ ca kathaṃ cana

05,070.031a na cāsmin sarvaśāstrāṇi prataranti nigarhaṇām

05,070.031c so 'bhikrudhyati bhṛtyānāṃ suhṛdaś cābhyasūyati

05,070.032a taṃ tadā manyur evaiti sa bhūyaḥ saṃpramuhyati

05,070.032c sa mohavaśam āpannaḥ krūraṃ karma niṣevate

05,070.033a pāpakarmātyayāyaiva saṃkaraṃ tena puṣyati

05,070.033c saṃkaro narakāyaiva sā kāṣṭhā pāpakarmaṇām

05,070.034a na cet prabudhyate kṛṣṇa narakāyaiva gacchati

05,070.034c tasya prabodhaḥ prajñaiva prajñācakṣur na riṣyati

05,070.035a prajñālābhe hi puruṣaḥ śāstrāṇy evānvavekṣate

05,070.035c śāstranityaḥ punar dharmaṃ tasya hrīr aṅgam uttamam

05,070.036a hrīmān hi pāpaṃ pradveṣṭi tasya śrīr abhivardhate

05,070.036c śrīmān sa yāvad bhavati tāvad bhavati pūruṣaḥ

05,070.037a dharmanityaḥ praśāntātmā kāryayogavahaḥ sadā

05,070.037c nādharme kurute buddhiṃ na ca pāpeṣu vartate

05,070.038a ahrīko vā vimūḍho vā naiva strī na punaḥ pumān

05,070.038c nāsyādhikāro dharme 'sti yathā śūdras tathaiva saḥ

05,070.039a hrīmān avati devāṃś ca pitṝn ātmānam eva ca

05,070.039c tenāmṛtatvaṃ vrajati sā kāṣṭhā puṇyakarmaṇām

05,070.040a tad idaṃ mayi te dṛṣṭaṃ pratyakṣaṃ madhusūdana

05,070.040c yathā rājyāt paribhraṣṭo vasāmi vasatīr imāḥ

05,070.041a te vayaṃ na śriyaṃ hātum alaṃ nyāyena kena cit

05,070.041c atra no yatamānānāṃ vadhaś ced api sādhu tat

05,070.042a tatra naḥ prathamaḥ kalpo yad vayaṃ te ca mādhava

05,070.042c praśāntāḥ samabhūtāś ca śriyaṃ tān aśnuvīmahi

05,070.043a tatraiṣā paramā kāṣṭhā raudrakarmakṣayodayā

05,070.043c yad vayaṃ kauravān hatvā tāni rāṣṭrāṇy aśīmahi

05,070.044a ye punaḥ syur asaṃbaddhā anāryāḥ kṛṣṇa śatravaḥ

05,070.044c teṣām apy avadhaḥ kāryaḥ kiṃ punar ye syur īdṛśāḥ

05,070.045a jñātayaś ca hi bhūyiṣṭhāḥ sahāyā guravaś ca naḥ

05,070.045c teṣāṃ vadho 'tipāpīyān kiṃ nu yuddhe 'sti śobhanam

05,070.046a pāpaḥ kṣatriyadharmo 'yaṃ vayaṃ ca kṣatrabāndhavāḥ

05,070.046c sa naḥ svadharmo 'dharmo vā vṛttir anyā vigarhitā

05,070.047a śūdraḥ karoti śuśrūṣāṃ vaiśyā vipaṇijīvinaḥ

05,070.047c vayaṃ vadhena jīvāmaḥ kapālaṃ brāhmaṇair vṛtam

05,070.048a kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ hanti matsyo matsyena jīvati

05,070.048c śvā śvānaṃ hanti dāśārha paśya dharmo yathāgataḥ

05,070.049a yuddhe kṛṣṇa kalir nityaṃ prāṇāḥ sīdanti saṃyuge

05,070.049c balaṃ tu nītimātrāya haṭhe jayaparājayau

05,070.050a nātmacchandena bhūtānāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā

05,070.050c nāpy akāle sukhaṃ prāpyaṃ duḥkhaṃ vāpi yadūttama

05,070.051a eko hy api bahūn hanti ghnanty ekaṃ bahavo 'py uta

05,070.051c śūraṃ kāpuruṣo hanti ayaśasvī yaśasvinam

05,070.052a jayaś caivobhayor dṛṣṭa ubhayoś ca parājayaḥ

05,070.052c tathaivāpacayo dṛṣṭo vyapayāne kṣayavyayau

05,070.053a sarvathā vṛjinaṃ yuddhaṃ ko ghnan na pratihanyate

05,070.053c hatasya ca hṛṣīkeśa samau jayaparājayau

05,070.054a parājayaś ca maraṇān manye naiva viśiṣyate

05,070.054c yasya syād vijayaḥ kṛṣṇa tasyāpy apacayo dhruvam

05,070.055a antato dayitaṃ ghnanti ke cid apy apare janāḥ

05,070.055c tasyāṅga balahīnasya putrān bhrātṝn apaśyataḥ

05,070.055e nirvedo jīvite kṛṣṇa sarvataś copajāyate

05,070.056a ye hy eva vīrā hrīmanta āryāḥ karuṇavedinaḥ

05,070.056c ta eva yuddhe hanyante yavīyān mucyate janaḥ

05,070.057a hatvāpy anuśayo nityaṃ parān api janārdana

05,070.057c anubandhaś ca pāpo 'tra śeṣaś cāpy avaśiṣyate

05,070.058a śeṣo hi balam āsādya na śeṣam avaśeṣayet

05,070.058c sarvocchede ca yatate vairasyāntavidhitsayā

05,070.059a jayo vairaṃ prasṛjati duḥkham āste parājitaḥ

05,070.059c sukhaṃ praśāntaḥ svapiti hitvā jayaparājayau

05,070.060a jātavairaś ca puruṣo duḥkhaṃ svapiti nityadā

05,070.060c anirvṛtena manasā sasarpa iva veśmani

05,070.061a utsādayati yaḥ sarvaṃ yaśasā sa viyujyate

05,070.061c akīrtiṃ sarvabhūteṣu śāśvatīṃ sa niyacchati

05,070.062a na hi vairāṇi śāmyanti dīrghakālakṛtāny api

05,070.062c ākhyātāraś ca vidyante pumāṃś cotpadyate kule

05,070.063a na cāpi vairaṃ vaireṇa keśava vyupaśāmyati

05,070.063c haviṣāgnir yathā kṛṣṇa bhūya evābhivardhate

05,070.064a ato 'nyathā nāsti śāntir nityam antaram antataḥ

05,070.064c antaraṃ lipsamānānām ayaṃ doṣo nirantaraḥ

05,070.065a pauruṣeyo hi balavān ādhir hṛdayabādhanaḥ

05,070.065c tasya tyāgena vā śāntir nivṛttyā manaso 'pi vā

05,070.066a atha vā mūlaghātena dviṣatāṃ madhusūdana

05,070.066c phalanirvṛttir iddhā syāt tan nṛśaṃsataraṃ bhavet

05,070.067a yā tu tyāgena śāntiḥ syāt tad ṛte vadha eva saḥ

05,070.067c saṃśayāc ca samucchedād dviṣatām ātmanas tathā

05,070.068a na ca tyaktuṃ tad icchāmo na cecchāmaḥ kulakṣayam

05,070.068c atra yā praṇipātena śāntiḥ saiva garīyasī

05,070.069a sarvathā yatamānānām ayuddham abhikāṅkṣatām

05,070.069c sāntve pratihate yuddhaṃ prasiddham aparākramam

05,070.070a pratighātena sāntvasya dāruṇaṃ saṃpravartate

05,070.070c tac chunām iva gopāde paṇḍitair upalakṣitam

05,070.071a lāṅgūlacālanaṃ kṣveḍaḥ pratirāvo vivartanam

05,070.071c dantadarśanam ārāvas tato yuddhaṃ pravartate

05,070.072a tatra yo balavān kṛṣṇa jitvā so 'tti tad āmiṣam

05,070.072c evam eva manuṣyeṣu viśeṣo nāsti kaś cana

05,070.073a sarvathā tv etad ucitaṃ durbaleṣu balīyasām

05,070.073c anādaro virodhaś ca praṇipātī hi durbalaḥ

05,070.074a pitā rājā ca vṛddhaś ca sarvathā mānam arhati

05,070.074c tasmān mānyaś ca pūjyaś ca dhṛtarāṣṭro janārdana

05,070.075a putrasnehas tu balavān dhṛtarāṣṭrasya mādhava

05,070.075c sa putravaśam āpannaḥ praṇipātaṃ prahāsyati

05,070.076a tatra kiṃ manyase kṛṣṇa prāptakālam anantaram

05,070.076c katham arthāc ca dharmāc ca na hīyemahi mādhava

05,070.077a īdṛśe hy arthakṛcchre 'smin kam anyaṃ madhusūdana

05,070.077c upasaṃpraṣṭum arhāmi tvām ṛte puruṣottama

05,070.078a priyaś ca priyakāmaś ca gatijñaḥ sarvakarmaṇām

05,070.078c ko hi kṛṣṇāsti nas tvādṛk sarvaniścayavit suhṛt

05,070.079 vaiśaṃpāyana uvāca

05,070.079a evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājaṃ janārdanaḥ

05,070.079c ubhayor eva vām arthe yāsyāmi kurusaṃsadam

05,070.080a śamaṃ tatra labheyaṃ ced yuṣmadartham ahāpayan

05,070.080c puṇyaṃ me sumahad rājaṃś caritaṃ syān mahāphalam

05,070.081a mocayeyaṃ mṛtyupāśāt saṃrabdhān kurusṛñjayān

05,070.081c pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṃś ca sarvāṃ ca pṛthivīm imām

05,070.081d*0371_01 evam uktaḥ pratyuvāca dharmarājo janārdanam

05,070.081d*0371_02 bhrātṝṇāṃ samavetānāṃ sa kāle puruṣottamam

05,070.082 yudhiṣṭhira uvāca

05,070.082a na mamaitan mataṃ kṛṣṇa yat tvaṃ yāyāḥ kurūn prati

05,070.082c suyodhanaḥ sūktam api na kariṣyati te vacaḥ

05,070.082d*0372_01 suyodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ

05,070.083a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ suyodhanavaśānugam

05,070.083c teṣāṃ madhyāvataraṇaṃ tava kṛṣṇa na rocaye

05,070.084a na hi naḥ prīṇayed dravyaṃ na devatvaṃ kutaḥ sukham

05,070.084c na ca sarvāmaraiśvaryaṃ tava rodhena mādhava

05,070.085 bhagavān uvāca

05,070.085a jānāmy etāṃ mahārāja dhārtarāṣṭrasya pāpatām

05,070.085c avācyās tu bhaviṣyāmaḥ sarvaloke mahīkṣitām

05,070.086a na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ

05,070.086c kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ

05,070.087a atha cet te pravarteran mayi kiṃ cid asāṃpratam

05,070.087c nirdaheyaṃ kurūn sarvān iti me dhīyate matiḥ

05,070.088a na jātu gamanaṃ tatra bhavet pārtha nirarthakam

05,070.088c arthaprāptiḥ kadā cit syād antato vāpy avācyatā

05,070.089 yudhiṣṭhira uvāca

05,070.089a yat tubhyaṃ rocate kṛṣṇa svasti prāpnuhi kauravān

05,070.089c kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam

05,070.090a viṣvaksena kurūn gatvā bhāratāñ śamayeḥ prabho

05,070.090c yathā sarve sumanasaḥ saha syāmaḥ sucetasaḥ

05,070.091a bhrātā cāsi sakhā cāsi bībhatsor mama ca priyaḥ

05,070.091c sauhṛdenāviśaṅkyo 'si svasti prāpnuhi bhūtaye

05,070.092a asmān vettha parān vettha vetthārthaṃ vettha bhāṣitam

05,070.092c yad yad asmaddhitaṃ kṛṣṇa tat tad vācyaḥ suyodhanaḥ

05,070.093a yad yad dharmeṇa saṃyuktam upapadyed dhitaṃ vacaḥ

05,070.093c tat tat keśava bhāṣethāḥ sāntvaṃ vā yadi vetarat

05,071.001 bhagavān uvāca

05,071.001a saṃjayasya śrutaṃ vākyaṃ bhavataś ca śrutaṃ mayā

05,071.001c sarvaṃ jānāmy abhiprāyaṃ teṣāṃ ca bhavataś ca yaḥ

05,071.002a tava dharmāśritā buddhis teṣāṃ vairāśritā matiḥ

05,071.002c yad ayuddhena labhyeta tat te bahumataṃ bhavet

05,071.003a na ca tan naiṣṭhikaṃ karma kṣatriyasya viśāṃ pate

05,071.003c āhur āśramiṇaḥ sarve yad bhaikṣaṃ kṣatriyaś caret

05,071.004a jayo vadho vā saṃgrāme dhātrā diṣṭaḥ sanātanaḥ

05,071.004c svadharmaḥ kṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṃ na praśasyate

05,071.005a na hi kārpaṇyam āsthāya śakyā vṛttir yudhiṣṭhira

05,071.005c vikramasva mahābāho jahi śatrūn ariṃdama

05,071.006a atigṛddhāḥ kṛtasnehā dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ

05,071.006c kṛtamitrāḥ kṛtabalā dhārtarāṣṭrāḥ paraṃtapa

05,071.007a na paryāyo 'sti yat sāmyaṃ tvayi kuryur viśāṃ pate

05,071.007c balavattāṃ hi manyante bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ

05,071.008a yāvac ca mārdavenaitān rājann upacariṣyasi

05,071.008c tāvad ete hariṣyanti tava rājyam ariṃdama

05,071.009a nānukrośān na kārpaṇyān na ca dharmārthakāraṇāt

05,071.009c alaṃ kartuṃ dhārtarāṣṭrās tava kāmam ariṃdama

05,071.010a etad eva nimittaṃ te pāṇḍavās tu yathā tvayi

05,071.010c nānvatapyanta kaupīnaṃ tāvat kṛtvāpi duṣkaram

05,071.011a pitāmahasya droṇasya vidurasya ca dhīmataḥ

05,071.011b*0373_01 brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ rājñaś ca nagarasya ca

05,071.011c paśyatāṃ kurumukhyānāṃ sarveṣām eva tattvataḥ

05,071.012a dānaśīlaṃ mṛduṃ dāntaṃ dharmakāmam anuvratam

05,071.012c yat tvām upadhinā rājan dyūtenāvañcayat tadā

05,071.012e na cāpatrapate pāpo nṛśaṃsas tena karmaṇā

05,071.013a tathāśīlasamācāre rājan mā praṇayaṃ kṛthāḥ

05,071.013c vadhyās te sarvalokasya kiṃ punas tava bhārata

05,071.014a vāgbhis tv apratirūpābhir atudat sakanīyasam

05,071.014c ślāghamānaḥ prahṛṣṭaḥ san bhāṣate bhrātṛbhiḥ saha

05,071.015a etāvat pāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃ cid iha svakam

05,071.015c nāmadheyaṃ ca gotraṃ ca tad apy eṣāṃ na śiṣyate

05,071.016a kālena mahatā caiṣāṃ bhaviṣyati parābhavaḥ

05,071.016c prakṛtiṃ te bhajiṣyanti naṣṭaprakṛtayo janāḥ

05,071.016d*0374_01 duḥśāsanena pāpena tadā dyūte pravartite

05,071.016d*0374_02 anāthavat tadā devī draupadī sudurātmanā

05,071.016d*0374_03 ākṛṣya keśe rudatī sabhāyāṃ rājasaṃsadi

05,071.016d*0374_04 bhīṣmadroṇapramukhato gaur iti vyāhṛtā muhuḥ

05,071.016d*0374_05 bhavatā vāritāḥ sarve bhrātaro bhīmavikramāḥ

05,071.016d*0374_06 dharmapāśanibaddhāś ca na kiṃ cit pratipedire

05,071.017a etāś cānyāś ca paruṣā vācaḥ sa samudīrayan

05,071.017c ślāghate jñātimadhye sma tvayi pravrajite vanam

05,071.018a ye tatrāsan samānītās te dṛṣṭvā tvām anāgasam

05,071.018c aśrukaṇṭhā rudantaś ca sabhāyām āsate tadā

05,071.019a na cainam abhyanandaṃs te rājāno brāhmaṇaiḥ saha

05,071.019c sarve duryodhanaṃ tatra nindanti sma sabhāsadaḥ

05,071.020a kulīnasya ca yā nindā vadhaś cāmitrakarśana

05,071.020c mahāguṇo vadho rājan na tu nindā kujīvikā

05,071.021a tadaiva nihato rājan yadaiva nirapatrapaḥ

05,071.021c ninditaś ca mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājasu

05,071.022a īṣatkāryo vadhas tasya yasya cāritram īdṛśam

05,071.022c praskambhanapratistabdhaś chinnamūla iva drumaḥ

05,071.023a vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalokasya durmatiḥ

05,071.023c jahy enaṃ tvam amitraghna mā rājan vicikitsithāḥ

05,071.024a sarvathā tvatkṣamaṃ caitad rocate ca mamānagha

05,071.024c yat tvaṃ pitari bhīṣme ca praṇipātaṃ samācareḥ

05,071.025a ahaṃ tu sarvalokasya gatvā chetsyāmi saṃśayam

05,071.025c yeṣām asti dvidhābhāvo rājan duryodhanaṃ prati

05,071.026a madhye rājñām ahaṃ tatra prātipauruṣikān guṇān

05,071.026c tava saṃkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vyatikramāḥ

05,071.027a bruvatas tatra me vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam

05,071.027c niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ

05,071.028a tvayi saṃpratipatsyante dharmātmā satyavāg iti

05,071.028c tasmiṃś cādhigamiṣyanti yathā lobhād avartata

05,071.029a garhayiṣyāmi caivainaṃ paurajānapadeṣv api

05,071.029c vṛddhabālān upādāya cāturvarṇyasamāgame

05,071.030a śamaṃ ced yācamānas tvaṃ na dharmaṃ tatra lapsyase

05,071.030c kurūn vigarhayiṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivāḥ

05,071.031a tasmiṃl lokaparityakte kiṃ kāryam avaśiṣyate

05,071.031c hate duryodhane rājan yad anyat kriyatām iti

05,071.032a yātvā cāhaṃ kurūn sarvān yuṣmadartham ahāpayan

05,071.032c yatiṣye praśamaṃ kartuṃ lakṣayiṣye ca ceṣṭitam

05,071.033a kauravāṇāṃ pravṛttiṃ ca gatvā yuddhādhikārikām

05,071.033c niśāmya vinivartiṣye jayāya tava bhārata

05,071.034a sarvathā yuddham evāham āśaṃsāmi paraiḥ saha

05,071.034c nimittāni hi sarvāṇi tathā prādurbhavanti me

05,071.035a mṛgāḥ śakuntāś ca vadanti ghoraṃ; hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu

05,071.035c ghorāṇi rūpāṇi tathaiva cāgnir; varṇān bahūn puṣyati ghorarūpān

05,071.035e manuṣyalokakṣapaṇo 'tha ghoro; no ced anuprāpta ihāntakaḥ syāt

05,071.036a śastrāṇi patraṃ kavacān rathāṃś ca; nāgān dhvajāṃś ca pratipādayitvā

05,071.036c yodhāś ca sarve kṛtaniśramās te; bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ

05,071.036e sāṃgrāmikaṃ te yad upārjanīyaṃ; sarvaṃ samagraṃ kuru tan narendra

05,071.037a duryodhano na hy alam adya dātuṃ; jīvaṃs tavaitan nṛpate kathaṃ cit

05,071.037c yat te purastād abhavat samṛddhaṃ; dyūte hṛtaṃ pāṇḍavamukhya rājyam

05,072.001 bhīmasena uvāca

05,072.001a yathā yathaiva śāntiḥ syāt kurūṇāṃ madhusūdana

05,072.001c tathā tathaiva bhāṣethā mā sma yuddhena bhīṣayeḥ

05,072.002a amarṣī nityasaṃrabdhaḥ śreyodveṣī mahāmanāḥ

05,072.002c nograṃ duryodhano vācyaḥ sāmnaivainaṃ samācareḥ

05,072.003a prakṛtyā pāpasattvaś ca tulyacetāś ca dasyubhiḥ

05,072.003c aiśvaryamadamattaś ca kṛtavairaś ca pāṇḍavaiḥ

05,072.004a adīrghadarśī niṣṭhūrī kṣeptā krūraparākramaḥ

05,072.004c dīrghamanyur aneyaś ca pāpātmā nikṛtipriyaḥ

05,072.005a mriyetāpi na bhajyeta naiva jahyāt svakaṃ matam

05,072.005c tādṛśena śamaṃ kṛṣṇa manye paramaduṣkaram

05,072.006a suhṛdām apy avācīnas tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ

05,072.006c pratihanty eva suhṛdāṃ vācaś caiva manāṃsi ca

05,072.007a sa manyuvaśam āpannaḥ svabhāvaṃ duṣṭam āsthitaḥ

05,072.007c svabhāvāt pāpam anveti tṛṇais tunna ivoragaḥ

05,072.008a duryodhano hi yat senaḥ sarvathā viditas tava

05,072.008c yacchīlo yatsvabhāvaś ca yadbalo yatparākramaḥ

05,072.009a purā prasannāḥ kuravaḥ sahaputrās tathā vayam

05,072.009c indrajyeṣṭhā ivābhūma modamānāḥ sabāndhavāḥ

05,072.010a duryodhanasya krodhena bhāratā madhusūdana

05,072.010c dhakṣyante śiśirāpāye vanānīva hutāśanaiḥ

05,072.011a aṣṭādaśeme rājānaḥ prakhyātā madhusūdana

05,072.011c ye samuccicchidur jñātīn suhṛdaś ca sabāndhavān

05,072.012a asurāṇāṃ samṛddhānāṃ jvalatām iva tejasā

05,072.012c paryāyakāle dharmasya prāpte balir ajāyata

05,072.013a haihayānām udāvarto nīpānāṃ janamejayaḥ

05,072.013c bahulas tālajaṅghānāṃ kṛmīṇām uddhato vasuḥ

05,072.014a ajabinduḥ suvīrāṇāṃ surāṣṭrāṇāṃ kuśarddhikaḥ

05,072.014c arkajaś ca balīhānāṃ cīnānāṃ dhautamūlakaḥ

05,072.015a hayagrīvo videhānāṃ varapraś ca mahaujasām

05,072.015c bāhuḥ sundaravegānāṃ dīptākṣāṇāṃ purūravāḥ

05,072.016a sahajaś cedimatsyānāṃ pracetānāṃ bṛhadbalaḥ

05,072.016c dhāraṇaś cendravatsānāṃ mukuṭānāṃ vigāhanaḥ

05,072.017a śamaś ca nandivegānām ity ete kulapāṃsanāḥ

05,072.017c yugānte kṛṣṇa saṃbhūtāḥ kuleṣu puruṣādhamāḥ

05,072.018a apy ayaṃ naḥ kurūṇāṃ syād yugānte kālasaṃbhṛtaḥ

05,072.018c duryodhanaḥ kulāṅgāro jaghanyaḥ pāpapūruṣaḥ

05,072.019a tasmān mṛdu śanair enaṃ brūyā dharmārthasaṃhitam

05,072.019c kāmānubandhabahulaṃ nogram ugraparākramam

05,072.020a api duryodhanaṃ kṛṣṇa sarve vayam adhaścarāḥ

05,072.020c nīcair bhūtvānuyāsyāmo mā sma no bharatā naśan

05,072.021a apy udāsīnavṛttiḥ syād yathā naḥ kurubhiḥ saha

05,072.021c vāsudeva tathā kāryaṃ na kurūn anayaḥ spṛśet

05,072.022a vācyaḥ pitāmaho vṛddho ye ca kṛṣṇa sabhāsadaḥ

05,072.022c bhrātṝṇām astu saubhrātraṃ dhārtarāṣṭraḥ praśāmyatām

05,072.023a aham etad bravīmy evaṃ rājā caiva praśaṃsati

05,072.023c arjuno naiva yuddhārthī bhūyasī hi dayārjune

05,073.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,073.001a etac chrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasann iva

05,073.001c abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavopagataṃ vacaḥ

05,073.002a girer iva laghutvaṃ tac chītatvam iva pāvake

05,073.002c matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkodaram

05,073.003a saṃtejayaṃs tadā vāgbhir mātariśveva pāvakam

05,073.003c uvāca bhīmam āsīnaṃ kṛpayābhipariplutam

05,073.004a tvam anyadā bhīmasena yuddham eva praśaṃsasi

05,073.004c vadhābhinandinaḥ krūrān dhārtarāṣṭrān mimardiṣuḥ

05,073.005a na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe paraṃtapa

05,073.005c ghorām aśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ prabhāṣase

05,073.006a niḥśvasann agnivarṇena saṃtaptaḥ svena manyunā

05,073.006c apraśāntamanā bhīma sadhūma iva pāvakaḥ

05,073.007a ekānte niṣṭanañ śeṣe bhārārta iva durbalaḥ

05,073.007c api tvāṃ ke cid unmattaṃ manyante 'tadvido janāḥ

05,073.008a ārujya vṛkṣān nirmūlān gajaḥ paribhujann iva

05,073.008c nighnan padbhiḥ kṣitiṃ bhīma niṣṭanan paridhāvasi

05,073.009a nāsmiñ jane 'bhiramase rahaḥ kṣiyasi pāṇḍava

05,073.009c nānyaṃ niśi divā vāpi kadā cid abhinandasi

05,073.010a akasmāt smayamānaś ca rahasy āsse rudann iva

05,073.010c jānvor mūrdhānam ādhāya ciram āsse pramīlitaḥ

05,073.011a bhrukuṭiṃ ca punaḥ kurvann oṣṭhau ca vilihann iva

05,073.011c abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tan manyukāritam

05,073.012a yathā purastāt savitā dṛśyate śukram uccaran

05,073.012c yathā ca paścān nirmukto dhruvaṃ paryeti raśmivān

05,073.013a tathā satyaṃ bravīmy etan nāsti tasya vyatikramaḥ

05,073.013c hantāhaṃ gadayābhyetya duryodhanam amarṣaṇam

05,073.014a iti sma madhye bhrātṝṇāṃ satyenālabhase gadām

05,073.014c tasya te praśame buddhir dhīyate 'dya paraṃtapa

05,073.015a aho yuddhapratīpāni yuddhakāla upasthite

05,073.015c paśyasīvāpratīpāni kiṃ tvāṃ bhīr bhīma vindati

05,073.016a aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi

05,073.016c svapnānte jāgarānte ca tasmāt praśamam icchasi

05,073.017a aho nāśaṃsase kiṃ cit puṃstvaṃ klība ivātmani

05,073.017c kaśmalenābhipanno 'si tena te vikṛtaṃ manaḥ

05,073.018a udvepate te hṛdayaṃ manas te praviṣīdati

05,073.018c ūrustambhagṛhīto 'si tasmāt praśamam icchasi

05,073.019a anityaṃ kila martyasya cittaṃ pārtha calācalam

05,073.019c vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaler iva

05,073.020a tavaiṣā vikṛtā buddhir gavāṃ vāg iva mānuṣī

05,073.020c manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ majjayaty aplavān iva

05,073.021a idaṃ me mahad āścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇam

05,073.021c yadīdṛśaṃ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ

05,073.022a sa dṛṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata

05,073.022c uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sthiro bhava

05,073.023a na caitad anurūpaṃ te yat te glānir ariṃdama

05,073.023c yad ojasā na labhate kṣatriyo na tad aśnute

05,074.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,074.001a tathokto vāsudevena nityamanyur amarṣaṇaḥ

05,074.001c sadaśvavat samādhāvad babhāṣe tadanantaram

05,074.002a anyathā māṃ cikīrṣantam anyathā manyase 'cyuta

05,074.002c praṇītabhāvam atyantaṃ yudhi satyaparākramam

05,074.003a vettha dāśārha sattvaṃ me dīrghakālaṃ sahoṣitaḥ

05,074.003c uta vā māṃ na jānāsi plavan hrada ivālpavaḥ

05,074.003e tasmād apratirūpābhir vāgbhir māṃ tvaṃ samarchasi

05,074.004a kathaṃ hi bhīmasenaṃ māṃ jānan kaś cana mādhava

05,074.004c brūyād apratirūpāṇi yathā māṃ vaktum arhasi

05,074.005a tasmād idaṃ pravakṣyāmi vacanaṃ vṛṣṇinandana

05,074.005c ātmanaḥ pauruṣaṃ caiva balaṃ ca na samaṃ paraiḥ

05,074.006a sarvathā nāryakarmaitat praśaṃsā svayam ātmanaḥ

05,074.006c ativādāpaviddhas tu vakṣyāmi balam ātmanaḥ

05,074.007a paśyeme rodasī kṛṣṇa yayor āsann imāḥ prajāḥ

05,074.007c acale cāpy anante ca pratiṣṭhe sarvamātarau

05,074.008a yadīme sahasā kruddhe sameyātāṃ śile iva

05,074.008c aham ete nigṛhṇīyāṃ bāhubhyāṃ sacarācare

05,074.009a paśyaitad antaraṃ bāhvor mahāparighayor iva

05,074.009c ya etat prāpya mucyeta na taṃ paśyāmi pūruṣam

05,074.010a himavāṃś ca samudraś ca vajrī ca balabhit svayam

05,074.010c mayābhipannaṃ trāyeran balam āsthāya na trayaḥ

05,074.011a yudhyeyaṃ kṣatriyān sarvān pāṇḍaveṣv ātatāyinaḥ

05,074.011c adhaḥ pādatalenaitān adhiṣṭhāsyāmi bhūtale

05,074.012a na hi tvaṃ nābhijānāsi mama vikramam acyuta

05,074.012c yathā mayā vinirjitya rājāno vaśagāḥ kṛtāḥ

05,074.013a atha cen māṃ na jānāsi sūryasyevodyataḥ prabhām

05,074.013c vigāḍhe yudhi saṃbādhe vetsyase māṃ janārdana

05,074.014a kiṃ mātyavākṣīḥ paruṣair vraṇaṃ sūcyā ivānagha

05,074.014c yathāmati bravīmy etad viddhi mām adhikaṃ tataḥ

05,074.015a draṣṭāsi yudhi saṃbādhe pravṛtte vaiśase 'hani

05,074.015c mayā praṇunnān mātaṅgān rathinaḥ sādinas tathā

05,074.016a tathā narān abhikruddhaṃ nighnantaṃ kṣatriyarṣabhān

05,074.016c draṣṭā māṃ tvaṃ ca lokaś ca vikarṣantaṃ varān varān

05,074.017a na me sīdanti majjāno na mamodvepate manaḥ

05,074.017c sarvalokād abhikruddhān na bhayaṃ vidyate mama

05,074.018a kiṃ tu sauhṛdam evaitat kṛpayā madhusūdana

05,074.018c sarvāṃs titikṣe saṃkleśān mā sma no bharatā naśan

05,075.001 bhagavān uvāca

05,075.001a bhāvaṃ jijñāsamāno 'haṃ praṇayād idam abruvam

05,075.001c na cākṣepān na pāṇḍityān na krodhān na vivakṣayā

05,075.002a vedāhaṃ tava māhātmyam uta te veda yad balam

05,075.002c uta te veda karmāṇi na tvāṃ paribhavāmy aham

05,075.003a yathā cātmani kalyāṇaṃ saṃbhāvayasi pāṇḍava

05,075.003c sahasraguṇam apy etat tvayi saṃbhāvayāmy aham

05,075.004a yādṛśe ca kule janma sarvarājābhipūjite

05,075.004c bandhubhiś ca suhṛdbhiś ca bhīma tvam asi tādṛśaḥ

05,075.005a jijñāsanto hi dharmasya saṃdigdhasya vṛkodara

05,075.005c paryāyaṃ na vyavasyanti daivamānuṣayor janāḥ

05,075.006a sa eva hetur bhūtvā hi puruṣasyārthasiddhiṣu

05,075.006c vināśe 'pi sa evāsya saṃdigdhaṃ karma pauruṣam

05,075.007a anyathā paridṛṣṭāni kavibhir doṣadarśibhiḥ

05,075.007c anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ

05,075.008a sumantritaṃ sunītaṃ ca nyāyataś copapāditam

05,075.008c kṛtaṃ mānuṣyakaṃ karma daivenāpi virudhyate

05,075.009a daivam apy akṛtaṃ karma pauruṣeṇa vihanyate

05,075.009c śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kṣutpipāse ca bhārata

05,075.010a yad anyad diṣṭabhāvasya puruṣasya svayaṃkṛtam

05,075.010c tasmād anavarodhaś ca vidyate tatra lakṣaṇam

05,075.011a lokasya nānyato vṛttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ

05,075.011b*0375_01 bāhuśālin mahāvīrya bhīmasena vicakṣaṇa

05,075.011b*0376_01 **** **** mātrā syād avadhāraṇe

05,075.011c evaṃbuddhiḥ pravarteta phalaṃ syād ubhayānvayāt

05,075.012a ya evaṃ kṛtabuddhiḥ san karmasv eva pravartate

05,075.012c nāsiddhau vyathate tasya na siddhau harṣam aśnute

05,075.013a tatreyam arthamātrā me bhīmasena vivakṣitā

05,075.013c naikāntasiddhir mantavyā kurubhiḥ saha saṃyuge

05,075.014a nātipraṇītaraśmiḥ syāt tathā bhavati paryaye

05,075.014c viṣādam arched glāniṃ vā etadarthaṃ bravīmi te

05,075.015a śvobhūte dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ prāpya pāṇḍava

05,075.015c yatiṣye praśamaṃ kartuṃ yuṣmadartham ahāpayan

05,075.016a śamaṃ cet te kariṣyanti tato 'nantaṃ yaśo mama

05,075.016c bhavatāṃ ca kṛtaḥ kāmas teṣāṃ ca śreya uttamam

05,075.017a te ced abhinivekṣyanti nābhyupaiṣyanti me vacaḥ

05,075.017c kuravo yuddham evātra raudraṃ karma bhaviṣyati

05,075.018a asmin yuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ

05,075.018c dhūr arjunena dhāryā syād voḍhavya itaro janaḥ

05,075.019a ahaṃ hi yantā bībhatsor bhavitā saṃyuge sati

05,075.019c dhanaṃjayasyaiṣa kāmo na hi yuddhaṃ na kāmaye

05,075.020a tasmād āśaṅkamāno 'haṃ vṛkodara matiṃ tava

05,075.020c tudann aklībayā vācā tejas te samadīpayam

05,076.001 arjuna uvāca

05,076.001a uktaṃ yudhiṣṭhireṇaiva yāvad vācyaṃ janārdana

05,076.001c tava vākyaṃ tu me śrutvā pratibhāti paraṃtapa

05,076.002a naiva praśamam atra tvaṃ manyase sukaraṃ prabho

05,076.002c lobhād vā dhṛtarāṣṭrasya dainyād vā samupasthitāt

05,076.003a aphalaṃ manyase cāpi puruṣasya parākramam

05,076.003c na cāntareṇa karmāṇi pauruṣeṇa phalodayaḥ

05,076.004a tad idaṃ bhāṣitaṃ vākyaṃ tathā ca na tathaiva ca

05,076.004c na caitad evaṃ draṣṭavyam asādhyam iti kiṃ cana

05,076.005a kiṃ caitan manyase kṛcchram asmākaṃ pāpam āditaḥ

05,076.005c kurvanti teṣāṃ karmāṇi yeṣāṃ nāsti phalodayaḥ

05,076.006a saṃpādyamānaṃ samyak ca syāt karma saphalaṃ prabho

05,076.006c sa tathā kṛṣṇa vartasva yathā śarma bhavet paraiḥ

05,076.007a pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca bhavān paramakaḥ suhṛt

05,076.007c surāṇām asurāṇāṃ ca yathā vīra prajāpatiḥ

05,076.008a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca pratipatsva nirāmayam

05,076.008c asmaddhitam anuṣṭhātuṃ na manye tava duṣkaram

05,076.009a evaṃ cet kāryatām eti kāryaṃ tava janārdana

05,076.009c gamanād evam eva tvaṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ

05,076.010a cikīrṣitam athānyat te tasmin vīra durātmani

05,076.010c bhaviṣyati tathā sarvaṃ yathā tava cikīrṣitam

05,076.011a śarma taiḥ saha vā no 'stu tava vā yac cikīrṣitam

05,076.011c vicāryamāṇo yaḥ kāmas tava kṛṣṇa sa no guruḥ

05,076.012a na sa nārhati duṣṭātmā vadhaṃ sasutabāndhavaḥ

05,076.012c yena dharmasute dṛṣṭvā na sā śrīr upamarṣitā

05,076.013a yac cāpy apaśyatopāyaṃ dharmiṣṭhaṃ madhusūdana

05,076.013c upāyena nṛśaṃsena hṛtā durdyūtadevinā

05,076.014a kathaṃ hi puruṣo jātaḥ kṣatriyeṣu dhanurdharaḥ

05,076.014c samāhūto nivarteta prāṇatyāge 'py upasthite

05,076.015a adharmeṇa jitān dṛṣṭvā vane pravrajitāṃs tathā

05,076.015c vadhyatāṃ mama vārṣṇeya nirgato 'sau suyodhanaḥ

05,076.016a na caitad adbhutaṃ kṛṣṇa mitrārthe yac cikīrṣasi

05,076.016c kriyā kathaṃ nu mukhyā syān mṛdunā vetareṇa vā

05,076.017a atha vā manyase jyāyān vadhas teṣām anantaram

05,076.017c tad eva kriyatām āśu na vicāryam atas tvayā

05,076.018a jānāsi hi yathā tena draupadī pāpabuddhinā

05,076.018c parikliṣṭā sabhāmadhye tac ca tasyāpi marṣitam

05,076.019a sa nāma samyag varteta pāṇḍaveṣv iti mādhava

05,076.019c na me saṃjāyate buddhir bījam uptam ivoṣare

05,076.020a tasmād yan manyase yuktaṃ pāṇḍavānāṃ ca yad dhitam

05,076.020c tad āśu kuru vārṣṇeya yan naḥ kāryam anantaram

05,077.001 bhagavān uvāca

05,077.001a evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava

05,077.001b*0377_01 pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca pratipatsye nirāmayam

05,077.001c sarvaṃ tv idaṃ samāyattaṃ bībhatso karmaṇor dvayoḥ

05,077.002a kṣetraṃ hi rasavac chuddhaṃ karṣakeṇopapāditam

05,077.002c ṛte varṣaṃ na kaunteya jātu nirvartayet phalam

05,077.003a tatra vai pauruṣaṃ brūyur āsekaṃ yatnakāritam

05,077.003c tatra cāpi dhruvaṃ paśyec choṣaṇaṃ daivakāritam

05,077.004a tad idaṃ niścitaṃ buddhyā pūrvair api mahātmabhiḥ

05,077.004c daive ca mānuṣe caiva saṃyuktaṃ lokakāraṇam

05,077.005a ahaṃ hi tat kariṣyāmi paraṃ puruṣakārataḥ

05,077.005c daivaṃ tu na mayā śakyaṃ karma kartuṃ kathaṃ cana

05,077.006a sa hi dharmaṃ ca satyaṃ ca tyaktvā carati durmatiḥ

05,077.006c na hi saṃtapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā

05,077.007a tāṃ cāpi buddhiṃ pāpiṣṭhāṃ vardhayanty asya mantriṇaḥ

05,077.007c śakuniḥ sūtaputraś ca bhrātā duḥśāsanas tathā

05,077.008a sa hi tyāgena rājyasya na śamaṃ samupeṣyati

05,077.008c antareṇa vadhāt pārtha sānubandhaḥ suyodhanaḥ

05,077.009a na cāpi praṇipātena tyaktum icchati dharmarāṭ

05,077.009c yācyamānas tu rājyaṃ sa na pradāsyati durmatiḥ

05,077.010a na tu manye sa tad vācyo yad yudhiṣṭhiraśāsanam

05,077.010c uktaṃ prayojanaṃ tatra dharmarājena bhārata

05,077.011a tathā pāpas tu tat sarvaṃ na kariṣyati kauravaḥ

05,077.011c tasmiṃś cākriyamāṇe 'sau lokavadhyo bhaviṣyati

05,077.012a mama cāpi sa vadhyo vai jagataś cāpi bhārata

05,077.012c yena kaumārake yūyaṃ sarve viprakṛtās tathā

05,077.013a vipraluptaṃ ca vo rājyaṃ nṛśaṃsena durātmanā

05,077.013c na copaśāmyate pāpaḥ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire

05,077.014a asakṛc cāpy ahaṃ tena tvatkṛte pārtha bheditaḥ

05,077.014c na mayā tad gṛhītaṃ ca pāpaṃ tasya cikīrṣitam

05,077.015a jānāsi hi mahābāho tvam apy asya paraṃ matam

05,077.015c priyaṃ cikīrṣamāṇaṃ ca dharmarājasya mām api

05,077.016a sa jānaṃs tasya cātmānaṃ mama caiva paraṃ matam

05,077.016c ajānann iva cākasmād arjunādyābhiśaṅkase

05,077.017a yac cāpi paramaṃ divyaṃ tac cāpy avagataṃ tvayā

05,077.017c vidhānavihitaṃ pārtha kathaṃ śarma bhavet paraiḥ

05,077.018a yat tu vācā mayā śakyaṃ karmaṇā cāpi pāṇḍava

05,077.018c kariṣye tad ahaṃ pārtha na tv āśaṃse śamaṃ paraiḥ

05,077.019a kathaṃ goharaṇe brūyād icchañ śarma tathāvidham

05,077.019c yācyamāno 'pi bhīṣmeṇa saṃvatsaragate 'dhvani

05,077.020a tadaiva te parābhūtā yadā saṃkalpitās tvayā

05,077.020c lavaśaḥ kṣaṇaśaś cāpi na ca tuṣṭaḥ suyodhanaḥ

05,077.021a sarvathā tu mayā kāryaṃ dharmarājasya śāsanam

05,077.021c vibhāvyaṃ tasya bhūyaś ca karma pāpaṃ durātmanaḥ

05,078.001 nakula uvāca

05,078.001a uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ dharmarājena mādhava

05,078.001c dharmajñena vadānyena dharmayuktaṃ ca tattvataḥ

05,078.002a matam ājñāya rājñaś ca bhīmasenena mādhava

05,078.002c saṃśamo bāhuvīryaṃ ca khyāpitaṃ mādhavātmanaḥ

05,078.003a tathaiva phalgunenāpi yad uktaṃ tat tvayā śrutam

05,078.003c ātmanaś ca mataṃ vīra kathitaṃ bhavatāsakṛt

05,078.004a sarvam etad atikramya śrutvā paramataṃ bhavān

05,078.004c yat prāptakālaṃ manyethās tat kuryāḥ puruṣottama

05,078.005a tasmiṃs tasmin nimitte hi mataṃ bhavati keśava

05,078.005c prāptakālaṃ manuṣyeṇa svayaṃ kāryam ariṃdama

05,078.006a anyathā cintito hy arthaḥ punar bhavati so 'nyathā

05,078.006c anityamatayo loke narāḥ puruṣasattama

05,078.007a anyathā buddhayo hy āsann asmāsu vanavāsiṣu

05,078.007c adṛśyeṣv anyathā kṛṣṇa dṛśyeṣu punar anyathā

05,078.008a asmākam api vārṣṇeya vane vicaratāṃ tadā

05,078.008c na tathā praṇayo rājye yathā saṃprati vartate

05,078.009a nivṛttavanavāsān naḥ śrutvā vīra samāgatāḥ

05,078.009c akṣauhiṇyo hi saptemās tvatprasādāj janārdana

05,078.010a imān hi puruṣavyāghrān acintyabalapauruṣān

05,078.010c āttaśastrān raṇe dṛṣṭvā na vyathed iha kaḥ pumān

05,078.011a sa bhavān kurumadhye taṃ sāntvapūrvaṃ bhayānvitam

05,078.011c brūyād vākyaṃ yathā mando na vyatheta suyodhanaḥ

05,078.012a yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ bībhatsuṃ cāparājitam

05,078.012c sahadevaṃ ca māṃ caiva tvāṃ ca rāmaṃ ca keśava

05,078.013a sātyakiṃ ca mahāvīryaṃ virāṭaṃ ca sahātmajam

05,078.013c drupadaṃ ca sahāmātyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

05,078.014a kāśirājaṃ ca vikrāntaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca cedipam

05,078.014c māṃsaśoṇitabhṛn martyaḥ pratiyudhyeta ko yudhi

05,078.015a sa bhavān gamanād eva sādhayiṣyaty asaṃśayam

05,078.015c iṣṭam arthaṃ mahābāho dharmarājasya kevalam

05,078.016a viduraś caiva bhīṣmaś ca droṇaś ca sahabāhlikaḥ

05,078.016c śreyaḥ samarthā vijñātum ucyamānaṃ tvayānagha

05,078.017a te cainam anuneṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam

05,078.017c taṃ ca pāpasamācāraṃ sahāmātyaṃ suyodhanam

05,078.018a śrotā cārthasya viduras tvaṃ ca vaktā janārdana

05,078.018c kam ivārthaṃ vivartantaṃ sthāpayetāṃ na vartmani

05,079.001 sahadeva uvāca

05,079.001a yad etat kathitaṃ rājñā dharma eṣa sanātanaḥ

05,079.001c yathā tu yuddham eva syāt tathā kāryam ariṃdama

05,079.002a yadi praśamam iccheyuḥ kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha

05,079.002c tathāpi yuddhaṃ dāśārha yojayethāḥ sahaiva taiḥ

05,079.003a kathaṃ nu dṛṣṭvā pāñcālīṃ tathā kliṣṭāṃ sabhāgatām

05,079.003c avadhena praśāmyeta mama manyuḥ suyodhane

05,079.004a yadi bhīmārjunau kṛṣṇa dharmarājaś ca dhārmikaḥ

05,079.004c dharmam utsṛjya tenāhaṃ yoddhum icchāmi saṃyuge

05,079.004d*0378_01 brūhi madvacanaṃ kṛṣṇa suyodhanam apaṇḍitam

05,079.004d*0378_02 kṛcchre vane vā vastavyaṃ pure vā nāgasāhvaye

05,079.005 sātyakir uvāca

05,079.005a satyam āha mahābāho sahadevo mahāmatiḥ

05,079.005c duryodhanavadhe śāntis tasya kopasya me bhavet

05,079.006a jānāsi hi yathā dṛṣṭvā cīrājinadharān vane

05,079.006c tavāpi manyur udbhūto duḥkhitān prekṣya pāṇḍavān

05,079.007a tasmān mādrīsutaḥ śūro yad āha puruṣarṣabhaḥ

05,079.007c vacanaṃ sarvayodhānāṃ tan mataṃ puruṣottama

05,079.008 vaiśaṃpāyana uvāca

05,079.008a evaṃ vadati vākyaṃ tu yuyudhāne mahāmatau

05,079.008c subhīmaḥ siṃhanādo 'bhūd yodhānāṃ tatra sarvaśaḥ

05,079.009a sarve hi sarvato vīrās tad vacaḥ pratyapūjayan

05,079.009c sādhu sādhv iti śaineyaṃ harṣayanto yuyutsavaḥ

05,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,080.001a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam

05,080.001c kṛṣṇā dāśārham āsīnam abravīc chokakarṣitā

05,080.002a sutā drupadarājasya svasitāyatamūrdhajā

05,080.002c saṃpūjya sahadevaṃ ca sātyakiṃ ca mahāratham

05,080.003a bhīmasenaṃ ca saṃśāntaṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ

05,080.003c aśrupūrṇekṣaṇā vākyam uvācedaṃ manasvinī

05,080.004a viditaṃ te mahābāho dharmajña madhusūdana

05,080.004c yathā nikṛtim āsthāya bhraṃśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāt

05,080.005a dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana

05,080.005c yathā ca saṃjayo rājñā mantraṃ rahasi śrāvitaḥ

05,080.006a yudhiṣṭhireṇa dāśārha tac cāpi viditaṃ tava

05,080.006c yathoktaḥ saṃjayaś caiva tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

05,080.007a pañca nas tāta dīyantāṃ grāmā iti mahādyute

05,080.007c kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam

05,080.008a avasānaṃ mahābāho kiṃ cid eva tu pañcamam

05,080.008c iti duryodhano vācyaḥ suhṛdaś cāsya keśava

05,080.009a tac cāpi nākarod vākyaṃ śrutvā kṛṣṇa suyodhanaḥ

05,080.009c yudhiṣṭhirasya dāśārha hrīmataḥ saṃdhim icchataḥ

05,080.010a apradānena rājyasya yadi kṛṣṇa suyodhanaḥ

05,080.010c saṃdhim icchen na kartavyas tatra gatvā kathaṃ cana

05,080.011a śakṣyanti hi mahābāho pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha

05,080.011c dhārtarāṣṭrabalaṃ ghoraṃ kruddhaṃ pratisamāsitum

05,080.012a na hi sāmnā na dānena śakyo 'rthas teṣu kaś cana

05,080.012c tasmāt teṣu na kartavyā kṛpā te madhusūdana

05,080.013a sāmnā dānena vā kṛṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ

05,080.013c moktavyas teṣu daṇḍaḥ syāj jīvitaṃ parirakṣatā

05,080.014a tasmāt teṣu mahādaṇḍaḥ kṣeptavyaḥ kṣipram acyuta

05,080.014c tvayā caiva mahābāho pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ

05,080.015a etat samarthaṃ pārthānāṃ tava caiva yaśaskaram

05,080.015c kriyamāṇaṃ bhavet kṛṣṇa kṣatrasya ca sukhāvaham

05,080.016a kṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kṣatriyo lobham āsthitaḥ

05,080.016c akṣatriyo vā dāśārha svadharmam anutiṣṭhatā

05,080.017a anyatra brāhmaṇāt tāta sarvapāpeṣv avasthitāt

05,080.017c gurur hi sarvavarṇānāṃ brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk

05,080.018a yathāvadhye bhaved doṣo vadhyamāne janārdana

05,080.018c sa vadhyasyāvadhe dṛṣṭa iti dharmavido viduḥ

05,080.019a yathā tvāṃ na spṛśed eṣa doṣaḥ kṛṣṇa tathā kuru

05,080.019c pāṇḍavaiḥ saha dāśārha sṛñjayaiś ca sasainikaiḥ

05,080.020a punar uktaṃ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana

05,080.020c kā nu sīmantinī mādṛk pṛthivyām asti keśava

05,080.021a sutā drupadarājasya vedimadhyāt samutthitā

05,080.021c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī tava kṛṣṇa priyā sakhī

05,080.022a ājamīḍhakulaṃ prāptā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ

05,080.022c mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ pañcendrasamavarcasām

05,080.023a sutā me pañcabhir vīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ

05,080.023c abhimanyur yathā kṛṣṇa tathā te tava dharmataḥ

05,080.024a sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā parikliṣṭā sabhāṃ gatā

05,080.024c paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tvayi jīvati keśava

05,080.025a jīvatsu kauraveyeṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu

05,080.025c dāsībhūtāsmi pāpānāṃ sabhāmadhye vyavasthitā

05,080.026a nirāmarṣeṣv aceṣṭeṣu prekṣamāṇeṣu pāṇḍuṣu

05,080.026c trāhi mām iti govinda manasā kāṅkṣito 'si me

05,080.027a yatra māṃ bhagavān rājā śvaśuro vākyam abravīt

05,080.027c varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli varārhāsi matāsi me

05,080.028a adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti

05,080.028c mayokte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava

05,080.029a evaṃvidhānāṃ duḥkhānām abhijño 'si janārdana

05,080.029c trāhi māṃ puṇḍarīkākṣa sabhartṛjñātibāndhavām

05,080.030a nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ

05,080.030c snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtābhavam

05,080.031a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām

05,080.031c yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati

05,080.032a yadi te 'ham anugrāhyā yadi te 'sti kṛpā mayi

05,080.032c dhārtarāṣṭreṣu vai kopaḥ sarvaḥ kṛṣṇa vidhīyatām

05,080.033a ity uktvā mṛdusaṃhāraṃ vṛjināgraṃ sudarśanam

05,080.033c sunīlam asitāpāṅgī puṇyagandhādhivāsitam

05,080.034a sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ mahābhujagavarcasam

05,080.034c keśapakṣaṃ varārohā gṛhya savyena pāṇinā

05,080.035a padmākṣī puṇḍarīkākṣam upetya gajagāminī

05,080.035c aśrupūrṇekṣaṇā kṛṣṇā kṛṣṇaṃ vacanam abravīt

05,080.036a ayaṃ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsanakaroddhṛtaḥ

05,080.036c smartavyaḥ sarvakāleṣu pareṣāṃ saṃdhim icchatā

05,080.037a yadi bhīmārjunau kṛṣṇa kṛpaṇau saṃdhikāmukau

05,080.037c pitā me yotsyate vṛddhaḥ saha putrair mahārathaiḥ

05,080.038a pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana

05,080.038c abhimanyuṃ puraskṛtya yotsyanti kurubhiḥ saha

05,080.039a duḥśāsanabhujaṃ śyāmaṃ saṃchinnaṃ pāṃsuguṇṭhitam

05,080.039c yady ahaṃ taṃ na paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me

05,080.040a trayodaśa hi varṣāṇi pratīkṣantyā gatāni me

05,080.040c nidhāya hṛdaye manyuṃ pradīptam iva pāvakam

05,080.041a vidīryate me hṛdayaṃ bhīmavākśalyapīḍitam

05,080.041c yo 'yam adya mahābāhur dharmaṃ samanupaśyati

05,080.042a ity uktvā bāṣpasannena kaṇṭhenāyatalocanā

05,080.042c ruroda kṛṣṇā sotkampaṃ sasvaraṃ bāṣpagadgadam

05,080.043a stanau pīnāyataśroṇī sahitāv abhivarṣatī

05,080.043c dravībhūtam ivātyuṣṇam utsṛjad vāri netrajam

05,080.044a tām uvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayan

05,080.044c acirād drakṣyase kṛṣṇe rudatīr bharatastriyaḥ

05,080.045a evaṃ tā bhīru rotsyanti nihatajñātibāndhavāḥ

05,080.045c hatamitrā hatabalā yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini

05,080.046a ahaṃ ca tat kariṣyāmi bhīmārjunayamaiḥ saha

05,080.046c yudhiṣṭhiraniyogena daivāc ca vidhinirmitāt

05,080.047a dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na cec chṛṇvanti me vacaḥ

05,080.047c śeṣyante nihatā bhūmau śvaśṛgālādanīkṛtāḥ

05,080.048a caled dhi himavāñ śailo medinī śatadhā bhavet

05,080.048c dyauḥ patec ca sanakṣatrā na me moghaṃ vaco bhavet

05,080.048d*0379_01 dyauḥ patet pṛthivī śīryed dhimavāñ chithilībhavet

05,080.048d*0380_01 śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet

05,080.049a satyaṃ te pratijānāmi kṛṣṇe bāṣpo nigṛhyatām

05,080.049c hatāmitrāñ śriyā yuktān acirād drakṣyase patīn

05,081.001 arjuna uvāca

05,081.001a kurūṇām adya sarveṣāṃ bhavān suhṛd anuttamaḥ

05,081.001c saṃbandhī dayito nityam ubhayoḥ pakṣayor api

05,081.002a pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṃ pratipādyam anāmayam

05,081.002c samarthaḥ praśamaṃ caiṣāṃ kartuṃ tvam asi keśava

05,081.003a tvam itaḥ puṇḍarīkākṣa suyodhanam amarṣaṇam

05,081.003c śāntyarthaṃ bhārataṃ brūyā yat tad vācyam amitrahan

05,081.004a tvayā dharmārthayuktaṃ ced uktaṃ śivam anāmayam

05,081.004c hitaṃ nādāsyate bālo diṣṭasya vaśam eṣyati

05,081.005 bhagavān uvāca

05,081.005a dharmyam asmaddhitaṃ caiva kurūṇāṃ yad anāmayam

05,081.005c eṣa yāsyāmi rājānaṃ dhṛtarāṣṭram abhīpsayā

05,081.006 vaiśaṃpāyana uvāca

05,081.006a tato vyapete tamasi sūrye vimala udgate

05,081.006c maitre muhūrte saṃprāpte mṛdvarciṣi divākare

05,081.007a kaumude māsi revatyāṃ śaradante himāgame

05,081.007c sphītasasyasukhe kāle kalyaḥ sattvavatāṃ varaḥ

05,081.008a maṅgalyāḥ puṇyanirghoṣā vācaḥ śṛṇvaṃś ca sūnṛtāḥ

05,081.008c brāhmaṇānāṃ pratītānām ṛṣīṇām iva vāsavaḥ

05,081.009a kṛtvā paurvāhṇikaṃ kṛtyaṃ snātaḥ śucir alaṃkṛtaḥ

05,081.009c upatasthe vivasvantaṃ pāvakaṃ ca janārdanaḥ

05,081.010a ṛṣabhaṃ pṛṣṭha ālabhya brāhmaṇān abhivādya ca

05,081.010c agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā paśyan kalyāṇam agrataḥ

05,081.011a tat pratijñāya vacanaṃ pāṇḍavasya janārdanaḥ

05,081.011c śiner naptāram āsīnam abhyabhāṣata sātyakim

05,081.012a ratha āropyatāṃ śaṅkhaś cakraṃ ca gadayā saha

05,081.012c upāsaṅgāś ca śaktyaś ca sarvapraharaṇāni ca

05,081.013a duryodhano hi duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ

05,081.013c na ca śatrur avajñeyaḥ prākṛto 'pi balīyasā

05,081.014a tatas tan matam ājñāya keśavasya puraḥsarāḥ

05,081.014c prasasrur yojayiṣyanto rathaṃ cakragadābhṛtaḥ

05,081.015a taṃ dīptam iva kālāgnim ākāśagam ivādhvagam

05,081.015c candrasūryaprakāśābhyāṃ cakrābhyāṃ samalaṃkṛtam

05,081.016a ardhacandraiś ca candraiś ca matsyaiḥ samṛgapakṣibhiḥ

05,081.016c puṣpaiś ca vividhaiś citraṃ maṇiratnaiś ca sarvaśaḥ

05,081.016c*0381_01 **** **** bhūṣaṇair vividhair api

05,081.016c*0381_02 vipraiś ca vividhaiś citrair

05,081.017a taruṇādityasaṃkāśaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam

05,081.017c maṇihemavicitrāṅgaṃ sudhvajaṃ supatākinam

05,081.018a sūpaskaram anādhṛṣyaṃ vaiyāghraparivāraṇam

05,081.018c yaśoghnaṃ pratyamitrāṇāṃ yadūnāṃ nandivardhanam

05,081.019a vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ

05,081.019c snātaiḥ saṃpādayāṃ cakruḥ saṃpannaiḥ sarvasaṃpadā

05,081.020a mahimānaṃ tu kṛṣṇasya bhūya evābhivardhayan

05,081.020c sughoṣaḥ patagendreṇa dhvajena yuyuje rathaḥ

05,081.021a taṃ meruśikharaprakhyaṃ meghadundubhinisvanam

05,081.021b*0382_01 sārathyakarmadakṣeṇa rakṣitaṃ dārukeṇa ca

05,081.021b*0382_02 kṛtvā pradakṣiṇaṃ śauriḥ prasthānocitabhūṣaṇaḥ

05,081.021c āruroha rathaṃ śaurir vimānam iva puṇyakṛt

05,081.022a tataḥ sātyakim āropya prayayau puruṣottamaḥ

05,081.022c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca rathaghoṣeṇa nādayan

05,081.023a vyapoḍhābhraghanaḥ kālaḥ kṣaṇena samapadyata

05,081.023c śivaś cānuvavau vāyuḥ praśāntam abhavad rajaḥ

05,081.024a pradakṣiṇānulomāś ca maṅgalyā mṛgapakṣiṇaḥ

05,081.024c prayāṇe vāsudevasya babhūvur anuyāyinaḥ

05,081.025a maṅgalyārthapadaiḥ śabdair anvavartanta sarvaśaḥ

05,081.025c sārasāḥ śatapatrāś ca haṃsāś ca madhusūdanam

05,081.026a mantrāhutimahāhomair hūyamānaś ca pāvakaḥ

05,081.026c pradakṣiṇaśikho bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata

05,081.027a vasiṣṭho vāmadevaś ca bhūridyumno gayaḥ krathaḥ

05,081.027c śukranāradavālmīkā marutaḥ kuśiko bhṛguḥ

05,081.028a brahmadevarṣayaś caiva kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham

05,081.028c pradakṣiṇam avartanta sahitā vāsavānujam

05,081.029a evam etair mahābhāgair maharṣigaṇasādhubhiḥ

05,081.029c pūjitaḥ prayayau kṛṣṇaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati

05,081.029d*0383_01 devatābhyo namaskṛtya brāhmaṇān svasti vācya ca

05,081.029d*0383_02 prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sātyakena sahācyutaḥ

05,081.030a taṃ prayāntam anuprāyāt kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,081.030c bhīmasenārjunau cobhau mādrīputrau ca pāṇḍavau

05,081.031a cekitānaś ca vikrānto dhṛṣṭaketuś ca cedipaḥ

05,081.031c drupadaḥ kāśirājaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

05,081.032a dhṛṣṭadyumnaḥ saputraś ca virāṭaḥ kekayaiḥ saha

05,081.032c saṃsādhanārthaṃ prayayuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham

05,081.033a tato 'nuvrajya govindaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

05,081.033c rājñāṃ sakāśe dyutimān uvācedaṃ vacas tadā

05,081.034a yo naiva kāmān na bhayān na lobhān nārthakāraṇāt

05,081.034c anyāyam anuvarteta sthirabuddhir alolupaḥ

05,081.035a dharmajño dhṛtimān prājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ

05,081.035c īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ pratāpavān

05,081.036a taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ śrīvatsakṛtalakṣaṇam

05,081.036c saṃpariṣvajya kaunteyaḥ saṃdeṣṭum upacakrame

05,081.037a yā sā bālyāt prabhṛty asmān paryavardhayatābalā

05,081.037c upavāsatapaḥśīlā sadā svastyayane ratā

05,081.038a devatātithipūjāsu guruśuśrūṣaṇe ratā

05,081.038c vatsalā priyaputrā ca priyāsmākaṃ janārdana

05,081.039a suyodhanabhayād yā no 'trāyatāmitrakarśana

05,081.039c mahato mṛtyusaṃbādhād uttaran naur ivārṇavāt

05,081.040a asmatkṛte ca satataṃ yayā duḥkhāni mādhava

05,081.040c anubhūtāny aduḥkhārhā tāṃ sma pṛccher anāmayam

05,081.041a bhṛśam āśvāsayeś caināṃ putraśokapariplutām

05,081.041c abhivādya svajethāś ca pāṇḍavān parikīrtayan

05,081.042a ūḍhāt prabhṛti duḥkhāni śvaśurāṇām ariṃdama

05,081.042c nikārān atadarhā ca paśyantī duḥkham aśnute

05,081.043a api jātu sa kālaḥ syāt kṛṣṇa duḥkhaviparyayaḥ

05,081.043c yad ahaṃ mātaraṃ kliṣṭāṃ sukhe dadhyām ariṃdama

05,081.044a pravrajanto 'nvadhāvat sā kṛpaṇā putragṛddhinī

05,081.044c rudatīm apahāyainām upagacchāma yad vanam

05,081.045a na nūnaṃ mriyate duḥkhaiḥ sā cej jīvati keśava

05,081.045c tathā putrādhibhir gāḍham ārtā hy ānartasatkṛtā

05,081.046a abhivādyā tu sā kṛṣṇa tvayā madvacanād vibho

05,081.046b*0384_01 saṃkṣāmyātha namaskāryā sarveṣāṃ vacanād api

05,081.046c dhṛtarāṣṭraś ca kauravyo rājānaś ca vayo 'dhikāḥ

05,081.047a bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva mahārājaṃ ca bāhlikam

05,081.047c drauṇiṃ ca somadattaṃ ca sarvāṃś ca bharatān pṛthak

05,081.047d*0385_01 yathāvayo yathāsthānaṃ pūjayasva janārdana

05,081.048a viduraṃ ca mahāprājñaṃ kurūṇāṃ mantradhāriṇam

05,081.048c agādhabuddhiṃ dharmajñaṃ svajethā madhusūdana

05,081.049a ity uktvā keśavaṃ tatra rājamadhye yudhiṣṭhiraḥ

05,081.049c anujñāto nivavṛte kṛṣṇaṃ kṛtvā pradakṣiṇam

05,081.050a vrajann eva tu bībhatsuḥ sakhāyaṃ puruṣarṣabham

05,081.050c abravīt paravīraghnaṃ dāśārham aparājitam

05,081.051a yad asmākaṃ vibho vṛttaṃ purā vai mantraniścaye

05,081.051c ardharājyasya govinda viditaṃ sarvarājasu

05,081.052a tac ced dadyād asaṅgena satkṛtyānavamanya ca

05,081.052b*0386_01 dadāti govinda paraṃ dharmarājñe suyodhanaḥ

05,081.052c priyaṃ me syān mahābāho mucyeran mahato bhayāt

05,081.053a ataś ced anyathā kartā dhārtarāṣṭro 'nupāyavit

05,081.053c antaṃ nūnaṃ kariṣyāmi kṣatriyāṇāṃ janārdana

05,081.054a evam ukte pāṇḍavena paryahṛṣyad vṛkodaraḥ

05,081.054c muhur muhuḥ krodhavaśāt prāvepata ca pāṇḍavaḥ

05,081.055a vepamānaś ca kaunteyaḥ prākrośan mahato ravān

05,081.055c dhanaṃjayavacaḥ śrutvā harṣotsiktamanā bhṛśam

05,081.056a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā saṃprāvepanta dhanvinaḥ

05,081.056c vāhanāni ca sarvāṇi śakṛnmūtraṃ prasusruvuḥ

05,081.057a ity uktvā keśavaṃ tatra tathā coktvā viniścayam

05,081.057c anujñāto nivavṛte pariṣvajya janārdanam

05,081.058a teṣu rājasu sarveṣu nivṛtteṣu janārdanaḥ

05,081.058c tūrṇam abhyapatad dhṛṣṭaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ

05,081.059a te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ

05,081.059c panthānam ācemur iva grasamānā ivāmbaram

05,081.060a athāpaśyan mahābāhur ṛṣīn adhvani keśavaḥ

05,081.060c brāhmyā śriyā dīpyamānān sthitān ubhayataḥ pathi

05,081.061a so 'vatīrya rathāt tūrṇam abhivādya janārdanaḥ

05,081.061c yathāvat tān ṛṣīn sarvān abhyabhāṣata pūjayan

05,081.062a kaccil lokeṣu kuśalaṃ kaccid dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ

05,081.062c brāhmaṇānāṃ trayo varṇāḥ kaccit tiṣṭhanti śāsane

05,081.062d*0387_01 pitṛdevātithibhyaś ca kaccit pūjā svanuṣṭhitā

05,081.063a tebhyaḥ prayujya tāṃ pūjāṃ provāca madhusūdanaḥ

05,081.063c bhagavantaḥ kva saṃsiddhāḥ kā vīthī bhavatām iha

05,081.064a kiṃ vā bhagavatāṃ kāryam ahaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ

05,081.064c kenārthenopasaṃprāptā bhagavanto mahītalam

05,081.064d*0388_01 evam uktāḥ keśavena munayaḥ saṃśitavratāḥ

05,081.064d*0388_02 nāradapramukhāḥ sarve pratyanandanta keśavam

05,081.064d*0388_03 adhaḥśirāḥ sarpamālī maharṣiḥ satyadevalaḥ

05,081.064d*0388_04 arvāvasuś ca jānuś ca maitreyaḥ śunako balī

05,081.064d*0388_05 bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanas tathā

05,081.064d*0388_06 āyodadhaumyo dhaumyaś ca āṇimāṇḍavyakauśikau

05,081.064d*0388_07 dāmoṣṇīṣas triṣavaṇaḥ parṇādo ghaṭajānukaḥ

05,081.064d*0388_08 mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryo 'tha śārikaḥ

05,081.064d*0388_09 śīlavān aśanirdhātā śūnyapālo 'kṛtaśramaḥ

05,081.064d*0388_10 śvetaketuś ca katthāmā vaidaś cāpi hiraṇyadaḥ

05,081.065a tam abravīj jāmadagnya upetya madhusūdanam

05,081.065c pariṣvajya ca govindaṃ purā sucarite sakhā

05,081.066a devarṣayaḥ puṇyakṛto brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ

05,081.066c rājarṣayaś ca dāśārha mānayantas tapasvinaḥ

05,081.067a devāsurasya draṣṭāraḥ purāṇasya mahādyute

05,081.067c sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ didṛkṣantaś ca sarvataḥ

05,081.068a sabhāsadaś ca rājānas tvāṃ ca satyaṃ janārdana

05,081.068c etan mahat prekṣaṇīyaṃ draṣṭuṃ gacchāma keśava

05,081.069a dharmārthasahitā vācaḥ śrotum icchāma mādhava

05,081.069c tvayocyamānāḥ kuruṣu rājamadhye paraṃtapa

05,081.069d*0389_01 sabhāyāṃ madhurā vācaḥ śuśrūṣantas tvayeritāḥ

05,081.069d*0389_02 kurūṇāṃ pratipattiṃ ca śrotum icchāma keśava

05,081.070a bhīṣmadroṇādayaś caiva viduraś ca mahāmatiḥ

05,081.070c tvaṃ ca yādavaśārdūla sabhāyāṃ vai sameṣyatha

05,081.071a tava vākyāni divyāni tatra teṣāṃ ca mādhava

05,081.071c śrotum icchāma govinda satyāni ca śubhāni ca

05,081.071d*0390_01 tvatpādasparśasaṃśuddhā bhūmir duṣṭavivarjitā

05,081.071d*0390_02 dharmavṛddhyā śobhamānā prītiṃ cādhāsyatīha naḥ

05,081.072a āpṛṣṭo 'si mahābāho punar drakṣyāmahe vayam

05,081.072c yāhy avighnena vai vīra drakṣyāmas tvāṃ sabhāgatam

05,081.072d*0391_01 āsīnam āsane divye balatejaḥsamāhitam

05,082.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,082.001a prayāntaṃ devakīputraṃ paravīrarujo daśa

05,082.001c mahārathā mahābāhum anvayuḥ śastrapāṇayaḥ

05,082.002a padātīnāṃ sahasraṃ ca sādināṃ ca paraṃtapa

05,082.002c bhojyaṃ ca vipulaṃ rājan preṣyāś ca śataśo 'pare

05,082.003 janamejaya uvāca

05,082.003a kathaṃ prayāto dāśārho mahātmā madhusūdanaḥ

05,082.003c kāni vā vrajatas tasya nimittāni mahaujasaḥ

05,082.004 vaiśaṃpāyana uvāca

05,082.004a tasya prayāṇe yāny āsann adbhutāni mahātmanaḥ

05,082.004c tāni me śṛṇu divyāni daivāny autpātikāni ca

05,082.005a anabhre 'śaninirghoṣaḥ savidyutsamajāyata

05,082.005c anvag eva ca parjanyaḥ prāvarṣad vighane bhṛśam

05,082.006a pratyag ūhur mahānadyaḥ prāṅmukhāḥ sindhusattamāḥ

05,082.006c viparītā diśaḥ sarvā na prājñāyata kiṃ cana

05,082.007a prājvalann agnayo rājan pṛthivī samakampata

05,082.007c udapānāś ca kumbhāś ca prāsiñcañ śataśo jalam

05,082.008a tamaḥsaṃvṛtam apy āsīt sarvaṃ jagad idaṃ tadā

05,082.008c na diśo nādiśo rājan prajñāyante sma reṇunā

05,082.009a prādurāsīn mahāñ śabdaḥ khe śarīraṃ na dṛśyate

05,082.009c sarveṣu rājan deśeṣu tad adbhutam ivābhavat

05,082.010a prāmathnād dhāstinapuraṃ vāto dakṣiṇapaścimaḥ

05,082.010c ārujan gaṇaśo vṛkṣān paruṣo bhīmanisvanaḥ

05,082.011a yatra yatra tu vārṣṇeyo vartate pathi bhārata

05,082.011c tatra tatra sukho vāyuḥ sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam

05,082.012a vavarṣa puṣpavarṣaṃ ca kamalāni ca bhūriśaḥ

05,082.012c samaś ca panthā nirduḥkho vyapetakuśakaṇṭakaḥ

05,082.013a sa gacchan brāhmaṇai rājaṃs tatra tatra mahābhujaḥ

05,082.013c arcyate madhuparkaiś ca sumanobhir vasupradaḥ

05,082.014a taṃ kiranti mahātmānaṃ vanyaiḥ puṣpaiḥ sugandhibhiḥ

05,082.014c striyaḥ pathi samāgamya sarvabhūtahite ratam

05,082.015a sa śālibhavanaṃ ramyaṃ sarvasasyasamācitam

05,082.015c sukhaṃ paramadharmiṣṭham atyagād bharatarṣabha

05,082.016a paśyan bahupaśūn grāmān ramyān hṛdayatoṣaṇān

05,082.016c purāṇi ca vyatikrāman rāṣṭrāṇi vividhāni ca

05,082.017a nityahṛṣṭāḥ sumanaso bhāratair abhirakṣitāḥ

05,082.017c nodvignāḥ paracakrāṇām anayānām akovidāḥ

05,082.018a upaplavyād athāyāntaṃ janāḥ puranivāsinaḥ

05,082.018c pathy atiṣṭhanta sahitā viṣvaksenadidṛkṣayā

05,082.019a te tu sarve sunāmānam agnim iddham iva prabhum

05,082.019c arcayām āsur arcyaṃ taṃ deśātithim upasthitam

05,082.020a vṛkasthalaṃ samāsādya keśavaḥ paravīrahā

05,082.020c prakīrṇaraśmāv āditye vimale lohitāyati

05,082.021a avatīrya rathāt tūrṇaṃ kṛtvā śaucaṃ yathāvidhi

05,082.021c rathamocanam ādiśya saṃdhyām upaviveśa ha

05,082.022a dāruko 'pi hayān muktvā paricarya ca śāstrataḥ

05,082.022c mumoca sarvaṃ varmāṇi muktvā cainān avāsṛjat

05,082.023a abhyatītya tu tat sarvam uvāca madhusūdanaḥ

05,082.023c yudhiṣṭhirasya kāryārtham iha vatsyāmahe kṣapām

05,082.024a tasya tan matam ājñāya cakrur āvasathaṃ narāḥ

05,082.024c kṣaṇena cānnapānāni guṇavanti samārjayan

05,082.025a tasmin grāme pradhānās tu ya āsan brāhmaṇā nṛpa

05,082.025c āryāḥ kulīnā hrīmanto brāhmīṃ vṛttim anuṣṭhitāḥ

05,082.026a te 'bhigamya mahātmānaṃ hṛṣīkeśam ariṃdamam

05,082.026c pūjāṃ cakrur yathānyāyam āśīrmaṅgalasaṃyutām

05,082.027a te pūjayitvā dāśārhaṃ sarvalokeṣu pūjitam

05,082.027c nyavedayanta veśmāni ratnavanti mahātmane

05,082.028a tān prabhuḥ kṛtam ity uktvā satkṛtya ca yathārhataḥ

05,082.028c abhyetya teṣāṃ veśmāni punar āyāt sahaiva taiḥ

05,082.029a sumṛṣṭaṃ bhojayitvā ca brāhmaṇāṃs tatra keśavaḥ

05,082.029c bhuktvā ca saha taiḥ sarvair avasat tāṃ kṣapāṃ sukham

05,083.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,083.001a tathā dūtaiḥ samājñāya āyāntaṃ madhusūdanam

05,083.001c dhṛtarāṣṭro 'bravīd bhīṣmam arcayitvā mahābhujam

05,083.002a droṇaṃ ca saṃjayaṃ caiva viduraṃ ca mahāmatim

05,083.002c duryodhanaṃ ca sāmātyaṃ hṛṣṭaromābravīd idam

05,083.003a adbhutaṃ mahad āścaryaṃ śrūyate kurunandana

05,083.003c striyo bālāś ca vṛddhāś ca kathayanti gṛhe gṛhe

05,083.004a satkṛtyācakṣate cānye tathaivānye samāgatāḥ

05,083.004c pṛthagvādāś ca vartante catvareṣu sabhāsu ca

05,083.005a upayāsyati dāśārhaḥ pāṇḍavārthe parākramī

05,083.005c sa no mānyaś ca pūjyaś ca sarvathā madhusūdanaḥ

05,083.006a tasmin hi yātrā lokasya bhūtānām īśvaro hi saḥ

05,083.006c tasmin dhṛtiś ca vīryaṃ ca prajñā caujaś ca mādhave

05,083.007a sa mānyatāṃ naraśreṣṭhaḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

05,083.007c pūjito hi sukhāya syād asukhaḥ syād apūjitaḥ

05,083.008a sa cet tuṣyati dāśārha upacārair ariṃdamaḥ

05,083.008c kṛtsnān sarvān abhiprāyān prāpsyāmaḥ sarvarājasu

05,083.009a tasya pūjārtham adyaiva saṃvidhatsva paraṃtapa

05,083.009c sabhāḥ pathi vidhīyantāṃ sarvakāmasamāhitāḥ

05,083.010a yathā prītir mahābāho tvayi jāyeta tasya vai

05,083.010c tathā kuruṣva gāndhāre kathaṃ vā bhīṣma manyase

05,083.011a tato bhīṣmādayaḥ sarve dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam

05,083.011c ūcuḥ paramam ity evaṃ pūjayanto 'sya tad vacaḥ

05,083.012a teṣām anumataṃ jñātvā rājā duryodhanas tadā

05,083.012c sabhāvāstūni ramyāṇi pradeṣṭum upacakrame

05,083.013a tato deśeṣu deśeṣu ramaṇīyeṣu bhāgaśaḥ

05,083.013c sarvaratnasamākīrṇāḥ sabhāś cakrur anekaśaḥ

05,083.014a āsanāni vicitrāṇi yuktāni vividhair guṇaiḥ

05,083.014c striyo gandhān alaṃkārān sūkṣmāṇi vasanāni ca

05,083.015a guṇavanty annapānāni bhojyāni vividhāni ca

05,083.015c mālyāni ca sugandhīni tāni rājā dadau tataḥ

05,083.016a viśeṣataś ca vāsārthaṃ sabhāṃ grāme vṛkasthale

05,083.016c vidadhe kauravo rājā bahuratnāṃ manoramām

05,083.017a etad vidhāya vai sarvaṃ devārham atimānuṣam

05,083.017c ācakhyau dhṛtarāṣṭrāya rājā duryodhanas tadā

05,083.018a tāḥ sabhāḥ keśavaḥ sarvā ratnāni vividhāni ca

05,083.018c asamīkṣyaiva dāśārha upāyāt kurusadma tat

05,084.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,084.001a upaplavyād iha kṣattar upayāto janārdanaḥ

05,084.001c vṛkasthale nivasati sa ca prātar iheṣyati

05,084.002a āhukānām adhipatiḥ purogaḥ sarvasātvatām

05,084.002c mahāmanā mahāvīryo mahāmātro janārdanaḥ

05,084.003a sphītasya vṛṣṇivaṃśasya bhartā goptā ca mādhavaḥ

05,084.003c trayāṇām api lokānāṃ bhagavān prapitāmahaḥ

05,084.004a vṛṣṇyandhakāḥ sumanaso yasya prajñām upāsate

05,084.004c ādityā vasavo rudrā yathā buddhiṃ bṛhaspateḥ

05,084.005a tasmai pūjāṃ prayokṣyāmi dāśārhāya mahātmane

05,084.005c pratyakṣaṃ tava dharmajña tan me kathayataḥ śṛṇu

05,084.006a ekavarṇaiḥ sukṛṣṇāṅgair bāhlijātair hayottamaiḥ

05,084.006c caturyuktān rathāṃs tasmai raukmān dāsyāmi ṣoḍaśa

05,084.007a nityaprabhinnān mātaṅgān īṣādantān prahāriṇaḥ

05,084.007c aṣṭānucaram ekaikam aṣṭau dāsyāmi keśave

05,084.008a dāsīnām aprajātānāṃ śubhānāṃ rukmavarcasām

05,084.008c śatam asmai pradāsyāmi dāsānām api tāvataḥ

05,084.009a āvikaṃ bahu susparśaṃ pārvatīyair upāhṛtam

05,084.009c tad apy asmai pradāsyāmi sahasrāṇi daśāṣṭa ca

05,084.010a ajinānāṃ sahasrāṇi cīnadeśodbhavāni ca

05,084.010c tāny apy asmai pradāsyāmi yāvad arhati keśavaḥ

05,084.011a divā rātrau ca bhāty eṣa sutejā vimalo maṇiḥ

05,084.011c tam apy asmai pradāsyāmi tam apy arhati keśavaḥ

05,084.012a ekenāpi pataty ahnā yojanāni caturdaśa

05,084.012c yānam aśvatarīyuktaṃ dāsye tasmai tad apy aham

05,084.013a yāvanti vāhanāny asya yāvantaḥ puruṣāś ca te

05,084.013c tato 'ṣṭaguṇam apy asmai bhojyaṃ dāsyāmy ahaṃ sadā

05,084.014a mama putrāś ca pautrāś ca sarve duryodhanād ṛte

05,084.014c pratyudyāsyanti dāśārhaṃ rathair mṛṣṭair alaṃkṛtāḥ

05,084.015a svalaṃkṛtāś ca kalyāṇyaḥ pādair eva sahasraśaḥ

05,084.015c vāramukhyā mahābhāgaṃ pratyudyāsyanti keśavam

05,084.016a nagarād api yāḥ kāś cid gamiṣyanti janārdanam

05,084.016c draṣṭuṃ kanyāś ca kalyāṇyas tāś ca yāsyanty anāvṛtāḥ

05,084.017a sastrīpuruṣabālaṃ hi nagaraṃ madhusūdanam

05,084.017c udīkṣate mahātmānaṃ bhānumantam iva prajāḥ

05,084.018a mahādhvajapatākāś ca kriyantāṃ sarvatodiśam

05,084.018c jalāvasikto virajāḥ panthās tasyeti cānvaśāt

05,084.019a duḥśāsanasya ca gṛhaṃ duryodhanagṛhād varam

05,084.019c tad asya kriyatāṃ kṣipraṃ susaṃmṛṣṭam alaṃkṛtam

05,084.020a etad dhi rucirākāraiḥ prāsādair upaśobhitam

05,084.020c śivaṃ ca ramaṇīyaṃ ca sarvartu sumahādhanam

05,084.021a sarvam asmin gṛhe ratnaṃ mama duryodhanasya ca

05,084.021c yad yad arhet sa vārṣṇeyas tat tad deyam asaṃśayam

05,085.001 vidura uvāca

05,085.001a rājan bahumataś cāsi trailokyasyāpi sattamaḥ

05,085.001c saṃbhāvitaś ca lokasya saṃmataś cāsi bhārata

05,085.002a yat tvam evaṃgate brūyāḥ paścime vayasi sthitaḥ

05,085.002c śāstrād vā supratarkād vā susthiraḥ sthaviro hy asi

05,085.003a lekhāśmanīva bhāḥ sūrye mahormir iva sāgare

05,085.003c dharmas tvayi mahān rājann iti vyavasitāḥ prajāḥ

05,085.004a sadaiva bhāvito loko guṇaughais tava pārthiva

05,085.004c guṇānāṃ rakṣaṇe nityaṃ prayatasva sabāndhavaḥ

05,085.005a ārjavaṃ pratipadyasva mā bālyād bahudhā naśīḥ

05,085.005c rājyaṃ putrāṃś ca pautrāṃś ca suhṛdaś cāpi supriyān

05,085.006a yat tvaṃ ditsasi kṛṣṇāya rājann atithaye bahu

05,085.006c etad anyac ca dāśārhaḥ pṛthivīm api cārhati

05,085.007a na tu tvaṃ dharmam uddiśya tasya vā priyakāraṇāt

05,085.007c etad icchasi kṛṣṇāya satyenātmānam ālabhe

05,085.008a māyaiṣātattvam evaitac chadmaitad bhūridakṣiṇa

05,085.008c jānāmi te mataṃ rājan gūḍhaṃ bāhyena karmaṇā

05,085.009a pañca pañcaiva lipsanti grāmakān pāṇḍavā nṛpa

05,085.009c na ca ditsasi tebhyas tāṃs tac chamaṃ kaḥ kariṣyati

05,085.010a arthena tu mahābāhuṃ vārṣṇeyaṃ tvaṃ jihīrṣasi

05,085.010c anenaivābhyupāyena pāṇḍavebhyo bibhitsasi

05,085.011a na ca vittena śakyo 'sau nodyamena na garhayā

05,085.011c anyo dhanaṃjayāt kartum etat tattvaṃ bravīmi te

05,085.012a veda kṛṣṇasya māhātmyaṃ vedāsya dṛḍhabhaktitām

05,085.012c atyājyam asya jānāmi prāṇais tulyaṃ dhanaṃjayam

05,085.013a anyat kumbhād apāṃ pūrṇād anyat pādāvasecanāt

05,085.013c anyat kuśalasaṃpraśnān naiṣiṣyati janārdanaḥ

05,085.014a yat tv asya priyam ātithyaṃ mānārhasya mahātmanaḥ

05,085.014c tad asmai kriyatāṃ rājan mānārho hi janārdanaḥ

05,085.015a āśaṃsamānaḥ kalyāṇaṃ kurūn abhyeti keśavaḥ

05,085.015c yenaiva rājann arthena tad evāsmā upākuru

05,085.016a śamam icchati dāśārhas tava duryodhanasya ca

05,085.016c pāṇḍavānāṃ ca rājendra tad asya vacanaṃ kuru

05,085.017a pitāsi rājan putrās te vṛddhas tvaṃ śiśavaḥ pare

05,085.017c vartasva pitṛvat teṣu vartante te hi putravat

05,085.017d*0392_01 nirvairān matsyapāñcālān pāṇḍavān kurubhiḥ saha

05,085.017d*0392_02 kṛtvā sukhaṃ yathādharmaṃ kīrtiṃ ca samavāpnuhi

05,086.001 duryodhana uvāca

05,086.001a yad āha viduraḥ kṛṣṇe sarvaṃ tat satyam ucyate

05,086.001c anurakto hy asaṃhāryaḥ pārthān prati janārdanaḥ

05,086.002a yat tu satkārasaṃyuktaṃ deyaṃ vasu janārdane

05,086.002c anekarūpaṃ rājendra na tad deyaṃ kadā cana

05,086.003a deśaḥ kālas tathāyukto na hi nārhati keśavaḥ

05,086.003c maṃsyaty adhokṣajo rājan bhayād arcati mām iti

05,086.004a avamānaś ca yatra syāt kṣatriyasya viśāṃ pate

05,086.004c na tat kuryād budhaḥ kāryam iti me niścitā matiḥ

05,086.005a sa hi pūjyatamo devaḥ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ

05,086.005c trayāṇām api lokānāṃ viditaṃ mama sarvathā

05,086.006a na tu tasmin pradeyaṃ syāt tathā kāryagatiḥ prabho

05,086.006c vigrahaḥ samupārabdho na hi śāmyaty avigrahāt

05,086.007 vaiśaṃpāyana uvāca

05,086.007a tasya tad vacanaṃ śrutvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

05,086.007c vaicitravīryaṃ rājānam idaṃ vacanam abravīt

05,086.008a satkṛto 'satkṛto vāpi na krudhyeta janārdanaḥ

05,086.008c nālam anyam avajñātum avajñāto 'pi keśavaḥ

05,086.009a yat tu kāryaṃ mahābāho manasā kāryatāṃ gatam

05,086.009c sarvopāyair na tac chakyaṃ kena cit kartum anyathā

05,086.010a sa yad brūyān mahābāhus tat kāryam aviśaṅkayā

05,086.010c vāsudevena tīrthena kṣipraṃ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

05,086.011a dharmyam arthyaṃ sa dharmātmā dhruvaṃ vaktā janārdanaḥ

05,086.011c tasmin vācyāḥ priyā vāco bhavatā bāndhavaiḥ saha

05,086.012 duryodhana uvāca

05,086.012a na paryāyo 'sti yad rājañ śriyaṃ niṣkevalām aham

05,086.012c taiḥ sahemām upāśnīyāṃ jīvañ jīvaiḥ pitāmaha

05,086.013a idaṃ tu sumahat kāryaṃ śṛṇu me yat samarthitam

05,086.013b*0393_01 na bhedasyāntaraṃ dātuṃ prayāṇāyāsya vā punaḥ

05,086.013c parāyaṇaṃ pāṇḍavānāṃ niyaṃsyāmi janārdanam

05,086.014a tasmin baddhe bhaviṣyanti vṛṣṇayaḥ pṛthivī tathā

05,086.014c pāṇḍavāś ca vidheyā me sa ca prātar iheṣyati

05,086.015a atropāyaṃ yathā samyaṅ na budhyeta janārdanaḥ

05,086.015c na cāpāyo bhavet kaś cit tad bhavān prabravītu me

05,086.016 vaiśaṃpāyana uvāca

05,086.016a tasya tad vacanaṃ śrutvā ghoraṃ kṛṣṇābhisaṃhitam

05,086.016c dhṛtarāṣṭraḥ sahāmātyo vyathito vimanābhavat

05,086.017a tato duryodhanam idaṃ dhṛtarāṣṭro 'bravīd vacaḥ

05,086.017c maivaṃ vocaḥ prajāpāla naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ

05,086.018a dūtaś ca hi hṛṣīkeśaḥ saṃbandhī ca priyaś ca naḥ

05,086.018c apāpaḥ kauraveyeṣu kathaṃ bandhanam arhati

05,086.019 bhīṣma uvāca

05,086.019a parīto dhṛtarāṣṭrāyaṃ tava putraḥ sumandadhīḥ

05,086.019c vṛṇoty anarthaṃ na tv arthaṃ yācyamānaḥ suhṛdgaṇaiḥ

05,086.020a imam utpathi vartantaṃ pāpaṃ pāpānubandhinam

05,086.020c vākyāni suhṛdāṃ hitvā tvam apy asyānuvartase

05,086.021a kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam āsādyāyaṃ sudurmatiḥ

05,086.021c tava putraḥ sahāmātyaḥ kṣaṇena na bhaviṣyati

05,086.022a pāpasyāsya nṛśaṃsasya tyaktadharmasya durmateḥ

05,086.022c notsahe 'narthasaṃyuktāṃ vācaṃ śrotuṃ kathaṃ cana

05,086.023 vaiśaṃpāyana uvāca

05,086.023a ity uktvā bharataśreṣṭho vṛddhaḥ paramamanyumān

05,086.023c utthāya tasmāt prātiṣṭhad bhīṣmaḥ satyaparākramaḥ

05,087.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,087.001a prātar utthāya kṛṣṇas tu kṛtavān sarvam āhnikam

05,087.001c brāhmaṇair abhyanujñātaḥ prayayau nagaraṃ prati

05,087.002a taṃ prayāntaṃ mahābāhum anujñāpya tato nṛpa

05,087.002c paryavartanta te sarve vṛkasthalanivāsinaḥ

05,087.002d*0394_01 prayayau puṇḍarīkākṣaḥ kurūṇāṃ sadanaṃ prati

05,087.002d*0394_02 ācakramuś ca panthānaṃ grasamānā ivāmbaram

05,087.002d*0394_03 dārukeṇa pracoditā hayās tasya mahātmanaḥ

05,087.002d*0394_04 annāni śayyā vāsāṃsi tathā ratnāni sarvaśaḥ

05,087.002d*0394_05 duryodhanena kṛṣṇārthaṃ pathi saṃvihitaṃ bahu

05,087.002d*0394_06 tāḥ sabhāḥ puṇḍarīkākṣo ratnāni ca mahāyaśāḥ

05,087.002d*0394_07 nābhyanandan mahābāhur upāyāt kurusaṃsadam

05,087.003a dhārtarāṣṭrās tam āyāntaṃ pratyujjagmuḥ svalaṃkṛtāḥ

05,087.003c duryodhanam ṛte sarve bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ

05,087.004a paurāś ca bahulā rājan hṛṣīkeśaṃ didṛkṣavaḥ

05,087.004c yānair bahuvidhair anye padbhir eva tathāpare

05,087.005a sa vai pathi samāgamya bhīṣmeṇākliṣṭakarmaṇā

05,087.005c droṇena dhārtarāṣṭraiś ca tair vṛto nagaraṃ yayau

05,087.006a kṛṣṇasaṃmānanārthaṃ ca nagaraṃ samalaṃkṛtam

05,087.006c babhūvū rājamārgāś ca bahuratnasamācitāḥ

05,087.007a na sma kaś cid gṛhe rājaṃs tad āsīd bharatarṣabha

05,087.007c na strī na vṛddho na śiśur vāsudevadidṛkṣayā

05,087.008a rājamārge narā na sma saṃbhavanty avaniṃ gatāḥ

05,087.008c tathā hi sumahad rājan hṛṣīkeśapraveśane

05,087.009a āvṛtāni varastrībhir gṛhāṇi sumahānty api

05,087.009c pracalantīva bhāreṇa dṛśyante sma mahītale

05,087.010a tathā ca gatimantas te vāsudevasya vājinaḥ

05,087.010c pranaṣṭagatayo 'bhūvan rājamārge narair vṛte

05,087.011a sa gṛhaṃ dhṛtarāṣṭrasya prāviśac chatrukarśanaḥ

05,087.011c pāṇḍuraṃ puṇḍarīkākṣaḥ prāsādair upaśobhitam

05,087.012a tisraḥ kakṣyā vyatikramya keśavo rājaveśmanaḥ

05,087.012c vaicitravīryaṃ rājānam abhyagacchad ariṃdamaḥ

05,087.013a abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur nareśvaraḥ

05,087.013c sahaiva droṇabhīṣmābhyām udatiṣṭhan mahāyaśāḥ

05,087.014a kṛpaś ca somadattaś ca mahārājaś ca bāhlikaḥ

05,087.014c āsanebhyo 'calan sarve pūjayanto janārdanam

05,087.015a tato rājānam āsādya dhṛtarāṣṭraṃ yaśasvinam

05,087.015c sa bhīṣmaṃ pūjayām āsa vārṣṇeyo vāgbhir añjasā

05,087.015d*0395_01 te svadharmān akurvanta saṃpūjya madhusūdanam

05,087.016a teṣu dharmānupūrvīṃ tāṃ prayujya madhusūdanaḥ

05,087.016c yathāvayaḥ samīyāya rājabhis tatra mādhavaḥ

05,087.017a atha droṇaṃ saputraṃ sa bāhlīkaṃ ca yaśasvinam

05,087.017c kṛpaṃ ca somadattaṃ ca samīyāya janārdanaḥ

05,087.018a tatrāsīd ūrjitaṃ mṛṣṭaṃ kāñcanaṃ mahad āsanam

05,087.018c śāsanād dhṛtarāṣṭrasya tatropāviśad acyutaḥ

05,087.019a atha gāṃ madhuparkaṃ cāpy udakaṃ ca janārdane

05,087.019c upajahrur yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrapurohitāḥ

05,087.020a kṛtātithyas tu govindaḥ sarvān parihasan kurūn

05,087.020c āste saṃbandhakaṃ kurvan kurubhiḥ parivāritaḥ

05,087.021a so 'rcito dhṛtarāṣṭreṇa pūjitaś ca mahāyaśāḥ

05,087.021c rājānaṃ samanujñāpya nirākrāmad ariṃdamaḥ

05,087.022a taiḥ sametya yathānyāyaṃ kurubhiḥ kurusaṃsadi

05,087.022c vidurāvasathaṃ ramyam upātiṣṭhata mādhavaḥ

05,087.023a viduraḥ sarvakalyāṇair abhigamya janārdanam

05,087.023c arcayām āsa dāśārhaṃ sarvakāmair upasthitam

05,087.023d*0396_01 yā prītiḥ puṇḍarīkākṣa tavāgamanakāraṇāt

05,087.024a kṛtātithyaṃ tu govindaṃ viduraḥ sarvadharmavit

05,087.024c kuśalaṃ pāṇḍuputrāṇām apṛcchan madhusūdanam

05,087.025a prīyamāṇasya suhṛdo viduṣo buddhisattamaḥ

05,087.025c dharmanityasya ca tadā gatadoṣasya dhīmataḥ

05,087.026a tasya sarvaṃ savistāraṃ pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam

05,087.026c kṣattur ācaṣṭa dāśārhaḥ sarvapratyakṣadarśivān

05,088.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,088.001a athopagamya viduram aparāhṇe janārdanaḥ

05,088.001c pitṛṣvasāraṃ govindaḥ so 'bhyagacchad ariṃdamaḥ

05,088.002a sā dṛṣṭvā kṛṣṇam āyāntaṃ prasannādityavarcasam

05,088.002c kaṇṭhe gṛhītvā prākrośat pṛthā pārthān anusmaran

05,088.003a teṣāṃ sattvavatāṃ madhye govindaṃ sahacāriṇam

05,088.003c cirasya dṛṣṭvā vārṣṇeyaṃ bāṣpam āhārayat pṛthā

05,088.004a sābravīt kṛṣṇam āsīnaṃ kṛtātithyaṃ yudhāṃ patim

05,088.004c bāṣpagadgadapūrṇena mukhena pariśuṣyatā

05,088.005a ye te bālyāt prabhṛtyeva guruśuśrūṣaṇe ratāḥ

05,088.005c parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samacetasaḥ

05,088.006a nikṛtyā bhraṃśitā rājyāj janārhā nirjanaṃ gatāḥ

05,088.006c vinītakrodhaharṣāś ca brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

05,088.007a tyaktvā priyasukhe pārthā rudantīm apahāya mām

05,088.007c ahārṣuś ca vanaṃ yāntaḥ samūlaṃ hṛdayaṃ mama

05,088.008a atadarhā mahātmānaḥ kathaṃ keśava pāṇḍavāḥ

05,088.008c ūṣur mahāvane tāta siṃhavyāghragajākule

05,088.009a bālā vihīnāḥ pitrā te mayā satatalālitāḥ

05,088.009c apaśyantaḥ svapitarau katham ūṣur mahāvane

05,088.010a śaṅkhadundubhinirghoṣair mṛdaṅgair vaiṇavair api

05,088.010c pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyāt prabhṛti keśava

05,088.011a ye sma vāraṇaśabdena hayānāṃ heṣitena ca

05,088.011c rathanemininādaiś ca vyabodhyanta sadā gṛhe

05,088.012a śaṅkhabherīninādena veṇuvīṇānunādinā

05,088.012c puṇyāhaghoṣamiśreṇa pūjyamānā dvijātibhiḥ

05,088.013a vastrai ratnair alaṃkāraiḥ pūjayanto dvijanmanaḥ

05,088.013c gīrbhir maṅgalayuktābhir brāhmaṇānāṃ mahātmanām

05,088.014a arcitair arcanārhaiś ca stuvadbhir abhinanditāḥ

05,088.014c prāsādāgreṣv abodhyanta rāṅkavājinaśāyinaḥ

05,088.015a te nūnaṃ ninadaṃ śrutvā śvāpadānāṃ mahāvane

05,088.015c na smopayānti nidrāṃ vai atadarhā janārdana

05,088.016a bherīmṛdaṅganinadaiḥ śaṅkhavaiṇavanisvanaiḥ

05,088.016c strīṇāṃ gītaninādaiś ca madhurair madhusūdana

05,088.017a bandimāgadhasūtaiś ca stuvadbhir bodhitāḥ katham

05,088.017c mahāvane vyabodhyanta śvāpadānāṃ rutena te

05,088.018a hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām anukampitā

05,088.018c kāmadveṣau vaśe kṛtvā satāṃ vartmānuvartate

05,088.019a ambarīṣasya māndhātur yayāter nahuṣasya ca

05,088.019c bharatasya dilīpasya śiber auśīnarasya ca

05,088.020a rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dhuraṃ dhatte durudvahām

05,088.020c śīlavṛttopasaṃpanno dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ

05,088.021a rājā sarvaguṇopetas trailokyasyāpi yo bhavet

05,088.021c ajātaśatrur dharmātmā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ

05,088.022a śreṣṭhaḥ kuruṣu sarveṣu dharmataḥ śrutavṛttataḥ

05,088.022c priyadarśano dīrghabhujaḥ kathaṃ kṛṣṇa yudhiṣṭhiraḥ

05,088.023a yaḥ sa nāgāyutaprāṇo vātaraṃhā vṛkodaraḥ

05,088.023c amarṣī pāṇḍavo nityaṃ priyo bhrātuḥ priyaṃkaraḥ

05,088.024a kīcakasya ca sajñāter yo hantā madhusūdana

05,088.024c śūraḥ krodhavaśānāṃ ca hiḍimbasya bakasya ca

05,088.025a parākrame śakrasamo vāyuvegasamo jave

05,088.025c maheśvarasamaḥ krodhe bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

05,088.026a krodhaṃ balam amarṣaṃ ca yo nidhāya paraṃtapaḥ

05,088.026c jitātmā pāṇḍavo 'marṣī bhrātus tiṣṭhati śāsane

05,088.027a tejorāśiṃ mahātmānaṃ balaugham amitaujasam

05,088.027c bhīmaṃ pradarśanenāpi bhīmasenaṃ janārdana

05,088.027e taṃ mamācakṣva vārṣṇeya katham adya vṛkodaraḥ

05,088.028a āste parighabāhuḥ sa madhyamaḥ pāṇḍavo 'cyuta

05,088.028c arjunenārjuno yaḥ sa kṛṣṇa bāhusahasriṇā

05,088.028e dvibāhuḥ spardhate nityam atītenāpi keśava

05,088.029a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ

05,088.029c iṣvastre sadṛśo rājñaḥ kārtavīryasya pāṇḍavaḥ

05,088.030a tejasādityasadṛśo maharṣipratimo dame

05,088.030c kṣamayā pṛthivītulyo mahendrasamavikramaḥ

05,088.031a ādhirājyaṃ mahad dīptaṃ prathitaṃ madhusūdana

05,088.031c āhṛtaṃ yena vīryeṇa kurūṇāṃ sarvarājasu

05,088.032a yasya bāhubalaṃ ghoraṃ kauravāḥ paryupāsate

05,088.032c sa sarvarathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ

05,088.032d*0397_01 yaṃ gatvābhimukhaḥ saṃkhye na jīvan kaś cid āvrajet

05,088.032d*0397_02 yo jetā sarvabhūtānām ajeyo jiṣṇur acyuta

05,088.033a yo 'pāśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānām iva vāsavaḥ

05,088.033c sa te bhrātā sakhā caiva katham adya dhanaṃjayaḥ

05,088.034a dayāvān sarvabhūteṣu hrīniṣedho mahāstravit

05,088.034c mṛduś ca sukumāraś ca dhārmikaś ca priyaś ca me

05,088.035a sahadevo maheṣvāsaḥ śūraḥ samitiśobhanaḥ

05,088.035c bhrātṝṇāṃ kṛṣṇa śuśrūṣur dharmārthakuśalo yuvā

05,088.036a sadaiva sahadevasya bhrātaro madhusūdana

05,088.036c vṛttaṃ kalyāṇavṛttasya pūjayanti mahātmanaḥ

05,088.037a jyeṣṭhāpacāyinaṃ vīraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim

05,088.037c śuśrūṣuṃ mama vārṣṇeya mādrīputraṃ pracakṣva me

05,088.038a sukumāro yuvā śūro darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ

05,088.038c bhrātṝṇāṃ kṛṣṇa sarveṣāṃ priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ

05,088.039a citrayodhī ca nakulo maheṣvāso mahābalaḥ

05,088.039c kaccit sa kuśalī kṛṣṇa vatso mama sukhaidhitaḥ

05,088.040a sukhocitam aduḥkhārhaṃ sukumāraṃ mahāratham

05,088.040c api jātu mahābāho paśyeyaṃ nakulaṃ punaḥ

05,088.041a pakṣmasaṃpātaje kāle nakulena vinākṛtā

05,088.041c na labhāmi sukhaṃ vīra sādya jīvāmi paśya mām

05,088.042a sarvaiḥ putraiḥ priyatamā draupadī me janārdana

05,088.042c kulīnā śīlasaṃpannā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ

05,088.042d*0398_01 putrī drupadarājasya vikhyātā satyavādinī

05,088.043a putralokāt patilokān vṛṇvānā satyavādinī

05,088.043c priyān putrān parityajya pāṇḍavān anvapadyata

05,088.044a mahābhijanasaṃpannā sarvakāmaiḥ supūjitā

05,088.044c īśvarī sarvakalyāṇī draupadī katham acyuta

05,088.045a patibhiḥ pañcabhiḥ śūrair agnikalpaiḥ prahāribhiḥ

05,088.045c upapannā maheṣvāsair draupadī duḥkhabhāginī

05,088.046a caturdaśam imaṃ varṣaṃ yan nāpaśyam ariṃdama

05,088.046c putrādhibhiḥ paridyūnāṃ draupadīṃ satyavādinīm

05,088.047a na nūnaṃ karmabhiḥ puṇyair aśnute puruṣaḥ sukham

05,088.047c draupadī cet tathāvṛttā nāśnute sukham avyayam

05,088.048a na priyo mama kṛṣṇāya bībhatsur na yudhiṣṭhiraḥ

05,088.048c bhīmaseno yamau vāpi yad apaśyaṃ sabhāgatām

05,088.049a na me duḥkhataraṃ kiṃ cid bhūtapūrvaṃ tato 'dhikam

05,088.049c yad draupadīṃ nivātasthāṃ śvaśurāṇāṃ samīpagām

05,088.050a ānāyitām anāryeṇa krodhalobhānuvartinā

05,088.050c sarve praikṣanta kurava ekavastrāṃ sabhāgatām

05,088.051a tatraiva dhṛtarāṣṭraś ca mahārājaś ca bāhlikaḥ

05,088.051c kṛpaś ca somadattaś ca nirviṇṇāḥ kuravas tathā

05,088.052a tasyāṃ saṃsadi sarvasyāṃ kṣattāraṃ pūjayāmy aham

05,088.052c vṛttena hi bhavaty āryo na dhanena na vidyayā

05,088.053a tasya kṛṣṇa mahābuddher gambhīrasya mahātmanaḥ

05,088.053c kṣattuḥ śīlam alaṃkāro lokān viṣṭabhya tiṣṭhati

05,088.054a sā śokārtā ca hṛṣṭā ca dṛṣṭvā govindam āgatam

05,088.054c nānāvidhāni duḥkhāni sarvāṇy evānvakīrtayat

05,088.054d*0399_01 janmaprabhṛti saṃprāptaṃ duḥkhaṃ nānāvidhaṃ bahu

05,088.054d*0399_02 aśrupūrṇamukhī khinnā sarvaṃ caivānvacintayat

05,088.055a pūrvair ācaritaṃ yat tat kurājabhir ariṃdama

05,088.055c akṣadyūtaṃ mṛgavadhaḥ kaccid eṣāṃ sukhāvaham

05,088.055d*0400_01 tan naḥ kleśatamaṃ me syāt putraiḥ saha paraṃtapa

05,088.056a tan māṃ dahati yat kṛṣṇā sabhāyāṃ kurusaṃnidhau

05,088.056c dhārtarāṣṭraiḥ parikliṣṭā yathā nakuśalaṃ tathā

05,088.057a nirvāsanaṃ ca nagarāt pravrajyā ca paraṃtapa

05,088.057c nānāvidhānāṃ duḥkhānām āvāso 'smi janārdana

05,088.057e ajñātacaryā bālānām avarodhaś ca keśava

05,088.058a na sma kleśatamaṃ me syāt putraiḥ saha paraṃtapa

05,088.058c duryodhanena nikṛtā varṣam adya caturdaśam

05,088.059a duḥkhād api sukhaṃ na syād yadi puṇyaphalakṣayaḥ

05,088.059c na me viśeṣo jātv āsīd dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaiḥ

05,088.060a tena satyena kṛṣṇa tvāṃ hatāmitraṃ śriyā vṛtam

05,088.060c asmād vimuktaṃ saṃgrāmāt paśyeyaṃ pāṇḍavaiḥ saha

05,088.060e naiva śakyāḥ parājetuṃ sattvaṃ hy eṣāṃ tathāgatam

05,088.061a pitaraṃ tv eva garheyaṃ nātmānaṃ na suyodhanam

05,088.061c yenāhaṃ kuntibhojāya dhanaṃ dhūrtair ivārpitā

05,088.062a bālāṃ mām āryakas tubhyaṃ krīḍantīṃ kanduhastakām

05,088.062c adadāt kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane

05,088.063a sāhaṃ pitrā ca nikṛtā śvaśuraiś ca paraṃtapa

05,088.063c atyantaduḥkhitā kṛṣṇa kiṃ jīvitaphalaṃ mama

05,088.064a yan mā vāg abravīn naktaṃ sūtake savyasācinaḥ

05,088.064c putras te pṛthivīṃ jetā yaśaś cāsya divaṃ spṛśet

05,088.065a hatvā kurūn grāmajanye rājyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ

05,088.065c bhrātṛbhiḥ saha kaunteyas trīn medhān āhariṣyati

05,088.066a nāhaṃ tām abhyasūyāmi namo dharmāya vedhase

05,088.066c kṛṣṇāya mahate nityaṃ dharmo dhārayati prajāḥ

05,088.067a dharmaś ced asti vārṣṇeya tathā satyaṃ bhaviṣyati

05,088.067c tvaṃ cāpi tat tathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi

05,088.068a na māṃ mādhava vaidhavyaṃ nārthanāśo na vairitā

05,088.068c tathā śokāya bhavati yathā putrair vinābhavaḥ

05,088.069a yāhaṃ gāṇḍīvadhanvānaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

05,088.069c dhanaṃjayaṃ na paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me

05,088.070a idaṃ caturdaśaṃ varṣaṃ yan nāpaśyaṃ yudhiṣṭhiram

05,088.070c dhanaṃjayaṃ ca govinda yamau taṃ ca vṛkodaram

05,088.071a jīvanāśaṃ pranaṣṭānāṃ śrāddhaṃ kurvanti mānavāḥ

05,088.071c arthatas te mama mṛtās teṣāṃ cāhaṃ janārdana

05,088.072a brūyā mādhava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

05,088.072c bhūyāṃs te hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ

05,088.073a parāśrayā vāsudeva yā jīvāmi dhig astu mām

05,088.073c vṛtteḥ kṛpaṇalabdhāyā apratiṣṭhaiva jyāyasī

05,088.074a atho dhanaṃjayaṃ brūyā nityodyuktaṃ vṛkodaram

05,088.074c yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo 'yam āgataḥ

05,088.075a asmiṃś ced āgate kāle kālo vo 'tikramiṣyati

05,088.075c lokasaṃbhāvitāḥ santaḥ sunṛśaṃsaṃ kariṣyatha

05,088.076a nṛśaṃsena ca vo yuktāṃs tyajeyaṃ śāśvatīḥ samāḥ

05,088.076c kāle hi samanuprāpte tyaktavyam api jīvitam

05,088.077a mādrīputrau ca vaktavyau kṣatradharmaratau sadā

05,088.077c vikrameṇārjitān bhogān vṛṇītaṃ jīvitād api

05,088.078a vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ

05,088.078c mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama

05,088.079a gatvā brūhi mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ varam

05,088.079c arjunaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ draupadyāḥ padavīṃ cara

05,088.080a viditau hi tavātyantaṃ kruddhāv iva yathāntakau

05,088.080c bhīmārjunau nayetāṃ hi devān api parāṃ gatim

05,088.081a tayoś caitad avajñānaṃ yat sā kṛṣṇā sabhāṃ gatā

05,088.081c duḥśāsanaś ca karṇaś ca paruṣāṇy abhyabhāṣatām

05,088.082a duryodhano bhīmasenam abhyagacchan manasvinam

05,088.082c paśyatāṃ kurumukhyānāṃ tasya drakṣyati yat phalam

05,088.083a na hi vairaṃ samāsādya praśāmyati vṛkodaraḥ

05,088.083c sucirād api bhīmasya na hi vairaṃ praśāmyati

05,088.083e yāvadantaṃ na nayati śātravāñ śatrukarśanaḥ

05,088.083f*0401_01 tāvad eva mahābāhur niśāsu na sukhaṃ labhet

05,088.084a na duḥkhaṃ rājyaharaṇaṃ na ca dyūte parājayaḥ

05,088.084c pravrājanaṃ ca putrāṇāṃ na me tad duḥkhakāraṇam

05,088.084d*0402_01 paśyatāṃ kuruputrāṇāṃ na me tad duḥkhakāraṇam

05,088.085a yat tu sā bṛhatī śyāmā ekavastrā sabhāṃ gatā

05,088.085c aśṛṇot paruṣā vācas tato duḥkhataraṃ nu kim

05,088.086a strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā

05,088.086c nādhyagacchat tathā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī

05,088.086d*0403_01 sa tv asyā devaputrāyās tvaṃ nātho madhusūdana

05,088.087a yasyā mama saputrāyās tvaṃ nātho madhusūdana

05,088.087c rāmaś ca balināṃ śreṣṭhaḥ pradyumnaś ca mahārathaḥ

05,088.088a sāham evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ sahe 'dya puruṣottama

05,088.088c bhīme jīvati durdharṣe vijaye cāpalāyini

05,088.089a tata āśvāsayām āsa putrādhibhir abhiplutām

05,088.089c pitṛṣvasāraṃ śocantīṃ śauriḥ pārthasakhaḥ pṛthām

05,088.090a kā nu sīmantinī tvādṛg lokeṣv asti pitṛṣvasaḥ

05,088.090c śūrasya rājño duhitā ājamīḍhakulaṃ gatā

05,088.091a mahākulīnā bhavatī hradād dhradam ivāgatā

05,088.091c īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā

05,088.092a vīrasūr vīrapatnī ca sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ

05,088.092c sukhaduḥkhe mahāprājñe tvādṛśī soḍhum arhati

05,088.093a nidrātandrī krodhaharṣau kṣutpipāse himātapau

05,088.093c etāni pārthā nirjitya nityaṃ vīrāḥ sukhe ratāḥ

05,088.094a tyaktagrāmyasukhāḥ pārthā nityaṃ vīrasukhapriyāḥ

05,088.094c na te svalpena tuṣyeyur mahotsāhā mahābalāḥ

05,088.095a antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ grāmyasukhapriyāḥ

05,088.095c uttamāṃś ca parikleśān bhogāṃś cātīva mānuṣān

05,088.096a anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire

05,088.096c antaprāptiṃ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ

05,088.097a abhivādayanti bhavatīṃ pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā

05,088.097c ātmānaṃ ca kuśalinaṃ nivedyāhur anāmayam

05,088.098a arogān sarvasiddhārthān kṣipraṃ drakṣyasi pāṇḍavān

05,088.098c īśvarān sarvalokasya hatāmitrāñ śriyā vṛtān

05,088.099a evam āśvāsitā kuntī pratyuvāca janārdanam

05,088.099c putrādhibhir abhidhvastā nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ

05,088.100a yad yat teṣāṃ mahābāho pathyaṃ syān madhusūdana

05,088.100c yathā yathā tvaṃ manyethāḥ kuryāḥ kṛṣṇa tathā tathā

05,088.101a avilopena dharmasya anikṛtyā paraṃtapa

05,088.101c prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa satyasyābhijanasya ca

05,088.102a vyavasthāyāṃ ca mitreṣu buddhivikramayos tathā

05,088.102c tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo mahat

05,088.103a tvaṃ trātā tvaṃ mahad brahma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

05,088.103c yathaivāttha tathaivaitat tvayi satyaṃ bhaviṣyati

05,088.103d*0404_01 kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca lokānāṃ cāparājita

05,088.103d*0404_02 sarvasyaitasya vārṣṇeya gatis tvam asi mādhava

05,088.103d*0404_03 prabhāvaṃ buddhivīryaṃ ca tādṛśaṃ tava keśava

05,088.104a tām āmantrya ca govindaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam

05,088.104c prātiṣṭhata mahābāhur duryodhanagṛhān prati

05,089.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,089.001a pṛthām āmantrya govindaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

05,089.001c duryodhanagṛhaṃ śaurir abhyagacchad ariṃdamaḥ

05,089.002a lakṣmyā paramayā yuktaṃ puraṃdaragṛhopamam

05,089.002b*0405_01 vicitrair āsanair yuktaṃ praviveśa janārdanaḥ

05,089.002c tasya kakṣyā vyatikramya tisro dvāḥsthair avāritaḥ

05,089.003a tato 'bhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam

05,089.003c śriyā jvalantaṃ prāsādam āruroha mahāyaśāḥ

05,089.004a tatra rājasahasraiś ca kurubhiś cābhisaṃvṛtam

05,089.004c dhārtarāṣṭraṃ mahābāhuṃ dadarśāsīnam āsane

05,089.005a duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cāpi saubalam

05,089.005c duryodhanasamīpe tān āsanasthān dadarśa saḥ

05,089.006a abhyāgacchati dāśārhe dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ

05,089.006c udatiṣṭhat sahāmātyaḥ pūjayan madhusūdanam

05,089.007a sametya dhārtarāṣṭreṇa sahāmātyena keśavaḥ

05,089.007c rājabhis tatra vārṣṇeyaḥ samāgacchad yathāvayaḥ

05,089.008a tatra jāmbūnadamayaṃ paryaṅkaṃ supariṣkṛtam

05,089.008c vividhāstaraṇāstīrṇam abhyupāviśad acyutaḥ

05,089.009a tasmin gāṃ madhuparkaṃ ca upahṛtya janārdane

05,089.009c nivedayām āsa tadā gṛhān rājyaṃ ca kauravaḥ

05,089.009d*0406_01 āsanaṃ sarvatobhadraṃ sarvaratnavibhūṣitam

05,089.009d*0406_02 kṛṣṇārtham eva saṃsiddhaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt

05,089.010a tatra govindam āsīnaṃ prasannādityavarcasam

05,089.010c upāsāṃ cakrire sarve kuravo rājabhiḥ saha

05,089.011a tato duryodhano rājā vārṣṇeyaṃ jayatāṃ varam

05,089.011c nyamantrayad bhojanena nābhyanandac ca keśavaḥ

05,089.011c*0407_01 **** **** nābhyanandaj janārdanaḥ

05,089.011c*0407_02 punaḥ punaḥ kauraveyo bhojanena nyamantrayat

05,089.011c*0407_03 asakṛt prārthyamāno 'pi

05,089.012a tato duryodhanaḥ kṛṣṇam abravīd rājasaṃsadi

05,089.012c mṛdupūrvaṃ śaṭhodarkaṃ karṇam ābhāṣya kauravaḥ

05,089.013a kasmād annāni pānāni vāsāṃsi śayanāni ca

05,089.013c tvadartham upanītāni nāgrahīs tvaṃ janārdana

05,089.014a ubhayoś cādadaḥ sāhyam ubhayoś ca hite rataḥ

05,089.014c saṃbandhī dayitaś cāsi dhṛtarāṣṭrasya mādhava

05,089.015a tvaṃ hi govinda dharmārthau vettha tattvena sarvaśaḥ

05,089.015c tatra kāraṇam icchāmi śrotuṃ cakragadādhara

05,089.016a sa evam ukto govindaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ

05,089.016c oghameghasvanaḥ kāle pragṛhya vipulaṃ bhujam

05,089.017a anambūkṛtam agrastam anirastam asaṃkulam

05,089.017c rājīvanetro rājānaṃ hetumadvākyam uttamam

05,089.018a kṛtārthā bhuñjate dūtāḥ pūjāṃ gṛhṇanti caiva hi

05,089.018c kṛtārthaṃ māṃ sahāmātyas tvam arciṣyasi bhārata

05,089.019a evam uktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭro janārdanam

05,089.019c na yuktaṃ bhavatāsmāsu pratipattum asāṃpratam

05,089.020a kṛtārthaṃ cākṛtārthaṃ ca tvāṃ vayaṃ madhusūdana

05,089.020c yatāmahe pūjayituṃ govinda na ca śaknumaḥ

05,089.021a na ca tat kāraṇaṃ vidmo yasmin no madhusūdana

05,089.021c pūjāṃ kṛtāṃ prīyamāṇair nāmaṃsthāḥ puruṣottama

05,089.022a vairaṃ no nāsti bhavatā govinda na ca vigrahaḥ

05,089.022c sa bhavān prasamīkṣyaitan nedṛśaṃ vaktum arhati

05,089.023a evam uktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭraṃ janārdanaḥ

05,089.023c abhivīkṣya sahāmātyaṃ dāśārhaḥ prahasann iva

05,089.024a nāhaṃ kāmān na saṃrambhān na dveṣān nārthakāraṇāt

05,089.024c na hetuvādāl lobhād vā dharmaṃ jahyāṃ kathaṃ cana

05,089.024d*0408_01 pūjāṃ kṛtāṃ prīyamāṇo ko vidvāṃs tyaktum arhati

05,089.025a saṃprītibhojyāny annāni āpadbhojyāni vā punaḥ

05,089.025c na ca saṃprīyase rājan na cāpy āpadgatā vayam

05,089.026a akasmād dviṣase rājañ janmaprabhṛti pāṇḍavān

05,089.026c priyānuvartino bhrātṝn sarvaiḥ samuditān guṇaiḥ

05,089.027a akasmāc caiva pārthānāṃ dveṣaṇaṃ nopapadyate

05,089.027c dharme sthitāḥ pāṇḍaveyāḥ kas tān kiṃ vaktum arhati

05,089.028a yas tān dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tān anu sa mām anu

05,089.028c aikātmyaṃ māṃ gataṃ viddhi pāṇḍavair dharmacāribhiḥ

05,089.029a kāmakrodhānuvartī hi yo mohād virurutsate

05,089.029c guṇavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhuḥ puruṣādhamam

05,089.030a yaḥ kalyāṇaguṇāñ jñātīn mohāl lobhād didṛkṣate

05,089.030c so 'jitātmājitakrodho na ciraṃ tiṣṭhati śriyam

05,089.031a atha yo guṇasaṃpannān hṛdayasyāpriyān api

05,089.031c priyeṇa kurute vaśyāṃś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

05,089.031d*0409_01 dviṣadannaṃ na bhoktavyaṃ dviṣantaṃ naiva bhojayet

05,089.031d*0409_02 pāṇḍavān dviṣase rājan mama prāṇā hi pāṇḍavāḥ

05,089.032a sarvam etad abhoktavyam annaṃ duṣṭābhisaṃhitam

05,089.032c kṣattur ekasya bhoktavyam iti me dhīyate matiḥ

05,089.033a evam uktvā mahābāhur duryodhanam amarṣaṇam

05,089.033c niścakrāma tataḥ śubhrād dhārtarāṣṭraniveśanāt

05,089.034a niryāya ca mahābāhur vāsudevo mahāmanāḥ

05,089.034c niveśāya yayau veśma vidurasya mahātmanaḥ

05,089.035a tam abhyagacchad droṇaś ca kṛpo bhīṣmo 'tha bāhlikaḥ

05,089.035c kuravaś ca mahābāhuṃ vidurasya gṛhe sthitam

05,089.036a te 'bhigamyābruvaṃs tatra kuravo madhusūdanam

05,089.036c nivedayāmo vārṣṇeya saratnāṃs te gṛhānvayam

05,089.037a tān uvāca mahātejāḥ kauravān madhusūdanaḥ

05,089.037c sarve bhavanto gacchantu sarvā me 'pacitiḥ kṛtā

05,089.037d*0410_01 na nītir asmat pūjā vo bhavatāṃ kurusattamāḥ

05,089.037d*0410_02 duryodhanaś ca yuṣmāsu na ca prītiṃ kariṣyati

05,089.037d*0410_03 ta evam uktāḥ kṛṣṇena evam astv iti niryayuḥ

05,089.038a yāteṣu kuruṣu kṣattā dāśārham aparājitam

05,089.038c abhyarcayām āsa tadā sarvakāmaiḥ prayatnavān

05,089.039a tataḥ kṣattānnapānāni śucīni guṇavanti ca

05,089.039c upāharad anekāni keśavāya mahātmane

05,089.040a tair tarpayitvā prathamaṃ brāhmaṇān madhusūdanaḥ

05,089.040c vedavidbhyo dadau kṛṣṇaḥ paramadraviṇāny api

05,089.040d*0411_01 bhuktavatsu dvijendreṣu niṣaṇṇasya varāsane

05,089.040d*0411_02 śuciḥ suprayato bhūtvā viduro 'nnam upāharat

05,089.040d*0411_03 śraddhayā parayā yukta idaṃ vacanam abravīt

05,089.040d*0411_04 saṃbhramais tuṣya govinda etan naḥ paramaṃ dhanam

05,089.040d*0411_05 anyathā vā viśeṣeṇa kas tvām arcitum arhati

05,089.040d*0412_01 udārasya tṛṇaṃ vittaṃ śūrasya maraṇaṃ tṛṇam

05,089.040d*0412_02 viraktasya tṛṇaṃ nārī niḥspṛhasya tṛṇaṃ jagat

05,089.040d*0413_01 taṃ bhuktavantaṃ vividhāḥ suśabdāḥ sūtamāgadhāḥ

05,089.040d*0413_02 abhituṣṭuvur āsīnaṃ dāśārham aparājitam

05,089.041a tato 'nuyāyibhiḥ sārdhaṃ marudbhir iva vāsavaḥ

05,089.041c vidurānnāni bubhuje śucīni guṇavanti ca

05,090.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,090.001a taṃ bhuktavantam āśvastaṃ niśāyāṃ viduro 'bravīt

05,090.001b@004_0001 mahātmāno yam icchanti tapaḥ kṛtvā tv anekadhā

05,090.001b@004_0002 sa devo 'sya samāyāto mama locanagocare

05,090.001b@004_0003 tavātithyaṃ jagannātha kiṃ karomy adya keśava

05,090.001b@004_0004 kṛṣṇa uvāca

05,090.001b@004_0004 aham asmi mahīpīṭhe nirdhanānāṃ śiromaṇiḥ

05,090.001b@004_0005 sādhu sādhu mahāprājña sarvaśāstraviśārada

05,090.001b@004_0006 yas tvaṃ vinayasaṃpanno vayas tvayy eva dṛśyate

05,090.001b@004_0007 tavādya vacasā tuṣye dadāmi kurunandana

05,090.001b@004_0008 vidura uvāca

05,090.001b@004_0008 varaṃ vṛṇīṣva dāsye 'haṃ yat te manasi rocate

05,090.001b@004_0009 acalā keśave bhaktir mānasaṃ tvadgataṃ sadā

05,090.001b@004_0010 dharme cintā kule janma dehi me madhusūdana

05,090.001b@004_0011 mā matiḥ paradravyeṣu paradāreṣu mā matiḥ

05,090.001b@004_0012 parāpavādinī jihvā mā bhūd deva kadā cana

05,090.001b@004_0013 āsanaṃ sutasaṃkīrṇaṃ viprasaṃkīrṇamandiram

05,090.001b@004_0014 hṛdayaṃ śāstrasaṃkīrṇaṃ dehi me madhusūdana

05,090.001b@004_0015 durbhikṣe cānnadātāhaṃ subhikṣe ca hiraṇyadaḥ

05,090.001b@004_0016 āture 'haṃ bhayatrātā trīṇi kṛṣṇa bhavantu me

05,090.001b@004_0017 satyaṃ śaucaṃ dayā dānaṃ bhaktiś caiva janārdane

05,090.001b@004_0018 etān varān ahaṃ yāce yadi tuṣṭo 'si mādhava

05,090.001c nedaṃ samyag vyavasitaṃ keśavāgamanaṃ tava

05,090.002a arthadharmātigo mūḍhaḥ saṃrambhī ca janārdana

05,090.002c mānaghno mānakāmaś ca vṛddhānāṃ śāsanātigaḥ

05,090.003a dharmaśāstrātigo mando durātmā pragrahaṃ gataḥ

05,090.003c aneyaḥ śreyasāṃ pāpo dhārtarāṣṭro janārdana

05,090.004a kāmātmā prājñamānī ca mitradhruk sarvaśaṅkitaḥ

05,090.004c akartā cākṛtajñaś ca tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ

05,090.004d*0414_01 mūḍhaś cākṛtabuddhiś ca indriyāṇām anīśvaraḥ

05,090.004d*0414_02 kāmānusārī kṛtyeṣu sarveṣv akṛtaniścayaḥ

05,090.005a etaiś cānyaiś ca bahubhir doṣair eṣa samanvitaḥ

05,090.005c tvayocyamānaḥ śreyo 'pi saṃrambhān na grahīṣyati

05,090.006a senāsamudayaṃ dṛṣṭvā pārthivaṃ madhusūdana

05,090.006c kṛtārthaṃ manyate bāla ātmānam avicakṣaṇaḥ

05,090.007a ekaḥ karṇaḥ parāñ jetuṃ samartha iti niścitam

05,090.007c dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṃ nopayāsyati

05,090.008a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre jayadrathe

05,090.008c bhūyasīṃ vartate vṛttiṃ na śame kurute manaḥ

05,090.009a niścitaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sakarṇānāṃ janārdana

05,090.009c bhīṣmadroṇakṛpān pārthā na śaktāḥ prativīkṣitum

05,090.010a saṃvic ca dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣām eva keśava

05,090.010c śame prayatamānasya tava saubhrātrakāṅkṣiṇaḥ

05,090.011a na pāṇḍavānām asmābhiḥ pratideyaṃ yathocitam

05,090.011c iti vyavasitās teṣu vacanaṃ syān nirarthakam

05,090.012a yatra sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ syān madhusūdana

05,090.012c na tatra pralapet prājño badhireṣv iva gāyanaḥ

05,090.013a avijānatsu mūḍheṣu nirmaryādeṣu mādhava

05,090.013c na tvaṃ vākyaṃ bruvan yuktaś cāṇḍāleṣu dvijo yathā

05,090.014a so 'yaṃ balastho mūḍhaś ca na kariṣyati te vacaḥ

05,090.014c tasmin nirarthakaṃ vākyam uktaṃ saṃpatsyate tava

05,090.015a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ pāpacetasām

05,090.015c tava madhyāvataraṇaṃ mama kṛṣṇa na rocate

05,090.016a durbuddhīnām aśiṣṭānāṃ bahūnāṃ pāpacetasām

05,090.016c pratīpaṃ vacanaṃ madhye tava kṛṣṇa na rocate

05,090.017a anupāsitavṛddhatvāc chriyā mohāc ca darpitaḥ

05,090.017c vayodarpād amarṣāc ca na te śreyo grahīṣyati

05,090.018a balaṃ balavad apy asya yadi vakṣyasi mādhava

05,090.018c tvayy asya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ

05,090.018d*0415_01 mānī maurkhyeṇa pārthānāṃ na paśyaty adhikaṃ balam

05,090.019a nedam adya yudhā śakyam indreṇāpi sahāmaraiḥ

05,090.019c iti vyavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana

05,090.020a teṣv evam upapanneṣu kāmakrodhānuvartiṣu

05,090.020c samartham api te vākyam asamarthaṃ bhaviṣyati

05,090.021a madhye tiṣṭhan hastyanīkasya mando; rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ

05,090.021c duryodhano manyate vītamanyuḥ; kṛtsnā mayeyaṃ pṛthivī jiteti

05,090.022a āśaṃsate dhṛtarāṣṭrasya putro; mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām

05,090.022c tasmiñ śamaḥ kevalo nopalabhyo; baddhaṃ santam āgataṃ manyate 'rtham

05,090.023a paryasteyaṃ pṛthivī kālapakvā; duryodhanārthe pāṇḍavān yoddhukāmāḥ

05,090.023c samāgatāḥ sarvayodhāḥ pṛthivyāṃ; rājānaś ca kṣitipālaiḥ sametāḥ

05,090.024a sarve caite kṛtavairāḥ purastāt; tvayā rājāno hṛtasārāś ca kṛṣṇa

05,090.024c tavodvegāt saṃśritā dhārtarāṣṭrān; susaṃhatāḥ saha karṇena vīrāḥ

05,090.025a tyaktātmānaḥ saha duryodhanena; sṛṣṭā yoddhuṃ pāṇḍavān sarvayodhāḥ

05,090.025b*0416_01 mṛtyur jayo veti kṛtaikabhāvāḥ

05,090.025b*0416_02 kāmātmāno manyuvaśāvinītāḥ

05,090.025c teṣāṃ madhye praviśethā yadi tvaṃ; na tan mataṃ mama dāśārha vīra

05,090.026a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasām

05,090.026c kathaṃ madhyaṃ prapadyethāḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana

05,090.027a sarvathā tvaṃ mahābāho devair api durutsahaḥ

05,090.027c prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jānāmi tava śatruhan

05,090.028a yā me prītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥ sā tvayi mādhava

05,090.028c premṇā ca bahumānāc ca sauhṛdāc ca bravīmy aham

05,090.028d*0417_01 yā me prītiḥ puṣkarākṣa tvaddarśanasamudbhavā

05,090.028d*0417_02 sā kim ākhyāyate tubhyam antarātmāsi dehinām

05,091.000*0418_00 vaiśaṃpāyanaḥ

05,091.000*0418_01 vidurasya vacaḥ śrutvā praśritaṃ puruṣottamaḥ

05,091.000*0418_02 idaṃ hovāca vacanaṃ bhagavān madhusūdanaḥ

05,091.001 bhagavān uvāca

05,091.001a yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād vicakṣaṇaḥ

05,091.001c yathā vācyas tvadvidhena suhṛdā madvidhaḥ suhṛt

05,091.002a dharmārthayuktaṃ tathyaṃ ca yathā tvayy upapadyate

05,091.002c tathā vacanam ukto 'smi tvayaitat pitṛmātṛvat

05,091.003a satyaṃ prāptaṃ ca yuktaṃ cāpy evam eva yathāttha mām

05,091.003c śṛṇuṣvāgamane hetuṃ vidurāvahito bhava

05,091.004a daurātmyaṃ dhārtarāṣṭrasya kṣatriyāṇāṃ ca vairitām

05,091.004c sarvam etad ahaṃ jānan kṣattaḥ prāpto 'dya kauravān

05,091.005a paryastāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām

05,091.005c yo mocayen mṛtyupāśāt prāpnuyād dharmam uttamam

05,091.006a dharmakāryaṃ yatañ śaktyā na cec chaknoti mānavaḥ

05,091.006c prāpto bhavati tat puṇyam atra me nāsti saṃśayaḥ

05,091.007a manasā cintayan pāpaṃ karmaṇā nābhirocayan

05,091.007c na prāpnoti phalaṃ tasya evaṃ dharmavido viduḥ

05,091.008a so 'haṃ yatiṣye praśamaṃ kṣattaḥ kartum amāyayā

05,091.008c kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca saṃgrāme vinaśiṣyatām

05,091.009a seyam āpan mahāghorā kuruṣv eva samutthitā

05,091.009c karṇaduryodhanakṛtā sarve hy ete tadanvayāḥ

05,091.010a vyasanaiḥ kliśyamānaṃ hi yo mitraṃ nābhipadyate

05,091.010c anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidur budhāḥ

05,091.011a ā keśagrahaṇān mitram akāryāt saṃnivartayan

05,091.011c avācyaḥ kasya cid bhavati kṛtayatno yathābalam

05,091.012a tat samarthaṃ śubhaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam

05,091.012c dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyo grahītuṃ vidurārhati

05,091.013a hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca

05,091.013c pṛthivyāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yatiṣye 'ham amāyayā

05,091.014a hite prayatamānaṃ māṃ śaṅked duryodhano yadi

05,091.014c hṛdayasya ca me prītir ānṛṇyaṃ ca bhaviṣyati

05,091.015a jñātīnāṃ hi mitho bhede yan mitraṃ nābhipadyate

05,091.015c sarvayatnena madhyasthaṃ na tan mitraṃ vidur budhāḥ

05,091.016a na māṃ brūyur adharmajñā mūḍhā asuhṛdas tathā

05,091.016c śakto nāvārayat kṛṣṇaḥ saṃrabdhān kurupāṇḍavān

05,091.017a ubhayoḥ sādhayann artham aham āgata ity uta

05,091.017c tatra yatnam ahaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛṣv avācyatām

05,091.018a mama dharmārthayuktaṃ hi śrutvā vākyam anāmayam

05,091.018c na ced ādāsyate bālo diṣṭasya vaśam eṣyati

05,091.019a ahāpayan pāṇḍavārthaṃ yathāvac; chamaṃ kurūṇāṃ yadi cācareyam

05,091.019c puṇyaṃ ca me syāc caritaṃ mahārthaṃ; mucyeraṃś ca kuravo mṛtyupāśāt

05,091.020a api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām

05,091.020c avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samarthāṃ; māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ

05,091.021a na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ

05,091.021c kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ

05,091.022 vaiśaṃpāyana uvāca

05,091.022a ity evam uktvā vacanaṃ vṛṣṇīnām ṛṣabhas tadā

05,091.022c śayane sukhasaṃsparśe śiśye yadusukhāvahaḥ

05,092.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,092.001a tathā kathayator eva tayor buddhimatos tadā

05,092.001c śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya śarvarī

05,092.002a dharmārthakāmayuktāś ca vicitrārthapadākṣarāḥ

05,092.002c śṛṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ

05,092.003a kathābhir anurūpābhiḥ kṛṣṇasyāmitatejasaḥ

05,092.003c akāmasyeva kṛṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī

05,092.004a tatas tu svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ

05,092.004c śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan

05,092.004d*0419_01 brahmādivasudevāntaṃ vaṃśaṃ samanukīrtayan

05,092.004d*0419_02 tuṣṭuvuḥ keśavaṃ tatra bahavaḥ sūtamāgadhāḥ

05,092.005a tata utthāya dāśārha ṛṣabhaḥ sarvasātvatām

05,092.005c sarvam āvaśyakaṃ cakre prātaḥkāryaṃ janārdanaḥ

05,092.006a kṛtodakāryajapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṃkṛtaḥ

05,092.006c tata ādityam udyantam upātiṣṭhata mādhavaḥ

05,092.007a atha duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniś cāpi saubalaḥ

05,092.007c saṃdhyāṃ tiṣṭhantam abhyetya dāśārham aparājitam

05,092.008a ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatam

05,092.008c kurūṃś ca bhīṣmapramukhān rājñaḥ sarvāṃś ca pārthivān

05,092.009a tvām arthayante govinda divi śakram ivāmarāḥ

05,092.009c tāv abhyanandad govindaḥ sāmnā paramavalgunā

05,092.009d*0420_01 tān abhyanandad govindaḥ sāmnā paramavalgunā

05,092.009d*0420_02 te 'bhyarcya devakīputraṃ divi śakram ivāmarāḥ

05,092.010a tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ

05,092.010c dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāś cāśvāṃś ca paraṃtapaḥ

05,092.011a visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārham aparājitam

05,092.011c tiṣṭhantam upasaṃgamya vavande sārathis tadā

05,092.011d*0421_01 tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā

05,092.011d*0421_02 hayottamayujā śīghram upātiṣṭhata dārukaḥ

05,092.011d@005_0001 tasmai rathavaro yuktaḥ śuśubhe lokaviśrutaḥ

05,092.011d@005_0002 vājibhiḥ sainyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ

05,092.011d@005_0003 sainyas tu śukapatrābhaḥ sugrīvaḥ kiṃśukaprabhaḥ

05,092.011d@005_0004 meghapuṣpo meghavarṇaḥ pāṇḍaras tu balāhakaḥ

05,092.011d@005_0005 dakṣiṇaṃ cāvahat sainyaḥ sugrīvaḥ savyato 'vahat

05,092.011d@005_0006 pṛṣṭhavāhau tayor āstāṃ meghapuṣpabalāhakau

05,092.011d@005_0007 viśvakarmakṛtāpīḍā ratnajālavibhūṣitā

05,092.011d@005_0008 āśritā vai rathe tasmin dhvajayaṣṭir aśobhata

05,092.011d@005_0009 vainateyaḥ sthitas tasyāṃ prabhākaram iva spṛśan

05,092.011d@005_0010 tasya sattvavataḥ ketau bhujagārir aśobhata

05,092.011d@005_0011 tasya kīrtimatas tena bhāsvareṇa virājatā

05,092.011d@005_0012 śuśubhe syandanaśreṣṭhaḥ patagendreṇa ketunā

05,092.011d@005_0013 rukmajālaiḥ patākābhiḥ sauvarṇena ca ketunā

05,092.011d@005_0014 babhūva sa rathaśreṣṭhaḥ kālasūrya ivoditaḥ

05,092.011d@005_0015 pakṣidhvajavitānaiś ca rukmajālakṛtāntaraiḥ

05,092.011d@005_0016 daṇḍamārgavibhāgaiś ca sukṛtair viśvakarmaṇā

05,092.011d@005_0017 pravālamaṇihemaiś ca muktāvaiḍūryabhūṣaṇaiḥ

05,092.011d@005_0018 kiṅkiṇīśatasaṃghaiś ca vālajālakṛtāntaraiḥ

05,092.011d@005_0019 kārtasvaramayībhiś ca padminībhir alaṃkṛtaḥ

05,092.011d@005_0020 śuśubhe syandanaśreṣṭhas tāpanīyaiś ca pādapaiḥ

05,092.011d@005_0021 vyāghrasiṃhavarāhaiś ca govṛṣair mṛgapakṣibhiḥ

05,092.011d@005_0022 tārābhir bhāskaraiś cāpi vāraṇaiś ca hiraṇmayaiḥ

05,092.011d@005_0023 vajrāṅkuśavimānaiś ca kūbarāvartasaṃdhiṣu

05,092.011d@005_0024 samucchritamahānābhiḥ stanayitnumahāsvanaḥ

05,092.012a tam upasthitam ājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ

05,092.012c mahābhraghananirghoṣaṃ sarvaratnavibhūṣitam

05,092.013a agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃś ca janārdanaḥ

05,092.013c kaustubhaṃ maṇim āmucya śriyā paramayā jvalan

05,092.014a kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiś cābhirakṣitaḥ

05,092.014c ātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ

05,092.015a anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavit

05,092.015c sarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varam

05,092.016a tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniś cāpi saubalaḥ

05,092.016c dvitīyena rathenainam anvayātāṃ paraṃtapam

05,092.017a sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ ca mahārathāḥ

05,092.017c pṛṣṭhato 'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ rathair aśvair gajair api

05,092.018a teṣāṃ hemapariṣkārā yuktāḥ paramavājibhiḥ

05,092.018c gacchatāṃ ghoṣiṇaś citrāś cāru babhrājire rathāḥ

05,092.019a saṃmṛṣṭasaṃsiktarajaḥ pratipede mahāpatham

05,092.019c rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñ śriyā jvalan

05,092.020a tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ

05,092.020c śaṅkhāś ca dadhmire tatra vādyāny anyāni yāni ca

05,092.021a pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ

05,092.021c parivārya rathaṃ śaurer agacchanta paraṃtapāḥ

05,092.022a tato 'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ

05,092.022c asiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsan puraḥsarāḥ

05,092.022d*0422_01 yodhāḥ paraśuhastāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

05,092.023a gajāḥ paraḥśatās tatra varāś cāśvāḥ sahasraśaḥ

05,092.023c prayāntam anvayur vīraṃ dāśārham aparājitam

05,092.024a puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanam

05,092.024c savṛddhabālaṃ sastrīkaṃ rathyāgatam ariṃdamam

05,092.025a vedikāpāśritābhiś ca samākrāntāny anekaśaḥ

05,092.025c pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhir bhavanāny uta

05,092.026a saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśṛṇvan vividhāḥ kathāḥ

05,092.026c yathārhaṃ pratisatkurvan prekṣamāṇaḥ śanair yayau

05,092.027a tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ

05,092.027c saśaṅkhair veṇunirghoṣair diśaḥ sarvā vyanādayan

05,092.028a tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñām amitatejasām

05,092.028c saṃprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamanakāṅkṣayā

05,092.029a tato 'bhyāśagate kṛṣṇe samahṛṣyan narādhipāḥ

05,092.029c śrutvā taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam

05,092.030a āsādya tu sabhādvāram ṛṣabhaḥ sarvasātvatām

05,092.030c avatīrya rathāc chauriḥ kailāsaśikharopamāt

05,092.031a nagameghapratīkāśāṃ jvalantīm iva tejasā

05,092.031c mahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ

05,092.032a pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ

05,092.032c jyotīṃṣy ādityavad rājan kurūn pracchādayañ śriyā

05,092.033a agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāv ubhau

05,092.033c vṛṣṇayaḥ kṛtavarmā ca āsan kṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ

05,092.034a dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayas tataḥ

05,092.034c āsanebhyo 'calan sarve pūjayanto janārdanam

05,092.035a abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur mahāmanāḥ

05,092.035c sahaiva bhīṣmadroṇābhyām udatiṣṭhan mahāyaśāḥ

05,092.036a uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvare

05,092.036c tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ

05,092.037a āsanaṃ sarvatobhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtam

05,092.037c kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

05,092.037d*0423_00 duryodhana uvāca

05,092.037d*0423_01 bhīṣmadroṇau parityajya tvayā māṃ madhusūdana

05,092.037d*0423_02 bhagavān uvāca

05,092.037d*0423_02 kimarthaṃ puṇḍarīkākṣa kṛtaṃ vṛṣalabhojanam

05,092.037d*0423_03 bhaktaṃ pṛcchasi rājendra ādaraṃ kiṃ na pṛcchasi

05,092.037d*0423_04 bhojanaṃ gatajīrṇaṃ tu ādaram ajarāmaram

05,092.037d*0423_05 ādareṇopanītāni śākāny api phalāni ca

05,092.037d*0423_06 prīṇanti mama gātrāṇi nāmṛtaṃ mānavarjitam

05,092.037d*0423_07 varaṃ hālāhalaṃ prītaṃ sadyaḥ prāṇaharaṃ ca yat

05,092.037d*0423_08 na tu bhuktaṃ dhanāḍhyasya bhruvā kuṭiliteyuṣe (sic)

05,092.037d*0423_09 na jātiḥ kāraṇaṃ tāta guṇāḥ kalyāṇakāraṇam

05,092.037d*0423_10 cāṇḍālam api sadvṛttaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

05,092.037d*0423_11 kaivartīgarbhasaṃbhūto vyāso nāma mahāmuniḥ

05,092.037d*0423_12 tapasā brāhmaṇo jātas tasmāj jātir na kāraṇam

05,092.038a smayamānas tu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ

05,092.038c abhyabhāṣata dharmātmā rājñaś cānyān yathāvayaḥ

05,092.039a tatra keśavam ānarcuḥ samyag abhyāgataṃ sabhām

05,092.039c rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaś ca janārdanam

05,092.040a tatra tiṣṭhan sa dāśārho rājamadhye paraṃtapaḥ

05,092.040c apaśyad antarikṣasthān ṛṣīn parapuraṃjayaḥ

05,092.041a tatas tān abhisaṃprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn

05,092.041c abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ śanaiḥ

05,092.042a pārthivīṃ samitiṃ draṣṭum ṛṣayo 'bhyāgatā nṛpa

05,092.042c nimantryantām āsanaiś ca satkāreṇa ca bhūyasā

05,092.043a naiteṣv anupaviṣṭeṣu śakyaṃ kena cid āsitum

05,092.043c pūjā prayujyatām āśu munīnāṃ bhāvitātmanām

05,092.044a ṛṣīñ śāṃtanavo dṛṣṭvā sabhādvāram upasthitān

05,092.044c tvaramāṇas tato bhṛtyān āsanānīty acodayat

05,092.045a āsanāny atha mṛṣṭāni mahānti vipulāni ca

05,092.045c maṇikāñcanacitrāṇi samājahrus tatas tataḥ

05,092.046a teṣu tatropaviṣṭeṣu gṛhītārgheṣu bhārata

05,092.046c niṣasādāsane kṛṣṇo rājānaś ca yathāsanam

05,092.047a duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāv āsanam uttamam

05,092.047c viviṃśatir dadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe

05,092.048a avidūre 'tha kṛṣṇasya karṇaduryodhanāv ubhau

05,092.048c ekāsane mahātmānau niṣīdatur amarṣaṇau

05,092.049a gāndhārarājaḥ śakunir gāndhārair abhirakṣitaḥ

05,092.049c niṣasādāsane rājā sahaputro viśāṃ pate

05,092.050a viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare

05,092.050c saṃspṛśann āsanaṃ śaurer mahāmatir upāviśat

05,092.051a cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarvapārthivāḥ

05,092.051c amṛtasyeva nātṛpyan prekṣamāṇā janārdanam

05,092.052a atasīpuṣpasaṃkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ

05,092.052c vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ

05,092.053a tatas tūṣṇīṃ sarvam āsīd govindagatamānasam

05,092.053c na tatra kaś cit kiṃ cid dhi vyājahāra pumān kva cit

05,093.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,093.001a teṣv āsīneṣu sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu

05,093.001c vākyam abhyādade kṛṣṇaḥ sudaṃṣṭro dundubhisvanaḥ

05,093.002a jīmūta iva gharmānte sarvāṃ saṃśrāvayan sabhām

05,093.002c dhṛtarāṣṭram abhiprekṣya samabhāṣata mādhavaḥ

05,093.003a kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śamaḥ syād iti bhārata

05,093.003c aprayatnena vīrāṇām etad yatitum āgataḥ

05,093.004a rājan nānyat pravaktavyaṃ tava niḥśreyasaṃ vacaḥ

05,093.004c viditaṃ hy eva te sarvaṃ veditavyam ariṃdama

05,093.005a idam adya kulaṃ śreṣṭhaṃ sarvarājasu pārthiva

05,093.005b*0424_01 tvan nimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktaṃ viśiṣyate

05,093.005c śrutavṛttopasaṃpannaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ

05,093.006a kṛpānukampā kāruṇyam ānṛśaṃsyaṃ ca bhārata

05,093.006c tathārjavaṃ kṣamā satyaṃ kuruṣv etad viśiṣyate

05,093.007a tasminn evaṃvidhe rājan kule mahati tiṣṭhati

05,093.007c tvannimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktam asāṃpratam

05,093.008a tvaṃ hi vārayitā śreṣṭhaḥ kurūṇāṃ kurusattama

05,093.008c mithyā pracaratāṃ tāta bāhyeṣv ābhyantareṣu ca

05,093.009a te putrās tava kauravya duryodhanapurogamāḥ

05,093.009c dharmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā pracaranti nṛśaṃsavat

05,093.010a aśiṣṭā gatamaryādā lobhena hṛtacetasaḥ

05,093.010c sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu tad vettha bharatarṣabha

05,093.011a seyam āpan mahāghorā kuruṣv eva samutthitā

05,093.011c upekṣyamāṇā kauravya pṛthivīṃ ghātayiṣyati

05,093.012a śakyā ceyaṃ śamayituṃ tvaṃ ced icchasi bhārata

05,093.012c na duṣkaro hy atra śamo mato me bharatarṣabha

05,093.013a tvayy adhīnaḥ śamo rājan mayi caiva viśāṃ pate

05,093.013b*0425_01 sahabhūtās tathaivaite sarvanāśāya bhārata

05,093.013c putrān sthāpaya kauravya sthāpayiṣyāmy ahaṃ parān

05,093.013d*0426_01 hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathā hitam

05,093.013d*0426_02 śame prayatamānānāṃ tava śāsanakāṅkṣiṇām

05,093.014a ājñā tava hi rājendra kāryā putraiḥ sahānvayaiḥ

05,093.014c hitaṃ balavad apy eṣāṃ tiṣṭhatāṃ tava śāsane

05,093.015a tava caiva hitaṃ rājan pāṇḍavānām atho hitam

05,093.015c śame prayatamānasya mama śāsanakāṅkṣiṇām

05,093.016a svayaṃ niṣkalam ālakṣya saṃvidhatsva viśāṃ pate

05,093.016c sahabhūtās tu bharatās tavaiva syur janeśvara

05,093.017a dharmārthayos tiṣṭha rājan pāṇḍavair abhirakṣitaḥ

05,093.017c na hi śakyās tathābhūtā yatnād api narādhipa

05,093.018a na hi tvāṃ pāṇḍavair jetuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmabhiḥ

05,093.018c indro 'pi devaiḥ sahitaḥ prasaheta kuto nṛpāḥ

05,093.019a yatra bhīṣmaś ca droṇaś ca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ

05,093.019c aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha bāhlikaḥ

05,093.020a saindhavaś ca kaliṅgaś ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ

05,093.020c yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ savyasācī yamau tathā

05,093.021a sātyakiś ca mahātejā yuyutsuś ca mahārathaḥ

05,093.021b*0427_01 ko nu tān yudhi śatrughna sahitān kurupāṇḍavaiḥ

05,093.021c ko nu tān viparītātmā yudhyeta bharatarṣabha

05,093.022a lokasyeśvaratāṃ bhūyaḥ śatrubhiś cāpradhṛṣyatām

05,093.022c prāpsyasi tvam amitraghna sahitaḥ kurupāṇḍavaiḥ

05,093.023a tasya te pṛthivīpālās tvatsamāḥ pṛthivīpate

05,093.023c śreyāṃsaś caiva rājānaḥ saṃdhāsyante paraṃtapa

05,093.024a sa tvaṃ putraiś ca pautraiś ca bhrātṛbhiḥ pitṛbhis tathā

05,093.024c suhṛdbhiḥ sarvato guptaḥ sukhaṃ śakṣyasi jīvitum

05,093.025a etān eva purodhāya satkṛtya ca yathā purā

05,093.025c akhilāṃ bhokṣyase sarvāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpate

05,093.026a etair hi sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavaiḥ svaiś ca bhārata

05,093.026c anyān vijeṣyase śatrūn eṣa svārthas tavākhilaḥ

05,093.027a tair evopārjitāṃ bhūmiṃ bhokṣyase ca paraṃtapa

05,093.027c yadi saṃpatsyase putraiḥ sahāmātyair narādhipa

05,093.028a saṃyuge vai mahārāja dṛśyate sumahān kṣayaḥ

05,093.028c kṣaye cobhayato rājan kaṃ dharmam anupaśyasi

05,093.029a pāṇḍavair nihataiḥ saṃkhye putrair vāpi mahābalaiḥ

05,093.029c yad vindethāḥ sukhaṃ rājaṃs tad brūhi bharatarṣabha

05,093.030a śūrāś ca hi kṛtāstrāś ca sarve yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ

05,093.030c pāṇḍavās tāvakāś caiva tān rakṣa mahato bhayāt

05,093.031a na paśyema kurūn sarvān pāṇḍavāṃś caiva saṃyuge

05,093.031c kṣīṇān ubhayataḥ śūrān rathebhyo rathibhir hatān

05,093.032a samavetāḥ pṛthivyāṃ hi rājāno rājasattama

05,093.032c amarṣavaśam āpannā nāśayeyur imāḥ prajāḥ

05,093.033a trāhi rājann imaṃ lokaṃ na naśyeyur imāḥ prajāḥ

05,093.033c tvayi prakṛtim āpanne śeṣaṃ syāt kurunandana

05,093.034a śuklā vadānyā hrīmanta āryāḥ puṇyābhijātayaḥ

05,093.034c anyonyasacivā rājaṃs tān pāhi mahato bhayāt

05,093.035a śiveneme bhūmipālāḥ samāgamya parasparam

05,093.035c saha bhuktvā ca pītvā ca pratiyāntu yathāgṛham

05,093.036a suvāsasaḥ sragviṇaś ca satkṛtya bharatarṣabha

05,093.036c amarṣāṃś ca nirākṛtya vairāṇi ca paraṃtapa

05,093.037a hārdaṃ yat pāṇḍaveṣv āsīt prāpte 'sminn āyuṣaḥ kṣaye

05,093.037c tad eva te bhavatv adya śaśvac ca bharatarṣabha

05,093.038a bālā vihīnāḥ pitrā te tvayaiva parivardhitāḥ

05,093.038c tān pālaya yathānyāyaṃ putrāṃś ca bharatarṣabha

05,093.039a bhavataiva hi rakṣyās te vyasaneṣu viśeṣataḥ

05,093.039c mā te dharmas tathaivārtho naśyeta bharatarṣabha

05,093.040a āhus tvāṃ pāṇḍavā rājann abhivādya prasādya ca

05,093.040c bhavataḥ śāsanād duḥkham anubhūtaṃ sahānugaiḥ

05,093.041a dvādaśemāni varṣāṇi vane nirvyuṣitāni naḥ

05,093.041c trayodaśaṃ tathājñātaiḥ sajane parivatsaram

05,093.042a sthātā naḥ samaye tasmin piteti kṛtaniścayāḥ

05,093.042c nāhāsma samayaṃ tāta tac ca no brāhmaṇā viduḥ

05,093.043a tasmin naḥ samaye tiṣṭha sthitānāṃ bharatarṣabha

05,093.043c nityaṃ saṃkleśitā rājan svarājyāṃśaṃ labhemahi

05,093.044a tvaṃ dharmam arthaṃ yuñjānaḥ samyaṅ nas trātum arhasi

05,093.044c gurutvaṃ bhavati prekṣya bahūn kleśāṃs titikṣmahe

05,093.045a sa bhavān mātṛpitṛvad asmāsu pratipadyatām

05,093.045c guror garīyasī vṛttir yā ca śiṣyasya bhārata

05,093.045d*0428_01 vartāmahe tvayi ca tāṃ tvaṃ ca vartasva nas tathā

05,093.046a pitrā sthāpayitavyā hi vayam utpatham āsthitāḥ

05,093.046c saṃsthāpaya pathiṣv asmāṃs tiṣṭha rājan svavartmani

05,093.047a āhuś cemāṃ pariṣadaṃ putrās te bharatarṣabha

05,093.047c dharmajñeṣu sabhāsatsu neha yuktam asāṃpratam

05,093.048a yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca

05,093.048c hanyate prekṣamāṇānāṃ hatās tatra sabhāsadaḥ

05,093.049a viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate

05,093.049c na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ

05,093.049e dharma etān ārujati yathā nady anukūlajān

05,093.050a ye dharmam anupaśyantas tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate

05,093.050c te satyam āhur dharmaṃ ca nyāyyaṃ ca bharatarṣabha

05,093.051a śakyaṃ kim anyad vaktuṃ te dānād anyaj janeśvara

05,093.051c bruvantu vā mahīpālāḥ sabhāyāṃ ye samāsate

05,093.051e dharmārthau saṃpradhāryaiva yadi satyaṃ bravīmy aham

05,093.052a pramuñcemān mṛtyupāśāt kṣatriyān kṣatriyarṣabha

05,093.052c praśāmya bharataśreṣṭha mā manyuvaśam anvagāḥ

05,093.053a pitryaṃ tebhyaḥ pradāyāṃśaṃ pāṇḍavebhyo yathocitam

05,093.053c tataḥ saputraḥ siddhārtho bhuṅkṣva bhogān paraṃtapa

05,093.054a ajātaśatruṃ jānīṣe sthitaṃ dharme satāṃ sadā

05,093.054c saputre tvayi vṛttiṃ ca vartate yāṃ narādhipa

05,093.055a dāhitaś ca nirastaś ca tvām evopāśritaḥ punaḥ

05,093.055c indraprasthaṃ tvayaivāsau saputreṇa vivāsitaḥ

05,093.056a sa tatra nivasan sarvān vaśam ānīya pārthivān

05,093.056c tvanmukhān akarod rājan na ca tvām atyavartata

05,093.057a tasyaivaṃ vartamānasya saubalena jihīrṣatā

05,093.057c rāṣṭrāṇi dhanadhānyaṃ ca prayuktaḥ paramopadhiḥ

05,093.058a sa tām avasthāṃ saṃprāpya kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāgatām

05,093.058c kṣatradharmād ameyātmā nākampata yudhiṣṭhiraḥ

05,093.059a ahaṃ tu tava teṣāṃ ca śreya icchāmi bhārata

05,093.059c dharmād arthāt sukhāc caiva mā rājan nīnaśaḥ prajāḥ

05,093.060a anartham arthaṃ manvānā arthaṃ vānartham ātmanaḥ

05,093.060c lobhe 'tiprasṛtān putrān nigṛhṇīṣva viśāṃ pate

05,093.061a sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṃdamāḥ

05,093.061c yat te pathyatamaṃ rājaṃs tasmiṃs tiṣṭha paraṃtapa

05,093.062a tad vākyaṃ pārthivāḥ sarve hṛdayaiḥ samapūjayan

05,093.062c na tatra kaś cid vaktuṃ hi vācaṃ prākrāmad agrataḥ

05,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,094.001a tasminn abhihite vākye keśavena mahātmanā

05,094.001c stimitā hṛṣṭaromāṇa āsan sarve sabhāsadaḥ

05,094.002a kaḥ svid uttaram etasmād vaktum utsahate pumān

05,094.002c iti sarve manobhis te cintayanti sma pārthivāḥ

05,094.003a tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu

05,094.003c jāmadagnya idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi

05,094.004a imām ekopamāṃ rājañ śṛṇu satyām aśaṅkitaḥ

05,094.004c tāṃ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhv iti manyase

05,094.005a rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purābhavat

05,094.005c akhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīm iti naḥ śrutam

05,094.006a sa sma nityaṃ niśāpāye prātar utthāya vīryavān

05,094.006c brāhmaṇān kṣatriyāṃś caiva pṛcchann āste mahārathaḥ

05,094.007a asti kaś cid viśiṣṭo vā madvidho vā bhaved yudhi

05,094.007c śūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vāpi śastrabhṛt

05,094.008a iti bruvann anvacarat sa rājā pṛthivīm imām

05,094.008c darpeṇa mahatā mattaḥ kaṃ cid anyam acintayan

05,094.009a taṃ sma vaidyā akṛpaṇā brāhmaṇāḥ sarvato 'bhayāḥ

05,094.009c pratyaṣedhanta rājānaṃ ślāghamānaṃ punaḥ punaḥ

05,094.010a pratiṣidhyamāno 'py asakṛt pṛcchaty eva sa vai dvijān

05,094.010c abhimānī śriyā mattas tam ūcur brāhmaṇās tadā

05,094.011a tapasvino mahātmāno vedavratasamanvitāḥ

05,094.011c udīryamāṇaṃ rājānaṃ krodhadīptā dvijātayaḥ

05,094.011d*0429_01 tapasvinau mahātmānau vedapratyayadarśakau

05,094.012a anekajananaṃ sakhyaṃ yayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

05,094.012c tayos tvaṃ na samo rājan bhavitāsi kadā cana

05,094.013a evam uktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tān dvijān

05,094.013c kva tau vīrau kvajanmānau kiṃkarmāṇau ca kau ca tau

05,094.014 brāhmaṇā ūcuḥ

05,094.014a naro nārāyaṇaś caiva tāpasāv iti naḥ śrutam

05,094.014c āyātau mānuṣe loke tābhyāṃ yudhyasva pārthiva

05,094.015a śrūyate tau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau

05,094.015c tapo ghoram anirdeśyaṃ tapyete gandhamādane

05,094.016 rāma uvāca

05,094.016a sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīm

05,094.016c amṛṣyamāṇaḥ saṃprāyād yatra tāv aparājitau

05,094.017a sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam

05,094.017c mṛgayāṇo 'nvagacchat tau tāpasāv aparājitau

05,094.018a tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisaṃtatau

05,094.018c śītavātātapaiś caiva karśitau puruṣottamau

05,094.018e abhigamyopasaṃgṛhya paryapṛcchad anāmayam

05,094.019a tam arcitvā mūlaphalair āsanenodakena ca

05,094.019c nyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatām iti

05,094.019d*0430_01 tatas tām ānupūrvīṃ sa punar evānvakīrtayat

05,094.020 dambhodbhava uvāca

05,094.020a bāhubhyāṃ me jitā bhūmir nihatāḥ sarvaśatravaḥ

05,094.020c bhavadbhyāṃ yuddham ākāṅkṣann upayāto 'smi parvatam

05,094.020e ātithyaṃ dīyatām etat kāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati

05,094.021 naranārāyaṇāv ūcatuḥ

05,094.021a apetakrodhalobho 'yam āśramo rājasattama

05,094.021c na hy asminn āśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kuto 'nṛjuḥ

05,094.021e anyatra yuddham ākāṅkṣva bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau

05,094.022 rāma uvāca

05,094.022a ucyamānas tathāpi sma bhūya evābhyabhāṣata

05,094.022c punaḥ punaḥ kṣamyamāṇaḥ sāntvyamānaś ca bhārata

05,094.022e dambhodbhavo yuddham icchann āhvayaty eva tāpasau

05,094.023a tato naras tv iṣīkāṇāṃ muṣṭim ādāya kaurava

05,094.023c abravīd ehi yudhyasva yuddhakāmuka kṣatriya

05,094.024a sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīm

05,094.024c ahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhām itaḥ param

05,094.024d*0431_01 saṃnahyasva ca varmāṇi yāni cānyāni santi te

05,094.024d*0431_02 yad āhvayasi darpeṇa brāhmaṇapramukhāñ janān

05,094.025 dambhodbhava uvāca

05,094.025a yady etad astram asmāsu yuktaṃ tāpasa manyase

05,094.025c etenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hy aham āgataḥ

05,094.026 rāma uvāca

05,094.026a ity uktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat

05,094.026c dambhodbhavas tāpasaṃ taṃ jighāṃsuḥ sahasainikaḥ

05,094.027a tasya tān asyato ghorān iṣūn paratanucchidaḥ

05,094.027c kadarthīkṛtya sa munir iṣīkābhir apānudat

05,094.028a tato 'smai prāsṛjad ghoram aiṣīkam aparājitaḥ

05,094.028c astram apratisaṃdheyaṃ tad adbhutam ivābhavat

05,094.029a teṣām akṣīṇi karṇāṃś ca nastakāṃś caiva māyayā

05,094.029c nimittavedhī sa munir iṣīkābhiḥ samarpayat

05,094.030a sa dṛṣṭvā śvetam ākāśam iṣīkābhiḥ samācitam

05,094.030c pādayor nyapatad rājā svasti me 'stv iti cābravīt

05,094.031a tam abravīn naro rājañ śaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇām

05,094.031c brahmaṇyo bhava dharmātmā mā ca smaivaṃ punaḥ kṛthāḥ

05,094.031d*0432_01 naitādṛk puruṣo rājan kṣatradharmam anusmaran

05,094.031d*0432_02 manasā nṛpaśārdūla bhavet purapuraṃjayaḥ

05,094.032a mā ca darpasamāviṣṭaḥ kṣepsīḥ kāṃś cit kadā cana

05,094.032c alpīyāṃsaṃ viśiṣṭaṃ vā tat te rājan paraṃ hitam

05,094.033a kṛtaprajño vītalobho nirahaṃkāra ātmavān

05,094.033c dāntaḥ kṣānto mṛduḥ kṣemaḥ prajāḥ pālaya pārthiva

05,094.033d*0433_01 mā sma bhūyaḥ kṣipeḥ kaṃ cid aviditvā balābalam

05,094.034a anujñātaḥ svasti gaccha maivaṃ bhūyaḥ samācareḥ

05,094.034c kuśalaṃ brāhmaṇān pṛccher āvayor vacanād bhṛśam

05,094.035a tato rājā tayoḥ pādāv abhivādya mahātmanoḥ

05,094.035c pratyājagāma svapuraṃ dharmaṃ caivācinod bhṛśam

05,094.036a sumahac cāpi tat karma yan nareṇa kṛtaṃ purā

05,094.036c tato guṇaiḥ subahubhiḥ śreṣṭho nārāyaṇo 'bhavat

05,094.037a tasmād yāvad dhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve 'straṃ na yujyate

05,094.037c tāvat tvaṃ mānam utsṛjya gaccha rājan dhanaṃjayam

05,094.038a kākudīkaṃ śukaṃ nākam akṣisaṃtarjanaṃ tathā

05,094.038c saṃtānaṃ nartanaṃ ghoram āsyamodakam aṣṭamam

05,094.039a etair viddhāḥ sarva eva maraṇaṃ yānti mānavāḥ

05,094.039b*0434_01 kāmakrodhau lobhamohau madamānau tathaiva ca

05,094.039b*0434_02 mātsaryāhaṃkṛtī caiva kramād eta udāhṛtāḥ

05,094.039c unmattāś ca viceṣṭante naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ

05,094.040a svapante ca plavante ca chardayanti ca mānavāḥ

05,094.040c mūtrayante ca satataṃ rudanti ca hasanti ca

05,094.041a asaṃkhyeyā guṇāḥ pārthe tadviśiṣṭo janārdanaḥ

05,094.041c tvam eva bhūyo jānāsi kuntīputraṃ dhanaṃjayam

05,094.042a naranārāyaṇau yau tau tāv evārjunakeśavau

05,094.042c vijānīhi mahārāja pravīrau puruṣarṣabhau

05,094.042d*0435_01 nirmātā sarvalokānām īśvaraḥ sarvakarmakṛt

05,094.042d*0435_02 yasya nārāyaṇo bandhur arjuno duḥsaho yudhi

05,094.042d*0435_03 kas tam utsahate jetuṃ triṣu lokeṣu bhārata

05,094.042d*0435_04 vīraṃ kapidhvajaṃ jiṣṇuṃ yasya nāsti samo yudhi

05,094.043a yady etad evaṃ jānāsi na ca mām atiśaṅkase

05,094.043c āryāṃ matiṃ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ

05,094.044a atha cen manyase śreyo na me bhedo bhaved iti

05,094.044c praśāmya bharataśreṣṭha mā ca yuddhe manaḥ kṛthāḥ

05,094.045a bhavatāṃ ca kuruśreṣṭha kulaṃ bahumataṃ bhuvi

05,094.045c tat tathaivāstu bhadraṃ te svārtham evānucintaya

05,095.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,095.001a jāmadagnyavacaḥ śrutvā kaṇvo 'pi bhagavān ṛṣiḥ

05,095.001c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi

05,095.002a akṣayaś cāvyayaś caiva brahmā lokapitāmahaḥ

05,095.002c tathaiva bhagavantau tau naranārāyaṇāv ṛṣī

05,095.003a ādityānāṃ hi sarveṣāṃ viṣṇur ekaḥ sanātanaḥ

05,095.003c ajayyaś cāvyayaś caiva śāśvataḥ prabhur īśvaraḥ

05,095.004a nimittamaraṇās tv anye candrasūryau mahī jalam

05,095.004c vāyur agnis tathākāśaṃ grahās tārāgaṇās tathā

05,095.005a te ca kṣayānte jagato hitvā lokatrayaṃ sadā

05,095.005c kṣayaṃ gacchanti vai sarve sṛjyante ca punaḥ punaḥ

05,095.006a muhūrtamaraṇās tv anye mānuṣā mṛgapakṣiṇaḥ

05,095.006c tiryagyonyaś ca ye cānye jīvalokacarāḥ smṛtāḥ

05,095.007a bhūyiṣṭhena tu rājānaḥ śriyaṃ bhuktvāyuṣaḥ kṣaye

05,095.007c maraṇaṃ pratigacchanti bhoktuṃ sukṛtaduṣkṛtam

05,095.008a sa bhavān dharmaputreṇa śamaṃ kartum ihārhati

05,095.008c pāṇḍavāḥ kuravaś caiva pālayantu vasuṃdharām

05,095.009a balavān aham ity eva na mantavyaṃ suyodhana

05,095.009c balavanto hi balibhir dṛśyante puruṣarṣabha

05,095.010a na balaṃ balināṃ madhye balaṃ bhavati kaurava

05,095.010c balavanto hi te sarve pāṇḍavā devavikramāḥ

05,095.011a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

05,095.011c mātaler dātukāmasya kanyāṃ mṛgayato varam

05,095.012a matas trailokyarājasya mātalir nāma sārathiḥ

05,095.012c tasyaikaiva kule kanyā rūpato lokaviśrutā

05,095.013a guṇakeśīti vikhyātā nāmnā sā devarūpiṇī

05,095.013c śriyā ca vapuṣā caiva striyo 'nyāḥ sātiricyate

05,095.014a tasyāḥ pradānasamayaṃ mātaliḥ saha bhāryayā

05,095.014c jñātvā vimamṛśe rājaṃs tatparaḥ paricintayan

05,095.015a dhik khalv alaghuśīlānām ucchritānāṃ yaśasvinām

05,095.015c narāṇām ṛddhasattvānāṃ kule kanyāprarohaṇam

05,095.016a mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate

05,095.016c kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kurute kanyakā satām

05,095.017a devamānuṣalokau dvau mānasenaiva cakṣuṣā

05,095.017c avagāhyaiva vicitau na ca me rocate varaḥ

05,095.018a na devān naiva ditijān na gandharvān na mānuṣān

05,095.018c arocayaṃ varakṛte tathaiva bahulān ṛṣīn

05,095.019a bhāryayā tu sa saṃmantrya saha rātrau sudharmayā

05,095.019c mātalir nāgalokāya cakāra gamane matim

05,095.020a na me devamanuṣyeṣu guṇakeśyāḥ samo varaḥ

05,095.020c rūpato dṛśyate kaś cin nāgeṣu bhavitā dhruvam

05,095.021a ity āmantrya sudharmāṃ sa kṛtvā cābhipradakṣiṇam

05,095.021c kanyāṃ śirasy upāghrāya praviveśa mahītalam

05,096.001 kaṇva uvāca

05,096.001a mātalis tu vrajan mārge nāradena maharṣiṇā

05,096.001c varuṇaṃ gacchatā draṣṭuṃ samāgacchad yadṛcchayā

05,096.002a nārado 'thābravīd enaṃ kva bhavān gantum udyataḥ

05,096.002c svena vā sūta kāryeṇa śāsanād vā śatakratoḥ

05,096.003a mātalir nāradenaivaṃ saṃpṛṣṭaḥ pathi gacchatā

05,096.003c yathāvat sarvam ācaṣṭa svakāryaṃ varuṇaṃ prati

05,096.004a tam uvācātha sa munir gacchāvaḥ sahitāv iti

05,096.004c salileśadidṛkṣārtham aham apy udyato divaḥ

05,096.005a ahaṃ te sarvam ākhyāsye darśayan vasudhātalam

05,096.005c dṛṣṭvā tatra varaṃ kaṃ cid rocayiṣyāva mātale

05,096.006a avagāhya tato bhūmim ubhau mātalināradau

05,096.006c dadṛśāte mahātmānau lokapālam apāṃ patim

05,096.007a tatra devarṣisadṛśīṃ pūjāṃ prāpa sa nāradaḥ

05,096.007c mahendrasadṛśīṃ caiva mātaliḥ pratyapadyata

05,096.008a tāv ubhau prītamanasau kāryavattāṃ nivedya ha

05,096.008c varuṇenābhyanujñātau nāgalokaṃ viceratuḥ

05,096.009a nāradaḥ sarvabhūtānām antarbhūminivāsinām

05,096.009c jānaṃś cakāra vyākhyānaṃ yantuḥ sarvam aśeṣataḥ

05,096.010 nārada uvāca

05,096.010a dṛṣṭas te varuṇas tāta putrapautrasamāvṛtaḥ

05,096.010c paśyodakapateḥ sthānaṃ sarvatobhadram ṛddhimat

05,096.011a eṣa putro mahāprājño varuṇasyeha gopateḥ

05,096.011c eṣa taṃ śīlavṛttena śaucena ca viśiṣyate

05,096.012a eṣo 'sya putro 'bhimataḥ puṣkaraḥ puṣkarekṣaṇaḥ

05,096.012c rūpavān darśanīyaś ca somaputryā vṛtaḥ patiḥ

05,096.013a jyotsnākālīti yām āhur dvitīyāṃ rūpataḥ śriyam

05,096.013c ādityasyaiva goḥ putro jyeṣṭhaḥ putraḥ kṛtaḥ smṛtaḥ

05,096.014a bhavanaṃ paśya vāruṇyā yad etat sarvakāñcanam

05,096.014b*0436_01 eṣā vai vāruṇī kanyā surā lokeṣu viśrutā

05,096.014c yāṃ prāpya suratāṃ prāptāḥ surāḥ surapateḥ sakhe

05,096.015a etāni hṛtarājyānāṃ daiteyānāṃ sma mātale

05,096.015c dīpyamānāni dṛśyante sarvapraharaṇāny uta

05,096.016a akṣayāṇi kilaitāni vivartante sma mātale

05,096.016c anubhāvaprayuktāni surair avajitāni ha

05,096.017a atra rākṣasajātyaś ca bhūtajātyaś ca mātale

05,096.017c divyapraharaṇāś cāsan pūrvadaivatanirmitāḥ

05,096.018a agnir eṣa mahārciṣmāñ jāgarti varuṇahrade

05,096.018c vaiṣṇavaṃ cakram āviddhaṃ vidhūmena haviṣmatā

05,096.019a eṣa gāṇḍīmayaś cāpo lokasaṃhārasaṃbhṛtaḥ

05,096.019c rakṣyate daivatair nityaṃ yatas tad gāṇḍivaṃ dhanuḥ

05,096.020a eṣa kṛtye samutpanne tat tad dhārayate balam

05,096.020c sahasraśatasaṃkhyena prāṇena satataṃ dhruvam

05,096.021a aśāsyān api śāsty eṣa rakṣobandhuṣu rājasu

05,096.021c sṛṣṭaḥ prathamajo daṇḍo brahmaṇā brahmavādinā

05,096.022a etac chatraṃ narendrāṇāṃ mahac chakreṇa bhāṣitam

05,096.022c putrāḥ salilarājasya dhārayanti mahodayam

05,096.023a etat salilarājasya chatraṃ chatragṛhe sthitam

05,096.023c sarvataḥ salilaṃ śītaṃ jīmūta iva varṣati

05,096.024a etac chatrāt paribhraṣṭaṃ salilaṃ somanirmalam

05,096.024c tamasā mūrchitaṃ yāti yena nārchati darśanam

05,096.025a bahūny adbhutarūpāṇi draṣṭavyānīha mātale

05,096.025c tava kāryoparodhas tu tasmād gacchāva māciram

05,097.001 nārada uvāca

05,097.001a etat tu nāgalokasya nābhisthāne sthitaṃ puram

05,097.001c pātālam iti vikhyātaṃ daityadānavasevitam

05,097.002a idam adbhiḥ samaṃ prāptā ye ke cid dhruvajaṅgamāḥ

05,097.002c praviśanto mahānādaṃ nadanti bhayapīḍitāḥ

05,097.003a atrāsuro 'gniḥ satataṃ dīpyate vāribhojanaḥ

05,097.003c vyāpāreṇa dhṛtātmānaṃ nibaddhaṃ samabudhyata

05,097.004a atrāmṛtaṃ suraiḥ pītvā nihitaṃ nihatāribhiḥ

05,097.004c ataḥ somasya hāniś ca vṛddhiś caiva pradṛśyate

05,097.005a atra divyaṃ hayaśiraḥ kāle parvaṇi parvaṇi

05,097.005c uttiṣṭhati suvarṇābhaṃ vārbhir āpūrayañ jagat

05,097.006a yasmād atra samagrās tāḥ patanti jalamūrtayaḥ

05,097.006c tasmāt pātālam ity etat khyāyate puram uttamam

05,097.007a airāvato 'smāt salilaṃ gṛhītvā jagato hitaḥ

05,097.007c megheṣv āmuñcate śītaṃ yan mahendraḥ pravarṣati

05,097.008a atra nānāvidhākārās timayo naikarūpiṇaḥ

05,097.008c apsu somaprabhāṃ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ

05,097.009a atra sūryāṃśubhir bhinnāḥ pātālatalam āśritāḥ

05,097.009c mṛtā divasataḥ sūta punar jīvanti te niśi

05,097.010a udaye nityaśaś cātra candramā raśmibhir vṛtaḥ

05,097.010c amṛtaṃ spṛśya saṃsparśāt saṃjīvayati dehinaḥ

05,097.011a atra te 'dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ

05,097.011c daiteyā nivasanti sma vāsavena hṛtaśriyaḥ

05,097.012a atra bhūtapatir nāma sarvabhūtamaheśvaraḥ

05,097.012c bhūtaye sarvabhūtānām acarat tapa uttamam

05,097.013a atra govratino viprāḥ svādhyāyāmnāyakarśitāḥ

05,097.013c tyaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ

05,097.014a yatratatraśayo nityaṃ yenakenacidāśitaḥ

05,097.014c yenakenacidācchannaḥ sa govrata ihocyate

05,097.015a airāvato nāgarājo vāmanaḥ kumudo 'ñjanaḥ

05,097.015c prasūtāḥ supratīkasya vaṃśe vāraṇasattamāḥ

05,097.016a paśya yady atra te kaś cid rocate guṇato varaḥ

05,097.016c varayiṣyāva taṃ gatvā yatnam āsthāya mātale

05,097.017a aṇḍam etaj jale nyastaṃ dīpyamānam iva śriyā

05,097.017c ā prajānāṃ nisargād vai nodbhidyati na sarpati

05,097.018a nāsya jātiṃ nisargaṃ vā kathyamānaṃ śṛṇomi vai

05,097.018c pitaraṃ mātaraṃ vāpi nāsya jānāti kaś cana

05,097.019a ataḥ kila mahān agnir antakāle samutthitaḥ

05,097.019c dhakṣyate mātale sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

05,097.020 kaṇva uvāca

05,097.020a mātalis tv abravīc chrutvā nāradasyātha bhāṣitam

05,097.020c na me 'tra rocate kaś cid anyato vraja māciram

05,098.001 nārada uvāca

05,098.001a hiraṇyapuram ity etat khyātaṃ puravaraṃ mahat

05,098.001c daityānāṃ dānavānāṃ ca māyāśatavicāriṇām

05,098.002a analpena prayatnena nirmitaṃ viśvakarmaṇā

05,098.002c mayena manasā sṛṣṭaṃ pātālatalam āśritam

05,098.003a atra māyāsahasrāṇi vikurvāṇā mahaujasaḥ

05,098.003c dānavā nivasanti sma śūrā dattavarāḥ purā

05,098.004a naite śakreṇa nānyena varuṇena yamena vā

05,098.004c śakyante vaśam ānetuṃ tathaiva dhanadena ca

05,098.005a asurāḥ kālakhañjāś ca tathā viṣṇupadodbhavāḥ

05,098.005c nairṛtā yātudhānāś ca brahmavedodbhavāś ca ye

05,098.006a daṃṣṭriṇo bhīmarūpāś ca nivasanty ātmarakṣiṇaḥ

05,098.006c māyāvīryopasaṃpannā nivasanty ātmarakṣiṇaḥ

05,098.007a nivātakavacā nāma dānavā yuddhadurmadāḥ

05,098.007c jānāsi ca yathā śakro naitāñ śaknoti bādhitum

05,098.008a bahuśo mātale tvaṃ ca tava putraś ca gomukhaḥ

05,098.008c nirbhagno devarājaś ca sahaputraḥ śacīpatiḥ

05,098.009a paśya veśmāni raukmāṇi mātale rājatāni ca

05,098.009c karmaṇā vidhiyuktena yuktāny upagatāni ca

05,098.010a vaiḍūryaharitānīva pravālarucirāṇi ca

05,098.010c arkasphaṭikaśubhrāṇi vajrasārojjvalāni ca

05,098.011a pārthivānīva cābhānti punar nagamayāni ca

05,098.011c śailānīva ca dṛśyante tārakāṇīva cāpy uta

05,098.012a sūryarūpāṇi cābhānti dīptāgnisadṛśāni ca

05,098.012c maṇijālavicitrāṇi prāṃśūni nibiḍāni ca

05,098.013a naitāni śakyaṃ nirdeṣṭuṃ rūpato dravyatas tathā

05,098.013c guṇataś caiva siddhāni pramāṇaguṇavanti ca

05,098.014a ākrīḍān paśya daityānāṃ tathaiva śayanāny uta

05,098.014c ratnavanti mahārhāṇi bhājanāny āsanāni ca

05,098.015a jaladābhāṃs tathā śailāṃs toyaprasravaṇānvitān

05,098.015c kāmapuṣpaphalāṃś caiva pādapān kāmacāriṇaḥ

05,098.016a mātale kaś cid atrāpi rucitas te varo bhavet

05,098.016c atha vānyāṃ diśaṃ bhūmer gacchāva yadi manyase

05,098.017 kaṇva uvāca

05,098.017a mātalis tv abravīd enaṃ bhāṣamāṇaṃ tathāvidham

05,098.017c devarṣe naiva me kāryaṃ vipriyaṃ tridivaukasām

05,098.018a nityānuṣaktavairā hi bhrātaro devadānavāḥ

05,098.018c aripakṣeṇa saṃbandhaṃ rocayiṣyāmy ahaṃ katham

05,098.019a anyatra sādhu gacchāvo draṣṭuṃ nārhāmi dānavān

05,098.019c jānāmi tu tathātmānaṃ ditsātmakamalaṃ yathā

05,099.001 nārada uvāca

05,099.001a ayaṃ lokaḥ suparṇānāṃ pakṣiṇāṃ pannagāśinām

05,099.001c vikrame gamane bhāre naiṣām asti pariśramaḥ

05,099.002a vainateyasutaiḥ sūta ṣaḍbhis tatam idaṃ kulam

05,099.002c sumukhena sunāmnā ca sunetreṇa suvarcasā

05,099.003a surūpapakṣirājena subalena ca mātale

05,099.003c vardhitāni prasūtyā vai vinatākulakartṛbhiḥ

05,099.004a pakṣirājābhijātyānāṃ sahasrāṇi śatāni ca

05,099.004c kaśyapasya tato vaṃśe jātair bhūtivivardhanaiḥ

05,099.005a sarve hy ete śriyā yuktāḥ sarve śrīvatsalakṣaṇāḥ

05,099.005c sarve śriyam abhīpsanto dhārayanti balāny uta

05,099.006a karmaṇā kṣatriyāś caite nirghṛṇā bhogibhojinaḥ

05,099.006c jñātisaṃkṣayakartṛtvād brāhmaṇyaṃ na labhanti vai

05,099.007a nāmāni caiṣāṃ vakṣyāmi yathā prādhānyataḥ śṛṇu

05,099.007c mātale ślāghyam etad dhi kulaṃ viṣṇuparigraham

05,099.008a daivataṃ viṣṇur eteṣāṃ viṣṇur eva parāyaṇam

05,099.008c hṛdi caiṣāṃ sadā viṣṇur viṣṇur eva gatiḥ sadā

05,099.009a suvarṇacūḍo nāgāśī dāruṇaś caṇḍatuṇḍakaḥ

05,099.009c analaś cānilaś caiva viśālākṣo 'tha kuṇḍalī

05,099.010a kāśyapir dhvajaviṣkambho vainateyo 'tha vāmanaḥ

05,099.010c vātavego diśācakṣur nimeṣo nimiṣas tathā

05,099.011a trivāraḥ saptavāraś ca vālmīkir dvīpakas tathā

05,099.011c daityadvīpaḥ sariddvīpaḥ sārasaḥ padmakesaraḥ

05,099.012a sumukhaḥ sukhaketuś ca citrabarhas tathānaghaḥ

05,099.012c meghakṛt kumudo dakṣaḥ sarpāntaḥ somabhojanaḥ

05,099.013a gurubhāraḥ kapotaś ca sūryanetraś cirāntakaḥ

05,099.013c viṣṇudhanvā kumāraś ca paribarho haris tathā

05,099.014a susvaro madhuparkaś ca hemavarṇas tathaiva ca

05,099.014c malayo mātariśvā ca niśākaradivākarau

05,099.015a ete pradeśamātreṇa mayoktā garuḍātmajāḥ

05,099.015c prādhānyato 'tha yaśasā kīrtitāḥ prāṇataś ca te

05,099.016a yady atra na ruciḥ kā cid ehi gacchāva mātale

05,099.016c taṃ nayiṣyāmi deśaṃ tvāṃ ruciṃ yatropalapsyase

05,100.001 nārada uvāca

05,100.001a idaṃ rasātalaṃ nāma saptamaṃ pṛthivītalam

05,100.001c yatrāste surabhir mātā gavām amṛtasaṃbhavā

05,100.002a kṣarantī satataṃ kṣīraṃ pṛthivīsārasaṃbhavam

05,100.002c ṣaṇṇāṃ rasānāṃ sāreṇa rasam ekam anuttamam

05,100.003a amṛtenābhitṛptasya sāram udgirataḥ purā

05,100.003c pitāmahasya vadanād udatiṣṭhad aninditā

05,100.004a yasyāḥ kṣīrasya dhārāyā nipatantyā mahītale

05,100.004c hradaḥ kṛtaḥ kṣīranidhiḥ pavitraṃ param uttamam

05,100.005a puṣpitasyeva phenasya paryantam anuveṣṭitam

05,100.005c pibanto nivasanty atra phenapā munisattamāḥ

05,100.006a phenapā nāma nāmnā te phenāhārāś ca mātale

05,100.006c ugre tapasi vartante yeṣāṃ bibhyati devatāḥ

05,100.007a asyāś catasro dhenvo 'nyā dikṣu sarvāsu mātale

05,100.007c nivasanti diśāpālyo dhārayantyo diśaḥ smṛtāḥ

05,100.008a pūrvāṃ diśaṃ dhārayate surūpā nāma saurabhī

05,100.008c dakṣiṇāṃ haṃsakā nāma dhārayaty aparāṃ diśam

05,100.009a paścimā vāruṇī dik ca dhāryate vai subhadrayā

05,100.009c mahānubhāvayā nityaṃ mātale viśvarūpayā

05,100.010a sarvakāmadughā nāma dhenur dhārayate diśam

05,100.010c uttarāṃ mātale dharmyāṃ tathailavilasaṃjñitām

05,100.011a āsāṃ tu payasā miśraṃ payo nirmathya sāgare

05,100.011c manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā devair asurasaṃhitaiḥ

05,100.012a uddhṛtā vāruṇī lakṣmīr amṛtaṃ cāpi mātale

05,100.012c uccaiḥśravāś cāśvarājo maṇiratnaṃ ca kaustubham

05,100.013a sudhāhāreṣu ca sudhāṃ svadhābhojiṣu ca svadhām

05,100.013c amṛtaṃ cāmṛtāśeṣu surabhiḥ kṣarate payaḥ

05,100.014a atra gāthā purā gītā rasātalanivāsibhiḥ

05,100.014c paurāṇī śrūyate loke gīyate yā manīṣibhiḥ

05,100.015a na nāgaloke na svarge na vimāne triviṣṭape

05,100.015c parivāsaḥ sukhas tādṛg rasātalatale yathā

05,101.001 nārada uvāca

05,101.001a iyaṃ bhogavatī nāma purī vāsukipālitā

05,101.001c yādṛśī devarājasya purīvaryāmarāvatī

05,101.002a eṣa śeṣaḥ sthito nāgo yeneyaṃ dhāryate sadā

05,101.002c tapasā lokamukhyena prabhāvamahatā mahī

05,101.003a śvetoccayanibhākāro nānāvidhavibhūṣaṇaḥ

05,101.003c sahasraṃ dhārayan mūrdhnāṃ jvālājihvo mahābalaḥ

05,101.004a iha nānāvidhākārā nānāvidhavibhūṣaṇāḥ

05,101.004c surasāyāḥ sutā nāgā nivasanti gatavyathāḥ

05,101.005a maṇisvastikacakrāṅkāḥ kamaṇḍalukalakṣaṇāḥ

05,101.005c sahasrasaṃkhyā balinaḥ sarve raudrāḥ svabhāvataḥ

05,101.006a sahasraśirasaḥ ke cit ke cit pañcaśatānanāḥ

05,101.006c śataśīrṣās tathā ke cit ke cit triśiraso 'pi ca

05,101.007a dvipañcaśirasaḥ ke cit ke cit saptamukhās tathā

05,101.007c mahābhogā mahākāyāḥ parvatābhogabhoginaḥ

05,101.008a bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca

05,101.008c nāgānām ekavaṃśānāṃ yathāśreṣṭhāṃs tu me śṛṇu

05,101.009a vāsukis takṣakaś caiva karkoṭakadhanaṃjayau

05,101.009c kālīyo nahuṣaś caiva kambalāśvatarāv ubhau

05,101.010a bāhyakuṇḍo maṇir nāgas tathaivāpūraṇaḥ khagaḥ

05,101.010c vāmanaś cailapatraś ca kukuraḥ kukuṇas tathā

05,101.011a āryako nandakaś caiva tathā kalaśapotakau

05,101.011c kailāsakaḥ piñjarako nāgaś cairāvatas tathā

05,101.012a sumanomukho dadhimukhaḥ śaṅkho nandopanandakau

05,101.012c āptaḥ koṭanakaś caiva śikhī niṣṭhūrikas tathā

05,101.013a tittirir hastibhadraś ca kumudo mālyapiṇḍakaḥ

05,101.013c dvau padmau puṇḍarīkaś ca puṣpo mudgaraparṇakaḥ

05,101.014a karavīraḥ pīṭharakaḥ saṃvṛtto vṛtta eva ca

05,101.014c piṇḍāro bilvapatraś ca mūṣikādaḥ śirīṣakaḥ

05,101.015a dilīpaḥ śaṅkhaśīrṣaś ca jyotiṣko 'thāparājitaḥ

05,101.015c kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca kumāraḥ kuśakas tathā

05,101.016a virajā dhāraṇaś caiva subāhur mukharo jayaḥ

05,101.016c badhirāndhau vikuṇḍaś ca virasaḥ surasas tathā

05,101.017a ete cānye ca bahavaḥ kaśyapasyātmajāḥ smṛtāḥ

05,101.017c mātale paśya yady atra kaś cit te rocate varaḥ

05,101.018 kaṇva uvāca

05,101.018a mātalis tv ekam avyagraḥ satataṃ saṃnirīkṣya vai

05,101.018c papraccha nāradaṃ tatra prītimān iva cābhavat

05,101.018d*0437_01 maharṣe śaṃsa me sarvaṃ pṛcchato jñātum icchataḥ

05,101.018d*0437_02 karāmalakavat sarvaṃ tava jñānaṃ mahāmune

05,101.019a sthito ya eṣa purataḥ kauravyasyāryakasya ca

05,101.019c dyutimān darśanīyaś ca kasyaiṣa kulanandanaḥ

05,101.020a kaḥ pitā jananī cāsya katamasyaiṣa bhoginaḥ

05,101.020c vaṃśasya kasyaiṣa mahān ketubhūta iva sthitaḥ

05,101.021a praṇidhānena dhairyeṇa rūpeṇa vayasā ca me

05,101.021c manaḥ praviṣṭo devarṣe guṇakeśyāḥ patir varaḥ

05,101.022a mātaliṃ prītimanasaṃ dṛṣṭvā sumukhadarśanāt

05,101.022c nivedayām āsa tadā māhātmyaṃ janma karma ca

05,101.023a airāvatakule jātaḥ sumukho nāma nāgarāṭ

05,101.023c āryakasya mataḥ pautro dauhitro vāmanasya ca

05,101.024a etasya hi pitā nāgaś cikuro nāma mātale

05,101.024c nacirād vainateyena pañcatvam upapāditaḥ

05,101.025a tato 'bravīt prītamanā mātalir nāradaṃ vacaḥ

05,101.025c eṣa me rucitas tāta jāmātā bhujagottamaḥ

05,101.026a kriyatām atra yatno hi prītimān asmy anena vai

05,101.026c asya nāgapater dātuṃ priyāṃ duhitaraṃ mune

05,102.000*0438_00 kaṇvaḥ

05,102.000*0438_01 mātaler vacanaṃ śrutvā nārado munisattamaḥ

05,102.000*0438_02 abravīn nāgarājānam āryakaṃ kurunandana

05,102.001 nārada uvāca

05,102.001a sūto 'yaṃ mātalir nāma śakrasya dayitaḥ suhṛt

05,102.001c śuciḥ śīlaguṇopetas tejasvī vīryavān balī

05,102.002a śakrasyāyaṃ sakhā caiva mantrī sārathir eva ca

05,102.002c alpāntaraprabhāvaś ca vāsavena raṇe raṇe

05,102.003a ayaṃ harisahasreṇa yuktaṃ jaitraṃ rathottamam

05,102.003c devāsureṣu yuddheṣu manasaiva niyacchati

05,102.004a anena vijitān aśvair dorbhyāṃ jayati vāsavaḥ

05,102.004c anena prahṛte pūrvaṃ balabhit praharaty uta

05,102.005a asya kanyā varārohā rūpeṇāsadṛśī bhuvi

05,102.005c sattvaśīlaguṇopetā guṇakeśīti viśrutā

05,102.006a tasyāsya yatnāc caratas trailokyam amaradyute

05,102.006c sumukho bhavataḥ pautro rocate duhituḥ patiḥ

05,102.007a yadi te rocate saumya bhujagottama māciram

05,102.007c kriyatām āryaka kṣipraṃ buddhiḥ kanyāpratigrahe

05,102.008a yathā viṣṇukule lakṣmīr yathā svāhā vibhāvasoḥ

05,102.008c kule tava tathaivāstu guṇakeśī sumadhyamā

05,102.009a pautrasyārthe bhavāṃs tasmād guṇakeśīṃ pratīcchatu

05,102.009c sadṛśīṃ pratirūpasya vāsavasya śacīm iva

05,102.010a pitṛhīnam api hy enaṃ guṇato varayāmahe

05,102.010c bahumānāc ca bhavatas tathaivairāvatasya ca

05,102.010e sumukhasya guṇaiś caiva śīlaśaucadamādibhiḥ

05,102.011a abhigamya svayaṃ kanyām ayaṃ dātuṃ samudyataḥ

05,102.011c mātales tasya saṃmānaṃ kartum arho bhavān api

05,102.012 kaṇva uvāca

05,102.012a sa tu dīnaḥ prahṛṣṭaś ca prāha nāradam āryakaḥ

05,102.012c vriyamāṇe tathā pautre putre ca nidhanaṃ gate

05,102.012d*0439_01 katham icchāmi devarṣe guṇakeśīṃ snuṣāṃ prati

05,102.013a na me naitad bahumataṃ devarṣe vacanaṃ tava

05,102.013c sakhā śakrasya saṃyuktaḥ kasyāyaṃ nepsito bhavet

05,102.014a kāraṇasya tu daurbalyāc cintayāmi mahāmune

05,102.014c asya dehakaras tāta mama putro mahādyute

05,102.014e bhakṣito vainateyena duḥkhārtās tena vai vayam

05,102.015a punar eva ca tenoktaṃ vainateyena gacchatā

05,102.015c māsenānyena sumukhaṃ bhakṣayiṣya iti prabho

05,102.016a dhruvaṃ tathā tad bhavitā jānīmas tasya niścayam

05,102.016c tena harṣaḥ pranaṣṭo me suparṇavacanena vai

05,102.016d*0440_00 kaṇvaḥ

05,102.016d*0440_01 āryakasya vacaḥ śrutvā garuḍaṃ prati bhāṣitam

05,102.017a mātalis tv abravīd enaṃ buddhir atra kṛtā mayā

05,102.017c jāmātṛbhāvena vṛtaḥ sumukhas tava putrajaḥ

05,102.018a so 'yaṃ mayā ca sahito nāradena ca pannagaḥ

05,102.018c trilokeśaṃ surapatiṃ gatvā paśyatu vāsavam

05,102.019a śeṣeṇaivāsya kāryeṇa prajñāsyāmy aham āyuṣaḥ

05,102.019c suparṇasya vighāte ca prayatiṣyāmi sattama

05,102.020a sumukhaś ca mayā sārdhaṃ deveśam abhigacchatu

05,102.020c kāryasaṃsādhanārthāya svasti te 'stu bhujaṃgama

05,102.020d*0441_01 āryakeṇābhyanujñāto gamyatām iti bhārata

05,102.021a tatas te sumukhaṃ gṛhya sarva eva mahaujasaḥ

05,102.021c dadṛśuḥ śakram āsīnaṃ devarājaṃ mahādyutim

05,102.022a saṃgatyā tatra bhagavān viṣṇur āsīc caturbhujaḥ

05,102.022c tatas tat sarvam ācakhyau nārado mātaliṃ prati

05,102.023a tataḥ puraṃdaraṃ viṣṇur uvāca bhuvaneśvaram

05,102.023c amṛtaṃ dīyatām asmai kriyatām amaraiḥ samaḥ

05,102.024a mātalir nāradaś caiva sumukhaś caiva vāsava

05,102.024c labhantāṃ bhavataḥ kāmāt kāmam etaṃ yathepsitam

05,102.025a puraṃdaro 'tha saṃcintya vainateyaparākramam

05,102.025c viṣṇum evābravīd enaṃ bhavān eva dadātv iti

05,102.026 viṣṇur uvāca

05,102.026a īśas tvam asi lokānāṃ carāṇām acarāś ca ye

05,102.026c tvayā dattam adattaṃ kaḥ kartum utsahate vibho

05,102.027 kaṇva uvāca

05,102.027a prādāc chakras tatas tasmai pannagāyāyur uttamam

05,102.027c na tv enam amṛtaprāśaṃ cakāra balavṛtrahā

05,102.028a labdhvā varaṃ tu sumukhaḥ sumukhaḥ saṃbabhūva ha

05,102.028c kṛtadāro yathākāmaṃ jagāma ca gṛhān prati

05,102.029a nāradas tv āryakaś caiva kṛtakāryau mudā yutau

05,102.029c pratijagmatur abhyarcya devarājaṃ mahādyutim

05,103.001 kaṇva uvāca

05,103.001a garuḍas tat tu śuśrāva yathāvṛttaṃ mahābalaḥ

05,103.001c āyuḥpradānaṃ śakreṇa kṛtaṃ nāgasya bhārata

05,103.002a pakṣavātena mahatā ruddhvā tribhuvanaṃ khagaḥ

05,103.002c suparṇaḥ paramakruddho vāsavaṃ samupādravat

05,103.003 garuḍa uvāca

05,103.003a bhagavan kim avajñānāt kṣudhāṃ prati bhaye mama

05,103.003c kāmakāravaraṃ dattvā punaś calitavān asi

05,103.004a nisargāt sarvabhūtānāṃ sarvabhūteśvareṇa me

05,103.004c āhāro vihito dhātrā kimarthaṃ vāryate tvayā

05,103.005a vṛtaś caiṣa mahānāgaḥ sthāpitaḥ samayaś ca me

05,103.005c anena ca mayā deva bhartavyaḥ prasavo mahān

05,103.006a etasmiṃs tv anyathābhūte nānyaṃ hiṃsitum utsahe

05,103.006c krīḍase kāmakāreṇa devarāja yathecchakam

05,103.007a so 'haṃ prāṇān vimokṣyāmi tathā parijano mama

05,103.007c ye ca bhṛtyā mama gṛhe prītimān bhava vāsava

05,103.007d*0442_00 kaṇva uvāca

05,103.007d*0442_01 śrutvā suparṇavacanaṃ sumukho durmukhas tadā

05,103.007d*0442_02 tyaktvā rūpaṃ vivarṇas tu sarparūpadharo 'bhavat

05,103.007d*0442_03 indra uvāca

05,103.007d*0442_03 gatvā viṣṇusamīpaṃ tu pādapīṭhaṃ samāśliṣat

05,103.007d*0442_04 na mayā kṛtaṃ vainateya na māṃ kroddhuṃ tvam arhasi

05,103.007d*0442_05 dattābhayaḥ sa sumukho viṣṇunā prabhaviṣṇunā

05,103.007d*0442_06 śrutvā puraṃdareṇoktam uvāca vinatāsutaḥ

05,103.007d*0443_01 tataḥ puraṃdaro vākyam uvāca garuḍaṃ prati

05,103.008a etac caivāham arhāmi bhūyaś ca balavṛtrahan

05,103.008c trailokyasyeśvaro yo 'haṃ parabhṛtyatvam āgataḥ

05,103.009a tvayi tiṣṭhati deveśa na viṣṇuḥ kāraṇaṃ mama

05,103.009c trailokyarāja rājyaṃ hi tvayi vāsava śāśvatam

05,103.010a mamāpi dakṣasya sutā jananī kaśyapaḥ pitā

05,103.010c aham apy utsahe lokān samastān voḍhum añjasā

05,103.011a asahyaṃ sarvabhūtānāṃ mamāpi vipulaṃ balam

05,103.011c mayāpi sumahat karma kṛtaṃ daiteyavigrahe

05,103.012a śrutaśrīḥ śrutasenaś ca vivasvān rocanāmukhaḥ

05,103.012c prasabhaḥ kālakākṣaś ca mayāpi ditijā hatāḥ

05,103.013a yat tu dhvajasthānagato yatnāt paricarāmy aham

05,103.013c vahāmi caivānujaṃ te tena mām avamanyase

05,103.014a ko 'nyo bhārasaho hy asti ko 'nyo 'sti balavattaraḥ

05,103.014b*0444_01 so 'haṃ pakṣaikadeśena kṣobhaye sāgarān api

05,103.014c mayā yo 'haṃ viśiṣṭaḥ san vahāmīmaṃ sabāndhavam

05,103.015a avajñāya tu yat te 'haṃ bhojanād vyaparopitaḥ

05,103.015c tena me gauravaṃ naṣṭaṃ tvattaś cāsmāc ca vāsava

05,103.016a adityāṃ ya ime jātā balavikramaśālinaḥ

05,103.016c tvam eṣāṃ kila sarveṣāṃ viśeṣād balavattaraḥ

05,103.017a so 'haṃ pakṣaikadeśena vahāmi tvāṃ gataklamaḥ

05,103.017c vimṛśa tvaṃ śanais tāta ko nv atra balavān iti

05,103.018 kaṇva uvāca

05,103.018a tasya tad vacanaṃ śrutvā khagasyodarkadāruṇam

05,103.018c akṣobhyaṃ kṣobhayaṃs tārkṣyam uvāca rathacakrabhṛt

05,103.019a garutman manyase ''tmānaṃ balavantaṃ sudurbalam

05,103.019c alam asmatsamakṣaṃ te stotum ātmānam aṇḍaja

05,103.020a trailokyam api me kṛtsnam aśaktaṃ dehadhāraṇe

05,103.020c aham evātmanātmānaṃ vahāmi tvāṃ ca dhāraye

05,103.020d*0445_01 na tvaṃ vahasi māṃ dorbhyāṃ moghaṃ tava vikatthanam

05,103.021a imaṃ tāvan mamaikaṃ tvaṃ bāhuṃ savyetaraṃ vaha

05,103.021c yady enaṃ dhārayasy ekaṃ saphalaṃ te vikatthitam

05,103.022a tataḥ sa bhagavāṃs tasya skandhe bāhuṃ samāsajat

05,103.022b*0446_01 spṛṣṭamātro nakhāgreṇa garutmān kaśyapātmajaḥ

05,103.022b*0447_01 svahastanyastabhāro 'bhūd dvayasya snehakāraṇāt

05,103.022b*0448_01 āropitaṃ samudvoḍhuṃ bhāraṃ taṃ nāśakad balāt

05,103.022c nipapāta sa bhārārto vihvalo naṣṭacetanaḥ

05,103.023a yāvān hi bhāraḥ kṛtsnāyāḥ pṛthivyāḥ parvataiḥ saha

05,103.023c ekasyā dehaśākhāyās tāvad bhāram amanyata

05,103.024a na tv enaṃ pīḍayām āsa balena balavattaraḥ

05,103.024c tato hi jīvitaṃ tasya na vyanīnaśad acyutaḥ

05,103.025a vipakṣaḥ srastakāyaś ca vicetā vihvalaḥ khagaḥ

05,103.025c mumoca patrāṇi tadā gurubhāraprapīḍitaḥ

05,103.026a sa viṣṇuṃ śirasā pakṣī praṇamya vinatāsutaḥ

05,103.026c vicetā vihvalo dīnaḥ kiṃ cid vacanam abravīt

05,103.027a bhagavaṃl lokasārasya sadṛśena vapuṣmatā

05,103.027c bhujena svairamuktena niṣpiṣṭo 'smi mahītale

05,103.028a kṣantum arhasi me deva vihvalasyālpacetasaḥ

05,103.028c baladāhavidagdhasya pakṣiṇo dhvajavāsinaḥ

05,103.029a na vijñātaṃ balaṃ deva mayā te paramaṃ vibho

05,103.029c tena manyāmy ahaṃ vīryam ātmano 'sadṛśaṃ paraiḥ

05,103.030a tataś cakre sa bhagavān prasādaṃ vai garutmataḥ

05,103.030c maivaṃ bhūya iti snehāt tadā cainam uvāca ha

05,103.030d*0449_01 pādāṅguṣṭhena cikṣepa sumukhaṃ garuḍorasi

05,103.030d*0449_02 tataḥ prabhṛti rājendra saha sarpeṇa vartate

05,103.030d*0449_03 evaṃ viṣṇubalākrānto garvanāśam upāgamat

05,103.030d*0449_04 garuḍo balavān rājan vainateyo mahāyaśāḥ

05,103.031a tathā tvam api gāndhāre yāvat pāṇḍusutān raṇe

05,103.031c nāsādayasi tān vīrāṃs tāvaj jīvasi putraka

05,103.032a bhīmaḥ praharatāṃ śreṣṭho vāyuputro mahābalaḥ

05,103.032c dhanaṃjayaś cendrasuto na hanyātāṃ tu kaṃ raṇe

05,103.033a viṣṇur vāyuś ca śakraś ca dharmas tau cāśvināv ubhau

05,103.033c ete devās tvayā kena hetunā śakyam īkṣitum

05,103.034a tad alaṃ te virodhena śamaṃ gaccha nṛpātmaja

05,103.034c vāsudevena tīrthena kulaṃ rakṣitum arhasi

05,103.035a pratyakṣo hy asya sarvasya nārado 'yaṃ mahātapāḥ

05,103.035c māhātmyaṃ yat tadā viṣṇor yo 'yaṃ cakragadādharaḥ

05,103.036 vaiśaṃpāyana uvāca

05,103.036a duryodhanas tu tac chrutvā niḥśvasan bhṛkuṭīmukhaḥ

05,103.036c rādheyam abhisaṃprekṣya jahāsa svanavat tadā

05,103.037a kadarthīkṛtya tad vākyam ṛṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ

05,103.037c ūruṃ gajakarākāraṃ tāḍayann idam abravīt

05,103.038a yathaiveśvarasṛṣṭo 'smi yad bhāvi yā ca me gatiḥ

05,103.038c tathā maharṣe vartāmi kiṃ pralāpaḥ kariṣyati

05,104.001 janamejaya uvāca

05,104.001a anarthe jātanirbandhaṃ parārthe lobhamohitam

05,104.001c anāryakeṣv abhirataṃ maraṇe kṛtaniścayam

05,104.002a jñātīnāṃ duḥkhakartāraṃ bandhūnāṃ śokavardhanam

05,104.002c suhṛdāṃ kleśadātāraṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam

05,104.003a kathaṃ nainaṃ vimārgasthaṃ vārayantīha bāndhavāḥ

05,104.003c sauhṛdād vā suhṛtsnigdho bhagavān vā pitāmahaḥ

05,104.004 vaiśaṃpāyana uvāca

05,104.004a uktaṃ bhagavatā vākyam uktaṃ bhīṣmeṇa yat kṣamam

05,104.004c uktaṃ bahuvidhaṃ caiva nāradenāpi tac chṛṇu

05,104.005 nārada uvāca

05,104.005a durlabho vai suhṛc chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhṛt

05,104.005c tiṣṭhate hi suhṛd yatra na bandhus tatra tiṣṭhati

05,104.006a śrotavyam api paśyāmi suhṛdāṃ kurunandana

05,104.006c na kartavyaś ca nirbandho nirbandho hi sudāruṇaḥ

05,104.007a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

05,104.007c yathā nirbandhataḥ prāpto gālavena parājayaḥ

05,104.008a viśvāmitraṃ tapasyantaṃ dharmo jijñāsayā purā

05,104.008c abhyagacchat svayaṃ bhūtvā vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ

05,104.009a saptarṣīṇām anyatamaṃ veṣam āsthāya bhārata

05,104.009c bubhukṣuḥ kṣudhito rājann āśramaṃ kauśikasya ha

05,104.010a viśvāmitro 'tha saṃbhrāntaḥ śrapayām āsa vai carum

05,104.010c paramānnasya yatnena na ca sa pratyapālayat

05,104.011a annaṃ tena yadā bhuktam anyair dattaṃ tapasvibhiḥ

05,104.011c atha gṛhyānnam atyuṣṇaṃ viśvāmitro 'bhyupāgamat

05,104.012a bhuktaṃ me tiṣṭha tāvat tvam ity uktvā bhagavān yayau

05,104.012c viśvāmitras tato rājan sthita eva mahādyutiḥ

05,104.013a bhaktaṃ pragṛhya mūrdhnā tad bāhubhyāṃ pārśvato 'gamat

05,104.013c sthitaḥ sthāṇur ivābhyāśe niśceṣṭo mārutāśanaḥ

05,104.014a tasya śuśrūṣaṇe yatnam akarod gālavo muniḥ

05,104.014c gauravād bahumānāc ca hārdena priyakāmyayā

05,104.015a atha varṣaśate pūrṇe dharmaḥ punar upāgamat

05,104.015c vāsiṣṭhaṃ veṣam āsthāya kauśikaṃ bhojanepsayā

05,104.016a sa dṛṣṭvā śirasā bhaktaṃ dhriyamāṇaṃ maharṣiṇā

05,104.016c tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā

05,104.017a pratigṛhya tato dharmas tathaivoṣṇaṃ tathā navam

05,104.017c bhuktvā prīto 'smi viprarṣe tam uktvā sa munir gataḥ

05,104.018a kṣatrabhāvād apagato brāhmaṇatvam upāgataḥ

05,104.018c dharmasya vacanāt prīto viśvāmitras tadābhavat

05,104.019a viśvāmitras tu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ

05,104.019c śuśrūṣayā ca bhaktyā ca prītimān ity uvāca tam

05,104.019e anujñāto mayā vatsa yatheṣṭaṃ gaccha gālava

05,104.020a ity uktaḥ pratyuvācedaṃ gālavo munisattamam

05,104.020c prīto madhurayā vācā viśvāmitraṃ mahādyutim

05,104.021a dakṣiṇāṃ kāṃ prayacchāmi bhavate gurukarmaṇi

05,104.021c dakṣiṇābhir upetaṃ hi karma sidhyati mānavam

05,104.022a dakṣiṇānāṃ hi sṛṣṭānām apavargeṇa bhujyate

05,104.022c svarge kratuphalaṃ sadbhir dakṣiṇā śāntir ucyate

05,104.022e kim āharāmi gurvarthaṃ bravītu bhagavān iti

05,104.023a jānamānas tu bhagavāñ jitaḥ śuśrūṣaṇena ca

05,104.023c viśvāmitras tam asakṛd gaccha gacchety acodayat

05,104.024a asakṛd gaccha gaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ

05,104.024c kiṃ dadānīti bahuśo gālavaḥ pratyabhāṣata

05,104.025a nirbandhatas tu bahuśo gālavasya tapasvinaḥ

05,104.025c kiṃ cid āgatasaṃrambho viśvāmitro 'bravīd idam

05,104.026a ekataḥśyāmakarṇānāṃ śatāny aṣṭau dadasva me

05,104.026c hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ gaccha gālava māciram

05,105.001 nārada uvāca

05,105.001a evam uktas tadā tena viśvāmitreṇa dhīmatā

05,105.001c nāste na śete nāhāraṃ kurute gālavas tadā

05,105.002a tvagasthibhūto hariṇaś cintāśokaparāyaṇaḥ

05,105.002c śocamāno 'timātraṃ sa dahyamānaś ca manyunā

05,105.002d*0450_01 gālavo duḥkhito duḥkhād vilalāpa suyodhana

05,105.003a kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kuto 'rthāḥ saṃcayaḥ kutaḥ

05,105.003c hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ śatāny aṣṭau kuto mama

05,105.004a kuto me bhojanaśraddhā sukhaśraddhā kutaś ca me

05,105.004c śraddhā me jīvitasyāpi chinnā kiṃ jīvitena me

05,105.005a ahaṃ pāraṃ samudrasya pṛthivyā vā paraṃ parāt

05,105.005c gatvātmānaṃ vimuñcāmi kiṃ phalaṃ jīvitena me

05,105.006a adhanasyākṛtārthasya tyaktasya vividhaiḥ phalaiḥ

05,105.006c ṛṇaṃ dhārayamāṇasya kutaḥ sukham anīhayā

05,105.007a suhṛdāṃ hi dhanaṃ bhuktvā kṛtvā praṇayam īpsitam

05,105.007c pratikartum aśaktasya jīvitān maraṇaṃ varam

05,105.008a pratiśrutya kariṣyeti kartavyaṃ tad akurvataḥ

05,105.008c mithyāvacanadagdhasya iṣṭāpūrtaṃ praṇaśyati

05,105.009a na rūpam anṛtasyāsti nānṛtasyāsti saṃtatiḥ

05,105.009c nānṛtasyādhipatyaṃ ca kuta eva gatiḥ śubhā

05,105.010a kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham

05,105.010c aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

05,105.011a na jīvaty adhanaḥ pāpaḥ kutaḥ pāpasya tantraṇam

05,105.011c pāpo dhruvam avāpnoti vināśaṃ nāśayan kṛtam

05,105.012a so 'haṃ pāpaḥ kṛtaghnaś ca kṛpaṇaś cānṛto 'pi ca

05,105.012c guror yaḥ kṛtakāryaḥ saṃs tat karomi na bhāṣitam

05,105.012e so 'haṃ prāṇān vimokṣyāmi kṛtvā yatnam anuttamam

05,105.013a arthanā na mayā kā cit kṛtapūrvā divaukasām

05,105.013c mānayanti ca māṃ sarve tridaśā yajñasaṃstare

05,105.014a ahaṃ tu vibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ tribhuvaneśvaram

05,105.014c viṣṇuṃ gacchāmy ahaṃ kṛṣṇaṃ gatiṃ gatimatāṃ varam

05,105.015a bhogā yasmāt pratiṣṭhante vyāpya sarvān surāsurān

05,105.015c prayato draṣṭum icchāmi mahāyoginam avyayam

05,105.016a evam ukte sakhā tasya garuḍo vinatātmajaḥ

05,105.016c darśayām āsa taṃ prāha saṃhṛṣṭaḥ priyakāmyayā

05,105.017a suhṛd bhavān mama mataḥ suhṛdāṃ ca mataḥ suhṛt

05,105.017c īpsitenābhilāṣeṇa yoktavyo vibhave sati

05,105.018a vibhavaś cāsti me vipra vāsavāvarajo dvija

05,105.018c pūrvam uktas tvadarthaṃ ca kṛtaḥ kāmaś ca tena me

05,105.019a sa bhavān etu gacchāva nayiṣye tvāṃ yathāsukham

05,105.019c deśaṃ pāraṃ pṛthivyā vā gaccha gālava māciram

05,106.001 suparṇa uvāca

05,106.001a anuśiṣṭo 'smi devena gālavājñātayoninā

05,106.001c brūhi kām anusaṃyāmi draṣṭuṃ prathamato diśam

05,106.002a pūrvāṃ vā dakṣiṇāṃ vāham atha vā paścimāṃ diśam

05,106.002c uttarāṃ vā dvijaśreṣṭha kuto gacchāmi gālava

05,106.003a yasyām udayate pūrvaṃ sarvalokaprabhāvanaḥ

05,106.003c savitā yatra saṃdhyāyāṃ sādhyānāṃ vartate tapaḥ

05,106.004a yasyāṃ pūrvaṃ matir jātā yayā vyāptam idaṃ jagat

05,106.004c cakṣuṣī yatra dharmasya yatra caiṣa pratiṣṭhitaḥ

05,106.005a hutaṃ yatomukhair havyaṃ sarpate sarvatodiśam

05,106.005c etad dvāraṃ dvijaśreṣṭha divasasya tathādhvanaḥ

05,106.006a yatra pūrvaṃ prasūtā vai dākṣāyaṇyaḥ prajāḥ striyaḥ

05,106.006c yasyāṃ diśi pravṛddhāś ca kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ

05,106.007a yatomūlā surāṇāṃ śrīr yatra śakro 'bhyaṣicyata

05,106.007c surarājyena viprarṣe devaiś cātra tapaś citam

05,106.008a etasmāt kāraṇād brahman pūrvety eṣā dig ucyate

05,106.008c yasmāt pūrvatare kāle pūrvam eṣāvṛtā suraiḥ

05,106.009a ata eva ca pūrveṣāṃ pūrvām āśām avekṣatām

05,106.009c pūrvakāryāṇi kāryāṇi daivāni sukham īpsatā

05,106.010a atra vedāñ jagau pūrvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

05,106.010c atraivoktā savitrāsīt sāvitrī brahmavādiṣu

05,106.011a atra dattāni sūryeṇa yajūṃṣi dvijasattama

05,106.011c atra labdhavaraiḥ somaḥ suraiḥ kratuṣu pīyate

05,106.012a atra tṛptā hutavahāḥ svāṃ yonim upabhuñjate

05,106.012c atra pātālam āśritya varuṇaḥ śriyam āpa ca

05,106.013a atra pūrvaṃ vasiṣṭhasya paurāṇasya dvijarṣabha

05,106.013c sūtiś caiva pratiṣṭhā ca nidhanaṃ ca prakāśate

05,106.014a oṃkārasyātra jāyante sūtayo daśatīr daśa

05,106.014c pibanti munayo yatra havirdhāne sma somapāḥ

05,106.015a prokṣitā yatra bahavo varāhādyā mṛgā vane

05,106.015c śakreṇa yatra bhāgārthe daivateṣu prakalpitāḥ

05,106.016a atrāhitāḥ kṛtaghnāś ca mānuṣāś cāsurāś ca ye

05,106.016c udayaṃs tān hi sarvān vai krodhād dhanti vibhāvasuḥ

05,106.017a etad dvāraṃ trilokasya svargasya ca sukhasya ca

05,106.017c eṣa pūrvo diśābhāgo viśāvainaṃ yadīcchasi

05,106.018a priyaṃ kāryaṃ hi me tasya yasyāsmi vacane sthitaḥ

05,106.018c brūhi gālava yāsyāmi śṛṇu cāpy aparāṃ diśam

05,107.001 suparṇa uvāca

05,107.001a iyaṃ vivasvatā pūrvaṃ śrautena vidhinā kila

05,107.001c gurave dakṣiṇā dattā dakṣiṇety ucyate 'tha dik

05,107.002a atra lokatrayasyāsya pitṛpakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ

05,107.002c atroṣmapānāṃ devānāṃ nivāsaḥ śrūyate dvija

05,107.003a atra viśve sadā devāḥ pitṛbhiḥ sārdham āsate

05,107.003c ijyamānāḥ sma lokeṣu saṃprāptās tulyabhāgatām

05,107.004a etad dvitīyaṃ dharmasya dvāram ācakṣate dvija

05,107.004c truṭiśo lavaśaś cātra gaṇyate kālaniścayaḥ

05,107.005a atra devarṣayo nityaṃ pitṛlokarṣayas tathā

05,107.005c tathā rājarṣayaḥ sarve nivasanti gatavyathāḥ

05,107.006a atra dharmaś ca satyaṃ ca karma cātra niśāmyate

05,107.006c gatir eṣā dvijaśreṣṭha karmaṇātmāvasādinaḥ

05,107.007a eṣā dik sā dvijaśreṣṭha yāṃ sarvaḥ pratipadyate

05,107.007c vṛtā tv anavabodhena sukhaṃ tena na gamyate

05,107.008a nairṛtānāṃ sahasrāṇi bahūny atra dvijarṣabha

05,107.008c sṛṣṭāni pratikūlāni draṣṭavyāny akṛtātmabhiḥ

05,107.009a atra mandarakuñjeṣu viprarṣisadaneṣu ca

05,107.009c gandharvā gānti gāthā vai cittabuddhiharā dvija

05,107.010a atra sāmāni gāthābhiḥ śrutvā gītāni raivataḥ

05,107.010c gatadāro gatāmātyo gatarājyo vanaṃ gataḥ

05,107.011a atra sāvarṇinā caiva yavakrītātmajena ca

05,107.011c maryādā sthāpitā brahman yāṃ sūryo nātivartate

05,107.012a atra rākṣasarājena paulastyena mahātmanā

05,107.012c rāvaṇena tapaś cīrtvā surebhyo 'maratā vṛtā

05,107.013a atra vṛttena vṛtro 'pi śakraśatrutvam īyivān

05,107.013c atra sarvāsavaḥ prāptāḥ punar gacchanti pañcadhā

05,107.014a atra duṣkṛtakarmāṇo narāḥ pacyanti gālava

05,107.014c atra vaitaraṇī nāma nadī vitaraṇair vṛtā

05,107.014e atra gatvā sukhasyāntaṃ duḥkhasyāntaṃ prapadyate

05,107.015a atrāvṛtto dinakaraḥ kṣarate surasaṃ payaḥ

05,107.015c kāṣṭhāṃ cāsādya dhāniṣṭhāṃ himam utsṛjate punaḥ

05,107.016a atrāhaṃ gālava purā kṣudhārtaḥ paricintayan

05,107.016c labdhavān yudhyamānau dvau bṛhantau gajakacchapau

05,107.017a atra śakradhanur nāma sūryāj jāto mahān ṛṣiḥ

05,107.017c vidur yaṃ kapilaṃ devaṃ yenāttāḥ sagarātmajāḥ

05,107.018a atra siddhāḥ śivā nāma brāhmaṇā vedapāragāḥ

05,107.018c adhītya sakhilān vedān ālabhante yamakṣayam

05,107.019a atra bhogavatī nāma purī vāsukipālitā

05,107.019c takṣakeṇa ca nāgena tathaivairāvatena ca

05,107.020a atra niryāṇakāleṣu tamaḥ saṃprāpyate mahat

05,107.020c abhedyaṃ bhāskareṇāpi svayaṃ vā kṛṣṇavartmanā

05,107.021a eṣa tasyāpi te mārgaḥ paritāpasya gālava

05,107.021c brūhi me yadi gantavyaṃ pratīcīṃ śṛṇu vā mama

05,108.001 suparṇa uvāca

05,108.001a iyaṃ dig dayitā rājño varuṇasya tu gopateḥ

05,108.001c sadā salilarājasya pratiṣṭhā cādir eva ca

05,108.002a atra paścād ahaḥ sūryo visarjayati bhāḥ svayam

05,108.002c paścimety abhivikhyātā dig iyaṃ dvijasattama

05,108.003a yādasām atra rājyena salilasya ca guptaye

05,108.003c kaśyapo bhagavān devo varuṇaṃ smābhyaṣecayat

05,108.004a atra pītvā samastān vai varuṇasya rasāṃs tu ṣaṭ

05,108.004c jāyate taruṇaḥ somaḥ śuklasyādau tamisrahā

05,108.005a atra paścāt kṛtā daityā vāyunā saṃyatās tadā

05,108.005c niḥśvasanto mahānāgair arditāḥ suṣupur dvija

05,108.006a atra sūryaṃ praṇayinaṃ pratigṛhṇāti parvataḥ

05,108.006c asto nāma yataḥ saṃdhyā paścimā pratisarpati

05,108.007a ato rātriś ca nidrā ca nirgatā divasakṣaye

05,108.007c jāyate jīvalokasya hartum ardham ivāyuṣaḥ

05,108.008a atra devīṃ ditiṃ suptām ātmaprasavadhāriṇīm

05,108.008c vigarbhām akaroc chakro yatra jāto marudgaṇaḥ

05,108.009a atra mūlaṃ himavato mandaraṃ yāti śāśvatam

05,108.009c api varṣasahasreṇa na cāsyānto 'dhigamyate

05,108.010a atra kāñcanaśailasya kāñcanāmbuvahasya ca

05,108.010c udadhes tīram āsādya surabhiḥ kṣarate payaḥ

05,108.011a atra madhye samudrasya kabandhaḥ pratidṛśyate

05,108.011c svarbhānoḥ sūryakalpasya somasūryau jighāṃsataḥ

05,108.012a suvarṇaśiraso 'py atra hariromṇaḥ pragāyataḥ

05,108.012c adṛśyasyāprameyasya śrūyate vipulo dhvaniḥ

05,108.013a atra dhvajavatī nāma kumārī harimedhasaḥ

05,108.013c ākāśe tiṣṭha tiṣṭheti tasthau sūryasya śāsanāt

05,108.014a atra vāyus tathā vahnir āpaḥ khaṃ caiva gālava

05,108.014c āhnikaṃ caiva naiśaṃ ca duḥkhasparśaṃ vimuñcati

05,108.014e ataḥ prabhṛti sūryasya tiryag āvartate gatiḥ

05,108.015a atra jyotīṃṣi sarvāṇi viśanty ādityamaṇḍalam

05,108.015c aṣṭāviṃśatirātraṃ ca caṅkramya saha bhānunā

05,108.015e niṣpatanti punaḥ sūryāt somasaṃyogayogataḥ

05,108.016a atra nityaṃ sravantīnāṃ prabhavaḥ sāgarodayaḥ

05,108.016c atra lokatrayasyāpas tiṣṭhanti varuṇāśrayāḥ

05,108.017a atra pannagarājasyāpy anantasya niveśanam

05,108.017c anādinidhanasyātra viṣṇoḥ sthānam anuttamam

05,108.018a atrānalasakhasyāpi pavanasya niveśanam

05,108.018c maharṣeḥ kaśyapasyātra mārīcasya niveśanam

05,108.019a eṣa te paścimo mārgo digdvāreṇa prakīrtitaḥ

05,108.019c brūhi gālava gacchāvo buddhiḥ kā dvijasattama

05,108.019d*0451_01 diktrayaṃ te śrutaṃ brahmañ śṛṇu cāpy uttarāṃ diśam

05,109.001 suparṇa uvāca

05,109.001a yasmād uttāryate pāpād yasmān niḥśreyaso 'śnute

05,109.001c tasmād uttāraṇaphalād uttarety ucyate budhaiḥ

05,109.002a uttarasya hiraṇyasya parivāpasya gālava

05,109.002c mārgaḥ paścimapūrvābhyāṃ digbhyāṃ vai madhyamaḥ smṛtaḥ

05,109.003a asyāṃ diśi variṣṭhāyām uttarāyāṃ dvijarṣabha

05,109.003c nāsaumyo nāvidheyātmā nādharmyo vasate janaḥ

05,109.004a atra nārāyaṇaḥ kṛṣṇo jiṣṇuś caiva narottamaḥ

05,109.004c badaryām āśramapade tathā brahmā ca śāśvataḥ

05,109.005a atra vai himavatpṛṣṭhe nityam āste maheśvaraḥ

05,109.005b*0452_01 prakṛtyā puruṣaḥ sārdhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ

05,109.005b*0452_02 na sa dṛśyo munigaṇais tathā devaiḥ savāsavaiḥ

05,109.005b*0452_03 gandharvayakṣasiddhair vā naranārāyaṇād ṛte

05,109.005b*0452_04 atra viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasracaraṇo 'vyayaḥ

05,109.005b*0452_05 sahasraśirasaḥ śrīmān ekaḥ paśyati māyayā

05,109.005c atra rājyena viprāṇāṃ candramāś cābhyaṣicyata

05,109.006a atra gaṅgāṃ mahādevaḥ patantīṃ gaganāc cyutām

05,109.006c pratigṛhya dadau loke mānuṣe brahmavittama

05,109.007a atra devyā tapas taptaṃ maheśvaraparīpsayā

05,109.007c atra kāmaś ca roṣaś ca śailaś comā ca saṃbabhuḥ

05,109.008a atra rākṣasayakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca gālava

05,109.008c ādhipatyena kailāse dhanado 'py abhiṣecitaḥ

05,109.009a atra caitrarathaṃ ramyam atra vaikhānasāśramaḥ

05,109.009c atra mandākinī caiva mandaraś ca dvijarṣabha

05,109.010a atra saugandhikavanaṃ nairṛtair abhirakṣyate

05,109.010c śāḍvalaṃ kadalīskandham atra saṃtānakā nagāḥ

05,109.011a atra saṃyamanityānāṃ siddhānāṃ svairacāriṇām

05,109.011c vimānāny anurūpāṇi kāmabhogyāni gālava

05,109.012a atra te ṛṣayaḥ sapta devī cārundhatī tathā

05,109.012c atra tiṣṭhati vai svātir atrāsyā udayaḥ smṛtaḥ

05,109.013a atra yajñaṃ samāruhya dhruvaṃ sthātā pitāmahaḥ

05,109.013c jyotīṃṣi candrasūryau ca parivartanti nityaśaḥ

05,109.014a atra gāyantikādvāraṃ rakṣanti dvijasattamāḥ

05,109.014c dhāmā nāma mahātmāno munayaḥ satyavādinaḥ

05,109.015a na teṣāṃ jñāyate sūtir nākṛtir na tapaś citam

05,109.015c parivartasahasrāṇi kāmabhogyāni gālava

05,109.016a yathā yathā praviśati tasmāt parataraṃ naraḥ

05,109.016c tathā tathā dvijaśreṣṭha pravilīyati gālava

05,109.017a na tat kena cid anyena gatapūrvaṃ dvijarṣabha

05,109.017c ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ naraṃ vā jiṣṇum avyayam

05,109.018a atra kailāsam ity uktaṃ sthānam ailavilasya tat

05,109.018c atra vidyutprabhā nāma jajñire 'psaraso daśa

05,109.019a atra viṣṇupadaṃ nāma kramatā viṣṇunā kṛtam

05,109.019c trilokavikrame brahmann uttarāṃ diśam āśritam

05,109.020a atra rājñā maruttena yajñeneṣṭaṃ dvijottama

05,109.020c uśīrabīje viprarṣe yatra jāmbūnadaṃ saraḥ

05,109.021a jīmūtasyātra viprarṣer upatasthe mahātmanaḥ

05,109.021c sākṣād dhaimavataḥ puṇyo vimalaḥ kamalākaraḥ

05,109.022a brāhmaṇeṣu ca yat kṛtsnaṃ svantaṃ kṛtvā dhanaṃ mahat

05,109.022c vavre vanaṃ maharṣiḥ sa jaimūtaṃ tad vanaṃ tataḥ

05,109.023a atra nityaṃ diśāpālāḥ sāyaṃ prātar dvijarṣabha

05,109.023c kasya kāryaṃ kim iti vai parikrośanti gālava

05,109.024a evam eṣā dvijaśreṣṭha guṇair anyair dig uttarā

05,109.024c uttareti parikhyātā sarvakarmasu cottarā

05,109.025a etā vistaraśas tāta tava saṃkīrtitā diśaḥ

05,109.025c catasraḥ kramayogena kāmāśāṃ gantum icchasi

05,109.026a udyato 'haṃ dvijaśreṣṭha tava darśayituṃ diśaḥ

05,109.026c pṛthivīṃ cākhilāṃ brahmaṃs tasmād āroha māṃ dvija

05,110.001 gālava uvāca

05,110.001a garutman bhujagendrāre suparṇa vinatātmaja

05,110.001c naya māṃ tārkṣya pūrveṇa yatra dharmasya cakṣuṣī

05,110.002a pūrvam etāṃ diśaṃ gaccha yā pūrvaṃ parikīrtitā

05,110.002c daivatānāṃ hi sāṃnidhyam atra kīrtitavān asi

05,110.003a atra satyaṃ ca dharmaś ca tvayā samyak prakīrtitaḥ

05,110.003c iccheyaṃ tu samāgantuṃ samastair daivatair aham

05,110.003e bhūyaś ca tān surān draṣṭum iccheyam aruṇānuja

05,110.004 nārada uvāca

05,110.004a tam āha vinatāsūnur ārohasveti vai dvijam

05,110.004c ārurohātha sa munir garuḍaṃ gālavas tadā

05,110.005 gālava uvāca

05,110.005a kramamāṇasya te rūpaṃ dṛśyate pannagāśana

05,110.005c bhāskarasyeva pūrvāhṇe sahasrāṃśor vivasvataḥ

05,110.006a pakṣavātapraṇunnānāṃ vṛkṣāṇām anugāminām

05,110.006c prasthitānām iva samaṃ paśyāmīha gatiṃ khaga

05,110.007a sasāgaravanām urvīṃ saśailavanakānanām

05,110.007c ākarṣann iva cābhāsi pakṣavātena khecara

05,110.008a samīnanāganakraṃ ca kham ivāropyate jalam

05,110.008c vāyunā caiva mahatā pakṣavātena cāniśam

05,110.009a tulyarūpānanān matsyāṃs timimatsyāṃs timiṃgilān

05,110.009c nāgāṃś ca naravaktrāṃś ca paśyāmy unmathitān iva

05,110.010a mahārṇavasya ca ravaiḥ śrotre me badhirīkṛte

05,110.010c na śṛṇomi na paśyāmi nātmano vedmi kāraṇam

05,110.011a śanaiḥ sādhu bhavān yātu brahmahatyām anusmaran

05,110.011c na dṛśyate ravis tāta na diśo na ca khaṃ khaga

05,110.012a tama eva tu paśyāmi śarīraṃ te na lakṣaye

05,110.012c maṇīva jātyau paśyāmi cakṣuṣī te 'ham aṇḍaja

05,110.013a śarīre tu na paśyāmi tava caivātmanaś ca ha

05,110.013c pade pade tu paśyāmi salilād agnim utthitam

05,110.014a sa me nirvāpya sahasā cakṣuṣī śāmyate punaḥ

05,110.014c tan nivarta mahān kālo gacchato vinatātmaja

05,110.015a na me prayojanaṃ kiṃ cid gamane pannagāśana

05,110.015c saṃnivarta mahāvega na vegaṃ viṣahāmi te

05,110.016a gurave saṃśrutānīha śatāny aṣṭau hi vājinām

05,110.016c ekataḥśyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ candravarcasām

05,110.017a teṣāṃ caivāpavargāya mārgaṃ paśyāmi nāṇḍaja

05,110.017c tato 'yaṃ jīvitatyāge dṛṣṭo mārgo mayātmanaḥ

05,110.018a naiva me 'sti dhanaṃ kiṃ cin na dhanenānvitaḥ suhṛt

05,110.018c na cārthenāpi mahatā śakyam etad vyapohitum

05,110.019 nārada uvāca

05,110.019a evaṃ bahu ca dīnaṃ ca bruvāṇaṃ gālavaṃ tadā

05,110.019c pratyuvāca vrajann eva prahasan vinatātmajaḥ

05,110.020a nātiprajño 'si viprarṣe yo ''tmānaṃ tyaktum icchasi

05,110.020c na cāpi kṛtrimaḥ kālaḥ kālo hi parameśvaraḥ

05,110.021a kim ahaṃ pūrvam eveha bhavatā nābhicoditaḥ

05,110.021c upāyo 'tra mahān asti yenaitad upapadyate

05,110.022a tad eṣa ṛṣabho nāma parvataḥ sāgarorasi

05,110.022c atra viśramya bhuktvā ca nivartiṣyāva gālava

05,111.001 nārada uvāca

05,111.001a ṛṣabhasya tataḥ śṛṅge nipatya dvijapakṣiṇau

05,111.001c śāṇḍilīṃ brāhmaṇīṃ tatra dadṛśāte taponvitām

05,111.002a abhivādya suparṇas tu gālavaś cābhipūjya tām

05,111.002c tayā ca svāgatenoktau viṣṭare saṃniṣīdatuḥ

05,111.003a siddham annaṃ tayā kṣipraṃ balimantropabṛṃhitam

05,111.003c bhuktvā tṛptāv ubhau bhūmau suptau tāv annamohitau

05,111.004a muhūrtāt pratibuddhas tu suparṇo gamanepsayā

05,111.004b*0453_01 tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ tāpasīṃ brahmacāriṇīm

05,111.004b*0453_02 grahītuṃ hi manaś cakre rūpāt sākṣād iva śriyam

05,111.004c atha bhraṣṭatanūjāṅgam ātmānaṃ dadṛśe khagaḥ

05,111.005a māṃsapiṇḍopamo 'bhūt sa mukhapādānvitaḥ khagaḥ

05,111.005c gālavas taṃ tathā dṛṣṭvā viṣaṇṇaḥ paryapṛcchata

05,111.006a kim idaṃ bhavatā prāptam ihāgamanajaṃ phalam

05,111.006c vāso 'yam iha kālaṃ tu kiyantaṃ nau bhaviṣyati

05,111.007a kiṃ nu te manasā dhyātam aśubhaṃ dharmadūṣaṇam

05,111.007c na hy ayaṃ bhavataḥ svalpo vyabhicāro bhaviṣyati

05,111.008a suparṇo 'thābravīd vipraṃ pradhyātaṃ vai mayā dvija

05,111.008c imāṃ siddhām ito netuṃ tatra yatra prajāpatiḥ

05,111.009a yatra devo mahādevo yatra viṣṇuḥ sanātanaḥ

05,111.009c yatra dharmaś ca yajñaś ca tatreyaṃ nivased iti

05,111.010a so 'haṃ bhagavatīṃ yāce praṇataḥ priyakāmyayā

05,111.010c mayaitan nāma pradhyātaṃ manasā śocatā kila

05,111.011a tad evaṃ bahumānāt te mayehānīpsitaṃ kṛtam

05,111.011c sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā tvaṃ māhātmyāt kṣantum arhasi

05,111.012a sā tau tadābravīt tuṣṭā patagendradvijarṣabhau

05,111.012c na bhetavyaṃ suparṇo 'si suparṇa tyaja saṃbhramam

05,111.013a ninditāsmi tvayā vatsa na ca nindāṃ kṣamāmy aham

05,111.013c lokebhyaḥ sa paribhraśyed yo māṃ nindeta pāpakṛt

05,111.014a hīnayālakṣaṇaiḥ sarvais tathāninditayā mayā

05,111.014c ācāraṃ pratigṛhṇantyā siddhiḥ prāpteyam uttamā

05,111.015a ācārāl labhate dharmam ācārāl labhate dhanam

05,111.015c ācārāc chriyam āpnoti ācāro hanty alakṣaṇam

05,111.016a tadāyuṣman khagapate yatheṣṭaṃ gamyatām itaḥ

05,111.016c na ca te garhaṇīyāpi garhitavyāḥ striyaḥ kva cit

05,111.016d*0454_01 yadi tvam ātmano hy arthair māṃ caivādātum icchasi

05,111.016d*0454_02 tadaiva naṣṭadehas tu yad vai tvaṃ pannagāśana

05,111.016d*0454_03 tasyaiva hi prasādena devadevasya cintanāt

05,111.016d*0454_04 tvaṃ tu sāṅgas tu saṃjātaḥ punar eva bhaviṣyasi

05,111.017a bhavitāsi yathāpūrvaṃ balavīryasamanvitaḥ

05,111.017c babhūvatus tatas tasya pakṣau draviṇavattarau

05,111.018a anujñātaś ca śāṇḍilyā yathāgatam upāgamat

05,111.018c naiva cāsādayām āsa tathārūpāṃs turaṃgamān

05,111.019a viśvāmitro 'tha taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ cādhvani sthitam

05,111.019c uvāca vadatāṃ śreṣṭho vainateyasya saṃnidhau

05,111.020a yas tvayā svayam evārthaḥ pratijñāto mama dvija

05,111.020c tasya kālo 'pavargasya yathā vā manyate bhavān

05,111.021a pratīkṣiṣyāmy ahaṃ kālam etāvantaṃ tathā param

05,111.021c yathā saṃsidhyate vipra sa mārgas tu niśamyatām

05,111.022a suparṇo 'thābravīd dīnaṃ gālavaṃ bhṛśaduḥkhitam

05,111.022c pratyakṣaṃ khalv idānīṃ me viśvāmitro yad uktavān

05,111.023a tad āgaccha dvijaśreṣṭha mantrayiṣyāva gālava

05,111.023c nādattvā gurave śakyaṃ kṛtsnam arthaṃ tvayāsitum

05,112.001 nārada uvāca

05,112.001a athāha gālavaṃ dīnaṃ suparṇaḥ patatāṃ varaḥ

05,112.001c nirmitaṃ vahninā bhūmau vāyunā vaidhitaṃ tathā

05,112.001e yasmād dhiraṇmayaṃ sarvaṃ hiraṇyaṃ tena cocyate

05,112.002a dhatte dhārayate cedam etasmāt kāraṇād dhanam

05,112.002c tad etat triṣu lokeṣu dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam

05,112.003a nityaṃ proṣṭhapadābhyāṃ ca śukre dhanapatau tathā

05,112.003c manuṣyebhyaḥ samādatte śukraś cittārjitaṃ dhanam

05,112.004a ajaikapādahirbudhnyai rakṣyate dhanadena ca

05,112.004c evaṃ na śakyate labdhum alabdhavyaṃ dvijarṣabha

05,112.005a ṛte ca dhanam aśvānāṃ nāvāptir vidyate tava

05,112.005c arthaṃ yācātra rājānaṃ kaṃ cid rājarṣivaṃśajam

05,112.005e apīḍya rājā paurān hi yo nau kuryāt kṛtārthinau

05,112.006a asti somānvavāye me jātaḥ kaś cin nṛpaḥ sakhā

05,112.006c abhigacchāvahe taṃ vai tasyāsti vibhavo bhuvi

05,112.007a yayātir nāma rājarṣir nāhuṣaḥ satyavikramaḥ

05,112.007c sa dāsyati mayā cokto bhavatā cārthitaḥ svayam

05,112.008a vibhavaś cāsya sumahān āsīd dhanapater iva

05,112.008c evaṃ sa tu dhanaṃ vidvān dānenaiva vyaśodhayat

05,112.009a tathā tau kathayantau ca cintayantau ca yat kṣamam

05,112.009c pratiṣṭhāne narapatiṃ yayātiṃ pratyupasthitau

05,112.010a pratigṛhya ca satkāram arghādiṃ bhojanaṃ varam

05,112.010c pṛṣṭaś cāgamane hetum uvāca vinatāsutaḥ

05,112.011a ayaṃ me nāhuṣa sakhā gālavas tapaso nidhiḥ

05,112.011c viśvāmitrasya śiṣyo 'bhūd varṣāṇy ayutaśo nṛpa

05,112.012a so 'yaṃ tenābhyanujñāta upakārepsayā dvijaḥ

05,112.012c tam āha bhagavān kāṃ te dadāni gurudakṣiṇām

05,112.013a asakṛt tena coktena kiṃ cid āgatamanyunā

05,112.013c ayam uktaḥ prayaccheti jānatā vibhavaṃ laghu

05,112.014a ekataḥśyāmakarṇānāṃ śubhrāṇāṃ śuddhajanmanām

05,112.014c aṣṭau śatāni me dehi hayānāṃ candravarcasām

05,112.015a gurvartho dīyatām eṣa yadi gālava manyase

05,112.015c ity evam āha sakrodho viśvāmitras tapodhanaḥ

05,112.016a so 'yaṃ śokena mahatā tapyamāno dvijarṣabhaḥ

05,112.016c aśaktaḥ pratikartuṃ tad bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ

05,112.017a pratigṛhya naravyāghra tvatto bhikṣāṃ gatavyathaḥ

05,112.017c kṛtvāpavargaṃ gurave cariṣyati mahat tapaḥ

05,112.018a tapasaḥ saṃvibhāgena bhavantam api yokṣyate

05,112.018c svena rājarṣitapasā pūrṇaṃ tvāṃ pūrayiṣyati

05,112.019a yāvanti romāṇi haye bhavanti hi nareśvara

05,112.019c tāvato vājidā lokān prāpnuvanti mahīpate

05,112.020a pātraṃ pratigrahasyāyaṃ dātuṃ pātraṃ tathā bhavān

05,112.020c śaṅkhe kṣīram ivāsaktaṃ bhavatv etat tathopamam

05,113.001 nārada uvāca

05,113.001a evam uktaḥ suparṇena tathyaṃ vacanam uttamam

05,113.001c vimṛśyāvahito rājā niścitya ca punaḥ punaḥ

05,113.002a yaṣṭā kratusahasrāṇāṃ dātā dānapatiḥ prabhuḥ

05,113.002c yayātir vatsakāśīśa idaṃ vacanam abravīt

05,113.003a dṛṣṭvā priyasakhaṃ tārkṣyaṃ gālavaṃ ca dvijarṣabham

05,113.003c nidarśanaṃ ca tapaso bhikṣāṃ ślāghyāṃ ca kīrtitām

05,113.004a atītya ca nṛpān anyān ādityakulasaṃbhavān

05,113.004c matsakāśam anuprāptāv etau buddhim avekṣya ca

05,113.005a adya me saphalaṃ janma tāritaṃ cādya me kulam

05,113.005c adyāyaṃ tārito deśo mama tārkṣya tvayānagha

05,113.006a vaktum icchāmi tu sakhe yathā jānāsi māṃ purā

05,113.006c na tathā vittavān asmi kṣīṇaṃ vittaṃ hi me sakhe

05,113.007a na ca śakto 'smi te kartuṃ mogham āgamanaṃ khaga

05,113.007c na cāśām asya viprarṣer vitathāṃ kartum utsahe

05,113.008a tat tu dāsyāmi yat kāryam idaṃ saṃpādayiṣyati

05,113.008c abhigamya hatāśo hi nivṛtto dahate kulam

05,113.009a nātaḥ paraṃ vainateya kiṃ cit pāpiṣṭham ucyate

05,113.009c yathāśānāśanaṃ loke dehi nāstīti vā vacaḥ

05,113.010a hatāśo hy akṛtārthaḥ san hataḥ saṃbhāvito naraḥ

05,113.010c hinasti tasya putrāṃś ca pautrāṃś cākurvato 'rthinām

05,113.011a tasmāc caturṇāṃ vaṃśānāṃ sthāpayitrī sutā mama

05,113.011b*0455_01 mādhavī nāma tārkṣyeyaṃ sarvadharmapravādinī

05,113.011c iyaṃ surasutaprakhyā sarvadharmopacāyinī

05,113.012a sadā devamanuṣyāṇām asurāṇāṃ ca gālava

05,113.012c kāṅkṣitā rūpato bālā sutā me pratigṛhyatām

05,113.013a asyāḥ śulkaṃ pradāsyanti nṛpā rājyam api dhruvam

05,113.013c kiṃ punaḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ dve catuḥśate

05,113.014a sa bhavān pratigṛhṇātu mamemāṃ mādhavīṃ sutām

05,113.014c ahaṃ dauhitravān syāṃ vai vara eṣa mama prabho

05,113.014d*0456_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ

05,113.015a pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ gālavaḥ saha pakṣiṇā

05,113.015c punar drakṣyāva ity uktvā pratasthe saha kanyayā

05,113.016a upalabdham idaṃ dvāram aśvānām iti cāṇḍajaḥ

05,113.016c uktvā gālavam āpṛcchya jagāma bhavanaṃ svakam

05,113.017a gate patagarāje tu gālavaḥ saha kanyayā

05,113.017c cintayānaḥ kṣamaṃ dāne rājñāṃ vai śulkato 'gamat

05,113.018a so 'gacchan manasekṣvākuṃ haryaśvaṃ rājasattamam

05,113.018c ayodhyāyāṃ mahāvīryaṃ caturaṅgabalānvitam

05,113.019a kośadhānyabalopetaṃ priyapauraṃ dvijapriyam

05,113.019c prajābhikāmaṃ śāmyantaṃ kurvāṇaṃ tapa uttamam

05,113.020a tam upāgamya vipraḥ sa haryaśvaṃ gālavo 'bravīt

05,113.020c kanyeyaṃ mama rājendra prasavaiḥ kulavardhinī

05,113.021a iyaṃ śulkena bhāryārthe haryaśva pratigṛhyatām

05,113.021c śulkaṃ te kīrtayiṣyāmi tac chrutvā saṃpradhāryatām

05,114.001 nārada uvāca

05,114.001a haryaśvas tv abravīd rājā vicintya bahudhā tataḥ

05,114.001c dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya prajāhetor nṛpottamaḥ

05,114.002a unnateṣūnnatā ṣaṭsu sūkṣmā sūkṣmeṣu saptasu

05,114.002c gambhīrā triṣu gambhīreṣv iyaṃ raktā ca pañcasu

05,114.002d*0457_01 śroṇyau lalāṭakakṣau ca ghrāṇaṃ ceti ṣaḍunnatam

05,114.002d*0457_02 sūkṣmāṇy aṅguliparvāṇi keśalomanakhatvacaḥ

05,114.002d*0457_03 svaraḥ sattvaṃ ca nābhiś ca trigambhīraṃ pracakṣate

05,114.002d*0457_04 pāṇipādatale rakte netrāntāsyanakhāni ca

05,114.002d@006_0001 pañcadīrghaṃ caturhrasvaṃ pañcasūkṣmaṃ ṣaḍunnatam

05,114.002d@006_0002 saptaraktaṃ trivistīrṇaṃ trigambhīraṃ praśasyate

05,114.002d@006_0003 pañcaiva dīrghā hanulocanāni

05,114.002d@006_0004 bāhūrunāsāś ca sukhapradāni

05,114.002d@006_0005 hrasvāni catvāri ca liṅgapṛṣṭhe

05,114.002d@006_0006 grīvā ca jaṅghe ca hitapradāni

05,114.002d@006_0007 sūkṣmāṇi pañca daśanāṅguliparvakeśās

05,114.002d@006_0008 tvak caiva vai kararuhāś ca naduḥkhitānām

05,114.002d@006_0009 vakṣo 'tha kaṅkṣānakhanāsikāsyam

05,114.002d@006_0010 aṃsāntikaṃ ceti ṣaḍunnatāni

05,114.002d@006_0011 netrāntapādakaratālvadharoṣṭhajihvā

05,114.002d@006_0012 raktā nakhāś ca khalu sarvasukhāvahāni

05,114.003a bahudevāsurālokā bahugandharvadarśanā

05,114.003c bahulakṣaṇasaṃpannā bahuprasavadhāriṇī

05,114.004a samartheyaṃ janayituṃ cakravartinam ātmajam

05,114.004c brūhi śulkaṃ dvijaśreṣṭha samīkṣya vibhavaṃ mama

05,114.005 gālava uvāca

05,114.005a ekataḥśyāmakarṇānāṃ śatāny aṣṭau dadasva me

05,114.005c hayānāṃ candraśubhrāṇāṃ deśajānāṃ vapuṣmatām

05,114.006a tatas tava bhavitrīyaṃ putrāṇāṃ jananī śubhā

05,114.006c araṇīva hutāśānāṃ yonir āyatalocanā

05,114.007 nārada uvāca

05,114.007a etac chrutvā vaco rājā haryaśvaḥ kāmamohitaḥ

05,114.007c uvāca gālavaṃ dīno rājarṣir ṛṣisattamam

05,114.008a dve me śate saṃnihite hayānāṃ yad vidhās tava

05,114.008c eṣṭavyāḥ śataśas tv anye caranti mama vājinaḥ

05,114.009a so 'ham ekam apatyaṃ vai janayiṣyāmi gālava

05,114.009c asyām etaṃ bhavān kāmaṃ saṃpādayatu me varam

05,114.010a etac chrutvā tu sā kanyā gālavaṃ vākyam abravīt

05,114.010c mama datto varaḥ kaś cit kena cid brahmavādinā

05,114.011a prasūtyante prasūtyante kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi

05,114.011c sa tvaṃ dadasva māṃ rājñe pratigṛhya hayottamān

05,114.012a nṛpebhyo hi caturbhyas te pūrṇāny aṣṭau śatāni vai

05,114.012c bhaviṣyanti tathā putrā mama catvāra eva ca

05,114.013a kriyatāṃ mama saṃhāro gurvarthaṃ dvijasattama

05,114.013c eṣā tāvan mama prajñā yathā vā manyase dvija

05,114.014a evam uktas tu sa muniḥ kanyayā gālavas tadā

05,114.014c haryaśvaṃ pṛthivīpālam idaṃ vacanam abravīt

05,114.015a iyaṃ kanyā naraśreṣṭha haryaśva pratigṛhyatām

05,114.015c caturbhāgena śulkasya janayasvaikam ātmajam

05,114.016a pratigṛhya sa tāṃ kanyāṃ gālavaṃ pratinandya ca

05,114.016c samaye deśakāle ca labdhavān sutam īpsitam

05,114.017a tato vasumanā nāma vasubhyo vasumattaraḥ

05,114.017c vasuprakhyo narapatiḥ sa babhūva vasupradaḥ

05,114.018a atha kāle punar dhīmān gālavaḥ pratyupasthitaḥ

05,114.018c upasaṃgamya covāca haryaśvaṃ prītimānasam

05,114.019a jāto nṛpa sutas te 'yaṃ bālabhāskarasaṃnibhaḥ

05,114.019c kālo gantuṃ naraśreṣṭha bhikṣārtham aparaṃ nṛpam

05,114.020a haryaśvaḥ satyavacane sthitaḥ sthitvā ca pauruṣe

05,114.020c durlabhatvād dhayānāṃ ca pradadau mādhavīṃ punaḥ

05,114.021a mādhavī ca punar dīptāṃ parityajya nṛpaśriyam

05,114.021c kumārī kāmato bhūtvā gālavaṃ pṛṣṭhato 'nvagāt

05,114.022a tvayy eva tāvat tiṣṭhantu hayā ity uktavān dvijaḥ

05,114.022c prayayau kanyayā sārdhaṃ divodāsaṃ prajeśvaram

05,115.001 gālava uvāca

05,115.001a mahāvīryo mahīpālaḥ kāśīnām īśvaraḥ prabhuḥ

05,115.001c divodāsa iti khyāto bhaimasenir narādhipaḥ

05,115.002a tatra gacchāvahe bhadre śanair āgaccha mā śucaḥ

05,115.002c dhārmikaḥ saṃyame yuktaḥ satyaś caiva janeśvaraḥ

05,115.003 nārada uvāca

05,115.003a tam upāgamya sa munir nyāyatas tena satkṛtaḥ

05,115.003c gālavaḥ prasavasyārthe taṃ nṛpaṃ pratyacodayat

05,115.004 divodāsa uvāca

05,115.004a śrutam etan mayā pūrvaṃ kim uktvā vistaraṃ dvija

05,115.004c kāṅkṣito hi mayaiṣo 'rthaḥ śrutvaitad dvijasattama

05,115.005a etac ca me bahumataṃ yad utsṛjya narādhipān

05,115.005c mām evam upayāto 'si bhāvi caitad asaṃśayam

05,115.006a sa eva vibhavo 'smākam aśvānām api gālava

05,115.006c aham apy ekam evāsyāṃ janayiṣyāmi pārthivam

05,115.007 nārada uvāca

05,115.007a tathety uktvā dvijaśreṣṭhaḥ prādāt kanyāṃ mahīpateḥ

05,115.007c vidhipūrvaṃ ca tāṃ rājā kanyāṃ pratigṛhītavān

05,115.008a reme sa tasyāṃ rājarṣiḥ prabhāvatyāṃ yathā raviḥ

05,115.008c svāhāyāṃ ca yathā vahnir yathā śacyāṃ sa vāsavaḥ

05,115.009a yathā candraś ca rohiṇyāṃ yathā dhūmorṇayā yamaḥ

05,115.009c varuṇaś ca yathā gauryāṃ yathā carddhyāṃ dhaneśvaraḥ

05,115.010a yathā nārāyaṇo lakṣmyāṃ jāhnavyāṃ ca yathodadhiḥ

05,115.010c yathā rudraś ca rudrāṇyāṃ yathā vedyāṃ pitāmahaḥ

05,115.011a adṛśyantyāṃ ca vāsiṣṭho vasiṣṭhaś cākṣamālayā

05,115.011c cyavanaś ca sukanyāyāṃ pulastyaḥ saṃdhyayā yathā

05,115.012a agastyaś cāpi vaidarbhyāṃ sāvitryāṃ satyavān yathā

05,115.012c yathā bhṛguḥ pulomāyām adityāṃ kaśyapo yathā

05,115.012d*0458_01 himavāṃś caiva menāyāṃ gandhavatyāṃ parāśaraḥ

05,115.013a reṇukāyāṃ yathārcīko haimavatyāṃ ca kauśikaḥ

05,115.013b*0459_01 maudgalyaś candrasenāyām adityāṃ kāśyapo yathā

05,115.013c bṛhaspatiś ca tārāyāṃ śukraś ca śataparvayā

05,115.014a yathā bhūmyāṃ bhūmipatir urvaśyāṃ ca purūravāḥ

05,115.014c ṛcīkaḥ satyavatyāṃ ca sarasvatyāṃ yathā manuḥ

05,115.014d*0460_01 śakuntalāyāṃ duḥṣanto dhṛtyāṃ dharmaś ca śāśvataḥ

05,115.014d*0460_02 damayantyāṃ nalaś caiva satyavatyāṃ ca nāradaḥ

05,115.014d*0460_03 jaratkārur jaratkārvāṃ pulastyaś ca pratīcyayā

05,115.014d*0460_04 menakāyāṃ yathorṇāyus tumburuś caiva rambhayā

05,115.014d*0460_05 vāsukiḥ śataśīrṣāyāṃ kumāryāṃ ca dhanaṃjayaḥ

05,115.014d*0460_06 vaidehyāṃ ca yathā rāmo rukmiṇyāṃ ca janārdanaḥ

05,115.014d*0461_01 pulastyaś ca bharadvājyāṃ vṛttyāṃ dharmaś ca śāśvataḥ

05,115.015a tathā tu ramamāṇasya divodāsasya bhūpateḥ

05,115.015c mādhavī janayām āsa putram ekaṃ pratardanam

05,115.016a athājagāma bhagavān divodāsaṃ sa gālavaḥ

05,115.016c samaye samanuprāpte vacanaṃ cedam abravīt

05,115.017a niryātayatu me kanyāṃ bhavāṃs tiṣṭhantu vājinaḥ

05,115.017c yāvad anyatra gacchāmi śulkārthaṃ pṛthivīpate

05,115.018a divodāso 'tha dharmātmā samaye gālavasya tām

05,115.018c kanyāṃ niryātayām āsa sthitaḥ satye mahīpatiḥ

05,116.001 nārada uvāca

05,116.001a tathaiva sā śriyaṃ tyaktvā kanyā bhūtvā yaśasvinī

05,116.001c mādhavī gālavaṃ vipram anvayāt satyasaṃgarā

05,116.002a gālavo vimṛśann eva svakāryagatamānasaḥ

05,116.002c jagāma bhojanagaraṃ draṣṭum auśīnaraṃ nṛpam

05,116.003a tam uvācātha gatvā sa nṛpatiṃ satyavikramam

05,116.003c iyaṃ kanyā sutau dvau te janayiṣyati pārthivau

05,116.004a asyāṃ bhavān avāptārtho bhavitā pretya ceha ca

05,116.004c somārkapratisaṃkāśau janayitvā sutau nṛpa

05,116.005a śulkaṃ tu sarvadharmajña hayānāṃ candravarcasām

05,116.005c ekataḥśyāmakarṇānāṃ deyaṃ mahyaṃ catuḥśatam

05,116.006a gurvartho 'yaṃ samārambho na hayaiḥ kṛtyam asti me

05,116.006c yadi śakyaṃ mahārāja kriyatāṃ mā vicāryatām

05,116.007a anapatyo 'si rājarṣe putrau janaya pārthiva

05,116.007c pitṝn putraplavena tvam ātmānaṃ caiva tāraya

05,116.008a na putraphalabhoktā hi rājarṣe pātyate divaḥ

05,116.008c na yāti narakaṃ ghoraṃ yatra gacchanty anātmajāḥ

05,116.009a etac cānyac ca vividhaṃ śrutvā gālavabhāṣitam

05,116.009c uśīnaraḥ prativaco dadau tasya narādhipaḥ

05,116.010a śrutavān asmi te vākyaṃ yathā vadasi gālava

05,116.010c vidhis tu balavān brahman pravaṇaṃ hi mano mama

05,116.011a śate dve tu mamāśvānām īdṛśānāṃ dvijottama

05,116.011c itareṣāṃ sahasrāṇi subahūni caranti me

05,116.012a aham apy ekam evāsyāṃ janayiṣyāmi gālava

05,116.012c putraṃ dvija gataṃ mārgaṃ gamiṣyāmi parair aham

05,116.013a mūlyenāpi samaṃ kuryāṃ tavāhaṃ dvijasattama

05,116.013c paurajānapadārthaṃ tu mamārtho nātmabhogataḥ

05,116.014a kāmato hi dhanaṃ rājā pārakyaṃ yaḥ prayacchati

05,116.014c na sa dharmeṇa dharmātman yujyate yaśasā na ca

05,116.015a so 'haṃ pratigrahīṣyāmi dadātv etāṃ bhavān mama

05,116.015c kumārīṃ devagarbhābhām ekaputrabhavāya me

05,116.016a tathā tu bahukalyāṇam uktavantaṃ narādhipam

05,116.016c uśīnaraṃ dvijaśreṣṭho gālavaḥ pratyapūjayat

05,116.017a uśīnaraṃ pratigrāhya gālavaḥ prayayau vanam

05,116.017c reme sa tāṃ samāsādya kṛtapuṇya iva śriyam

05,116.018a kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca

05,116.018c udyāneṣu vicitreṣu vaneṣūpavaneṣu ca

05,116.019a harmyeṣu ramaṇīyeṣu prāsādaśikhareṣu ca

05,116.019c vātāyanavimāneṣu tathā garbhagṛheṣu ca

05,116.020a tato 'sya samaye jajñe putro bālaraviprabhaḥ

05,116.020c śibir nāmnābhivikhyāto yaḥ sa pārthivasattamaḥ

05,116.021a upasthāya sa taṃ vipro gālavaḥ pratigṛhya ca

05,116.021c kanyāṃ prayātas tāṃ rājan dṛṣṭavān vinatātmajam

05,117.001 nārada uvāca

05,117.001a gālavaṃ vainateyo 'tha prahasann idam abravīt

05,117.001c diṣṭyā kṛtārthaṃ paśyāmi bhavantam iha vai dvija

05,117.002a gālavas tu vacaḥ śrutvā vainateyena bhāṣitam

05,117.002c caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tad ācakhyau kāryam asya hi

05,117.003a suparṇas tv abravīd enaṃ gālavaṃ patatāṃ varaḥ

05,117.003c prayatnas te na kartavyo naiṣa saṃpatsyate tava

05,117.004a purā hi kanyakubje vai gādheḥ satyavatīṃ sutām

05,117.004c bhāryārthe 'varayat kanyām ṛcīkas tena bhāṣitaḥ

05,117.005a ekataḥśyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām

05,117.005c bhagavan dīyatāṃ mahyaṃ sahasram iti gālava

05,117.006a ṛcīkas tu tathety uktvā varuṇasyālayaṃ gataḥ

05,117.006c aśvatīrthe hayāṃl labdhvā dattavān pārthivāya vai

05,117.007a iṣṭvā te puṇḍarīkeṇa dattā rājñā dvijātiṣu

05,117.007c tebhyo dve dve śate krītvā prāptās te pārthivais tadā

05,117.008a aparāṇy api catvāri śatāni dvijasattama

05,117.008c nīyamānāni saṃtāre hṛtāny āsan vitastayā

05,117.008e evaṃ na śakyam aprāpyaṃ prāptuṃ gālava karhi cit

05,117.009a imām aśvaśatābhyāṃ vai dvābhyāṃ tasmai nivedaya

05,117.009c viśvāmitrāya dharmātman ṣaḍbhir aśvaśataiḥ saha

05,117.009e tato 'si gatasaṃmohaḥ kṛtakṛtyo dvijarṣabha

05,117.010a gālavas taṃ tathety uktvā suparṇasahitas tataḥ

05,117.010c ādāyāśvāṃś ca kanyāṃ ca viśvāmitram upāgamat

05,117.011 gālava uvāca

05,117.011a aśvānāṃ kāṅkṣitārthānāṃ ṣaḍ imāni śatāni vai

05,117.011c śatadvayena kanyeyaṃ bhavatā pratigṛhyatām

05,117.012a asyāṃ rājarṣibhiḥ putrā jātā vai dhārmikās trayaḥ

05,117.012c caturthaṃ janayatv ekaṃ bhavān api narottama

05,117.013a pūrṇāny evaṃ śatāny aṣṭau turagāṇāṃ bhavantu te

05,117.013c bhavato hy anṛṇo bhūtvā tapaḥ kuryāṃ yathāsukham

05,117.014 nārada uvāca

05,117.014a viśvāmitras tu taṃ dṛṣṭvā gālavaṃ saha pakṣiṇā

05,117.014c kanyāṃ ca tāṃ varārohām idam ity abravīd vacaḥ

05,117.015a kim iyaṃ pūrvam eveha na dattā mama gālava

05,117.015c putrā mamaiva catvāro bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ

05,117.016a pratigṛhṇāmi te kanyām ekaputraphalāya vai

05,117.016c aśvāś cāśramam āsādya tiṣṭhantu mama sarvaśaḥ

05,117.017a sa tayā ramamāṇo 'tha viśvāmitro mahādyutiḥ

05,117.017c ātmajaṃ janayām āsa mādhavīputram aṣṭakam

05,117.018a jātamātraṃ sutaṃ taṃ ca viśvāmitro mahādyutiḥ

05,117.018c saṃyojyārthais tathā dharmair aśvais taiḥ samayojayat

05,117.019a athāṣṭakaḥ puraṃ prāyāt tadā somapuraprabham

05,117.019c niryātya kanyāṃ śiṣyāya kauśiko 'pi vanaṃ yayau

05,117.020a gālavo 'pi suparṇena saha niryātya dakṣiṇām

05,117.020c manasābhipratītena kanyām idam uvāca ha

05,117.021a jāto dānapatiḥ putras tvayā śūras tathāparaḥ

05,117.021c satyadharmarataś cānyo yajvā cāpi tathāparaḥ

05,117.022a tad āgaccha varārohe tāritas te pitā sutaiḥ

05,117.022c catvāraś caiva rājānas tathāhaṃ ca sumadhyame

05,117.023a gālavas tv abhyanujñāya suparṇaṃ pannagāśanam

05,117.023b*0462_01 gālavaḥ prayayau śīghraṃ yayātiṃ nahuṣātmajam

05,117.023c pitur niryātya tāṃ kanyāṃ prayayau vanam eva ha

05,118.001 nārada uvāca

05,118.001a sa tu rājā punas tasyāḥ kartukāmaḥ svayaṃvaram

05,118.001c upagamyāśramapadaṃ gaṅgāyamunasaṃgame

05,118.002a gṛhītamālyadāmāṃ tāṃ ratham āropya mādhavīm

05,118.002c pūrur yaduś ca bhaginīm āśrame paryadhāvatām

05,118.003a nāgayakṣamanuṣyāṇāṃ patatrimṛgapakṣiṇām

05,118.003c śailadrumavanaukānām āsīt tatra samāgamaḥ

05,118.004a nānāpuruṣadeśānām īśvaraiś ca samākulam

05,118.004c ṛṣibhir brahmakalpaiś ca samantād āvṛtaṃ vanam

05,118.005a nirdiśyamāneṣu tu sā vareṣu varavarṇinī

05,118.005c varān utkramya sarvāṃs tān vanaṃ vṛtavatī varam

05,118.006a avatīrya rathāt kanyā namaskṛtvā ca bandhuṣu

05,118.006c upagamya vanaṃ puṇyaṃ tapas tepe yayātijā

05,118.007a upavāsaiś ca vividhair dīkṣābhir niyamais tathā

05,118.007c ātmano laghutāṃ kṛtvā babhūva mṛgacāriṇī

05,118.008a vaiḍūryāṅkurakalpāni mṛdūni haritāni ca

05,118.008c carantī śaṣpamukhyāni tiktāni madhurāṇi ca

05,118.009a sravantīnāṃ ca puṇyānāṃ surasāni śucīni ca

05,118.009c pibantī vārimukhyāni śītāni vimalāni ca

05,118.010a vaneṣu mṛgarājeṣu siṃhaviproṣiteṣu ca

05,118.010c dāvāgnivipramukteṣu śūnyeṣu gahaneṣu ca

05,118.011a carantī hariṇaiḥ sārdhaṃ mṛgīva vanacāriṇī

05,118.011c cacāra vipulaṃ dharmaṃ brahmacaryeṇa saṃvṛtā

05,118.012a yayātir api pūrveṣāṃ rājñāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ

05,118.012c bahuvarṣasahasrāyur ayujat kāladharmaṇā

05,118.013a pūrur yaduś ca dvau vaṃśau vardhamānau narottamau

05,118.013c tābhyāṃ pratiṣṭhito loke paraloke ca nāhuṣaḥ

05,118.014a mahīyate narapatir yayātiḥ svargam āsthitaḥ

05,118.014c maharṣikalpo nṛpatiḥ svargāgryaphalabhug vibhuḥ

05,118.015a bahuvarṣasahasrākhye kāle bahuguṇe gate

05,118.015c rājarṣiṣu niṣaṇṇeṣu mahīyaḥsu maharṣiṣu

05,118.016a avamene narān sarvān devān ṛṣigaṇāṃs tathā

05,118.016c yayātir mūḍhavijñāno vismayāviṣṭacetanaḥ

05,118.017a tatas taṃ bubudhe devaḥ śakro balaniṣūdanaḥ

05,118.017c te ca rājarṣayaḥ sarve dhig dhig ity evam abruvan

05,118.018a vicāraś ca samutpanno nirīkṣya nahuṣātmajam

05,118.018c ko nv ayaṃ kasya vā rājñaḥ kathaṃ vā svargam āgataḥ

05,118.019a karmaṇā kena siddho 'yaṃ kva vānena tapaś citam

05,118.019c kathaṃ vā jñāyate svarge kena vā jñāyate 'py uta

05,118.020a evaṃ vicārayantas te rājānaḥ svargavāsinaḥ

05,118.020c dṛṣṭvā papracchur anyonyaṃ yayātiṃ nṛpatiṃ prati

05,118.021a vimānapālāḥ śataśaḥ svargadvārābhirakṣiṇaḥ

05,118.021c pṛṣṭā āsanapālāś ca na jānīmety athābruvan

05,118.022a sarve te hy āvṛtajñānā nābhyajānanta taṃ nṛpam

05,118.022c sa muhūrtād atha nṛpo hataujā abhavat tadā

05,119.001 nārada uvāca

05,119.001a atha pracalitaḥ sthānād āsanāc ca paricyutaḥ

05,119.001c kampitenaiva manasā dharṣitaḥ śokavahninā

05,119.002a mlānasragbhraṣṭavijñānaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥ

05,119.002c vighūrṇan srastasarvāṅgaḥ prabhraṣṭābharaṇāmbaraḥ

05,119.003a adṛśyamānas tān paśyann apaśyaṃś ca punaḥ punaḥ

05,119.003c śūnyaḥ śūnyena manasā prapatiṣyan mahītalam

05,119.004a kiṃ mayā manasā dhyātam aśubhaṃ dharmadūṣaṇam

05,119.004c yenāhaṃ calitaḥ sthānād iti rājā vyacintayat

05,119.005a te tu tatraiva rājānaḥ siddhāś cāpsarasas tathā

05,119.005c apaśyanta nirālambaṃ yayātiṃ taṃ paricyutam

05,119.006a athaitya puruṣaḥ kaś cit kṣīṇapuṇyanipātakaḥ

05,119.006c yayātim abravīd rājan devarājasya śāsanāt

05,119.007a atīva madamattas tvaṃ na kaṃ cin nāvamanyase

05,119.007c mānena bhraṣṭaḥ svargas te nārhas tvaṃ pārthivātmaja

05,119.007e na ca prajñāyase gaccha patasveti tam abravīt

05,119.008a pateyaṃ satsv iti vacas trir uktvā nahuṣātmajaḥ

05,119.008c patiṣyaṃś cintayām āsa gatiṃ gatimatāṃ varaḥ

05,119.009a etasminn eva kāle tu naimiṣe pārthivarṣabhān

05,119.009c caturo 'paśyata nṛpas teṣāṃ madhye papāta saḥ

05,119.010a pratardano vasumanāḥ śibirauśīnaro 'ṣṭakaḥ

05,119.010c vājapeyena yajñena tarpayanti sureśvaram

05,119.011a teṣām adhvarajaṃ dhūmaṃ svargadvāram upasthitam

05,119.011c yayātir upajighran vai nipapāta mahīṃ prati

05,119.012a bhūmau svarge ca saṃbaddhāṃ nadīṃ dhūmamayīṃ nṛpaḥ

05,119.012c sa gaṅgām iva gacchantīm ālambya jagatīpatiḥ

05,119.013a śrīmatsv avabhṛthāgryeṣu caturṣu pratibandhuṣu

05,119.013c madhye nipatito rājā lokapālopameṣu ca

05,119.014a caturṣu hutakalpeṣu rājasiṃhamahāgniṣu

05,119.014c papāta madhye rājarṣir yayātiḥ puṇyasaṃkṣaye

05,119.015a tam āhuḥ pārthivāḥ sarve pratimānam iva śriyaḥ

05,119.015c ko bhavān kasya vā bandhur deśasya nagarasya vā

05,119.016a yakṣo vāpy atha vā devo gandharvo rākṣaso 'pi vā

05,119.016c na hi mānuṣarūpo 'si ko vārthaḥ kāṅkṣitas tvayā

05,119.017 yayātir uvāca

05,119.017a yayātir asmi rājarṣiḥ kṣīṇapuṇyaś cyuto divaḥ

05,119.017c pateyaṃ satsv iti dhyāyan bhavatsu patitas tataḥ

05,119.018 rājāna ūcuḥ

05,119.018a satyam etad bhavatu te kāṅkṣitaṃ puruṣarṣabha

05,119.018c sarveṣāṃ naḥ kratuphalaṃ dharmaś ca pratigṛhyatām

05,119.019 yayātir uvāca

05,119.019a nāhaṃ pratigrahadhano brāhmaṇaḥ kṣatriyo hy aham

05,119.019c na ca me pravaṇā buddhiḥ parapuṇyavināśane

05,119.020 nārada uvāca

05,119.020a etasminn eva kāle tu mṛgacaryākramāgatām

05,119.020c mādhavīṃ prekṣya rājānas te 'bhivādyedam abruvan

05,119.021a kim āgamanakṛtyaṃ te kiṃ kurvaḥ śāsanaṃ tava

05,119.021c ājñāpyā hi vayaṃ sarve tava putrās tapodhane

05,119.022a teṣāṃ tad bhāṣitaṃ śrutvā mādhavī parayā mudā

05,119.022c pitaraṃ samupāgacchad yayātiṃ sā vavanda ca

05,119.023a dṛṣṭvā mūrdhnā natān putrāṃs tāpasī vākyam abravīt

05,119.023c dauhitrās tava rājendra mama putrā na te parāḥ

05,119.023e ime tvāṃ tārayiṣyanti diṣṭam etat purātanam

05,119.024a ahaṃ te duhitā rājan mādhavī mṛgacāriṇī

05,119.024c mayāpy upacito dharmas tato 'rdhaṃ pratigṛhyatām

05,119.025a yasmād rājan narāḥ sarve apatyaphalabhāginaḥ

05,119.025c tasmād icchanti dauhitrān yathā tvaṃ vasudhādhipa

05,119.026a tatas te pārthivāḥ sarve śirasā jananīṃ tadā

05,119.026c abhivādya namaskṛtya mātāmaham athābruvan

05,119.027a uccair anupamaiḥ snigdhaiḥ svarair āpūrya medinīm

05,119.027c mātāmahaṃ nṛpatayas tārayanto divaś cyutam

05,119.028a atha tasmād upagato gālavo 'py āha pārthivam

05,119.028c tapaso me 'ṣṭabhāgena svargam ārohatāṃ bhavān

05,120.001 nārada uvāca

05,120.001a pratyabhijñātamātro 'tha sadbhis tair narapuṃgavaḥ

05,120.001b*0463_01 samāruroha nṛpatir aspṛśan vasudhātalam

05,120.001c yayātir divyasaṃsthāno babhūva vigatajvaraḥ

05,120.001d*0464_00 nārada uvāca

05,120.001d*0464_01 pratyujjagāma taṃ sthānaṃ devalokaṃ narādhipaḥ

05,120.001d*0464_02 avyāpya divyasaṃsthānaṃ babhūva vigatajvaraḥ

05,120.002a divyamālyāmbaradharo divyābharaṇabhūṣitaḥ

05,120.002c divyagandhaguṇopeto na pṛthvīm aspṛśat padā

05,120.003a tato vasumanāḥ pūrvam uccair uccārayan vacaḥ

05,120.003c khyāto dānapatir loke vyājahāra nṛpaṃ tadā

05,120.004a prāptavān asmi yal loke sarvavarṇeṣv agarhayā

05,120.004c tad apy atha ca dāsyāmi tena saṃyujyatāṃ bhavān

05,120.005a yat phalaṃ dānaśīlasya kṣamāśīlasya yat phalam

05,120.005c yac ca me phalam ādhāne tena saṃyujyatāṃ bhavān

05,120.006a tataḥ pratardano 'py āha vākyaṃ kṣatriyapuṃgavaḥ

05,120.006c yathā dharmaratir nityaṃ nityaṃ yuddhaparāyaṇaḥ

05,120.007a prāptavān asmi yal loke kṣatradharmodbhavaṃ yaśaḥ

05,120.007c vīraśabdaphalaṃ caiva tena saṃyujyatāṃ bhavān

05,120.007d*0465_01 yathā dharmaratir nityaṃ tena satyena khaṃ vraja

05,120.008a śibirauśīnaro dhīmān uvāca madhurāṃ giram

05,120.008c yathā bāleṣu nārīṣu vaihāryeṣu tathaiva ca

05,120.009a saṃgareṣu nipāteṣu tathāpad vyasaneṣu ca

05,120.009c anṛtaṃ noktapūrvaṃ me tena satyena khaṃ vraja

05,120.010a yathā prāṇāṃś ca rājyaṃ ca rājan karma sukhāni ca

05,120.010c tyajeyaṃ na punaḥ satyaṃ tena satyena khaṃ vraja

05,120.011a yathā satyena me dharmo yathā satyena pāvakaḥ

05,120.011c prītaḥ śakraś ca satyena tena satyena khaṃ vraja

05,120.012a aṣṭakas tv atha rājarṣiḥ kauśiko mādhavīsutaḥ

05,120.012c anekaśatayajvānaṃ vacanaṃ prāha dharmavit

05,120.013a śataśaḥ puṇḍarīkā me gosavāś ca citāḥ prabho

05,120.013c kratavo vājapeyāś ca teṣāṃ phalam avāpnuhi

05,120.014a na me ratnāni na dhanaṃ na tathānye paricchadāḥ

05,120.014c kratuṣv anupayuktāni tena satyena khaṃ vraja

05,120.014d*0466_01 yadi satyaṃ bravīmy etat tena satyena vai vraja

05,120.015a yathā yathā hi jalpanti dauhitrās taṃ narādhipam

05,120.015c tathā tathā vasumatīṃ tyaktvā rājā divaṃ yayau

05,120.016a evaṃ sarve samastās te rājānaḥ sukṛtais tadā

05,120.016c yayātiṃ svargato bhraṣṭaṃ tārayām āsur añjasā

05,120.017a dauhitrāḥ svena dharmeṇa yajñadānakṛtena vai

05,120.017c caturṣu rājavaṃśeṣu saṃbhūtāḥ kulavardhanāḥ

05,120.017e mātāmahaṃ mahāprājñaṃ divam āropayanti te

05,120.018 rājāna ūcuḥ

05,120.018a rājadharmaguṇopetāḥ sarvadharmaguṇānvitāḥ

05,120.018c dauhitrās te vayaṃ rājan divam āroha pārthivaḥ

05,121.001 nārada uvāca

05,121.001a sadbhir āropitaḥ svargaṃ pārthivair bhūridakṣiṇaiḥ

05,121.001c abhyanujñāya dauhitrān yayātir divam āsthitaḥ

05,121.002a abhivṛṣṭaś ca varṣeṇa nānāpuṣpasugandhinā

05,121.002c pariṣvaktaś ca puṇyena vāyunā puṇyagandhinā

05,121.003a acalaṃ sthānam āruhya dauhitraphalanirjitam

05,121.003c karmabhiḥ svair upacito jajvāla parayā śriyā

05,121.004a upagītopanṛttaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

05,121.004c prītyā pratigṛhītaś ca svarge dundubhinisvanaiḥ

05,121.005a abhiṣṭutaś ca vividhair devarājarṣicāraṇaiḥ

05,121.005c arcitaś cottamārgheṇa daivatair abhinanditaḥ

05,121.006a prāptaḥ svargaphalaṃ caiva tam uvāca pitāmahaḥ

05,121.006c nirvṛtaṃ śāntamanasaṃ vacobhis tarpayann iva

05,121.007a catuṣpādas tvayā dharmaś cito lokyena karmaṇā

05,121.007c akṣayas tava loko 'yaṃ kīrtiś caivākṣayā divi

05,121.007e punas tavādya rājarṣe sukṛteneha karmaṇā

05,121.008a āvṛtaṃ tamasā cetaḥ sarveṣāṃ svargavāsinām

05,121.008c yena tvāṃ nābhijānanti tato 'jñātvāsi pātitaḥ

05,121.009a prītyaiva cāsi dauhitrais tāritas tvam ihāgataḥ

05,121.009c sthānaṃ ca pratipanno 'si karmaṇā svena nirjitam

05,121.009e acalaṃ śāśvataṃ puṇyam uttamaṃ dhruvam avyayam

05,121.010 yayātir uvāca

05,121.010a bhagavan saṃśayo me 'sti kaś cit taṃ chettum arhasi

05,121.010c na hy anyam aham arhāmi praṣṭuṃ lokapitāmaha

05,121.011a bahuvarṣasahasrāntaṃ prajāpālanavardhitam

05,121.011c anekakratudānaughair arjitaṃ me mahat phalam

05,121.012a kathaṃ tad alpakālena kṣīṇaṃ yenāsmi pātitaḥ

05,121.012c bhagavan vettha lokāṃś ca śāśvatān mama nirjitān

05,121.012d*0467_01 kathaṃ nu mama tatsarvaṃ vipranaṣṭaṃ mahādyute

05,121.013 pitāmaha uvāca

05,121.013a bahuvarṣasahasrāntaṃ prajāpālanavardhitam

05,121.013c anekakratudānaughair yat tvayopārjitaṃ phalam

05,121.014a tad anenaiva doṣeṇa kṣīṇaṃ yenāsi pātitaḥ

05,121.014c abhimānena rājendra dhikkṛtaḥ svargavāsibhiḥ

05,121.015a nāyaṃ mānena rājarṣe na balena na hiṃsayā

05,121.015c na śāṭhyena na māyābhir loko bhavati śāśvataḥ

05,121.016a nāvamānyās tvayā rājann avarotkṛṣṭamadhyamāḥ

05,121.016b*0468_01 yayāteś caiva rājarṣeḥ suhṛdāṃ bhūtim icchatām

05,121.016c na hi mānapradagdhānāṃ kaś cid asti samaḥ kva cit

05,121.017a patanārohaṇam idaṃ kathayiṣyanti ye narāḥ

05,121.017c viṣamāṇy api te prāptās tariṣyanti na saṃśayaḥ

05,121.018 nārada uvāca

05,121.018a eṣa doṣo 'bhimānena purā prāpto yayātinā

05,121.018c nirbandhataś cātimātraṃ gālavena mahīpate

05,121.019a śrotavyaṃ hitakāmānāṃ suhṛdāṃ bhūtim icchatām

05,121.019c na kartavyo hi nirbandho nirbandho hi kṣayodayaḥ

05,121.020a tasmāt tvam api gāndhāre mānaṃ krodhaṃ ca varjaya

05,121.020c saṃdhatsva pāṇḍavair vīra saṃrambhaṃ tyaja pārthiva

05,121.020d*0469_01 sa bhavān suhṛdo vaśyaṃ vaco gṛhṇātu mānṛtam

05,121.020d*0469_02 samarthair vigrahaṃ kṛtvā viṣamastho bhaviṣyasi

05,121.020d*0470_00 vaiśaṃpāyanaḥ

05,121.020d*0470_01 evam ukto nṛpaśreṣṭha nāradena suyodhanaḥ

05,121.020d*0470_02 nātiṣṭhad vacane tasmiṃs tatontas tasya tādṛśaḥ

05,121.021a dadāti yat pārthiva yat karoti; yad vā tapas tapyati yaj juhoti

05,121.021c na tasya nāśo 'sti na cāpakarṣo; nānyas tad aśnāti sa eva kartā

05,121.022a idaṃ mahākhyānam anuttamaṃ mataṃ; bahuśrutānāṃ gataroṣarāgiṇām

05,121.022c samīkṣya loke bahudhā pradhāvitā; trivargadṛṣṭiḥ pṛthivīm upāśnute

05,121.022d*0471_01 etat puṇyatamaṃ rājan yayāteś caritaṃ mahat

05,121.022d*0471_02 yac chrutvā śrāvayitvā ca svargaṃ yānti ha mānavāḥ

05,122.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,122.001a bhagavann evam evaitad yathā vadasi nārada

05,122.001c icchāmi cāham apy evaṃ na tv īśo bhagavann aham

05,122.002 vaiśaṃpāyana uvāca

05,122.002a evam uktvā tataḥ kṛṣṇam abhyabhāṣata bhārata

05,122.002c svargyaṃ lokyaṃ ca mām āttha dharmyaṃ nyāyyaṃ ca keśava

05,122.003a na tv ahaṃ svavaśas tāta kriyamāṇaṃ na me priyam

05,122.003b*0472_01 na maṃsyante durātmānaḥ putrā mama janārdana

05,122.003c aṅga duryodhanaṃ kṛṣṇa mandaṃ śāstrātigaṃ mama

05,122.004a anunetuṃ mahābāho yatasva puruṣottama

05,122.004b*0473_01 na śṛṇoti mahābāho vacanaṃ sādhu bhāṣitam

05,122.004b*0473_02 gāndhāryāś ca hṛṣīkeśa vidurasya ca dhīmataḥ

05,122.004b*0473_03 anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ bhīṣmādīnāṃ hitaiṣiṇām

05,122.004b*0473_04 sa tvaṃ pāpamatiṃ krūraṃ pāpacittam acetanam

05,122.004b*0473_05 anuśādhi durātmānaṃ svayaṃ duryodhanaṃ nṛpam

05,122.004c suhṛtkāryaṃ tu sumahat kṛtaṃ te syāj janārdana

05,122.005a tato 'bhyāvṛtya vārṣṇeyo duryodhanam amarṣaṇam

05,122.005c abravīn madhurāṃ vācaṃ sarvadharmārthatattvavit

05,122.006a duryodhana nibodhedaṃ madvākyaṃ kurusattama

05,122.006c samarthaṃ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata

05,122.007a mahāprājña kule jātaḥ sādhv etat kartum arhasi

05,122.007c śrutavṛttopasaṃpannaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ

05,122.008a dauṣkuleyā durātmāno nṛśaṃsā nirapatrapāḥ

05,122.008c ta etad īdṛśaṃ kuryur yathā tvaṃ tāta manyase

05,122.009a dharmārthayuktā loke 'smin pravṛttir lakṣyate satām

05,122.009c asatāṃ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha

05,122.010a viparītā tv iyaṃ vṛttir asakṛl lakṣyate tvayi

05,122.010c adharmaś cānubandho 'tra ghoraḥ prāṇaharo mahān

05,122.011a anekaśas tvannimittam ayaśasyaṃ ca bhārata

05,122.011c tam anarthaṃ pariharann ātmaśreyaḥ kariṣyasi

05,122.012a bhrātṝṇām atha bhṛtyānāṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapa

05,122.012c adharmyād ayaśasyāc ca karmaṇas tvaṃ pramokṣyase

05,122.013a prājñaiḥ śūrair mahotsāhair ātmavadbhir bahuśrutaiḥ

05,122.013c saṃdhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavair bharatarṣabha

05,122.014a tad dhitaṃ ca priyaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

05,122.014c pitāmahasya droṇasya vidurasya mahāmateḥ

05,122.015a kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ

05,122.015c aśvatthāmno vikarṇasya saṃjayasya viśāṃ pate

05,122.016a jñātīnāṃ caiva bhūyiṣṭhaṃ mitrāṇāṃ ca paraṃtapa

05,122.016c śame śarma bhavet tāta sarvasya jagatas tathā

05,122.017a hrīmān asi kule jātaḥ śrutavān anṛśaṃsavān

05,122.017c tiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuś ca bharatarṣabha

05,122.018a etac chreyo hi manyante pitā yac chāsti bhārata

05,122.018c uttamāpadgataḥ sarvaḥ pituḥ smarati śāsanam

05,122.019a rocate te pitus tāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥ

05,122.019c sāmātyasya kuruśreṣṭha tat tubhyaṃ tāta rocatām

05,122.020a śrutvā yaḥ suhṛdāṃ śāstraṃ martyo na pratipadyate

05,122.020c vipākānte dahaty enaṃ kiṃpākam iva bhakṣitam

05,122.021a yas tu niḥśreyasaṃ vākyaṃ mohān na pratipadyate

05,122.021c sa dīrghasūtro hīnārthaḥ paścāttāpena yujyate

05,122.022a yas tu niḥśreyasaṃ śrutvā prāptam evābhipadyate

05,122.022c ātmano matam utsṛjya sa loke sukham edhate

05,122.023a yo 'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyān na mṛṣyate

05,122.023c śṛṇoti pratikūlāni dviṣatāṃ vaśam eti saḥ

05,122.024a satāṃ matam atikramya yo 'satāṃ vartate mate

05,122.024c śocante vyasane tasya suhṛdo nacirād iva

05,122.025a mukhyān amātyān utsṛjya yo nihīnān niṣevate

05,122.025c sa ghorām āpadaṃ prāpya nottāram adhigacchati

05,122.026a yo 'satsevī vṛthācāro na śrotā suhṛdāṃ sadā

05,122.026c parān vṛṇīte svān dveṣṭi taṃ gauḥ śapati bhārata

05,122.027a sa tvaṃ virudhya tair vīrair anyebhyas trāṇam icchasi

05,122.027c aśiṣṭebhyo 'samarthebhyo mūḍhebhyo bharatarṣabha

05,122.028a ko hi śakrasamāñ jñātīn atikramya mahārathān

05,122.028c anyebhyas trāṇam āśaṃset tvad anyo bhuvi mānavaḥ

05,122.029a janmaprabhṛti kaunteyā nityaṃ vinikṛtās tvayā

05,122.029c na ca te jātu kupyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ

05,122.030a mithyāpracaritās tāta janmaprabhṛti pāṇḍavāḥ

05,122.030c tvayi samyaṅ mahābāho pratipannā yaśasvinaḥ

05,122.031a tvayāpi pratipattavyaṃ tathaiva bharatarṣabha

05,122.031c sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśam anvagāḥ

05,122.032a trivargayuktā prājñānām ārambhā bharatarṣabha

05,122.032c dharmārthāv anurudhyante trivargāsaṃbhave narāḥ

05,122.033a pṛthak tu viniviṣṭānāṃ dharmaṃ dhīro 'nurudhyate

05,122.033c madhyamo 'rthaṃ kaliṃ bālaḥ kāmam evānurudhyate

05,122.034a indriyaiḥ prasṛto lobhād dharmaṃ viprajahāti yaḥ

05,122.034c kāmārthāv anupāyena lipsamāno vinaśyati

05,122.035a kāmārthau lipsamānas tu dharmam evāditaś caret

05,122.035c na hi dharmād apaity arthaḥ kāmo vāpi kadā cana

05,122.036a upāyaṃ dharmam evāhus trivargasya viśāṃ pate

05,122.036c lipsamāno hi tenāśu kakṣe 'gnir iva vardhate

05,122.037a sa tvaṃ tātānupāyena lipsase bharatarṣabha

05,122.037c ādhirājyaṃ mahad dīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu

05,122.038a ātmānaṃ takṣati hy eṣa vanaṃ paraśunā yathā

05,122.038c yaḥ samyag vartamāneṣu mithyā rājan pravartate

05,122.038d*0474_01 amitro nātikartavyo nātideyaḥ kadā cana

05,122.038d*0474_02 jīvitaṃ hy api duḥkhārtā na tyajanti kadā cana

05,122.039a na tasya hi matiṃ chindyād yasya necchet parābhavam

05,122.039c avicchinnasya dhīrasya kalyāṇe dhīyate matiḥ

05,122.040a tyaktātmānaṃ na bādheta triṣu lokeṣu bhārata

05,122.040c apy anyaṃ prākṛtaṃ kiṃ cit kim u tān pāṇḍavarṣabhān

05,122.041a amarṣavaśam āpanno na kiṃ cid budhyate naraḥ

05,122.041c chidyate hy ātataṃ sarvaṃ pramāṇaṃ paśya bhārata

05,122.042a śreyas te durjanāt tāta pāṇḍavaiḥ saha saṃgamaḥ

05,122.042c tair hi saṃprīyamāṇas tvaṃ sarvān kāmān avāpsyasi

05,122.043a pāṇḍavair nirjitāṃ bhūmiṃ bhuñjāno rājasattama

05,122.043c pāṇḍavān pṛṣṭhataḥ kṛtvā trāṇam āśaṃsase 'nyataḥ

05,122.044a duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubale

05,122.044c eteṣv aiśvaryam ādhāya bhūtim icchasi bhārata

05,122.045a na caite tava paryāptā jñāne dharmārthayos tathā

05,122.045c vikrame cāpy aparyāptāḥ pāṇḍavān prati bhārata

05,122.046a na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitās tvayā

05,122.046c kruddhasya bhīmasenasya prekṣituṃ mukham āhave

05,122.047a idaṃ saṃnihitaṃ tāta samagraṃ pārthivaṃ balam

05,122.047c ayaṃ bhīṣmas tathā droṇaḥ karṇaś cāyaṃ tathā kṛpaḥ

05,122.048a bhūriśravāḥ saumadattir aśvatthāmā jayadrathaḥ

05,122.048c aśaktāḥ sarva evaite pratiyoddhuṃ dhanaṃjayam

05,122.049a ajeyo hy arjunaḥ kruddhaḥ sarvair api surāsuraiḥ

05,122.049c mānuṣair api gandharvair mā yuddhe ceta ādhithāḥ

05,122.050a dṛśyatāṃ vā pumān kaś cit samagre pārthive bale

05,122.050c yo 'rjunaṃ samare prāpya svastimān āvrajed gṛhān

05,122.051a kiṃ te janakṣayeṇeha kṛtena bharatarṣabha

05,122.051c yasmiñ jite jitaṃ te syāt pumān ekaḥ sa dṛśyatām

05,122.052a yaḥ sa devān sagandharvān sayakṣāsurapannagān

05,122.052c ajayat khāṇḍavaprasthe kas taṃ yudhyeta mānavaḥ

05,122.053a tathā virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam

05,122.053c ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tan nidarśanam

05,122.053d*0475_01 yuddhe yena mahādevaḥ sākṣāt saṃtoṣitaḥ śivaḥ

05,122.054a tam ajeyam anādhṛṣyaṃ vijetuṃ jiṣṇum acyutam

05,122.054c āśaṃsasīha samare vīram arjunam ūrjitam

05,122.055a maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitum arhati

05,122.055c yuddhe pratīpam āyāntam api sākṣāt puraṃdaraḥ

05,122.056a bāhubhyām uddhared bhūmiṃ dahet kruddha imāḥ prajāḥ

05,122.056c pātayet tridivād devān yo 'rjunaṃ samare jayet

05,122.057a paśya putrāṃs tathā bhrātṝñ jñātīn saṃbandhinas tathā

05,122.057c tvatkṛte na vinaśyeyur ete bharatasattama

05,122.058a astu śeṣaṃ kauravāṇāṃ mā parābhūd idaṃ kulam

05,122.058c kulaghna iti nocyethā naṣṭakīrtir narādhipa

05,122.059a tvām eva sthāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥ

05,122.059c mahārājye ca pitaraṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

05,122.060a mā tāta śriyam āyāntīm avamaṃsthāḥ samudyatām

05,122.060c ardhaṃ pradāya pārthebhyo mahatīṃ śriyam āpsyasi

05,122.061a pāṇḍavaiḥ saṃśamaṃ kṛtvā kṛtvā ca suhṛdāṃ vacaḥ

05,122.061c saṃprīyamāṇo mitraiś ca ciraṃ bhadrāṇy avāpsyasi

05,123.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,123.001a tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo duryodhanam amarṣaṇam

05,123.001c keśavasya vacaḥ śrutvā provāca bharatarṣabha

05,123.002a kṛṣṇena vākyam ukto 'si suhṛdāṃ śamam icchatā

05,123.002c anupaśyasva tat tāta mā manyuvaśam anvagāḥ

05,123.003a akṛtvā vacanaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ

05,123.003c śreyo na jātu na sukhaṃ na kalyāṇam avāpsyasi

05,123.004a dharmyam arthaṃ mahābāhur āha tvāṃ tāta keśavaḥ

05,123.004c tam artham abhipadyasva mā rājan nīnaśaḥ prajāḥ

05,123.005a imāṃ śriyaṃ prajvalitāṃ bhāratīṃ sarvarājasu

05,123.005c jīvato dhṛtarāṣṭrasya daurātmyād bhraṃśayiṣyasi

05,123.006a ātmānaṃ ca sahāmātyaṃ saputrapaśubāndhavam

05,123.006c sahamitram asadbuddhyā jīvitād bhraṃśayiṣyasi

05,123.007a atikrāman keśavasya tathyaṃ vacanam arthavat

05,123.007c pituś ca bharataśreṣṭha vidurasya ca dhīmataḥ

05,123.008a mā kulaghno 'ntapuruṣo durmatiḥ kāpathaṃ gamaḥ

05,123.008c pitaraṃ mātaraṃ caiva vṛddhau śokāya mā dadaḥ

05,123.009a atha droṇo 'bravīt tatra duryodhanam idaṃ vacaḥ

05,123.009c amarṣavaśam āpannaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ

05,123.010a dharmārthayuktaṃ vacanam āha tvāṃ tāta keśavaḥ

05,123.010c tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavas taj juṣasva narādhipa

05,123.011a prājñau medhāvinau dāntāv arthakāmau bahuśrutau

05,123.011c āhatus tvāṃ hitaṃ vākyaṃ tad ādatsva paraṃtapa

05,123.012a anutiṣṭha mahāprājña kṛṣṇabhīṣmau yad ūcatuḥ

05,123.012c mā vaco laghubuddhīnāṃ samāsthās tvaṃ paraṃtapa

05,123.013a ye tvāṃ protsāhayanty ete naite kṛtyāya karhi cit

05,123.013c vairaṃ pareṣāṃ grīvāyāṃ pratimokṣyanti saṃyuge

05,123.014a mā kurūñ jīghanaḥ sarvān putrān bhrātṝṃs tathaiva ca

05,123.014c vāsudevārjunau yatra viddhy ajeyaṃ balaṃ hi tat

05,123.015a etac caiva mataṃ satyaṃ suhṛdoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ

05,123.015c yadi nādāsyase tāta paścāt tapsyasi bhārata

05,123.016a yathoktaṃ jāmadagnyena bhūyān eva tato 'rjunaḥ

05,123.016c kṛṣṇo hi devakīputro devair api durutsahaḥ

05,123.017a kiṃ te sukhapriyeṇeha proktena bharatarṣabha

05,123.017c etat te sarvam ākhyātaṃ yathecchasi tathā kuru

05,123.017e na hi tvām utsahe vaktuṃ bhūyo bharatasattama

05,123.018a tasmin vākyāntare vākyaṃ kṣattāpi viduro 'bravīt

05,123.018c duryodhanam abhiprekṣya dhārtarāṣṭram amarṣaṇam

05,123.019a duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ bharatarṣabha

05,123.019c imau tu vṛddhau śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te

05,123.020a yāv anāthau cariṣyete tvayā nāthena durhṛdā

05,123.020c hatamitrau hatāmātyau lūnapakṣāv iva dvijau

05,123.021a bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām

05,123.021c kulaghnam īdṛśaṃ pāpaṃ janayitvā kupūruṣam

05,123.022a atha duryodhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata

05,123.022c āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam

05,123.023a duryodhana nibodhedaṃ śauriṇoktaṃ mahātmanā

05,123.023c ādatsva śivam atyantaṃ yogakṣemavad avyayam

05,123.024a anena hi sahāyena kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā

05,123.024c iṣṭān sarvān abhiprāyān prāpsyāmaḥ sarvarājasu

05,123.025a susaṃhitaḥ keśavena gaccha tāta yudhiṣṭhiram

05,123.025c cara svastyayanaṃ kṛtsnaṃ bhāratānām anāmayam

05,123.026a vāsudevena tīrthena tāta gacchasva saṃgamam

05,123.026c kālaprāptam idaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ

05,123.027a śamaṃ ced yācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam

05,123.027c tvadartham abhijalpantaṃ na tavāsty aparābhavaḥ

05,124.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,124.001a dhṛtarāṣṭravacaḥ śrutvā bhīṣmadroṇau samarthya tau

05,124.001c duryodhanam idaṃ vākyam ūcatuḥ śāsanātigam

05,124.002a yāvat kṛṣṇāv asaṃnaddhau yāvat tiṣṭhati gāṇḍivam

05,124.002c yāvad dhaumyo na senāgnau juhotīha dviṣadbalam

05,124.003a yāvan na prekṣate kruddhaḥ senāṃ tava yudhiṣṭhiraḥ

05,124.003c hrīniṣedho maheṣvāsas tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.004a yāvan na dṛṣyate pārthaḥ sveṣv anīkeṣv avasthitaḥ

05,124.004c bhīmaseno maheṣvāsas tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.005a yāvan na carate mārgān pṛtanām abhiharṣayan

05,124.005b*0476_01 bhīmaseno gadāpāṇis tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

05,124.005c yāvan na śātayaty ājau śirāṃsi gajayodhinām

05,124.006a gadayā vīraghātinyā phalānīva vanaspateḥ

05,124.006c kālena paripakvāni tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.007a nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,124.007c virāṭaś ca śikhaṇḍī ca śaiśupāliś ca daṃśitāḥ

05,124.008a yāvan na praviśanty ete nakrā iva mahārṇavam

05,124.008c kṛtāstrāḥ kṣipram asyantas tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.008d*0477_01 yāvan na niśitā bāṇāḥ śarīreṣu mahīkṣitām

05,124.008d*0477_02 yāvan na praviśanty ete tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.009a yāvan na sukumāreṣu śarīreṣu mahīkṣitām

05,124.009c gārdhrapatrāḥ patanty ugrās tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.010a candanāgarudigdheṣu hāraniṣkadhareṣu ca

05,124.010c noraḥsu yāvad yodhānāṃ maheṣvāsair maheṣavaḥ

05,124.011a kṛtāstraiḥ kṣipram asyadbhir dūrapātibhir āyasāḥ

05,124.011c abhilakṣyair nipātyante tāvac chāmyatu vaiśasam

05,124.012a abhivādayamānaṃ tvāṃ śirasā rājakuñjaraḥ

05,124.012c pāṇibhyāṃ pratigṛhṇātu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

05,124.013a dhvajāṅkuśapatākāṅkaṃ dakṣiṇaṃ te sudakṣiṇaḥ

05,124.013c skandhe nikṣipatāṃ bāhuṃ śāntaye bharatarṣabha

05,124.014a ratnauṣadhisametena ratnāṅgulitalena ca

05,124.014c upaviṣṭasya pṛṣṭhaṃ te pāṇinā parimārjatu

05,124.015a śālaskandho mahābāhus tvāṃ svajāno vṛkodaraḥ

05,124.015c sāmnābhivadatāṃ cāpi śāntaye bharatarṣabha

05,124.016a arjunena yamābhyāṃ ca tribhis tair abhivāditaḥ

05,124.016c mūrdhni tān samupāghrāya premṇābhivada pārthiva

05,124.017a dṛṣṭvā tvāṃ pāṇḍavair vīrair bhrātṛbhiḥ saha saṃgatam

05,124.017c yāvad ānandajāśrūṇi pramuñcantu narādhipāḥ

05,124.018a ghuṣyatāṃ rājadhānīṣu sarvasaṃpan mahīkṣitām

05,124.018c pṛthivī bhrātṛbhāvena bhujyatāṃ vijvaro bhava

05,125.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,125.001a śrutvā duryodhano vākyam apriyaṃ kurusaṃsadi

05,125.001c pratyuvāca mahābāhuṃ vāsudevaṃ yaśasvinam

05,125.002a prasamīkṣya bhavān etad vaktum arhati keśava

05,125.002c mām eva hi viśeṣeṇa vibhāṣya parigarhase

05,125.003a bhaktivādena pārthānām akasmān madhusūdana

05,125.003c bhavān garhayate nityaṃ kiṃ samīkṣya balābalam

05,125.004a bhavān kṣattā ca rājā ca ācāryo vā pitāmahaḥ

05,125.004c mām eva parigarhante nānyaṃ kaṃ cana pārthivam

05,125.005a na cāhaṃ lakṣaye kaṃ cid vyabhicāram ihātmanaḥ

05,125.005c atha sarve bhavanto māṃ vidviṣanti sarājakāḥ

05,125.006a na cāhaṃ kaṃ cid atyartham aparādham ariṃdama

05,125.006c vicintayan prapaśyāmi susūkṣmam api keśava

05,125.007a priyābhyupagate dyūte pāṇḍavā madhusūdana

05,125.007c jitāḥ śakuninā rājyaṃ tatra kiṃ mama duṣkṛtam

05,125.008a yat punar draviṇaṃ kiṃ cit tatrājīyanta pāṇḍavāḥ

05,125.008c tebhya evābhyanujñātaṃ tat tadā madhusūdana

05,125.009a aparādho na cāsmākaṃ yat te hy akṣaparājitāḥ

05,125.009c ajeyā jayatāṃ śreṣṭha pārthāḥ pravrājitā vanam

05,125.010a kena cāpy apavādena virudhyante 'ribhiḥ saha

05,125.010c aśaktāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa prahṛṣṭāḥ pratyamitravat

05,125.011a kim asmābhiḥ kṛtaṃ teṣāṃ kasmin vā punar āgasi

05,125.011c dhārtarāṣṭrāñ jighāṃsanti pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha

05,125.012a na cāpi vayam ugreṇa karmaṇā vacanena vā

05,125.012c vitrastāḥ praṇamāmeha bhayād api śatakratoḥ

05,125.013a na ca taṃ kṛṣṇa paśyāmi kṣatradharmam anuṣṭhitam

05,125.013c utsaheta yudhā jetuṃ yo naḥ śatrunibarhaṇa

05,125.014a na hi bhīṣmakṛpadroṇāḥ sagaṇā madhusūdana

05,125.014c devair api yudhā jetuṃ śakyāḥ kim uta pāṇḍavaiḥ

05,125.015a svadharmam anutiṣṭhanto yadi mādhava saṃyuge

05,125.015c śastreṇa nidhanaṃ kāle prāpsyāmaḥ svargam eva tat

05,125.016a mukhyaś caivaiṣa no dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ janārdana

05,125.016c yac chayīmahi saṃgrāme śaratalpagatā vayam

05,125.017a te vayaṃ vīraśayanaṃ prāpsyāmo yadi saṃyuge

05,125.017c apraṇamyaiva śatrūṇāṃ na nas tapsyati mādhava

05,125.018a kaś ca jātu kule jātaḥ kṣatradharmeṇa vartayan

05,125.018c bhayād vṛttiṃ samīkṣyaivaṃ praṇamed iha kasya cit

05,125.019a udyacched eva na named udyamo hy eva pauruṣam

05,125.019c apy aparvaṇi bhajyeta na named iha kasya cit

05,125.020a iti mātaṅgavacanaṃ parīpsanti hitepsavaḥ

05,125.020c dharmāya caiva praṇamed brāhmaṇebhyaś ca madvidhaḥ

05,125.021a acintayan kaṃ cid anyaṃ yāvajjīvaṃ tathācaret

05,125.021c eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ matam etac ca me sadā

05,125.022a rājyāṃśaś cābhyanujñāto yo me pitrā purābhavat

05,125.022c na sa labhyaḥ punar jātu mayi jīvati keśava

05,125.023a yāvac ca rājā dhriyate dhṛtarāṣṭro janārdana

05,125.023c nyastaśastrā vayaṃ te vāpy upajīvāma mādhava

05,125.024a yady adeyaṃ purā dattaṃ rājyaṃ paravato mama

05,125.024c ajñānād vā bhayād vāpi mayi bāle janārdana

05,125.025a na tad adya punar labhyaṃ pāṇḍavair vṛṣṇinandana

05,125.025c dhriyamāṇe mahābāho mayi saṃprati keśava

05,125.026a yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa mādhava

05,125.026c tāvad apy aparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati

05,126.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,126.001a tataḥ prahasya dāśārhaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ

05,126.001c duryodhanam idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi

05,126.002a lapsyase vīraśayanaṃ kāmam etad avāpsyasi

05,126.002c sthiro bhava sahāmātyo vimardo bhavitā mahān

05,126.003a yac caivaṃ manyase mūḍha na me kaś cid vyatikramaḥ

05,126.003c pāṇḍaveṣv iti tat sarvaṃ nibodhata narādhipāḥ

05,126.004a śriyā saṃtapyamānena pāṇḍavānāṃ mahātmanām

05,126.004c tvayā durmantritaṃ dyūtaṃ saubalena ca bhārata

05,126.005a kathaṃ ca jñātayas tāta śreyāṃsaḥ sādhusaṃmatāḥ

05,126.005c tathānyāyyam upasthātuṃ jihmenājihmacāriṇaḥ

05,126.006a akṣadyūtaṃ mahāprājña satām aratināśanam

05,126.006c asatāṃ tatra jāyante bhedāś ca vyasanāni ca

05,126.007a tad idaṃ vyasanaṃ ghoraṃ tvayā dyūtamukhaṃ kṛtam

05,126.007c asamīkṣya sadācāraiḥ sārdhaṃ pāpānubandhanaiḥ

05,126.008a kaś cānyo jñātibhāryāṃ vai viprakartuṃ tathārhati

05,126.008c ānīya ca sabhāṃ vaktuṃ yathoktā draupadī tvayā

05,126.009a kulīnā śīlasaṃpannā prāṇebhyo 'pi garīyasī

05,126.009c mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ tathā vinikṛtā tvayā

05,126.010a jānanti kuravaḥ sarve yathoktāḥ kurusaṃsadi

05,126.010c duḥśāsanena kaunteyāḥ pravrajantaḥ paraṃtapāḥ

05,126.011a samyagvṛtteṣv alubdheṣu satataṃ dharmacāriṣu

05,126.011c sveṣu bandhuṣu kaḥ sādhuś cared evam asāṃpratam

05,126.012a nṛśaṃsānām anāryāṇāṃ paruṣāṇāṃ ca bhāṣaṇam

05,126.012c karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca tvayā ca bahuśaḥ kṛtam

05,126.013a saha mātrā pradagdhuṃ tān bālakān vāraṇāvate

05,126.013c āsthitaḥ paramaṃ yatnaṃ na samṛddhaṃ ca tat tava

05,126.014a ūṣuś ca suciraṃ kālaṃ pracchannāḥ pāṇḍavās tadā

05,126.014c mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane

05,126.015a viṣeṇa sarpabandhaiś ca yatitāḥ pāṇḍavās tvayā

05,126.015c sarvopāyair vināśāya na samṛddhaṃ ca tat tava

05,126.015d*0478_01 evaṃvṛttaḥ kathaṃ rājye sthātum arhasi pāpakṛt

05,126.015d*0478_02 sa rājyāc ca sukhāc caiva hāsyase kulapāṃsana

05,126.016a evaṃbuddhiḥ pāṇḍaveṣu mithyāvṛttiḥ sadā bhavān

05,126.016c kathaṃ te nāparādho 'sti pāṇḍaveṣu mahātmasu

05,126.016d*0479_01 yac caibhyo yācamānebhyaḥ pitryam aṃśaṃ na ditsasi

05,126.016d*0479_02 tac ca pāpa pradātāsi bhraṣṭaiśvaryo nipātitaḥ

05,126.017a kṛtvā bahūny akāryāṇi pāṇḍaveṣu nṛśaṃsavat

05,126.017c mithyāvṛttir anāryaḥ sann adya vipratipadyase

05,126.018a mātāpitṛbhyāṃ bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca

05,126.018c śāmyeti muhur ukto 'si na ca śāmyasi pārthiva

05,126.019a śame hi sumahān arthas tava pārthasya cobhayoḥ

05,126.019c na ca rocayase rājan kim anyad buddhilāghavāt

05,126.020a na śarma prāpsyase rājann utkramya suhṛdāṃ vacaḥ

05,126.020c adharmyam ayaśasyaṃ ca kriyate pārthiva tvayā

05,126.021a evaṃ bruvati dāśārhe duryodhanam amarṣaṇam

05,126.021c duḥśāsana idaṃ vākyam abravīt kurusaṃsadi

05,126.022a na cet saṃdhāsyase rājan svena kāmena pāṇḍavaiḥ

05,126.022c baddhvā kila tvāṃ dāsyanti kuntīputrāya kauravāḥ

05,126.023a vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīn etān manujarṣabha

05,126.023c pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmo droṇaḥ pitā ca te

05,126.024a bhrātur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

05,126.024c kruddhaḥ prātiṣṭhatotthāya mahānāga iva śvasan

05,126.025a viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam

05,126.025c kṛpaṃ ca somadattaṃ ca bhīṣmaṃ droṇaṃ janārdanam

05,126.026a sarvān etān anādṛtya durmatir nirapatrapaḥ

05,126.026c aśiṣṭavad amaryādo mānī mānyāvamānitā

05,126.027a taṃ prasthitam abhiprekṣya bhrātaro manujarṣabham

05,126.027c anujagmuḥ sahāmātyā rājānaś cāpi sarvaśaḥ

05,126.028a sabhāyām utthitaṃ kruddhaṃ prasthitaṃ bhrātṛbhiḥ saha

05,126.028c duryodhanam abhiprekṣya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt

05,126.029a dharmārthāv abhisaṃtyajya saṃrambhaṃ yo 'numanyate

05,126.029c hasanti vyasane tasya durhṛdo nacirād iva

05,126.030a durātmā rājaputro 'yaṃ dhārtarāṣṭro 'nupāyavit

05,126.030c mithyābhimānī rājyasya krodhalobhavaśānugaḥ

05,126.031a kālapakvam idaṃ manye sarvakṣatraṃ janārdana

05,126.031c sarve hy anusṛtā mohāt pārthivāḥ saha mantribhiḥ

05,126.032a bhīṣmasyātha vacaḥ śrutvā dāśārhaḥ puṣkarekṣaṇaḥ

05,126.032c bhīṣmadroṇamukhān sarvān abhyabhāṣata vīryavān

05,126.033a sarveṣāṃ kuruvṛddhānāṃ mahān ayam atikramaḥ

05,126.033c prasahya mandam aiśvarye na niyacchata yan nṛpam

05,126.034a tatra kāryam ahaṃ manye prāptakālam ariṃdamāḥ

05,126.034c kriyamāṇe bhavec chreyas tat sarvaṃ śṛṇutānaghāḥ

05,126.035a pratyakṣam etad bhavatāṃ yad vakṣyāmi hitaṃ vacaḥ

05,126.035c bhavatām ānukūlyena yadi roceta bhāratāḥ

05,126.036a bhojarājasya vṛddhasya durācāro hy anātmavān

05,126.036c jīvataḥ pitur aiśvaryaṃ hṛtvā manyuvaśaṃ gataḥ

05,126.037a ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ parityaktaḥ sa bāndhavaiḥ

05,126.037c jñātīnāṃ hitakāmena mayā śasto mahāmṛdhe

05,126.038a āhukaḥ punar asmābhir jñātibhiś cāpi satkṛtaḥ

05,126.038c ugrasenaḥ kṛto rājā bhojarājanyavardhanaḥ

05,126.039a kaṃsam ekaṃ parityajya kulārthe sarvayādavāḥ

05,126.039c saṃbhūya sukham edhante bhāratāndhakavṛṣṇayaḥ

05,126.040a api cāpy avadad rājan parameṣṭhī prajāpatiḥ

05,126.040c vyūḍhe devāsure yuddhe 'bhyudyateṣv āyudheṣu ca

05,126.041a dvaidhībhūteṣu lokeṣu vinaśyatsu ca bhārata

05,126.041c abravīt sṛṣṭimān devo bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

05,126.042a parābhaviṣyanty asurā daiteyā dānavaiḥ saha

05,126.042c ādityā vasavo rudrā bhaviṣyanti divaukasaḥ

05,126.043a devāsuramanuṣyāś ca gandharvoragarākṣasāḥ

05,126.043c asmin yuddhe susaṃyattā haniṣyanti parasparam

05,126.043d*0480_01 vartamānaṃ jagat sarvaṃ muhūrtān na bhaviṣyati

05,126.043d*0480_02 anyanāśena jagato lokasya ca paraṃtapa

05,126.044a iti matvābravīd dharmaṃ parameṣṭhī prajāpatiḥ

05,126.044c varuṇāya prayacchaitān baddhvā daiteyadānavān

05,126.045a evam uktas tato dharmo niyogāt parameṣṭhinaḥ

05,126.045c varuṇāya dadau sarvān baddhvā daiteyadānavān

05,126.046a tān baddhvā dharmapāśaiś ca svaiś ca pāśair jaleśvaraḥ

05,126.046c varuṇaḥ sāgare yatto nityaṃ rakṣati dānavān

05,126.047a tathā duryodhanaṃ karṇaṃ śakuniṃ cāpi saubalam

05,126.047c baddhvā duḥśāsanaṃ cāpi pāṇḍavebhyaḥ prayacchata

05,126.048a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet

05,126.048c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

05,126.049a rājan duryodhanaṃ baddhvā tataḥ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

05,126.049c tvatkṛte na vinaśyeyuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

05,127.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,127.001a kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ

05,127.001c viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo 'bhyabhāṣata

05,127.002a gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīm

05,127.002c ānayeha tayā sārdham anuneṣyāmi durmatim

05,127.003a yadi sāpi durātmānaṃ śamayed duṣṭacetasam

05,127.003c api kṛṣṇāya suhṛdas tiṣṭhema vacane vayam

05,127.004a api lobhābhibhūtasya panthānam anudarśayet

05,127.004c durbuddher duḥsahāyasya samarthaṃ bruvatī vacaḥ

05,127.005a api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat

05,127.005c śamayec cirarātrāya yogakṣemavad avyayam

05,127.006a rājñas tu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm

05,127.006c ānayām āsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

05,127.007 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,127.007a eṣa gāndhāri putras te durātmā śāsanātigaḥ

05,127.007c aiśvaryalobhād aiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati

05,127.008a aśiṣṭavad amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ

05,127.008c sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ

05,127.009 vaiśaṃpāyana uvāca

05,127.009a sā bhartur vacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī

05,127.009c anvicchantī mahac chreyo gāndhārī vākyam abravīt

05,127.010a ānayeha sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukam āturam

05,127.010c na hi rājyam aśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā

05,127.010d*0481_01 āptum āptaṃ tathāpīdam avinītena sarvathā

05,127.011a tvaṃ hy evātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ

05,127.011c yo jānan pāpatām asya tatprajñām anuvartase

05,127.012a sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho moham āsthitaḥ

05,127.012c aśakyo 'dya tvayā rājan vinivartayituṃ balāt

05,127.013a rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ

05,127.013c duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro 'śnute phalam

05,127.014a kathaṃ hi svajane bhedam upekṣeta mahāmatiḥ

05,127.014c bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prasahiṣyanti śatravaḥ

05,127.015a yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ

05,127.015c nistartum āpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kas tatra pātayet

05,127.016a śāsanād dhṛtarāṣṭrasya duryodhanam amarṣaṇam

05,127.016c mātuś ca vacanāt kṣattā sabhāṃ prāveśayat punaḥ

05,127.017a sa mātur vacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṃ punaḥ

05,127.017c abhitāmrekṣaṇaḥ krodhān niḥśvasann iva pannagaḥ

05,127.018a taṃ praviṣṭam abhiprekṣya putram utpatham āsthitam

05,127.018c vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyam abravīt

05,127.019a duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka

05,127.019c hitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhodayam

05,127.019d*0482_01 duryodhana yad āha tvāṃ pitā bharatasattama

05,127.019d*0482_02 bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā suhṛdāṃ kuru tad vacaḥ

05,127.020a bhīṣmasya tu pituś caiva mama cāpacitiḥ kṛtā

05,127.020c bhaved droṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā

05,127.021a na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate

05,127.021c avāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhoktuṃ vā bharatarṣabha

05,127.022a na hy avaśyendriyo rājyam aśnīyād dīrgham antaram

05,127.022c vijitātmā tu medhāvī sa rājyam abhipālayet

05,127.023a kāmakrodhau hi puruṣam arthebhyo vyapakarṣataḥ

05,127.023c tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm

05,127.024a lokeśvaraprabhutvaṃ hi mahad etad durātmabhiḥ

05,127.024c rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyam abhirakṣitum

05,127.025a indriyāṇi mahat prepsur niyacched arthadharmayoḥ

05,127.025c indriyair niyatair buddhir vardhate 'gnir ivendhanaiḥ

05,127.026a avidhyeyāni hīmāni vyāpādayitum apy alam

05,127.026c avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim

05,127.027a avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate

05,127.027c ajitātmājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate

05,127.028a ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet

05,127.028c tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate

05,127.029a vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu

05,127.029c parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate

05,127.030a kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau

05,127.030c kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ

05,127.031a yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasyāpidadhur mukham

05,127.031c bibhyato 'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau

05,127.032a kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ

05,127.032c samyag vijetuṃ yo veda sa mahīm abhijāyate

05,127.033a satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhaven nṛpaḥ

05,127.033c īpsann arthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam

05,127.034a kāmābhibhūtaḥ krodhād vā yo mithyā pratipadyate

05,127.034c sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavanty uta

05,127.035a ekībhūtair mahāprājñaiḥ śūrair arinibarhaṇaiḥ

05,127.035c pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī

05,127.036a yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo droṇaś cāpi mahārathaḥ

05,127.036c āhatus tāta tat satyam ajeyau kṛṣṇapāṇḍavau

05,127.037a prapadyasva mahābāhuṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam

05,127.037c prasanno hi sukhāya syād ubhayor eva keśavaḥ

05,127.038a suhṛdām arthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsane

05,127.038c prājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ

05,127.039a na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukham

05,127.039c na cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ

05,127.040a bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitrā te bāhlikena ca

05,127.040c datto 'ṃśaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedād bhītair ariṃdama

05,127.041a tasya caitat pradānasya phalam adyānupaśyasi

05,127.041c yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ sarvāṃ śūrair nihatakaṇṭakām

05,127.042a prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitam ariṃdama

05,127.042c yadīcchasi sahāmātyo bhoktum ardhaṃ mahīkṣitām

05,127.043a alam ardhaṃ pṛthivyās te sahāmātyasya jīvanam

05,127.043c suhṛdāṃ vacane tiṣṭhan yaśaḥ prāpsyasi bhārata

05,127.044a śrīmadbhir ātmavadbhir hi buddhimadbhir jitendriyaiḥ

05,127.044c pāṇḍavair vigrahas tāta bhraṃśayen mahataḥ sukhāt

05,127.045a nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitam

05,127.045c svam aṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha

05,127.046a alam ahnā nikāro 'yaṃ trayodaśa samāḥ kṛtaḥ

05,127.046c śamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam

05,127.047a na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yas tvadartham abhīpsati

05,127.047c sūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaś ca te

05,127.048a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanaṃjaye

05,127.048c dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam

05,127.049a amarṣavaśam āpanno mā kurūṃs tāta jīghanaḥ

05,127.049c sarvā hi pṛthivī spṛṣṭā tvat pāṇḍavakṛte vadham

05,127.050a yac ca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ

05,127.050c yotsyante sarvaśaktyeti naitad adyopapadyate

05,127.051a samaṃ hi rājyaṃ prītiś ca sthānaṃ ca vijitātmanām

05,127.051c pāṇḍaveṣv atha yuṣmāsu dharmas tv abhyadhikas tataḥ

05,127.052a rājapiṇḍabhayād ete yadi hāsyanti jīvitam

05,127.052c na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiram udīkṣitum

05,127.053a na lobhād arthasaṃpattir narāṇām iha dṛśyate

05,127.053c tad alaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha

05,128.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,128.001a tat tu vākyam anādṛtya so 'rthavan mātṛbhāṣitam

05,128.001c punaḥ pratasthe saṃrambhāt sakāśam akṛtātmanām

05,128.002a tataḥ sabhāyā nirgamya mantrayām āsa kauravaḥ

05,128.002c saubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha

05,128.002d*0483_01 duryodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ karṇaṃ duḥśāsano 'bravīt

05,128.002d*0483_02 no cet saṃdhāsyase rājan svena kāmena pāṇḍavaiḥ

05,128.002d*0483_03 baddhvaiva tvāṃ pradāsyanti pāṇḍuputrāya bhārata

05,128.002d*0483_04 vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīn etān bharatarṣabha

05,128.002d*0483_05 pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmadroṇau pitā ca te

05,128.002d*0483_06 duḥśāsanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabha

05,128.002d*0483_07 duryodhano dhārtarāṣṭro niḥśvasya prahasann iva

05,128.002d*0483_08 ekāntam upasaṃgamya mantraṃ punar amantrayat

05,128.003a duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca

05,128.003c duḥśāsanacaturthānām idam āsīd viceṣṭitam

05,128.004a purāyam asmān gṛhṇāti kṣiprakārī janārdanaḥ

05,128.004c sahito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca

05,128.005a vayam eva hṛṣīkeśaṃ nigṛhṇīma balād iva

05,128.005c prasahya puruṣavyāghram indro vairocaniṃ yathā

05,128.006a śrutvā gṛhītaṃ vārṣṇeyaṃ pāṇḍavā hatacetasaḥ

05,128.006c nirutsāhā bhaviṣyanti bhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ

05,128.007a ayaṃ hy eṣāṃ mahābāhuḥ sarveṣāṃ śarma varma ca

05,128.007c asmin gṛhīte varade ṛṣabhe sarvasātvatām

05,128.007e nirudyamā bhaviṣyanti pāṇḍavāḥ somakaiḥ saha

05,128.008a tasmād vayam ihaivainaṃ keśavaṃ kṣiprakāriṇam

05,128.008c krośato dhṛtarāṣṭrasya baddhvā yotsyāmahe ripūn

05,128.009a teṣāṃ pāpam abhiprāyaṃ pāpānāṃ duṣṭacetasām

05,128.009c iṅgitajñaḥ kaviḥ kṣipram anvabudhyata sātyakiḥ

05,128.010a tadartham abhiniṣkramya hārdikyena sahāsthitaḥ

05,128.010c abravīt kṛtavarmāṇaṃ kṣipraṃ yojaya vāhinīm

05,128.011a vyūḍhānīkaḥ sabhādvāram upatiṣṭhasva daṃśitaḥ

05,128.011c yāvad ākhyāmy ahaṃ caitat kṛṣṇāyākliṣṭakarmaṇe

05,128.012a sa praviśya sabhāṃ vīraḥ siṃho giriguhām iva

05,128.012c ācaṣṭa tam abhiprāyaṃ keśavāya mahātmane

05,128.013a dhṛtarāṣṭraṃ tataś caiva viduraṃ cānvabhāṣata

05,128.013c teṣām etam abhiprāyam ācacakṣe smayann iva

05,128.014a dharmād apetam arthāc ca karma sādhuvigarhitam

05,128.014c mandāḥ kartum ihecchanti na cāvāpyaṃ kathaṃ cana

05,128.015a purā vikurvate mūḍhāḥ pāpātmānaḥ samāgatāḥ

05,128.015c dharṣitāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhalobhavaśānugāḥ

05,128.016a imaṃ hi puṇḍarīkākṣaṃ jighṛkṣanty alpacetasaḥ

05,128.016c paṭenāgniṃ prajvalitaṃ yathā bālā yathā jaḍāḥ

05,128.017a sātyakes tad vacaḥ śrutvā viduro dīrghadarśivān

05,128.017c dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhum abravīt kurusaṃsadi

05,128.017d@007_0001 yathā vārāṇasī dagdhā sāśvā sarathakuñjarā

05,128.017d@007_0002 sānubandhas tu kṛṣṇena kāśīnām ṛṣabho hataḥ

05,128.017d@007_0003 tathā nāgapuraṃ dagdhvā śaṅkhacakragadādharaḥ

05,128.017d@007_0004 svayaṃ kāleśvaro bhūtvā nāśayiṣyati kauravān

05,128.017d@007_0005 pārijātaharaṃ hy enam ekaṃ yadusukhāvaham

05,128.017d@007_0006 nābhyavartata saṃrabdho vṛtrahā vasubhiḥ saha

05,128.017d@007_0007 prāpya nirmocane pāśān ṣaṭsahasrāṃs tarasvinaḥ

05,128.017d@007_0008 hṛtās te vāsudevena hy upasaṃkramya kauravān

05,128.017d@007_0009 dvāram āsādya saubhasya vidhūya gadayā girim

05,128.017d@007_0010 dyumatsenaḥ sahāmātyaḥ kṛṣṇena vinipātitaḥ

05,128.017d@007_0011 śeṣavattvāt kurūṇāṃ tu dharmāpekṣī tathācyutaḥ

05,128.017d@007_0012 kṣamate puṇḍarīkākṣaḥ śaktaḥ san pāpakarmaṇām

05,128.017d@007_0013 ete hi yadi govindam icchanti saha rājabhiḥ

05,128.017d@007_0014 adyaivātithayaḥ sarve bhaviṣyanti yamasya te

05,128.017d@007_0015 yathā vāyos tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ

05,128.017d@007_0016 tathā cakrabhṛtaḥ sarve vaśam eṣyanti kauravāḥ

05,128.018a rājan parītakālās te putrāḥ sarve paraṃtapa

05,128.018c ayaśasyam aśakyaṃ ca karma kartuṃ samudyatāḥ

05,128.019a imaṃ hi puṇḍarīkākṣam abhibhūya prasahya ca

05,128.019c nigrahītuṃ kilecchanti sahitā vāsavānujam

05,128.020a imaṃ puruṣaśārdūlam apradhṛṣyaṃ durāsadam

05,128.020c āsādya na bhaviṣyanti pataṃgā iva pāvakam

05,128.020d*0484_01 ete na śaktāḥ sarve hi sāhasāt kartum udyatāḥ

05,128.021a ayam icchan hi tān sarvān yatamānāñ janārdanaḥ

05,128.021c siṃho mṛgān iva kruddho gamayed yamasādanam

05,128.022a na tv ayaṃ ninditaṃ karma kuryāt kṛṣṇaḥ kathaṃ cana

05,128.022c na ca dharmād apakrāmed acyutaḥ puruṣottamaḥ

05,128.023a vidureṇaivam ukte tu keśavo vākyam abravīt

05,128.023c dhṛtarāṣṭram abhiprekṣya suhṛdāṃ śṛṇvatāṃ mithaḥ

05,128.024a rājann ete yadi kruddhā māṃ nigṛhṇīyur ojasā

05,128.024c ete vā mām ahaṃ vainān anujānīhi pārthiva

05,128.025a etān hi sarvān saṃrabdhān niyantum aham utsahe

05,128.025c na tv ahaṃ ninditaṃ karma kuryāṃ pāpaṃ kathaṃ cana

05,128.026a pāṇḍavārthe hi lubhyantaḥ svārthād dhāsyanti te sutāḥ

05,128.026c ete ced evam icchanti kṛtakāryo yudhiṣṭhiraḥ

05,128.026c*0485_01 **** **** sāmātyāḥ saha bandhubhiḥ

05,128.026c*0485_02 adyaiva kṛtakṛtyas tu

05,128.027a adyaiva hy aham etāṃś ca ye caitān anu bhārata

05,128.027b*0486_01 nigṛhya rājye rājānaṃ sthāpayiṣyāmi pāṇḍavam

05,128.027b*0486_02 eṣa me niścayo rājan yady eṣo 'sya viniścayaḥ

05,128.027b*0486_03 nardantu sahitāḥ śaṅkhāḥ paṇavānakanisvanaiḥ

05,128.027b*0486_04 anāyāsena pārthānāṃ vartatāṃ ca śivaṃ mahat

05,128.027c nigṛhya rājan pārthebhyo dadyāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ bhavet

05,128.028a idaṃ tu na pravarteyaṃ ninditaṃ karma bhārata

05,128.028c saṃnidhau te mahārāja krodhajaṃ pāpabuddhijam

05,128.029a eṣa duryodhano rājan yathecchati tathāstu tat

05,128.029c ahaṃ tu sarvān samayān anujānāmi bhārata

05,128.030a etac chrutvā tu viduraṃ dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata

05,128.030c kṣipram ānaya taṃ pāpaṃ rājyalubdhaṃ suyodhanam

05,128.031a sahamitraṃ sahāmātyaṃ sasodaryaṃ sahānugam

05,128.031c śaknuyāṃ yadi panthānam avatārayituṃ punaḥ

05,128.032a tato duryodhanaṃ kṣattā punaḥ prāveśayat sabhām

05,128.032c akāmaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam

05,128.033a atha duryodhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata

05,128.033c karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājabhiś cābhisaṃvṛtam

05,128.034a nṛśaṃsa pāpabhūyiṣṭha kṣudrakarmasahāyavān

05,128.034c pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya pāpaṃ karma cikīrṣasi

05,128.035a aśakyam ayaśasyaṃ ca sadbhiś cāpi vigarhitam

05,128.035c yathā tvādṛśako mūḍho vyavasyet kulapāṃsanaḥ

05,128.036a tvam imaṃ puṇḍarīkākṣam apradhṛṣyaṃ durāsadam

05,128.036c pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya nigrahītuṃ kilecchasi

05,128.037a yo na śakyo balātkartuṃ devair api savāsavaiḥ

05,128.037c taṃ tvaṃ prārthayase manda bālaś candramasaṃ yathā

05,128.038a devair manuṣyair gandharvair asurair uragaiś ca yaḥ

05,128.038c na soḍhuṃ samare śakyas taṃ na budhyasi keśavam

05,128.039a durgrahaḥ pāṇinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī

05,128.039c durdharā pṛthivī mūrdhnā durgrahaḥ keśavo balāt

05,128.040a ity ukte dhṛtarāṣṭreṇa kṣattāpi viduro 'bravīt

05,128.040c duryodhanam abhiprekṣya dhārtarāṣṭram amarṣaṇam

05,128.041a saubhadvāre vānarendro dvivido nāma nāmataḥ

05,128.041c śilāvarṣeṇa mahatā chādayām āsa keśavam

05,128.041d*0487_01 duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama sāṃpratam

05,128.042a grahītukāmo vikramya sarvayatnena mādhavam

05,128.042c grahītuṃ nāśakat tatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt

05,128.043a nirmocane ṣaṭ sahasrāḥ pāśair baddhvā mahāsurāḥ

05,128.043c grahītuṃ nāśakaṃś cainaṃ taṃ tvaṃ prārthayase balāt

05,128.044a prāgjyotiṣagataṃ śauriṃ narakaḥ saha dānavaiḥ

05,128.044c grahītuṃ nāśakat tatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt

05,128.044d*0488_01 anekayugavarṣāyur nihatya narakaṃ mṛdhe

05,128.044d*0488_02 nītvā kanyāsahasrāṇi upayeme yathāvidhi

05,128.045a anena hi hatā bālye pūtanā śiśunā tathā

05,128.045c govardhano dhāritaś ca gavārthe bharatarṣabha

05,128.046a ariṣṭo dhenukaś caiva cāṇūraś ca mahābalaḥ

05,128.046c aśvarājaś ca nihataḥ kaṃsaś cāriṣṭam ācaran

05,128.047a jarāsaṃdhaś ca vakraś ca śiśupālaś ca vīryavān

05,128.047c bāṇaś ca nihataḥ saṃkhye rājānaś ca niṣūditāḥ

05,128.048a varuṇo nirjito rājā pāvakaś cāmitaujasā

05,128.048c pārijātaṃ ca haratā jitaḥ sākṣāc chacīpatiḥ

05,128.049a ekārṇave śayānena hatau tau madhukaiṭabhau

05,128.049b*0489_01 janmāntaram upāgamya hatavān vālinaṃ tathā

05,128.049b*0489_02 anye ca bhrātaras tasya kumbhakarṇādayo mṛdhe

05,128.049b*0489_03 bibhīṣaṇaṃ tu saṃsthāpya sītāṃ cādāya maithilīm

05,128.049b*0489_04 pālayām āsa vidhivad rājyaṃ nihatakaṇṭakam

05,128.049c janmāntaram upāgamya hayagrīvas tathā hataḥ

05,128.050a ayaṃ kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe

05,128.050c yad yad icched ayaṃ śauris tat tat kuryād ayatnataḥ

05,128.051a taṃ na budhyasi govindaṃ ghoravikramam acyutam

05,128.051c āśīviṣam iva kruddhaṃ tejorāśim anirjitam

05,128.052a pradharṣayan mahābāhuṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam

05,128.052c pataṃgo 'gnim ivāsādya sāmātyo na bhaviṣyasi

05,128.052d*0490_01 tato 'nādṛtya vākyāni duḥśāsanapurogamāḥ

05,128.052d*0490_02 niyantumanaso duṣṭāḥ kṛṣṇaṃ matvā suyodhanam

05,128.052d*0490_03 babandhuḥ pāśajālena devamāyāvimohitāḥ

05,128.052d*0490_04 prākrośantaṃ ca rājānaṃ pratimucya savismayāḥ

05,128.052d*0490_05 ity adhikaṃ kva cit pustake dṛṣṭaṃ tad asaṃbaddhaṃ pratīyate

05,128.052d*0490_05 katham āsīd idam iti tad adbhutam ivābhavat

05,129.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,129.001a vidureṇaivam ukte tu keśavaḥ śatrupūgahā

05,129.001c duryodhanaṃ dhārtarāṣṭram abhyabhāṣata vīryavān

05,129.001d*0491_01 yadā yadā paśyasi vānaradhvajaṃ

05,129.001d*0491_02 dhanurdharaṃ pāṇḍavamadhyamaṃ raṇe

05,129.001d*0491_03 gadāgrahastaṃ bhramataṃ vṛkodaraṃ

05,129.001d*0491_04 tadā tadā dāsyasi sarvamedinīm

05,129.002a eko 'ham iti yan mohān manyase māṃ suyodhana

05,129.002c paribhūya ca durbuddhe grahītuṃ māṃ cikīrṣasi

05,129.003a ihaiva pāṇḍavāḥ sarve tathaivāndhakavṛṣṇayaḥ

05,129.003c ihādityāś ca rudrāś ca vasavaś ca maharṣibhiḥ

05,129.004a evam uktvā jahāsoccaiḥ keśavaḥ paravīrahā

05,129.004c tasya saṃsmayataḥ śaurer vidyudrūpā mahātmanaḥ

05,129.004d*0492_01 yugapac ca viniṣpetuḥ sahitāḥ sarvadevatāḥ

05,129.004e aṅguṣṭhamātrās tridaśā mumucuḥ pāvakārciṣaḥ

05,129.005a tasya brahmā lalāṭastho rudro vakṣasi cābhavat

05,129.005c lokapālā bhujeṣv āsann agnir āsyād ajāyata

05,129.005d*0493_01 ugrāyudhadharāḥ sarve divyena vapuṣānvitāḥ

05,129.006a ādityāś caiva sādhyāś ca vasavo 'thāśvināv api

05,129.006c marutaś ca sahendreṇa viśvedevās tathaiva ca

05,129.006e babhūvuś caiva rūpāṇi yakṣagandharvarakṣasām

05,129.007a prādurāstāṃ tathā dorbhyāṃ saṃkarṣaṇadhanaṃjayau

05,129.007c dakṣiṇe 'thārjuno dhanvī halī rāmaś ca savyataḥ

05,129.008a bhīmo yudhiṣṭhiraś caiva mādrīputrau ca pṛṣṭhataḥ

05,129.008c andhakā vṛṣṇayaś caiva pradyumnapramukhās tataḥ

05,129.009a agre babhūvuḥ kṛṣṇasya samudyatamahāyudhāḥ

05,129.009c śaṅkhacakragadāśaktiśārṅgalāṅgalanandakāḥ

05,129.010a adṛśyantodyatāny eva sarvapraharaṇāni ca

05,129.010c nānābāhuṣu kṛṣṇasya dīpyamānāni sarvaśaḥ

05,129.011a netrābhyāṃ nas tataś caiva śrotrābhyāṃ ca samantataḥ

05,129.011c prādurāsan mahāraudrāḥ sadhūmāḥ pāvakārciṣaḥ

05,129.011e romakūpeṣu ca tathā sūryasyeva marīcayaḥ

05,129.011f*0494_01 sahasracaraṇaḥ śrīmāñ śatabāhuḥ sahasradṛk

05,129.011f*0494_02 talāni nāgalokaś ca gulphādho dadṛśe tadā

05,129.011f*0494_03 candrasūryau tathā netre grahā vai sarvataḥ sthitāḥ

05,129.011f*0494_04 ūrdhvalokāś ca sarve 'pi kukṣau tasya vyavasthitāḥ

05,129.011f*0494_05 saritaḥ sāgarāś caiva svedas tasya mahātmanaḥ

05,129.011f*0494_06 asthīni parvatāḥ sarve vṛkṣā romāṇi tasya hi

05,129.011f*0494_07 nimeṣaṇaṃ rātryahani jihvāyāṃ śāradā tathā

05,129.012a taṃ dṛṣṭvā ghoram ātmānaṃ keśavasya mahātmanaḥ

05,129.012c nyamīlayanta netrāṇi rājānas trastacetasaḥ

05,129.013a ṛte droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca viduraṃ ca mahāmatim

05,129.013c saṃjayaṃ ca mahābhāgam ṛṣīṃś caiva tapodhanān

05,129.013e prādāt teṣāṃ sa bhagavān divyaṃ cakṣur janārdanaḥ

05,129.013f*0495_01 tatrādbhutam abhūd rājan dhṛtarāṣṭraḥ svacakṣuṣī

05,129.013f*0495_02 labdhavān vāsudevasya viśvarūpadidṛkṣayā

05,129.013f*0495_03 labdhacakṣuṣam āsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ narādhipāḥ

05,129.013f*0495_04 vismitā ṛṣibhiḥ sārdhaṃ tuṣṭuvur madhusūdanam

05,129.013f@008_0001 dhṛtarāṣṭrāya pradadau bhagavān divyacakṣuṣī

05,129.013f@008_0002 dadarśa paramaṃ rūpaṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

05,129.013f@008_0003 tato devāḥ sagandharvāḥ kiṃnarāś ca mahoragāḥ

05,129.013f@008_0004 ṛṣayaś ca mahābhāgā lokapālaiḥ samanvitāḥ

05,129.013f@008_0005 praṇamya śirasā devaṃ tuṣṭuvuḥ prāñjali sthitāḥ

05,129.013f@008_0006 krodhaṃ prabho saṃhara saṃhara svaṃ

05,129.013f@008_0007 rūpaṃ ca yad darśitam ātmasaṃstham

05,129.013f@008_0008 yāvat tv ime devagaṇaiḥ sametā

05,129.013f@008_0009 lokāḥ samastā bhuvi nāśam īyuḥ

05,129.013f@008_0010 tvaṃ ca kartā vikartā ca tvam eva parirakṣase

05,129.013f@008_0011 tvayā vyāptam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

05,129.013f@008_0012 kiyanmātrā mahīpālāḥ kiṃvīryāḥ kiṃparākramāḥ

05,129.013f@008_0013 yeṣām arthe mahābāho divyaṃ rūpaṃ pradarśivān

05,129.013f@008_0014 evam uccāritā vācaḥ saha devair vibhus tathā

05,129.014a tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ mādhavasya sabhātale

05,129.014c devadundubhayo neduḥ puṣpavarṣaṃ papāta ca

05,129.014d*0496_01 tvam eva puṇḍarīkākṣa sarvasya jagataḥ prabhuḥ

05,129.014d*0496_02 tasmān me yādavaśreṣṭha prasādaṃ kartum arhasi

05,129.014d*0496_03 bhagavan mama netrāṇām antardhānaṃ vṛṇe punaḥ

05,129.014d*0496_04 vaiśaṃpāyana uvāca

05,129.014d*0496_04 bhavantaṃ dṛṣṭavān asmi nānyaṃ draṣṭum ihotsahe

05,129.014d*0496_05 tato 'bravīn mahābāhur dhṛtarāṣṭraṃ janārdanaḥ

05,129.014d*0496_06 adṛśyamāne netre dve bhavetāṃ kurunandana

05,129.015a cacāla ca mahī kṛtsnā sāgaraś cāpi cukṣubhe

05,129.015c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ pārthivā bharatarṣabha

05,129.015d*0497_01 duryodhano 'tha durbuddhiḥ karṇādyair durjanaiḥ saha

05,129.015d*0497_02 mādhavasya vapur dṛṣṭvā babhūva trastacetanaḥ

05,129.016a tataḥ sa puruṣavyāghraḥ saṃjahāra vapuḥ svakam

05,129.016c tāṃ divyām adbhutāṃ citrām ṛddhimattām ariṃdamaḥ

05,129.016d*0498_01 sarvalokeśvaraḥ śauriḥ sarvadevābhivanditaḥ

05,129.017a tataḥ sātyakim ādāya pāṇau hārdikyam eva ca

05,129.017c ṛṣibhis tair anujñāto niryayau madhusūdanaḥ

05,129.018a ṛṣayo 'ntarhitā jagmus tatas te nāradādayaḥ

05,129.018c tasmin kolāhale vṛtte tad adbhutam abhūt tadā

05,129.019a taṃ prasthitam abhiprekṣya kauravāḥ saha rājabhiḥ

05,129.019c anujagmur naravyāghraṃ devā iva śatakratum

05,129.020a acintayann ameyātmā sarvaṃ tad rājamaṇḍalam

05,129.020c niścakrāma tataḥ śauriḥ sadhūma iva pāvakaḥ

05,129.021a tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā

05,129.021c hemajālavicitreṇa laghunā meghanādinā

05,129.022a sūpaskareṇa śubhreṇa vaiyāghreṇa varūthinā

05,129.022c sainyasugrīvayuktena pratyadṛśyata dārukaḥ

05,129.023a tathaiva ratham āsthāya kṛtavarmā mahārathaḥ

05,129.023c vṛṣṇīnāṃ saṃmato vīro hārdikyaḥ pratyadṛśyata

05,129.024a upasthitarathaṃ śauriṃ prayāsyantam ariṃdamam

05,129.024c dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ punar evābhyabhāṣata

05,129.025a yāvad balaṃ me putreṣu paśyasy etaj janārdana

05,129.025c pratyakṣaṃ te na te kiṃ cit parokṣaṃ śatrukarśana

05,129.026a kurūṇāṃ śamam icchantaṃ yatamānaṃ ca keśava

05,129.026c viditvaitām avasthāṃ me nātiśaṅkitum arhasi

05,129.026d*0499_01 nirguṇair api govinda putrair upakṛtaṃ mama

05,129.026d*0499_02 trailokyanātha pādau te yadayatnān namaskṛtau

05,129.027a na me pāpo 'sty abhiprāyaḥ pāṇḍavān prati keśava

05,129.027c jñātam eva hi te vākyaṃ yan mayoktaḥ suyodhanaḥ

05,129.028a jānanti kuravaḥ sarve rājānaś caiva pārthivāḥ

05,129.028c śame prayatamānaṃ māṃ sarvayatnena mādhava

05,129.029a tato 'bravīn mahābāhur dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

05,129.029c droṇaṃ pitāmahaṃ bhīṣmaṃ kṣattāraṃ bāhlikaṃ kṛpam

05,129.030a pratyakṣam etad bhavatāṃ yad vṛttaṃ kurusaṃsadi

05,129.030c yathā cāśiṣṭavan mando roṣād asakṛd utthitaḥ

05,129.031a vadaty anīśam ātmānaṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

05,129.031c āpṛcche bhavataḥ sarvān gamiṣyāmi yudhiṣṭhiram

05,129.032a āmantrya prasthitaṃ śauriṃ rathasthaṃ puruṣarṣabham

05,129.032c anujagmur maheṣvāsāḥ pravīrā bharatarṣabhāḥ

05,129.033a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā dhṛtarāṣṭro 'tha bāhlikaḥ

05,129.033c aśvatthāmā vikarṇaś ca yuyutsuś ca mahārathaḥ

05,129.034a tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā

05,129.034c kurūṇāṃ paśyatāṃ prāyāt pṛthāṃ draṣṭuṃ pitṛṣvasām

05,130.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,130.001a praviśyātha gṛhaṃ tasyāś caraṇāv abhivādya ca

05,130.001c ācakhyau tat samāsena yad vṛttaṃ kurusaṃsadi

05,130.002 vāsudeva uvāca

05,130.002a uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ grahaṇīyaṃ sahetukam

05,130.002c ṛṣibhiś ca mayā caiva na cāsau tad gṛhītavān

05,130.003a kālapakvam idaṃ sarvaṃ duryodhanavaśānugam

05,130.003b*0500_01 sarvaṃ kṣatraṃ kṣaṇenaiva dahyate pārthavahninā

05,130.003c āpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ prayāsye pāṇḍavān prati

05,130.004a kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyās te bhavatyā vacanān mayā

05,130.004c tad brūhi tvaṃ mahāprājñe śuśrūṣe vacanaṃ tava

05,130.005 kunty uvāca

05,130.005a brūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

05,130.005c bhūyāṃs te hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ

05,130.006a śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ

05,130.006c anuvākahatā buddhir dharmam evaikam īkṣate

05,130.007a aṅgāvekṣasva dharmaṃ tvaṃ yathā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā

05,130.007c urastaḥ kṣatriyaḥ sṛṣṭo bāhuvīryopajīvitā

05,130.007e krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane

05,130.008a śṛṇu cātropamām ekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śrutā mayā

05,130.008c mucukundasya rājarṣer adadāt pṛthivīm imām

05,130.008e purā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tāṃ gṛhītavān

05,130.009a bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye

05,130.009c tato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata

05,130.010a mucukundas tato rājā so 'nvaśāsad vasuṃdharām

05,130.010c bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ

05,130.011a yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ

05,130.011c caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati

05,130.012a rājā carati ced dharmaṃ devatvāyaiva kalpate

05,130.012c sa ced adharmaṃ carati narakāyaiva gacchati

05,130.013a daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchati

05,130.013c prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati

05,130.014a daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyak kārtsnyena vartate

05,130.014c tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate

05,130.015a kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam

05,130.015c iti te saṃśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam

05,130.016a rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca

05,130.016c yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam

05,130.017a kṛtasya kāraṇād rājā svargam atyantam aśnute

05,130.017c tretāyāḥ kāraṇād rājā svargaṃ nātyantam aśnute

05,130.017e pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute

05,130.017f*0501_01 kaleḥ pravartanād rājā pāpam atyantam aśnute

05,130.018a tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ

05,130.018a*0502_01 **** **** kālaṃ bhavati kāraṇam

05,130.018a*0502_02 anityarājā vasati

05,130.018c rājadoṣeṇa hi jagat spṛśyate jagataḥ sa ca

05,130.019a rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān

05,130.019c naitad rājarṣivṛttaṃ hi yatra tvaṃ sthātum icchasi

05,130.020a na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vyavasthitaḥ

05,130.020c prajāpālanasaṃbhūtaṃ kiṃ cit prāpa phalaṃ nṛpaḥ

05,130.021a na hy etām āśiṣaṃ pāṇḍur na cāhaṃ na pitāmahaḥ

05,130.021c prayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā

05,130.022a yajño dānaṃ tapaḥ śauryaṃ prajāsaṃtānam eva ca

05,130.022c māhātmyaṃ balam ojaś ca nityam āśaṃsitaṃ mayā

05,130.023a nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ dadur mānuṣadevatāḥ

05,130.023c dīrgham āyur dhanaṃ putrān samyag ārādhitāḥ śubhāḥ

05,130.024a putreṣv āśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca

05,130.024c dānam adhyayanaṃ yajñaṃ prajānāṃ paripālanam

05,130.025a etad dharmam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ

05,130.025c te stha vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ

05,130.026a yat tu dānapatiṃ śūraṃ kṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥ

05,130.026c prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko 'bhyadhikas tataḥ

05,130.027a dānenānyaṃ balenānyaṃ tathā sūnṛtayāparam

05,130.027c sarvataḥ pratigṛhṇīyād rājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ

05,130.028a brāhmaṇaḥ pracared bhaikṣaṃ kṣatriyaḥ paripālayet

05,130.028c vaiśyo dhanārjanaṃ kuryāc chūdraḥ paricarec ca tān

05,130.029a bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣir naivopapadyate

05,130.029c kṣatriyo 'si kṣatāt trātā bāhuvīryopajīvitā

05,130.030a pitryam aṃśaṃ mahābāho nimagnaṃ punar uddhara

05,130.030c sāmnā dānena bhedena daṇḍenātha nayena ca

05,130.031a ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yad ahaṃ hīnabāndhavā

05,130.031c parapiṇḍam udīkṣāmi tvāṃ sūtvāmitranandana

05,130.032a yudhyasva rājadharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān

05,130.032c mā gamaḥ kṣīṇapuṇyas tvaṃ sānujaḥ pāpikāṃ gatim

05,130.037*0503_01 parair vihanyamānasya jīvitenāpi kiṃ phalam

05,131.001 kunty uvāca

05,131.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

05,131.001c vidurāyāś ca saṃvādaṃ putrasya ca paraṃtapa

05,131.002a atra śreyaś ca bhūyaś ca yathā sā vaktum arhati

05,131.002c yaśasvinī manyumatī kule jātā vibhāvarī

05,131.003a kṣatradharmaratā dhanyā vidurā dīrghadarśinī

05,131.003c viśrutā rājasaṃsatsu śrutavākyā bahuśrutā

05,131.004a vidurā nāma vai satyā jagarhe putram aurasam

05,131.004c nirjitaṃ sindhurājena śayānaṃ dīnacetasam

05,131.004e anandanam adharmajñaṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam

05,131.005a na mayā tvaṃ na pitrāsi jātaḥ kvābhyāgato hy asi

05,131.005c nirmanyur upaśākhīyaḥ puruṣaḥ klībasādhanaḥ

05,131.006a yāvajjīvaṃ nirāśo 'si kalyāṇāya dhuraṃ vaha

05,131.006c mātmānam avamanyasva mainam alpena bībharaḥ

05,131.006e manaḥ kṛtvā sukalyāṇaṃ mā bhais tvaṃ pratisaṃstabha

05,131.007a uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ

05,131.007c amitrān nandayan sarvān nirmāno bandhuśokadaḥ

05,131.008a supūrā vai kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥ

05,131.008c susaṃtoṣaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati

05,131.009a apy arer ārujan daṃṣṭrām āśveva nidhanaṃ vraja

05,131.009c api vā saṃśayaṃ prāpya jīvite 'pi parākrama

05,131.010a apy areḥ śyenavac chidraṃ paśyes tvaṃ viparikraman

05,131.010c vinadan vātha vā tūṣṇīṃ vyomni vāpariśaṅkitaḥ

05,131.011a tvam evaṃ pretavac cheṣe kasmād vajrahato yathā

05,131.011c uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ

05,131.012a māstaṃ gamas tvaṃ kṛpaṇo viśrūyasva svakarmaṇā

05,131.012c mā madhye mā jaghanye tvaṃ mādho bhūs tiṣṭha corjitaḥ

05,131.013a alātaṃ tindukasyeva muhūrtam api vijvala

05,131.013c mā tuṣāgnir ivānarciḥ kākaraṅkhā jijīviṣuḥ

05,131.013e muhūrtaṃ jvalitaṃ śreyo na tu dhūmāyitaṃ ciram

05,131.014a mā ha sma kasya cid gehe janī rājñaḥ kharīmṛduḥ

05,131.014c kṛtvā mānuṣyakaṃ karma sṛtvājiṃ yāvad uttamam

05,131.014e dharmasyānṛṇyam āpnoti na cātmānaṃ vigarhate

05,131.015a alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśocanti paṇḍitāḥ

05,131.015c ānantaryaṃ cārabhate na prāṇānāṃ dhanāyate

05,131.016a udbhāvayasva vīryaṃ vā tāṃ vā gaccha dhruvāṃ gatim

05,131.016c dharmaṃ putrāgrataḥ kṛtvā kiṃnimittaṃ hi jīvasi

05,131.017a iṣṭāpūrtaṃ hi te klība kīrtiś ca sakalā hatā

05,131.017c vicchinnaṃ bhogamūlaṃ te kiṃnimittaṃ hi jīvasi

05,131.018a śatrur nimajjatā grāhyo jaṅghāyāṃ prapatiṣyatā

05,131.018c viparicchinnamūlo 'pi na viṣīdet kathaṃ cana

05,131.018e udyamya dhuram utkarṣed ājāneyakṛtaṃ smaran

05,131.019a kuru sattvaṃ ca mānaṃ ca viddhi pauruṣam ātmanaḥ

05,131.019c udbhāvaya kulaṃ magnaṃ tvatkṛte svayam eva hi

05,131.020a yasya vṛttaṃ na jalpanti mānavā mahad adbhutam

05,131.020c rāśivardhanamātraṃ sa naiva strī na punaḥ pumān

05,131.021a dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ yaśaḥ

05,131.021c vidyāyām arthalābhe vā mātur uccāra eva saḥ

05,131.022a śrutena tapasā vāpi śriyā vā vikrameṇa vā

05,131.022c janān yo 'bhibhavaty anyān karmaṇā hi sa vai pumān

05,131.023a na tv eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttim eṣitum arhasi

05,131.023c nṛśaṃsyām ayaśasyāṃ ca duḥkhāṃ kāpuruṣocitām

05,131.024a yam enam abhinandeyur amitrāḥ puruṣaṃ kṛśam

05,131.024c lokasya samavajñātaṃ nihīnāśanavāsasam

05,131.025a aholābhakaraṃ dīnam alpajīvanam alpakam

05,131.025c nedṛśaṃ bandhum āsādya bāndhavaḥ sukham edhate

05,131.026a avṛttyaiva vipatsyāmo vayaṃ rāṣṭrāt pravāsitāḥ

05,131.026c sarvakāmarasair hīnāḥ sthānabhraṣṭā akiṃcanāḥ

05,131.027a avarṇakāriṇaṃ satsu kulavaṃśasya nāśanam

05,131.027c kaliṃ putrapravādena saṃjaya tvām ajījanam

05,131.028a niramarṣaṃ nirutsāhaṃ nirvīryam arinandanam

05,131.028c mā sma sīmantinī kā cij janayet putram īdṛśam

05,131.029a mā dhūmāya jvalātyantam ākramya jahi śātravān

05,131.029c jvala mūrdhany amitrāṇāṃ muhūrtam api vā kṣaṇam

05,131.030a etāvān eva puruṣo yad amarṣī yad akṣamī

05,131.030c kṣamāvān niramarṣaś ca naiva strī na punaḥ pumān

05,131.031a saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti tathānukrośa eva ca

05,131.031c anutthānabhaye cobhe nirīho nāśnute mahat

05,131.032a ebhyo nikṛtipāpebhyaḥ pramuñcātmānam ātmanā

05,131.032c āyasaṃ hṛdayaṃ kṛtvā mṛgayasva punaḥ svakam

05,131.033a puraṃ viṣahate yasmāt tasmāt puruṣa ucyate

05,131.033c tam āhur vyarthanāmānaṃ strīvad ya iha jīvati

05,131.034a śūrasyorjitasattvasya siṃhavikrāntagāminaḥ

05,131.034c diṣṭabhāvaṃ gatasyāpi vighase modate prajā

05,131.035a ya ātmanaḥ priyasukhe hitvā mṛgayate śriyam

05,131.035c amātyānām atho harṣam ādadhāty acireṇa saḥ

05,131.036 putra uvāca

05,131.036a kiṃ nu te mām apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā

05,131.036c kim ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogair jīvitena vā

05,131.037 mātovāca

05,131.037a kim adyakānāṃ ye lokā dviṣantas tān avāpnuyuḥ

05,131.037c ye tv ādṛtātmanāṃ lokāḥ suhṛdas tān vrajantu naḥ

05,131.038a bhṛtyair vihīyamānānāṃ parapiṇḍopajīvinām

05,131.038c kṛpaṇānām asattvānāṃ mā vṛttim anuvartithāḥ

05,131.039a anu tvāṃ tāta jīvantu brāhmaṇāḥ suhṛdas tathā

05,131.039c parjanyam iva bhūtāni devā iva śatakratum

05,131.040a yam ājīvanti puruṣaṃ sarvabhūtāni saṃjaya

05,131.040c pakvaṃ drumam ivāsādya tasya jīvitam arthavat

05,131.041a yasya śūrasya vikrāntair edhante bāndhavāḥ sukham

05,131.041c tridaśā iva śakrasya sādhu tasyeha jīvitam

05,131.042a svabāhubalam āśritya yo 'bhyujjīvati mānavaḥ

05,131.042c sa loke labhate kīrtiṃ paratra ca śubhāṃ gatim

05,132.001 vidurovāca

05,132.001a athaitasyām avasthāyāṃ pauruṣaṃ hātum icchasi

05,132.001c nihīnasevitaṃ mārgaṃ gamiṣyasy acirād iva

05,132.002a yo hi tejo yathāśakti na darśayati vikramāt

05,132.002c kṣatriyo jīvitākāṅkṣī stena ity eva taṃ viduḥ

05,132.003a arthavanty upapannāni vākyāni guṇavanti ca

05,132.003c naiva saṃprāpnuvanti tvāṃ mumūrṣum iva bheṣajam

05,132.004a santi vai sindhurājasya saṃtuṣṭā bahavo janāḥ

05,132.004c daurbalyād āsate mūḍhā vyasanaughapratīkṣiṇaḥ

05,132.005a sahāyopacayaṃ kṛtvā vyavasāyya tatas tataḥ

05,132.005c anuduṣyeyur apare paśyantas tava pauruṣam

05,132.006a taiḥ kṛtvā saha saṃghātaṃ giridurgālayāṃś cara

05,132.006c kāle vyasanam ākāṅkṣan naivāyam ajarāmaraḥ

05,132.007a saṃjayo nāmataś ca tvaṃ na ca paśyāmi tat tvayi

05,132.007c anvarthanāmā bhava me putra mā vyarthanāmakaḥ

05,132.008a samyagdṛṣṭir mahāprājño bālaṃ tvāṃ brāhmaṇo 'bravīt

05,132.008c ayaṃ prāpya mahat kṛcchraṃ punar vṛddhiṃ gamiṣyati

05,132.009a tasya smarantī vacanam āśaṃse vijayaṃ tava

05,132.009c tasmāt tāta bravīmi tvāṃ vakṣyāmi ca punaḥ punaḥ

05,132.010a yasya hy arthābhinirvṛttau bhavanty āpyāyitāḥ pare

05,132.010c tasyārthasiddhir niyatā nayeṣv arthānusāriṇaḥ

05,132.011a samṛddhir asamṛddhir vā pūrveṣāṃ mama saṃjaya

05,132.011c evaṃ vidvān yuddhamanā bhava mā pratyupāhara

05,132.012a nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃ cid avasthāṃ śambaro 'bravīt

05,132.012c yatra naivādya na prātar bhojanaṃ pratidṛśyate

05,132.013a patiputravadhād etat paramaṃ duḥkham abravīt

05,132.013c dāridryam iti yat proktaṃ paryāyamaraṇaṃ hi tat

05,132.014a ahaṃ mahākule jātā hradād dhradam ivāgatā

05,132.014c īśvarī sarvakalyāṇair bhartrā paramapūjitā

05,132.015a mahārhamālyābharaṇāṃ sumṛṣṭāmbaravāsasam

05,132.015c purā dṛṣṭvā suhṛdvargo mām apaśyat sudurgatām

05,132.016a yadā māṃ caiva bhāryāṃ ca draṣṭāsi bhṛśadurbale

05,132.016c na tadā jīvitenārtho bhavitā tava saṃjaya

05,132.017a dāsakarmakarān bhṛtyān ācāryartvik purohitān

05,132.017c avṛttyāsmān prajahato dṛṣṭvā kiṃ jīvitena te

05,132.018a yadi kṛtyaṃ na paśyāmi tavādyeha yathā purā

05,132.018c ślāghanīyaṃ yaśasyaṃ ca kā śāntir hṛdayasya me

05,132.019a neti ced brāhmaṇān brūyāṃ dīryate hṛdayaṃ mama

05,132.019c na hy ahaṃ na ca me bhartā neti brāhmaṇam uktavān

05,132.020a vayam āśrayaṇīyāḥ sma nāśritāraḥ parasya ca

05,132.020c sānyān āśritya jīvantī parityakṣyāmi jīvitam

05,132.021a apāre bhava naḥ pāram aplave bhava naḥ plavaḥ

05,132.021c kuruṣva sthānam asthāne mṛtān saṃjīvayasva naḥ

05,132.022a sarve te śatravaḥ sahyā na cej jīvitum icchasi

05,132.022c atha ced īdṛśīṃ vṛttiṃ klībām abhyupapadyase

05,132.023a nirviṇṇātmā hatamanā muñcaitāṃ pāpajīvikām

05,132.023c ekaśatruvadhenaiva śūro gacchati viśrutim

05,132.024a indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata

05,132.024c māhendraṃ ca grahaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro 'bhavat

05,132.025a nāma viśrāvya vā saṃkhye śatrūn āhūya daṃśitān

05,132.025c senāgraṃ vāpi vidrāvya hatvā vā puruṣaṃ varam

05,132.026a yadaiva labhate vīraḥ suyuddhena mahad yaśaḥ

05,132.026c tadaiva pravyathante 'sya śatravo vinamanti ca

05,132.027a tyaktvātmānaṃ raṇe dakṣaṃ śūraṃ kāpuruṣā janāḥ

05,132.027c avaśāḥ pūrayanti sma sarvakāmasamṛddhibhiḥ

05,132.028a rājyaṃ vāpy ugravibhraṃśaṃ saṃśayo jīvitasya vā

05,132.028c pralabdhasya hi śatror vai śeṣaṃ kurvanti sādhavaḥ

05,132.029a svargadvāropamaṃ rājyam atha vāpy amṛtopamam

05,132.029c ruddham ekāyane matvā patolmuka ivāriṣu

05,132.029d*0504_01 bhuṅkṣva yuddhena me śatrūñ jitvā tu raṇamūrdhani

05,132.029d*0505_01 niyacchann itarān varṇān vinayan sarvaduṣkṛtān

05,132.030a jahi śatrūn raṇe rājan svadharmam anupālaya

05,132.030c mā tvā paśyet sukṛpaṇaṃ śatruḥ śrīmān kadā cana

05,132.031a asmadīyaiś ca śocadbhir nadadbhiś ca parair vṛtam

05,132.031c api tvāṃ nānupaśyeyaṃ dīnā dīnam avasthitam

05,132.032a uṣya sauvīrakanyābhiḥ ślāghasvārthair yathā purā

05,132.032c mā ca saindhavakanyānām avasan no vaśaṃ gamaḥ

05,132.033a yuvā rūpeṇa saṃpanno vidyayābhijanena ca

05,132.033c yas tvādṛśo vikurvīta yaśasvī lokaviśrutaḥ

05,132.033e voḍhavye dhury anaḍuvan manye maraṇam eva tat

05,132.034a yadi tvām anupaśyāmi parasya priyavādinam

05,132.034c pṛṣṭhato 'nuvrajantaṃ vā kā śāntir hṛdayasya me

05,132.035a nāsmiñ jātu kule jāto gacched yo 'nyasya pṛṣṭhataḥ

05,132.035c na tvaṃ parasyānudhuraṃ tāta jīvitum arhasi

05,132.036a ahaṃ hi kṣatrahṛdayaṃ veda yat pariśāśvatam

05,132.036c pūrvaiḥ pūrvataraiḥ proktaṃ paraiḥ paratarair api

05,132.036d*0506_01 śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva prajāpativinirmitam

05,132.037a yo vai kaś cid ihājātaḥ kṣatriyaḥ kṣatradharmavit

05,132.037c bhayād vṛttisamīkṣo vā na named iha kasya cit

05,132.038a udyacched eva na named udyamo hy eva pauruṣam

05,132.038c apy aparvaṇi bhajyeta na named iha kasya cit

05,132.039a mātaṅgo matta iva ca parīyāt sumahāmanāḥ

05,132.039c brāhmaṇebhyo namen nityaṃ dharmāyaiva ca saṃjaya

05,132.040a niyacchann itarān varṇān vinighnan sarvaduṣkṛtaḥ

05,132.040c sasahāyo 'sahāyo vā yāvajjīvaṃ tathā bhavet

05,133.001 putra uvāca

05,133.001a kṛṣṇāyasasyeva ca te saṃhatya hṛdayaṃ kṛtam

05,133.001c mama mātas tv akaruṇe vairaprajñe hy amarṣaṇe

05,133.002a aho kṣatrasamācāro yatra mām aparaṃ yathā

05,133.002b*0507_01 niyojayasi yuddhāya paramāteva māṃ tathā

05,133.002c īdṛśaṃ vacanaṃ brūyād bhavatī putram ekajam

05,133.003a kiṃ nu te mām apaśyantyāḥ pṛthivyā api sarvayā

05,133.003c kim ābharaṇakṛtyaṃ te kiṃ bhogair jīvitena vā

05,133.003d*0508_01 mayi vā saṃgarahate priyaputre viśeṣataḥ

05,133.003d*0509_01 mohāt saṃgarhase mātaḥ priyaṃ putraṃ viśeṣataḥ

05,133.004 mātovāca

05,133.004a sarvārambhā hi viduṣāṃ tāta dharmārthakāraṇāt

05,133.004c tān evābhisamīkṣyāhaṃ saṃjaya tvām acūcudam

05,133.005a sa samīkṣyakramopeto mukhyaḥ kālo 'yam āgataḥ

05,133.005c asmiṃś ced āgate kāle kāryaṃ na pratipadyase

05,133.005e asaṃbhāvitarūpas tvaṃ sunṛśaṃsaṃ kariṣyasi

05,133.006a taṃ tvām ayaśasā spṛṣṭaṃ na brūyāṃ yadi saṃjaya

05,133.006b*0510_01 aham eva bhaveyaṃ te ripur atyantaro mahān

05,133.006c kharīvātsalyam āhus tan niḥsāmarthyam ahetukam

05,133.007a sadbhir vigarhitaṃ mārgaṃ tyaja mūrkhaniṣevitam

05,133.007c avidyā vai mahaty asti yām imāṃ saṃśritāḥ prajāḥ

05,133.008a tava syād yadi sadvṛttaṃ tena me tvaṃ priyo bhaveḥ

05,133.008c dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathaṃ cana

05,133.008e daivamānuṣayuktena sadbhir ācaritena ca

05,133.009a yo hy evam avinītena ramate putranaptṛṇā

05,133.009c anutthānavatā cāpi moghaṃ tasya prajāphalam

05,133.009c*0511_01 **** **** durvinītena durdhiyā

05,133.009c*0511_02 ramate yas tu putreṇa

05,133.010a akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni ca

05,133.010c sukhaṃ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ

05,133.011a yuddhāya kṣatriyaḥ sṛṣṭaḥ saṃjayeha jayāya ca

05,133.011c krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane

05,133.011e jayan vā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām

05,133.012a na śakrabhavane puṇye divi tad vidyate sukham

05,133.012c yad amitrān vaśe kṛtvā kṣatriyaḥ sukham aśnute

05,133.013a manyunā dahyamānena puruṣeṇa manasvinā

05,133.013c nikṛteneha bahuśaḥ śatrūn pratijigīṣayā

05,133.014a ātmānaṃ vā parityajya śatrūn vā vinipātya vai

05,133.014b*0512_01 yat sukhaṃ prāpyate tena na tad anyatra vidyate

05,133.014b*0513_01 prāpyate neha śāntir hi nityam eva tu saṃjaya

05,133.014c ato 'nyena prakāreṇa śāntir asya kuto bhavet

05,133.015a iha prājño hi puruṣaḥ svalpam apriyam icchati

05,133.015c yasya svalpaṃ priyaṃ loke dhruvaṃ tasyālpam apriyam

05,133.016a priyābhāvāc ca puruṣo naiva prāpnoti śobhanam

05,133.016c dhruvaṃ cābhāvam abhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram

05,133.017 putra uvāca

05,133.017a neyaṃ matis tvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ

05,133.017c kāruṇyam evātra paśya bhūtveha jaḍamūkavat

05,133.018 mātovāca

05,133.018a ato me bhūyasī nandir yad evam anupaśyasi

05,133.018c codyaṃ māṃ codayasy etad bhṛśaṃ vai codayāmi te

05,133.019a atha tvāṃ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavān

05,133.019c ahaṃ paśyāmi vijayaṃ kṛtsnaṃ bhāvinam eva te

05,133.020 putra uvāca

05,133.020a akośasyāsahāyasya kutaḥ svid vijayo mama

05,133.020c ity avasthāṃ viditvemām ātmanātmani dāruṇām

05,133.020e rājyād bhāvo nivṛtto me tridivād iva duṣkṛteḥ

05,133.021a īdṛśaṃ bhavatī kaṃ cid upāyam anupaśyati

05,133.021c tan me pariṇataprajñe samyak prabrūhi pṛcchate

05,133.021e kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam

05,133.022 mātovāca

05,133.022a putrātmā nāvamantavyaḥ pūrvābhir asamṛddhibhiḥ

05,133.022c abhūtvā hi bhavanty arthā bhūtvā naśyanti cāpare

05,133.023a amarṣeṇaiva cāpy arthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ

05,133.023c sarveṣāṃ karmaṇāṃ tāta phale nityam anityatā

05,133.024a anityam iti jānanto na bhavanti bhavanti ca

05,133.024c atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te

05,133.025a aikaguṇyam anīhāyām abhāvaḥ karmaṇāṃ phalam

05,133.025c atha dvaiguṇyam īhāyāṃ phalaṃ bhavati vā na vā

05,133.026a yasya prāg eva viditā sarvārthānām anityatā

05,133.026c nuded vṛddhisamṛddhī sa pratikūle nṛpātmaja

05,133.027a utthātavyaṃ jāgṛtavyaṃ yoktavyaṃ bhūtikarmasu

05,133.027c bhaviṣyatīty eva manaḥ kṛtvā satatam avyathaiḥ

05,133.027e maṅgalāni puraskṛtya brāhmaṇaiś ceśvaraiḥ saha

05,133.028a prājñasya nṛpater āśu vṛddhir bhavati putraka

05,133.028c abhivartati lakṣmīs taṃ prācīm iva divākaraḥ

05,133.029a nidarśanāny upāyāṃś ca bahūny uddharṣaṇāni ca

05,133.029c anudarśitarūpo 'si paśyāmi kuru pauruṣam

05,133.029e puruṣārtham abhipretaṃ samāhartum ihārhasi

05,133.030a kruddhāṃl lubdhān parikṣīṇān avakṣiptān vimānitān

05,133.030c spardhinaś caiva ye ke cit tān yukta upadhāraya

05,133.031a etena tvaṃ prakāreṇa mahato bhetsyase gaṇān

05,133.031c mahāvega ivoddhūto mātariśvā balāhakān

05,133.032a teṣām agrapradāyī syāḥ kalyotthāyī priyaṃvadaḥ

05,133.032c te tvāṃ priyaṃ kariṣyanti puro dhāsyanti ca dhruvam

05,133.033a yadaiva śatrur jānīyāt sapatnaṃ tyaktajīvitam

05,133.033c tadaivāsmād udvijate sarpād veśmagatād iva

05,133.034a taṃ viditvā parākrāntaṃ vaśe na kurute yadi

05,133.034c nirvādair nirvaded enam antatas tad bhaviṣyati

05,133.035a nirvādād āspadaṃ labdhvā dhanavṛddhir bhaviṣyati

05,133.035c dhanavantaṃ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca

05,133.036a skhalitārthaṃ punas tāta saṃtyajanty api bāndhavāḥ

05,133.036c apy asminn āśrayante ca jugupsanti ca tādṛśam

05,133.037a śatruṃ kṛtvā yaḥ sahāyaṃ viśvāsam upagacchati

05,133.037c ataḥ saṃbhāvyam evaitad yad rājyaṃ prāpnuyād iti

05,134.001 mātovāca

05,134.001a naiva rājñā daraḥ kāryo jātu kasyāṃ cid āpadi

05,134.001c atha ced api dīrṇaḥ syān naiva varteta dīrṇavat

05,134.002a dīrṇaṃ hi dṛṣṭvā rājānaṃ sarvam evānudīryate

05,134.002c rāṣṭraṃ balam amātyāś ca pṛthak kurvanti te matim

05,134.003a śatrūn eke prapadyante prajahaty apare punaḥ

05,134.003c anv eke prajihīrṣanti ye purastād vimānitāḥ

05,134.004a ya evātyantasuhṛdas ta enaṃ paryupāsate

05,134.004c aśaktayaḥ svastikāmā baddhavatsā iḍā iva

05,134.004e śocantam anuśocanti pratītān iva bāndhavān

05,134.005a api te pūjitāḥ pūrvam api te suhṛdo matāḥ

05,134.005c ye rāṣṭram abhimanyante rājño vyasanam īyuṣaḥ

05,134.005e mā dīdaras tvaṃ suhṛdo mā tvāṃ dīrṇaṃ prahāsiṣuḥ

05,134.006a prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jijñāsantyā mayā tava

05,134.006c ullapantyā samāśvāsaṃ balavān iva durbalam

05,134.007a yady etat saṃvijānāsi yadi samyag bravīmy aham

05,134.007c kṛtvāsaumyam ivātmānaṃ jayāyottiṣṭha saṃjaya

05,134.008a asti naḥ kośanicayo mahān aviditas tava

05,134.008c tam ahaṃ veda nānyas tam upasaṃpādayāmi te

05,134.009a santi naikaśatā bhūyaḥ suhṛdas tava saṃjaya

05,134.009c sukhaduḥkhasahā vīra śatārhā anivartinaḥ

05,134.010a tādṛśā hi sahāyā vai puruṣasya bubhūṣataḥ

05,134.010c īṣad ujjihataḥ kiṃ cit sacivāḥ śatrukarśanāḥ

05,134.011 putra uvāca

05,134.011a kasya tv īdṛśakaṃ vākyaṃ śrutvāpi svalpacetasaḥ

05,134.011c tamo na vyapahanyeta sucitrārthapadākṣaram

05,134.012a udake dhūr iyaṃ dhāryā sartavyaṃ pravaṇe mayā

05,134.012c yasya me bhavatī netrī bhaviṣyad bhūtadarśinī

05,134.013a ahaṃ hi vacanaṃ tvattaḥ śuśrūṣur aparāparam

05,134.013c kiṃ cit kiṃ cit prativadaṃs tūṣṇīm āsaṃ muhur muhuḥ

05,134.014a atṛpyann amṛtasyeva kṛcchrāl labdhasya bāndhavāt

05,134.014c udyacchāmy eṣa śatrūṇāṃ niyamāya jayāya ca

05,134.015 kunty uvāca

05,134.015a sadaśva iva sa kṣiptaḥ praṇunno vākyasāyakaiḥ

05,134.015c tac cakāra tathā sarvaṃ yathāvad anuśāsanam

05,134.016a idam uddharṣaṇaṃ bhīmaṃ tejovardhanam uttamam

05,134.016c rājānaṃ śrāvayen mantrī sīdantaṃ śatrupīḍitam

05,134.017a jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā

05,134.017c mahīṃ vijayate kṣipraṃ śrutvā śatrūṃś ca mardati

05,134.018a idaṃ puṃsavanaṃ caiva vīrājananam eva ca

05,134.018c abhīkṣṇaṃ garbhiṇī śrutvā dhruvaṃ vīraṃ prajāyate

05,134.019a vidyāśūraṃ tapaḥśūraṃ damaśūraṃ tapasvinam

05,134.019c brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ sādhuvādena saṃmatam

05,134.020a arciṣmantaṃ balopetaṃ mahābhāgaṃ mahāratham

05,134.020c dhṛṣṭavantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam

05,134.021a niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām

05,134.021c tadarthaṃ kṣatriyā sūte vīraṃ satyaparākramam

05,134.021d*0514_01 iti śrutvā vaco mātuḥ saṃjayaḥ śatrubhiḥ saha

05,134.021d*0514_02 kṛtavān saṃyugaṃ kṛṣṇa jayaṃ ca prāptavān dhruvam

05,135.001 kunty uvāca

05,135.001a arjunaṃ keśava brūyās tvayi jāte sma sūtake

05,135.001c upopaviṣṭā nārībhir āśrame parivāritā

05,135.002a athāntarikṣe vāg āsīd divyarūpā manoramā

05,135.002c sahasrākṣasamaḥ kunti bhaviṣyaty eṣa te sutaḥ

05,135.003a eṣa jeṣyati saṃgrāme kurūn sarvān samāgatān

05,135.003c bhīmasenadvitīyaś ca lokam udvartayiṣyati

05,135.004a putras te pṛthivīṃ jetā yaśaś cāsya divaspṛśam

05,135.004c hatvā kurūn grāmajanye vāsudevasahāyavān

05,135.005a pitryam aṃśaṃ pranaṣṭaṃ ca punar apy uddhariṣyati

05,135.005c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmāṃs trīn medhān āhariṣyati

05,135.005d*0515_01 tathā cares tvaṃ śvetāśva yathā vāg abhyabhāṣata

05,135.006a taṃ satyasaṃdhaṃ bībhatsuṃ savyasācinam acyuta

05,135.006c yathāham evaṃ jānāmi balavantaṃ durāsadam

05,135.006e tathā tad astu dāśārha yathā vāg abhyabhāṣata

05,135.007a dharmaś ced asti vārṣṇeya tathā satyaṃ bhaviṣyati

05,135.007c tvaṃ cāpi tat tathā kṛṣṇa sarvaṃ saṃpādayiṣyasi

05,135.008a nāhaṃ tad abhyasūyāmi yathā vāg abhyabhāṣata

05,135.008c namo dharmāya mahate dharmo dhārayati prajāḥ

05,135.009a etad dhanaṃjayo vācyo nityodyukto vṛkodaraḥ

05,135.009c yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo 'yam āgataḥ

05,135.009e na hi vairaṃ samāsādya sīdanti puruṣarṣabhāḥ

05,135.010a viditā te sadā buddhir bhīmasya na sa śāmyati

05,135.010c yāvadantaṃ na kurute śatrūṇāṃ śatrukarśanaḥ

05,135.010d*0516_01 tāvad eva mahābāhur niśāsu na sukhaṃ labhet

05,135.011a sarvadharmaviśeṣajñāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ

05,135.011c brūyā mādhava kalyāṇīṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇa yaśasvinīm

05,135.012a yuktam etan mahābhāge kule jāte yaśasvini

05,135.012c yan me putreṣu sarveṣu yathāvat tvam avartithāḥ

05,135.013a mādrīputrau ca vaktavyau kṣatradharmaratāv ubhau

05,135.013b*0517_01 vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmaratāv ubhau

05,135.013c vikrameṇārjitān bhogān vṛṇītaṃ jīvitād api

05,135.014a vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ

05,135.014c mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama

05,135.015a yac ca vaḥ prekṣamāṇānāṃ sarvadharmopacāyinī

05,135.015c pāñcālī paruṣāṇy uktā ko nu tat kṣantum arhati

05,135.016a na rājyaharaṇaṃ duḥkhaṃ dyūte cāpi parājayaḥ

05,135.016c pravrājanaṃ sutānāṃ vā na me tad duḥkhakāraṇam

05,135.016d*0518_01 sarvadharmaviśeṣajñāṃ kule jātāṃ yaśasvinīm

05,135.017a yat tu sā bṛhatī śyāmā sabhāyāṃ rudatī tadā

05,135.017c aśrauṣīt paruṣā vācas tan me duḥkhataraṃ matam

05,135.018a strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā

05,135.018c nādhyagacchat tadā nāthaṃ kṛṣṇā nāthavatī satī

05,135.019a taṃ vai brūhi mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ varam

05,135.019c arjunaṃ puruṣavyāghraṃ draupadyāḥ padavīṃ cara

05,135.020a viditau hi tavātyantaṃ kruddhāv iva yamāntakau

05,135.020c bhīmārjunau nayetāṃ hi devān api parāṃ gatim

05,135.021a tayoś caitad avajñānaṃ yat sā kṛṣṇā sabhāgatā

05,135.021c duḥśāsanaś ca yad bhīmaṃ kaṭukāny abhyabhāṣata

05,135.021e paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ tac ca saṃsmārayeḥ punaḥ

05,135.022a pāṇḍavān kuśalaṃ pṛccheḥ saputrān kṛṣṇayā saha

05,135.022c māṃ ca kuśalinīṃ brūyās teṣu bhūyo janārdana

05,135.022e ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ putrān me paripālaya

05,135.023 vaiśaṃpāyana uvāca

05,135.023a abhivādyātha tāṃ kṛṣṇaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam

05,135.023c niścakrāma mahābāhuḥ siṃhakhelagatis tataḥ

05,135.024a tato visarjayām āsa bhīṣmādīn kurupuṃgavān

05,135.024c āropya ca rathe karṇaṃ prāyāt sātyakinā saha

05,135.025a tataḥ prayāte dāśārhe kuravaḥ saṃgatā mithaḥ

05,135.025c jajalpur mahad āścaryaṃ keśave paramādbhutam

05,135.026a pramūḍhā pṛthivī sarvā mṛtyupāśasitā kṛtā

05,135.026c duryodhanasya bāliśyān naitad astīti cābruvan

05,135.027a tato niryāya nagarāt prayayau puruṣottamaḥ

05,135.027c mantrayām āsa ca tadā karṇena suciraṃ saha

05,135.028a visarjayitvā rādheyaṃ sarvayādavanandanaḥ

05,135.028b*0519_01 aśvatthāmānam āhūya mantrayitvā punaḥ punaḥ

05,135.028c tato javena mahatā tūrṇam aśvān acodayat

05,135.029a te pibanta ivākāśaṃ dārukeṇa pracoditāḥ

05,135.029c hayā jagmur mahāvegā manomārutaraṃhasaḥ

05,135.030a te vyatītya tam adhvānaṃ kṣipraṃ śyenā ivāśugāḥ

05,135.030c uccaiḥ sūryam upaplavyaṃ śārṅgadhanvānam āvahan

05,136.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,136.001a kuntyās tu vacanaṃ śrutvā bhīṣmadroṇau mahārathau

05,136.001c duryodhanam idaṃ vākyam ūcatuḥ śāsanātigam

05,136.002a śrutaṃ te puruṣavyāghra kuntyāḥ kṛṣṇasya saṃnidhau

05,136.002c vākyam arthavad avyagram uktaṃ dharmyam anuttamam

05,136.003a tat kariṣyanti kaunteyā vāsudevasya saṃmatam

05,136.003c na hi te jātu śāmyerann ṛte rājyena kaurava

05,136.004a kleśitā hi tvayā pārthā dharmapāśasitās tadā

05,136.004c sabhāyāṃ draupadī caiva taiś ca tan marṣitaṃ tava

05,136.005a kṛtāstraṃ hy arjunaṃ prāpya bhīmaṃ ca kṛtaniśramam

05,136.005c gāṇḍīvaṃ ceṣudhī caiva rathaṃ ca dhvajam eva ca

05,136.005d*0520_01 nakulaṃ sahadevaṃ ca balavīryasamanvitau

05,136.005e sahāyaṃ vāsudevaṃ ca na kṣaṃsyati yudhiṣṭhiraḥ

05,136.006a pratyakṣaṃ te mahābāho yathā pārthena dhīmatā

05,136.006c virāṭanagare pūrvaṃ sarve sma yudhi nirjitāḥ

05,136.007a dānavān ghorakarmāṇo nivātakavacān yudhi

05,136.007c raudram astraṃ samādhāya dagdhavān astravahninā

05,136.008a karṇaprabhṛtayaś ceme tvaṃ cāpi kavacī rathī

05,136.008c mokṣitā ghoṣayātrāyāṃ paryāptaṃ tan nidarśanam

05,136.009a praśāmya bharataśreṣṭha bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ

05,136.009c rakṣemāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatām

05,136.010a jyeṣṭho bhrātā dharmaśīlo vatsalaḥ ślakṣṇavāk śuciḥ

05,136.010c taṃ gaccha puruṣavyāghraṃ vyapanīyeha kilbiṣam

05,136.011a dṛṣṭaś cet tvaṃ pāṇḍavena vyapanītaśarāsanaḥ

05,136.011c prasannabhrukuṭiḥ śrīmān kṛtā śāntiḥ kulasya naḥ

05,136.012a tam abhyetya sahāmātyaḥ pariṣvajya nṛpātmajam

05,136.012c abhivādaya rājānaṃ yathāpūrvam ariṃdama

05,136.013a abhivādayamānaṃ tvāṃ pāṇibhyāṃ bhīmapūrvajaḥ

05,136.013c pratigṛhṇātu sauhārdāt kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,136.014a siṃhaskandhorubāhus tvāṃ vṛttāyatamahābhujaḥ

05,136.014c pariṣvajatu bāhubhyāṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

05,136.015a siṃhagrīvo guḍākeśas tatas tvāṃ puṣkarekṣaṇaḥ

05,136.015c abhivādayatāṃ pārthaḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ

05,136.016a āśvineyau naravyāghrau rūpeṇāpratimau bhuvi

05,136.016c tau ca tvāṃ guruvat premṇā pūjayā pratyudīyatām

05,136.017a muñcantv ānandajāśrūṇi dāśārhapramukhā nṛpāḥ

05,136.017c saṃgaccha bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ mānaṃ saṃtyajya pārthiva

05,136.018a praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatas taṃ bhrātṛbhiḥ saha

05,136.018c samāliṅgya ca harṣeṇa nṛpā yāntu parasparam

05,136.019a alaṃ yuddhena rājendra suhṛdāṃ śṛṇu kāraṇam

05,136.019c dhruvaṃ vināśo yuddhe hi kṣatriyāṇāṃ pradṛśyate

05,136.020a jyotīṃṣi pratikūlāni dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ

05,136.020c utpātā vividhā vīra dṛśyante kṣatranāśanāḥ

05,136.021a viśeṣata ihāsmākaṃ nimittāni vināśane

05,136.021c ulkābhir hi pradīptābhir vadhyate pṛtanā tava

05,136.022a vāhanāny aprahṛṣṭāni rudantīva viśāṃ pate

05,136.022c gṛdhrās te paryupāsante sainyāni ca samantataḥ

05,136.023a nagaraṃ na yathāpūrvaṃ tathā rājaniveśanam

05,136.023c śivāś cāśivanirghoṣā dīptāṃ sevanti vai diśam

05,136.024a kuru vākyaṃ pitur mātur asmākaṃ ca hitaiṣiṇām

05,136.024c tvayy āyatto mahābāho śamo vyāyāma eva ca

05,136.025a na cet kariṣyasi vacaḥ suhṛdām arikarśana

05,136.025c tapsyase vāhinīṃ dṛṣṭvā pārthabāṇaprapīḍitām

05,136.026a bhīmasya ca mahānādaṃ nadataḥ śuṣmiṇo raṇe

05,136.026c śrutvā smartāsi me vākyaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam

05,136.026e yady etad apasavyaṃ te bhaviṣyati vaco mama

05,137.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,137.001a evam uktas tu vimanās tiryagdṛṣṭir adhomukhaḥ

05,137.001c saṃhatya ca bhruvor madhyaṃ na kiṃ cid vyājahāra ha

05,137.002a taṃ vai vimanasaṃ dṛṣṭvā saṃprekṣyānyonyam antikāt

05,137.002c punar evottaraṃ vākyam uktavantau nararṣabhau

05,137.003 bhīṣma uvāca

05,137.003a śuśrūṣum anasūyaṃ ca brahmaṇyaṃ satyasaṃgaram

05,137.003c pratiyotsyāmahe pārtham ato duḥkhataraṃ nu kim

05,137.004 droṇa uvāca

05,137.004a aśvatthāmni yathā putre bhūyo mama dhanaṃjaye

05,137.004c bahumānaḥ paro rājan saṃnatiś ca kapidhvaje

05,137.005a taṃ cet putrāt priyataraṃ pratiyotsye dhanaṃjayam

05,137.005c kṣatradharmam anuṣṭhāya dhig astu kṣatrajīvikām

05,137.006a yasya loke samo nāsti kaś cid anyo dhanurdharaḥ

05,137.006c matprasādāt sa bībhatsuḥ śreyān anyair dhanurdharaiḥ

05,137.007a mitradhrug duṣṭabhāvaś ca nāstiko 'thānṛjuḥ śaṭhaḥ

05,137.007c na satsu labhate pūjāṃ yajñe mūrkha ivāgataḥ

05,137.008a vāryamāṇo 'pi pāpebhyaḥ pāpātmā pāpam icchati

05,137.008c codyamāno 'pi pāpena śubhātmā śubham icchati

05,137.009a mithyopacaritā hy ete vartamānā hy anu priye

05,137.009c ahitatvāya kalpante doṣā bharatasattama

05,137.010a tvam uktaḥ kuruvṛddhena mayā ca vidureṇa ca

05,137.010c vāsudevena ca tathā śreyo naivābhipadyase

05,137.011a asti me balam ity eva sahasā tvaṃ titīrṣasi

05,137.011c sagrāhanakramakaraṃ gaṅgāvegam ivoṣṇage

05,137.012a vāsa eva yathā hi tvaṃ prāvṛṇvāno 'dya manyase

05,137.012c srajaṃ tyaktām iva prāpya lobhād yaudhiṣṭhirīṃ śriyam

05,137.013a draupadīsahitaṃ pārthaṃ sāyudhair bhrātṛbhir vṛtam

05,137.013c vanastham api rājyasthaḥ pāṇḍavaṃ ko 'tijīvati

05,137.014a nideśe yasya rājānaḥ sarve tiṣṭhanti kiṃkarāḥ

05,137.014c tam ailavilam āsādya dharmarājo vyarājata

05,137.015a kuberasadanaṃ prāpya tato ratnāny avāpya ca

05,137.015c sphītam ākramya te rāṣṭraṃ rājyam icchanti pāṇḍavāḥ

05,137.016a dattaṃ hutam adhītaṃ ca brāhmaṇās tarpitā dhanaiḥ

05,137.016c āvayor gatam āyuś ca kṛtakṛtyau ca viddhi nau

05,137.017a tvaṃ tu hitvā sukhaṃ rājyaṃ mitrāṇi ca dhanāni ca

05,137.017c vigrahaṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā mahad vyasanam āpsyasi

05,137.018a draupadī yasya cāśāste vijayaṃ satyavādinī

05,137.018c tapoghoravratā devī na tvaṃ jeṣyasi pāṇḍavam

05,137.019a mantrī janārdano yasya bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ

05,137.019c sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ jeṣyasi pāṇḍavam

05,137.020a sahāyā brāhmaṇā yasya dhṛtimanto jitendriyāḥ

05,137.020c tam ugratapasaṃ vīraṃ kathaṃ jeṣyasi pāṇḍavam

05,137.021a punar uktaṃ ca vakṣyāmi yat kāryaṃ bhūtim icchatā

05,137.021c suhṛdā majjamāneṣu suhṛtsu vyasanārṇave

05,137.022a alaṃ yuddhena tair vīraiḥ śāmya tvaṃ kuruvṛddhaye

05,137.022c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca parābhavam

05,138.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,138.001a rājaputraiḥ parivṛtas tathāmātyaiś ca saṃjaya

05,138.001c upāropya rathe karṇaṃ niryāto madhusūdanaḥ

05,138.002a kim abravīd rathopasthe rādheyaṃ paravīrahā

05,138.002c kāni sāntvāni govindaḥ sūtaputre prayuktavān

05,138.003a oghameghasvanaḥ kāle yat kṛṣṇaḥ karṇam abravīt

05,138.003c mṛdu vā yadi vā tīkṣṇaṃ tan mamācakṣva saṃjaya

05,138.004 saṃjaya uvāca

05,138.004a ānupūrvyeṇa vākyāni ślakṣṇāni ca mṛdūni ca

05,138.004c priyāṇi dharmayuktāni satyāni ca hitāni ca

05,138.005a hṛdayagrahaṇīyāni rādheyaṃ madhusūdanaḥ

05,138.005c yāny abravīd ameyātmā tāni me śṛṇu bhārata

05,138.006 vāsudeva uvāca

05,138.006a upāsitās te rādheya brāhmaṇā vedapāragāḥ

05,138.006c tattvārthaṃ paripṛṣṭāś ca niyatenānasūyayā

05,138.007a tvam eva karṇa jānāsi vedavādān sanātanān

05,138.007c tvaṃ hy eva dharmaśāstreṣu sūkṣmeṣu pariniṣṭhitaḥ

05,138.008a kānīnaś ca sahoḍhaś ca kanyāyāṃ yaś ca jāyate

05,138.008c voḍhāraṃ pitaraṃ tasya prāhuḥ śāstravido janāḥ

05,138.009a so 'si karṇa tathā jātaḥ pāṇḍoḥ putro 'si dharmataḥ

05,138.009c nigrahād dharmaśāstrāṇām ehi rājā bhaviṣyasi

05,138.010a pitṛpakṣe hi te pārthā mātṛpakṣe ca vṛṣṇayaḥ

05,138.010c dvau pakṣāv abhijānīhi tvam etau puruṣarṣabha

05,138.011a mayā sārdham ito yātam adya tvāṃ tāta pāṇḍavāḥ

05,138.011c abhijānantu kaunteyaṃ pūrvajātaṃ yudhiṣṭhirāt

05,138.012a pādau tava grahīṣyanti bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ

05,138.012c draupadeyās tathā pañca saubhadraś cāparājitaḥ

05,138.013a rājāno rājaputrāś ca pāṇḍavārthe samāgatāḥ

05,138.013c pādau tava grahīṣyanti sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ

05,138.014a hiraṇmayāṃś ca te kumbhān rājatān pārthivāṃs tathā

05,138.014c oṣadhyaḥ sarvabījāni sarvaratnāni vīrudhaḥ

05,138.015a rājanyā rājakanyāś cāpy ānayantv abhiṣecanam

05,138.015c ṣaṣṭhe ca tvāṃ tathā kāle draupady upagamiṣyati

05,138.015d*0521_01 agniṃ juhotu vai dhaumyaḥ saṃśitātmā dvijottamaḥ

05,138.016a adya tvām abhiṣiñcantu cāturvaidyā dvijātayaḥ

05,138.016c purohitaḥ pāṇḍavānāṃ vyāghracarmaṇy avasthitam

05,138.017a tathaiva bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ

05,138.017c draupadeyās tathā pañca pāñcālāś cedayas tathā

05,138.018a ahaṃ ca tvābhiṣekṣyāmi rājānaṃ pṛthivīpatim

05,138.018c yuvarājo 'stu te rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,138.019a gṛhītvā vyajanaṃ śvetaṃ dharmātmā saṃśitavrataḥ

05,138.019c upānvārohatu rathaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,138.020a chatraṃ ca te mahac chvetaṃ bhīmaseno mahābalaḥ

05,138.020c abhiṣiktasya kaunteya kaunteyo dhārayiṣyati

05,138.021a kiṅkiṇīśatanirghoṣaṃ vaiyāghraparivāraṇam

05,138.021c rathaṃ śvetahayair yuktam arjuno vāhayiṣyati

05,138.022a abhimanyuś ca te nityaṃ pratyāsanno bhaviṣyati

05,138.022c nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāś ca pañca ye

05,138.023a pāñcālās tvānuyāsyanti śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

05,138.023c ahaṃ ca tvānuyāsyāmi sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ

05,138.023e dāśārhāḥ parivārās te dāśārṇāś ca viśāṃ pate

05,138.024a bhuṅkṣva rājyaṃ mahābāho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ

05,138.024b*0522_01 āroha tu rathaṃ pārthair bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ

05,138.024c japair homaiś ca saṃyukto maṅgalaiś ca pṛthagvidhaiḥ

05,138.025a purogamāś ca te santu draviḍāḥ saha kuntalaiḥ

05,138.025c āndhrās tālacarāś caiva cūcupā veṇupās tathā

05,138.026a stuvantu tvādya bahuśaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhāḥ

05,138.026c vijayaṃ vasuṣeṇasya ghoṣayantu ca pāṇḍavāḥ

05,138.027a sa tvaṃ parivṛtaḥ pārthair nakṣatrair iva candramāḥ

05,138.027c praśādhi rājyaṃ kaunteya kuntīṃ ca pratinandaya

05,138.028a mitrāṇi te prahṛṣyantu vyathantu ripavas tathā

05,138.028c saubhrātraṃ caiva te 'dyāstu bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ

05,139.001 karṇa uvāca

05,139.001a asaṃśayaṃ sauhṛdān me praṇayāc cāttha keśava

05,139.001c sakhyena caiva vārṣṇeya śreyaskāmatayaiva ca

05,139.002a sarvaṃ caivābhijānāmi pāṇḍoḥ putro 'smi dharmataḥ

05,139.002c nigrahād dharmaśāstrāṇāṃ yathā tvaṃ kṛṣṇa manyase

05,139.003a kanyā garbhaṃ samādhatta bhāskarān māṃ janārdana

05,139.003c ādityavacanāc caiva jātaṃ māṃ sā vyasarjayat

05,139.004a so 'smi kṛṣṇa tathā jātaḥ pāṇḍoḥ putro 'smi dharmataḥ

05,139.004c kuntyā tv aham apākīrṇo yathā na kuśalaṃ tathā

05,139.005a sūto hi mām adhiratho dṛṣṭvaiva anayad gṛhān

05,139.005c rādhāyāś caiva māṃ prādāt sauhārdān madhusūdana

05,139.006a matsnehāc caiva rādhāyāḥ sadyaḥ kṣīram avātarat

05,139.006c sā me mūtraṃ purīṣaṃ ca pratijagrāha mādhava

05,139.007a tasyāḥ piṇḍavyapanayaṃ kuryād asmadvidhaḥ katham

05,139.007c dharmavid dharmaśāstrāṇāṃ śravaṇe satataṃ rataḥ

05,139.008a tathā mām abhijānāti sūtaś cādhirathaḥ sutam

05,139.008c pitaraṃ cābhijānāmi tam ahaṃ sauhṛdāt sadā

05,139.009a sa hi me jātakarmādi kārayām āsa mādhava

05,139.009c śāstradṛṣṭena vidhinā putraprītyā janārdana

05,139.010a nāma me vasuṣeṇeti kārayām āsa vai dvijaiḥ

05,139.010c bhāryāś coḍhā mama prāpte yauvane tena keśava

05,139.011a tāsu putrāś ca pautrāś ca mama jātā janārdana

05,139.011c tāsu me hṛdayaṃ kṛṣṇa saṃjātaṃ kāmabandhanam

05,139.012a na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ

05,139.012c harṣād bhayād vā govinda anṛtaṃ vaktum utsahe

05,139.013a dhṛtarāṣṭrakule kṛṣṇa duryodhanasamāśrayāt

05,139.013c mayā trayodaśa samā bhuktaṃ rājyam akaṇṭakam

05,139.014a iṣṭaṃ ca bahubhir yajñaiḥ saha sūtair mayāsakṛt

05,139.014c āvāhāś ca vivāhāś ca saha sūtaiḥ kṛtā mayā

05,139.015a māṃ ca kṛṣṇa samāśritya kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ

05,139.015c duryodhanena vārṣṇeya vigrahaś cāpi pāṇḍavaiḥ

05,139.016a tasmād raṇe dvairathe māṃ pratyudyātāram acyuta

05,139.016c vṛtavān paramaṃ hṛṣṭaḥ pratīpaṃ savyasācinaḥ

05,139.017a vadhād bandhād bhayād vāpi lobhād vāpi janārdana

05,139.017c anṛtaṃ notsahe kartuṃ dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ

05,139.018a yadi hy adya na gaccheyaṃ dvairathaṃ savyasācinā

05,139.018c akīrtiḥ syād dhṛṣīkeśa mama pārthasya cobhayoḥ

05,139.019a asaṃśayaṃ hitārthāya brūyās tvaṃ madhusūdana

05,139.019c sarvaṃ ca pāṇḍavāḥ kuryus tvadvaśitvān na saṃśayaḥ

05,139.020a mantrasya niyamaṃ kuryās tvam atra puruṣottama

05,139.020c etad atra hitaṃ manye sarvayādavanandana

05,139.021a yadi jānāti māṃ rājā dharmātmā saṃśitavrataḥ

05,139.021c kuntyāḥ prathamajaṃ putraṃ na sa rājyaṃ grahīṣyati

05,139.022a prāpya cāpi mahad rājyaṃ tad ahaṃ madhusūdana

05,139.022c sphītaṃ duryodhanāyaiva saṃpradadyām ariṃdama

05,139.023a sa eva rājā dharmātmā śāśvato 'stu yudhiṣṭhiraḥ

05,139.023c netā yasya hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ

05,139.024a pṛthivī tasya rāṣṭraṃ ca yasya bhīmo mahārathaḥ

05,139.024c nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāś ca mādhava

05,139.024d*0523_01 dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ

05,139.025a uttamaujā yudhāmanyuḥ satyadharmā ca somakiḥ

05,139.025c caidyaś ca cekitānaś ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ

05,139.026a indragopakavarṇāś ca kekayā bhrātaras tathā

05,139.026c indrāyudhasavarṇaś ca kuntibhojo mahārathaḥ

05,139.027a mātulo bhīmasenasya senajic ca mahārathaḥ

05,139.027c śaṅkhaḥ putro virāṭasya nidhis tvaṃ ca janārdana

05,139.028a mahān ayaṃ kṛṣṇa kṛtaḥ kṣatrasya samudānayaḥ

05,139.028c rājyaṃ prāptam idaṃ dīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu

05,139.029a dhārtarāṣṭrasya vārṣṇeya śastrayajño bhaviṣyati

05,139.029c asya yajñasya vettā tvaṃ bhaviṣyasi janārdana

05,139.029e ādhvaryavaṃ ca te kṛṣṇa kratāv asmin bhaviṣyati

05,139.030a hotā caivātra bībhatsuḥ saṃnaddhaḥ sa kapidhvajaḥ

05,139.030c gāṇḍīvaṃ sruk tathājyaṃ ca vīryaṃ puṃsāṃ bhaviṣyati

05,139.031a aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ sthūṇākarṇaṃ ca mādhava

05,139.031c mantrās tatra bhaviṣyanti prayuktāḥ savyasācinā

05,139.032a anuyātaś ca pitaram adhiko vā parākrame

05,139.032c grāvastotraṃ sa saubhadraḥ samyak tatra kariṣyati

05,139.033a udgātātra punar bhīmaḥ prastotā sumahābalaḥ

05,139.033c vinadan sa naravyāghro nāgānīkāntakṛd raṇe

05,139.034a sa caiva tatra dharmātmā śaśvad rājā yudhiṣṭhiraḥ

05,139.034c japair homaiś ca saṃyukto brahmatvaṃ kārayiṣyati

05,139.035a śaṅkhaśabdāḥ samurajā bheryaś ca madhusūdana

05,139.035c utkṛṣṭasiṃhanādāś ca subrahmaṇyo bhaviṣyati

05,139.036a nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrau yaśasvinau

05,139.036c śāmitraṃ tau mahāvīryau samyak tatra kariṣyataḥ

05,139.036d*0524_01 rathadhvajāś ca kalpante yūpāś ca vitate kratau

05,139.036d*0525_01 maitrāvaruṇa āgnīdhrau mahāvīryau bhaviṣyataḥ

05,139.037a kalmāṣadaṇḍā govinda vimalā rathaśaktayaḥ

05,139.037c yūpāḥ samupakalpantām asmin yajñe janārdana

05,139.038a karṇinālīkanārācā vatsadantopabṛṃhaṇāḥ

05,139.038c tomarāḥ somakalaśāḥ pavitrāṇi dhanūṃṣi ca

05,139.039a asayo 'tra kapālāni puroḍāśāḥ śirāṃsi ca

05,139.039c havis tu rudhiraṃ kṛṣṇa asmin yajñe bhaviṣyati

05,139.040a idhmāḥ paridhayaś caiva śaktyo 'tha vimalā gadāḥ

05,139.040c sadasyā droṇaśiṣyāś ca kṛpasya ca śaradvataḥ

05,139.041a iṣavo 'tra paristomā muktā gāṇḍīvadhanvanā

05,139.041c mahārathaprayuktāś ca droṇadrauṇipracoditāḥ

05,139.042a prātiprasthānikaṃ karma sātyakiḥ sa kariṣyati

05,139.042c dīkṣito dhārtarāṣṭro 'tra patnī cāsya mahācamūḥ

05,139.043a ghaṭotkaco 'tra śāmitraṃ kariṣyati mahābalaḥ

05,139.043c atirātre mahābāho vitate yajñakarmaṇi

05,139.044a dakṣiṇā tv asya yajñasya dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān

05,139.044c vaitāne karmaṇi tate jāto yaḥ kṛṣṇa pāvakāt

05,139.045a yad abruvam ahaṃ kṛṣṇa kaṭukāni sma pāṇḍavān

05,139.045c priyārthaṃ dhārtarāṣṭrasya tena tapye 'dya karmaṇā

05,139.046a yadā drakṣyasi māṃ kṛṣṇa nihataṃ savyasācinā

05,139.046c punaś citis tadā cāsya yajñasyātha bhaviṣyati

05,139.047a duḥśāsanasya rudhiraṃ yadā pāsyati pāṇḍavaḥ

05,139.047c ānardaṃ nardataḥ samyak tadā sutyaṃ bhaviṣyati

05,139.048a yadā droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca pāñcālyau pātayiṣyataḥ

05,139.048c tadā yajñāvasānaṃ tad bhaviṣyati janārdana

05,139.049a duryodhanaṃ yadā hantā bhīmaseno mahābalaḥ

05,139.049c tadā samāpsyate yajño dhārtarāṣṭrasya mādhava

05,139.050a snuṣāś ca prasnuṣāś caiva dhṛtarāṣṭrasya saṃgatāḥ

05,139.050c hateśvarā hatasutā hatanāthāś ca keśava

05,139.051a gāndhāryā saha rodantyaḥ śvagṛdhrakurarākule

05,139.051c sa yajñe 'sminn avabhṛtho bhaviṣyati janārdana

05,139.052a vidyāvṛddhā vayovṛddhāḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

05,139.052c vṛthāmṛtyuṃ na kurvīraṃs tvatkṛte madhusūdana

05,139.053a śastreṇa nidhanaṃ gacchet samṛddhaṃ kṣatramaṇḍalam

05,139.053c kurukṣetre puṇyatame trailokyasyāpi keśava

05,139.054a tad atra puṇḍarīkākṣa vidhatsva yad abhīpsitam

05,139.054c yathā kārtsnyena vārṣṇeya kṣatraṃ svargam avāpnuyāt

05,139.055a yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaś ca janārdana

05,139.055c tāvat kīrtibhavaḥ śabdaḥ śāśvato 'yaṃ bhaviṣyati

05,139.056a brāhmaṇāḥ kathayiṣyanti mahābhāratam āhavam

05,139.056c samāgameṣu vārṣṇeya kṣatriyāṇāṃ yaśodharam

05,139.056d*0526_01 teṣām āyuś ca putrāś ca dhanaṃ caiva bhaviṣyati

05,139.056d*0526_02 śṛṇvatāṃ cāpi martyānāṃ svargasthānaṃ bhaviṣyati

05,139.057a samupānaya kaunteyaṃ yuddhāya mama keśava

05,139.057c mantrasaṃvaraṇaṃ kurvan nityam eva paraṃtapa

05,140.001 saṃjaya uvāca

05,140.001a karṇasya vacanaṃ śrutvā keśavaḥ paravīrahā

05,140.001c uvāca prahasan vākyaṃ smitapūrvam idaṃ tadā

05,140.002a api tvāṃ na tapet karṇa rājyalābhopapādanā

05,140.002c mayā dattāṃ hi pṛthivīṃ na praśāsitum icchasi

05,140.003a dhruvo jayaḥ pāṇḍavānām itīdaṃ; na saṃśayaḥ kaś cana vidyate 'tra

05,140.003c jayadhvajo dṛśyate pāṇḍavasya; samucchrito vānararāja ugraḥ

05,140.004a divyā māyā vihitā bhauvanena; samucchritā indraketuprakāśā

05,140.004c divyāni bhūtāni bhayāvahāni; dṛśyanti caivātra bhayānakāni

05,140.005a na sajjate śailavanaspatibhya; ūrdhvaṃ tiryag yojanamātrarūpaḥ

05,140.005c śrīmān dhvajaḥ karṇa dhanaṃjayasya; samucchritaḥ pāvakatulyarūpaḥ

05,140.006a yadā drakṣyasi saṃgrāme śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim

05,140.006c aindram astraṃ vikurvāṇam ubhe caivāgnimārute

05,140.007a gāṇḍīvasya ca nirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

05,140.007c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca

05,140.008a yadā drakṣyasi saṃgrāme kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

05,140.008c japahomasamāyuktaṃ svāṃ rakṣantaṃ mahācamūm

05,140.009a ādityam iva durdharṣaṃ tapantaṃ śatruvāhinīm

05,140.009c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca

05,140.010a yadā drakṣyasi saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalam

05,140.010c duḥśāsanasya rudhiraṃ pītvā nṛtyantam āhave

05,140.011a prabhinnam iva mātaṅgaṃ pratidviradaghātinam

05,140.011c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca

05,140.011d*0527_01 na yāty aśūnya eko 'pi na ca śūnyaṃ pratiṣṭhitam

05,140.011d*0527_02 na lokapālās tiṣṭhanti na ca te dviguṇāḥ smṛtāḥ

05,140.011d*0527_03 naiva sapta tathānye vai nava saṃkhyā na vidyate

05,140.011d*0527_04 etadvādvapadaṃ tatra bhaviṣyati kathaṃ cana

05,140.012a yadā drakṣyasi saṃgrāme mādrīputrau mahārathau

05,140.012c vāhinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ kṣobhayantau gajāv iva

05,140.013a vigāḍhe śastrasaṃpāte paravīrarathārujau

05,140.013c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca

05,140.014a yadā drakṣyasi saṃgrāme droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam

05,140.014c suyodhanaṃ ca rājānaṃ saindhavaṃ ca jayadratham

05,140.015a yuddhāyāpatatas tūrṇaṃ vāritān savyasācinā

05,140.015c na tadā bhavitā tretā na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca

05,140.016a brūyāḥ karṇa ito gatvā droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam

05,140.016c saumyo 'yaṃ vartate māsaḥ suprāpayavasendhanaḥ

05,140.017a pakvauṣadhivanasphītaḥ phalavān alpamakṣikaḥ

05,140.017c niṣpaṅko rasavat toyo nātyuṣṇaśiśiraḥ sukhaḥ

05,140.018a saptamāc cāpi divasād amāvāsyā bhaviṣyati

05,140.018c saṃgrāmaṃ yojayet tatra tāṃ hy āhuḥ śakradevatām

05,140.019a tathā rājño vadeḥ sarvān ye yuddhāyābhyupāgatāḥ

05,140.019c yad vo manīṣitaṃ tad vai sarvaṃ saṃpādayāmi vaḥ

05,140.020a rājāno rājaputrāś ca duryodhanavaśānugāḥ

05,140.020c prāpya śastreṇa nidhanaṃ prāpsyanti gatim uttamām

05,141.001 saṃjaya uvāca

05,141.001a keśavasya tu tad vākyaṃ karṇaḥ śrutvā hitaṃ śubham

05,141.001c abravīd abhisaṃpūjya kṛṣṇaṃ madhuniṣūdanam

05,141.001e jānan māṃ kiṃ mahābāho saṃmohayitum icchasi

05,141.002a yo 'yaṃ pṛthivyāḥ kārtsnyena vināśaḥ samupasthitaḥ

05,141.002c nimittaṃ tatra śakunir ahaṃ duḥśāsanas tathā

05,141.002e duryodhanaś ca nṛpatir dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat

05,141.003a asaṃśayam idaṃ kṛṣṇa mahad yuddham upasthitam

05,141.003c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca ghoraṃ rudhirakardamam

05,141.004a rājāno rājaputrāś ca duryodhanavaśānugāḥ

05,141.004c raṇe śastrāgninā dagdhāḥ prāpsyanti yamasādanam

05,141.005a svapnā hi bahavo ghorā dṛśyante madhusūdana

05,141.005c nimittāni ca ghorāṇi tathotpātāḥ sudāruṇāḥ

05,141.006a parājayaṃ dhārtarāṣṭre vijayaṃ ca yudhiṣṭhire

05,141.006c śaṃsanta iva vārṣṇeya vividhā lomaharṣaṇāḥ

05,141.007a prājāpatyaṃ hi nakṣatraṃ grahas tīkṣṇo mahādyutiḥ

05,141.007c śanaiścaraḥ pīḍayati pīḍayan prāṇino 'dhikam

05,141.008a kṛtvā cāṅgārako vakraṃ jyeṣṭhāyāṃ madhusūdana

05,141.008c anurādhāṃ prārthayate maitraṃ saṃśamayann iva

05,141.009a nūnaṃ mahad bhayaṃ kṛṣṇa kurūṇāṃ samupasthitam

05,141.009c viśeṣeṇa hi vārṣṇeya citrāṃ pīḍayate grahaḥ

05,141.010a somasya lakṣma vyāvṛttaṃ rāhur arkam upeṣyati

05,141.010c divaś colkāḥ patanty etāḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ

05,141.011a niṣṭananti ca mātaṅgā muñcanty aśrūṇi vājinaḥ

05,141.011c pānīyaṃ yavasaṃ cāpi nābhinandanti mādhava

05,141.012a prādurbhūteṣu caiteṣu bhayam āhur upasthitam

05,141.012c nimitteṣu mahābāho dāruṇaṃ prāṇināśanam

05,141.013a alpe bhukte purīṣaṃ ca prabhūtam iha dṛśyate

05,141.013c vājināṃ vāraṇānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca keśava

05,141.014a dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu sarveṣu madhusūdana

05,141.014c parābhavasya tal liṅgam iti prāhur manīṣiṇaḥ

05,141.015a prahṛṣṭaṃ vāhanaṃ kṛṣṇa pāṇḍavānāṃ pracakṣate

05,141.015c pradakṣiṇā mṛgāś caiva tat teṣāṃ jayalakṣaṇam

05,141.016a apasavyā mṛgāḥ sarve dhārtarāṣṭrasya keśava

05,141.016c vācaś cāpy aśarīriṇyas tat parābhavalakṣaṇam

05,141.016d*0528_01 janasyāsvasthakāriṇyas tat parābhavalakṣaṇam

05,141.017a mayūrāḥ puṣpaśakunā haṃsāḥ sārasacātakāḥ

05,141.017c jīvaṃ jīvakasaṃghāś cāpy anugacchanti pāṇḍavān

05,141.018a gṛdhrāḥ kākā baḍāḥ śyenā yātudhānāḥ śalāvṛkāḥ

05,141.018c makṣikāṇāṃ ca saṃghātā anugacchanti kauravān

05,141.019a dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu bherīṇāṃ nāsti nisvanaḥ

05,141.019c anāhatāḥ pāṇḍavānāṃ nadanti paṭahāḥ kila

05,141.020a udapānāś ca nardanti yathā govṛṣabhās tathā

05,141.020c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tat parābhavalakṣaṇam

05,141.021a māṃsaśoṇitavarṣaṃ ca vṛṣṭaṃ devena mādhava

05,141.021c tathā gandharvanagaraṃ bhānumantam upasthitam

05,141.021e saprākāraṃ saparikhaṃ savapraṃ cārutoraṇam

05,141.022a kṛṣṇaś ca parighas tatra bhānum āvṛtya tiṣṭhati

05,141.022c udayāstamaye saṃdhye vedayāno mahad bhayam

05,141.022d*0529_01 ekapakṣākṣicaraṇā nartakā ghoradarśanāḥ

05,141.022d*0529_02 pakṣiṇo vyasṛjan ghoraṃ tat parābhavalakṣaṇam

05,141.022e ekā sṛg vāśate ghoraṃ tat parābhavalakṣaṇam

05,141.023a kṛṣṇagrīvāś ca śakunā lambamānā bhayānakāḥ

05,141.023c saṃdhyām abhimukhā yānti tat parābhavalakṣaṇam

05,141.024a brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi gurūṃś ca madhusūdana

05,141.024c bhṛtyān bhaktimataś cāpi tat parābhavalakṣaṇam

05,141.025a pūrvā dig lohitākārā śastravarṇā ca dakṣiṇā

05,141.025c āmapātrapratīkāśā paścimā madhusūdana

05,141.025d*0530_01 uttarā śaṅkhavarṇābhā diśāṃ varṇā udāhṛtāḥ

05,141.026a pradīptāś ca diśaḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya mādhava

05,141.026c mahad bhayaṃ vedayanti tasminn utpātalakṣaṇe

05,141.027a sahasrapādaṃ prāsādaṃ svapnānte sma yudhiṣṭhiraḥ

05,141.027c adhirohan mayā dṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhir acyuta

05,141.028a śvetoṣṇīṣāś ca dṛśyante sarve te śuklavāsasaḥ

05,141.028c āsanāni ca śubhrāṇi sarveṣām upalakṣaye

05,141.029a tava cāpi mayā kṛṣṇa svapnānte rudhirāvilā

05,141.029c āntreṇa pṛthivī dṛṣṭā parikṣiptā janārdana

05,141.030a asthisaṃcayam ārūḍhaś cāmitaujā yudhiṣṭhiraḥ

05,141.030c suvarṇapātryāṃ saṃhṛṣṭo bhuktavān ghṛtapāyasam

05,141.031a yudhiṣṭhiro mayā dṛṣṭo grasamāno vasuṃdharām

05,141.031c tvayā dattām imāṃ vyaktaṃ bhokṣyate sa vasuṃdharām

05,141.032a uccaṃ parvatam ārūḍho bhīmakarmā vṛkodaraḥ

05,141.032c gadāpāṇir naravyāghro vīkṣann iva mahīm imām

05,141.033a kṣapayiṣyati naḥ sarvān sa suvyaktaṃ mahāraṇe

05,141.033c viditaṃ me hṛṣīkeśa yato dharmas tato jayaḥ

05,141.034a pāṇḍuraṃ gajam ārūḍho gāṇḍīvī sa dhanaṃjayaḥ

05,141.034c tvayā sārdhaṃ hṛṣīkeśa śriyā paramayā jvalan

05,141.035a yūyaṃ sarvān vadhiṣyadhvaṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ

05,141.035c pārthivān samare kṛṣṇa duryodhanapurogamān

05,141.036a nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ

05,141.036c śuddhakeyūrakaṇṭhatrāḥ śuklamālyāmbarāvṛtāḥ

05,141.037a adhirūḍhā naravyāghrā naravāhanam uttamam

05,141.037c traya ete mahāmātrāḥ pāṇḍuracchatravāsasaḥ

05,141.038a śvetoṣṇīṣāś ca dṛśyante traya eva janārdana

05,141.038c dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tān vijānīhi keśava

05,141.039a aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ

05,141.039c raktoṣṇīṣāś ca dṛśyante sarve mādhava pārthivāḥ

05,141.040a uṣṭrayuktaṃ samārūḍhau bhīṣmadroṇau janārdana

05,141.040c mayā sārdhaṃ mahābāho dhārtarāṣṭreṇa cābhibho

05,141.041a agastyaśāstāṃ ca diśaṃ prayātāḥ sma janārdana

05,141.041c acireṇaiva kālena prāpsyāmo yamasādanam

05,141.042a ahaṃ cānye ca rājāno yac ca tat kṣatramaṇḍalam

05,141.042c gāṇḍīvāgniṃ pravekṣyāma iti me nāsti saṃśayaḥ

05,141.043 kṛṣṇa uvāca

05,141.043a upasthitavināśeyaṃ nūnam adya vasuṃdharā

05,141.043c tathā hi me vacaḥ karṇa nopaiti hṛdayaṃ tava

05,141.044a sarveṣāṃ tāta bhūtānāṃ vināśe samupasthite

05,141.044c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati

05,141.045 karṇa uvāca

05,141.045a api tvā kṛṣṇa paśyāma jīvanto 'smān mahāraṇāt

05,141.045c samuttīrṇā mahābāho vīrakṣayavināśanāt

05,141.046a atha vā saṃgamaḥ kṛṣṇa svarge no bhavitā dhruvam

05,141.046c tatredānīṃ sameṣyāmaḥ punaḥ sārdhaṃ tvayānagha

05,141.047 saṃjaya uvāca

05,141.047a ity uktvā mādhavaṃ karṇaḥ pariṣvajya ca pīḍitam

05,141.047c visarjitaḥ keśavena rathopasthād avātarat

05,141.048a tataḥ svaratham āsthāya jāmbūnadavibhūṣitam

05,141.048c sahāsmābhir nivavṛte rādheyo dīnamānasaḥ

05,141.049a tataḥ śīghrataraṃ prāyāt keśavaḥ sahasātyakiḥ

05,141.049c punar uccārayan vāṇīṃ yāhi yāhīti sārathim

05,142.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,142.001a asiddhānunaye kṛṣṇe kurubhyaḥ pāṇḍavān gate

05,142.001c abhigamya pṛthāṃ kṣattā śanaiḥ śocann ivābravīt

05,142.002a jānāsi me jīvaputre bhāvaṃ nityam anugrahe

05,142.002c krośato na ca gṛhṇīte vacanaṃ me suyodhanaḥ

05,142.003a upapanno hy asau rājā cedipāñcālakekayaiḥ

05,142.003c bhīmārjunābhyāṃ kṛṣṇena yuyudhānayamair api

05,142.004a upaplavye niviṣṭo 'pi dharmam eva yudhiṣṭhiraḥ

05,142.004c kāṅkṣate jñātisauhārdād balavān durbalo yathā

05,142.005a rājā tu dhṛtarāṣṭro 'yaṃ vayovṛddho na śāmyati

05,142.005c mattaḥ putramadenaiva vidharme pathi vartate

05,142.006a jayadrathasya karṇasya tathā duḥśāsanasya ca

05,142.006c saubalasya ca durbuddhyā mithobhedaḥ pravartate

05,142.007a adharmeṇa hi dharmiṣṭhaṃ hṛtaṃ vai rājyam īdṛśam

05,142.007c yeṣāṃ teṣām ayaṃ dharmaḥ sānubandho bhaviṣyati

05,142.008a hriyamāṇe balād dharme kurubhiḥ ko na saṃjvaret

05,142.008c asāmnā keśave yāte samudyokṣyanti pāṇḍavāḥ

05,142.009a tataḥ kurūṇām anayo bhavitā vīranāśanaḥ

05,142.009c cintayan na labhe nidrām ahaḥsu ca niśāsu ca

05,142.010a śrutvā tu kuntī tad vākyam arthakāmena bhāṣitam

05,142.010c aniṣṭanantī duḥkhārtā manasā vimamarśa ha

05,142.011a dhig astv arthaṃ yatkṛte 'yaṃ mahāñ jñātivadhe kṣayaḥ

05,142.011c vartsyate suhṛdāṃ hy eṣāṃ yuddhe 'smin vai parābhavaḥ

05,142.012a pāṇḍavāś cedipāñcālā yādavāś ca samāgatāḥ

05,142.012c bhāratair yadi yotsyanti kiṃ nu duḥkham ataḥ param

05,142.013a paśye doṣaṃ dhruvaṃ yuddhe tathā yuddhe parābhavam

05,142.013c adhanasya mṛtaṃ śreyo na hi jñātikṣaye jayaḥ

05,142.013d*0531_01 iti me cintayantyā vai hṛdi duḥkhaṃ pravartate

05,142.014a pitāmahaḥ śāṃtanava ācāryaś ca yudhāṃ patiḥ

05,142.014c karṇaś ca dhārtarāṣṭrārthaṃ vardhayanti bhayaṃ mama

05,142.015a nācāryaḥ kāmavāñ śiṣyair droṇo yudhyeta jātu cit

05,142.015c pāṇḍaveṣu kathaṃ hārdaṃ kuryān na ca pitāmahaḥ

05,142.016a ayaṃ tv eko vṛthādṛṣṭir dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

05,142.016c mohānuvartī satataṃ pāpo dveṣṭi ca pāṇḍavān

05,142.017a mahaty anarthe nirbandhī balavāṃś ca viśeṣataḥ

05,142.017c karṇaḥ sadā pāṇḍavānāṃ tan me dahati sāṃpratam

05,142.018a āśaṃse tv adya karṇasya mano 'haṃ pāṇḍavān prati

05,142.018c prasādayitum āsādya darśayantī yathātatham

05,142.019a toṣito bhagavān yatra durvāsā me varaṃ dadau

05,142.019c āhvānaṃ devasaṃyuktaṃ vasantyāḥ pitṛveśmani

05,142.020a sāham antaḥpure rājñaḥ kuntibhojapuraskṛtā

05,142.020c cintayantī bahuvidhaṃ hṛdayena vidūyatā

05,142.021a balābalaṃ ca mantrāṇāṃ brāhmaṇasya ca vāgbalam

05,142.021c strībhāvād bālabhāvāc ca cintayantī punaḥ punaḥ

05,142.022a dhātryā viśrabdhayā guptā sakhījanavṛtā tadā

05,142.022c doṣaṃ pariharantī ca pituś cāritrarakṣiṇī

05,142.023a kathaṃ nu sukṛtaṃ me syān nāparādhavatī katham

05,142.023c bhaveyam iti saṃcintya brāhmaṇaṃ taṃ namasya ca

05,142.024a kautūhalāt tu taṃ labdhvā bāliśyād ācaraṃ tadā

05,142.024c kanyā satī devam arkam āsādayam ahaṃ tataḥ

05,142.025a yo 'sau kānīnagarbho me putravat parivartitaḥ

05,142.025c kasmān na kuryād vacanaṃ pathyaṃ bhrātṛhitaṃ tathā

05,142.026a iti kuntī viniścitya kāryaṃ niścitam uttamam

05,142.026c kāryārtham abhiniryāya yayau bhāgīrathīṃ prati

05,142.027a ātmajasya tatas tasya ghṛṇinaḥ satyasaṅginaḥ

05,142.027b*0532_01 gaṅgātīre pṛthāpaśyad upasthānagataṃ vṛṣam

05,142.027c gaṅgātīre pṛthāśṛṇvad upādhyayananisvanam

05,142.028a prāṅmukhasyordhvabāhoḥ sā paryatiṣṭhata pṛṣṭhataḥ

05,142.028c japyāvasānaṃ kāryārthaṃ pratīkṣantī tapasvinī

05,142.029a atiṣṭhat sūryatāpārtā karṇasyottaravāsasi

05,142.029c kauravyapatnī vārṣṇeyī padmamāleva śuṣyatī

05,142.030a ā pṛṣṭhatāpāj japtvā sa parivṛtya yatavrataḥ

05,142.030c dṛṣṭvā kuntīm upātiṣṭhad abhivādya kṛtāñjaliḥ

05,142.030e yathānyāyaṃ mahātejā mānī dharmabhṛtāṃ varaḥ

05,142.030f*0533_01 utsmayan praṇataḥ prāha kuntīṃ vaikartano vṛṣaḥ

05,143.001 karṇa uvāca

05,143.001a rādheyo 'ham ādhirathiḥ karṇas tvām abhivādaye

05,143.001c prāptā kimarthaṃ bhavatī brūhi kiṃ karavāṇi te

05,143.002 kunty uvāca

05,143.002a kaunteyas tvaṃ na rādheyo na tavādhirathaḥ pitā

05,143.002c nāsi sūtakule jātaḥ karṇa tad viddhi me vacaḥ

05,143.003a kānīnas tvaṃ mayā jātaḥ pūrvajaḥ kukṣiṇā dhṛtaḥ

05,143.003c kuntibhojasya bhavane pārthas tvam asi putraka

05,143.004a prakāśakarmā tapano yo 'yaṃ devo virocanaḥ

05,143.004c ajījanat tvāṃ mayy eṣa karṇa śastrabhṛtāṃ varam

05,143.005a kuṇḍalī baddhakavaco devagarbhaḥ śriyā vṛtaḥ

05,143.005c jātas tvam asi durdharṣa mayā putra pitur gṛhe

05,143.006a sa tvaṃ bhrātṝn asaṃbuddhvā mohād yad upasevase

05,143.006c dhārtarāṣṭrān na tad yuktaṃ tvayi putra viśeṣataḥ

05,143.007a etad dharmaphalaṃ putra narāṇāṃ dharmaniścaye

05,143.007c yat tuṣyanty asya pitaro mātā cāpy ekadarśinī

05,143.008a arjunenārjitāṃ pūrvaṃ hṛtāṃ lobhād asādhubhiḥ

05,143.008c ācchidya dhārtarāṣṭrebhyo bhuṅkṣva yaudhiṣṭhirīṃ śriyam

05,143.009a adya paśyantu kuravaḥ karṇārjunasamāgamam

05,143.009c saubhrātreṇa tad ālakṣya saṃnamantām asādhavaḥ

05,143.010a karṇārjunau vai bhavatāṃ yathā rāmajanārdanau

05,143.010c asādhyaṃ kiṃ nu loke syād yuvayoḥ sahitātmanoḥ

05,143.011a karṇa śobhiṣyase nūnaṃ pañcabhir bhrātṛbhir vṛtaḥ

05,143.011c vedaiḥ parivṛto brahmā yathā vedāṅgapañcamaiḥ

05,143.012a upapanno guṇaiḥ śreṣṭho jyeṣṭhaḥ śreṣṭheṣu bandhuṣu

05,143.012c sūtaputreti mā śabdaḥ pārthas tvam asi vīryavān

05,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,144.001a tataḥ sūryān niścaritāṃ karṇaḥ śuśrāva bhāratīm

05,144.001c duratyayāṃ praṇayinīṃ pitṛvad bhāskareritām

05,144.002a satyam āha pṛthā vākyaṃ karṇa mātṛvacaḥ kuru

05,144.002c śreyas te syān naravyāghra sarvam ācaratas tathā

05,144.003a evam uktasya mātrā ca svayaṃ pitrā ca bhānunā

05,144.003c cacāla naiva karṇasya matiḥ satyadhṛtes tadā

05,144.004 karṇa uvāca

05,144.004a na te na śraddadhe vākyaṃ kṣatriye bhāṣitaṃ tvayā

05,144.004c dharmadvāraṃ mamaitat syān niyogakaraṇaṃ tava

05,144.005a akaron mayi yat pāpaṃ bhavatī sumahātyayam

05,144.005c avakīrṇo 'smi te tena tad yaśaḥkīrtināśanam

05,144.006a ahaṃ ca kṣatriyo jāto na prāptaḥ kṣatrasatkriyām

05,144.006c tvatkṛte kiṃ nu pāpīyaḥ śatruḥ kuryān mamāhitam

05,144.007a kriyākāle tv anukrośam akṛtvā tvam imaṃ mama

05,144.007c hīnasaṃskārasamayam adya māṃ samacūcudaḥ

05,144.008a na vai mama hitaṃ pūrvaṃ mātṛvac ceṣṭitaṃ tvayā

05,144.008c sā māṃ saṃbodhayasy adya kevalātmahitaiṣiṇī

05,144.009a kṛṣṇena sahitāt ko vai na vyatheta dhanaṃjayāt

05,144.009c ko 'dya bhītaṃ na māṃ vidyāt pārthānāṃ samitiṃ gatam

05,144.010a abhrātā viditaḥ pūrvaṃ yuddhakāle prakāśitaḥ

05,144.010c pāṇḍavān yadi gacchāmi kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati

05,144.011a sarvakāmaiḥ saṃvibhaktaḥ pūjitaś ca sadā bhṛśam

05,144.011c ahaṃ vai dhārtarāṣṭrāṇāṃ kuryāṃ tad aphalaṃ katham

05,144.012a upanahya parair vairaṃ ye māṃ nityam upāsate

05,144.012c namaskurvanti ca sadā vasavo vāsavaṃ yathā

05,144.013a mama prāṇena ye śatrūñ śaktāḥ pratisamāsitum

05,144.013c manyante 'dya kathaṃ teṣām ahaṃ bhindyāṃ manoratham

05,144.014a mayā plavena saṃgrāmaṃ titīrṣanti duratyayam

05,144.014c apāre pārakāmā ye tyajeyaṃ tān ahaṃ katham

05,144.015a ayaṃ hi kālaḥ saṃprāpto dhārtarāṣṭropajīvinām

05,144.015c nirveṣṭavyaṃ mayā tatra prāṇān aparirakṣatā

05,144.016a kṛtārthāḥ subhṛtā ye hi kṛtyakāla upasthite

05,144.016c anavekṣya kṛtaṃ pāpā vikurvanty anavasthitāḥ

05,144.017a rājakilbiṣiṇāṃ teṣāṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇām

05,144.017c naivāyaṃ na paro loko vidyate pāpakarmaṇām

05,144.018a dhṛtarāṣṭrasya putrāṇām arthe yotsyāmi te sutaiḥ

05,144.018c balaṃ ca śaktiṃ cāsthāya na vai tvayy anṛtaṃ vade

05,144.019a ānṛśaṃsyam atho vṛttaṃ rakṣan satpuruṣocitam

05,144.019c ato 'rthakaram apy etan na karomy adya te vacaḥ

05,144.020a na tu te 'yaṃ samārambho mayi mogho bhaviṣyati

05,144.020c vadhyān viṣahyān saṃgrāme na haniṣyāmi te sutān

05,144.020e yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca yamau caivārjunād ṛte

05,144.021a arjunena samaṃ yuddhaṃ mama yaudhiṣṭhire bale

05,144.021c arjunaṃ hi nihatyājau saṃprāptaṃ syāt phalaṃ mayā

05,144.021e yaśasā cāpi yujyeyaṃ nihataḥ savyasācinā

05,144.022a na te jātu naśiṣyanti putrāḥ pañca yaśasvini

05,144.022c nirarjunāḥ sakarṇā vā sārjunā vā hate mayi

05,144.023 vaiśaṃpāyana uvāca

05,144.023a iti karṇavacaḥ śrutvā kuntī duḥkhāt pravepatī

05,144.023c uvāca putram āśliṣya karṇaṃ dhairyād akampitam

05,144.024a evaṃ vai bhāvyam etena kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ

05,144.024c yathā tvaṃ bhāṣase karṇa daivaṃ tu balavattaram

05,144.025a tvayā caturṇāṃ bhrātṝṇām abhayaṃ śatrukarśana

05,144.025c dattaṃ tat pratijānīhi saṃgarapratimocanam

05,144.026a anāmayaṃ svasti ceti pṛthātho karṇam abravīt

05,144.026c tāṃ karṇo 'bhyavadat prītas tatas tau jagmatuḥ pṛthak

05,145.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,145.001a āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṃdamaḥ

05,145.001c pāṇḍavānāṃ yathāvṛttaṃ keśavaḥ sarvam uktavān

05,145.002a saṃbhāṣya suciraṃ kālaṃ mantrayitvā punaḥ punaḥ

05,145.002c svam evāvasathaṃ śaurir viśrāmārthaṃ jagāma ha

05,145.003a visṛjya sarvān nṛpatīn virāṭapramukhāṃs tadā

05,145.003c pāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāv astaṃgate sati

05,145.004a saṃdhyām upāsya dhyāyantas tam eva gatamānasāḥ

05,145.004c ānāyya kṛṣṇaṃ dāśārhaṃ punar mantram amantrayan

05,145.005 yudhiṣṭhira uvāca

05,145.005a tvayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ

05,145.005c kim uktaḥ puṇḍarīkākṣa tan naḥ śaṃsitum arhasi

05,145.006 vāsudeva uvāca

05,145.006a mayā nāgapuraṃ gatvā sabhāyāṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ

05,145.006c tathyaṃ pathyaṃ hitaṃ cokto na ca gṛhṇāti durmatiḥ

05,145.007 yudhiṣṭhira uvāca

05,145.007a tasminn utpatham āpanne kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ

05,145.007c kim uktavān hṛṣīkeśa duryodhanam amarṣaṇam

05,145.007e ācāryo vā mahābāho bhāradvājaḥ kim abravīt

05,145.007f*0534_01 pitā vā dhṛtarāṣṭras taṃ gāndhārī vā kim abravīt

05,145.008a pitā yavīyān asmākaṃ kṣattā dharmabhṛtāṃ varaḥ

05,145.008c putraśokābhisaṃtaptaḥ kim āha dhṛtarāṣṭrajam

05,145.009a kiṃ ca sarve nṛpatayaḥ sabhāyāṃ ye samāsate

05,145.009c uktavanto yathātattvaṃ tad brūhi tvaṃ janārdana

05,145.010a uktavān hi bhavān sarvaṃ vacanaṃ kurumukhyayoḥ

05,145.010b*0535_01 dhārtarāṣṭrasya teṣāṃ hi vacanaṃ kurusaṃsadi

05,145.010b*0536_01 pratikūlam ayuktaṃ ca hṛdayaṃ nopasarpati

05,145.010c kāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ

05,145.011a apriyaṃ hṛdaye mahyaṃ tan na tiṣṭhati keśava

05,145.011c teṣāṃ vākyāni govinda śrotum icchāmy ahaṃ vibho

05,145.012a yathā ca nābhipadyeta kālas tāta tathā kuru

05,145.012c bhavān hi no gatiḥ kṛṣṇa bhavān nātho bhavān guruḥ

05,145.013 vāsudeva uvāca

05,145.013a śṛṇu rājan yathā vākyam ukto rājā suyodhanaḥ

05,145.013c madhye kurūṇāṃ rājendra sabhāyāṃ tan nibodha me

05,145.014a mayā vai śrāvite vākye jahāsa dhṛtarāṣṭrajaḥ

05,145.014c atha bhīṣmaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt

05,145.015a duryodhana nibodhedaṃ kulārthe yad bravīmi te

05,145.015c tac chrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṃ kuru

05,145.016a mama tāta pitā rājañ śaṃtanur lokaviśrutaḥ

05,145.016c tasyāham eka evāsaṃ putraḥ putravatāṃ varaḥ

05,145.017a tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syāt kathaṃ sutaḥ

05,145.017c ekaputram aputraṃ vai pravadanti manīṣiṇaḥ

05,145.018a na cocchedaṃ kulaṃ yāyād vistīryeta kathaṃ yaśaḥ

05,145.018c tasyāham īpsitaṃ buddhvā kālīṃ mātaram āvaham

05,145.019a pratijñāṃ duṣkarāṃ kṛtvā pitur arthe kulasya ca

05,145.019c arājā cordhvaretāś ca yathā suviditaṃ tava

05,145.019e pratīto nivasāmy eṣa pratijñām anupālayan

05,145.020a tasyāṃ jajñe mahābāhuḥ śrīmān kurukulodvahaḥ

05,145.020c vicitravīryo dharmātmā kanīyān mama pārthivaḥ

05,145.021a svaryāte 'haṃ pitari taṃ svarājye saṃnyaveśayam

05,145.021c vicitravīryaṃ rājānaṃ bhṛtyo bhūtvā hy adhaścaraḥ

05,145.022a tasyāhaṃ sadṛśān dārān rājendra samudāvaham

05,145.022c jitvā pārthivasaṃghātam api te bahuśaḥ śrutam

05,145.023a tato rāmeṇa samare dvandvayuddham upāgamam

05,145.023c sa hi rāmabhayād ebhir nāgarair vipravāsitaḥ

05,145.023e dāreṣv atiprasaktaś ca yakṣmāṇaṃ samapadyata

05,145.024a yadā tv arājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ

05,145.024c tadābhyadhāvan mām eva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ

05,145.025 prajā ūcuḥ

05,145.025a upakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ

05,145.025c ītayo nuda bhadraṃ te śaṃtanoḥ kulavardhana

05,145.026a pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhir bhṛśadāruṇaiḥ

05,145.026c alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātum arhasi

05,145.027a vyādhīn praṇudya vīra tvaṃ prajā dharmeṇa pālaya

05,145.027c tvayi jīvati mā rāṣṭraṃ vināśam upagacchatu

05,145.028 bhīṣma uvāca

05,145.028a prajānāṃ krośatīnāṃ vai naivākṣubhyata me manaḥ

05,145.028c pratijñāṃ rakṣamāṇasya sadvṛttaṃ smaratas tathā

05,145.029a tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā

05,145.029c bhṛtyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ

05,145.029e mām ūcur bhṛśasaṃtaptā bhava rājeti saṃtatam

05,145.030a pratīparakṣitaṃ rāṣṭraṃ tvāṃ prāpya vinaśiṣyati

05,145.030c sa tvam asmaddhitārthaṃ vai rājā bhava mahāmate

05,145.031a ity uktaḥ prāñjalir bhūtvā duḥkhito bhṛśam āturaḥ

05,145.031c tebhyo nyavedayaṃ putra pratijñāṃ pitṛgauravāt

05,145.031e ūrdhvaretā hy arājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ

05,145.032a tato 'haṃ prāñjalir bhūtvā mātaraṃ saṃprasādayam

05,145.032c nāmba śaṃtanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśam udvahan

05,145.032e pratijñāṃ vitathāṃ kuryām iti rājan punaḥ punaḥ

05,145.033a viśeṣatas tvadarthaṃ ca dhuri mā māṃ niyojaya

05,145.033c ahaṃ preṣyaś ca dāsaś ca tavāmba sutavatsale

05,145.034a evaṃ tām anunīyāhaṃ mātaraṃ janam eva ca

05,145.034c ayācaṃ bhrātṛdāreṣu tadā vyāsaṃ mahāmunim

05,145.035a saha mātrā mahārāja prasādya tam ṛṣiṃ tadā

05,145.035c apatyārtham ayācaṃ vai prasādaṃ kṛtavāṃś ca saḥ

05,145.035e trīn sa putrān ajanayat tadā bharatasattama

05,145.036a andhaḥ karaṇahīneti na vai rājā pitā tava

05,145.036c rājā tu pāṇḍur abhavan mahātmā lokaviśrutaḥ

05,145.037a sa rājā tasya te putrāḥ pitur dāyādyahāriṇaḥ

05,145.037c mā tāta kalahaṃ kārṣī rājyasyārdhaṃ pradīyatām

05,145.038a mayi jīvati rājyaṃ kaḥ saṃpraśāset pumān iha

05,145.038c māvamaṃsthā vaco mahyaṃ śamam icchāmi vaḥ sadā

05,145.039a na viśeṣo 'sti me putra tvayi teṣu ca pārthiva

05,145.039c matam etat pitus tubhyaṃ gāndhāryā vidurasya ca

05,145.040a śrotavyaṃ yadi vṛddhānāṃ mātiśaṅkīr vaco mama

05,145.040c nāśayiṣyasi mā sarvam ātmānaṃ pṛthivīṃ tathā

05,146.001 vāsudeva uvāca

05,146.001a bhīṣmeṇokte tato droṇo duryodhanam abhāṣata

05,146.001c madhye nṛpāṇāṃ bhadraṃ te vacanaṃ vacanakṣamaḥ

05,146.002a prātīpaḥ śaṃtanus tāta kulasyārthe yathotthitaḥ

05,146.002c tathā devavrato bhīṣmaḥ kulasyārthe sthito 'bhavat

05,146.003a tataḥ pāṇḍur narapatiḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ

05,146.003c rājā kurūṇāṃ dharmātmā suvrataḥ susamāhitaḥ

05,146.004a jyeṣṭhāya rājyam adadād dhṛtarāṣṭrāya dhīmate

05,146.004c yavīyasas tathā kṣattuḥ kuruvaṃśavivardhanaḥ

05,146.005a tataḥ siṃhāsane rājan sthāpayitvainam acyutam

05,146.005c vanaṃ jagāma kauravyo bhāryābhyāṃ sahito 'nagha

05,146.006a nīcaiḥ sthitvā tu vidura upāste sma vinītavat

05,146.006c preṣyavat puruṣavyāghro vālavyajanam utkṣipan

05,146.007a tataḥ sarvāḥ prajās tāta dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

05,146.007c anvapadyanta vidhivad yathā pāṇḍuṃ narādhipam

05,146.008a visṛjya dhṛtarāṣṭrāya rājyaṃ sa vidurāya ca

05,146.008c cacāra pṛthivīṃ pāṇḍuḥ sarvāṃ parapuraṃjayaḥ

05,146.009a kośasaṃjanane dāne bhṛtyānāṃ cānvavekṣaṇe

05,146.009c bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṃgaraḥ

05,146.010a saṃdhivigrahasaṃyukto rājñaḥ saṃvāhanakriyāḥ

05,146.010c avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ

05,146.011a siṃhāsanastho nṛpatir dhṛtarāṣṭro mahābalaḥ

05,146.011c anvāsyamānaḥ satataṃ vidureṇa mahātmanā

05,146.012a kathaṃ tasya kule jātaḥ kulabhedaṃ vyavasyasi

05,146.012c saṃbhūya bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ bhuṅkṣva bhogāñ janādhipa

05,146.013a bravīmy ahaṃ na kārpaṇyān nārthahetoḥ kathaṃ cana

05,146.013c bhīṣmeṇa dattam aśnāmi na tvayā rājasattama

05,146.014a nāhaṃ tvatto 'bhikāṅkṣiṣye vṛttyupāyaṃ janādhipa

05,146.014c yato bhīṣmas tato droṇo yad bhīṣmas tv āha tat kuru

05,146.015a dīyatāṃ pāṇḍuputrebhyo rājyārdham arikarśana

05,146.015c samam ācāryakaṃ tāta tava teṣāṃ ca me sadā

05,146.016a aśvatthāmā yathā mahyaṃ tathā śvetahayo mama

05,146.016c bahunā kiṃ pralāpena yato dharmas tato jayaḥ

05,146.017a evam ukte mahārāja droṇenāmitatejasā

05,146.017c vyājahāra tato vākyaṃ viduraḥ satyasaṃgaraḥ

05,146.017e pitur vadanam anvīkṣya parivṛtya ca dharmavit

05,146.018a devavrata nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhāṣataḥ

05,146.018c pranaṣṭaḥ kauravo vaṃśas tvayāyaṃ punar uddhṛtaḥ

05,146.019a tan me vilapamānasya vacanaṃ samupekṣase

05,146.019c ko 'yaṃ duryodhano nāma kule 'smin kulapāṃsanaḥ

05,146.020a yasya lobhābhibhūtasya matiṃ samanuvartase

05,146.020c anāryasyākṛtajñasya lobhopahatacetasaḥ

05,146.020e atikrāmati yaḥ śāstraṃ pitur dharmārthadarśinaḥ

05,146.021a ete naśyanti kuravo duryodhanakṛtena vai

05,146.021c yathā te na praṇaśyeyur mahārāja tathā kuru

05,146.022a māṃ caiva dhṛtarāṣṭraṃ ca pūrvam eva mahādyute

05,146.022c citrakāra ivālekhyaṃ kṛtvā mā sma vināśaya

05,146.022e prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā yathā saṃharate tathā

05,146.023a nopekṣasva mahābāho paśyamānaḥ kulakṣayam

05,146.023c atha te 'dya matir naṣṭā vināśe pratyupasthite

05,146.023e vanaṃ gaccha mayā sārdhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa caiva ha

05,146.024a baddhvā vā nikṛtiprajñaṃ dhārtarāṣṭraṃ sudurmatim

05,146.024c sādhv idaṃ rājyam adyāstu pāṇḍavair abhirakṣitam

05,146.025a prasīda rājaśārdūla vināśo dṛśyate mahān

05,146.025c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām

05,146.026a virarāmaivam uktvā tu viduro dīnamānasaḥ

05,146.026c pradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ

05,146.027a tato 'tha rājñaḥ subalasya putrī; dharmārthayuktaṃ kulanāśabhītā

05,146.027c duryodhanaṃ pāpamatiṃ nṛśaṃsaṃ; rājñāṃ samakṣaṃ sutam āha kopāt

05,146.028a ye pārthivā rājasabhāṃ praviṣṭā; brahmarṣayo ye ca sabhāsado 'nye

05,146.028c śṛṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṃ; pāpasya sāmātyaparicchadasya

05,146.029a rājyaṃ kurūṇām anupūrvabhogyaṃ; kramāgato naḥ kuladharma eṣaḥ

05,146.029c tvaṃ pāpabuddhe 'tinṛśaṃsakarman; rājyaṃ kurūṇām anayād vihaṃsi

05,146.030a rājye sthito dhṛtarāṣṭro manīṣī; tasyānujo viduro dīrghadarśī

05,146.030c etāv atikramya kathaṃ nṛpatvaṃ; duryodhana prārthayase 'dya mohāt

05,146.031a rājā ca kṣattā ca mahānubhāvau; bhīṣme sthite paravantau bhavetām

05,146.031c ayaṃ tu dharmajñatayā mahātmā; na rājyakāmo nṛvaro nadījaḥ

05,146.032a rājyaṃ tu pāṇḍor idam apradhṛṣyaṃ; tasyādya putrāḥ prabhavanti nānye

05,146.032c rājyaṃ tad etan nikhilaṃ pāṇḍavānāṃ; paitāmahaṃ putrapautrānugāmi

05,146.033a yad vai brūte kurumukhyo mahātmā; devavrataḥ satyasaṃdho manīṣī

05,146.033c sarvaṃ tad asmābhir ahatya dharmaṃ; grāhyaṃ svadharmaṃ paripālayadbhiḥ

05,146.034a anujñayā cātha mahāvratasya; brūyān nṛpo yad viduras tathaiva

05,146.034c kāryaṃ bhavet tat suhṛdbhir niyujya; dharmaṃ puraskṛtya sudīrghakālam

05,146.035a nyāyāgataṃ rājyam idaṃ kurūṇāṃ; yudhiṣṭhiraḥ śāstu vai dharmaputraḥ

05,146.035c pracodito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; puraskṛtaḥ śāṃtanavena caiva

05,147.001 vāsudeva uvāca

05,147.001a evam ukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ

05,147.001c duryodhanam uvācedaṃ nṛpamadhye janādhipa

05,147.002a duryodhana nibodhedaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi putraka

05,147.002c tathā tat kuru bhadraṃ te yady asti pitṛgauravam

05,147.003a somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ

05,147.003c somād babhūva ṣaṣṭho vai yayātir nahuṣātmajaḥ

05,147.004a tasya putrā babhūvuś ca pañca rājarṣisattamāḥ

05,147.004c teṣāṃ yadur mahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavat prabhuḥ

05,147.004d*0537_01 tasyābhavaṃs trayaḥ putrā druhyo 'nuḥ pūrur eva ca

05,147.005a pūrur yavīyāṃś ca tato yo 'smākaṃ vaṃśavardhanaḥ

05,147.005c śarmiṣṭhāyāḥ saṃprasūto duhitur vṛṣaparvaṇaḥ

05,147.006a yaduś ca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto 'bhavat

05,147.006c dauhitras tāta śukrasya kāvyasyāmitatejasaḥ

05,147.007a yādavānāṃ kulakaro balavān vīryasaṃmataḥ

05,147.007c avamene sa tu kṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ

05,147.008a na cātiṣṭhat pituḥ śāstre baladarpavimohitaḥ

05,147.008b*0538_01 kulakṣayaṃ cakārāsau rājyalobhād akāraṇāt

05,147.008c avamene ca pitaraṃ bhrātṝṃś cāpy aparājitaḥ

05,147.009a pṛthivyāṃ caturantāyāṃ yadur evābhavad balī

05,147.009c vaśe kṛtvā sa nṛpatīn avasan nāgasāhvaye

05,147.010a taṃ pitā paramakruddho yayātir nahuṣātmajaḥ

05,147.010c śaśāpa putraṃ gāndhāre rājyāc ca vyaparopayat

05,147.011a ya cainam anvavartanta bhrātaro baladarpitam

05,147.011c śaśāpa tān api kruddho yayātis tanayān atha

05,147.012a yavīyāṃsaṃ tataḥ pūruṃ putraṃ svavaśavartinam

05,147.012c rājye niveśayām āsa vidheyaṃ nṛpasattamaḥ

05,147.013a evaṃ jyeṣṭho 'py athotsikto na rājyam abhijāyate

05,147.013c yavīyāṃso 'bhijāyante rājyaṃ vṛddhopasevayā

05,147.014a tathaiva sarvadharmajñaḥ pitur mama pitāmahaḥ

05,147.014c pratīpaḥ pṛthivīpālas triṣu lokeṣu viśrutaḥ

05,147.015a tasya pārthivasiṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥ

05,147.015c trayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ

05,147.016a devāpir abhavaj jyeṣṭho bāhlīkas tadanantaram

05,147.016c tṛtīyaḥ śaṃtanus tāta dhṛtimān me pitāmahaḥ

05,147.017a devāpis tu mahātejās tvagdoṣī rājasattamaḥ

05,147.017c dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ

05,147.018a paurajānapadānāṃ ca saṃmataḥ sādhusatkṛtaḥ

05,147.018c sarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpir hṛdayaṃgamaḥ

05,147.019a prājñaś ca satyasaṃdhaś ca sarvabhūtahite rataḥ

05,147.019c vartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

05,147.020a bāhlīkasya priyo bhrātā śaṃtanoś ca mahātmanaḥ

05,147.020c saubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanām

05,147.021a atha kālasya paryāye vṛddho nṛpatisattamaḥ

05,147.021c saṃbhārān abhiṣekārthaṃ kārayām āsa śāstrataḥ

05,147.021e maṅgalāni ca sarvāṇi kārayām āsa cābhibhūḥ

05,147.022a taṃ brāhmaṇāś ca vṛddhāś ca paurajānapadaiḥ saha

05,147.022c sarve nivārayām āsur devāper abhiṣecanam

05,147.023a sa tac chrutvā tu nṛpatir abhiṣekanivāraṇam

05,147.023c aśrukaṇṭho 'bhavad rājā paryaśocata cātmajam

05,147.024a evaṃ vadānyo dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca so 'bhavat

05,147.024c priyaḥ prajānām api saṃs tvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ

05,147.025a hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥ

05,147.025c iti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ pratyaṣedhan dvijarṣabhāḥ

05,147.026a tataḥ pravyathitātmāsau putraśokasamanvitaḥ

05,147.026c mamāra taṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā devāpiḥ saṃśrito vanam

05,147.027a bāhlīko mātulakule tyaktvā rājyaṃ vyavasthitaḥ

05,147.027c pitṛbhrātṝn parityajya prāptavān puram ṛddhimat

05,147.028a bāhlīkena tv anujñātaḥ śaṃtanur lokaviśrutaḥ

05,147.028c pitary uparate rājan rājā rājyam akārayat

05,147.029a tathaivāhaṃ matimatā paricintyeha pāṇḍunā

05,147.029c jyeṣṭhaḥ prabhraṃśito rājyād dhīnāṅga iti bhārata

05,147.030a pāṇḍus tu rājyaṃ saṃprāptaḥ kanīyān api san nṛpaḥ

05,147.030c vināśe tasya putrāṇām idaṃ rājyam ariṃdama

05,147.030e mayy abhāgini rājyāya kathaṃ tvaṃ rājyam icchasi

05,147.030f*0539_01 arājaputro hy asvāmī pārakyaṃ hartum icchasi

05,147.031a yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā; nyāyāgataṃ rājyam idaṃ ca tasya

05,147.031c sa kauravasyāsya janasya bhartā; praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ

05,147.032a sa satyasaṃdhaḥ satatāpramattaḥ; śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥ

05,147.032c priyaḥ prajānāṃ suhṛdānukampī; jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā

05,147.033a kṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca; satyavratatvaṃ śrutam apramādaḥ

05,147.033c bhūtānukampā hy anuśāsanaṃ ca; yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ

05,147.034a arājaputras tvam anāryavṛtto; lubdhas tathā bandhuṣu pāpabuddhiḥ

05,147.034c kramāgataṃ rājyam idaṃ pareṣāṃ; hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinītaḥ

05,147.035a prayaccha rājyārdham apetamohaḥ; savāhanaṃ tvaṃ saparicchadaṃ ca

05,147.035c tato 'vaśeṣaṃ tava jīvitasya; sahānujasyaiva bhaven narendra

05,148.001 vāsudeva uvāca

05,148.001a evam ukte tu bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca

05,148.001c gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa na ca mando 'nvabudhyata

05,148.002a avadhūyotthitaḥ kruddho roṣāt saṃraktalocanaḥ

05,148.002c anvadravanta taṃ paścād rājānas tyaktajīvitāḥ

05,148.003a ajñāpayac ca rājñas tān pārthivān duṣṭacetasaḥ

05,148.003c prayādhvaṃ vai kurukṣetraṃ puṣyo 'dyeti punaḥ punaḥ

05,148.004a tatas te pṛthivīpālāḥ prayayuḥ sahasainikāḥ

05,148.004c bhīṣmaṃ senāpatiṃ kṛtvā saṃhṛṣṭāḥ kālacoditāḥ

05,148.005a akṣauhiṇyo daśaikā ca pārthivānāṃ samāgatāḥ

05,148.005c tāsāṃ pramukhato bhīṣmas tālaketur vyarocata

05,148.005e yad atra yuktaṃ prāptaṃ ca tad vidhatsva viśāṃ pate

05,148.006a uktaṃ bhīṣmeṇa yad vākyaṃ droṇena vidureṇa ca

05,148.006c gāndhāryā dhṛtarāṣṭreṇa samakṣaṃ mama bhārata

05,148.006e etat te kathitaṃ rājan yadvṛttaṃ kurusaṃsadi

05,148.007a sāma ādau prayuktaṃ me rājan saubhrātram icchatā

05,148.007c abhedāt kuruvaṃśasya prajānāṃ ca vivṛddhaye

05,148.008a punar bhedaś ca me yukto yadā sāma na gṛhyate

05,148.008c karmānukīrtanaṃ caiva devamānuṣasaṃhitam

05,148.009a yadā nādriyate vākyaṃ sāmapūrvaṃ suyodhanaḥ

05,148.009c tadā mayā samānīya bheditāḥ sarvapārthivāḥ

05,148.010a adbhutāni ca ghorāṇi dāruṇāni ca bhārata

05,148.010c amānuṣāṇi karmāṇi darśitāni ca me vibho

05,148.011a bhartsayitvā tu rājñas tāṃs tṛṇīkṛtya suyodhanam

05,148.011c rādheyaṃ bhīṣayitvā ca saubalaṃ ca punaḥ punaḥ

05,148.012a nyūnatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ nindāṃ caiva punaḥ punaḥ

05,148.012c bhedayitvā nṛpān sarvān vāgbhir mantreṇa cāsakṛt

05,148.013a punaḥ sāmābhisaṃyuktaṃ saṃpradānam athābruvam

05,148.013c abhedāt kuruvaṃśasya kāryayogāt tathaiva ca

05,148.014a te bālā dhṛtarāṣṭrasya bhīṣmasya vidurasya ca

05,148.014c tiṣṭheyuḥ pāṇḍavāḥ sarve hitvā mānam adhaścarāḥ

05,148.015a prayacchantu ca te rājyam anīśās te bhavantu ca

05,148.015c yathāha rājā gāṅgeyo viduraś ca tathāstu tat

05,148.016a sarvaṃ bhavatu te rājyaṃ pañca grāmān visarjaya

05,148.016c avaśyaṃ bharaṇīyā hi pitus te rājasattama

05,148.017a evam uktas tu duṣṭātmā naiva bhāvaṃ vyamuñcata

05,148.017c daṇḍaṃ caturthaṃ paśyāmi teṣu pāpeṣu nānyathā

05,148.018a niryātāś ca vināśāya kurukṣetraṃ narādhipāḥ

05,148.018c etat te kathitaṃ sarvaṃ yadvṛttaṃ kurusaṃsadi

05,148.019a na te rājyaṃ prayacchanti vinā yuddhena pāṇḍava

05,148.019c vināśahetavaḥ sarve pratyupasthitamṛtyavaḥ

05,149.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,149.001a janārdanavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

05,149.001c bhrātṝn uvāca dharmātmā samakṣaṃ keśavasya ha

05,149.002a śrutaṃ bhavadbhir yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurusaṃsadi

05,149.002c keśavasyāpi yad vākyaṃ tat sarvam avadhāritam

05,149.003a tasmāt senāvibhāgaṃ me kurudhvaṃ narasattamāḥ

05,149.003c akṣauhiṇyas tu saptaitāḥ sametā vijayāya vai

05,149.004a tāsāṃ me patayaḥ sapta vikhyātās tān nibodhata

05,149.004c drupadaś ca virāṭaś ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau

05,149.005a sātyakiś cekitānaś ca bhīmasenaś ca vīryavān

05,149.005c ete senāpraṇetāro vīrāḥ sarve tanutyajaḥ

05,149.006a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ

05,149.006c hrīmanto nītimantaś ca sarve yuddhaviśāradāḥ

05,149.006e iṣvastrakuśalāś caiva tathā sarvāstrayodhinaḥ

05,149.007a saptānām api yo netā senānāṃ pravibhāgavit

05,149.007c yaḥ saheta raṇe bhīṣmaṃ śarārciḥpāvakopamam

05,149.008a tvaṃ tāvat sahadevātra prabrūhi kurunandana

05,149.008c svamataṃ puruṣavyāghra ko naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ

05,149.009 sahadeva uvāca

05,149.009a saṃyukta ekaduḥkhaś ca vīryavāṃś ca mahīpatiḥ

05,149.009c yaṃ samāśritya dharmajñaṃ svam aṃśam anuyuñjmahe

05,149.010a matsyo virāṭo balavān kṛtāstro yuddhadurmadaḥ

05,149.010c prasahiṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ tāṃś ca mahārathān

05,149.011 vaiśaṃpāyana uvāca

05,149.011a tathokte sahadevena vākye vākyaviśāradaḥ

05,149.011c nakulo 'nantaraṃ tasmād idaṃ vacanam ādade

05,149.012a vayasā śāstrato dhairyāt kulenābhijanena ca

05,149.012c hrīmān kulānvitaḥ śrīmān sarvaśāstraviśāradaḥ

05,149.013a veda cāstraṃ bharadvājād durdharṣaḥ satyasaṃgaraḥ

05,149.013c yo nityaṃ spardhate droṇaṃ bhīṣmaṃ caiva mahābalam

05,149.014a ślāghyaḥ pārthivasaṃghasya pramukhe vāhinīpatiḥ

05,149.014c putrapautraiḥ parivṛtaḥ śataśākha iva drumaḥ

05,149.015a yas tatāpa tapo ghoraṃ sadāraḥ pṛthivīpatiḥ

05,149.015c roṣād droṇavināśāya vīraḥ samitiśobhanaḥ

05,149.016a pitevāsmān samādhatte yaḥ sadā pārthivarṣabhaḥ

05,149.016c śvaśuro drupado 'smākaṃ senām agre prakarṣatu

05,149.017a sa droṇabhīṣmāv āyāntau sahed iti matir mama

05,149.017c sa hi divyāstravid rājā sakhā cāṅgiraso nṛpaḥ

05,149.018a mādrīsutābhyām ukte tu svamate kurunandanaḥ

05,149.018c vāsavir vāsavasamaḥ savyasācy abravīd vacaḥ

05,149.019a yo 'yaṃ tapaḥprabhāvena ṛṣisaṃtoṣaṇena ca

05,149.019c divyaḥ puruṣa utpanno jvālāvarṇo mahābalaḥ

05,149.020a dhanuṣmān kavacī khaḍgī ratham āruhya daṃśitaḥ

05,149.020c divyair hayavarair yuktam agnikuṇḍāt samutthitaḥ

05,149.021a garjann iva mahāmegho rathaghoṣeṇa vīryavān

05,149.021c siṃhasaṃhanano vīraḥ siṃhavikrāntavikramaḥ

05,149.022a siṃhorasko mahābāhuḥ siṃhavakṣā mahābalaḥ

05,149.022c siṃhapragarjano vīraḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ

05,149.023a subhrūḥ sudaṃṣṭraḥ suhanuḥ subāhuḥ sumukho 'kṛśaḥ

05,149.023c sujatruḥ suviśālākṣaḥ supādaḥ supratiṣṭhitaḥ

05,149.024a abhedyaḥ sarvaśastrāṇāṃ prabhinna iva vāraṇaḥ

05,149.024c jajñe droṇavināśāya satyavādī jitendriyaḥ

05,149.025a dhṛṣṭadyumnam ahaṃ manye sahed bhīṣmasya sāyakān

05,149.025c vajrāśanisamasparśān dīptāsyān uragān iva

05,149.026a yamadūtasamān vege nipāte pāvakopamān

05,149.026c rāmeṇājau viṣahitān vajraniṣpeṣadāruṇān

05,149.027a puruṣaṃ taṃ na paśyāmi yaḥ saheta mahāvratam

05,149.027c dhṛṣṭadyumnam ṛte rājann iti me dhīyate matiḥ

05,149.028a kṣiprahastaś citrayodhī mataḥ senāpatir mama

05,149.028c abhedyakavacaḥ śrīmān mātaṅga iva yūthapaḥ

05,149.028d*0540_01 arjunenaivam ukte tu bhīmo vākyaṃ samādade

05,149.029 bhīma uvāca

05,149.029a vadhārthaṃ yaḥ samutpannaḥ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ

05,149.029c vadanti siddhā rājendra ṛṣayaś ca samāgatāḥ

05,149.030a yasya saṃgrāmamadhyeṣu divyam astraṃ vikurvataḥ

05,149.030c rūpaṃ drakṣyanti puruṣā rāmasyeva mahātmanaḥ

05,149.031a na taṃ yuddheṣu paśyāmi yo vibhindyāc chikhaṇḍinam

05,149.031c śastreṇa samare rājan saṃnaddhaṃ syandane sthitam

05,149.032a dvairathe viṣahen nānyo bhīṣmaṃ rājan mahāvratam

05,149.032c śikhaṇḍinam ṛte vīraṃ sa me senāpatir mataḥ

05,149.033 yudhiṣṭhira uvāca

05,149.033a sarvasya jagatas tāta sārāsāraṃ balābalam

05,149.033c sarvaṃ jānāti dharmātmā gatam eṣyac ca keśavaḥ

05,149.034a yam āha kṛṣṇo dāśārhaḥ so 'stu no vāhinīpatiḥ

05,149.034c kṛtāstro hy akṛtāstro vā vṛddho vā yadi vā yuvā

05,149.035a eṣa no vijaye mūlam eṣa tāta viparyaye

05,149.035c atra prāṇāś ca rājyaṃ ca bhāvābhāvau sukhāsukhe

05,149.036a eṣa dhātā vidhātā ca siddhir atra pratiṣṭhitā

05,149.036c yam āha kṛṣṇo dāśārhaḥ sa naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ

05,149.036e bravītu vadatāṃ śreṣṭho niśā samativartate

05,149.037a tataḥ senāpatiṃ kṛtvā kṛṣṇasya vaśavartinam

05,149.037c rātriśeṣe vyatikrānte prayāsyāmo raṇājiram

05,149.037e adhivāsitaśastrāś ca kṛtakautukamaṅgalāḥ

05,149.038 vaiśaṃpāyana uvāca

05,149.038a tasya tad vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ

05,149.038c abravīt puṇḍarīkākṣo dhanaṃjayam avekṣya ha

05,149.039a mamāpy ete mahārāja bhavadbhir ya udāhṛtāḥ

05,149.039c netāras tava senāyāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ

05,149.039e sarva ete samarthā hi tava śatrūn pramarditum

05,149.040a indrasyāpi bhayaṃ hy ete janayeyur mahāhave

05,149.040c kiṃ punar dhārtarāṣṭrāṇāṃ lubdhānāṃ pāpacetasām

05,149.041a mayāpi hi mahābāho tvatpriyārtham ariṃdama

05,149.041c kṛto yatno mahāṃs tatra śamaḥ syād iti bhārata

05,149.041e dharmasya gatam ānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām

05,149.042a kṛtārthaṃ manyate bālaḥ so ''tmānam avicakṣaṇaḥ

05,149.042c dhārtarāṣṭro balasthaṃ ca manyate ''tmānam āturaḥ

05,149.043a yujyatāṃ vāhinī sādhu vadhasādhyā hi te matāḥ

05,149.043c na dhārtarāṣṭrāḥ śakṣyanti sthātuṃ dṛṣṭvā dhanaṃjayam

05,149.044a bhīmasenaṃ ca saṃkruddhaṃ yamau cāpi yamopamau

05,149.044c yuyudhānadvitīyaṃ ca dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇam

05,149.045a abhimanyuṃ draupadeyān virāṭadrupadāv api

05,149.045c akṣauhiṇīpatīṃś cānyān narendrān dṛḍhavikramān

05,149.046a sāravad balam asmākaṃ duṣpradharṣaṃ durāsadam

05,149.046c dhārtarāṣṭrabalaṃ saṃkhye vadhiṣyati na saṃśayaḥ

05,149.046d*0541_01 dhṛṣṭadyumnam ahaṃ manye senāpatim ariṃdama

05,149.047a evam ukte tu kṛṣṇena saṃprahṛṣyan narottamāḥ

05,149.047c teṣāṃ prahṛṣṭamanasāṃ nādaḥ samabhavan mahān

05,149.048a yoga ity atha sainyānāṃ tvaratāṃ saṃpradhāvatām

05,149.048c hayavāraṇaśabdaś ca nemighoṣaś ca sarvaśaḥ

05,149.048e śaṅkhadundubhinirghoṣas tumulaḥ sarvato 'bhavat

05,149.048f*0542_01 tad ugraṃ sāgaranibhaṃ kṣubdhaṃ balasamāgamam

05,149.048f*0542_02 rathapattigajodagraṃ mahormibhir ivākulam

05,149.048f*0542_03 dhāvatām āhvayānānāṃ tanutrāṇi ca badhnatām

05,149.049a prayāsyatāṃ pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ samantataḥ

05,149.049c gaṅgeva pūrṇā durdharṣā samadṛśyata vāhinī

05,149.050a agrānīke bhīmaseno mādrīputrau ca daṃśitau

05,149.050c saubhadro draupadeyāś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,149.050e prabhadrakāś ca pāñcālā bhīmasenamukhā yayuḥ

05,149.051a tataḥ śabdaḥ samabhavat samudrasyeva parvaṇi

05,149.051c hṛṣṭānāṃ saṃprayātānāṃ ghoṣo divam ivāspṛśat

05,149.052a prahṛṣṭā daṃśitā yodhāḥ parānīkavidāraṇāḥ

05,149.052c teṣāṃ madhye yayau rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,149.053a śakaṭāpaṇaveśāś ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ

05,149.053c kośayantrāyudhaṃ caiva ye ca vaidyāś cikitsakāḥ

05,149.054a phalgu yac ca balaṃ kiṃ cit tathaiva kṛśadurbalam

05,149.054c tat saṃgṛhya yayau rājā ye cāpi paricārakāḥ

05,149.055a upaplavye tu pāñcālī draupadī satyavādinī

05,149.055c saha strībhir nivavṛte dāsīdāsasamāvṛtā

05,149.056a kṛtvā mūlapratīkārān gulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ

05,149.056c skandhāvāreṇa mahatā prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ

05,149.057a dadato gāṃ hiraṇyaṃ ca brāhmaṇair abhisaṃvṛtāḥ

05,149.057c stūyamānā yayū rājan rathair maṇivibhūṣitaiḥ

05,149.058a kekayā dhṛṣṭaketuś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ

05,149.058c śreṇimān vasudānaś ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ

05,149.059a hṛṣṭās tuṣṭāḥ kavacinaḥ saśastrāḥ samalaṃkṛtāḥ

05,149.059c rājānam anvayuḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram

05,149.060a jaghanārdhe virāṭaś ca yajñasenaś ca somakiḥ

05,149.060c sudharmā kuntibhojaś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ

05,149.061a rathāyutāni catvāri hayāḥ pañcaguṇās tataḥ

05,149.061c pattisainyaṃ daśaguṇaṃ sādinām ayutāni ṣaṭ

05,149.062a anādhṛṣṭiś cekitānaś cedirājo 'tha sātyakiḥ

05,149.062c parivārya yayuḥ sarve vāsudevadhanaṃjayau

05,149.063a āsādya tu kurukṣetraṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ

05,149.063c pāṇḍavāḥ samadṛśyanta nardanto vṛṣabhā iva

05,149.064a te 'vagāhya kurukṣetraṃ śaṅkhān dadhmur ariṃdamāḥ

05,149.064c tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau

05,149.065a pāñcajanyasya nirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

05,149.065c niśamya sarvasainyāni samahṛṣyanta sarvaśaḥ

05,149.066a śaṅkhadundubhisaṃsṛṣṭaḥ siṃhanādas tarasvinām

05,149.066c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgarāṃś cānvanādayat

05,149.067a tato deśe same snigdhe prabhūtayavasendhane

05,149.067c niveśayām āsa tadā senāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ

05,149.068a parihṛtya śmaśānāni devatāyatanāni ca

05,149.068c āśramāṃś ca maharṣīṇāṃ tīrthāny āyatanāni ca

05,149.069a madhurānūṣare deśe śive puṇye mahīpatiḥ

05,149.069c niveśaṃ kārayām āsa kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,149.070a tataś ca punar utthāya sukhī viśrāntavāhanaḥ

05,149.070c prayayau pṛthivīpālair vṛtaḥ śatasahasraśaḥ

05,149.071a vidrāvya śataśo gulmān dhārtarāṣṭrasya sainikān

05,149.071c paryakrāmat samantāc ca pārthena saha keśavaḥ

05,149.072a śibiraṃ māpayām āsa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,149.072c sātyakiś ca rathodāro yuyudhānaḥ pratāpavān

05,149.073a āsādya saritaṃ puṇyāṃ kurukṣetre hiraṇvatīm

05,149.073c sūpatīrthāṃ śucijalāṃ śarkarāpaṅkavarjitām

05,149.074a khānayām āsa parikhāṃ keśavas tatra bhārata

05,149.074c guptyartham api cādiśya balaṃ tatra nyaveśayat

05,149.075a vidhir yaḥ śibirasyāsīt pāṇḍavānāṃ mahātmanām

05,149.075c tadvidhāni narendrāṇāṃ kārayām āsa keśavaḥ

05,149.076a prabhūtajalakāṣṭhāni durādharṣatarāṇi ca

05,149.076c bhakṣyabhojyopapannāni śataśo 'tha sahasraśaḥ

05,149.077a śibirāṇi mahārhāṇi rājñāṃ tatra pṛthak pṛthak

05,149.077c vimānānīva rājendra niviṣṭāni mahītale

05,149.078a tatrāsañ śilpinaḥ prājñāḥ śataśo dattavetanāḥ

05,149.078c sarvopakaraṇair yuktā vaidyāś ca suviśāradāḥ

05,149.079a jyādhanurvarmaśastrāṇāṃ tathaiva madhusarpiṣoḥ

05,149.079c sasarja rasapāṃsūnāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ

05,149.080a bahūdakaṃ suyavasaṃ tuṣāṅgārasamanvitam

05,149.080c śibire śibire rājā saṃcakāra yudhiṣṭhiraḥ

05,149.081a mahāyantrāṇi nārācās tomararṣṭiparaśvadhāḥ

05,149.081c dhanūṃṣi kavacādīni hṛdy abhūvan nṛṇāṃ tadā

05,149.082a gajāḥ kaṅkaṭasaṃnāhā lohavarmottaracchadāḥ

05,149.082c adṛśyaṃs tatra giryābhāḥ sahasraśatayodhinaḥ

05,149.083a niviṣṭān pāṇḍavāṃs tatra jñātvā mitrāṇi bhārata

05,149.083c abhisasrur yathoddeśaṃ sabalāḥ sahavāhanāḥ

05,149.084a caritabrahmacaryās te somapā bhūridakṣiṇāḥ

05,149.084c jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ samājagmur mahīkṣitaḥ

05,150.001 janamejaya uvāca

05,150.001a yudhiṣṭhiraṃ sahānīkam upayāntaṃ yuyutsayā

05,150.001c saṃniviṣṭaṃ kurukṣetre vāsudevena pālitam

05,150.002a virāṭadrupadābhyāṃ ca saputrābhyāṃ samanvitam

05,150.002c kekayair vṛṣṇibhiś caiva pārthivaiḥ śataśo vṛtam

05,150.003a mahendram iva cādityair abhiguptaṃ mahārathaiḥ

05,150.003c śrutvā duryodhano rājā kiṃ kāryaṃ pratyapadyata

05,150.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana

05,150.004c saṃbhrame tumule tasmin yadāsīt kurujāṅgale

05,150.005a vyathayeyur hi devānāṃ senām api samāgame

05,150.005c pāṇḍavā vāsudevaś ca virāṭadrupadau tathā

05,150.006a dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ

05,150.006c yuyudhānaś ca vikrānto devair api durāsadaḥ

05,150.007a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana

05,150.007c kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yad yad āsīd viceṣṭitam

05,150.008 vaiśaṃpāyana uvāca

05,150.008a pratiyāte tu dāśārhe rājā duryodhanas tadā

05,150.008c karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cābravīd idam

05,150.009a akṛtenaiva kāryeṇa gataḥ pārthān adhokṣajaḥ

05,150.009c sa enān manyunāviṣṭo dhruvaṃ vakṣyaty asaṃśayam

05,150.010a iṣṭo hi vāsudevasya pāṇḍavair mama vigrahaḥ

05,150.010c bhīmasenārjunau caiva dāśārhasya mate sthitau

05,150.011a ajātaśatrur apy adya bhīmārjunavaśānugaḥ

05,150.011c nikṛtaś ca mayā pūrvaṃ saha sarvaiḥ sahodaraiḥ

05,150.012a virāṭadrupadau caiva kṛtavairau mayā saha

05,150.012c tau ca senāpraṇetārau vāsudevavaśānugau

05,150.013a bhavitā vigrahaḥ so 'yaṃ tumulo lomaharṣaṇaḥ

05,150.013c tasmāt sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ kārayadhvam atandritāḥ

05,150.014a śibirāṇi kurukṣetre kriyantāṃ vasudhādhipāḥ

05,150.014c suparyāptāvakāśāni durādeyāni śatrubhiḥ

05,150.015a āsannajalakāṣṭhāni śataśo 'tha sahasraśaḥ

05,150.015c acchedyāhāramārgāṇi ratnoccayacitāni ca

05,150.015e vividhāyudhapūrṇāni patākādhvajavanti ca

05,150.016a samāś ca teṣāṃ panthānaḥ kriyantāṃ nagarād bahiḥ

05,150.016c prayāṇaṃ ghuṣyatām adya śvobhūta iti māciram

05,150.017a te tatheti pratijñāya śvobhūte cakrire tathā

05,150.017c hṛṣṭarūpā mahātmāno vināśāya mahīkṣitām

05,150.018a tatas te pārthivāḥ sarve tac chrutvā rājaśāsanam

05,150.018c āsanebhyo mahārhebhya udatiṣṭhann amarṣitāḥ

05,150.019a bāhūn parighasaṃkāśān saṃspṛśantaḥ śanaiḥ śanaiḥ

05,150.019c kāñcanāṅgadadīptāṃś ca candanāgarubhūṣitān

05,150.020a uṣṇīṣāṇi niyacchantaḥ puṇḍarīkanibhaiḥ karaiḥ

05,150.020c antarīyottarīyāṇi bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ

05,150.021a te rathān rathinaḥ śreṣṭhā hayāṃś ca hayakovidāḥ

05,150.021c sajjayanti sma nāgāṃś ca nāgaśikṣāsu niṣṭhitāḥ

05,150.022a atha varmāṇi citrāṇi kāñcanāni bahūni ca

05,150.022c vividhāni ca śastrāṇi cakruḥ sajjāni sarvaśaḥ

05,150.023a padātayaś ca puruṣāḥ śastrāṇi vividhāni ca

05,150.023c upajahruḥ śarīreṣu hemacitrāṇy anekaśaḥ

05,150.024a tad utsava ivodagraṃ saṃprahṛṣṭanarāvṛtam

05,150.024c nagaraṃ dhārtarāṣṭrasya bhāratāsīt samākulam

05,150.025a janaughasalilāvarto rathanāgāśvamīnavān

05,150.025c śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ kośasaṃcayaratnavān

05,150.026a citrābharaṇavarmormiḥ śastranirmalaphenavān

05,150.026c prāsādamālādrivṛto rathyāpaṇamahāhradaḥ

05,150.027a yodhacandrodayodbhūtaḥ kururājamahārṇavaḥ

05,150.027c adṛśyata tadā rājaṃś candrodaya ivārṇavaḥ

05,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,151.001a vāsudevasya tad vākyam anusmṛtya yudhiṣṭhiraḥ

05,151.001c punaḥ papraccha vārṣṇeyaṃ kathaṃ mando 'bravīd idam

05,151.002a asminn abhyāgate kāle kiṃ ca naḥ kṣamam acyuta

05,151.002c kathaṃ ca vartamānā vai svadharmān na cyavemahi

05,151.003a duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca

05,151.003c vāsudeva matajño 'si mama sabhrātṛkasya ca

05,151.004a vidurasyāpi te vākyaṃ śrutaṃ bhīṣmasya cobhayoḥ

05,151.004c kuntyāś ca vipulaprajña prajñā kārtsnyena te śrutā

05,151.005a sarvam etad atikramya vicārya ca punaḥ punaḥ

05,151.005c yan naḥ kṣamaṃ mahābāho tad bravīhy avicārayan

05,151.006a śrutvaitad dharmarājasya dharmārthasahitaṃ vacaḥ

05,151.006c meghadundubhinirghoṣaḥ kṛṣṇo vacanam abravīt

05,151.007a uktavān asmi yad vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam

05,151.007c na tu tan nikṛtiprajñe kauravye pratitiṣṭhati

05,151.008a na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śṛṇoti vidurasya vā

05,151.008c mama vā bhāṣitaṃ kiṃ cit sarvam evātivartate

05,151.009a na sa kāmayate dharmaṃ na sa kāmayate yaśaḥ

05,151.009c jitaṃ sa manyate sarvaṃ durātmā karṇam āśritaḥ

05,151.010a bandham ājñāpayām āsa mama cāpi suyodhanaḥ

05,151.010c na ca taṃ labdhavān kāmaṃ durātmā śāsanātigaḥ

05,151.011a na ca bhīṣmo na ca droṇo yuktaṃ tatrāhatur vacaḥ

05,151.011c sarve tam anuvartante ṛte viduram acyuta

05,151.012a śakuniḥ saubalaś caiva karṇaduḥśāsanāv api

05,151.012c tvayy ayuktāny abhāṣanta mūḍhā mūḍham amarṣaṇam

05,151.013a kiṃ ca tena mayoktena yāny abhāṣanta kauravāḥ

05,151.013c saṃkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṃ tvayi vartate

05,151.014a na pārthiveṣu sarveṣu ya ime tava sainikāḥ

05,151.014c yat pāpaṃ yan na kalyāṇaṃ sarvaṃ tasmin pratiṣṭhitam

05,151.015a na cāpi vayam atyarthaṃ parityāgena karhi cit

05,151.015c kauravaiḥ śamam icchāmas tatra yuddham anantaram

05,151.016a tac chrutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitam

05,151.016c abruvanto mukhaṃ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata

05,151.017a yudhiṣṭhiras tv abhiprāyam upalabhya mahīkṣitām

05,151.017c yogam ājñāpayām āsa bhīmārjunayamaiḥ saha

05,151.018a tataḥ kilakilābhūtam anīkaṃ pāṇḍavasya ha

05,151.018c ājñāpite tadā yoge samahṛṣyanta sainikāḥ

05,151.019a avadhyānāṃ vadhaṃ paśyan dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

05,151.019c niṣṭanan bhīmasenaṃ ca vijayaṃ cedam abravīt

05,151.020a yadarthaṃ vanavāsaś ca prāptaṃ duḥkhaṃ ca yan mayā

05,151.020c so 'yam asmān upaity eva paro 'narthaḥ prayatnataḥ

05,151.021a yasmin yatnaḥ kṛto 'smābhiḥ sa no hīnaḥ prayatnataḥ

05,151.021c akṛte tu prayatne 'smān upāvṛttaḥ kalir mahān

05,151.022a kathaṃ hy avadhyaiḥ saṃgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati

05,151.022c kathaṃ hatvā gurūn vṛddhān vijayo no bhaviṣyati

05,151.023a tac chrutvā dharmarājasya savyasācī paraṃtapaḥ

05,151.023c yad uktaṃ vāsudevena śrāvayām āsa tad vacaḥ

05,151.024a uktavān devakīputraḥ kuntyāś ca vidurasya ca

05,151.024c vacanaṃ tat tvayā rājan nikhilenāvadhāritam

05,151.025a na ca tau vakṣyato 'dharmam iti me naiṣṭhikī matiḥ

05,151.025c na cāpi yuktaṃ kaunteya nivartitum ayudhyataḥ

05,151.026a tac chrutvā vāsudevo 'pi savyasācivacas tadā

05,151.026c smayamāno 'bravīt pārtham evam etad iti bruvan

05,151.027a tatas te dhṛtasaṃkalpā yuddhāya sahasainikāḥ

05,151.027c pāṇḍaveyā mahārāja tāṃ rātriṃ sukham āvasan

05,152.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,152.001a vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu rājā duryodhanas tataḥ

05,152.001c vyabhajat tāny anīkāni daśa caikaṃ ca bhārata

05,152.002a narahastirathāśvānāṃ sāraṃ madhyaṃ ca phalgu ca

05,152.002c sarveṣv eteṣv anīkeṣu saṃdideśa mahīpatiḥ

05,152.003a sānukarṣāḥ satūṇīrāḥ savarūthāḥ satomarāḥ

05,152.003c sopāsaṅgāḥ saśaktīkāḥ saniṣaṅgāḥ sapothikāḥ

05,152.004a sadhvajāḥ sapatākāś ca saśarāsanatomarāḥ

05,152.004c rajjubhiś ca vicitrābhiḥ sapāśāḥ saparistarāḥ

05,152.005a sakacagrahavikṣepāḥ satailaguḍavālukāḥ

05,152.005c sāśīviṣaghaṭāḥ sarve sasarjarasapāṃsavaḥ

05,152.006a saghaṇṭāphalakāḥ sarve vāsīvṛkṣādanānvitāḥ

05,152.006a*0543_01 **** **** sāyoguḍajalopalāḥ

05,152.006a*0543_02 saśālabhindipālāś ca samadhūc chiṣṭamudgarāḥ

05,152.006a*0543_03 sakāṇḍadaṇḍakāḥ sarve sasīraviṣatomarāḥ

05,152.006a*0543_04 saśūrpapiṭakāḥ sarve sadātrāṅkuśatomarāḥ

05,152.006a*0543_05 sakīlakrakacāḥ sarve

05,152.006c vyāghracarmaparīvārā vṛtāś ca dvīpicarmabhiḥ

05,152.007a savastayaḥ saśṛṅgāś ca saprāsavividhāyudhāḥ

05,152.007c sakuṭhārāḥ sakuddālāḥ satailakṣaumasarpiṣaḥ

05,152.007d*0544_01 rukmajālapraticchannā nānāmaṇivibhūṣitāḥ

05,152.007d*0545_01 vyāghracarmaparīdhānāḥ suveṣāḥ samalaṃkṛtāḥ

05,152.008a citrānīkāḥ suvapuṣo jvalitā iva pāvakāḥ

05,152.008c tathā kavacinaḥ śūrāḥ śastreṣu kṛtaniśramāḥ

05,152.009a kulīnā hayayonijñāḥ sārathye viniveśitāḥ

05,152.009c baddhāriṣṭā baddhakakṣyā baddhadhvajapatākinaḥ

05,152.009d*0546_01 baddhābharaṇanirvyūhā baddhacarmāsipaṭṭiśāḥ

05,152.010a caturyujo rathāḥ sarve sarve śastrasamāyutāḥ

05,152.010c saṃhṛṣṭavāhanāḥ sarve sarve śataśarāsanāḥ

05,152.011a dhuryayor hayayor ekas tathānyau pārṣṇisārathī

05,152.011c tau cāpi rathināṃ śreṣṭhau rathī ca hayavit tathā

05,152.012a nagarāṇīva guptāni durādeyāni śatrubhiḥ

05,152.012c āsan rathasahasrāṇi hemamālīni sarvaśaḥ

05,152.013a yathā rathās tathā nāgā baddhakakṣyāḥ svalaṃkṛtāḥ

05,152.013c babhūvuḥ sapta puruṣā ratnavanta ivādrayaḥ

05,152.014a dvāv aṅkuśadharau teṣu dvāv uttamadhanurdharau

05,152.014c dvau varāsidharau rājann ekaḥ śaktipatākadhṛk

05,152.015a gajair mattaiḥ samākīrṇaṃ savarmāyudhakośakaiḥ

05,152.015c tad babhūva balaṃ rājan kauravyasya sahasraśaḥ

05,152.016a vicitrakavacāmuktaiḥ sapatākaiḥ svalaṃkṛtaiḥ

05,152.016c sādibhiś copasaṃpannā āsann ayutaśo hayāḥ

05,152.017a susaṃgrāhāḥ susaṃtoṣā hemabhāṇḍaparicchadāḥ

05,152.017c anekaśatasāhasrās te ca sādivaśe sthitāḥ

05,152.018a nānārūpavikārāś ca nānākavacaśastriṇaḥ

05,152.018c padātino narās tatra babhūvur hemamālinaḥ

05,152.019a rathasyāsan daśa gajā gajasya daśa vājinaḥ

05,152.019c narā daśa hayasyāsan pādarakṣāḥ samantataḥ

05,152.020a rathasya nāgāḥ pañcāśan nāgasyāsañ śataṃ hayāḥ

05,152.020c hayasya puruṣāḥ sapta bhinnasaṃdhānakāriṇaḥ

05,152.021a senā pañcaśataṃ nāgā rathās tāvanta eva ca

05,152.021b*0547_01 pañcāśac ca śataṃ cāśvā narāḥ pañcaguṇās tataḥ

05,152.021c daśasenā ca pṛtanā pṛtanā daśavāhinī

05,152.022a vāhinī pṛtanā senā dhvajinī sādinī camūḥ

05,152.022c akṣauhiṇīti paryāyair niruktātha varūthinī

05,152.022e evaṃ vyūḍhāny anīkāni kauraveyeṇa dhīmatā

05,152.023a akṣauhiṇyo daśaikā ca saṃkhyātāḥ sapta caiva ha

05,152.023c akṣauhiṇyas tu saptaiva pāṇḍavānām abhūd balam

05,152.023e akṣauhiṇyo daśaikā ca kauravāṇām abhūd balam

05,152.024a narāṇāṃ pañcapañcāśad eṣā pattir vidhīyate

05,152.024c senāmukhaṃ ca tisras tā gulma ity abhisaṃjñitaḥ

05,152.025a daśa gulmā gaṇas tv āsīd gaṇās tv ayutaśo 'bhavan

05,152.025c duryodhanasya senāsu yotsyamānāḥ prahāriṇaḥ

05,152.026a tatra duryodhano rājā śūrān buddhimato narān

05,152.026c prasamīkṣya mahābāhuś cakre senāpatīṃs tadā

05,152.027a pṛthag akṣauhiṇīnāṃ ca praṇetṝn narasattamān

05,152.027c vidhipūrvaṃ samānīya pārthivān abhyaṣecayat

05,152.028a kṛpaṃ droṇaṃ ca śalyaṃ ca saindhavaṃ ca mahāratham

05,152.028c sudakṣiṇaṃ ca kāmbojaṃ kṛtavarmāṇam eva ca

05,152.029a droṇaputraṃ ca karṇaṃ ca bhūriśravasam eva ca

05,152.029c śakuniṃ saubalaṃ caiva bāhlīkaṃ ca mahāratham

05,152.030a divase divase teṣāṃ prativelaṃ ca bhārata

05,152.030c cakre sa vividhāḥ saṃjñāḥ pratyakṣaṃ ca punaḥ punaḥ

05,152.031a tathā viniyatāḥ sarve ye ca teṣāṃ padānugāḥ

05,152.031b*0548_01 hṛṣṭāḥ puṣṭāḥ susaṃnaddhā vikrame dṛḍhaniścayāḥ

05,152.031c babhūvuḥ sainikā rājan rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ

05,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,153.001a tataḥ śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ prāñjalir dhṛtarāṣṭrajaḥ

05,153.001c saha sarvair mahīpālair idaṃ vacanam abravīt

05,153.002a ṛte senāpraṇetāraṃ pṛtanā sumahaty api

05,153.002c dīryate yuddham āsādya pipīlikapuṭaṃ yathā

05,153.003a na hi jātu dvayor buddhiḥ samā bhavati karhi cit

05,153.003c śauryaṃ ca nāma netṝṇāṃ spardhate ca parasparam

05,153.004a śrūyate ca mahāprājña haihayān amitaujasaḥ

05,153.004c abhyayur brāhmaṇāḥ sarve samucchritakuśadhvajāḥ

05,153.005a tān anvayus tadā vaiśyāḥ śūdrāś caiva pitāmaha

05,153.005c ekatas tu trayo varṇā ekataḥ kṣatriyarṣabhāḥ

05,153.006a te sma yuddheṣv abhajyanta trayo varṇāḥ punaḥ punaḥ

05,153.006b*0549_01 tathāpi niyatāḥ sarve kṣatriyās tu jaghanyajāḥ

05,153.006c kṣatriyās tu jayanty eva bahulaṃ caikato balam

05,153.007a tatas te kṣatriyān eva papracchur dvijasattamāḥ

05,153.007c tebhyaḥ śaśaṃsur dharmajñā yāthātathyaṃ pitāmaha

05,153.008a vayam ekasya śṛṇumo mahābuddhimato raṇe

05,153.008c bhavantas tu pṛthak sarve svabuddhivaśavartinaḥ

05,153.009a tatas te brāhmaṇāś cakrur ekaṃ senāpatiṃ dvijam

05,153.009c nayeṣu kuśalaṃ śūram ajayan kṣatriyāṃs tataḥ

05,153.010a evaṃ ye kuśalaṃ śūraṃ hite sthitam akalmaṣam

05,153.010c senāpatiṃ prakurvanti te jayanti raṇe ripūn

05,153.011a bhavān uśanasā tulyo hitaiṣī ca sadā mama

05,153.011c asaṃhāryaḥ sthito dharme sa naḥ senāpatir bhava

05,153.012a raśmīvatām ivādityo vīrudhām iva candramāḥ

05,153.012c kubera iva yakṣāṇāṃ marutām iva vāsavaḥ

05,153.013a parvatānāṃ yathā meruḥ suparṇaḥ patatām iva

05,153.013c kumāra iva bhūtānāṃ vasūnām iva havyavāṭ

05,153.014a bhavatā hi vayaṃ guptāḥ śakreṇeva divaukasaḥ

05,153.014c anādhṛṣyā bhaviṣyāmas tridaśānām api dhruvam

05,153.015a prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ

05,153.015c vayaṃ tvām anuyāsyāmaḥ saurabheyā ivarṣabham

05,153.015d*0550_01 ity uktvā pādayos tasya nipapāta narādhipaḥ

05,153.015d*0550_02 rakṣāsmān rājaśārdūla tvām ahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

05,153.016 bhīṣma uvāca

05,153.016a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata

05,153.016c yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pāṇḍavāḥ

05,153.017a api caiva maya śreyo vācyaṃ teṣāṃ narādhipa

05,153.017c yoddhavyaṃ tu tavārthāya yathā sa samayaḥ kṛtaḥ

05,153.018a na tu paśyāmi yoddhāram ātmanaḥ sadṛśaṃ bhuvi

05,153.018c ṛte tasmān naravyāghrāt kuntīputrād dhanaṃjayāt

05,153.019a sa hi veda mahābāhur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ

05,153.019c na tu māṃ vivṛto yuddhe jātu yudhyeta pāṇḍavaḥ

05,153.020a ahaṃ sa ca kṣaṇenaiva nirmanuṣyam idaṃ jagat

05,153.020c kuryāṃ śastrabalenaiva sasurāsurarākṣasam

05,153.021a na tv evotsādanīyā me pāṇḍoḥ putrā narādhipa

05,153.021c tasmād yodhān haniṣyāmi prayogeṇāyutaṃ sadā

05,153.022a evam eṣāṃ kariṣyāmi nidhanaṃ kurunandana

05,153.022c na cet te māṃ haniṣyanti pūrvam eva samāgame

05,153.023a senāpatis tv ahaṃ rājan samayenāpareṇa te

05,153.023c bhaviṣyāmi yathākāmaṃ tan me śrotum ihārhasi

05,153.024a karṇo vā yudhyatāṃ pūrvam ahaṃ vā pṛthivīpate

05,153.024c spardhate hi sadātyarthaṃ sūtaputro mayā raṇe

05,153.025 karṇa uvāca

05,153.025a nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājan kathaṃ cana

05,153.025c hate bhīṣme tu yotsyāmi saha gāṇḍīvadhanvanā

05,153.026 vaiśaṃpāyana uvāca

05,153.026a tataḥ senāpatiṃ cakre vidhivad bhūridakṣiṇam

05,153.026c dhṛtarāṣṭrātmajo bhīṣmaṃ so 'bhiṣikto vyarocata

05,153.027a tato bherīś ca śaṅkhāṃś ca śataśaś caiva puṣkarān

05,153.027c vādayām āsur avyagrāḥ puruṣā rājaśāsanāt

05,153.028a siṃhanādāś ca vividhā vāhanānāṃ ca nisvanāḥ

05,153.028c prādurāsann anabhre ca varṣaṃ rudhirakardamam

05,153.029a nirghātāḥ pṛthivīkampā gajabṛṃhitanisvanāḥ

05,153.029c āsaṃś ca sarvayodhānāṃ pātayanto manāṃsy uta

05,153.030a vācaś cāpy aśarīriṇyo divaś colkāḥ prapedire

05,153.030c śivāś ca bhayavedinyo nedur dīptasvarā bhṛśam

05,153.031a senāpatye yadā rājā gāṅgeyam abhiṣiktavān

05,153.031c tadaitāny ugrarūpāṇi abhavañ śataśo nṛpa

05,153.032a tataḥ senāpatiṃ kṛtvā bhīṣmaṃ parabalārdanam

05,153.032c vācayitvā dvijaśreṣṭhān niṣkair gobhiś ca bhūriśaḥ

05,153.033a vardhamāno jayāśīrbhir niryayau sainikair vṛtaḥ

05,153.033c āpageyaṃ puraskṛtya bhrātṛbhiḥ sahitas tadā

05,153.033e skandhāvāreṇa mahatā kurukṣetraṃ jagāma ha

05,153.034a parikramya kurukṣetraṃ karṇena saha kauravaḥ

05,153.034c śibiraṃ māpayām āsa same deśe narādhipaḥ

05,153.035a madhurānūṣare deśe prabhūtayavasendhane

05,153.035c yathaiva hāstinapuraṃ tadvac chibiram ābabhau

05,154.001 janamejaya uvāca

05,154.001a āpageyaṃ mahātmānaṃ bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam

05,154.001c pitāmahaṃ bhāratānāṃ dhvajaṃ sarvamahīkṣitām

05,154.002a bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā pṛthivīsamam

05,154.002c samudram iva gāmbhīrye himavantam iva sthiram

05,154.003a prajāpatim ivaudārye tejasā bhāskaropamam

05,154.003c mahendram iva śatrūṇāṃ dhvaṃsanaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

05,154.004a raṇayajñe pratibhaye svābhīle lomaharṣaṇe

05,154.004c dīkṣitaṃ cirarātrāya śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ

05,154.005a kim abravīn mahābāhuḥ sarvadharmaviśāradaḥ

05,154.005c bhīmasenārjunau vāpi kṛṣṇo vā pratyapadyata

05,154.006 vaiśaṃpāyana uvāca

05,154.006a āpaddharmārthakuśalo mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ

05,154.006c sarvān bhrātṝn samānīya vāsudevaṃ ca sātvatam

05,154.006e uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ

05,154.007a paryākrāmata sainyāni yattās tiṣṭhata daṃśitāḥ

05,154.007c pitāmahena vo yuddhaṃ pūrvam eva bhaviṣyati

05,154.007e tasmāt saptasu senāsu praṇetṝn mama paśyata

05,154.008 vāsudeva uvāca

05,154.008a yathārhati bhavān vaktum asmin kāla upasthite

05,154.008c tathedam arthavad vākyam uktaṃ te bharatarṣabha

05,154.009a rocate me mahābāho kriyatāṃ yad anantaram

05,154.009c nāyakās tava senāyām abhiṣicyantu sapta vai

05,154.010 vaiśaṃpāyana uvāca

05,154.010a tato drupadam ānāyya virāṭaṃ śinipuṃgavam

05,154.010c dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam

05,154.010e śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ sahadevaṃ ca māgadham

05,154.011a etān sapta maheṣvāsān vīrān yuddhābhinandinaḥ

05,154.011c senāpraṇetṝn vidhivad abhyaṣiñcad yudhiṣṭhiraḥ

05,154.012a sarvasenāpatiṃ cātra dhṛṣṭadyumnam upādiśat

05,154.012c droṇāntahetor utpanno ya iddhāñ jātavedasaḥ

05,154.013a sarveṣām eva teṣāṃ tu samastānāṃ mahātmanām

05,154.013c senāpatipatiṃ cakre guḍākeśaṃ dhanaṃjayam

05,154.014a arjunasyāpi netā ca saṃyantā caiva vājinām

05,154.014c saṃkarṣaṇānujaḥ śrīmān mahābuddhir janārdanaḥ

05,154.015a tad dṛṣṭvopasthitaṃ yuddhaṃ samāsannaṃ mahātyayam

05,154.015c prāviśad bhavanaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya halāyudhaḥ

05,154.016a sahākrūraprabhṛtibhir gadasāmbolmukādibhiḥ

05,154.016c raukmiṇeyāhukasutaiś cārudeṣṇapurogamaiḥ

05,154.017a vṛṣṇimukhyair abhigatair vyāghrair iva balotkaṭaiḥ

05,154.017c abhigupto mahābāhur marudbhir iva vāsavaḥ

05,154.018a nīlakauśeyavasanaḥ kailāsaśikharopamaḥ

05,154.018c siṃhakhelagatiḥ śrīmān madaraktāntalocanaḥ

05,154.019a taṃ dṛṣṭvā dharmarājaś ca keśavaś ca mahādyutiḥ

05,154.019c udatiṣṭhat tadā pārtho bhīmakarmā vṛkodaraḥ

05,154.020a gāṇḍīvadhanvā ye cānye rājānas tatra ke cana

05,154.020c pūjayāṃ cakrur abhyetya te sma sarve halāyudham

05,154.021a tatas taṃ pāṇḍavo rājā kare pasparśa pāṇinā

05,154.021c vāsudevapurogās tu sarva evābhyavādayan

05,154.022a virāṭadrupadau vṛddhāv abhivādya halāyudhaḥ

05,154.022c yudhiṣṭhireṇa sahita upāviśad ariṃdamaḥ

05,154.023a tatas teṣūpaviṣṭeṣu pārthiveṣu samantataḥ

05,154.023c vāsudevam abhiprekṣya rauhiṇeyo 'bhyabhāṣata

05,154.024a bhavitāyaṃ mahāraudro dāruṇaḥ puruṣakṣayaḥ

05,154.024c diṣṭam etad dhruvaṃ manye na śakyam ativartitum

05,154.025a asmād yuddhāt samuttīrṇān api vaḥ sasuhṛjjanān

05,154.025c arogān akṣatair dehaiḥ paśyeyam iti me matiḥ

05,154.026a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kālapakvam asaṃśayam

05,154.026c vimardaḥ sumahān bhāvī māṃsaśoṇitakardamaḥ

05,154.027a ukto mayā vāsudevaḥ punaḥ punar upahvare

05,154.027c saṃbandhiṣu samāṃ vṛttiṃ vartasva madhusūdana

05,154.028a pāṇḍavā hi yathāsmākaṃ tathā duryodhano nṛpaḥ

05,154.028c tasyāpi kriyatāṃ yuktyā saparyeti punaḥ punaḥ

05,154.029a tac ca me nākarod vākyaṃ tvadarthe madhusūdanaḥ

05,154.029c niviṣṭaḥ sarvabhāvena dhanaṃjayam avekṣya ca

05,154.030a dhruvo jayaḥ pāṇḍavānām iti me niścitā matiḥ

05,154.030c tathā hy abhiniveśo 'yaṃ vāsudevasya bhārata

05,154.031a na cāham utsahe kṛṣṇam ṛte lokam udīkṣitum

05,154.031c tato 'ham anuvartāmi keśavasya cikīrṣitam

05,154.032a ubhau śiṣyau hi me vīrau gadāyuddhaviśāradau

05,154.032c tulyasneho 'smy ato bhīme tathā duryodhane nṛpe

05,154.033a tasmād yāsyāmi tīrthāni sarasvatyā niṣevitum

05,154.033c na hi śakṣyāmi kauravyān naśyamānān upekṣitum

05,154.034a evam uktvā mahābāhur anujñātaś ca pāṇḍavaiḥ

05,154.034c tīrthayātrāṃ yayau rāmo nivartya madhusūdanam

05,155.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,155.001a etasminn eva kāle tu bhīṣmakasya mahātmanaḥ

05,155.001c hiraṇyalomno nṛpateḥ sākṣād indrasakhasya vai

05,155.002a āhṛtīnām adhipater bhojasyātiyaśasvinaḥ

05,155.002c dākṣiṇātyapateḥ putro dikṣu rukmīti viśrutaḥ

05,155.003a yaḥ kiṃpuruṣasiṃhasya gandhamādanavāsinaḥ

05,155.003c śiṣyaḥ kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ catuṣpādam avāptavān

05,155.004a yo māhendraṃ dhanur lebhe tulyaṃ gāṇḍīvatejasā

05,155.004c śārṅgeṇa ca mahābāhuḥ saṃmitaṃ divyam akṣayam

05,155.005a trīṇy evaitāni divyāni dhanūṃṣi divicāriṇām

05,155.005c vāruṇaṃ gāṇḍivaṃ tatra māhendraṃ vijayaṃ dhanuḥ

05,155.006a śārṅgaṃ tu vaiṣṇavaṃ prāhur divyaṃ tejomayaṃ dhanuḥ

05,155.006c dhārayām āsa yat kṛṣṇaḥ parasenābhayāvaham

05,155.007a gāṇḍīvaṃ pāvakāl lebhe khāṇḍave pākaśāsaniḥ

05,155.007c drumād rukmī mahātejā vijayaṃ pratyapadyata

05,155.008a saṃchidya mauravān pāśān nihatya muram ojasā

05,155.008c nirjitya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale

05,155.009a ṣoḍaśa strīsahasrāṇi ratnāni vividhāni ca

05,155.009c pratipede hṛṣīkeśaḥ śārṅgaṃ ca dhanur uttamam

05,155.010a rukmī tu vijayaṃ labdhvā dhanur meghasamasvanam

05,155.010c vibhīṣayann iva jagat pāṇḍavān abhyavartata

05,155.011a nāmṛṣyata purā yo 'sau svabāhubaladarpitaḥ

05,155.011c rukmiṇyā haraṇaṃ vīro vāsudevena dhīmatā

05,155.012a kṛtvā pratijñāṃ nāhatvā nivartiṣyāmi keśavam

05,155.012c tato 'nvadhāvad vārṣṇeyaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam

05,155.013a senayā caturaṅgiṇyā mahatyā dūrapātayā

05,155.013c vicitrāyudhavarmiṇyā gaṅgayeva pravṛddhayā

05,155.014a sa samāsādya vārṣṇeyaṃ yogānām īśvaraṃ prabhum

05,155.014b*0551_01 kṛtapratijño rājāsau vāsudevena nirjitaḥ

05,155.014c vyaṃsito vrīḍito rājann ājagāma sa kuṇḍinam

05,155.015a yatraiva kṛṣṇena raṇe nirjitaḥ paravīrahā

05,155.015c tatra bhojakaṭaṃ nāma cakre nagaram uttamam

05,155.016a sainyena mahatā tena prabhūtagajavājinā

05,155.016c puraṃ tad bhuvi vikhyātaṃ nāmnā bhojakaṭaṃ nṛpa

05,155.017a sa bhojarājaḥ sainyena mahatā parivāritaḥ

05,155.017c akṣauhiṇyā mahāvīryaḥ pāṇḍavān samupāgamat

05,155.018a tataḥ sa kavacī khaḍgī śarī dhanvī talī rathī

05,155.018c dhvajenādityavarṇena praviveśa mahācamūm

05,155.019a viditaḥ pāṇḍaveyānāṃ vāsudevapriyepsayā

05,155.019c yudhiṣṭhiras tu taṃ rājā pratyudgamyābhyapūjayat

05,155.020a sa pūjitaḥ pāṇḍusutair yathānyāyaṃ susatkṛtaḥ

05,155.020c pratipūjya ca tān sarvān viśrāntaḥ sahasainikaḥ

05,155.020e uvāca madhye vīrāṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam

05,155.021a sahāyo 'smi sthito yuddhe yadi bhīto 'si pāṇḍava

05,155.021c kariṣyāmi raṇe sāhyam asahyaṃ tava śatrubhiḥ

05,155.022a na hi me vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana

05,155.022b*0552_01 haniṣyāmi raṇe bhāgaṃ yan me dāsyasi pāṇḍava

05,155.022b*0552_02 api droṇakṛpau vīrau bhīṣmakarṇāv atho punaḥ

05,155.022b*0552_03 atha vā sarva evaite tiṣṭhantu vasudhādhipāḥ

05,155.022c nihatya samare śatrūṃs tava dāsyāmi phalguna

05,155.023a ity ukto dharmarājasya keśavasya ca saṃnidhau

05,155.023c śṛṇvatāṃ pārthivendrāṇām anyeṣāṃ caiva sarvaśaḥ

05,155.024a vāsudevam abhiprekṣya dharmarājaṃ ca pāṇḍavam

05,155.024c uvāca dhīmān kaunteyaḥ prahasya sakhipūrvakam

05,155.025a yudhyamānasya me vīra gandharvaiḥ sumahābalaiḥ

05,155.025c sahāyo ghoṣayātrāyāṃ kas tadāsīt sakhā mama

05,155.026a tathā pratibhaye tasmin devadānavasaṃkule

05,155.026c khāṇḍave yudhyamānasya kaḥ sahāyas tadābhavat

05,155.027a nivātakavacair yuddhe kālakeyaiś ca dānavaiḥ

05,155.027c tatra me yudhyamānasya kaḥ sahāyas tadābhavat

05,155.028a tathā virāṭanagare kurubhiḥ saha saṃgare

05,155.028c yudhyato bahubhis tāta kaḥ sahāyo 'bhavan mama

05,155.029a upajīvya raṇe rudraṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam

05,155.029c varuṇaṃ pāvakaṃ caiva kṛpaṃ droṇaṃ ca mādhavam

05,155.030a dhārayan gāṇḍivaṃ divyaṃ dhanus tejomayaṃ dṛḍham

05,155.030c akṣayyaśarasaṃyukto divyāstraparibṛṃhitaḥ

05,155.031a kauravāṇāṃ kule jātaḥ pāṇḍoḥ putro viśeṣataḥ

05,155.031c droṇaṃ vyapadiśañ śiṣyo vāsudevasahāyavān

05,155.031d*0553_01 bhīto 'smīti kathaṃ brūyāṃ dadhāno gāṇḍivaṃ dhanuḥ

05,155.032a katham asmadvidho brūyād bhīto 'smīty ayaśaskaram

05,155.032c vacanaṃ naraśārdūla vajrāyudham api svayam

05,155.033a nāsmi bhīto mahābāho sahāyārthaś ca nāsti me

05,155.033c yathākāmaṃ yathāyogaṃ gaccha vānyatra tiṣṭha vā

05,155.033d*0554_01 tac chrutvā vacanaṃ tasya vijayasya ca dhīmataḥ

05,155.034a vinivartya tato rukmī senāṃ sāgarasaṃnibhām

05,155.034c duryodhanam upāgacchat tathaiva bharatarṣabha

05,155.035a tathaiva cābhigamyainam uvāca sa narādhipaḥ

05,155.035c pratyākhyātaś ca tenāpi sa tadā śūramāninā

05,155.036a dvāv eva tu mahārāja tasmād yuddhād vyapeyatuḥ

05,155.036c rauhiṇeyaś ca vārṣṇeyo rukmī ca vasudhādhipaḥ

05,155.037a gate rāme tīrthayātrāṃ bhīṣmakasya sute tathā

05,155.037c upāviśan pāṇḍaveyā mantrāya punar eva hi

05,155.038a samitir dharmarājasya sā pārthivasamākulā

05,155.038c śuśubhe tārakācitrā dyauś candreṇeva bhārata

05,156.001 janamejaya uvāca

05,156.001a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu kurukṣetre dvijarṣabha

05,156.001c kim akurvanta kuravaḥ kālenābhipracoditāḥ

05,156.002 vaiśaṃpāyana uvāca

05,156.002a tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yat teṣu bharatarṣabha

05,156.002c dhṛtarāṣṭro mahārāja saṃjayaṃ vākyam abravīt

05,156.003a ehi saṃjaya me sarvam ācakṣvānavaśeṣataḥ

05,156.003c senāniveśe yadvṛttaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ

05,156.004a diṣṭam eva paraṃ manye pauruṣaṃ cāpy anarthakam

05,156.004c yad ahaṃ jānamāno 'pi yuddhadoṣān kṣayodayān

05,156.005a tathāpi nikṛtiprajñaṃ putraṃ durdyūtadevinam

05,156.005c na śaknomi niyantuṃ vā kartuṃ vā hitam ātmanaḥ

05,156.006a bhavaty eva hi me sūta buddhir doṣānudarśinī

05,156.006c duryodhanaṃ samāsādya punaḥ sā parivartate

05,156.007a evaṃ gate vai yad bhāvi tad bhaviṣyati saṃjaya

05,156.007c kṣatradharmaḥ kila raṇe tanutyāgo 'bhipūjitaḥ

05,156.008 saṃjaya uvāca

05,156.008a tvadyukto 'yam anupraśno mahārāja yathārhasi

05,156.008c na tu duryodhane doṣam imam āsaktum arhasi

05,156.008e śṛṇuṣvānavaśeṣeṇa vadato mama pārthiva

05,156.009a ya ātmano duścaritād aśubhaṃ prāpnuyān naraḥ

05,156.009c enasā na sa daivaṃ vā kālaṃ vā gantum arhati

05,156.010a mahārāja manuṣyeṣu nindyaṃ yaḥ sarvam ācaret

05,156.010c sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran

05,156.011a nikārā manujaśreṣṭha pāṇḍavais tvatpratīkṣayā

05,156.011c anubhūtāḥ sahāmātyair nikṛtair adhidevane

05,156.012a hayānāṃ ca gajānāṃ ca rājñāṃ cāmitatejasām

05,156.012c vaiśasaṃ samare vṛttaṃ yat tan me śṛṇu sarvaśaḥ

05,156.013a sthiro bhūtvā mahārāja sarvalokakṣayodayam

05,156.013c yathābhūtaṃ mahāyuddhe śrutvā mā vimanā bhava

05,156.014a na hy eva kartā puruṣaḥ karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ

05,156.014c asvatantro hi puruṣaḥ kāryate dāruyantravat

05,156.015a ke cid īśvaranirdiṣṭāḥ ke cid eva yadṛcchayā

05,156.015c pūrvakarmabhir apy anye traidham etad vikṛṣyate

05,156.015d*0555_01 tasmād anartham āpannaḥ sthiro bhūtvā niśāmaya

05,157.001 saṃjaya uvāca

05,157.001a hiraṇvatyāṃ niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

05,157.001b*0556_01 nyaviśanta mahārāja kauraveyā yathāvidhi

05,157.001b*0556_02 tatra duryodhano rājā niveśya balam ojasā

05,157.001b*0556_03 saṃmānayitvā nṛpatīn nyasya gulmāṃs tathaiva ca

05,157.001b*0556_04 ārakṣasya vidhiṃ kṛtvā yodhānāṃ tatra bhārata

05,157.001b*0556_05 karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam

05,157.001b*0556_06 ānāyya nṛpatis tatra mantrayām āsa bhārata

05,157.001c duryodhano mahārāja karṇena saha bhārata

05,157.001d*0557_01 saṃbhāṣitvā ca karṇena bhrātrā duḥśāsanena ca

05,157.002a saubalena ca rājendra tathā duḥśāsanena ca

05,157.002c āhūyopahvare rājann ulūkam idam abravīt

05,157.003a ulūka gaccha kaitavya pāṇḍavān sahasomakān

05,157.003c gatvā mama vaco brūhi vāsudevasya śṛṇvataḥ

05,157.004a idaṃ tat samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam

05,157.004c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yuddhaṃ lokabhayaṃkaram

05,157.005a yad etat katthanāvākyaṃ saṃjayo mahad abravīt

05,157.005b*0558_01 vāsudevasahāyasya garjataḥ sānujasya te

05,157.005c madhye kurūṇāṃ kaunteya tasya kālo 'yam āgataḥ

05,157.005e yathā vaḥ saṃpratijñātaṃ tat sarvaṃ kriyatām iti

05,157.005f@009_0001 jyeṣṭhaṃ tathaiva kaunteyaṃ brūyās tvaṃ vacanān mama

05,157.005f@009_0002 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ somakaiś ca sakekayaiḥ

05,157.005f@009_0003 kathaṃ vā dhārmiko bhūtvā tvam adharme manaḥ kṛthāḥ

05,157.005f@009_0004 ya icchasi jagat sarvaṃ naśyamānaṃ nṛśaṃsavat

05,157.005f@009_0005 abhayaṃ sarvabhūtebhyo dātā tvam iti me matiḥ

05,157.005f@009_0006 śrūyate hi purā gītaḥ śloko 'yaṃ bharatarṣabha

05,157.005f@009_0007 prahlādenātha bhadraṃ te hṛte rājye tu daivataiḥ

05,157.005f@009_0008 yasya dharmadhvajo nityaṃ surādhvaja ivocchritaḥ

05,157.005f@009_0009 pracchannāni ca pāpāni baiḍālaṃ nāma tad vratam

05,157.005f@009_0010 atra te vartayiṣyāmi ākhyānam idam uttamam

05,157.005f@009_0011 kathitaṃ nāradeneha pitur mama narādhipa

05,157.005f@009_0012 mārjāraḥ kila duṣṭātmā niśceṣṭaḥ sarvakarmasu

05,157.005f@009_0013 ūrdhvabāhuḥ sthito rājan gaṅgātīre kadā cana

05,157.005f@009_0014 sa vai kṛtvā manaḥśuddhiṃ pratyayārthaṃ śarīriṇām

05,157.005f@009_0015 karomi dharmam ity āha sarvān eva śarīriṇaḥ

05,157.005f@009_0016 tasya kālena mahatā viśrambhaṃ jagmur aṇḍajāḥ

05,157.005f@009_0017 sametya ca praśaṃsanti mārjāraṃ taṃ viśāṃ pate

05,157.005f@009_0018 pūjyamānas tu taiḥ sarvaiḥ pakṣibhiḥ pakṣibhojanaḥ

05,157.005f@009_0019 ātmakāryaṃ kṛtaṃ mene caryāyāś ca kṛtaṃ phalam

05,157.005f@009_0020 atha dīrghasya kālasya taṃ deśaṃ mūṣikā yayuḥ

05,157.005f@009_0021 dadṛśus taṃ ca te tatra dhārmikaṃ vratacāriṇam

05,157.005f@009_0022 kāryeṇa mahatā yuktaṃ dambhayuktena bhārata

05,157.005f@009_0023 teṣāṃ matir iyaṃ rājann āsīt tatra viniścaye

05,157.005f@009_0024 bahumitrā vayaṃ sarve teṣāṃ no mātulo hy ayam

05,157.005f@009_0025 rakṣāṃ karotu satataṃ vṛddhabālasya sarvaśaḥ

05,157.005f@009_0026 upagamya tu te sarve biḍālam idam abruvan

05,157.005f@009_0027 bhavatprasādād icchāmaś cartuṃ caiva yathāsukham

05,157.005f@009_0028 bhavān no gatir avyagrā bhavān naḥ paramaḥ suhṛt

05,157.005f@009_0029 te vayaṃ sahitāḥ sarve bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

05,157.005f@009_0030 bhavān dharmaparo nityaṃ bhavān dharme vyavasthitaḥ

05,157.005f@009_0031 sa no rakṣa mahāprajña tridaśān iva vajrabhṛt

05,157.005f@009_0032 evam uktas tu taiḥ sarvair mūṣikaiḥ sa viśāṃ pate

05,157.005f@009_0033 pratyuvāca tataḥ sarvān mūṣikān mūṣikāntakṛt

05,157.005f@009_0034 dvayor yogaṃ na paśyāmi tapaso rakṣaṇasya ca

05,157.005f@009_0035 avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ vacanaṃ bhavatāṃ hitam

05,157.005f@009_0036 yuṣmābhir api kartavyaṃ vacanaṃ mama nityaśaḥ

05,157.005f@009_0037 tapasāsmi pariśrānto dṛḍhaṃ niyamam āsthitaḥ

05,157.005f@009_0038 na cāpi gamane śaktiṃ kāṃ cit paśyāmi cintayan

05,157.005f@009_0039 so 'smi neyaḥ sadā tātā nadīkūlam itaḥ sukham

05,157.005f@009_0040 tatheti taṃ pratijñāya mūṣikā bharatarṣabha

05,157.005f@009_0041 vṛddhabālam atho sarve mārjārāya nyavedayan

05,157.005f@009_0042 tataḥ sa pāpo duṣṭātmā mūṣikān atha bhakṣayan

05,157.005f@009_0043 pīvaraś ca suvarṇaś ca dṛḍhabandhaś ca jāyate

05,157.005f@009_0044 mūṣikāṇāṃ gaṇaś cātra bhṛśaṃ saṃkṣīyate 'tha saḥ

05,157.005f@009_0045 mārjāro vardhate cāpi tejobalasamanvitaḥ

05,157.005f@009_0046 tatas te mūṣikāḥ sarve sametyānyonyam abruvan

05,157.005f@009_0047 mātulo vardhate nityaṃ vayaṃ kṣīyāmahe bhṛśam

05,157.005f@009_0048 tataḥ prājñatamaḥ kaś ciḍ ḍiṇḍiko nāma mūṣikaḥ

05,157.005f@009_0049 abravīd vacanaṃ rājan mūṣikāṇāṃ mahāgaṇam

05,157.005f@009_0050 gacchatāṃ vo nadītīraṃ sahitānāṃ viśeṣataḥ

05,157.005f@009_0051 pṛṣṭhato 'haṃ gamiṣyāmi sahaiva mātulena tu

05,157.005f@009_0052 sādhu sādhv iti te sarve pūjayāṃ cakrire tadā

05,157.005f@009_0053 cakruś caiva yathānyāyaṃ ḍiṇḍikasya vaco 'rthavat

05,157.005f@009_0054 avijñānāt tataḥ so 'tha ḍiṇḍikaṃ hy upabhuktavān

05,157.005f@009_0055 tatas te sahitāḥ sarve mantrayām āsur añjasā

05,157.005f@009_0056 tatra vṛddhatamaḥ kaś cit koliko nāma mūṣikaḥ

05,157.005f@009_0057 abravīd vacanaṃ rājañ jñātimadhye yathātatham

05,157.005f@009_0058 na mātulo dharmakāmaś chadmamātraṃ kṛtā śikhā

05,157.005f@009_0059 na mūlaphalabhakṣasya viṣṭhā bhavati lomaśā

05,157.005f@009_0060 asya gātrāṇi vardhante gaṇaś ca parihīyate

05,157.005f@009_0061 adya saptāṣṭadivasān ḍiṇḍiko 'pi na dṛśyate

05,157.005f@009_0062 etac chrutvā vacaḥ sarve mūṣikā vipradudruvuḥ

05,157.005f@009_0063 biḍālo 'pi sa duṣṭātmā jagāmaiva yathāgatam

05,157.005f@009_0064 tathā tvam api duṣṭātman baiḍālaṃ vratam āsthitaḥ

05,157.005f@009_0065 carasi jñātiṣu sadā biḍālo mūṣikeṣv iva

05,157.005f@009_0066 anyathā kila te vākyam anyathā karma dṛśyate

05,157.005f@009_0067 dambhanārthāya lokasya vedāś copaśamaś ca te

05,157.005f@009_0068 tyaktvā chadma tv idaṃ rājan kṣatradharmaṃ samāśritaḥ

05,157.005f@009_0069 kuru kāryāṇi sarvāṇi dharmiṣṭho 'si nararṣabha

05,157.005f@009_0070 bāhuvīryeṇa pṛthivīṃ labdhvā bharatasattama

05,157.005f@009_0071 dehi dānaṃ dvijātibhyaḥ pitṛbhyaś ca yathocitam

05,157.005f@009_0072 kliṣṭāyā varṣapūgāṃś ca mātur mātṛhite sthitaḥ

05,157.005f@009_0073 pramārjāśru raṇe jitvā saṃmānaṃ param āvaha

05,157.005f@009_0074 pañca grāmā vṛtā yatnān nāsmābhir apavarjitāḥ

05,157.005f@009_0075 yudhyāmahe kathaṃ saṃkhye kopayema ca pāṇḍavān

05,157.005f@009_0076 tvatkṛte duṣṭabhāvasya saṃtyāgo vidurasya ca

05,157.005f@009_0077 jātuṣe ca gṛhe dāhaṃ smara taṃ puruṣo bhava

05,157.005f@009_0078 yac ca kṛṣṇam avocas tvam āyāntaṃ kurusaṃsadi

05,157.005f@009_0079 ayam asmi sthito rājañ śamāya samarāya ca

05,157.005f@009_0080 tasyāyam āgataḥ kālaḥ samarasya narādhipa

05,157.005f@009_0081 etad arthaṃ mayā sarvaṃ kṛtam etad yudhiṣṭhira

05,157.005f@009_0082 kiṃ nu yuddhāt paraṃ lābhaṃ kṣatriyo bahu manyate

05,157.005f@009_0083 kiṃ ca tvaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathito bhuvi

05,157.005f@009_0084 droṇād astrāṇi saṃprāpya kṛpāc ca bharatarṣabha

05,157.005f@009_0085 tulyayonau samabale vāsudevaṃ samāśritaḥ

05,157.005f@009_0086 brūyās tvaṃ vāsudevaṃ ca pāṇḍavānāṃ samīpataḥ

05,157.005f@009_0087 ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca yatto māṃ pratiyodhaya

05,157.005f@009_0088 sabhāmadhye ca yad rūpaṃ māyayā kṛtavān asi

05,157.005f@009_0089 tat tathaiva punaḥ kṛtvā sārjuno mām abhidrava

05,157.005f@009_0090 indrajālaṃ ca māyāṃ vai kuhakā vāpi bhīṣaṇā

05,157.005f@009_0091 āttaśastrasya saṃgrāme vahanti pratigarjanāḥ

05,157.005f@009_0092 vayam apy utsahema dyāṃ khaṃ ca gacchema māyayā

05,157.005f@009_0093 rasātalaṃ viśā 'mopi aindraṃ vā puram eva tu

05,157.005f@009_0094 darśayema ca rūpāṇi svaśarīre bahūny api

05,157.005f@009_0095 na tu paryāyataḥ siddhir buddhim āpnoti mānuṣīm

05,157.005f@009_0096 manasaiva hi bhūtāni dhātaiva kurute vaśe

05,157.005f@009_0097 yad bravīṣi ca vārṣṇeya dhārtarāṣṭrān ahaṃ raṇe

05,157.005f@009_0098 ghātayitvā pradāsyāmi pārthebhyo rājyam uttamam

05,157.005f@009_0099 ācacakṣe ca me sarvaṃ saṃjayas tava bhāṣitam

05,157.005f@009_0100 maddvitīyena pārthena vairaṃ vaḥ savyasācinā

05,157.005f@009_0101 sa satyasaṃgaro bhūtvā pāṇḍavārthe parākramī

05,157.005f@009_0102 yudhyasvādya raṇe yattaḥ paśyāmaḥ puruṣo bhava

05,157.005f@009_0103 yas tu śatrum abhijñāya śuddhaṃ pauruṣam āsthitaḥ

05,157.005f@009_0104 karoti dviṣatāṃ śokaṃ sa jīvati sujīvitam

05,157.005f@009_0105 akasmāc caiva te kṛṣṇa khyātaṃ loke mahad yaśaḥ

05,157.005f@009_0106 adyedānīṃ vijānīmaḥ santi ṣaṇḍhāḥ saśṛṅgakāḥ

05,157.005f@009_0107 madvidho nāpi nṛpatis tvayi yuktaḥ kathaṃ cana

05,157.005f@009_0108 sannāhaṃ saṃyuge kartuṃ kaṃsabhṛtye viśeṣataḥ

05,157.006a amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava

05,157.006c draupadyāś ca parikleśaṃ saṃsmaran puruṣo bhava

05,157.007a yadarthaṃ kṣatriyā sūte garbhaṃ tad idam āgatam

05,157.007c balaṃ vīryaṃ ca śauryaṃ ca paraṃ cāpy astralāghavam

05,157.007e pauruṣaṃ darśayan yuddhe kopasya kuru niṣkṛtim

05,157.008a parikliṣṭasya dīnasya dīrghakāloṣitasya ca

05,157.008c na sphuṭed dhṛdayaṃ kasya aiśvaryād bhraṃśitasya ca

05,157.009a kule jātasya śūrasya paravitteṣu gṛdhyataḥ

05,157.009c ācchinnaṃ rājyam ākramya kopaṃ kasya na dīpayet

05,157.010a yat tad uktaṃ mahad vākyaṃ karmaṇā tad vibhāvyatām

05,157.010c akarmaṇā katthitena santaḥ kupuruṣaṃ viduḥ

05,157.011a amitrāṇāṃ vaśe sthānaṃ rājyasya ca punarbhavaḥ

05,157.011c dvāv arthau yudhyamānasya tasmāt kuruta pauruṣam

05,157.012a asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām

05,157.012c atha vā nihato 'smābhir vīralokaṃ gamiṣyasi

05,157.013a rāṣṭrāt pravrājanaṃ kleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava

05,157.013c kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ saṃsmaran puruṣo bhava

05,157.014a apriyāṇāṃ ca vacane pravrajatsu punaḥ punaḥ

05,157.014c amarṣaṃ darśayādya tvam amarṣo hy eva pauruṣam

05,157.015a krodho balaṃ tathā vīryaṃ jñānayogo 'stralāghavam

05,157.015c iha te pārtha dṛśyantāṃ saṃgrāme puruṣo bhava

05,157.016a taṃ ca tūbarakaṃ mūḍhaṃ bahvāśinam avidyakam

05,157.016c ulūka madvaco brūyā asakṛd bhīmasenakam

05,157.016d*0559_01 virāṭanagare pārtha yas tvaṃ sūdo hy abhūḥ purā

05,157.016d*0559_02 ballavo nāma vikhyātas tan mamaiva hi pauruṣam

05,157.017a aśaktenaiva yac chaptaṃ sabhāmadhye vṛkodara

05,157.017c duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate

05,157.017d@010_0001 yad bravīṣi ca kaunteya dhārtarāṣṭrān ahaṃ raṇe

05,157.017d@010_0002 nihaniṣyāmi tarasā tasya kālo 'yam āgataḥ

05,157.017d@010_0003 tvaṃ hi bhojye puraskāryo bhakṣye peye ca bhārata

05,157.017d@010_0004 kva yuddhaṃ kva ca bhoktavyaṃ yudhyasva puruṣo bhava

05,157.017d@010_0005 śayiṣyase hato bhūmau gadām āliṅgya bhārata

05,157.017d@010_0006 tad vṛthā ca sabhāmadhye valgitaṃ te vṛkodara

05,157.017d@010_0007 ulūka nakulaṃ brūhi vacanān mama bhārata

05,157.017d@010_0008 yudhyasvādya sthiro bhūtva paśyāmas tava pauruṣam

05,157.017d@010_0009 yudhiṣṭhirānurāgaṃ ca dveṣaṃ ca mayi bhārata

05,157.017d@010_0010 kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ smaredānīṃ yathātatham

05,157.017d@010_0011 brūyās tvaṃ sahadevaṃ ca rājamadhye vaco mama

05,157.017d@010_0012 yudhyedānīṃ raṇe yattaḥ kleśān smara ca pāṇḍava

05,157.017d@010_0013 virāṭadrupadau cobhau brūyās tvaṃ vacanān mama

05,157.017d@010_0014 na dṛṣṭapūrvā bhartāro bhṛtyair api mahāguṇaiḥ

05,157.017d@010_0015 tathārthapatibhir bhṛtyā yataḥ sṛṣṭāḥ prajās tataḥ

05,157.017d@010_0016 aślāghyo 'yaṃ narapatir yuvayor iti cāgatam

05,157.017d@010_0017 te yūyaṃ saṃhatā bhūtvā tadvadhārthaṃ mamāpi ca

05,157.017d@010_0018 ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca prayudhyadhvaṃ mayā saha

05,157.017d@010_0019 dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ brūyās tvaṃ vacanān mama

05,157.017d@010_0020 eṣa te samayaḥ prāpto labdhavyaś ca tvayāpi saḥ

05,157.017d@010_0021 droṇam āsādya samare jñāsyase hitam uttamam

05,157.017d@010_0022 yudhyasva sasuhṛt pāpaṃ kuru karma suduṣkaram

05,157.017d@010_0023 śikhaṇḍinam atho brūhi ulūka vacanān mama

05,157.017d@010_0024 strīti matvā mahābāhur na haniṣyati kauravaḥ

05,157.017d@010_0025 gāṅgeyo dhanvināṃ śreṣṭho yudhyedānīṃ sunirbhayam

05,157.017d@010_0026 kuru karma raṇe yattaḥ paśyāmaḥ pauruṣaṃ tava

05,157.017d@010_0027 evam uktvā tato rājā prahasyolūkam abravīt

05,157.017d@010_0028 dhanaṃjayaṃ punar brūhi vāsudevasya śṛṇvataḥ

05,157.018a lohābhihāro nirvṛttaḥ kurukṣetram akardamam

05,157.018c puṣṭās te 'śvā bhṛtā yodhāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ

05,157.018d@011_0001 asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase

05,157.018d@011_0002 ārurukṣur yathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam

05,157.018d@011_0003 evaṃ katthasi kaunteya akatthan puruṣo bhava

05,157.018d@011_0004 sūtaputraṃ sudurdharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam

05,157.018d@011_0005 droṇaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi

05,157.018d@011_0006 ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ katham ihecchasi

05,157.018d@011_0007 brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayor antagaṃ dvayoḥ

05,157.018d@011_0008 yudhi dhuryam avikṣobhyam anīkacaram acyutam

05,157.018d@011_0009 droṇaṃ mahādyutiṃ pārtha jetum icchasi tan mṛṣā

05,157.018d@011_0010 na hi śuśruma vātena merum unmathitaṃ girim

05,157.018d@011_0011 anilo vā vahen meruṃ dyaur vāpi nipaten mahīm

05,157.018d@011_0012 yugaṃ vā parivarteta yady evaṃ syād yathāttha mām

05,157.018d@011_0013 ko hy asti jīvitākāṅkṣī prāpyemam arimardanam

05,157.018d@011_0014 pārtho vā itaro vāpi ko 'nyaḥ svasti gṛhān vrajet

05,157.018d@011_0015 katham ābhyām abhidhyātaḥ saṃspṛṣṭo dāruṇena vā

05,157.018d@011_0016 raṇe jīvan pramucyeta padā bhūmim upaspṛśan

05,157.018d@011_0017 kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ

05,157.018d@011_0018 na budhyase rājacamūṃ sametām

05,157.018d@011_0019 durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ

05,157.018d@011_0020 guptāṃ narendrais tridaśair iva dyām

05,157.018d@011_0021 prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair

05,157.018d@011_0022 udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiś ca

05,157.018d@011_0023 śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśyair

05,157.018d@011_0024 mlecchaiḥ pulindair draviḍāndhrakāñcyaiḥ

05,157.018d@011_0025 nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ

05,157.018d@011_0026 gāṅgaṃ yathā vegam apāraṇīyam

05,157.018d@011_0027 māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye

05,157.018d@011_0028 yuyutsase manda kim alpabuddhe

05,157.018d@011_0029 akṣayyāv iṣudhī caiva agnidattaṃ ca te ratham

05,157.018d@011_0030 jānīmo hi raṇe pārtha ketuṃ divyaṃ ca bhārata

05,157.018d@011_0031 akatthamāno yudhyasva katthase 'rjuna kiṃ bahu

05,157.018d@011_0032 paryāyāt siddhir etasya naitat sidhyati katthanāt

05,157.018d@011_0033 yadīdaṃ katthanāl loke sidhyet karma dhanaṃjaya

05,157.018d@011_0034 sarve bhaveyuḥ siddhārthāḥ katthane ko hi durgataḥ

05,157.018d@011_0035 jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ

05,157.018d@011_0036 jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram

05,157.018d@011_0037 jānāmy ahaṃ tvādṛśo nāsti yoddhā

05,157.018d@011_0038 jānānas te rājyam etad dharāmi

05,157.018d@011_0039 na tu paryāyadharmeṇa siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ

05,157.018d@011_0040 manasaivānukūlāni dhātaiva kurute vaśe

05,157.018d@011_0041 trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatas tava

05,157.018d@011_0042 bhūyaś caiva praśāsiṣye tvāṃ nihatya sabāndhavam

05,157.018d@011_0043 kva tadā gāṇḍivaṃ te 'bhūd yat tvaṃ dāsapaṇair jitaḥ

05,157.018d@011_0044 kva tadā bhīmasenasya balam āsīc ca phalguna

05,157.018d@011_0045 sagadād bhīmasenād vā phālgunād vā sagāṇḍivāt

05,157.018d@011_0046 na vai mokṣas tadā yo 'bhūd vinā kṛṣṇām aninditām

05,157.018d@011_0047 sā vo dāsye samāpannān mocayām āsa pārṣatī

05,157.018d@011_0048 amānuṣyaṃ samāpannān dāsakarmaṇy avasthitān

05,157.018d@011_0049 avocaṃ yat ṣaṇḍhatilān ahaṃ vas tathyam eva tat

05,157.018d@011_0050 dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā

05,157.018d@011_0051 sūdakarmaṇi viśrāntaṃ virāṭasya mahānase

05,157.018d@011_0052 bhīmasenena kaunteya yat tu tan mama pauruṣam

05,157.018d@011_0053 evam eva sadā daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ

05,157.018d@011_0054 veṇīṃ kṛtvā ṣaṇḍhaveṣaḥ kanyāṃ nartitavān asi

05,157.018d@011_0055 na bhayād vāsudevasya na cāpi tava phālguna

05,157.018d@011_0056 rājyaṃ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ

05,157.018d@011_0057 na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vāpi bhīṣaṇāḥ

05,157.018d@011_0058 vyāttaśastrasya saṃgrāme vahanti pratigarjanāḥ

05,157.018d@011_0059 vāsudevasahasraṃ vā phālgunānāṃ śatāni vā

05,157.018d@011_0060 āsādya mām amogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśa

05,157.018d@011_0061 saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi vā śirasā girim

05,157.018d@011_0062 tarasva vā mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣodadhim

05,157.018d@011_0063 śāradvatamahāmīnaṃ saumadattitimiṃgilam

05,157.018d@011_0064 bhīṣmavegam aparyantaṃ droṇagrāhadurāsadam

05,157.018d@011_0065 karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbojavaḍavāmukham

05,157.018d@011_0066 duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ

05,157.018d@011_0067 suṣeṇacitrāyudhanāganakram

05,157.018d@011_0068 jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ

05,157.018d@011_0069 durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam

05,157.018d@011_0070 śastraugham akṣayyam abhipravṛddhaṃ

05,157.018d@011_0071 yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ

05,157.018d@011_0072 bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhavas

05,157.018d@011_0073 tadā manas te paritāpam eṣyati

05,157.018d@011_0074 tadā manas te tridivādivāśucer

05,157.018d@011_0075 nivartitā pārtha mahīpraśāsanāt

05,157.018d@011_0076 praśāmya rājyaṃ hi sudurlabhaṃ tvayā

05,157.018d@011_0077 bubhūṣitaḥ svarga ivātapasvinā

05,158.001 saṃjaya uvāca

05,158.001a senāniveśaṃ saṃprāpya kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha

05,158.001c samāgataḥ pāṇḍaveyair yudhiṣṭhiram abhāṣata

05,158.002a abhijño dūtavākyānāṃ yathoktaṃ bruvato mama

05,158.002c duryodhanasamādeśaṃ śrutvā na kroddhum arhasi

05,158.003 yudhiṣṭhira uvāca

05,158.003a ulūka na bhayaṃ te 'sti brūhi tvaṃ vigatajvaraḥ

05,158.003c yan mataṃ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrghadarśinaḥ

05,158.004 saṃjaya uvāca

05,158.004a tato dyutimatāṃ madhye pāṇḍavānāṃ mahātmanām

05,158.004c sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ

05,158.005a drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau

05,158.005c bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha

05,158.006a idaṃ tvām abravīd rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ

05,158.006c śṛṇvatāṃ kuruvīrāṇāṃ tan nibodha narādhipa

05,158.007a parājito 'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām

05,158.007c śakyo 'marṣo manuṣyeṇa kartuṃ puruṣamāninā

05,158.008a dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyād vivāsitāḥ

05,158.008c saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyam āsthāya coṣitāḥ

05,158.009a amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava

05,158.009c draupadyāś ca parikleśaṃ saṃsmaran puruṣo bhava

05,158.010a aśaktena ca yac chaptaṃ bhīmasenena pāṇḍava

05,158.010c duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate

05,158.011a lohābhihāro nirvṛttaḥ kurukṣetram akardamam

05,158.011c samaḥ panthā bhṛtā yodhāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ

05,158.012a asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase

05,158.012c ārurukṣur yathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam

05,158.012d*0560_01 evaṃ katthasi kaunteya akatthan kuru pauruṣam

05,158.012d*0560_02 sūtaputraṃ sudurdharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam

05,158.013a droṇaṃ ca yudhyatāṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi

05,158.013c ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ katham ihecchasi

05,158.014a brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayor antaraṃ dvayoḥ

05,158.014c yudhi dhuryam avikṣobhyam anīkadharam acyutam

05,158.015a droṇaṃ mohād yudhā pārtha yaj jigīṣasi tan mṛṣā

05,158.015c na hi śuśruma vātena merum unmathitaṃ girim

05,158.016a anilo vā vahen meruṃ dyaur vāpi nipaten mahīm

05,158.016c yugaṃ vā parivarteta yady evaṃ syād yathāttha mām

05,158.017a ko hy ābhyāṃ jīvitākāṅkṣī prāpyāstram arimardanam

05,158.017c gajo vājī naro vāpi punaḥ svasti gṛhān vrajet

05,158.018a katham ābhyām abhidhyātaḥ saṃsṛṣṭo dāruṇena vā

05,158.018c raṇe jīvan vimucyeta padā bhūmim upaspṛśan

05,158.019a kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ; na budhyase rājacamūṃ sametām

05,158.019c durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ; guptāṃ narendrais tridaśair iva dyām

05,158.020a prācyaiḥ pratīcyair atha dākṣiṇātyair; udīcyakāmbojaśakaiḥ khaśaiś ca

05,158.020c śālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśair; mlecchaiḥ pulindair draviḍāndhrakāñcyaiḥ

05,158.021a nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ; gāṅgaṃ yathā vegam avāraṇīyam

05,158.021c māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye; yuyutsase manda kim alpabuddhe

05,158.022a ity evam uktvā rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

05,158.022c abhyāvṛtya punar jiṣṇum ulūkaḥ pratyabhāṣata

05,158.023a akatthamāno yudhyasva katthase 'rjuna kiṃ bahu

05,158.023c paryāyāt siddhir etasya naitat sidhyati katthanāt

05,158.024a yadīdaṃ katthanāt sidhyet karma loke dhanaṃjaya

05,158.024c sarve bhaveyuḥ siddhārthā bahu kattheta durgataḥ

05,158.025a jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ; jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram

05,158.025c jānāmy etat tvādṛśo nāsti yoddhā; rājyaṃ ca te jānamāno harāmi

05,158.026a na tu paryāyadharmeṇa siddhiṃ prāpnoti bhūyasīm

05,158.026c manasaiva hi bhūtāni dhātā prakurute vaśe

05,158.027a trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatas tava

05,158.027c bhūyaś caiva praśāsiṣye nihatya tvāṃ sabāndhavam

05,158.028a kva tadā gāṇḍivaṃ te 'bhūd yat tvaṃ dāsapaṇe jitaḥ

05,158.028c kva tadā bhīmasenasya balam āsīc ca phalguna

05,158.029a sagadād bhīmasenāc ca pārthāc caiva sagāṇḍivāt

05,158.029c na vai mokṣas tadā vo 'bhūd vinā kṛṣṇām aninditām

05,158.030a sā vo dāsyaṃ samāpannān mokṣayām āsa bhāminī

05,158.030c amānuṣyasamāyuktān dāsyakarmaṇy avasthitān

05,158.031a avocaṃ yat ṣaṇḍhatilān ahaṃ vas tathyam eva tat

05,158.031c dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā

05,158.032a sūdakarmaṇi ca śrāntaṃ virāṭasya mahānase

05,158.032c bhīmasenena kaunteya yac ca tan mama pauruṣam

05,158.033a evam eva sadā daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ

05,158.033c śreṇyāṃ kakṣyāṃ ca veṇyāṃ ca saṃyuge yaḥ palāyate

05,158.034a na bhayād vāsudevasya na cāpi tava phalguna

05,158.034c rājyaṃ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ

05,158.035a na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vā vibhīṣaṇī

05,158.035c āttaśastrasya me yuddhe vahanti pratigarjanāḥ

05,158.036a vāsudevasahasraṃ vā phalgunānāṃ śatāni vā

05,158.036c āsādya mām amogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśa

05,158.037a saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi tvaṃ śirasā girim

05,158.037c prataremaṃ mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣodadhim

05,158.038a śāradvatamahīmānaṃ viviṃśatijhaṣākulam

05,158.038c bṛhadbalasamuccālaṃ saumadattitimiṃgilam

05,158.038d*0561_01 yuyutsutoyaṃ bhagadattamārutaṃ

05,158.038d*0561_02 śuśugu(sic)hārdikyamahāsamudram

05,158.039a duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ; suṣeṇacitrāyudhanāganakram

05,158.039b*0562_01 bhīṣmavegam aparyantaṃ droṇagrāhadurāsadam

05,158.039b*0562_02 karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbojavaḍavāmukham

05,158.039c jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ; durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam

05,158.040a śastraugham akṣayyam atipravṛddhaṃ; yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ

05,158.040c bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhavas; tadā manas te paritāpam eṣyati

05,158.041a tadā manas te tridivād ivāśucer; nivartatāṃ pārtha mahīpraśāsanāt

05,158.041c rājyaṃ praśāstuṃ hi sudurlabhaṃ tvayā; bubhūṣatā svarga ivātapasvinā

05,159.001 saṃjaya uvāca

05,159.001a ulūkas tv arjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyam abravīt

05,159.001c āśīviṣam iva kruddhaṃ tudan vākyaśalākayā

05,159.002a tasya tad vacanaṃ śrutvā ruṣitāḥ pāṇḍavā bhṛśam

05,159.002c prāg eva bhṛśasaṃkruddhāḥ kaitavyena pradharṣitāḥ

05,159.003a nāsaneṣv avatiṣṭhanta bāhūṃś caiva vicikṣipuḥ

05,159.003c āśīviṣā iva kruddhā vīkṣāṃ cakruḥ parasparam

05,159.004a avākśirā bhīmasenaḥ samudaikṣata keśavam

05,159.004c netrābhyāṃ lohitāntābhyām āśīviṣa iva śvasan

05,159.005a ārtaṃ vātātmajaṃ dṛṣṭvā krodhenābhihataṃ bhṛśam

05,159.005c utsmayann iva dāśārhaḥ kaitavyaṃ pratyabhāṣata

05,159.006a prayāhi śīghraṃ kaitavya brūyāś caiva suyodhanam

05,159.006c śrutaṃ vākyaṃ gṛhīto 'rtho mataṃ yat te tathāstu tat

05,159.006d@012_0001 evam uktvā mahābāhuḥ keśavo rājasattama

05,159.006d@012_0002 punar eva mahāprājñaṃ yudhiṣṭhiram udaikṣata

05,159.006d@012_0003 sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ

05,159.006d@012_0004 drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau

05,159.006d@012_0005 bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha

05,159.006d@012_0006 ulūko 'py arjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyam abravīt

05,159.006d@012_0007 āśīviṣam iva kruddhaṃ tudan vākyaśalākayā

05,159.006d@012_0008 kṛṣṇādīṃś caiva tān sarvān yathoktaṃ vākyam abravīt

05,159.006d@012_0009 ulūkasya tu tad vākyaṃ pāpaṃ dāruṇam īritam

05,159.006d@012_0010 śrutvā vicukṣubhe pārtho lalāṭaṃ cāpy amārjayat

05,159.006d@012_0011 tad avasthaṃ tadā dṛṣṭvā pārthaṃ sā samitir nṛpa

05,159.006d@012_0012 nāmṛṣyanta mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

05,159.006d@012_0013 adhikṣepeṇa kṛṣṇasya pārthasya ca mahātmanaḥ

05,159.006d@012_0014 śrutvā te puruṣavyāghrāḥ krodhāj jajvalur acyutāḥ

05,159.006d@012_0015 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ

05,159.006d@012_0016 kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ

05,159.006d@012_0017 draupadeyābhimanyuś ca dhṛṣṭaketuś ca pārthivaḥ

05,159.006d@012_0018 bhīmasenaś ca vikrānto yamajau ca mahārathau

05,159.006d@012_0019 utpetur āsanāt sarve krodhasaṃraktalocanāḥ

05,159.006d@012_0020 bāhūn pragṛhya rucirān raktacandanarūṣitān

05,159.006d@012_0021 aṅgadaiḥ pārihāryaiś ca keyūraiś ca vibhūṣitān

05,159.006d@012_0022 dantān danteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihan

05,159.006d@012_0023 teṣām ākārabhāvajñaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

05,159.006d@012_0024 udatiṣṭhat sa vegena krodhena prajvalann iva

05,159.006d@012_0025 udvṛtya sahasā netre dantān kaṭakaṭāyya ca

05,159.006d@012_0026 hastaṃ hastena niṣpiṣya ulūkaṃ vākyam abravīt

05,159.006d@012_0027 aśaktānām ivāsmākaṃ protsāhananimittakam

05,159.006d@012_0028 śrutaṃ te vacanaṃ mūrkha yat tvāṃ duryodhano 'bravīt

05,159.006d@012_0029 tan me kathayato manda śruṇu vākyaṃ durāsadam

05,159.006d@012_0030 sarvakṣatrasya madhye tvaṃ yad vakṣyasi suyodhanam

05,159.006d@012_0031 śṛṇvataḥ sūtaputrasya pituś ca tvaṃ durātmanaḥ

05,159.006d@012_0032 asmābhiḥ prītikāmais tu bhrātur jyeṣṭhasya nityaśaḥ

05,159.006d@012_0033 marṣitaṃ te durācāra tat tvaṃ na bahu manyase

05,159.006d@012_0034 preṣitaś ca hṛṣīkeśaḥ śamākāṅkṣī kurūn prati

05,159.006d@012_0035 kulasya hitakāmena dharmarājena dhīmatā

05,159.006d@012_0036 tvaṃ kālacodito nūnaṃ gantukāmo yamakṣayam

05,159.006d@012_0037 gacchasvāhavam asmābhis tac ca śvo bhavitā dhruvam

05,159.006d@012_0038 mayāpi ca pratijñāto vadhaḥ sabhrātṛkasya te

05,159.006d@012_0039 sa tathā bhavitā pāpa nātra kāryā vicāraṇā

05,159.006d@012_0040 velām atikramet sadyaḥ sāgaro varuṇālayaḥ

05,159.006d@012_0041 parvatāś ca viśīryeyur mayoktaṃ na mṛṣā bhavet

05,159.006d@012_0042 sahāyas te yadi yamaḥ kubero rudra eva vā

05,159.006d@012_0043 yathāpratijñaṃ durbuddhe prakariṣyanti pāṇḍavāḥ

05,159.006d@012_0044 duḥśāsanasya rudhiraṃ pātā cāsmi yathepsitam

05,159.006d@012_0045 yaś ceha pratisaṃrabdhaḥ kṣatriyo mābhiyāsyati

05,159.006d@012_0046 api bhīṣmaṃ puraskṛtya taṃ neṣyāmi yamakṣayam

05,159.006d@012_0047 yac caitad uktaṃ vacanaṃ mayā kṣatrasya saṃsadi

05,159.006d@012_0048 yathaitad bhavitā satyaṃ tathaivātmānam ālabhe

05,159.006d@012_0049 bhīmasenavacaḥ śrutvā sahadevo 'py amarṣaṇaḥ

05,159.006d@012_0050 krodhasaṃraktanayanas tato vākyam uvāca ha

05,159.006d@012_0051 śauṭīraśūrasadṛśam anīkajanasaṃsadi

05,159.006d@012_0052 śṛṇu pāpa vaco mahyaṃ yad vācyo hi pitā tvayā

05,159.006d@012_0053 nāsmākaṃ bhavitā bhedaḥ kadā cit kurubhiḥ saha

05,159.006d@012_0054 dhṛtarāṣṭrasya saṃbandho yadi na syāt tvayā saha

05,159.006d@012_0055 tvaṃ tu lokavināśāya dhṛtarāṣṭrakulasya ca

05,159.006d@012_0056 utpanno vairapuruṣaḥ svakulaghnaś ca pāpakṛt

05,159.006d@012_0057 janmaprabhṛti cāsmākaṃ pitā te pāpapūruṣaḥ

05,159.006d@012_0058 ahitāni nṛśaṃsāni nityaśaḥ kartum icchati

05,159.006d@012_0059 tasya vairānuṣaṅgasya gantāsmy antaṃ sudurgamam

05,159.006d@012_0060 aham ādau nihatya tvāṃ śakuneḥ saṃprapaśyataḥ

05,159.006d@012_0061 tato 'smi śakuniṃ hantā miṣatāṃ sarvadhanvinām

05,159.006d@012_0062 bhīmasya vacanaṃ śrutvā sahadevasya cobhayoḥ

05,159.006d@012_0063 uvāca phālguno vākyaṃ bhīmasenaṃ smayann iva

05,159.006d@012_0064 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha

05,159.006d@012_0065 mandā gṛheṣu sukhino mṛtyupāśavaśaṃ gatāḥ

05,159.006d@012_0066 ulūkaś ca na te vācyaḥ paruṣaṃ puruṣottama

05,159.006d@012_0067 dūtāḥ kim aparādhyante yathoktasyānubhāṣiṇaḥ

05,159.006d@012_0068 evam uktvā mahābāhuṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam

05,159.006d@012_0069 dhṛṣṭadyumnamukhān vīrān suhṛdaḥ samabhāṣata

05,159.006d@012_0070 śrutaṃ vas tasya pāpasya dhārtarāṣṭrasya bhāṣitam

05,159.006d@012_0071 kutsanā vāsudevasya mama caiva viśeṣataḥ

05,159.006d@012_0072 śrutvā bhavantaḥ saṃrabdhā asmākaṃ hitakāmyayā

05,159.006d@012_0073 prabhāvād vāsudevasya bhavatāṃ ca prayatnataḥ

05,159.006d@012_0074 samagraṃ pārthivaṃ kṣatraṃ sarvaṃ na gaṇayāmy aham

05,159.006d@012_0075 bhavadbhiḥ samanujñāto vākyam asya yad uttaram

05,159.006d@012_0076 ulūke prāpayiṣyāmi yad vakṣyāmi suyodhanam

05,159.006d@012_0077 śvobhūte katthitasyāsya prativākyaṃ camūmukhe

05,159.006d@012_0078 gāṇḍīvenābhidhāsyāmi klībā hi vacanottarāḥ

05,159.006d@012_0079 tatas te pārthivāḥ sarve praśaśaṃsur dhanaṃjayam

05,159.006d@012_0080 tena vākyopacāreṇa vismitā rājasattamāḥ

05,159.006d@012_0081 anunīya ca tān sarvān yathāmānyaṃ yathāvayaḥ

05,159.006d@012_0082 dharmarājas tadā vākyaṃ tat prāpyaṃ pratyabhāṣata

05,159.006d@012_0083 ātmānam avamanvāno na hi syāt pārthivottamaḥ

05,159.006d@012_0084 tatrottaraṃ pravakṣyāmi tava śuśrūṣaṇe rataḥ

05,159.006d@012_0085 ulūkaṃ bharataśreṣṭha sāmapūrvam athorjitam

05,159.006d@012_0086 duryodhanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabha

05,159.006d@012_0087 atilohitanetrābhyām āśīviṣa iva śvasan

05,159.006d@012_0088 smayamāna iva krodhāt sṛkkiṇī parisaṃlihan

05,159.006d@012_0089 janārdanam abhiprekṣya bhrātṝṃś caivedam abravīt

05,159.006d@012_0090 abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam

05,159.006d@012_0091 ulūka gaccha kaitavya brūhi tāta suyodhanam

05,159.006d@012_0092 kṛtaghnaṃ vairapuruṣaṃ durmatiṃ kulapāṃsanam

05,159.006d@012_0093 pāṇḍaveṣu sadā pāpa nityaṃ jihmaṃ pravartase

05,159.006d@012_0094 svavīryād yaḥ parākramya pāpa āhvayate parān

05,159.006d@012_0095 abhītaḥ pūrayan vākyam eṣa vai kṣatriyaḥ pumān

05,159.006d@012_0096 sa pāpa kṣatriyo bhūtvā asmān āhūya saṃyuge

05,159.006d@012_0097 mānyāmānyān puraskṛtya yuddhaṃ mā gāḥ kulādhama

05,159.006d@012_0098 ātmavīryaṃ samāśritya bhṛtyavīryaṃ ca kaurava

05,159.006d@012_0099 āhvayasva raṇe pārthān sarvathā kṣatriyo bhava

05,159.006d@012_0100 paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān

05,159.006d@012_0101 aśaktaḥ svayam ādātum etad eva napuṃsakam

05,159.006d@012_0102 yas tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa ātmānaṃ bahu manyase

05,159.006d@012_0103 katham evam aśaktas tvam asmān samabhigarjasi

05,159.007a madvacaś cāpi bhūyas te vaktavyaḥ sa suyodhanaḥ

05,159.007c śva idānīṃ pradṛśyethāḥ puruṣo bhava durmate

05,159.008a manyase yac ca mūḍha tvaṃ na yotsyati janārdanaḥ

05,159.008c sārathyena vṛtaḥ pārthair iti tvaṃ na bibheṣi ca

05,159.009a jaghanyakālam apy etad bhaved yat sarvapārthivān

05,159.009c nirdaheyam ahaṃ krodhāt tṛṇānīva hutāśanaḥ

05,159.010a yudhiṣṭhiraniyogāt tu phalgunasya mahātmanaḥ

05,159.010c kariṣye yudhyamānasya sārathyaṃ viditātmanaḥ

05,159.011a yady utpatasi lokāṃs trīn yady āviśasi bhūtalam

05,159.011c tatra tatrārjunarathaṃ prabhāte drakṣyase 'grataḥ

05,159.012a yac cāpi bhīmasenasya manyase moghagarjitam

05,159.012c duḥśāsanasya rudhiraṃ pītam ity avadhāryatām

05,159.013a na tvāṃ samīkṣate pārtho nāpi rājā yudhiṣṭhiraḥ

05,159.013c na bhīmaseno na yamau pratikūlaprabhāṣiṇam

05,160.001 saṃjaya uvāca

05,160.001a duryodhanasya tad vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ

05,160.001c netrābhyām atitāmrābhyāṃ kaitavyaṃ samudaikṣata

05,160.002a sa keśavam abhiprekṣya guḍākeśo mahāyaśāḥ

05,160.002c abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam

05,160.003a svavīryaṃ yaḥ samāśritya samāhvayati vai parān

05,160.003c abhītaḥ pūrayañ śaktiṃ sa vai puruṣa ucyate

05,160.004a paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān

05,160.004c kṣatrabandhur aśaktatvāl loke sa puruṣādhamaḥ

05,160.005a sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa manyase vīryam ātmanaḥ

05,160.005c svayaṃ kāpuruṣo mūḍhaḥ parāṃś ca kṣeptum icchasi

05,160.006a yas tvaṃ vṛddhaṃ sarvarājñāṃ hitabuddhiṃ jitendriyam

05,160.006c maraṇāya mahābuddhiṃ dīkṣayitvā vikatthase

05,160.007a bhāvas te vidito 'smābhir durbuddhe kulapāṃsana

05,160.007c na haniṣyanti gaṅgeyaṃ pāṇḍavā ghṛṇayeti ca

05,160.008a yasya vīryaṃ samāśritya dhārtarāṣṭra vikatthase

05,160.008c hantāsmi prathamaṃ bhīṣmaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām

05,160.009a kaitavya gatvā bharatān sametya; suyodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ bravīhi

05,160.009c tathety āha arjunaḥ savyasācī; niśāvyapāye bhavitā vimardaḥ

05,160.010a yad vo 'bravīd vākyam adīnasattvo; madhye kurūṇāṃ harṣayan satyasaṃdhaḥ

05,160.010c ahaṃ hantā pāṇḍavānām anīkaṃ; śālveyakāṃś ceti mamaiṣa bhāraḥ

05,160.011a hanyām ahaṃ droṇam ṛte hi lokaṃ; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ

05,160.011c tato hi te labdhatamaṃ ca rājyaṃ; kṣayaṃ gatāḥ pāṇḍavāś ceti bhāvaḥ

05,160.012a sa darpapūrṇo na samīkṣase tvam; anartham ātmany api vartamānam

05,160.012c tasmād ahaṃ te prathamaṃ samūhe; hantā samakṣaṃ kuruvṛddham eva

05,160.013a sūryodaye yuktasenaḥ pratīkṣya; dhvajī rathī rakṣa ca satyasaṃdham

05,160.013c ahaṃ hi vaḥ paśyatāṃ dvīpam enaṃ; rathād bhīṣmaṃ pātayitāsmi bāṇaiḥ

05,160.014a śvobhūte katthanāvākyaṃ vijñāsyati suyodhanaḥ

05,160.014c arditaṃ śarajālena mayā dṛṣṭvā pitāmaham

05,160.015a yad uktaś ca sabhāmadhye puruṣo hrasvadarśanaḥ

05,160.015c kruddhena bhīmasenena bhrātā duḥśāsanas tava

05,160.016a adharmajño nityavairī pāpabuddhir nṛśaṃsakṛt

05,160.016c satyāṃ pratijñāṃ nacirād rakṣyase tāṃ suyodhana

05,160.017a abhimānasya darpasya krodhapāruṣyayos tathā

05,160.017c naiṣṭhuryasyāvalepasya ātmasaṃbhāvanasya ca

05,160.018a nṛśaṃsatāyās taikṣṇyasya dharmavidveṣaṇasya ca

05,160.018c adharmasyātivādasya vṛddhātikramaṇasya ca

05,160.019a darśanasya ca vakrasya kṛtsnasyāpanayasya ca

05,160.019c drakṣyasi tvaṃ phalaṃ tīvram acireṇa suyodhana

05,160.020a vāsudevadvitīye hi mayi kruddhe narādhipa

05,160.020c āśā te jīvite mūḍha rājye vā kena hetunā

05,160.021a śānte bhīṣme tathā droṇe sūtaputre ca pātite

05,160.021c nirāśo jīvite rājye putreṣu ca bhaviṣyasi

05,160.022a bhrātṝṇāṃ nidhanaṃ dṛṣṭvā putrāṇāṃ ca suyodhana

05,160.022c bhīmasenena nihato duṣkṛtāni smariṣyasi

05,160.023a na dvitīyāṃ pratijñāṃ hi pratijñāsyati keśavaḥ

05,160.023c satyaṃ bravīmy ahaṃ hy etat sarvaṃ satyaṃ bhaviṣyati

05,160.023d@013_0001 yudhiṣṭhiro 'pi kaitavyam ulūkam idam abravīt

05,160.023d@013_0002 ulūka madvaco brūhi gatvā tāta suyodhanam

05,160.023d@013_0003 svena vṛttena me vṛttaṃ nādhigantuṃ tvam arhasi

05,160.023d@013_0004 ubhayor antaraṃ veda sūnṛtānṛtayor api

05,160.023d@013_0005 na cāhaṃ kāmaye pāpam api kīṭapipīlayoḥ

05,160.023d@013_0006 kiṃ punar jñātiṣu vadhaṃ kāmayeyaṃ kathaṃ cana

05,160.023d@013_0007 etadarthaṃ mayā tāta pañca grāmā vṛtāḥ purā

05,160.023d@013_0008 kathaṃ tava sudurbuddhe na prekṣe vyasanaṃ mahat

05,160.023d@013_0009 sa tvaṃ kāmaparītātmā mūḍhabhāvāc ca katthase

05,160.023d@013_0010 tathaiva vāsudevasya na gṛhṇāsi hitaṃ vacaḥ

05,160.023d@013_0011 kiṃ cedānīṃ bahūktena yudhyasva saha bāndhavaiḥ

05,160.023d@013_0012 mama vipriyakartāraṃ kaitavya brūhi kauravam

05,160.023d@013_0013 śrutaṃ vākyaṃ gṛhīto 'rtho mataṃ yat te tathāstu tat

05,160.023d@013_0014 bhīmasenas tato vākyaṃ bhūya āha nṛpātmajam

05,160.023d@013_0015 ulūka madvaco brūhi durmatiṃ pāpapūruṣam

05,160.023d@013_0016 śaṭhaṃ naikṛtikaṃ pāpaṃ durācāraṃ suyodhanam

05,160.023d@013_0017 gṛdhrodare vā vastavyaṃ pure vā nāgasāhvaye

05,160.023d@013_0018 pratijñātaṃ mayā yac ca sabhāmadhye narādhama

05,160.023d@013_0019 kartāhaṃ tad vacaḥ satyaṃ satyenaiva śapāmi te

05,160.023d@013_0020 duḥśāsanasya rudhiraṃ hatvā pāsyāmy ahaṃ mṛdhe

05,160.023d@013_0021 sakthinī tava bhaṅktvaiva hatvā hi tava sodarān

05,160.023d@013_0022 sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇām ahaṃ mṛtyuḥ suyodhana

05,160.023d@013_0023 sarveṣāṃ rājaputrāṇām abhimanyur asaṃśayam

05,160.023d@013_0024 karmaṇā toṣayiṣyāmi bhūyaś caiva vacaḥ śṛṇu

05,160.023d@013_0025 hatvā suyodhana tvāṃ vai sahitaṃ sarvasodaraiḥ

05,160.023d@013_0026 ākramiṣye padā mūrdhni dharmarājasya paśyataḥ

05,160.023d@013_0027 nakulas tu tato vākyam idam āha mahīpate

05,160.023d@013_0028 ulūka brūhi kauravyaṃ dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam

05,160.023d@013_0029 śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvam eva yathātatham

05,160.023d@013_0030 tathā kartāsmi kauravya yathā tvam anuśāsi mām

05,160.023d@013_0031 sahadevo 'pi nṛpate idam āha vaco 'rthavat

05,160.023d@013_0032 suyodhana matir yā te vṛthaiṣā te bhaviṣyati

05,160.023d@013_0033 śociṣyase mahārāja saputrajñātibāndhavaḥ

05,160.023d@013_0034 imaṃ ca kleśam asmākaṃ hṛṣṭo yat tvaṃ nikatthase

05,160.023d@013_0035 virāṭadrupadau vṛddhāv ulūkam idam ūcatuḥ

05,160.023d@013_0036 dāsabhāvaṃ niyaccheva sādhor iti matiḥ sadā

05,160.023d@013_0037 tau ca dāsāv adāsau vā pauruṣaṃ yasya yādṛśam

05,160.023d@013_0038 śikhaṇḍī tu tato vākyam ulūkam idam abravīt

05,160.023d@013_0039 vaktavyo bhavatā rājā pāpeṣv abhirataḥ sadā

05,160.023d@013_0040 paśya tvaṃ māṃ raṇe rājan kurvāṇaṃ karma dāruṇam

05,160.023d@013_0041 yasya vīryaṃ samāsādya manyase vijayaṃ yudhi

05,160.023d@013_0042 tam ahaṃ pātayiṣyāmi rathāt tava pitāmaham

05,160.023d@013_0043 ahaṃ bhīṣmavadhāt sṛṣṭo nūnaṃ dhātrā mahātmanā

05,160.023d@013_0044 so 'haṃ bhīṣmaṃ haniṣyāmi miṣatāṃ sarvadhanvinām

05,160.023d@013_0045 dhṛṣṭadyumno 'pi kaitavyam ulūkam idam abravīt

05,160.023d@013_0046 suyodhano mama vaco vaktavyo nṛpateḥ sutaḥ

05,160.023d@013_0047 ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi sagaṇaṃ sahabāndhavam

05,160.023d@013_0048 kartā cāhaṃ tathā karma yathā nānyaḥ kariṣyati

05,160.023d@013_0049 tam abravīd dharmarājaḥ kāruṇyārthaṃ vaco mahat

05,160.023d@013_0050 nāhaṃ jñātivadhaṃ rājan kāmayeyaṃ kathaṃ cana

05,160.023d@013_0051 tavaiva doṣād durbuddhe sarvam etat tv anāvṛtam

05,160.023d@013_0052 avaśyaṃ ca mayā kāryaṃ sarveṣāṃ caritaṃ mahat

05,160.023d@013_0053 sa gaccha māciraṃ tāta ulūka yadi manyase

05,160.023d@013_0054 iha vā tiṣṭha bhadraṃ te vayaṃ hi tava bāndhavāḥ

05,160.023d@013_0055 ulūkas tu tato rājan dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

05,160.023d@013_0056 āmantrya prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ

05,160.023d@013_0057 ulūkas tata āgamya duryodhanam amarṣaṇam

05,160.023d@013_0058 arjunasya samādeśaṃ yathoktaṃ sarvam abravīt

05,160.023d@013_0059 vāsudevasya bhīmasya dharmarājasya pauruṣam

05,160.023d@013_0060 nakulasya virāṭasya drupadasya ca bhārata

05,160.023d@013_0061 sahadevasya ca vaco dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ

05,160.024a ity uktaḥ kaitavo rājaṃs tad vākyam upadhārya ca

05,160.024c anujñāto nivavṛte punar eva yathāgatam

05,160.025a upāvṛtya tu pāṇḍubhyaḥ kaitavyo dhṛtarāṣṭrajam

05,160.025c gatvā yathoktaṃ tat sarvam uvāca kurusaṃsadi

05,160.026a keśavārjunayor vākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ

05,160.026a*0563_01 **** **** yathoktaṃ sarvam abravīt

05,160.026a*0563_02 kaitavyasya tu tad vākyaṃ

05,160.026c duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca śakuniṃ cābhyabhāṣata

05,160.027a ājñāpayata rājñaś ca balaṃ mitrabalaṃ tathā

05,160.027c yathā prāg udayāt sarvā yuktā tiṣṭhaty anīkinī

05,160.028a tataḥ karṇasamādiṣṭā dūtāḥ pratvaritā rathaiḥ

05,160.028c uṣṭravāmībhir apy anye sadaśvaiś ca mahājavaiḥ

05,160.029a tūrṇaṃ pariyayuḥ senāṃ kṛtsnāṃ karṇasya śāsanāt

05,160.029c ājñāpayanto rājñas tān yogaḥ prāg udayād iti

05,161.001 saṃjaya uvāca

05,161.001a ulūkasya vacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

05,161.001c senāṃ niryāpayām āsa dhṛṣṭadyumnapurogamām

05,161.002a padātinīṃ nāgavatīṃ rathinīm aśvavṛndinīm

05,161.002c caturvidhabalāṃ bhīmām akampyāṃ pṛthivīm iva

05,161.003a bhīmasenādibhir guptāṃ sārjunaiś ca mahārathaiḥ

05,161.003c dhṛṣṭadyumnavaśāṃ durgāṃ sāgarastimitopamām

05,161.004a tasyās tv agre maheṣvāsaḥ pāñcālyo yuddhadurmadaḥ

05,161.004c droṇaprepsur anīkāni dhṛṣṭadyumnaḥ prakarṣati

05,161.005a yathābalaṃ yathotsāhaṃ rathinaḥ samupādiśat

05,161.005c arjunaṃ sūtaputrāya bhīmaṃ duryodhanāya ca

05,161.006a aśvatthāmne ca nakulaṃ śaibyaṃ ca kṛtavarmaṇe

05,161.006c saindhavāya ca vārṣṇeyaṃ yuyudhānam upādiśat

05,161.007a śikhaṇḍinaṃ ca bhīṣmāya pramukhe samakalpayat

05,161.007c sahadevaṃ śakunaye cekitānaṃ śalāya ca

05,161.008a dhṛṣṭaketuṃ ca śalyāya gautamāyottamaujasam

05,161.008c draupadeyāṃś ca pañcabhyas trigartebhyaḥ samādiśat

05,161.009a vṛṣasenāya saubhadraṃ śeṣāṇāṃ ca mahīkṣitām

05,161.009c samarthaṃ taṃ hi mene vai pārthād abhyadhikaṃ raṇe

05,161.010a evaṃ vibhajya yodhāṃs tān pṛthak ca saha caiva ha

05,161.010c jvālāvarṇo maheṣvāso droṇam aṃśam akalpayat

05,161.011a dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ senāpatipatis tataḥ

05,161.011c vidhivad vyūhya medhāvī yuddhāya dhṛtamānasaḥ

05,161.012a yathādiṣṭāny anīkāni pāṇḍavānām ayojayat

05,161.012c jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ yattas tasthau raṇājire

05,162.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

05,162.001a pratijñāte phalgunena vadhe bhīṣmasya saṃjaya

05,162.001c kim akurvanta me mandāḥ putrā duryodhanādayaḥ

05,162.002a hatam eva hi paśyāmi gāṅgeyaṃ pitaraṃ raṇe

05,162.002c vāsudevasahāyena pārthena dṛḍhadhanvanā

05,162.003a sa cāparimitaprajñas tac chrutvā pārthabhāṣitam

05,162.003c kim uktavān maheṣvāso bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ

05,162.004a senāpatyaṃ ca saṃprāpya kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ

05,162.004c kim aceṣṭata gāṅgeyo mahābuddhiparākramaḥ

05,162.005 vaiśaṃpāyana uvāca

05,162.005a tatas tat saṃjayas tasmai sarvam eva nyavedayat

05,162.005c yathoktaṃ kuruvṛddhena bhīṣmeṇāmitatejasā

05,162.006 saṃjaya uvāca

05,162.006a senāpatyam anuprāpya bhīṣmaḥ śāṃtanavo nṛpa

05,162.006c duryodhanam uvācedaṃ vacanaṃ harṣayann iva

05,162.007a namaskṛtvā kumārāya senānye śaktipāṇaye

05,162.007c ahaṃ senāpatis te 'dya bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ

05,162.008a senākarmaṇy abhijño 'smi vyūheṣu vividheṣu ca

05,162.008c karma kārayituṃ caiva bhṛtān apy abhṛtāṃs tathā

05,162.009a yātrāyāneṣu yuddheṣu labdhapraśamaneṣu ca

05,162.009c bhṛśaṃ veda mahārāja yathā veda bṛhaspatiḥ

05,162.010a vyūhān api mahārambhān daivagāndharvamānuṣān

05,162.010c tair ahaṃ mohayiṣyāmi pāṇḍavān vyetu te jvaraḥ

05,162.011a so 'haṃ yotsyāmi tattvena pālayaṃs tava vāhinīm

05,162.011c yathāvac chāstrato rājan vyetu te mānaso jvaraḥ

05,162.012 duryodhana uvāca

05,162.012a na vidyate me gāṅgeya bhayaṃ devāsureṣv api

05,162.012c samasteṣu mahābāho satyam etad bravīmi te

05,162.013a kiṃ punas tvayi durdharṣe senāpatye vyavasthite

05,162.013c droṇe ca puruṣavyāghre sthite yuddhābhinandini

05,162.014a bhavadbhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ sthitābhyāṃ vijayo mama

05,162.014c na durlabhaṃ kuruśreṣṭha devarājyam api dhruvam

05,162.015a rathasaṃkhyāṃ tu kārtsnyena pareṣām ātmanas tathā

05,162.015c tathaivātirathānāṃ ca vettum icchāmi kaurava

05,162.016a pitāmaho hi kuśalaḥ pareṣām ātmanas tathā

05,162.016c śrotum icchāmy ahaṃ sarvaiḥ sahaibhir vasudhādhipaiḥ

05,162.017 bhīṣma uvāca

05,162.017a gāndhāre śṛṇu rājendra rathasaṃkhyāṃ svake bale

05,162.017c ye rathāḥ pṛthivīpāla tathaivātirathāś ca ye

05,162.018a bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca

05,162.018c rathānāṃ tava senāyāṃ yathāmukhyaṃ tu me śṛṇu

05,162.019a bhavān agre rathodāraḥ saha sarvaiḥ sahodaraiḥ

05,162.019c duḥśāsanaprabhṛtibhir bhrātṛbhiḥ śatasaṃmitaiḥ

05,162.020a sarve kṛtapraharaṇāś chedyabhedyaviśāradāḥ

05,162.020c rathopasthe gajaskandhe gadāyuddhe 'sicarmaṇi

05,162.021a saṃyantāraḥ prahartāraḥ kṛtāstrā bhārasādhanāḥ

05,162.021c iṣvastre droṇaśiṣyāś ca kṛpasya ca śaradvataḥ

05,162.022a ete haniṣyanti raṇe pāñcālān yuddhadurmadān

05,162.022c kṛtakilbiṣāḥ pāṇḍaveyair dhārtarāṣṭrā manasvinaḥ

05,162.023a tato 'haṃ bharataśreṣṭha sarvasenāpatis tava

05,162.023c śatrūn vidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān

05,162.023e na tv ātmano guṇān vaktum arhāmi vidito 'smi te

05,162.024a kṛtavarmā tv atiratho bhojaḥ praharatāṃ varaḥ

05,162.024c arthasiddhiṃ tava raṇe kariṣyati na saṃśayaḥ

05,162.025a astravidbhir anādhṛṣyo dūrapātī dṛḍhāyudhaḥ

05,162.025c haniṣyati ripūṃs tubhyaṃ mahendro dānavān iva

05,162.026a madrarājo maheṣvāsaḥ śalyo me 'tiratho mataḥ

05,162.026c spardhate vāsudevena yo vai nityaṃ raṇe raṇe

05,162.027a bhāgineyān nijāṃs tyaktvā śalyas te rathasattamaḥ

05,162.027c eṣa yotsyati saṃgrāme kṛṣṇaṃ cakragadādharam

05,162.028a sāgarormisamair vegaiḥ plāvayann iva śātravān

05,162.028c bhūriśravāḥ kṛtāstraś ca tava cāpi hitaḥ suhṛt

05,162.029a saumadattir maheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ

05,162.029c balakṣayam amitrāṇāṃ sumahāntaṃ kariṣyati

05,162.030a sindhurājo mahārāja mato me dviguṇo rathaḥ

05,162.030c yotsyate samare rājan vikrānto rathasattamaḥ

05,162.031a draupadīharaṇe pūrvaṃ parikliṣṭaḥ sa pāṇḍavaiḥ

05,162.031c saṃsmaraṃs taṃ parikleśaṃ yotsyate paravīrahā

05,162.032a etena hi tadā rājaṃs tapa āsthāya dāruṇam

05,162.032c sudurlabho varo labdhaḥ pāṇḍavān yoddhum āhave

05,162.033a sa eṣa rathaśārdūlas tad vairaṃ saṃsmaran raṇe

05,162.033c yotsyate pāṇḍavāṃs tāta prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān

05,163.001 bhīṣma uvāca

05,163.001a sudakṣiṇas tu kāmbojo ratha ekaguṇo mataḥ

05,163.001c tavārthasiddhim ākāṅkṣan yotsyate samare paraiḥ

05,163.002a etasya rathasiṃhasya tavārthe rājasattama

05,163.002c parākramaṃ yathendrasya drakṣyanti kuravo yudhi

05,163.003a etasya rathavaṃśo hi tigmavegaprahāriṇām

05,163.003c kāmbojānāṃ mahārāja śalabhānām ivāyatiḥ

05,163.004a nīlo māhiṣmatīvāsī nīlavarmadharas tava

05,163.004c rathavaṃśena śatrūṇāṃ kadanaṃ vai kariṣyati

05,163.005a kṛtavairaḥ purā caiva sahadevena pārthivaḥ

05,163.005c yotsyate satataṃ rājaṃs tavārthe kurusattama

05,163.006a vindānuvindāv āvantyau sametau rathasattamau

05,163.006c kṛtinau samare tāta dṛḍhavīryaparākramau

05,163.007a etau tau puruṣavyāghrau ripusainyaṃ pradhakṣyataḥ

05,163.007c gadāprāsāsinārācais tomaraiś ca bhujacyutaiḥ

05,163.008a yuddhābhikāmau samare krīḍantāv iva yūthapau

05,163.008c yūthamadhye mahārāja vicarantau kṛtāntavat

05,163.009a trigartā bhrātaraḥ pañca rathodārā matā mama

05,163.009c kṛtavairāś ca pārthena virāṭanagare tadā

05,163.010a makarā iva rājendra samuddhatataraṅgiṇīm

05,163.010c gaṅgāṃ vikṣobhayiṣyanti pārthānāṃ yudhi vāhinīm

05,163.011a te rathāḥ pañca rājendra yeṣāṃ satyaratho mukham

05,163.011c ete yotsyanti samare saṃsmarantaḥ purā kṛtam

05,163.012a vyalīkaṃ pāṇḍaveyena bhīmasenānujena ha

05,163.012c diśo vijayatā rājañ śvetavāhena bhārata

05,163.012d*0564_01 kadarthīkṛtya saṃgrāme dāpitāḥ karam uttamam

05,163.013a te haniṣyanti pārthānāṃ samāsādya mahārathān

05,163.013c varān varān maheṣvāsān kṣatriyāṇāṃ dhuraṃdharāḥ

05,163.014a lakṣmaṇas tava putras tu tathā duḥśāsanasya ca

05,163.014c ubhau tau puruṣavyāghrau saṃgrāmeṣv anivartinau

05,163.015a taruṇau sukumārau ca rājaputrau tarasvinau

05,163.015c yuddhānāṃ ca viśeṣajñau praṇetārau ca sarvaśaḥ

05,163.016a rathau tau rathaśārdūla matau me rathasattamau

05,163.016c kṣatradharmaratau vīrau mahat karma kariṣyataḥ

05,163.017a daṇḍadhāro mahārāja ratha eko nararṣabhaḥ

05,163.017c yotsyate samaraṃ prāpya svena sainyena pālitaḥ

05,163.018a bṛhadbalas tathā rājā kausalyo rathasattamaḥ

05,163.018c ratho mama matas tāta dṛḍhavegaparākramaḥ

05,163.019a eṣa yotsyati saṃgrāme svāṃ camūṃ saṃpraharṣayan

05,163.019c ugrāyudho maheṣvāso dhārtarāṣṭrahite rataḥ

05,163.019d*0565_01 eṣa yotsyati saṃgrāme ratha ekaguṇo mataḥ

05,163.020a kṛpaḥ śāradvato rājan rathayūthapayūthapaḥ

05,163.020c priyān prāṇān parityajya pradhakṣyati ripūṃs tava

05,163.021a gautamasya maharṣer ya ācāryasya śaradvataḥ

05,163.021c kārttikeya ivājeyaḥ śarastambāt suto 'bhavat

05,163.022a eṣa senāṃ bahuvidhāṃ vividhāyudhakārmukām

05,163.022c agnivat samare tāta cariṣyati vimardayan

05,164.001 bhīṣma uvāca

05,164.001a śakunir mātulas te 'sau ratha eko narādhipa

05,164.001c prasajya pāṇḍavair vairaṃ yotsyate nātra saṃśayaḥ

05,164.002a etasya sainyā durdharṣāḥ samare 'pratiyāyinaḥ

05,164.002c vikṛtāyudhabhūyiṣṭhā vāyuvegasamā jave

05,164.003a droṇaputro maheṣvāsaḥ sarveṣām ati dhanvinām

05,164.003c samare citrayodhī ca dṛḍhāstraś ca mahārathaḥ

05,164.004a etasya hi mahārāja yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ

05,164.004c śarāsanād vinirmuktāḥ saṃsaktā yānti sāyakāḥ

05,164.005a naiṣa śakyo mayā vīraḥ saṃkhyātuṃ rathasattamaḥ

05,164.005c nirdahed api lokāṃs trīn icchann eṣa mahāyaśāḥ

05,164.006a krodhas tejaś ca tapasā saṃbhṛto ''śramavāsinā

05,164.006c droṇenānugṛhītaś ca divyair astrair udāradhīḥ

05,164.007a doṣas tv asya mahān eko yenaiṣa bharatarṣabha

05,164.007c na me ratho nātiratho mataḥ pārthivasattama

05,164.008a jīvitaṃ priyam atyartham āyuṣkāmaḥ sadā dvijaḥ

05,164.008c na hy asya sadṛśaḥ kaś cid ubhayoḥ senayor api

05,164.009a hanyād ekarathenaiva devānām api vāhinīm

05,164.009c vapuṣmāṃs talaghoṣeṇa sphoṭayed api parvatān

05,164.010a asaṃkhyeyaguṇo vīraḥ prahartā dāruṇadyutiḥ

05,164.010c daṇḍapāṇir ivāsahyaḥ kālavat pracariṣyati

05,164.011a yugāntāgnisamaḥ krodhe siṃhagrīvo mahāmatiḥ

05,164.011c eṣa bhārata yuddhasya pṛṣṭhaṃ saṃśamayiṣyati

05,164.012a pitā tv asya mahātejā vṛddho 'pi yuvabhir varaḥ

05,164.012c raṇe karma mahat kartā tatra me nāsti saṃśayaḥ

05,164.012d*0566_01 pitāsya tu raṇe karma mahat kartā na saṃśayaḥ

05,164.013a astravegāniloddhūtaḥ senākakṣendhanotthitaḥ

05,164.013c pāṇḍuputrasya sainyāni pradhakṣyati jaye dhṛtaḥ

05,164.014a rathayūthapayūthānāṃ yūthapaḥ sa nararṣabhaḥ

05,164.014c bhāradvājātmajaḥ kartā karma tīvraṃ hitāya vaḥ

05,164.015a sarvamūrdhābhiṣiktānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ

05,164.015c gacched antaṃ sṛñjayānāṃ priyas tv asya dhanaṃjayaḥ

05,164.016a naiṣa jātu maheṣvāsaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam

05,164.016c hanyād ācāryakaṃ dīptaṃ saṃsmṛtya guṇanirjitam

05,164.017a ślāghaty eṣa sadā vīraḥ pārthasya guṇavistaraiḥ

05,164.017c putrād abhyadhikaṃ caiva bhāradvājo 'nupaśyati

05,164.018a hanyād ekarathenaiva devagandharvadānavān

05,164.018c ekībhūtān api raṇe divyair astraiḥ pratāpavān

05,164.019a pauravo rājaśārdūlas tava rājan mahārathaḥ

05,164.019c mato mama ratho vīra paravīrarathārujaḥ

05,164.020a svena sainyena sahitaḥ pratapañ śatruvāhinīm

05,164.020c pradhakṣyati sa pāñcālān kakṣaṃ kṛṣṇagatir yathā

05,164.021a satyavrato rathavaro rājaputro mahārathaḥ

05,164.021c tava rājan ripubale kālavat pracariṣyati

05,164.022a etasya yodhā rājendra vicitrakavacāyudhāḥ

05,164.022c vicariṣyanti saṃgrāme nighnantaḥ śātravāṃs tava

05,164.023a vṛṣaseno rathāgryas te karṇaputro mahārathaḥ

05,164.023c pradhakṣyati ripūṇāṃ te balāni balināṃ varaḥ

05,164.024a jalasaṃdho mahātejā rājan rathavaras tava

05,164.024c tyakṣyate samare prāṇān māgadhaḥ paravīrahā

05,164.025a eṣa yotsyati saṃgrāme gajaskandhaviśāradaḥ

05,164.025c rathena vā mahābāhuḥ kṣapayañ śatruvāhinīm

05,164.026a ratha eṣa mahārāja mato mama nararṣabhaḥ

05,164.026c tvadarthe tyakṣyati prāṇān saha sainyo mahāraṇe

05,164.027a eṣa vikrāntayodhī ca citrayodhī ca saṃgare

05,164.027c vītabhīś cāpi te rājañ śātravaiḥ saha yotsyate

05,164.028a bāhlīko 'tirathaś caiva samare cānivartitā

05,164.028c mama rājan mato yuddhe śūro vaivasvatopamaḥ

05,164.029a na hy eṣa samaraṃ prāpya nivarteta kathaṃ cana

05,164.029c yathā satatago rājan nābhihatya parān raṇe

05,164.030a senāpatir mahārāja satyavāṃs te mahārathaḥ

05,164.030c raṇeṣv adbhutakarmā ca rathaḥ pararathārujaḥ

05,164.031a etasya samaraṃ dṛṣṭvā na vyathāsti kathaṃ cana

05,164.031c utsmayann abhyupaity eṣa parān rathapathe sthitān

05,164.032a eṣa cāriṣu vikrāntaḥ karma satpuruṣocitam

05,164.032c kartā vimarde sumahat tvadarthe puruṣottamaḥ

05,164.033a alāyudho rākṣasendraḥ krūrakarmā mahābalaḥ

05,164.033c haniṣyati parān rājan pūrvavairam anusmaran

05,164.034a eṣa rākṣasasainyānāṃ sarveṣāṃ rathasattamaḥ

05,164.034c māyāvī dṛḍhavairaś ca samare vicariṣyati

05,164.035a prāgjyotiṣādhipo vīro bhagadattaḥ pratāpavān

05,164.035c gajāṅkuśadharaśreṣṭho rathe caiva viśāradaḥ

05,164.036a etena yuddham abhavat purā gāṇḍīvadhanvanaḥ

05,164.036c divasān subahūn rājann ubhayor jayagṛddhinoḥ

05,164.037a tataḥ sakhāyaṃ gāndhāre mānayan pākaśāsanam

05,164.037c akarot saṃvidaṃ tena pāṇḍavena mahātmanā

05,164.038a eṣa yotsyati saṃgrāme gajaskandhaviśāradaḥ

05,164.038c airāvatagato rājā devānām iva vāsavaḥ

05,165.001 bhīṣma uvāca

05,165.001a acalo vṛṣakaś caiva bhrātarau sahitāv ubhau

05,165.001c rathau tava durādharṣau śatrūn vidhvaṃsayiṣyataḥ

05,165.002a balavantau naravyāghrau dṛḍhakrodhau prahāriṇau

05,165.002c gāndhāramukhyau taruṇau darśanīyau mahābalau

05,165.003a sakhā te dayito nityaṃ ya eṣa raṇakarkaśaḥ

05,165.003c protsāhayati rājaṃs tvāṃ vigrahe pāṇḍavaiḥ saha

05,165.004a paruṣaḥ katthano nīcaḥ karṇo vaikartanas tava

05,165.004c mantrī netā ca bandhuś ca mānī cātyantam ucchritaḥ

05,165.005a eṣa naiva rathaḥ pūrṇo nāpy evātiratho nṛpa

05,165.005c viyuktaḥ kavacenaiṣa sahajena vicetanaḥ

05,165.005e kuṇḍalābhyāṃ ca divyābhyāṃ viyuktaḥ satataṃ ghṛṇī

05,165.006a abhiśāpāc ca rāmasya brāhmaṇasya ca bhāṣaṇāt

05,165.006c karaṇānāṃ viyogāc ca tena me 'rdharatho mataḥ

05,165.006e naiṣa phalgunam āsādya punar jīvan vimokṣyate

05,165.007 saṃjaya uvāca

05,165.007a tato 'bravīn mahābāhur droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

05,165.007c evam etad yathāttha tvaṃ na mithyāstīti kiṃ cana

05,165.008a raṇe raṇe 'timānī ca vimukhaś caiva dṛśyate

05,165.008c ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca tena me 'rdharatho mataḥ

05,165.009a etac chrutvā tu rādheyaḥ krodhād utphullalocanaḥ

05,165.009c uvāca bhīṣmaṃ rājendra tudan vāgbhiḥ pratodavat

05,165.010a pitāmaha yatheṣṭaṃ māṃ vākśarair upakṛntasi

05,165.010c anāgasaṃ sadā dveṣād evam eva pade pade

05,165.010e marṣayāmi ca tat sarvaṃ duryodhanakṛtena vai

05,165.011a tvaṃ tu māṃ manyase 'śaktaṃ yathā kāpuruṣaṃ tathā

05,165.011c bhavān ardharatho mahyaṃ mato nāsty atra saṃśayaḥ

05,165.012a sarvasya jagataś caiva gāṅgeya na mṛṣā vade

05,165.012c kurūṇām ahito nityaṃ na ca rājāvabudhyate

05,165.013a ko hi nāma samāneṣu rājasūdāttakarmasu

05,165.013c tejovadham imaṃ kuryād vibhedayiṣur āhave

05,165.013e yathā tvaṃ guṇanirdeśād aparādhaṃ cikīrṣasi

05,165.014a na hāyanair na palitair na vittair na ca bandhubhiḥ

05,165.014c mahārathatvaṃ saṃkhyātuṃ śakyaṃ kṣatrasya kaurava

05,165.015a balajyeṣṭhaṃ smṛtaṃ kṣatraṃ mantrajyeṣṭhā dvijātayaḥ

05,165.015c dhanajyeṣṭhāḥ smṛtā vaiśyāḥ śūdrās tu vayasādhikāḥ

05,165.016a yathecchakaṃ svayaṃgrāhād rathān atirathāṃs tathā

05,165.016c kāmadveṣasamāyukto mohāt prakurute bhavān

05,165.017a duryodhana mahābāho sādhu samyag avekṣyatām

05,165.017c tyajyatāṃ duṣṭabhāvo 'yaṃ bhīṣmaḥ kilbiṣakṛt tava

05,165.018a bhinnā hi senā nṛpate duḥsaṃdheyā bhavaty uta

05,165.018c maulāpi puruṣavyāghra kim u nānā samutthitā

05,165.019a eṣāṃ dvaidhaṃ samutpannaṃ yodhānāṃ yudhi bhārata

05,165.019c tejovadho naḥ kriyate pratyakṣeṇa viśeṣataḥ

05,165.020a rathānāṃ kva ca vijñānaṃ kva ca bhīṣmo 'lpacetanaḥ

05,165.020c aham āvārayiṣyāmi pāṇḍavānām anīkinīm

05,165.021a āsādya mām amogheṣuṃ gamiṣyanti diśo daśa

05,165.021c pāṇḍavāḥ sahapañcālāḥ śārdūlaṃ vṛṣabhā iva

05,165.022a kva ca yuddhavimardo vā mantrāḥ suvyāhṛtāni vā

05,165.022c kva ca bhīṣmo gatavayā mandātmā kālamohitaḥ

05,165.023a spardhate hi sadā nityaṃ sarveṇa jagatā saha

05,165.023c na cānyaṃ puruṣaṃ kaṃ cin manyate moghadarśanaḥ

05,165.024a śrotavyaṃ khalu vṛddhānām iti śāstranidarśanam

05,165.024c na tv evāpy ativṛddhānāṃ punar bālā hi te matāḥ

05,165.025a aham eko haniṣyāmi pāṇḍavān nātra saṃśayaḥ

05,165.025c suyuddhe rājaśārdūla yaśo bhīṣmaṃ gamiṣyati

05,165.026a kṛtaḥ senāpatis tv eṣa tvayā bhīṣmo narādhipa

05,165.026c senāpatiṃ guṇo gantā na tu yodhān kathaṃ cana

05,165.027a nāhaṃ jīvati gāṅgeye yotsye rājan kathaṃ cana

05,165.027c hate tu bhīṣme yodhāsmi sarvair eva mahārathaiḥ

05,166.001 bhīṣma uvāca

05,166.001a samudyato 'yaṃ bhāro me sumahān sāgaropamaḥ

05,166.001c dhārtarāṣṭrasya saṃgrāme varṣapūgābhicintitaḥ

05,166.002a tasminn abhyāgate kāle pratapte lomaharṣaṇe

05,166.002c mithobhedo na me kāryas tena jīvasi sūtaja

05,166.003a na hy ahaṃ nādya vikramya sthaviro 'pi śiśos tava

05,166.003c yuddhaśraddhāṃ raṇe chindyāṃ jīvitasya ca sūtaja

05,166.004a jāmadagnyena rāmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā

05,166.004c na me vyathābhavat kā cit tvaṃ tu me kiṃ kariṣyasi

05,166.005a kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo ''tmabalasaṃstavam

05,166.005c vakṣyāmi tu tvāṃ saṃtapto nihīna kulapāṃsana

05,166.006a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśirājñaḥ svayaṃvare

05,166.006c nirjityaikarathenaiva yat kanyās tarasā hṛtāḥ

05,166.007a īdṛśānāṃ sahasrāṇi viśiṣṭānām atho punaḥ

05,166.007c mayaikena nirastāni sasainyāni raṇājire

05,166.008a tvāṃ prāpya vairapuruṣaṃ kurūṇām anayo mahān

05,166.008c upasthito vināśāya yatasva puruṣo bhava

05,166.009a yudhyasva pārthaṃ samare yena vispardhase saha

05,166.009c drakṣyāmi tvāṃ vinirmuktam asmād yuddhāt sudurmate

05,166.010 saṃjaya uvāca

05,166.010a tam uvāca tato rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ

05,166.010c mām avekṣasva gāṅgeya kāryaṃ hi mahad udyatam

05,166.011a cintyatām idam evāgre mama niḥśreyasaṃ param

05,166.011c ubhāv api bhavantau me mahat karma kariṣyataḥ

05,166.012a bhūyaś ca śrotum icchāmi pareṣāṃ rathasattamān

05,166.012c ye caivātirathās tatra tathaiva rathayūthapāḥ

05,166.013a balābalam amitrāṇāṃ śrotum icchāmi kaurava

05,166.013c prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai idaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati

05,166.014 bhīṣma uvāca

05,166.014a ete rathās te saṃkhyātās tathaivātirathā nṛpa

05,166.014c ya cāpy ardharathā rājan pāṇḍavānām ataḥ śṛṇu

05,166.015a yadi kautūhalaṃ te 'dya pāṇḍavānāṃ bale nṛpa

05,166.015c rathasaṃkhyāṃ mahābāho sahaibhir vasudhādhipaiḥ

05,166.016a svayaṃ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntinandanaḥ

05,166.016c agnivat samare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ

05,166.017a bhīmasenas tu rājendra ratho 'ṣṭaguṇasaṃmitaḥ

05,166.017b*0567_01 na tasyāsti samo yuddhe gadayā sāyakair api

05,166.017c nāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ

05,166.018a mādrīputrau tu rathinau dvāv eva puruṣarṣabhau

05,166.018c aśvināv iva rūpeṇa tejasā ca samanvitau

05,166.019a ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśam ātmanaḥ

05,166.019c rudravat pracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ

05,166.020a sarva eva mahātmānaḥ śālaskandhā ivodgatāḥ

05,166.020c prādeśenādhikāḥ pumbhir anyais te ca pramāṇataḥ

05,166.021a siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ

05,166.021c caritabrahmacaryāś ca sarve cātitapasvinaḥ

05,166.022a hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥ

05,166.022c jave prahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥ

05,166.022e sarve jitamahīpālā digjaye bharatarṣabha

05,166.023a na caiṣāṃ puruṣāḥ ke cid āyudhāni gadāḥ śarān

05,166.023c viṣahanti sadā kartum adhijyāny api kaurava

05,166.023e udyantuṃ vā gadāṃ gurvīṃ śarān vāpi prakarṣitum

05,166.024a jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe

05,166.024c bālair api bhavantas taiḥ sarva eva viśeṣitāḥ

05,166.025a te te sainyaṃ samāsādya vyāghrā iva balotkaṭāḥ

05,166.025c vidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ

05,166.026a ekaikaśas te saṃgrāme hanyuḥ sarvān mahīkṣitaḥ

05,166.026c pratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavat

05,166.027a draupadyāś ca parikleśaṃ dyūte ca paruṣā giraḥ

05,166.027c te saṃsmarantaḥ saṃgrāme vicariṣyanti kālavat

05,166.028a lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavān

05,166.028c ubhayoḥ senayor vīra ratho nāstīha tādṛśaḥ

05,166.029a na hi deveṣu vā pūrvaṃ dānaveṣūrageṣu vā

05,166.029c rākṣaseṣv atha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu

05,166.030a bhūto 'tha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaś cin mayā śrutaḥ

05,166.030c samāyukto mahārāja yathā pārthasya dhīmataḥ

05,166.031a vāsudevaś ca saṃyantā yoddhā caiva dhanaṃjayaḥ

05,166.031c gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ te cāśvā vātaraṃhasaḥ

05,166.032a abhedyaṃ kavacaṃ divyam akṣayyau ca maheṣudhī

05,166.032c astragrāmaś ca māhendro raudraḥ kaubera eva ca

05,166.033a yāmyaś ca vāruṇaś caiva gadāś cograpradarśanāḥ

05,166.033c vajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni vai

05,166.034a dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām

05,166.034c hatāny ekarathenājau kas tasya sadṛśo rathaḥ

05,166.035a eṣa hanyād dhi saṃrambhī balavān satyavikramaḥ

05,166.035c tava senāṃ mahābāhuḥ svāṃ caiva paripālayan

05,166.036a ahaṃ cainaṃ pratyudiyām ācāryo vā dhanaṃjayam

05,166.036c na tṛtīyo 'sti rājendra senayor ubhayor api

05,166.036e ya enaṃ śaravarṣāṇi varṣantam udiyād rathī

05,166.037a jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥ

05,166.037c samāyuktas tu kaunteyo vāsudevasahāyavān

05,166.037e taruṇaś ca kṛtī caiva jīrṇāv āvām ubhāv api

05,166.038 saṃjaya uvāca

05,166.038a etac chrutvā tu bhīṣmasya rājñāṃ dadhvaṃsire tadā

05,166.038c kāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāś candanarūṣitāḥ

05,166.039a manobhiḥ saha sāvegaiḥ saṃsmṛtya ca purātanam

05,166.039c sāmarthyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yathāpratyakṣadarśanāt

05,167.001 bhīṣma uvāca

05,167.001a draupadeyā mahārāja sarve pañca mahārathāḥ

05,167.001c vairāṭir uttaraś caiva ratho mama mahān mataḥ

05,167.002a abhimanyur mahārāja rathayūthapayūthapaḥ

05,167.002c samaḥ pārthena samare vāsudevena vā bhavet

05,167.003a laghv astraś citrayodhī ca manasvī dṛḍhavikramaḥ

05,167.003c saṃsmaran vai parikleśaṃ svapitur vikramiṣyati

05,167.004a sātyakir mādhavaḥ śūro rathayūthapayūthapaḥ

05,167.004c eṣa vṛṣṇipravīrāṇām amarṣī jitasādhvasaḥ

05,167.005a uttamaujās tathā rājan ratho mama mahān mataḥ

05,167.005c yudhāmanyuś ca vikrānto rathodāro nararṣabhaḥ

05,167.006a eteṣāṃ bahusāhasrā rathā nāgā hayās tathā

05,167.006c yotsyante te tanuṃ tyaktvā kuntīputrapriyepsayā

05,167.007a pāṇḍavaiḥ saha rājendra tava senāsu bhārata

05,167.007c agnimārutavad rājann āhvayantaḥ parasparam

05,167.008a ajeyau samare vṛddhau virāṭadrupadāv ubhau

05,167.008c mahārathau mahāvīryau matau me puruṣarṣabhau

05,167.009a vayovṛddhāv api tu tau kṣatradharmaparāyaṇau

05,167.009c yatiṣyete paraṃ śaktyā sthitau vīragate pathi

05,167.010a saṃbandhakena rājendra tau tu vīryabalānvayāt

05,167.010c āryavṛttau maheṣvāsau snehapāśasitāv ubhau

05,167.011a kāraṇaṃ prāpya tu narāḥ sarva eva mahābhujāḥ

05,167.011c śūrā vā kātarā vāpi bhavanti narapuṃgava

05,167.012a ekāyanagatāv etau pārthena dṛḍhabhaktikau

05,167.012c tyaktvā prāṇān paraṃ śaktyā ghaṭitārau narādhipa

05,167.013a pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāv ubhau saṃyati dāruṇau

05,167.013c saṃbandhibhāvaṃ rakṣantau mahat karma kariṣyataḥ

05,167.014a lokavīrau maheṣvāsau tyaktātmānau ca bhārata

05,167.014c pratyayaṃ parirakṣantau mahat karma kariṣyataḥ

05,168.001 bhīṣma uvāca

05,168.001a pāñcālarājasya suto rājan parapuraṃjayaḥ

05,168.001c śikhaṇḍī rathamukhyo me mataḥ pārthasya bhārata

05,168.002a eṣa yotsyati saṃgrāme nāśayan pūrvasaṃsthitim

05,168.002c paraṃ yaśo viprathayaṃs tava senāsu bhārata

05,168.003a etasya bahulāḥ senāḥ pāñcālāś ca prabhadrakāḥ

05,168.003c tenāsau rathavaṃśena mahat karma kariṣyati

05,168.004a dhṛṣṭadyumnaś ca senānīḥ sarvasenāsu bhārata

05,168.004c mato me 'tiratho rājan droṇaśiṣyo mahārathaḥ

05,168.005a eṣa yotsyati saṃgrāme sūdayan vai parān raṇe

05,168.005c bhagavān iva saṃkruddhaḥ pinākī yugasaṃkṣaye

05,168.006a etasya tadrathānīkaṃ kathayanti raṇapriyāḥ

05,168.006c bahutvāt sāgaraprakhyaṃ devānām iva saṃyuge

05,168.007a kṣatradharmā tu rājendra mato me 'rdharatho nṛpa

05,168.007c dhṛṣṭadyumnasya tanayo bālyān nātikṛtaśramaḥ

05,168.008a śiśupālasuto vīraś cedirājo mahārathaḥ

05,168.008c dhṛṣṭaketur maheṣvāsaḥ saṃbandhī pāṇḍavasya ha

05,168.009a eṣa cedipatiḥ śūraḥ saha putreṇa bhārata

05,168.009c mahārathenāsukaraṃ mahat karma kariṣyati

05,168.010a kṣatradharmarato mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ

05,168.010c kṣatradevas tu rājendra pāṇḍaveṣu rathottamaḥ

05,168.010e jayantaś cāmitaujāś ca satyajic ca mahārathaḥ

05,168.011a mahārathā mahātmānaḥ sarve pāñcālasattamāḥ

05,168.011c yotsyante samare tāta saṃrabdhā iva kuñjarāḥ

05,168.012a ajo bhojaś ca vikrāntau pāṇḍaveṣu mahārathau

05,168.012b*0568_01 lokavīrau maheṣvāsau tyaktātmānau mahārathau

05,168.012c pāṇḍavānāṃ sahāyārthe paraṃ śaktyā yatiṣyataḥ

05,168.012e śīghrāstrau citrayoddhārau kṛtinau dṛḍhavikramau

05,168.013a kekayāḥ pañca rājendra bhrātaro yuddhadurmadāḥ

05,168.013c sarva ete rathodārāḥ sarve lohitakadhvajāḥ

05,168.014a kāśikaḥ sukumāraś ca nīlo yaś cāparo nṛpaḥ

05,168.014c sūryadattaś ca śaṅkhaś ca madirāśvaś ca nāmataḥ

05,168.015a sarva ete rathodārāḥ sarve cāhavalakṣaṇāḥ

05,168.015c sarvāstraviduṣaḥ sarve mahātmāno matā mama

05,168.016a vārdhakṣemir mahārāja ratho mama mahān mataḥ

05,168.016c citrāyudhaś ca nṛpatir mato me rathasattamaḥ

05,168.016e sa hi saṃgrāmaśobhī ca bhaktaś cāpi kirīṭinaḥ

05,168.017a cekitānaḥ satyadhṛtiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathau

05,168.017c dvāv imau puruṣavyāghrau rathodārau matau mama

05,168.018a vyāghradattaś ca rājendra candrasenaś ca bhārata

05,168.018c matau mama rathodārau pāṇḍavānāṃ na saṃśayaḥ

05,168.019a senābinduś ca rājendra krodhahantā ca nāmataḥ

05,168.019c yaḥ samo vāsudevena bhīmasenena cābhibhūḥ

05,168.019e sa yotsyatīha vikramya samare tava sainikaiḥ

05,168.020a māṃ droṇaṃ ca kṛpaṃ caiva yathā saṃmanyate bhavān

05,168.020c tathā sa samaraślāghī mantavyo rathasattamaḥ

05,168.021a kāśyaḥ paramaśīghrāstraḥ ślāghanīyo rathottamaḥ

05,168.021c ratha ekaguṇo mahyaṃ mataḥ parapuraṃjayaḥ

05,168.022a ayaṃ ca yudhi vikrānto mantavyo 'ṣṭaguṇo rathaḥ

05,168.022c satyajit samaraślāghī drupadasyātmajo yuvā

05,168.023a gataḥ so 'tirathatvaṃ hi dhṛṣṭadyumnena saṃmitaḥ

05,168.023c pāṇḍavānāṃ yaśaskāmaḥ paraṃ karma kariṣyati

05,168.024a anuraktaś ca śūraś ca ratho 'yam aparo mahān

05,168.024c pāṇḍyarājo mahāvīryaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ

05,168.025a dṛḍhadhanvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānāṃ rathottamaḥ

05,168.025c śreṇimān kauravaśreṣṭha vasudānaś ca pārthivaḥ

05,168.025e ubhāv etāv atirathau matau mama paraṃtapa

05,168.025f*0569_01 anyau virāṭasya sutau śaṅkhaśvetau mahārathau

05,168.025f*0569_02 pāṇḍavānāṃ sahāyārthe mahat karma kariṣyataḥ

05,169.001 bhīṣma uvāca

05,169.001a rocamāno mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ

05,169.001c yotsyate 'maravat saṃkhye parasainyeṣu bhārata

05,169.002a purujit kuntibhojaś ca maheṣvāso mahābalaḥ

05,169.002c mātulo bhīmasenasya sa ca me 'tiratho mataḥ

05,169.003a eṣa vīro maheṣvāsaḥ kṛtī ca nipuṇaś ca ha

05,169.003c citrayodhī ca śaktaś ca mato me rathapuṃgavaḥ

05,169.004a sa yotsyati hi vikramya maghavān iva dānavaiḥ

05,169.004c yodhāś cāsya parikhyātāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

05,169.005a bhāgineyakṛte vīraḥ sa kariṣyati saṃgare

05,169.005c sumahat karma pāṇḍūnāṃ sthitaḥ priyahite nṛpaḥ

05,169.006a bhaimasenir mahārāja haiḍimbo rākṣaseśvaraḥ

05,169.006c mato me bahumāyāvī rathayūthapayūthapaḥ

05,169.007a yotsyate samare tāta māyābhiḥ samarapriyaḥ

05,169.007c ye cāsya rākṣasāḥ śūrāḥ sacivā vaśavartinaḥ

05,169.008a ete cānye ca bahavo nānājanapadeśvarāḥ

05,169.008c sametāḥ pāṇḍavasyārthe vāsudevapurogamāḥ

05,169.009a ete prādhānyato rājan pāṇḍavasya mahātmanaḥ

05,169.009c rathāś cātirathāś caiva ye cāpy ardharathā matāḥ

05,169.010a neṣyanti samare senāṃ bhīmāṃ yaudhiṣṭhirīṃ nṛpa

05,169.010c mahendreṇeva vīreṇa pālyamānāṃ kirīṭinā

05,169.011a tair ahaṃ samare vīra tvām āyadbhir jayaiṣibhiḥ

05,169.011c yotsyāmi jayam ākāṅkṣann atha vā nidhanaṃ raṇe

05,169.012a pārthaṃ ca vāsudevaṃ ca cakragāṇḍīvadhāriṇau

05,169.012c saṃdhyāgatāv ivārkendū sameṣye puruṣottamau

05,169.013a ye caiva te rathodārāḥ pāṇḍuputrasya sainikāḥ

05,169.013c sahasainyān ahaṃ tāṃś ca pratīyāṃ raṇamūrdhani

05,169.014a ete rathāś cātirathāś ca tubhyaṃ; yathāpradhānaṃ nṛpa kīrtitā mayā

05,169.014c tathā rājann ardharathāś ca ke cit; tathaiva teṣām api kauravendra

05,169.015a arjunaṃ vāsudevaṃ ca ye cānye tatra pārthivāḥ

05,169.015c sarvān āvārayiṣyāmi yāvad drakṣyāmi bhārata

05,169.016a pāñcālyaṃ tu mahābāho nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam

05,169.016c udyateṣum abhiprekṣya pratiyudhyantam āhave

05,169.017a lokas tad veda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā

05,169.017c prāptaṃ rājyaṃ parityajya brahmacarye dhṛtavrataḥ

05,169.018a citrāṅgadaṃ kauravāṇām ahaṃ rājye 'bhyaṣecayam

05,169.018c vicitravīryaṃ ca śiśuṃ yauvarājye 'bhyaṣecayam

05,169.019a devavratatvaṃ vikhyāpya pṛthivyāṃ sarvarājasu

05,169.019c naiva hanyāṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃ cana

05,169.020a sa hi strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ

05,169.020c kanyā bhūtvā pumāñ jāto na yotsye tena bhārata

05,169.021a sarvāṃs tv anyān haniṣyāmi pārthivān bharatarṣabha

05,169.021c yān sameṣyāmi samare na tu kuntīsutān nṛpa

05,170.001 duryodhana uvāca

05,170.001a kimarthaṃ bharataśreṣṭha na hanyās tvaṃ śikhaṇḍinam

05,170.001c udyateṣum atho dṛṣṭvā samareṣv ātatāyinam

05,170.002a pūrvam uktvā mahābāho pāṇḍavān saha somakaiḥ

05,170.002c vadhiṣyāmīti gāṅgeya tan me brūhi pitāmaha

05,170.003 bhīṣma uvāca

05,170.003a śṛṇu duryodhana kathāṃ sahaibhir vasudhādhipaiḥ

05,170.003c yadarthaṃ yudhi saṃprekṣya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam

05,170.004a mahārājo mama pitā śaṃtanur bharatarṣabhaḥ

05,170.004c diṣṭāntaṃ prāpa dharmātmā samaye puruṣarṣabha

05,170.005a tato 'haṃ bharataśreṣṭha pratijñāṃ paripālayan

05,170.005c citrāṅgadaṃ bhrātaraṃ vai mahārājye 'bhyaṣecayam

05,170.006a tasmiṃś ca nidhanaṃ prāpte satyavatyā mate sthitaḥ

05,170.006c vicitravīryaṃ rājānam abhyaṣiñcaṃ yathāvidhi

05,170.007a mayābhiṣikto rājendra yavīyān api dharmataḥ

05,170.007c vicitravīryo dharmātmā mām eva samudaikṣata

05,170.008a tasya dārakriyāṃ tāta cikīrṣur aham apy uta

05,170.008c anurūpād iva kulād iti cintya mano dadhe

05,170.009a tathāśrauṣaṃ mahābāho tisraḥ kanyāḥ svayaṃvare

05,170.009c rūpeṇāpratimāḥ sarvāḥ kāśirājasutās tadā

05,170.009e ambā caivāmbikā caiva tathaivāmbālikāparā

05,170.010a rājānaś ca samāhūtāḥ pṛthivyāṃ bharatarṣabha

05,170.010c ambā jyeṣṭhābhavat tāsām ambikā tv atha madhyamā

05,170.010e ambālikā ca rājendra rājakanyā yavīyasī

05,170.011a so 'ham ekarathenaiva gataḥ kāśipateḥ purīm

05,170.011c apaśyaṃ tā mahābāho tisraḥ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ

05,170.011e rājñaś caiva samāvṛttān pārthivān pṛthivīpate

05,170.012a tato 'haṃ tān nṛpān sarvān āhūya samare sthitān

05,170.012c ratham āropayāṃ cakre kanyās tā bharatarṣabha

05,170.013a vīryaśulkāś ca tā jñātvā samāropya rathaṃ tadā

05,170.013c avocaṃ pārthivān sarvān ahaṃ tatra samāgatān

05,170.013e bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kanyā haratīti punaḥ punaḥ

05,170.014a te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā sarve mokṣāya pārthivāḥ

05,170.014c prasahya hi nayāmy eṣa miṣatāṃ vo narādhipāḥ

05,170.015a tatas te pṛthivīpālāḥ samutpetur udāyudhāḥ

05,170.015c yogo yoga iti kruddhāḥ sārathīṃś cāpy acodayan

05,170.016a te rathair meghasaṃkāśair gajaiś ca gajayodhinaḥ

05,170.016c pṛṣṭhyaiś cāśvair mahīpālāḥ samutpetur udāyudhāḥ

05,170.017a tatas te māṃ mahīpālāḥ sarva eva viśāṃ pate

05,170.017c rathavrātena mahatā sarvataḥ paryavārayan

05,170.018a tān ahaṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam

05,170.018c sarvān nṛpāṃś cāpy ajayaṃ devarāḍ iva dānavān

05,170.019a teṣām āpatatāṃ citrān dhvajān hemapariṣkṛtān

05,170.019c ekaikena hi bāṇena bhūmau pātitavān aham

05,170.020a hayāṃś caiṣāṃ gajāṃś caiva sārathīṃś cāpy ahaṃ raṇe

05,170.020c apātayaṃ śarair dīptaiḥ prahasan puruṣarṣabha

05,170.021a te nivṛttāś ca bhagnāś ca dṛṣṭvā tal lāghavaṃ mama

05,170.021b*0570_01 praṇipetuś ca sarve vai praśaśaṃsuś ca pārthivāḥ

05,170.021b*0570_02 tata ādāya tāḥ kanyā nṛpatīṃś ca visṛjya tān

05,170.021c athāhaṃ hāstinapuram āyāṃ jitvā mahīkṣitaḥ

05,170.022a ato 'haṃ tāś ca kanyā vai bhrātur arthāya bhārata

05,170.022c tac ca karma mahābāho satyavatyai nyavedayam

05,171.001 bhīṣma uvāca

05,171.001a tato 'haṃ bharataśreṣṭha mātaraṃ vīramātaram

05,171.001c abhigamyopasaṃgṛhya dāśeyīm idam abruvam

05,171.002a imāḥ kāśipateḥ kanyā mayā nirjitya pārthivān

05,171.002c vicitravīryasya kṛte vīryaśulkā upārjitāḥ

05,171.003a tato mūrdhany upāghrāya paryaśrunayanā nṛpa

05,171.003c āha satyavatī hṛṣṭā diṣṭyā putra jitaṃ tvayā

05,171.004a satyavatyās tv anumate vivāhe samupasthite

05,171.004c uvāca vākyaṃ savrīḍā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā

05,171.005a bhīṣma tvam asi dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

05,171.005c śrutvā ca dharmyaṃ vacanaṃ mahyaṃ kartum ihārhasi

05,171.006a mayā śālvapatiḥ pūrvaṃ manasābhivṛto varaḥ

05,171.006c tena cāsmi vṛtā pūrvaṃ rahasy avidite pituḥ

05,171.007a kathaṃ mām anyakāmāṃ tvaṃ rājañ śāstram adhītya vai

05,171.007c vāsayethā gṛhe bhīṣma kauravaḥ san viśeṣataḥ

05,171.008a etad buddhyā viniścitya manasā bharatarṣabha

05,171.008c yat kṣamaṃ te mahābāho tad ihārabdhum arhasi

05,171.009a sa māṃ pratīkṣate vyaktaṃ śālvarājo viśāṃ pate

05,171.009b*0571_01 tasmān māṃ tvaṃ kuruśreṣṭha samanujñātum arhasi

05,171.009c kṛpāṃ kuru mahābāho mayi dharmabhṛtāṃ vara

05,171.009e tvaṃ hi satyavrato vīra pṛthivyām iti naḥ śrutam

05,172.001 bhīṣma uvāca

05,172.001a tato 'haṃ samanujñāpya kālīṃ satyavatīṃ tadā

05,172.001c mantriṇaś ca dvijāṃś caiva tathaiva ca purohitān

05,172.001e samanujñāsiṣaṃ kanyāṃ jyeṣṭhām ambāṃ narādhipa

05,172.002a anujñātā yayau sā tu kanyā śālvapateḥ puram

05,172.002c vṛddhair dvijātibhir guptā dhātryā cānugatā tadā

05,172.002e atītya ca tam adhvānam āsasāda narādhipam

05,172.003a sā tam āsādya rājānaṃ śālvaṃ vacanam abravīt

05,172.003c āgatāhaṃ mahābāho tvām uddiśya mahādyute

05,172.003d*0572_01 abhinandasva māṃ rājan sadā priyahite ratām

05,172.003d*0572_02 pratipālaya māṃ rājan dharmādīṃś cara dharmataḥ

05,172.003d*0572_03 tvaṃ hi me manasā dhyātas tvayā cāpy upamantritā

05,172.004a tām abravīc chālvapatiḥ smayann iva viśāṃ pate

05,172.004c tvayānyapūrvayā nāhaṃ bhāryārthī varavarṇini

05,172.005a gaccha bhadre punas tatra sakāśaṃ bhāratasya vai

05,172.005c nāham icchāmi bhīṣmeṇa gṛhītāṃ tvāṃ prasahya vai

05,172.006a tvaṃ hi nirjitya bhīṣmeṇa nītā prītimatī tadā

05,172.006c parāmṛśya mahāyuddhe nirjitya pṛthivīpatīn

05,172.006e nāhaṃ tvayy anyapūrvāyāṃ bhāryārthī varavarṇini

05,172.007a katham asmadvidho rājā parapūrvāṃ praveśayet

05,172.007c nārīṃ viditavijñānaḥ pareṣāṃ dharmam ādiśan

05,172.007e yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre mā te kālo 'tyagād ayam

05,172.008a ambā tam abravīd rājann anaṅgaśarapīḍitā

05,172.008c maivaṃ vada mahīpāla naitad evaṃ kathaṃ cana

05,172.009a nāsmi prītimatī nītā bhīṣmeṇāmitrakarśana

05,172.009c balān nītāsmi rudatī vidrāvya pṛthivīpatīn

05,172.010a bhajasva māṃ śālvapate bhaktāṃ bālām anāgasam

05,172.010c bhaktānāṃ hi parityāgo na dharmeṣu praśasyate

05,172.011a sāham āmantrya gāṅgeyaṃ samareṣv anivartinam

05,172.011c anujñātā ca tenaiva tavaiva gṛham āgatā

05,172.012a na sa bhīṣmo mahābāhur mām icchati viśāṃ pate

05,172.012c bhrātṛhetoḥ samārambho bhīṣmasyeti śrutaṃ mayā

05,172.013a bhaginyau mama ye nīte ambikāmbālike nṛpa

05,172.013c prādād vicitravīryāya gāṅgeyo hi yavīyase

05,172.014a yathā śālvapate nānyaṃ naraṃ dhyāmi kathaṃ cana

05,172.014c tvām ṛte puruṣavyāghra tathā mūrdhānam ālabhe

05,172.015a na cānyapūrvā rājendra tvām ahaṃ samupasthitā

05,172.015c satyaṃ bravīmi śālvaitat satyenātmānam ālabhe

05,172.016a bhajasva māṃ viśālākṣa svayaṃ kanyām upasthitām

05,172.016c ananyapūrvāṃ rājendra tvatprasādābhikāṅkṣiṇīm

05,172.017a tām evaṃ bhāṣamāṇāṃ tu śālvaḥ kāśipateḥ sutām

05,172.017c atyajad bharataśreṣṭha tvacaṃ jīrṇām ivoragaḥ

05,172.018a evaṃ bahuvidhair vākyair yācyamānas tayānagha

05,172.018c nāśraddadhac chālvapatiḥ kanyāyā bharatarṣabha

05,172.019a tataḥ sā manyunāviṣṭā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā

05,172.019c abravīt sāśrunayanā bāṣpavihvalayā girā

05,172.020a tvayā tyaktā gamiṣyāmi yatra yatra viśāṃ pate

05,172.020c tatra me santu gatayaḥ santaḥ satyaṃ yathābruvam

05,172.021a evaṃ saṃbhāṣamāṇāṃ tu nṛśaṃsaḥ śālvarāṭ tadā

05,172.021c paryatyajata kauravya karuṇaṃ paridevatīm

05,172.022a gaccha gaccheti tāṃ śālvaḥ punaḥ punar abhāṣata

05,172.022c bibhemi bhīṣmāt suśroṇi tvaṃ ca bhīṣmaparigrahaḥ

05,172.023a evam uktā tu sā tena śālvenādīrghadarśinā

05,172.023c niścakrāma purād dīnā rudatī kurarī yathā

05,173.001 bhīṣma uvāca

05,173.001a sā niṣkramantī nagarāc cintayām āsa bhārata

05,173.001c pṛthivyāṃ nāsti yuvatir viṣamasthatarā mayā

05,173.001e bāndhavair viprahīnāsmi śālvena ca nirākṛtā

05,173.002a na ca śakyaṃ punar gantuṃ mayā vāraṇasāhvayam

05,173.002c anujñātāsmi bhīṣmeṇa śālvam uddiśya kāraṇam

05,173.003a kiṃ nu garhāmy athātmānam atha bhīṣmaṃ durāsadam

05,173.003c āho svit pitaraṃ mūḍhaṃ yo me 'kārṣīt svayaṃvaram

05,173.004a mamāyaṃ svakṛto doṣo yāhaṃ bhīṣmarathāt tadā

05,173.004c pravṛtte vaiśase yuddhe śālvārthaṃ nāpataṃ purā

05,173.004e tasyeyaṃ phalanirvṛttir yad āpannāsmi mūḍhavat

05,173.005a dhig bhīṣmaṃ dhik ca me mandaṃ pitaraṃ mūḍhacetasam

05,173.005c yenāhaṃ vīryaśulkena paṇyastrīvat praveritā

05,173.006a dhiṅ māṃ dhik śālvarājānaṃ dhig dhātāram athāpi ca

05,173.006c yeṣāṃ durnītabhāvena prāptāsmy āpadam uttamām

05,173.007a sarvathā bhāgadheyāni svāni prāpnoti mānavaḥ

05,173.007c anayasyāsya tu mukhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo mama

05,173.008a sā bhīṣme pratikartavyam ahaṃ paśyāmi sāṃpratam

05,173.008c tapasā vā yudhā vāpi duḥkhahetuḥ sa me mataḥ

05,173.008e ko nu bhīṣmaṃ yudhā jetum utsaheta mahīpatiḥ

05,173.009a evaṃ sā pariniścitya jagāma nagarād bahiḥ

05,173.009c āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām

05,173.009e tatas tām avasad rātriṃ tāpasaiḥ parivāritā

05,173.010a ācakhyau ca yathā vṛttaṃ sarvam ātmani bhārata

05,173.010c vistareṇa mahābāho nikhilena śucismitā

05,173.010e haraṇaṃ ca visargaṃ ca śālvena ca visarjanam

05,173.011a tatas tatra mahān āsīd brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ

05,173.011c śaikhāvatyas tapovṛddhaḥ śāstre cāraṇyake guruḥ

05,173.012a ārtāṃ tām āha sa muniḥ śaikhāvatyo mahātapāḥ

05,173.012c niḥśvasantīṃ satīṃ bālāṃ duḥkhaśokaparāyaṇām

05,173.013a evaṃ gate kiṃ nu bhadre śakyaṃ kartuṃ tapasvibhiḥ

05,173.013c āśramasthair mahābhāgais taponityair mahātmabhiḥ

05,173.014a sā tv enam abravīd rājan kriyatāṃ madanugrahaḥ

05,173.014c pravrājitum ihecchāmi tapas tapsyāmi duścaram

05,173.015a mayaivaitāni karmāṇi pūrvadeheṣu mūḍhayā

05,173.015c kṛtāni nūnaṃ pāpāni teṣām etat phalaṃ dhruvam

05,173.016a notsaheyaṃ punar gantuṃ svajanaṃ prati tāpasāḥ

05,173.016c pratyākhyātā nirānandā śālvena ca nirākṛtā

05,173.017a upadiṣṭam ihecchāmi tāpasyaṃ vītakalmaṣāḥ

05,173.017c yuṣmābhir devasaṃkāśāḥ kṛpā bhavatu vo mayi

05,173.018a sa tām āśvāsayat kanyāṃ dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ

05,173.018c sāntvayām āsa kāryaṃ ca pratijajñe dvijaiḥ saha

05,174.001 bhīṣma uvāca

05,174.001a tatas te tāpasāḥ sarve kāryavanto 'bhavaṃs tadā

05,174.001c tāṃ kanyāṃ cintayanto vai kiṃ kāryam iti dharmiṇaḥ

05,174.002a ke cid āhuḥ pitur veśma nīyatām iti tāpasāḥ

05,174.002c ke cid asmadupālambhe matiṃ cakrur dvijottamāḥ

05,174.003a ke cic chālvapatiṃ gatvā niyojyam iti menire

05,174.003c neti ke cid vyavasyanti pratyākhyātā hi tena sā

05,174.004a evaṃ gate kiṃ nu śakyaṃ bhadre kartuṃ manīṣibhiḥ

05,174.004c punar ūcuś ca te sarve tāpasāḥ saṃśitavratāḥ

05,174.005a alaṃ pravrajiteneha bhadre śṛṇu hitaṃ vacaḥ

05,174.005c ito gacchasva bhadraṃ te pitur eva niveśanam

05,174.006a pratipatsyati rājā sa pitā te yad anantaram

05,174.006c tatra vatsyasi kalyāṇi sukhaṃ sarvaguṇānvitā

05,174.006e na ca te 'nyā gatir nyāyyā bhaved bhadre yathā pitā

05,174.007a patir vāpi gatir nāryāḥ pitā vā varavarṇini

05,174.007c gatiḥ patiḥ samasthāyā viṣame tu pitā gatiḥ

05,174.008a pravrajyā hi suduḥkheyaṃ sukumāryā viśeṣataḥ

05,174.008c rājaputryāḥ prakṛtyā ca kumāryās tava bhāmini

05,174.009a bhadre doṣā hi vidyante bahavo varavarṇini

05,174.009c āśrame vai vasantyās te na bhaveyuḥ pitur gṛhe

05,174.010a tatas tu te 'bruvan vākyaṃ brāhmaṇās tāṃ tapasvinīm

05,174.010c tvām ihaikākinīṃ dṛṣṭvā nirjane gahane vane

05,174.010e prārthayiṣyanti rājendrās tasmān maivaṃ manaḥ kṛthāḥ

05,174.011 ambovāca

05,174.011a na śakyaṃ kāśinagarīṃ punar gantuṃ pitur gṛhān

05,174.011c avajñātā bhaviṣyāmi bāndhavānāṃ na saṃśayaḥ

05,174.012a uṣitā hy anyathā bālye pitur veśmani tāpasāḥ

05,174.012c nāhaṃ gamiṣye bhadraṃ vas tatra yatra pitā mama

05,174.012e tapas taptum abhīpsāmi tāpasaiḥ paripālitā

05,174.013a yathā pare 'pi me loke na syād evaṃ mahātyayaḥ

05,174.013c daurbhāgyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhās tasmāt tapsyāmy ahaṃ tapaḥ

05,174.014 bhīṣma uvāca

05,174.014a ity evaṃ teṣu vipreṣu cintayatsu tathā tathā

05,174.014c rājarṣis tad vanaṃ prāptas tapasvī hotravāhanaḥ

05,174.014d*0573_01 tāṃ tathā bhāminīṃ dṛṣṭvā śrutvā codvignamānasaḥ

05,174.015a tatas te tāpasāḥ sarve pūjayanti sma taṃ nṛpam

05,174.015c pūjābhiḥ svāgatādyābhir āsanenodakena ca

05,174.016a tasyopaviṣṭasya tato viśrāntasyopaśṛṇvataḥ

05,174.016c punar eva kathāṃ cakruḥ kanyāṃ prati vanaukasaḥ

05,174.017a ambāyās tāṃ kathāṃ śrutvā kāśirājñaś ca bhārata

05,174.017b*0574_01 rājarṣiḥ sa mahātejā babhūvodvignamānasaḥ

05,174.017b*0574_02 tāṃ tathāvādinīṃ śrutvā dṛṣṭvā ca sa mahātapāḥ

05,174.017b*0574_03 rājarṣiḥ kṛpayāviṣṭo mahātmā hotravāhanaḥ

05,174.017c sa vepamāna utthāya mātur asyāḥ pitā tadā

05,174.017e tāṃ kanyām aṅkam āropya paryāśvāsayata prabho

05,174.018a sa tām apṛcchat kārtsnyena vyasanotpattim āditaḥ

05,174.018c sā ca tasmai yathāvṛttaṃ vistareṇa nyavedayat

05,174.019a tataḥ sa rājarṣir abhūd duḥkhaśokasamanvitaḥ

05,174.019c kāryaṃ ca pratipede tan manasā sumahātapāḥ

05,174.020a abravīd vepamānaś ca kanyām ārtāṃ suduḥkhitaḥ

05,174.020c mā gāḥ pitṛgṛhaṃ bhadre mātus te janako hy aham

05,174.021a duḥkhaṃ chetsyāmi te 'haṃ vai mayi vartasva putrike

05,174.021c paryāptaṃ te manaḥ putri yad evaṃ pariśuṣyasi

05,174.022a gaccha madvacanād rāmaṃ jāmadagnyaṃ tapasvinam

05,174.022c rāmas tava mahad duḥkhaṃ śokaṃ cāpanayiṣyati

05,174.022e haniṣyati raṇe bhīṣmaṃ na kariṣyati ced vacaḥ

05,174.023a taṃ gaccha bhārgavaśreṣṭhaṃ kālāgnisamatejasam

05,174.023c pratiṣṭhāpayitā sa tvāṃ same pathi mahātapāḥ

05,174.024a tatas tu sasvaraṃ bāṣpam utsṛjantī punaḥ punaḥ

05,174.024c abravīt pitaraṃ mātuḥ sā tadā hotravāhanam

05,174.025a abhivādayitvā śirasā gamiṣye tava śāsanāt

05,174.025c api nāmādya paśyeyam āryaṃ taṃ lokaviśrutam

05,174.026a kathaṃ ca tīvraṃ duḥkhaṃ me haniṣyati sa bhārgavaḥ

05,174.026c etad icchāmy ahaṃ śrotum atha yāsyāmi tatra vai

05,175.001 hotravāhana uvāca

05,175.001a rāmaṃ drakṣyasi vatse tvaṃ jāmadagnyaṃ mahāvane

05,175.001c ugre tapasi vartantaṃ satyasaṃdhaṃ mahābalam

05,175.002a mahendre vai giriśreṣṭhe rāmaṃ nityam upāsate

05,175.002c ṛṣayo vedaviduṣo gandharvāpsarasas tathā

05,175.003a tatra gacchasva bhadraṃ te brūyāś cainaṃ vaco mama

05,175.003c abhivādya pūrvaṃ śirasā tapovṛddhaṃ dṛḍhavratam

05,175.004a brūyāś cainaṃ punar bhadre yat te kāryaṃ manīṣitam

05,175.004c mayi saṃkīrtite rāmaḥ sarvaṃ tat te kariṣyati

05,175.005a mama rāmaḥ sakhā vatse prītiyuktaḥ suhṛc ca me

05,175.005c jamadagnisuto vīraḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

05,175.006a evaṃ bruvati kanyāṃ tu pārthive hotravāhane

05,175.006c akṛtavraṇaḥ prādurāsīd rāmasyānucaraḥ priyaḥ

05,175.007a tatas te munayaḥ sarve samuttasthuḥ sahasraśaḥ

05,175.007c sa ca rājā vayovṛddhaḥ sṛñjayo hotravāhanaḥ

05,175.008a tataḥ pṛṣṭvā yathānyāyam anyonyaṃ te vanaukasaḥ

05,175.008c sahitā bharataśreṣṭha niṣeduḥ parivārya tam

05,175.009a tatas te kathayām āsuḥ kathās tās tā manoramāḥ

05,175.009c kāntā divyāś ca rājendra prītiharṣamudā yutāḥ

05,175.010a tataḥ kathānte rājarṣir mahātmā hotravāhanaḥ

05,175.010c rāmaṃ śreṣṭhaṃ maharṣīṇām apṛcchad akṛtavraṇam

05,175.011a kva saṃprati mahābāho jāmadagnyaḥ pratāpavān

05,175.011c akṛtavraṇa śakyo vai draṣṭuṃ vedavidāṃ varaḥ

05,175.012 akṛtavraṇa uvāca

05,175.012a bhavantam eva satataṃ rāmaḥ kīrtayati prabho

05,175.012c sṛñjayo me priyasakho rājarṣir iti pārthiva

05,175.013a iha rāmaḥ prabhāte śvo bhaviteti matir mama

05,175.013c draṣṭāsy enam ihāyāntaṃ tava darśanakāṅkṣayā

05,175.014a iyaṃ ca kanyā rājarṣe kimarthaṃ vanam āgatā

05,175.014c kasya ceyaṃ tava ca kā bhavatīcchāmi veditum

05,175.015 hotravāhana uvāca

05,175.015a dauhitrīyaṃ mama vibho kāśirājasutā śubhā

05,175.015c jyeṣṭhā svayaṃvare tasthau bhaginībhyāṃ sahānagha

05,175.016a iyam ambeti vikhyātā jyeṣṭhā kāśipateḥ sutā

05,175.016c ambikāmbālike tv anye yavīyasyau tapodhana

05,175.017a sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ tato 'bhavat

05,175.017c kanyānimittaṃ brahmarṣe tatrāsīd utsavo mahān

05,175.018a tataḥ kila mahāvīryo bhīṣmaḥ śāṃtanavo nṛpān

05,175.018c avākṣipya mahātejās tisraḥ kanyā jahāra tāḥ

05,175.019a nirjitya pṛthivīpālān atha bhīṣmo gajāhvayam

05,175.019c ājagāma viśuddhātmā kanyābhiḥ saha bhārata

05,175.020a satyavatyai nivedyātha vivāhārtham anantaram

05,175.020c bhrātur vicitravīryasya samājñāpayata prabhuḥ

05,175.021a tato vaivāhikaṃ dṛṣṭvā kanyeyaṃ samupārjitam

05,175.021c abravīt tatra gāṅgeyaṃ mantrimadhye dvijarṣabha

05,175.022a mayā śālvapatir vīra manasābhivṛtaḥ patiḥ

05,175.022c na mām arhasi dharmajña paracittāṃ pradāpitum

05,175.023a tac chrutvā vacanaṃ bhīṣmaḥ saṃmantrya saha mantribhiḥ

05,175.023c niścitya visasarjemāṃ satyavatyā mate sthitaḥ

05,175.024a anujñātā tu bhīṣmeṇa śālvaṃ saubhapatiṃ tataḥ

05,175.024c kanyeyaṃ muditā vipra kāle vacanam abravīt

05,175.025a visarjitāsmi bhīṣmeṇa dharmaṃ māṃ pratipādaya

05,175.025c manasābhivṛtaḥ pūrvaṃ mayā tvaṃ pārthivarṣabha

05,175.026a pratyācakhyau ca śālvo 'pi cāritrasyābhiśaṅkitaḥ

05,175.026c seyaṃ tapovanaṃ prāptā tāpasye 'bhiratā bhṛśam

05,175.027a mayā ca pratyabhijñātā vaṃśasya parikīrtanāt

05,175.027c asya duḥkhasya cotpattiṃ bhīṣmam eveha manyate

05,175.027d*0575_01 evaṃ bruvati vai rājñi kanyā vacanam abravīt

05,175.028 ambovāca

05,175.028a bhagavann evam evaitad yathāha pṛthivīpatiḥ

05,175.028c śarīrakartā mātur me sṛñjayo hotravāhanaḥ

05,175.029a na hy utsahe svanagaraṃ pratiyātuṃ tapodhana

05,175.029c avamānabhayāc caiva vrīḍayā ca mahāmune

05,175.030a yat tu māṃ bhagavān rāmo vakṣyati dvijasattama

05,175.030c tan me kāryatamaṃ kāryam iti me bhagavan matiḥ

05,176.001 akṛtavraṇa uvāca

05,176.001a duḥkhadvayam idaṃ bhadre katarasya cikīrṣasi

05,176.001c pratikartavyam abale tat tvaṃ vatse bravīhi me

05,176.002a yadi saubhapatir bhadre niyoktavyo mate tava

05,176.002c niyokṣyati mahātmā taṃ rāmas tvaddhitakāmyayā

05,176.003a athāpageyaṃ bhīṣmaṃ taṃ rāmeṇecchasi dhīmatā

05,176.003c raṇe vinirjitaṃ draṣṭuṃ kuryāt tad api bhārgavaḥ

05,176.004a sṛñjayasya vacaḥ śrutvā tava caiva śucismite

05,176.004c yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad adyaiva vicintyatām

05,176.005 ambovāca

05,176.005a apanītāsmi bhīṣmeṇa bhagavann avijānatā

05,176.005c na hi jānāti me bhīṣmo brahmañ śālvagataṃ manaḥ

05,176.006a etad vicārya manasā bhavān eva viniścayam

05,176.006c vicinotu yathānyāyaṃ vidhānaṃ kriyatāṃ tathā

05,176.007a bhīṣme vā kuruśārdūle śālvarāje 'tha vā punaḥ

05,176.007c ubhayor eva vā brahman yad yuktaṃ tat samācara

05,176.008a niveditaṃ mayā hy etad duḥkhamūlaṃ yathātatham

05,176.008c vidhānaṃ tatra bhagavan kartum arhasi yuktitaḥ

05,176.009 akṛtavraṇa uvāca

05,176.009a upapannam idaṃ bhadre yad evaṃ varavarṇini

05,176.009c dharmaṃ prati vaco brūyāḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama

05,176.010a yadi tvām āpageyo vai na nayed gajasāhvayam

05,176.010c śālvas tvāṃ śirasā bhīru gṛhṇīyād rāmacoditaḥ

05,176.011a tena tvaṃ nirjitā bhadre yasmān nītāsi bhāmini

05,176.011c saṃśayaḥ śālvarājasya tena tvayi sumadhyame

05,176.012a bhīṣmaḥ puruṣamānī ca jitakāśī tathaiva ca

05,176.012c tasmāt pratikriyā yuktā bhīṣme kārayituṃ tvayā

05,176.013 ambovāca

05,176.013a mamāpy eṣa mahān brahman hṛdi kāmo 'bhivartate

05,176.013c ghātayeyaṃ yadi raṇe bhīṣmam ity eva nityadā

05,176.014a bhīṣmaṃ vā śālvarājaṃ vā yaṃ vā doṣeṇa gacchasi

05,176.014c praśādhi taṃ mahābāho yatkṛte 'haṃ suduḥkhitā

05,176.015 bhīṣma uvāca

05,176.015a evaṃ kathayatām eva teṣāṃ sa divaso gataḥ

05,176.015c rātriś ca bharataśreṣṭha sukhaśītoṣṇamārutā

05,176.016a tato rāmaḥ prādurāsīt prajvalann iva tejasā

05,176.016c śiṣyaiḥ parivṛto rājañ jaṭācīradharo muniḥ

05,176.017a dhanuṣpāṇir adīnātmā khaḍgaṃ bibhrat paraśvadhī

05,176.017c virajā rājaśārdūla so 'bhyayāt sṛñjayaṃ nṛpam

05,176.018a tatas taṃ tāpasā dṛṣṭvā sa ca rājā mahātapāḥ

05,176.018c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve sā ca kanyā tapasvinī

05,176.019a pūjayām āsur avyagrā madhuparkeṇa bhārgavam

05,176.019c arcitaś ca yathāyogaṃ niṣasāda sahaiva taiḥ

05,176.020a tataḥ pūrvavyatītāni kathayete sma tāv ubhau

05,176.020c sṛñjayaś ca sa rājarṣir jāmadagnyaś ca bhārata

05,176.021a tataḥ kathānte rājarṣir bhṛguśreṣṭhaṃ mahābalam

05,176.021c uvāca madhuraṃ kāle rāmaṃ vacanam arthavat

05,176.022a rāmeyaṃ mama dauhitrī kāśirājasutā prabho

05,176.022c asyāḥ śṛṇu yathātattvaṃ kāryaṃ kāryaviśārada

05,176.023a paramaṃ kathyatāṃ ceti tāṃ rāmaḥ pratyabhāṣata

05,176.023c tataḥ sābhyagamad rāmaṃ jvalantam iva pāvakam

05,176.024a sā cābhivādya caraṇau rāmasya śirasā śubhā

05,176.024c spṛṣṭvā padmadalābhābhyāṃ pāṇibhyām agrataḥ sthitā

05,176.025a ruroda sā śokavatī bāṣpavyākulalocanā

05,176.025c prapede śaraṇaṃ caiva śaraṇyaṃ bhṛgunandanam

05,176.026 rāma uvāca

05,176.026a yathāsi sṛñjayasyāsya tathā mama nṛpātmaje

05,176.026c brūhi yat te manoduḥkhaṃ kariṣye vacanaṃ tava

05,176.027 ambovāca

05,176.027a bhagavañ śaraṇaṃ tvādya prapannāsmi mahāvrata

05,176.027c śokapaṅkārṇavād ghorād uddharasva ca māṃ vibho

05,176.028 bhīṣma uvāca

05,176.028a tasyāś ca dṛṣṭvā rūpaṃ ca vayaś cābhinavaṃ punaḥ

05,176.028c saukumāryaṃ paraṃ caiva rāmaś cintāparo 'bhavat

05,176.029a kim iyaṃ vakṣyatīty evaṃ vimṛśan bhṛgusattamaḥ

05,176.029c iti dadhyau ciraṃ rāmaḥ kṛpayābhipariplutaḥ

05,176.030a kathyatām iti sā bhūyo rāmeṇoktā śucismitā

05,176.030c sarvam eva yathātattvaṃ kathayām āsa bhārgave

05,176.031a tac chrutvā jāmadagnyas tu rājaputryā vacas tadā

05,176.031c uvāca tāṃ varārohāṃ niścityārthaviniścayam

05,176.032a preṣayiṣyāmi bhīṣmāya kuruśreṣṭhāya bhāmini

05,176.032c kariṣyati vaco dharmyaṃ śrutvā me sa narādhipaḥ

05,176.033a na cet kariṣyati vaco mayoktaṃ jāhnavīsutaḥ

05,176.033c dhakṣyāmy enaṃ raṇe bhadre sāmātyaṃ śastratejasā

05,176.034a atha vā te matis tatra rājaputri nivartate

05,176.034c tāvac chālvapatiṃ vīraṃ yojayāmy atra karmaṇi

05,176.035 ambovāca

05,176.035a visarjitāsmi bhīṣmeṇa śrutvaiva bhṛgunandana

05,176.035c śālvarājagataṃ ceto mama pūrvaṃ manīṣitam

05,176.036a saubharājam upetyāham abruvaṃ durvacaṃ vacaḥ

05,176.036c na ca māṃ pratyagṛhṇāt sa cāritrapariśaṅkitaḥ

05,176.037a etat sarvaṃ viniścitya svabuddhyā bhṛgunandana

05,176.037c yad atraupayikaṃ kāryaṃ tac cintayitum arhasi

05,176.038a mamātra vyasanasyāsya bhīṣmo mūlaṃ mahāvrataḥ

05,176.038c yenāhaṃ vaśam ānītā samutkṣipya balāt tadā

05,176.039a bhīṣmaṃ jahi mahābāho yatkṛte duḥkham īdṛśam

05,176.039c prāptāhaṃ bhṛguśārdūla carāmy apriyam uttamam

05,176.040a sa hi lubdhaś ca mānī ca jitakāśī ca bhārgava

05,176.040c tasmāt pratikriyā kartuṃ yuktā tasmai tvayānagha

05,176.041a eṣa me hriyamāṇāyā bhāratena tadā vibho

05,176.041c abhavad dhṛdi saṃkalpo ghātayeyaṃ mahāvratam

05,176.042a tasmāt kāmaṃ mamādyemaṃ rāma saṃvartayānagha

05,176.042c jahi bhīṣmaṃ mahābāho yathā vṛtraṃ puraṃdaraḥ

05,177.001 bhīṣma uvāca

05,177.001a evam uktas tadā rāmo jahi bhīṣmam iti prabho

05,177.001c uvāca rudatīṃ kanyāṃ codayantīṃ punaḥ punaḥ

05,177.002a kāśye kāmaṃ na gṛhṇāmi śastraṃ vai varavarṇini

05,177.002c ṛte brahmavidāṃ hetoḥ kim anyat karavāṇi te

05,177.003a vācā bhīṣmaś ca śālvaś ca mama rājñi vaśānugau

05,177.003c bhaviṣyato 'navadyāṅgi tat kariṣyāmi mā śucaḥ

05,177.004a na tu śastraṃ grahīṣyāmi kathaṃ cid api bhāmini

05,177.004c ṛte niyogād viprāṇām eṣa me samayaḥ kṛtaḥ

05,177.005 ambovāca

05,177.005a mama duḥkhaṃ bhagavatā vyapaneyaṃ yatas tataḥ

05,177.005c tat tu bhīṣmaprasūtaṃ me taṃ jahīśvara māciram

05,177.006 rāma uvāca

05,177.006a kāśikanye punar brūhi bhīṣmas te caraṇāv ubhau

05,177.006c śirasā vandanārho 'pi grahīṣyati girā mama

05,177.007 ambovāca

05,177.007a jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma mama ced icchasi priyam

05,177.007a*0576_01 **** **** garjantam asuraṃ yathā

05,177.007a*0576_02 samāhūto raṇe rāma

05,177.007c pratiśrutaṃ ca yadi tat satyaṃ kartum ihārhasi

05,177.008 bhīṣma uvāca

05,177.008a tayoḥ saṃvadator evaṃ rājan rāmāmbayos tadā

05,177.008c akṛtavraṇo jāmadagnyam idaṃ vacanam abravīt

05,177.009a śaraṇāgatāṃ mahābāho kanyāṃ na tyaktum arhasi

05,177.009c jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma garjantam asuraṃ yathā

05,177.010a yadi bhīṣmas tvayāhūto raṇe rāma mahāmune

05,177.010c nirjito 'smīti vā brūyāt kuryād vā vacanaṃ tava

05,177.011a kṛtam asyā bhavet kāryaṃ kanyāyā bhṛgunandana

05,177.011c vākyaṃ satyaṃ ca te vīra bhaviṣyati kṛtaṃ vibho

05,177.012a iyaṃ cāpi pratijñā te tadā rāma mahāmune

05,177.012c jitvā vai kṣatriyān sarvān brāhmaṇeṣu pratiśrutam

05,177.013a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś caiva raṇe yadi

05,177.013c brahmadviḍ bhavitā taṃ vai haniṣyāmīti bhārgava

05,177.014a śaraṇaṃ hi prapannānāṃ bhītānāṃ jīvitārthinām

05,177.014c na śakṣyāmi parityāgaṃ kartuṃ jīvan kathaṃ cana

05,177.015a yaś ca kṣatraṃ raṇe kṛtsnaṃ vijeṣyati samāgatam

05,177.015c dṛptātmānam ahaṃ taṃ ca haniṣyāmīti bhārgava

05,177.016a sa evaṃ vijayī rāma bhīṣmaḥ kurukulodvahaḥ

05,177.016c tena yudhyasva saṃgrāme sametya bhṛgunandana

05,177.017 rāma uvāca

05,177.017a smarāmy ahaṃ pūrvakṛtāṃ pratijñām ṛṣisattama

05,177.017c tathaiva ca kariṣyāmi yathā sāmnaiva lapsyate

05,177.018a kāryam etan mahad brahman kāśikanyāmanogatam

05,177.018c gamiṣyāmi svayaṃ tatra kanyām ādāya yatra saḥ

05,177.019a yadi bhīṣmo raṇaślāghī na kariṣyati me vacaḥ

05,177.019c haniṣyāmy enam udriktam iti me niścitā matiḥ

05,177.020a na hi bāṇā mayotsṛṣṭāḥ sajjantīha śarīriṇām

05,177.020c kāyeṣu viditaṃ tubhyaṃ purā kṣatriyasaṃgare

05,177.021 bhīṣma uvāca

05,177.021a evam uktvā tato rāmaḥ saha tair brahmavādibhiḥ

05,177.021c prayāṇāya matiṃ kṛtvā samuttasthau mahāmanāḥ

05,177.022a tatas te tām uṣitvā tu rajanīṃ tatra tāpasāḥ

05,177.022c hutāgnayo japtajapyāḥ pratasthur majjighāṃsayā

05,177.023a abhyagacchat tato rāmaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ

05,177.023c kurukṣetraṃ mahārāja kanyayā saha bhārata

05,177.024a nyaviśanta tataḥ sarve parigṛhya sarasvatīm

05,177.024c tāpasās te mahātmāno bhṛguśreṣṭhapuraskṛtāḥ

05,178.001 bhīṣma uvāca

05,178.001a tatas tṛtīye divase same deśe vyavasthitaḥ

05,178.001c preṣayām āsa me rājan prāpto 'smīti mahāvrataḥ

05,178.002a tam āgatam ahaṃ śrutvā viṣayāntaṃ mahābalam

05,178.002c abhyagacchaṃ javenāśu prītyā tejonidhiṃ prabhum

05,178.003a gāṃ puraskṛtya rājendra brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ

05,178.003c ṛtvigbhir devakalpaiś ca tathaiva ca purohitaiḥ

05,178.004a sa mām abhigataṃ dṛṣṭvā jāmadagnyaḥ pratāpavān

05,178.004c pratijagrāha tāṃ pūjāṃ vacanaṃ cedam abravīt

05,178.005a bhīṣma kāṃ buddhim āsthāya kāśirājasutā tvayā

05,178.005c akāmeyam ihānītā punaś caiva visarjitā

05,178.006a vibhraṃśitā tvayā hīyaṃ dharmāvāpteḥ parāvarāt

05,178.006c parāmṛṣṭāṃ tvayā hīmāṃ ko hi gantum ihārhati

05,178.007a pratyākhyātā hi śālvena tvayā nīteti bhārata

05,178.007c tasmād imāṃ manniyogāt pratigṛhṇīṣva bhārata

05,178.008a svadharmaṃ puruṣavyāghra rājaputrī labhatv iyam

05,178.008c na yuktam avamāno 'yaṃ kartuṃ rājñā tvayānagha

05,178.009a tatas taṃ nātimanasaṃ samudīkṣyāham abruvam

05,178.009c nāham enāṃ punar dadyāṃ bhrātre brahman kathaṃ cana

05,178.010a śālvasyāham iti prāha purā mām iha bhārgava

05,178.010c mayā caivābhyanujñātā gatā saubhapuraṃ prati

05,178.011a na bhayān nāpy anukrośān na lobhān nārthakāmyayā

05,178.011c kṣatradharmam ahaṃ jahyām iti me vratam āhitam

05,178.012a atha mām abravīd rāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ

05,178.012c na kariṣyasi ced etad vākyaṃ me kurupuṃgava

05,178.013a haniṣyāmi sahāmātyaṃ tvām adyeti punaḥ punaḥ

05,178.013c saṃrambhād abravīd rāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ

05,178.014a tam ahaṃ gīrbhir iṣṭābhiḥ punaḥ punar ariṃdamam

05,178.014c ayācaṃ bhṛguśārdūlaṃ na caiva praśaśāma saḥ

05,178.014d*0577_01 yadā prayācyamāno 'pi prasādaṃ na karoti me

05,178.015a tam ahaṃ praṇamya śirasā bhūyo brāhmaṇasattamam

05,178.015c abruvaṃ kāraṇaṃ kiṃ tad yat tvaṃ yoddhum ihecchasi

05,178.016a iṣvastraṃ mama bālasya bhavataiva caturvidham

05,178.016c upadiṣṭaṃ mahābāho śiṣyo 'smi tava bhārgava

05,178.017a tato mām abravīd rāmaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ

05,178.017c jānīṣe māṃ guruṃ bhīṣma na cemāṃ pratigṛhṇase

05,178.017e sutāṃ kāśyasya kauravya matpriyārthaṃ mahīpate

05,178.018a na hi te vidyate śāntir anyathā kurunandana

05,178.018c gṛhāṇemāṃ mahābāho rakṣasva kulam ātmanaḥ

05,178.018e tvayā vibhraṃśitā hīyaṃ bhartāraṃ nābhigacchati

05,178.019a tathā bruvantaṃ tam ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayam

05,178.019c naitad evaṃ punar bhāvi brahmarṣe kiṃ śrameṇa te

05,178.020a gurutvaṃ tvayi saṃprekṣya jāmadagnya purātanam

05,178.020c prasādaye tvāṃ bhagavaṃs tyaktaiṣā hi purā mayā

05,178.021a ko jātu parabhāvāṃ hi nārīṃ vyālīm iva sthitām

05,178.021c vāsayeta gṛhe jānan strīṇāṃ doṣān mahātyayān

05,178.022a na bhayād vāsavasyāpi dharmaṃ jahyāṃ mahādyute

05,178.022c prasīda mā vā yad vā te kāryaṃ tat kuru māciram

05,178.023a ayaṃ cāpi viśuddhātman purāṇe śrūyate vibho

05,178.023c maruttena mahābuddhe gītaḥ śloko mahātmanā

05,178.024a guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ

05,178.024c utpathapratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam

05,178.025a sa tvaṃ gurur iti premṇā mayā saṃmānito bhṛśam

05,178.025c guruvṛttaṃ na jānīṣe tasmād yotsyāmy ahaṃ tvayā

05,178.026a guruṃ na hanyāṃ samare brāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ

05,178.026c viśeṣatas tapovṛddham evaṃ kṣāntaṃ mayā tava

05,178.027a udyateṣum atho dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ kṣatrabandhuvat

05,178.027c yo hanyāt samare kruddho yudhyantam apalāyinam

05,178.027e brahmahatyā na tasya syād iti dharmeṣu niścayaḥ

05,178.028a kṣatriyāṇāṃ sthito dharme kṣatriyo 'smi tapodhana

05,178.028c yo yathā vartate yasmiṃs tathā tasmin pravartayan

05,178.028e nādharmaṃ samavāpnoti naraḥ śreyaś ca vindati

05,178.029a arthe vā yadi vā dharme samartho deśakālavit

05,178.029c anarthasaṃśayāpannaḥ śreyān niḥsaṃśayena ca

05,178.030a yasmāt saṃśayite 'rthe 'smin yathānyāyaṃ pravartase

05,178.030c tasmād yotsyāmi sahitas tvayā rāma mahāhave

05,178.030e paśya me bāhuvīryaṃ ca vikramaṃ cātimānuṣam

05,178.031a evaṃ gate 'pi tu mayā yac chakyaṃ bhṛgunandana

05,178.031c tat kariṣye kurukṣetre yotsye vipra tvayā saha

05,178.031e dvaṃdve rāma yatheṣṭaṃ te sajjo bhava mahāmune

05,178.032a tatra tvaṃ nihato rāma mayā śaraśatācitaḥ

05,178.032c lapsyase nirjitāṃl lokāñ śastrapūto mahāraṇe

05,178.033a sa gaccha vinivartasva kurukṣetraṃ raṇapriya

05,178.033b*0578_01 samāhvaya mahābāho yuddhāya tvaṃ tapodhana

05,178.033c tatraiṣyāmi mahābāho yuddhāya tvāṃ tapodhana

05,178.034a api yatra tvayā rāma kṛtaṃ śaucaṃ purā pituḥ

05,178.034c tatrāham api hatvā tvāṃ śaucaṃ kartāsmi bhārgava

05,178.035a tatra gacchasva rāma tvaṃ tvaritaṃ yuddhadurmada

05,178.035c vyapaneṣyāmi te darpaṃ paurāṇaṃ brāhmaṇabruva

05,178.036a yac cāpi katthase rāma bahuśaḥ pariṣatsu vai

05,178.036c nirjitāḥ kṣatriyā loke mayaikeneti tac chṛṇu

05,178.036d*0579_01 adharmaḥ sumahān eṣa yac chayyāmaraṇaṃ gṛhe

05,178.036d*0579_02 yadājau nidhanaṃ yāti so 'sya dharmaḥ sanātanaḥ

05,178.037a na tadā jāyate bhīṣmo madvidhaḥ kṣatriyo 'pi vā

05,178.037b*0580_01 paścāj jātāni tejāṃsi tṛṇeṣu jvalitaṃ tvayā

05,178.037c yas te yuddhamayaṃ darpaṃ kāmaṃ ca vyapanāśayet

05,178.038a so 'haṃ jāto mahābāho bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ

05,178.038c vyapaneṣyāmi te darpaṃ yuddhe rāma na saṃśayaḥ

05,179.001 bhīṣma uvāca

05,179.001a tato mām abravīd rāmaḥ prahasann iva bhārata

05,179.001c diṣṭyā bhīṣma mayā sārdhaṃ yoddhum icchasi saṃgare

05,179.002a ayaṃ gacchāmi kauravya kurukṣetraṃ tvayā saha

05,179.002c bhāṣitaṃ tat kariṣyāmi tatrāgaccheḥ paraṃtapa

05,179.003a tatra tvāṃ nihataṃ mātā mayā śaraśatācitam

05,179.003c jāhnavī paśyatāṃ bhīṣma gṛdhrakaṅkabaḍāśanam

05,179.004a kṛpaṇaṃ tvām abhiprekṣya siddhacāraṇasevitā

05,179.004c mayā vinihataṃ devī rodatām adya pārthiva

05,179.005a atadarhā mahābhāgā bhagīrathasutā nadī

05,179.005c yā tvām ajījanan mandaṃ yuddhakāmukam āturam

05,179.006a ehi gaccha mayā bhīṣma yuddham adyaiva vartatām

05,179.006c gṛhāṇa sarvaṃ kauravya rathādi bharatarṣabha

05,179.007a iti bruvāṇaṃ tam ahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayam

05,179.007c praṇamya śirasā rājann evam astv ity athābruvam

05,179.008a evam uktvā yayau rāmaḥ kurukṣetraṃ yuyutsayā

05,179.008c praviśya nagaraṃ cāhaṃ satyavatyai nyavedayam

05,179.009a tataḥ kṛtasvastyayano mātrā pratyabhinanditaḥ

05,179.009c dvijātīn vācya puṇyāhaṃ svasti caiva mahādyute

05,179.010a ratham āsthāya ruciraṃ rājataṃ pāṇḍurair hayaiḥ

05,179.010c sūpaskaraṃ svadhiṣṭhānaṃ vaiyāghraparivāraṇam

05,179.011a upapannaṃ mahāśastraiḥ sarvopakaraṇānvitam

05,179.011c tat kulīnena vīreṇa hayaśāstravidā nṛpa

05,179.012a yuktaṃ sūtena śiṣṭena bahuśo dṛṣṭakarmaṇā

05,179.012c daṃśitaḥ pāṇḍureṇāhaṃ kavacena vapuṣmatā

05,179.013a pāṇḍuraṃ kārmukaṃ gṛhya prāyāṃ bharatasattama

05,179.013c pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

05,179.014a pāṇḍuraiś cāmaraiś cāpi vījyamāno narādhipa

05,179.014c śuklavāsāḥ sitoṣṇīṣaḥ sarvaśuklavibhūṣaṇaḥ

05,179.015a stūyamāno jayāśīrbhir niṣkramya gajasāhvayāt

05,179.015c kurukṣetraṃ raṇakṣetram upāyāṃ bharatarṣabha

05,179.016a te hayāś coditās tena sūtena paramāhave

05,179.016c avahan māṃ bhṛśaṃ rājan manomārutaraṃhasaḥ

05,179.017a gatvāhaṃ tat kurukṣetraṃ sa ca rāmaḥ pratāpavān

05,179.017c yuddhāya sahasā rājan parākrāntau parasparam

05,179.018a tataḥ saṃdarśane 'tiṣṭhaṃ rāmasyātitapasvinaḥ

05,179.018c pragṛhya śaṅkhapravaraṃ tataḥ prādhamam uttamam

05,179.019a tatas tatra dvijā rājaṃs tāpasāś ca vanaukasaḥ

05,179.019c apaśyanta raṇaṃ divyaṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā

05,179.020a tato divyāni mālyāni prādurāsan muhur muhuḥ

05,179.020c vāditrāṇi ca divyāni meghavṛndāni caiva ha

05,179.021a tatas te tāpasāḥ sarve bhārgavasyānuyāyinaḥ

05,179.021c prekṣakāḥ samapadyanta parivārya raṇājiram

05,179.022a tato mām abravīd devī sarvabhūtahitaiṣiṇī

05,179.022c mātā svarūpiṇī rājan kim idaṃ te cikīrṣitam

05,179.023a gatvāhaṃ jāmadagnyaṃ taṃ prayāciṣye kurūdvaha

05,179.023c bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti punaḥ punaḥ

05,179.024a mā maivaṃ putra nirbandhaṃ kuru vipreṇa pārthiva

05,179.024c jāmadagnyena samare yoddhum ity avabhartsayat

05,179.025a kiṃ na vai kṣatriyaharo haratulyaparākramaḥ

05,179.025c viditaḥ putra rāmas te yatas tvaṃ yoddhum icchasi

05,179.026a tato 'ham abruvaṃ devīm abhivādya kṛtāñjaliḥ

05,179.026c sarvaṃ tad bharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ svayaṃvare

05,179.027a yathā ca rāmo rājendra mayā pūrvaṃ prasāditaḥ

05,179.027c kāśirājasutāyāś ca yathā kāmaḥ purātanaḥ

05,179.028a tataḥ sā rāmam abhyetya jananī me mahānadī

05,179.028c madarthaṃ tam ṛṣiṃ devī kṣamayām āsa bhārgavam

05,179.028e bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti vaco 'bravīt

05,179.029a sa ca tām āha yācantīṃ bhīṣmam eva nivartaya

05,179.029c na hi me kurute kāmam ity ahaṃ tam upāgamam

05,179.030 saṃjaya uvāca

05,179.030a tato gaṅgā sutasnehād bhīṣmaṃ punar upāgamat

05,179.030c na cāsyāḥ so 'karod vākyaṃ krodhaparyākulekṣaṇaḥ

05,179.031a athādṛśyata dharmātmā bhṛguśreṣṭho mahātapāḥ

05,179.031c āhvayām āsa ca punar yuddhāya dvijasattamaḥ

05,180.001 bhīṣma uvāca

05,180.001a tam ahaṃ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam

05,180.001c bhūmiṣṭhaṃ notsahe yoddhuṃ bhavantaṃ ratham āsthitaḥ

05,180.002a āroha syandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhuja

05,180.002c badhāna samare rāma yadi yoddhuṃ mayecchasi

05,180.003a tato mām abravīd rāmaḥ smayamāno raṇājire

05,180.003c ratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat

05,180.004a sūto me mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥ

05,180.004c susaṃvīto raṇe tābhir yotsye 'haṃ kurunandana

05,180.005a evaṃ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṃ satyavikramaḥ

05,180.005c śaravrātena mahatā sarvataḥ paryavārayat

05,180.006a tato 'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathe divye vyavasthitam

05,180.006c sarvāyudhadhare śrīmaty adbhutopamadarśane

05,180.007a manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropame

05,180.007c divyāśvayuji saṃnaddhe kāñcanena vibhūṣite

05,180.008a dhvajena ca mahābāho somālaṃkṛtalakṣmaṇā

05,180.008c dhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān

05,180.009a sārathyaṃ kṛtavāṃs tatra yuyutsor akṛtavraṇaḥ

05,180.009c sakhā vedavid atyantaṃ dayito bhārgavasya ha

05,180.010a āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe mano harṣayatīva me

05,180.010c punaḥ punar abhikrośann abhiyāhīti bhārgavaḥ

05,180.011a tam ādityam ivodyantam anādhṛṣyaṃ mahābalam

05,180.011c kṣatriyāntakaraṃ rāmam ekam ekaḥ samāsadam

05,180.012a tato 'haṃ bāṇapāteṣu triṣu vāhān nigṛhya vai

05,180.012c avatīrya dhanur nyasya padātir ṛṣisattamam

05,180.013a abhyagacchaṃ tadā rāmam arciṣyan dvijasattamam

05,180.013c abhivādya cainaṃ vidhivad abruvaṃ vākyam uttamam

05,180.014a yotsye tvayā raṇe rāma viśiṣṭenādhikena ca

05,180.014c guruṇā dharmaśīlena jayam āśāssva me vibho

05,180.015 rāma uvāca

05,180.015a evam etat kuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtim icchatā

05,180.015c dharmo hy eṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām

05,180.016a śapeyaṃ tvāṃ na ced evam āgacchethā viśāṃ pate

05,180.016c yudhyasva tvaṃ raṇe yatto dhairyam ālambya kaurava

05,180.017a na tu te jayam āśāse tvāṃ hi jetum ahaṃ sthitaḥ

05,180.017c gaccha yudhyasva dharmeṇa prīto 'smi caritena te

05,180.018 bhīṣma uvāca

05,180.018a tato 'haṃ taṃ namaskṛtya ratham āruhya satvaraḥ

05,180.018c prādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punar hemavibhūṣitam

05,180.019a tato yuddhaṃ samabhavan mama tasya ca bhārata

05,180.019c divasān subahūn rājan parasparajigīṣayā

05,180.020a sa me tasmin raṇe pūrvaṃ prāharat kaṅkapatribhiḥ

05,180.020c ṣaṣṭyā śataiś ca navabhiḥ śarāṇām agnivarcasām

05,180.021a catvāras tena me vāhāḥ sūtaś caiva viśāṃ pate

05,180.021c pratiruddhās tathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sthitaḥ

05,180.022a namaskṛtya ca devebhyo brāhmaṇebhyaś ca bhārata

05,180.022c tam ahaṃ smayann iva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam

05,180.023a ācāryatā mānitā me nirmaryāde hy api tvayi

05,180.023c bhūyas tu śṛṇu me brahman saṃpadaṃ dharmasaṃgrahe

05,180.024a ye te vedāḥ śarīrasthā brāhmaṇyaṃ yac ca te mahat

05,180.024c tapaś ca sumahat taptaṃ na tebhyaḥ praharāmy aham

05,180.025a prahare kṣatradharmasya yaṃ tvaṃ rāma samāsthitaḥ

05,180.025c brāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāt

05,180.026a paśya me dhanuṣo vīryaṃ paśya bāhvor balaṃ ca me

05,180.026c eṣa te kārmukaṃ vīra dvidhā kurmi sasāyakam

05,180.027a tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ prāhiṇvaṃ bharatarṣabha

05,180.027c tenāsya dhanuṣaḥ koṭiś chinnā bhūmim athāgamat

05,180.028a nava cāpi pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām

05,180.028c prāhiṇvaṃ kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ prati

05,180.029a kāye viṣaktās tu tadā vāyunābhisamīritāḥ

05,180.029c celuḥ kṣaranto rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ

05,180.030a kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaran sa rudhiraṃ vraṇaiḥ

05,180.030c babhau rāmas tadā rājan merur dhātūn ivotsṛjan

05,180.031a hemantānte 'śoka iva raktastabakamaṇḍitaḥ

05,180.031c babhau rāmas tadā rājan kva cit kiṃśukasaṃnibhaḥ

05,180.032a tato 'nyad dhanur ādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ

05,180.032c hemapuṅkhān suniśitāñ śarāṃs tān hi vavarṣa saḥ

05,180.033a te samāsādya māṃ raudrā bahudhā marmabhedinaḥ

05,180.033c akampayan mahāvegāḥ sarpānalaviṣopamāḥ

05,180.034a tato 'haṃ samavaṣṭabhya punar ātmānam āhave

05,180.034c śatasaṃkhyaiḥ śaraiḥ kruddhas tadā rāmam avākiram

05,180.035a sa tair agnyarkasaṃkāśaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ

05,180.035c śitair abhyardito rāmo mandacetā ivābhavat

05,180.036a tato 'haṃ kṛpayāviṣṭo vinindyātmānam ātmanā

05,180.036c dhig dhig ity abruvaṃ yuddhaṃ kṣatraṃ ca bharatarṣabha

05,180.037a asakṛc cābruvaṃ rājañ śokavegapariplutaḥ

05,180.037c aho bata kṛtaṃ pāpaṃ mayedaṃ kṣatrakarmaṇā

05,180.038a gurur dvijātir dharmātmā yad evaṃ pīḍitaḥ śaraiḥ

05,180.038c tato na prāharaṃ bhūyo jāmadagnyāya bhārata

05,180.039a athāvatāpya pṛthivīṃ pūṣā divasasaṃkṣaye

05,180.039c jagāmāstaṃ sahasrāṃśus tato yuddham upāramat

05,181.001 bhīṣma uvāca

05,181.001a ātmanas tu tataḥ sūto hayānāṃ ca viśāṃ pate

05,181.001c mama cāpanayām āsa śalyān kuśalasaṃmataḥ

05,181.002a snātopavṛttais turagair labdhatoyair avihvalaiḥ

05,181.002c prabhāta udite sūrye tato yuddham avartata

05,181.003a dṛṣṭvā māṃ tūrṇam āyāntaṃ daṃśitaṃ syandane sthitam

05,181.003c akarod ratham atyarthaṃ rāmaḥ sajjaṃ pratāpavān

05,181.004a tato 'haṃ rāmam āyāntaṃ dṛṣṭvā samarakāṅkṣiṇam

05,181.004c dhanuḥśreṣṭhaṃ samutsṛjya sahasāvataraṃ rathāt

05,181.005a abhivādya tathaivāhaṃ ratham āruhya bhārata

05,181.005c yuyutsur jāmadagnyasya pramukhe vītabhīḥ sthitaḥ

05,181.006a tato māṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat

05,181.006c ahaṃ ca śaravarṣeṇa varṣantaṃ samavākiram

05,181.007a saṃkruddho jāmadagnyas tu punar eva patatriṇaḥ

05,181.007c preṣayām āsa me rājan dīptāsyān uragān iva

05,181.008a tān ahaṃ niśitair bhallaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

05,181.008c acchidaṃ sahasā rājann antarikṣe punaḥ punaḥ

05,181.009a tatas tv astrāṇi divyāni jāmadagnyaḥ pratāpavān

05,181.009c mayi pracodayām āsa tāny ahaṃ pratyaṣedhayam

05,181.010a astrair eva mahābāho cikīrṣann adhikāṃ kriyām

05,181.010c tato divi mahān nādaḥ prādurāsīt samantataḥ

05,181.011a tato 'ham astraṃ vāyavyaṃ jāmadagnye prayuktavān

05,181.011c pratyājaghne ca tad rāmo guhyakāstreṇa bhārata

05,181.012a tato 'stram aham āgneyam anumantrya prayuktavān

05,181.012c vāruṇenaiva rāmas tad vārayām āsa me vibhuḥ

05,181.013a evam astrāṇi divyāni rāmasyāham avārayam

05,181.013c rāmaś ca mama tejasvī divyāstravid ariṃdamaḥ

05,181.014a tato māṃ savyato rājan rāmaḥ kurvan dvijottamaḥ

05,181.014c urasy avidhyat saṃkruddho jāmadagnyo mahābalaḥ

05,181.015a tato 'haṃ bharataśreṣṭha saṃnyaṣīdaṃ rathottame

05,181.015c atha māṃ kaśmalāviṣṭaṃ sūtas tūrṇam apāvahat

05,181.015e gorutaṃ bharataśreṣṭha rāmabāṇaprapīḍitam

05,181.016a tato mām apayātaṃ vai bhṛśaṃ viddham acetasam

05,181.016c rāmasyānucarā hṛṣṭāḥ sarve dṛṣṭvā pracukruśuḥ

05,181.016e akṛtavraṇaprabhṛtayaḥ kāśikanyā ca bhārata

05,181.017a tatas tu labdhasaṃjño 'haṃ jñātvā sūtam athābruvam

05,181.017c yāhi sūta yato rāmaḥ sajjo 'haṃ gatavedanaḥ

05,181.018a tato mām avahat sūto hayaiḥ paramaśobhitaiḥ

05,181.018c nṛtyadbhir iva kauravya mārutapratimair gatau

05,181.019a tato 'haṃ rāmam āsādya bāṇajālena kaurava

05,181.019c avākiraṃ susaṃrabdhaḥ saṃrabdhaṃ vijigīṣayā

05,181.020a tān āpatata evāsau rāmo bāṇān ajihmagān

05,181.020c bāṇair evācchinat tūrṇam ekaikaṃ tribhir āhave

05,181.021a tatas te mṛditāḥ sarve mama bāṇāḥ susaṃśitāḥ

05,181.021c rāmabāṇair dvidhā chinnāḥ śataśo 'tha mahāhave

05,181.022a tataḥ punaḥ śaraṃ dīptaṃ suprabhaṃ kālasaṃmitam

05,181.022c asṛjaṃ jāmadagnyāya rāmāyāhaṃ jighāṃsayā

05,181.023a tena tv abhihato gāḍhaṃ bāṇacchedavaśaṃ gataḥ

05,181.023c mumoha sahasā rāmo bhūmau ca nipapāta ha

05,181.024a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ rāme bhūtalam āśrite

05,181.024c jagad bhārata saṃvignaṃ yathārkapatane 'bhavat

05,181.025a tata enaṃ susaṃvignāḥ sarva evābhidudruvuḥ

05,181.025c tapodhanās te sahasā kāśyā ca bhṛgunandanam

05,181.026a ta enaṃ saṃpariṣvajya śanair āśvāsayaṃs tadā

05,181.026c pāṇibhir jalaśītaiś ca jayāśīrbhiś ca kaurava

05,181.027a tataḥ sa vihvalo vākyaṃ rāma utthāya mābravīt

05,181.027c tiṣṭha bhīṣma hato 'sīti bāṇaṃ saṃdhāya kārmuke

05,181.028a sa mukto nyapatat tūrṇaṃ pārśve savye mahāhave

05,181.028c yenāhaṃ bhṛśasaṃvigno vyāghūrṇita iva drumaḥ

05,181.029a hatvā hayāṃs tato rājañ śīghrāstreṇa mahāhave

05,181.029c avākiran māṃ viśrabdho bāṇais tair lomavāhibhiḥ

05,181.030a tato 'ham api śīghrāstraṃ samare 'prativāraṇam

05,181.030c avāsṛjaṃ mahābāho te 'ntarādhiṣṭhitāḥ śarāḥ

05,181.030e rāmasya mama caivāśu vyomāvṛtya samantataḥ

05,181.031a na sma sūryaḥ pratapati śarajālasamāvṛtaḥ

05,181.031c mātariśvāntare tasmin megharuddha ivānadat

05,181.032a tato vāyoḥ prakampāc ca sūryasya ca marīcibhiḥ

05,181.032c abhitāpāt svabhāvāc ca pāvakaḥ samajāyata

05,181.033a te śarāḥ svasamutthena pradīptāś citrabhānunā

05,181.033c bhūmau sarve tadā rājan bhasmabhūtāḥ prapedire

05,181.034a tadā śatasahasrāṇi prayutāny arbudāni ca

05,181.034c ayutāny atha kharvāṇi nikharvāṇi ca kaurava

05,181.034e rāmaḥ śarāṇāṃ saṃkruddho mayi tūrṇam apātayat

05,181.035a tato 'haṃ tān api raṇe śarair āśīviṣopamaiḥ

05,181.035c saṃchidya bhūmau nṛpate 'pātayaṃ pannagān iva

05,181.036a evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tadā bharatasattama

05,181.036c saṃdhyākāle vyatīte tu vyapāyāt sa ca me guruḥ

05,182.001 bhīṣma uvāca

05,182.001a samāgatasya rāmeṇa punar evātidāruṇam

05,182.001c anyedyus tumulaṃ yuddhaṃ tadā bharatasattama

05,182.002a tato divyāstravic chūro divyāny astrāṇy anekaśaḥ

05,182.002c ayojayata dharmātmā divase divase vibhuḥ

05,182.003a tāny ahaṃ tatpratīghātair astrair astrāṇi bhārata

05,182.003c vyadhamaṃ tumule yuddhe prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān

05,182.004a astrair astreṣu bahudhā hateṣv atha ca bhārgavaḥ

05,182.004c akrudhyata mahātejās tyaktaprāṇaḥ sa saṃyuge

05,182.005a tataḥ śaktiṃ prāhiṇod ghorarūpām; astrai ruddho jāmadagnyo mahātmā

05,182.005c kālotsṛṣṭāṃ prajvalitām ivolkāṃ; saṃdīptāgrāṃ tejasāvṛtya lokān

05,182.006a tato 'haṃ tām iṣubhir dīpyamānaiḥ; samāyāntīm antakālārkadīptām

05,182.006c chittvā tridhā pātayām āsa bhūmau; tato vavau pavanaḥ puṇyagandhiḥ

05,182.007a tasyāṃ chinnāyāṃ krodhadīpto 'tha rāmaḥ; śaktīr ghorāḥ prāhiṇod dvādaśānyāḥ

05,182.007c tāsāṃ rūpaṃ bhārata nota śakyaṃ; tejasvitvāl lāghavāc caiva vaktum

05,182.008a kiṃ tv evāhaṃ vihvalaḥ saṃpradṛśya; digbhyaḥ sarvās tā maholkā ivāgneḥ

05,182.008c nānārūpās tejasogreṇa dīptā; yathādityā dvādaśa lokasaṃkṣaye

05,182.009a tato jālaṃ bāṇamayaṃ vivṛtya; saṃdṛśya bhittvā śarajālena rājan

05,182.009c dvādaśeṣūn prāhiṇavaṃ raṇe 'haṃ; tataḥ śaktīr vyadhamaṃ ghorarūpāḥ

05,182.010a tato 'parā jāmadagnyo mahātmā; śaktīr ghorāḥ prākṣipad dhemadaṇḍāḥ

05,182.010b*0581_01 rūpaṃ tāsāṃ paśyati tatra lokaḥ

05,182.010b*0581_02 sarvās tā vai tīkṣṇarūpā vikośāḥ

05,182.010c vicitritāḥ kāñcanapaṭṭanaddhā; yathā maholkā jvalitās tathā tāḥ

05,182.011a tāś cāpy ugrāś carmaṇā vārayitvā; khaḍgenājau pātitā me narendra

05,182.011c bāṇair divyair jāmadagnyasya saṃkhye; divyāṃś cāśvān abhyavarṣaṃ sasūtān

05,182.012a nirmuktānāṃ pannagānāṃ sarūpā; dṛṣṭvā śaktīr hemacitrā nikṛttāḥ

05,182.012c prāduścakre divyam astraṃ mahātmā; krodhāviṣṭo haihayeśapramāthī

05,182.013a tataḥ śreṇyaḥ śalabhānām ivogrāḥ; samāpetur viśikhānāṃ pradīptāḥ

05,182.013c samācinoc cāpi bhṛśaṃ śarīraṃ; hayān sūtaṃ sarathaṃ caiva mahyam

05,182.014a rathaḥ śarair me nicitaḥ sarvato 'bhūt; tathā hayāḥ sārathiś caiva rājan

05,182.014c yugaṃ ratheṣā ca tathaiva cakre; tathaivākṣaḥ śarakṛtto 'tha bhagnaḥ

05,182.015a tatas tasmin bāṇavarṣe vyatīte; śaraugheṇa pratyavarṣaṃ guruṃ tam

05,182.015c sa vikṣato mārgaṇair brahmarāśir; dehād ajasraṃ mumuce bhūri raktam

05,182.016a yathā rāmo bāṇajālābhitaptas; tathaivāhaṃ subhṛśaṃ gāḍhaviddhaḥ

05,182.016c tato yuddhaṃ vyaramac cāparāhṇe; bhānāv astaṃ prārthayāne mahīdhram

05,183.001 bhīṣma uvāca

05,183.001a tataḥ prabhāte rājendra sūrye vimala udgate

05,183.001c bhārgavasya mayā sārdhaṃ punar yuddham avartata

05,183.002a tato bhrānte rathe tiṣṭhan rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

05,183.002c vavarṣa śaravarṣāṇi mayi śakra ivācale

05,183.003a tena sūto mama suhṛc charavarṣeṇa tāḍitaḥ

05,183.003c nipapāta rathopasthe mano mama viṣādayan

05,183.004a tataḥ sūtaḥ sa me 'tyarthaṃ kaśmalaṃ prāviśan mahat

05,183.004c pṛthivyāṃ ca śarāghātān nipapāta mumoha ca

05,183.005a tataḥ sūto 'jahāt prāṇān rāmabāṇaprapīḍitaḥ

05,183.005c muhūrtād iva rājendra māṃ ca bhīr āviśat tadā

05,183.006a tataḥ sūte hate rājan kṣipatas tasya me śarān

05,183.006c pramattamanaso rāmaḥ prāhiṇon mṛtyusaṃmitān

05,183.007a tataḥ sūtavyasaninaṃ viplutaṃ māṃ sa bhārgavaḥ

05,183.007c śareṇābhyahanad gāḍhaṃ vikṛṣya balavad dhanuḥ

05,183.008a sa me jatrvantare rājan nipatya rudhirāśanaḥ

05,183.008c mayaiva saha rājendra jagāma vasudhātalam

05,183.009a matvā tu nihataṃ rāmas tato māṃ bharatarṣabha

05,183.009c meghavad vyanadac coccair jahṛṣe ca punaḥ punaḥ

05,183.010a tathā tu patite rājan mayi rāmo mudā yutaḥ

05,183.010c udakrośan mahānādaṃ saha tair anuyāyibhiḥ

05,183.011a mama tatrābhavan ye tu kauravāḥ pārśvataḥ sthitāḥ

05,183.011c āgatā ye ca yuddhaṃ taj janās tatra didṛkṣavaḥ

05,183.011e ārtiṃ paramikāṃ jagmus te tadā mayi pātite

05,183.012a tato 'paśyaṃ pātito rājasiṃha; dvijān aṣṭau sūryahutāśanābhān

05,183.012c te māṃ samantāt parivārya tasthuḥ; svabāhubhiḥ parigṛhyājimadhye

05,183.013a rakṣyamāṇaś ca tair viprair nāhaṃ bhūmim upāspṛśam

05,183.013c antarikṣe sthito hy asmi tair viprair bāndhavair iva

05,183.013e svapann ivāntarikṣe ca jalabindubhir ukṣitaḥ

05,183.014a tatas te brāhmaṇā rājann abruvan parigṛhya mām

05,183.014c mā bhair iti samaṃ sarve svasti te 'stv iti cāsakṛt

05,183.015a tatas teṣām ahaṃ vāgbhis tarpitaḥ sahasotthitaḥ

05,183.015c mātaraṃ saritāṃ śreṣṭhām apaśyaṃ ratham āsthitām

05,183.016a hayāś ca me saṃgṛhītās tayā vai; mahānadyā saṃyati kauravendra

05,183.016c pādau jananyāḥ pratipūjya cāhaṃ; tathārṣṭiṣeṇaṃ ratham abhyaroham

05,183.017a rarakṣa sā mama rathaṃ hayāṃś copaskarāṇi ca

05,183.017c tām ahaṃ prāñjalir bhūtvā punar eva vyasarjayam

05,183.018a tato 'haṃ svayam udyamya hayāṃs tān vātaraṃhasaḥ

05,183.018c ayudhyaṃ jāmadagnyena nivṛtte 'hani bhārata

05,183.019a tato 'haṃ bharataśreṣṭha vegavantaṃ mahābalam

05,183.019c amuñcaṃ samare bāṇaṃ rāmāya hṛdayacchidam

05,183.020a tato jagāma vasudhāṃ bāṇavegaprapīḍitaḥ

05,183.020c jānubhyāṃ dhanur utsṛjya rāmo mohavaśaṃ gataḥ

05,183.021a tatas tasmin nipatite rāme bhūrisahasrade

05,183.021c āvavrur jaladā vyoma kṣaranto rudhiraṃ bahu

05,183.022a ulkāś ca śataśaḥ petuḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ

05,183.022c arkaṃ ca sahasā dīptaṃ svarbhānur abhisaṃvṛṇot

05,183.023a vavuś ca vātāḥ paruṣāś calitā ca vasuṃdharā

05,183.023c gṛdhrā baḍāś ca kaṅkāś ca paripetur mudā yutāḥ

05,183.024a dīptāyāṃ diśi gomāyur dāruṇaṃ muhur unnadat

05,183.024c anāhatā dundubhayo vinedur bhṛśanisvanāḥ

05,183.025a etad autpātikaṃ ghoram āsīd bharatasattama

05,183.025c visaṃjñakalpe dharaṇīṃ gate rāme mahātmani

05,183.025d*0582_01 tato vai sahasotthāya rāmo mām abhyavartata

05,183.025d*0582_02 punar yuddhāya kauravya vihvalaḥ krodhamūrcchitaḥ

05,183.025d*0582_03 ādadāno mahābāhuḥ kārmukaṃ tālasaṃmitam

05,183.025d*0582_04 śaraṃ cāpy ṛṣayo 'thainaṃ mā rāmety abruvan vacaḥ

05,183.025d*0582_05 maharṣimatam āsthāya krodhāviṣṭo 'pi bhārgavaḥ

05,183.025d*0582_06 samāharad ameyātmā śaraṃ kālāntakopamam

05,183.026a tato ravir mandamarīcimaṇḍalo; jagāmāstaṃ pāṃsupuñjāvagāḍhaḥ

05,183.026c niśā vyagāhat sukhaśītamārutā; tato yuddhaṃ pratyavahārayāvaḥ

05,183.027a evaṃ rājann avahāro babhūva; tataḥ punar vimale 'bhūt sughoram

05,183.027c kālyaṃ kālyaṃ viṃśatiṃ vai dināni; tathaiva cānyāni dināni trīṇi

05,184.001 bhīṣma uvāca

05,184.001a tato 'haṃ niśi rājendra praṇamya śirasā tadā

05,184.001c brāhmaṇānāṃ pitṝṇāṃ ca devatānāṃ ca sarvaśaḥ

05,184.002a naktaṃcarāṇāṃ bhūtānāṃ rajanyāś ca viśāṃ pate

05,184.002c śayanaṃ prāpya rahite manasā samacintayam

05,184.003a jāmadagnyena me yuddham idaṃ paramadāruṇam

05,184.003c ahāni subahūny adya vartate sumahātyayam

05,184.004a na ca rāmaṃ mahāvīryaṃ śaknomi raṇamūrdhani

05,184.004c vijetuṃ samare vipraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam

05,184.005a yadi śakyo mayā jetuṃ jāmadagnyaḥ pratāpavān

05,184.005c daivatāni prasannāni darśayantu niśāṃ mama

05,184.006a tato 'haṃ niśi rājendra prasuptaḥ śaravikṣataḥ

05,184.006c dakṣiṇenaiva pārśvena prabhātasamaye iva

05,184.007a tato 'haṃ vipramukhyais tair yair asmi patito rathāt

05,184.007c utthāpito dhṛtaś caiva mā bhair iti ca sāntvitaḥ

05,184.008a ta eva māṃ mahārāja svapnadarśanam etya vai

05,184.008c parivāryābruvan vākyaṃ tan nibodha kurūdvaha

05,184.009a uttiṣṭha mā bhair gāṅgeya bhayaṃ te nāsti kiṃ cana

05,184.009c rakṣāmahe naravyāghra svaśarīraṃ hi no bhavān

05,184.010a na tvāṃ rāmo raṇe jetā jāmadagnyaḥ kathaṃ cana

05,184.010c tvam eva samare rāmaṃ vijetā bharatarṣabha

05,184.011a idam astraṃ sudayitaṃ pratyabhijñāsyate bhavān

05,184.011b*0583_01 upasthāsyati rājendra svayam eva tavānagha

05,184.011b*0583_02 yena śatrūn mahāvīryān praśāsiṣyasi kaurava

05,184.011c viditaṃ hi tavāpy etat pūrvasmin dehadhāraṇe

05,184.012a prājāpatyaṃ viśvakṛtaṃ prasvāpaṃ nāma bhārata

05,184.012c na hīdaṃ veda rāmo 'pi pṛthivyāṃ vā pumān kva cit

05,184.013a tat smarasva mahābāho bhṛśaṃ saṃyojayasva ca

05,184.013c na ca rāmaḥ kṣayaṃ gantā tenāstreṇa narādhipa

05,184.014a enasā ca na yogaṃ tvaṃ prāpsyase jātu mānada

05,184.014c svapsyate jāmadagnyo 'sau tvadbāṇabalapīḍitaḥ

05,184.015a tato jitvā tvam evainaṃ punar utthāpayiṣyasi

05,184.015c astreṇa dayitenājau bhīṣma saṃbodhanena vai

05,184.016a evaṃ kuruṣva kauravya prabhāte ratham āsthitaḥ

05,184.016c prasuptaṃ vā mṛtaṃ vāpi tulyaṃ manyāmahe vayam

05,184.017a na ca rāmeṇa martavyaṃ kadā cid api pārthiva

05,184.017c tataḥ samutpannam idaṃ prasvāpaṃ yujyatām iti

05,184.018a ity uktvāntarhitā rājan sarva eva dvijottamāḥ

05,184.018c aṣṭau sadṛśarūpās te sarve bhāsvaramūrtayaḥ

05,185.001 bhīṣma uvāca

05,185.001a tato rātryāṃ vyatītāyāṃ pratibuddho 'smi bhārata

05,185.001c taṃ ca saṃcintya vai svapnam avāpaṃ harṣam uttamam

05,185.002a tataḥ samabhavad yuddhaṃ mama tasya ca bhārata

05,185.002c tumulaṃ sarvabhūtānāṃ lomaharṣaṇam adbhutam

05,185.003a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vavarṣa mayi bhārgavaḥ

05,185.003c nyavārayam ahaṃ taṃ ca śarajālena bhārata

05,185.004a tataḥ paramasaṃkruddhaḥ punar eva mahātapāḥ

05,185.004c hyastanenaiva kopena śaktiṃ vai prāhiṇon mayi

05,185.005a indrāśanisamasparśāṃ yamadaṇḍopamaprabhām

05,185.005c jvalantīm agnivat saṃkhye lelihānāṃ samantataḥ

05,185.006a tato bharataśārdūla dhiṣṇyam ākāśagaṃ yathā

05,185.006c sā mām abhyahanat tūrṇam aṃsadeśe ca bhārata

05,185.007a athāsṛṅ me 'sravad ghoraṃ girer gairikadhātuvat

05,185.007c rāmeṇa sumahābāho kṣatasya kṣatajekṣaṇa

05,185.008a tato 'haṃ jāmadagnyāya bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ

05,185.008c preṣayaṃ mṛtyusaṃkāśaṃ bāṇaṃ sarpaviṣopamam

05,185.009a sa tenābhihato vīro lalāṭe dvijasattamaḥ

05,185.009c aśobhata mahārāja saśṛṅga iva parvataḥ

05,185.010a sa saṃrabdhaḥ samāvṛtya bāṇaṃ kālāntakopamam

05,185.010c saṃdadhe balavat kṛṣya ghoraṃ śatrunibarhaṇam

05,185.011a sa vakṣasi papātograḥ śaro vyāla iva śvasan

05,185.011c mahīṃ rājaṃs tataś cāham agacchaṃ rudhirāvilaḥ

05,185.012a avāpya tu punaḥ saṃjñāṃ jāmadagnyāya dhīmate

05,185.012c prāhiṇvaṃ vimalāṃ śaktiṃ jvalantīm aśanīm iva

05,185.013a sā tasya dvijamukhyasya nipapāta bhujāntare

05,185.013c vihvalaś cābhavad rājan vepathuś cainam āviśat

05,185.014a tata enaṃ pariṣvajya sakhā vipro mahātapāḥ

05,185.014c akṛtavraṇaḥ śubhair vākyair āśvāsayad anekadhā

05,185.015a samāśvastas tadā rāmaḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ

05,185.015c prāduścakre tadā brāhmaṃ paramāstraṃ mahāvrataḥ

05,185.016a tatas tatpratighātārthaṃ brāhmam evāstram uttamam

05,185.016c mayā prayuktaṃ jajvāla yugāntam iva darśayat

05,185.017a tayor brahmāstrayor āsīd antarā vai samāgamaḥ

05,185.017c asaṃprāpyaiva rāmaṃ ca māṃ ca bhāratasattama

05,185.018a tato vyomni prādurabhūt teja eva hi kevalam

05,185.018c bhūtāni caiva sarvāṇi jagmur ārtiṃ viśāṃ pate

05,185.019a ṛṣayaś ca sagandharvā devatāś caiva bhārata

05,185.019c saṃtāpaṃ paramaṃ jagmur astratejobhipīḍitāḥ

05,185.020a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā

05,185.020c saṃtaptāni ca bhūtāni viṣādaṃ jagmur uttamam

05,185.021a prajajvāla nabho rājan dhūmāyante diśo daśa

05,185.021c na sthātum antarikṣe ca śekur ākāśagās tadā

05,185.022a tato hāhākṛte loke sadevāsurarākṣase

05,185.022c idam antaram ity eva yoktukāmo 'smi bhārata

05,185.023a prasvāpam astraṃ dayitaṃ vacanād brahmavādinām

05,185.023c cintitaṃ ca tad astraṃ me manasi pratyabhāt tadā

05,186.001 bhīṣma uvāca

05,186.001a tato halahalāśabdo divi rājan mahān abhūt

05,186.001c prasvāpaṃ bhīṣma mā srākṣīr iti kauravanandana

05,186.002a ayuñjam eva caivāhaṃ tad astraṃ bhṛgunandane

05,186.002c prasvāpaṃ māṃ prayuñjānaṃ nārado vākyam abravīt

05,186.003a ete viyati kauravya divi devagaṇāḥ sthitāḥ

05,186.003c te tvāṃ nivārayanty adya prasvāpaṃ mā prayojaya

05,186.004a rāmas tapasvī brahmaṇyo brāhmaṇaś ca guruś ca te

05,186.004c tasyāvamānaṃ kauravya mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana

05,186.005a tato 'paśyaṃ diviṣṭhān vai tān aṣṭau brahmavādinaḥ

05,186.005c te māṃ smayanto rājendra śanakair idam abruvan

05,186.006a yathāha bharataśreṣṭha nāradas tat tathā kuru

05,186.006c etad dhi paramaṃ śreyo lokānāṃ bharatarṣabha

05,186.007a tataś ca pratisaṃhṛtya tad astraṃ svāpanaṃ mṛdhe

05,186.007c brahmāstraṃ dīpayāṃ cakre tasmin yudhi yathāvidhi

05,186.008a tato rāmo ruṣito rājaputra; dṛṣṭvā tad astraṃ vinivartitaṃ vai

05,186.008c jito 'smi bhīṣmeṇa sumandabuddhir; ity eva vākyaṃ sahasā vyamuñcat

05,186.009a tato 'paśyat pitaraṃ jāmadagnyaḥ; pitus tathā pitaraṃ tasya cānyam

05,186.009c ta evainaṃ saṃparivārya tasthur; ūcuś cainaṃ sāntvapūrvaṃ tadānīm

05,186.010a mā smaivaṃ sāhasaṃ vatsa punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana

05,186.010c bhīṣmeṇa saṃyugaṃ gantuṃ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ

05,186.011a kṣatriyasya tu dharmo 'yaṃ yad yuddhaṃ bhṛgunandana

05,186.011c svādhyāyo vratacaryā ca brāhmaṇānāṃ paraṃ dhanam

05,186.012a idaṃ nimitte kasmiṃś cid asmābhir upamantritam

05,186.012c śastradhāraṇam atyugraṃ tac ca kāryaṃ kṛtaṃ tvayā

05,186.013a vatsa paryāptam etāvad bhīṣmeṇa saha saṃyuge

05,186.013c vimardas te mahābāho vyapayāhi raṇād itaḥ

05,186.014a paryāptam etad bhadraṃ te tava kārmukadhāraṇam

05,186.014c visarjayaitad durdharṣa tapas tapyasva bhārgava

05,186.015a eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo devaiḥ sarvair nivāritaḥ

05,186.015c nivartasva raṇād asmād iti caiva pracoditaḥ

05,186.016a rāmeṇa saha mā yotsīr guruṇeti punaḥ punaḥ

05,186.016c na hi rāmo raṇe jetuṃ tvayā nyāyyaḥ kurūdvaha

05,186.016e mānaṃ kuruṣva gāṅgeya brāhmaṇasya raṇājire

05,186.017a vayaṃ tu guravas tubhyaṃ tatas tvāṃ vārayāmahe

05,186.017c bhīṣmo vasūnām anyatamo diṣṭyā jīvasi putraka

05,186.018a gāṅgeyaḥ śaṃtanoḥ putro vasur eṣa mahāyaśāḥ

05,186.018c kathaṃ tvayā raṇe jetuṃ rāma śakyo nivarta vai

05,186.019a arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ puraṃdarasuto balī

05,186.019c naraḥ prajāpatir vīraḥ pūrvadevaḥ sanātanaḥ

05,186.020a savyasācīti vikhyātas triṣu lokeṣu vīryavān

05,186.020c bhīṣmamṛtyur yathākālaṃ vihito vai svayaṃbhuvā

05,186.021a evam uktaḥ sa pitṛbhiḥ pitṝn rāmo 'bravīd idam

05,186.021c nāhaṃ yudhi nivarteyam iti me vratam āhitam

05,186.022a na nivartitapūrvaṃ ca kadā cid raṇamūrdhani

05,186.022c nivartyatām āpageyaḥ kāmaṃ yuddhāt pitāmahāḥ

05,186.022e na tv ahaṃ vinivartiṣye yuddhād asmāt kathaṃ cana

05,186.023a tatas te munayo rājann ṛcīkapramukhās tadā

05,186.023c nāradenaiva sahitāḥ samāgamyedam abruvan

05,186.024a nivartasva raṇāt tāta mānayasva dvijottamān

05,186.024c nety avocam ahaṃ tāṃś ca kṣatradharmavyapekṣayā

05,186.025a mama vratam idaṃ loke nāhaṃ yuddhāt kathaṃ cana

05,186.025c vimukho vinivarteyaṃ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ

05,186.026a nāhaṃ lobhān na kārpaṇyān na bhayān nārthakāraṇāt

05,186.026c tyajeyaṃ śāśvataṃ dharmam iti me niścitā matiḥ

05,186.027a tatas te munayaḥ sarve nāradapramukhā nṛpa

05,186.027c bhāgīrathī ca me mātā raṇamadhyaṃ prapedire

05,186.028a tathaivāttaśaro dhanvī tathaiva dṛḍhaniścayaḥ

05,186.028c sthito 'ham āhave yoddhuṃ tatas te rāmam abruvan

05,186.028e sametya sahitā bhūyaḥ samare bhṛgunandanam

05,186.029a nāvanītaṃ hi hṛdayaṃ viprāṇāṃ śāmya bhārgava

05,186.029c rāma rāma nivartasva yuddhād asmād dvijottama

05,186.029e avadhyo hi tvayā bhīṣmas tvaṃ ca bhīṣmasya bhārgava

05,186.030a evaṃ bruvantas te sarve pratirudhya raṇājiram

05,186.030c nyāsayāṃ cakrire śastraṃ pitaro bhṛgunandanam

05,186.031a tato 'haṃ punar evātha tān aṣṭau brahmavādinaḥ

05,186.031c adrākṣaṃ dīpyamānān vai grahān aṣṭāv ivoditān

05,186.032a te māṃ sapraṇayaṃ vākyam abruvan samare sthitam

05,186.032c praihi rāmaṃ mahābāho guruṃ lokahitaṃ kuru

05,186.033a dṛṣṭvā nivartitaṃ rāmaṃ suhṛdvākyena tena vai

05,186.033c lokānāṃ ca hitaṃ kurvann aham apy ādade vacaḥ

05,186.034a tato 'haṃ rāmam āsādya vavande bhṛśavikṣataḥ

05,186.034c rāmaś cābhyutsmayan premṇā mām uvāca mahātapāḥ

05,186.035a tvatsamo nāsti loke 'smin kṣatriyaḥ pṛthivīcaraḥ

05,186.035c gamyatāṃ bhīṣma yuddhe 'smiṃs toṣito 'haṃ bhṛśaṃ tvayā

05,186.036a mama caiva samakṣaṃ tāṃ kanyām āhūya bhārgavaḥ

05,186.036c uvāca dīnayā vācā madhye teṣāṃ tapasvinām

05,187.001 rāma uvāca

05,187.001a pratyakṣam etal lokānāṃ sarveṣām eva bhāmini

05,187.001c yathā mayā paraṃ śaktyā kṛtaṃ vai pauruṣaṃ mahat

05,187.002a na caiva yudhi śaknomi bhīṣmaṃ śastrabhṛtāṃ varam

05,187.002c viśeṣayitum atyartham uttamāstrāṇi darśayan

05,187.003a eṣā me paramā śaktir etan me paramaṃ balam

05,187.003c yatheṣṭaṃ gamyatāṃ bhadre kim anyad vā karomi te

05,187.004a bhīṣmam eva prapadyasva na te 'nyā vidyate gatiḥ

05,187.004c nirjito hy asmi bhīṣmeṇa mahāstrāṇi pramuñcatā

05,187.005 bhīṣma uvāca

05,187.005a evam uktvā tato rāmo viniḥśvasya mahāmanāḥ

05,187.005c tūṣṇīm āsīt tadā kanyā provāca bhṛgunandanam

05,187.006a bhagavann evam evaitad yathāha bhagavāṃs tathā

05,187.006c ajeyo yudhi bhīṣmo 'yam api devair udāradhīḥ

05,187.007a yathāśakti yathotsāhaṃ mama kāryaṃ kṛtaṃ tvayā

05,187.007c anidhāya raṇe vīryam astrāṇi vividhāni ca

05,187.008a na caiṣa śakyate yuddhe viśeṣayitum antataḥ

05,187.008c na cāham enaṃ yāsyāmi punar bhīṣmaṃ kathaṃ cana

05,187.009a gamiṣyāmi tu tatrāhaṃ yatra bhīṣmaṃ tapodhana

05,187.009c samare pātayiṣyāmi svayam eva bhṛgūdvaha

05,187.010a evam uktvā yayau kanyā roṣavyākulalocanā

05,187.010c tapase dhṛtasaṃkalpā mama cintayatī vadham

05,187.011a tato mahendraṃ saha tair munibhir bhṛgusattamaḥ

05,187.011c yathāgataṃ yayau rāmo mām upāmantrya bhārata

05,187.012a tato 'haṃ ratham āruhya stūyamāno dvijātibhiḥ

05,187.012c praviśya nagaraṃ mātre satyavatyai nyavedayam

05,187.012e yathāvṛttaṃ mahārāja sā ca māṃ pratyanandata

05,187.013a puruṣāṃś cādiśaṃ prājñān kanyāvṛttāntakarmaṇi

05,187.013c divase divase hy asyā gatajalpitaceṣṭitam

05,187.013e pratyāharaṃś ca me yuktāḥ sthitāḥ priyahite mama

05,187.014a yadaiva hi vanaṃ prāyāt kanyā sā tapase dhṛtā

05,187.014c tadaiva vyathito dīno gatacetā ivābhavam

05,187.015a na hi māṃ kṣatriyaḥ kaś cid vīryeṇa vijayed yudhi

05,187.015c ṛte brahmavidas tāta tapasā saṃśitavratāt

05,187.016a api caitan mayā rājan nārade 'pi niveditam

05,187.016c vyāse caiva bhayāt kāryaṃ tau cobhau mām avocatām

05,187.017a na viṣādas tvayā kāryo bhīṣma kāśisutāṃ prati

05,187.017c daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet

05,187.018a sā tu kanyā mahārāja praviśyāśramamaṇḍalam

05,187.018c yamunātīram āśritya tapas tepe 'timānuṣam

05,187.019a nirāhārā kṛśā rūkṣā jaṭilā malapaṅkinī

05,187.019c ṣaṇ māsān vāyubhakṣā ca sthāṇubhūtā tapodhanā

05,187.020a yamunātīram āsādya saṃvatsaram athāparam

05,187.020c udavāsaṃ nirāhārā pārayām āsa bhāminī

05,187.021a śīrṇaparṇena caikena pārayām āsa cāparam

05,187.021c saṃvatsaraṃ tīvrakopā pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitā

05,187.022a evaṃ dvādaśa varṣāṇi tāpayām āsa rodasī

05,187.022c nivartyamānāpi tu sā jñātibhir naiva śakyate

05,187.023a tato 'gamad vatsabhūmiṃ siddhacāraṇasevitām

05,187.023c āśramaṃ puṇyaśīlānāṃ tāpasānāṃ mahātmanām

05,187.024a tatra puṇyeṣu deśeṣu sāplutāṅgī divāniśam

05,187.024c vyacarat kāśikanyā sā yathākāmavicāriṇī

05,187.025a nandāśrame mahārāja tatolūkāśrame śubhe

05,187.025c cyavanasyāśrame caiva brahmaṇaḥ sthāna eva ca

05,187.026a prayāge devayajane devāraṇyeṣu caiva ha

05,187.026c bhogavatyāṃ tathā rājan kauśikasyāśrame tathā

05,187.027a māṇḍavyasyāśrame rājan dilīpasyāśrame tathā

05,187.027c rāmahrade ca kauravya pailagārgyasya cāśrame

05,187.028a eteṣu tīrtheṣu tadā kāśikanyā viśāṃ pate

05,187.028c āplāvayata gātrāṇi tīvram āsthāya vai tapaḥ

05,187.029a tām abravīt kauraveya mama mātā jalotthitā

05,187.029c kimarthaṃ kliśyase bhadre tathyam etad bravīhi me

05,187.030a sainām athābravīd rājan kṛtāñjalir aninditā

05,187.030c bhīṣmo rāmeṇa samare na jitaś cārulocane

05,187.031a ko 'nyas tam utsahej jetum udyateṣuṃ mahīpatim

05,187.031c sāhaṃ bhīṣmavināśāya tapas tapsye sudāruṇam

05,187.032a carāmi pṛthivīṃ devi yathā hanyām ahaṃ nṛpam

05,187.032c etad vrataphalaṃ dehe parasmin syād yathā hi me

05,187.033a tato 'bravīt sāgaragā jihmaṃ carasi bhāmini

05,187.033c naiṣa kāmo 'navadyāṅgi śakyaḥ prāptuṃ tvayābale

05,187.034a yadi bhīṣmavināśāya kāśye carasi vai vratam

05,187.034c vratasthā ca śarīraṃ tvaṃ yadi nāma vimokṣyasi

05,187.034e nadī bhaviṣyasi śubhe kuṭilā vārṣikodakā

05,187.035a dustīrthā cānabhijñeyā vārṣikī nāṣṭamāsikī

05,187.035c bhīmagrāhavatī ghorā sarvabhūtabhayaṃkarī

05,187.036a evam uktvā tato rājan kāśikanyāṃ nyavartata

05,187.036c mātā mama mahābhāgā smayamāneva bhāminī

05,187.037a kadā cid aṣṭame māsi kadā cid daśame tathā

05,187.037c na prāśnītodakam api punaḥ sā varavarṇinī

05,187.038a sā vatsabhūmiṃ kauravya tīrthalobhāt tatas tataḥ

05,187.038c patitā paridhāvantī punaḥ kāśipateḥ sutā

05,187.039a sā nadī vatsabhūmyāṃ tu prathitāmbeti bhārata

05,187.039c vārṣikī grāhabahulā dustīrthā kuṭilā tathā

05,187.040a sā kanyā tapasā tena bhāgārdhena vyajāyata

05,187.040c nadī ca rājan vatseṣu kanyā caivābhavat tadā

05,188.001 bhīṣma uvāca

05,188.001a tatas te tāpasāḥ sarve tapase dhṛtaniścayām

05,188.001c dṛṣṭvā nyavartayaṃs tāta kiṃ kāryam iti cābruvan

05,188.002a tān uvāca tataḥ kanyā tapovṛddhān ṛṣīṃs tadā

05,188.002c nirākṛtāsmi bhīṣmeṇa bhraṃśitā patidharmataḥ

05,188.003a vadhārthaṃ tasya dīkṣā me na lokārthaṃ tapodhanāḥ

05,188.003c nihatya bhīṣmaṃ gaccheyaṃ śāntim ity eva niścayaḥ

05,188.004a yatkṛte duḥkhavasatim imāṃ prāptāsmi śāśvatīm

05,188.004c patilokād vihīnā ca naiva strī na pumān iha

05,188.005a nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ nivarteyaṃ tapodhanāḥ

05,188.005c eṣa me hṛdi saṃkalpo yadartham idam udyatam

05,188.006a strībhāve parinirviṇṇā puṃstvārthe kṛtaniścayā

05,188.006c bhīṣme praticikīrṣāmi nāsmi vāryeti vai punaḥ

05,188.007a tāṃ devo darśayām āsa śūlapāṇir umāpatiḥ

05,188.007c madhye teṣāṃ maharṣīṇāṃ svena rūpeṇa bhāminīm

05,188.008a chandyamānā vareṇātha sā vavre matparājayam

05,188.008c vadhiṣyasīti tāṃ devaḥ pratyuvāca manasvinīm

05,188.009a tataḥ sā punar evātha kanyā rudram uvāca ha

05,188.009c upapadyet kathaṃ deva striyo mama jayo yudhi

05,188.009e strībhāvena ca me gāḍhaṃ manaḥ śāntam umāpate

05,188.010a pratiśrutaś ca bhūteśa tvayā bhīṣmaparājayaḥ

05,188.010c yathā sa satyo bhavati tathā kuru vṛṣadhvaja

05,188.010e yathā hanyāṃ samāgamya bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yudhi

05,188.011a tām uvāca mahādevaḥ kanyāṃ kila vṛṣadhvajaḥ

05,188.011c na me vāg anṛtaṃ bhadre prāha satyaṃ bhaviṣyati

05,188.012a vadhiṣyasi raṇe bhīṣmaṃ puruṣatvaṃ ca lapsyase

05,188.012c smariṣyasi ca tat sarvaṃ deham anyaṃ gatā satī

05,188.013a drupadasya kule jātā bhaviṣyasi mahārathaḥ

05,188.013c śīghrāstraś citrayodhī ca bhaviṣyasi susaṃmataḥ

05,188.014a yathoktam eva kalyāṇi sarvam etad bhaviṣyati

05,188.014c bhaviṣyasi pumān paścāt kasmāc cit kālaparyayāt

05,188.015a evam uktvā mahātejāḥ kapardī vṛṣabhadhvajaḥ

05,188.015c paśyatām eva viprāṇāṃ tatraivāntaradhīyata

05,188.016a tataḥ sā paśyatāṃ teṣāṃ maharṣīṇām aninditā

05,188.016c samāhṛtya vanāt tasmāt kāṣṭhāni varavarṇinī

05,188.017a citāṃ kṛtvā sumahatīṃ pradāya ca hutāśanam

05,188.017c pradīpte 'gnau mahārāja roṣadīptena cetasā

05,188.018a uktvā bhīṣmavadhāyeti praviveśa hutāśanam

05,188.018c jyeṣṭhā kāśisutā rājan yamunām abhito nadīm

05,189.001 duryodhana uvāca

05,189.001a kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeya kanyā bhūtvā satī tadā

05,189.001c puruṣo 'bhavad yudhi śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha

05,189.002 bhīṣma uvāca

05,189.002a bhāryā tu tasya rājendra drupadasya mahīpateḥ

05,189.002c mahiṣī dayitā hy āsīd aputrā ca viśāṃ pate

05,189.003a etasminn eva kāle tu drupado vai mahīpatiḥ

05,189.003c apatyārthaṃ mahārāja toṣayām āsa śaṃkaram

05,189.004a asmadvadhārthaṃ niścitya tapo ghoraṃ samāsthitaḥ

05,189.004c lebhe kanyāṃ mahādevāt putro me syād iti bruvan

05,189.005a bhagavan putram icchāmi bhīṣmaṃ praticikīrṣayā

05,189.005c ity ukto devadevena strīpumāṃs te bhaviṣyati

05,189.006a nivartasva mahīpāla naitaj jātv anyathā bhavet

05,189.006c sa tu gatvā ca nagaraṃ bhāryām idam uvāca ha

05,189.007a kṛto yatno mayā devi putrārthe tapasā mahān

05,189.007c kanyā bhūtvā pumān bhāvī iti cokto 'smi śaṃbhunā

05,189.008a punaḥ punar yācyamāno diṣṭam ity abravīc chivaḥ

05,189.008c na tad anyad dhi bhavitā bhavitavyaṃ hi tat tathā

05,189.009a tataḥ sā niyatā bhūtvā ṛtukāle manasvinī

05,189.009c patnī drupadarājasya drupadaṃ saṃviveśa ha

05,189.010a lebhe garbhaṃ yathākālaṃ vidhidṛṣṭena hetunā

05,189.010c pārṣatāt sā mahīpāla yathā māṃ nārado 'bravīt

05,189.011a tato dadhāra taṃ garbhaṃ devī rājīvalocanā

05,189.011c tāṃ sa rājā priyāṃ bhāryāṃ drupadaḥ kurunandana

05,189.011e putrasnehān mahābāhuḥ sukhaṃ paryacarat tadā

05,189.011f*0584_01 sarvān abhiprāyakṛtān kāmāṃl lebhe ca kaurava

05,189.012a aputrasya tato rājño drupadasya mahīpateḥ

05,189.012b*0585_01 yathākālaṃ tu sā devī mahiṣī drupadasya ha

05,189.012c kanyāṃ pravararūpāṃ tāṃ prājāyata narādhipa

05,189.013a aputrasya tu rājñaḥ sā drupadasya yaśasvinī

05,189.013c khyāpayām āsa rājendra putro jāto mameti vai

05,189.014a tataḥ sa rājā drupadaḥ pracchannāyā narādhipa

05,189.014c putravat putrakāryāṇi sarvāṇi samakārayat

05,189.015a rakṣaṇaṃ caiva mantrasya mahiṣī drupadasya sā

05,189.015c cakāra sarvayatnena bruvāṇā putra ity uta

05,189.015e na hi tāṃ veda nagare kaś cid anyatra pārṣatāt

05,189.016a śraddadhāno hi tad vākyaṃ devasyādbhutatejasaḥ

05,189.016c chādayām āsa tāṃ kanyāṃ pumān iti ca so 'bravīt

05,189.017a jātakarmāṇi sarvāṇi kārayām āsa pārthivaḥ

05,189.017c puṃvad vidhānayuktāni śikhaṇḍīti ca tāṃ viduḥ

05,189.018a aham ekas tu cāreṇa vacanān nāradasya ca

05,189.018c jñātavān devavākyena ambāyās tapasā tathā

05,190.001 bhīṣma uvāca

05,190.001a cakāra yatnaṃ drupadaḥ sarvasmin svajane mahat

05,190.001c tato lekhyādiṣu tathā śilpeṣu ca paraṃ gatā

05,190.001e iṣvastre caiva rājendra droṇaśiṣyo babhūva ha

05,190.002a tasya mātā mahārāja rājānaṃ varavarṇinī

05,190.002c codayām āsa bhāryārthaṃ kanyāyāḥ putravat tadā

05,190.003a tatas tāṃ pārṣato dṛṣṭvā kanyāṃ saṃprāptayauvanām

05,190.003c striyaṃ matvā tadā cintāṃ prapede saha bhāryayā

05,190.004 drupada uvāca

05,190.004a kanyā mameyaṃ saṃprāptā yauvanaṃ śokavardhinī

05,190.004c mayā pracchāditā ceyaṃ vacanāc chūlapāṇinaḥ

05,190.005a na tan mithyā mahārājñi bhaviṣyati kathaṃ cana

05,190.005c trailokyakartā kasmād dhi tan mṛṣā kartum arhati

05,190.006 bhāryovāca

05,190.006a yadi te rocate rājan vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ

05,190.006c śrutvedānīṃ prapadyethāḥ svakāryaṃ pṛṣatātmaja

05,190.007a kriyatām asya nṛpate vidhivad dārasaṃgrahaḥ

05,190.007c satyaṃ bhavati tad vākyam iti me niścitā matiḥ

05,190.008 bhīṣma uvāca

05,190.008a tatas tau niścayaṃ kṛtvā tasmin kārye 'tha dampatī

05,190.008c varayāṃ cakratuḥ kanyāṃ daśārṇādhipateḥ sutām

05,190.009a tato rājā drupado rājasiṃhaḥ; sarvān rājñaḥ kulataḥ saṃniśāmya

05,190.009c dāśārṇakasya nṛpates tanūjāṃ; śikhaṇḍine varayām āsa dārān

05,190.010a hiraṇyavarmeti nṛpo yo 'sau dāśārṇakaḥ smṛtaḥ

05,190.010c sa ca prādān mahīpālaḥ kanyāṃ tasmai śikhaṇḍine

05,190.011a sa ca rājā daśārṇeṣu mahān āsīn mahīpatiḥ

05,190.011c hiraṇyavarmā durdharṣo mahāseno mahāmanāḥ

05,190.012a kṛte vivāhe tu tadā sā kanyā rājasattama

05,190.012c yauvanaṃ samanuprāptā sā ca kanyā śikhaṇḍinī

05,190.013a kṛtadāraḥ śikhaṇḍī tu kāmpilyaṃ punar āgamat

05,190.013c na ca sā veda tāṃ kanyāṃ kaṃ cit kālaṃ striyaṃ kila

05,190.014a hiraṇyavarmaṇaḥ kanyā jñātvā tāṃ tu śikhaṇḍinīm

05,190.014c dhātrīṇāṃ ca sakhīnāṃ ca vrīḍamānā nyavedayat

05,190.014e kanyāṃ pañcālarājasya sutāṃ tāṃ vai śikhaṇḍinīm

05,190.015a tatas tā rājaśārdūla dhātryo dāśārṇikās tadā

05,190.015c jagmur ārtiṃ parāṃ duḥkhāt preṣayām āsur eva ca

05,190.016a tato daśārṇādhipateḥ preṣyāḥ sarvaṃ nyavedayan

05,190.016c vipralambhaṃ yathāvṛttaṃ sa ca cukrodha pārthivaḥ

05,190.017a śikhaṇḍy api mahārāja puṃvad rājakule tadā

05,190.017c vijahāra mudā yuktaḥ strītvaṃ naivātirocayan

05,190.018a tataḥ katipayāhasya tac chrutvā bharatarṣabha

05,190.018c hiraṇyavarmā rājendra roṣād ārtiṃ jagāma ha

05,190.019a tato dāśārṇako rājā tīvrakopasamanvitaḥ

05,190.019c dūtaṃ prasthāpayām āsa drupadasya niveśane

05,190.020a tato drupadam āsādya dūtaḥ kāñcanavarmaṇaḥ

05,190.020c eka ekāntam utsārya raho vacanam abravīt

05,190.021a daśārṇarājo rājaṃs tvām idaṃ vacanam abravīt

05,190.021c abhiṣaṅgāt prakupito vipralabdhas tvayānagha

05,190.022a avamanyase māṃ nṛpate nūnaṃ durmantritaṃ tava

05,190.022c yan me kanyāṃ svakanyārthe mohād yācitavān asi

05,190.023a tasyādya vipralambhasya phalaṃ prāpnuhi durmate

05,190.023c eṣa tvāṃ sajanāmātyam uddharāmi sthiro bhava

05,190.023d*0586_01 avamatya ca vīryaṃ me kulaṃ cāritram eva ca

05,190.023d*0586_02 vipralambhas tvayāpūrvo manuṣyeṣu pravartitaḥ

05,190.023d*0586_03 kuru sarvāṇi kāryāṇi bhuṅkṣva bhogān anuttamān

05,190.023d*0586_04 abhiyāsyāmi śīghraṃ tvāṃ samuddhartuṃ sabāndhavam

05,191.001 bhīṣma uvāca

05,191.001a evam uktasya dūtena drupadasya tadā nṛpa

05,191.001c corasyeva gṛhītasya na prāvartata bhāratī

05,191.002a sa yatnam akarot tīvraṃ saṃbandhair anusāntvanaiḥ

05,191.002c dūtair madhurasaṃbhāṣair naitad astīti saṃdiśan

05,191.003a sa rājā bhūya evātha kṛtvā tattvata āgamam

05,191.003c kanyeti pāñcālasutāṃ tvaramāṇo 'bhiniryayau

05,191.004a tataḥ saṃpreṣayām āsa mitrāṇām amitaujasām

05,191.004c duhitur vipralambhaṃ taṃ dhātrīṇāṃ vacanāt tadā

05,191.005a tataḥ samudayaṃ kṛtvā balānāṃ rājasattamaḥ

05,191.005c abhiyāne matiṃ cakre drupadaṃ prati bhārata

05,191.006a tataḥ saṃmantrayām āsa mitraiḥ saha mahīpatiḥ

05,191.006c hiraṇyavarmā rājendra pāñcālyaṃ pārthivaṃ prati

05,191.007a tatra vai niścitaṃ teṣām abhūd rājñāṃ mahātmanām

05,191.007c tathyaṃ ced bhavati hy etat kanyā rājañ śikhaṇḍinī

05,191.007e baddhvā pāñcālarājānam ānayiṣyāmahe gṛhān

05,191.008a anyaṃ rājānam ādhāya pāñcāleṣu nareśvaram

05,191.008c ghātayiṣyāma nṛpatiṃ drupadaṃ saśikhaṇḍinam

05,191.009a sa tadā dūtam ājñāya punaḥ kṣattāram īśvaraḥ

05,191.009c prāsthāpayat pārṣatāya hanmīti tvāṃ sthiro bhava

05,191.010a sa prakṛtyā ca vai bhīruḥ kilbiṣī ca narādhipaḥ

05,191.010c bhayaṃ tīvram anuprāpto drupadaḥ pṛthivīpatiḥ

05,191.011a visṛjya dūtaṃ dāśārṇaṃ drupadaḥ śokakarśitaḥ

05,191.011c sametya bhāryāṃ rahite vākyam āha narādhipaḥ

05,191.012a bhayena mahatāviṣṭo hṛdi śokena cāhataḥ

05,191.012c pāñcālarājo dayitāṃ mātaraṃ vai śikhaṇḍinaḥ

05,191.013a abhiyāsyati māṃ kopāt saṃbandhī sumahābalaḥ

05,191.013c hiraṇyavarmā nṛpatiḥ karṣamāṇo varūthinīm

05,191.014a kim idānīṃ kariṣyāmi mūḍhaḥ kanyām imāṃ prati

05,191.014b*0587_01 upayāsyati hi kṣipraṃ sahāmātyair narādhipaḥ

05,191.014c śikhaṇḍī kila putras te kanyeti pariśaṅkitaḥ

05,191.015a iti niścitya tattvena samitraḥ sabalānugaḥ

05,191.015c vañcito 'smīti manvāno māṃ kiloddhartum icchati

05,191.016a kim atra tathyaṃ suśroṇi kiṃ mithyā brūhi śobhane

05,191.016c śrutvā tvattaḥ śubhe vākyaṃ saṃvidhāsyāmy ahaṃ tathā

05,191.017a ahaṃ hi saṃśayaṃ prāpto bālā ceyaṃ śikhaṇḍinī

05,191.017c tvaṃ ca rājñi mahat kṛcchraṃ saṃprāptā varavarṇini

05,191.018a sā tvaṃ sarvavimokṣāya tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ

05,191.018c tathā vidadhyāṃ suśroṇi kṛtyasyāsya śucismite

05,191.018e śikhaṇḍini ca mā bhais tvaṃ vidhāsye tatra tattvataḥ

05,191.019a kriyayāhaṃ varārohe vañcitaḥ putradharmataḥ

05,191.019c mayā dāśārṇako rājā vañcitaś ca mahīpatiḥ

05,191.019e tad ācakṣva mahābhāge vidhāsye tatra yad dhitam

05,191.020a jānatāpi narendreṇa khyāpanārthaṃ parasya vai

05,191.020c prakāśaṃ coditā devī pratyuvāca mahīpatim

05,192.001 bhīṣma uvāca

05,192.001a tataḥ śikhaṇḍino mātā yathātattvaṃ narādhipa

05,192.001c ācacakṣe mahābāho bhartre kanyāṃ śikhaṇḍinīm

05,192.002a aputrayā mayā rājan sapatnīnāṃ bhayād idam

05,192.002c kanyā śikhaṇḍinī jātā puruṣo vai niveditaḥ

05,192.003a tvayā caiva naraśreṣṭha tan me prītyānumoditam

05,192.003c putrakarma kṛtaṃ caiva kanyāyāḥ pārthivarṣabha

05,192.003e bhāryā coḍhā tvayā rājan daśārṇādhipateḥ sutā

05,192.004a tvayā ca prāg abhihitaṃ devavākyārthadarśanāt

05,192.004c kanyā bhūtvā pumān bhāvīty evaṃ caitad upekṣitam

05,192.005a etac chrutvā drupado yajñasenaḥ; sarvaṃ tattvaṃ mantravidbhyo nivedya

05,192.005c mantraṃ rājā mantrayām āsa rājan; yad yad yuktaṃ rakṣaṇe vai prajānām

05,192.006a saṃbandhakaṃ caiva samarthya tasmin; dāśārṇake vai nṛpatau narendra

05,192.006c svayaṃ kṛtvā vipralambhaṃ yathāvan; mantraikāgro niścayaṃ vai jagāma

05,192.007a svabhāvaguptaṃ nagaram āpatkāle tu bhārata

05,192.007c gopayām āsa rājendra sarvataḥ samalaṃkṛtam

05,192.008a ārtiṃ ca paramāṃ rājā jagāma saha bhāryayā

05,192.008c daśārṇapatinā sārdhaṃ virodhe bharatarṣabha

05,192.009a kathaṃ saṃbandhinā sārdhaṃ na me syād vigraho mahān

05,192.009c iti saṃcintya manasā daivatāny arcayat tadā

05,192.010a taṃ tu dṛṣṭvā tadā rājan devī devaparaṃ tathā

05,192.010c arcāṃ prayuñjānam atho bhāryā vacanam abravīt

05,192.011a devānāṃ pratipattiś ca satyā sādhumatā sadā

05,192.011c sā tu duḥkhārṇavaṃ prāpya naḥ syād arcayatāṃ bhṛśam

05,192.012a daivatāni ca sarvāṇi pūjyantāṃ bhūridakṣiṇaiḥ

05,192.012c agnayaś cāpi hūyantāṃ dāśārṇapratiṣedhane

05,192.013a ayuddhena nivṛttiṃ ca manasā cintayābhibho

05,192.013c devatānāṃ prasādena sarvam etad bhaviṣyati

05,192.014a mantribhir mantritaṃ sārdhaṃ tvayā yat pṛthulocana

05,192.014c purasyāsyāvināśāya tac ca rājaṃs tathā kuru

05,192.015a daivaṃ hi mānuṣopetaṃ bhṛśaṃ sidhyati pārthiva

05,192.015c parasparavirodhāt tu nānayoḥ siddhir asti vai

05,192.016a tasmād vidhāya nagare vidhānaṃ sacivaiḥ saha

05,192.016c arcayasva yathākāmaṃ daivatāni viśāṃ pate

05,192.017a evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau dṛṣṭvā śokaparāyaṇau

05,192.017c śikhaṇḍinī tadā kanyā vrīḍiteva manasvinī

05,192.018a tataḥ sā cintayām āsa matkṛte duḥkhitāv ubhau

05,192.018c imāv iti tataś cakre matiṃ prāṇavināśane

05,192.019a evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā

05,192.019c jagāma bhavanaṃ tyaktvā gahanaṃ nirjanaṃ vanam

05,192.020a yakṣeṇarddhimatā rājan sthūṇākarṇena pālitam

05,192.020c tadbhayād eva ca jano visarjayati tad vanam

05,192.021a tatra sthūṇasya bhavanaṃ sudhāmṛttikalepanam

05,192.021c lājollāpikadhūmāḍhyam uccaprākāratoraṇam

05,192.022a tat praviśya śikhaṇḍī sā drupadasyātmajā nṛpa

05,192.022c anaśnatī bahutithaṃ śarīram upaśoṣayat

05,192.023a darśayām āsa tāṃ yakṣaḥ sthūṇo madhvakṣasaṃyutaḥ

05,192.023c kimartho 'yaṃ tavārambhaḥ kariṣye brūhi māciram

05,192.024a aśakyam iti sā yakṣaṃ punaḥ punar uvāca ha

05,192.024c kariṣyāmīti caināṃ sa pratyuvācātha guhyakaḥ

05,192.025a dhaneśvarasyānucaro varado 'smi nṛpātmaje

05,192.025c adeyam api dāsyāmi brūhi yat te vivakṣitam

05,192.026a tataḥ śikhaṇḍī tat sarvam akhilena nyavedayat

05,192.026c tasmai yakṣapradhānāya sthūṇākarṇāya bhārata

05,192.027a āpanno me pitā yakṣa nacirād vinaśiṣyati

05,192.027c abhiyāsyati saṃkruddho daśārṇādhipatir hi tam

05,192.028a mahābalo mahotsāhaḥ sa hemakavaco nṛpaḥ

05,192.028c tasmād rakṣasva māṃ yakṣa pitaraṃ mātaraṃ ca me

05,192.029a pratijñāto hi bhavatā duḥkhapratinayo mama

05,192.029c bhaveyaṃ puruṣo yakṣa tvatprasādād aninditaḥ

05,192.030a yāvad eva sa rājā vai nopayāti puraṃ mama

05,192.030c tāvad eva mahāyakṣa prasādaṃ kuru guhyaka

05,193.001 bhīṣma uvāca

05,193.001a śikhaṇḍivākyaṃ śrutvātha sa yakṣo bharatarṣabha

05,193.001c provāca manasā cintya daivenopanipīḍitaḥ

05,193.001e bhavitavyaṃ tathā tad dhi mama duḥkhāya kaurava

05,193.002a bhadre kāmaṃ kariṣyāmi samayaṃ tu nibodha me

05,193.002b*0588_01 svaṃ te puṃstvaṃ pradāsyāmi strītvaṃ dhārayitāsmi te

05,193.002c kiṃ cit kālāntaraṃ dāsye puṃliṅgaṃ svam idaṃ tava

05,193.002e āgantavyaṃ tvayā kāle satyam etad bravīmi te

05,193.003a prabhuḥ saṃkalpasiddho 'smi kāmarūpī vihaṃgamaḥ

05,193.003c matprasādāt puraṃ caiva trāhi bandhūṃś ca kevalān

05,193.004a strīliṅgaṃ dhārayiṣyāmi tvadīyaṃ pārthivātmaje

05,193.004c satyaṃ me pratijānīhi kariṣyāmi priyaṃ tava

05,193.005 śikhaṇḍy uvāca

05,193.005a pratidāsyāmi bhagavaṃl liṅgaṃ punar idaṃ tava

05,193.005c kiṃ cit kālāntaraṃ strītvaṃ dhārayasva niśācara

05,193.006a pratiprayāte dāśārṇe pārthive hemavarmaṇi

05,193.006c kanyaivāhaṃ bhaviṣyāmi puruṣas tvaṃ bhaviṣyasi

05,193.007 bhīṣma uvāca

05,193.007a ity uktvā samayaṃ tatra cakrāte tāv ubhau nṛpa

05,193.007c anyonyasyānabhidrohe tau saṃkrāmayatāṃ tataḥ

05,193.008a strīliṅgaṃ dhārayām āsa sthūṇo yakṣo narādhipa

05,193.008c yakṣarūpaṃ ca tad dīptaṃ śikhaṇḍī pratyapadyata

05,193.009a tataḥ śikhaṇḍī pāñcālyaḥ puṃstvam āsādya pārthiva

05,193.009c viveśa nagaraṃ hṛṣṭaḥ pitaraṃ ca samāsadat

05,193.009e yathāvṛttaṃ tu tat sarvam ācakhyau drupadasya ca

05,193.009f*0589_01 mātuś ca rahite rājan prasādaṃ yakṣajaṃ tathā

05,193.010a drupadas tasya tac chrutvā harṣam āhārayat param

05,193.010c sabhāryas tac ca sasmāra maheśvaravacas tadā

05,193.011a tataḥ saṃpreṣayām āsa daśārṇādhipater nṛpa

05,193.011c puruṣo 'yaṃ mama sutaḥ śraddhattāṃ me bhavān iti

05,193.012a atha dāśārṇako rājā sahasābhyāgamat tadā

05,193.012c pāñcālarājaṃ drupadaṃ duḥkhāmarṣasamanvitaḥ

05,193.013a tataḥ kāmpilyam āsādya daśārṇādhipatis tadā

05,193.013c preṣayām āsa satkṛtya dūtaṃ brahmavidāṃ varam

05,193.014a brūhi madvacanād dūta pāñcālyaṃ taṃ nṛpādhamam

05,193.014c yad vai kanyāṃ svakanyārthe vṛtavān asi durmate

05,193.014e phalaṃ tasyāvalepasya drakṣyasy adya na saṃśayaḥ

05,193.015a evam uktas tu tenāsau brāhmaṇo rājasattama

05,193.015c dūtaḥ prayāto nagaraṃ dāśārṇanṛpacoditaḥ

05,193.016a tata āsādayām āsa purodhā drupadaṃ pure

05,193.016c tasmai pāñcālako rājā gām arghyaṃ ca susatkṛtam

05,193.016e prāpayām āsa rājendra saha tena śikhaṇḍinā

05,193.017a tāṃ pūjāṃ nābhyanandat sa vākyaṃ cedam uvāca ha

05,193.017c yad uktaṃ tena vīreṇa rājñā kāñcanavarmaṇā

05,193.018a yat te 'ham adhamācāra duhitrarthe 'smi vañcitaḥ

05,193.018c tasya pāpasya karaṇāt phalaṃ prāpnuhi durmate

05,193.019a dehi yuddhaṃ narapate mamādya raṇamūrdhani

05,193.019c uddhariṣyāmi te sadyaḥ sāmātyasutabāndhavam

05,193.020a tad upālambhasaṃyuktaṃ śrāvitaḥ kila pārthivaḥ

05,193.020c daśārṇapatidūtena mantrimadhye purodhasā

05,193.021a abravīd bharataśreṣṭha drupadaḥ praṇayānataḥ

05,193.021c yad āha māṃ bhavān brahman saṃbandhivacanād vacaḥ

05,193.021e tasyottaraṃ prativaco dūta eva vadiṣyati

05,193.022a tataḥ saṃpreṣayām āsa drupado 'pi mahātmane

05,193.022c hiraṇyavarmaṇe dūtaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam

05,193.023a samāgamya tu rājñā sa daśārṇapatinā tadā

05,193.023c tad vākyam ādade rājan yad uktaṃ drupadena ha

05,193.024a āgamaḥ kriyatāṃ vyaktaṃ kumāro vai suto mama

05,193.024c mithyaitad uktaṃ kenāpi tan na śraddheyam ity uta

05,193.025a tataḥ sa rājā drupadasya śrutvā; vimarśayukto yuvatīr variṣṭhāḥ

05,193.025c saṃpreṣayām āsa sucārurūpāḥ; śikhaṇḍinaṃ strī pumān veti vettum

05,193.026a tāḥ preṣitās tattvabhāvaṃ viditvā; prītyā rājñe tac chaśaṃsur hi sarvam

05,193.026c śikhaṇḍinaṃ puruṣaṃ kauravendra; daśārṇarājāya mahānubhāvam

05,193.027a tataḥ kṛtvā tu rājā sa āgamaṃ prītimān atha

05,193.027c saṃbandhinā samāgamya hṛṣṭo vāsam uvāsa ha

05,193.028a śikhaṇḍine ca muditaḥ prādād vittaṃ janeśvaraḥ

05,193.028c hastino 'śvāṃś ca gāś caiva dāsyo bahuśatās tathā

05,193.028e pūjitaś ca pratiyayau nivartya tanayāṃ kila

05,193.029a vinītakilbiṣe prīte hemavarmaṇi pārthive

05,193.029c pratiyāte tu dāśārṇe hṛṣṭarūpā śikhaṇḍinī

05,193.030a kasya cit tv atha kālasya kubero naravāhanaḥ

05,193.030c lokānuyātrāṃ kurvāṇaḥ sthūṇasyāgān niveśanam

05,193.031a sa tadgṛhasyopari vartamāna; ālokayām āsa dhanādhigoptā

05,193.031c sthūṇasya yakṣasya niśāmya veśma; svalaṃkṛtaṃ mālyaguṇair vicitram

05,193.032a lājaiś ca gandhaiś ca tathā vitānair; abhyarcitaṃ dhūpanadhūpitaṃ ca

05,193.032c dhvajaiḥ patākābhir alaṃkṛtaṃ ca; bhakṣyānnapeyāmiṣadattahomam

05,193.033a tat sthānaṃ tasya dṛṣṭvā tu sarvataḥ samalaṃkṛtam

05,193.033b*0590_01 maṇiratnasuvarṇānāṃ mālābhiḥ paripūritam

05,193.033b*0590_02 nānākusumagandhāḍhyaṃ siktasaṃmṛṣṭaśobhitam

05,193.033c athābravīd yakṣapatis tān yakṣān anugāṃs tadā

05,193.034a svalaṃkṛtam idaṃ veśma sthūṇasyāmitavikramāḥ

05,193.034c nopasarpati māṃ cāpi kasmād adya sumandadhīḥ

05,193.035a yasmāj jānan sumandātmā mām asau nopasarpati

05,193.035c tasmāt tasmai mahādaṇḍo dhāryaḥ syād iti me matiḥ

05,193.036 yakṣā ūcuḥ

05,193.036a drupadasya sutā rājan rājño jātā śikhaṇḍinī

05,193.036c tasyai nimitte kasmiṃś cit prādāt puruṣalakṣaṇam

05,193.037a agrahīl lakṣaṇaṃ strīṇāṃ strībhūtas tiṣṭhate gṛhe

05,193.037c nopasarpati tenāsau savrīḍaḥ strīsvarūpavān

05,193.038a etasmāt kāraṇād rājan sthūṇo na tvādya paśyati

05,193.038c śrutvā kuru yathānyāyaṃ vimānam iha tiṣṭhatām

05,193.039 bhīṣma uvāca

05,193.039a ānīyatāṃ sthūṇa iti tato yakṣādhipo 'bravīt

05,193.039c kartāsmi nigrahaṃ tasyety uvāca sa punaḥ punaḥ

05,193.040a so 'bhyagacchata yakṣendram āhūtaḥ pṛthivīpate

05,193.040c strīsvarūpo mahārāja tasthau vrīḍāsamanvitaḥ

05,193.041a taṃ śaśāpa susaṃkruddho dhanadaḥ kurunandana

05,193.041c evam eva bhavatv asya strītvaṃ pāpasya guhyakāḥ

05,193.042a tato 'bravīd yakṣapatir mahātmā; yasmād adās tv avamanyeha yakṣān

05,193.042c śikhaṇḍine lakṣaṇaṃ pāpabuddhe; strīlakṣaṇaṃ cāgrahīḥ pāpakarman

05,193.043a apravṛttaṃ sudurbuddhe yasmād etat kṛtaṃ tvayā

05,193.043c tasmād adya prabhṛty eva tvaṃ strī sa puruṣas tathā

05,193.044a tataḥ prasādayām āsur yakṣā vaiśravaṇaṃ kila

05,193.044c sthūṇasyārthe kuruṣvāntaṃ śāpasyeti punaḥ punaḥ

05,193.045a tato mahātmā yakṣendraḥ pratyuvācānugāminaḥ

05,193.045c sarvān yakṣagaṇāṃs tāta śāpasyāntacikīrṣayā

05,193.046a hate śikhaṇḍini raṇe svarūpaṃ pratipatsyate

05,193.046c sthūṇo yakṣo nirudvego bhavatv iti mahāmanāḥ

05,193.047a ity uktvā bhagavān devo yakṣarākṣasapūjitaḥ

05,193.047c prayayau saha taiḥ sarvair nimeṣāntaracāribhiḥ

05,193.048a sthūṇas tu śāpaṃ saṃprāpya tatraiva nyavasat tadā

05,193.048c samaye cāgamat taṃ vai śikhaṇḍī sa kṣapācaram

05,193.049a so 'bhigamyābravīd vākyaṃ prāpto 'smi bhagavann iti

05,193.049c tam abravīt tataḥ sthūṇaḥ prīto 'smīti punaḥ punaḥ

05,193.050a ārjavenāgataṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ śikhaṇḍinam

05,193.050c sarvam eva yathāvṛttam ācacakṣe śikhaṇḍine

05,193.051 yakṣa uvāca

05,193.051a śapto vaiśravaṇenāsmi tvatkṛte pārthivātmaja

05,193.051c gacchedānīṃ yathākāmaṃ cara lokān yathāsukham

05,193.052a diṣṭam etat purā manye na śakyam ativartitum

05,193.052c gamanaṃ tava ceto hi paulastyasya ca darśanam

05,193.053 bhīṣma uvāca

05,193.053a evam uktaḥ śikhaṇḍī tu sthūṇayakṣeṇa bhārata

05,193.053c pratyājagāma nagaraṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ

05,193.054a pūjayām āsa vividhair gandhamālyair mahādhanaiḥ

05,193.054c dvijātīn devatāś cāpi caityān atha catuṣpathān

05,193.055a drupadaḥ saha putreṇa siddhārthena śikhaṇḍinā

05,193.055c mudaṃ ca paramāṃ lebhe pāñcālyaḥ saha bāndhavaiḥ

05,193.056a śiṣyārthaṃ pradadau cāpi droṇāya kurupuṃgava

05,193.056c śikhaṇḍinaṃ mahārāja putraṃ strīpūrviṇaṃ tathā

05,193.057a pratipede catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ nṛpātmajaḥ

05,193.057c śikhaṇḍī saha yuṣmābhir dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,193.058a mama tv etac carās tāta yathāvat pratyavedayan

05,193.058c jaḍāndhabadhirākārā ye yuktā drupade mayā

05,193.059a evam eṣa mahārāja strīpumān drupadātmajaḥ

05,193.059c saṃbhūtaḥ kauravaśreṣṭha śikhaṇḍī rathasattamaḥ

05,193.060a jyeṣṭhā kāśipateḥ kanyā ambā nāmeti viśrutā

05,193.060c drupadasya kule jātā śikhaṇḍī bharatarṣabha

05,193.061a nāham enaṃ dhanuṣpāṇiṃ yuyutsuṃ samupasthitam

05,193.061c muhūrtam api paśyeyaṃ prahareyaṃ na cāpy uta

05,193.062a vratam etan mama sadā pṛthivyām api viśrutam

05,193.062c striyāṃ strīpūrvake cāpi strīnāmni strīsvarūpiṇi

05,193.063a na muñceyam ahaṃ bāṇān iti kauravanandana

05,193.063c na hanyām aham etena kāraṇena śikhaṇḍinam

05,193.064a etat tattvam ahaṃ veda janma tāta śikhaṇḍinaḥ

05,193.064c tato nainaṃ haniṣyāmi samareṣv ātatāyinam

05,193.065a yadi bhīṣmaḥ striyaṃ hanyād dhanyād ātmānam apy uta

05,193.065c nainaṃ tasmād dhaniṣyāmi dṛṣṭvāpi samare sthitam

05,193.066 saṃjaya uvāca

05,193.066a etac chrutvā tu kauravyo rājā duryodhanas tadā

05,193.066c muhūrtam iva sa dhyātvā bhīṣme yuktam amanyata

05,194.001 saṃjaya uvāca

05,194.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ punar eva sutas tava

05,194.001c madhye sarvasya sainyasya pitāmaham apṛcchata

05,194.002a pāṇḍaveyasya gāṅgeya yad etat sainyam uttamam

05,194.002c prabhūtanaranāgāśvaṃ mahārathasamākulam

05,194.003a bhīmārjunaprabhṛtibhir maheṣvāsair mahābalaiḥ

05,194.003c lokapālopamair guptaṃ dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ

05,194.004a apradhṛṣyam anāvāryam udvṛttam iva sāgaram

05,194.004c senāsāgaram akṣobhyam api devair mahāhave

05,194.005a kena kālena gāṅgeya kṣapayethā mahādyute

05,194.005c ācāryo vā maheṣvāsaḥ kṛpo vā sumahābalaḥ

05,194.006a karṇo vā samaraślāghī drauṇir vā dvijasattamaḥ

05,194.006c divyāstraviduṣaḥ sarve bhavanto hi bale mama

05,194.007a etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

05,194.007c hṛdi nityaṃ mahābāho vaktum arhasi tan mama

05,194.008 bhīṣma uvāca

05,194.008a anurūpaṃ kuruśreṣṭha tvayy etat pṛthivīpate

05,194.008c balābalam amitrāṇāṃ sveṣāṃ ca yadi pṛcchasi

05,194.009a śṛṇu rājan mama raṇe yā śaktiḥ paramā bhavet

05,194.009c astravīryaṃ raṇe yac ca bhujayoś ca mahābhuja

05,194.010a ārjavenaiva yuddhena yoddhavya itaro janaḥ

05,194.010c māyāyuddhena māyāvī ity etad dharmaniścayaḥ

05,194.011a hanyām ahaṃ mahābāho pāṇḍavānām anīkinīm

05,194.011c divase divase kṛtvā bhāgaṃ prāgāhnikaṃ mama

05,194.012a yodhānāṃ daśasāhasraṃ kṛtvā bhāgaṃ mahādyute

05,194.012c sahasraṃ rathinām ekam eṣa bhāgo mato mama

05,194.013a anenāhaṃ vidhānena saṃnaddhaḥ satatotthitaḥ

05,194.013c kṣapayeyaṃ mahat sainyaṃ kālenānena bhārata

05,194.014a yadi tv astrāṇi muñceyaṃ mahānti samare sthitaḥ

05,194.014c śatasāhasraghātīni hanyāṃ māsena bhārata

05,194.015 saṃjaya uvāca

05,194.015a śrutvā bhīṣmasya tad vākyaṃ rājā duryodhanas tadā

05,194.015c paryapṛcchata rājendra droṇam aṅgirasāṃ varam

05,194.016a ācārya kena kālena pāṇḍuputrasya sainikān

05,194.016c nihanyā iti taṃ droṇaḥ pratyuvāca hasann iva

05,194.017a sthaviro 'smi kuruśreṣṭha mandaprāṇaviceṣṭitaḥ

05,194.017c astrāgninā nirdaheyaṃ pāṇḍavānām anīkinīm

05,194.018a yathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo māseneti matir mama

05,194.018c eṣā me paramā śaktir etan me paramaṃ balam

05,194.019a dvābhyām eva tu māsābhyāṃ kṛpaḥ śāradvato 'bravīt

05,194.019c drauṇis tu daśarātreṇa pratijajñe balakṣayam

05,194.019e karṇas tu pañcarātreṇa pratijajñe mahāstravit

05,194.020a tac chrutvā sūtaputrasya vākyaṃ sāgaragāsutaḥ

05,194.020c jahāsa sasvanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedam uvāca ha

05,194.021a na hi tāvad raṇe pārthaṃ bāṇakhaḍgadhanurdharam

05,194.021c vāsudevasamāyuktaṃ rathenodyantam acyutam

05,194.022a samāgacchasi rādheya tenaivam abhimanyase

05,194.022c śakyam evaṃ ca bhūyaś ca tvayā vaktuṃ yatheṣṭataḥ

05,195.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,195.001a etac chrutvā tu kaunteyaḥ sarvān bhrātṝn upahvare

05,195.001c āhūya bharataśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt

05,195.002a dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu ye cārapuruṣā mama

05,195.002c te pravṛttiṃ prayacchanti mamemāṃ vyuṣitāṃ niśām

05,195.003a duryodhanaḥ kilāpṛcchad āpageyaṃ mahāvratam

05,195.003c kena kālena pāṇḍūnāṃ hanyāḥ sainyam iti prabho

05,195.004a māseneti ca tenokto dhārtarāṣṭraḥ sudurmatiḥ

05,195.004c tāvatā cāpi kālena droṇo 'pi pratyajānata

05,195.005a gautamo dviguṇaṃ kālam uktavān iti naḥ śrutam

05,195.005c drauṇis tu daśarātreṇa pratijajñe mahāstravit

05,195.006a tathā divyāstravit karṇaḥ saṃpṛṣṭaḥ kurusaṃsadi

05,195.006c pañcabhir divasair hantuṃ sa sainyaṃ pratijajñivān

05,195.007a tasmād aham apīcchāmi śrotum arjuna te vacaḥ

05,195.007c kālena kiyatā śatrūn kṣapayer iti saṃyuge

05,195.008a evam ukto guḍākeśaḥ pārthivena dhanaṃjayaḥ

05,195.008c vāsudevam avekṣyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata

05,195.009a sarva ete mahātmānaḥ kṛtāstrāś citrayodhinaḥ

05,195.009c asaṃśayaṃ mahārāja hanyur eva balaṃ tava

05,195.010a apaitu te manastāpo yathāsatyaṃ bravīmy aham

05,195.010c hanyām ekarathenāhaṃ vāsudevasahāyavān

05,195.011a sāmarān api lokāṃs trīn sahasthāvarajaṅgamān

05,195.011c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca nimeṣād iti me matiḥ

05,195.011d*0591_01 yāvad icched dharir ayaṃ tāvad asti na cānyathā

05,195.012a yat tad ghoraṃ paśupatiḥ prādād astraṃ mahan mama

05,195.012c kairāte dvandvayuddhe vai tad idaṃ mayi vartate

05,195.013a yad yugānte paśupatiḥ sarvabhūtāni saṃharan

05,195.013c prayuṅkte puruṣavyāghra tad idaṃ mayi vartate

05,195.014a tan na jānāti gāṅgeyo na droṇo na ca gautamaḥ

05,195.014c na ca droṇasuto rājan kuta eva tu sūtajaḥ

05,195.015a na tu yuktaṃ raṇe hantuṃ divyair astraiḥ pṛthagjanam

05,195.015c ārjavenaiva yuddhena vijeṣyāmo vayaṃ parān

05,195.016a tatheme puruṣavyāghrāḥ sahāyās tava pārthiva

05,195.016c sarve divyāstraviduṣaḥ sarve yuddhābhinandinaḥ

05,195.016d*0592_01 vīravratadharāḥ sarve sarve sucaritavratāḥ

05,195.017a vedāntāvabhṛthasnātāḥ sarva ete 'parājitāḥ

05,195.017c nihanyuḥ samare senāṃ devānām api pāṇḍava

05,195.018a śikhaṇḍī yuyudhānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

05,195.018c bhīmaseno yamau cobhau yudhāmanyūttamaujasau

05,195.019a virāṭadrupadau cobhau bhīṣmadroṇasamau yudhi

05,195.019b*0593_01 śaṅkhaś caiva mahābāhur haiḍimbaś ca mahābalaḥ

05,195.019b*0593_02 putro 'syāñjanaparvā tu mahābalaparākramaḥ

05,195.019b*0593_03 śaineyaś ca mahābāhuḥ sahāyo raṇakovidaḥ

05,195.019b*0593_04 abhimanyuś ca balavān draupadyāḥ pañca cātmajāḥ

05,195.019c svayaṃ cāpi samartho 'si trailokyotsādane api

05,195.020a krodhād yaṃ puruṣaṃ paśyes tvaṃ vāsavasamadyute

05,195.020c kṣipraṃ na sa bhaved vyaktam iti tvāṃ vedmi kaurava

05,196.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,196.001a tataḥ prabhāte vimale dhārtarāṣṭreṇa coditāḥ

05,196.001c duryodhanena rājānaḥ prayayuḥ pāṇḍavān prati

05,196.002a āplāvya śucayaḥ sarve sragviṇaḥ śuklavāsasaḥ

05,196.002c gṛhītaśastrā dhvajinaḥ svasti vācya hutāgnayaḥ

05,196.003a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ

05,196.003c sarve karmakṛtaś caiva sarve cāhavalakṣaṇāḥ

05,196.004a āhaveṣu parāṃl lokāñ jigīṣanto mahābalāḥ

05,196.004c ekāgramanasaḥ sarve śraddadhānāḥ parasya ca

05,196.005a vindānuvindāv āvantyau kekayā bāhlikaiḥ saha

05,196.005c prayayuḥ sarva evaite bhāradvājapurogamāḥ

05,196.006a aśvatthāmā śāṃtanavaḥ saindhavo 'tha jayadrathaḥ

05,196.006c dākṣiṇātyāḥ pratīcyāś ca pārvatīyāś ca ye rathāḥ

05,196.007a gāndhārarājaḥ śakuniḥ prācyodīcyāś ca sarvaśaḥ

05,196.007c śakāḥ kirātā yavanāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ

05,196.008a svaiḥ svair anīkaiḥ sahitāḥ parivārya mahāratham

05,196.008c ete mahārathāḥ sarve dvitīye niryayur bale

05,196.009a kṛtavarmā sahānīkas trigartāś ca mahābalāḥ

05,196.009c duryodhanaś ca nṛpatir bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

05,196.010a śalo bhūriśravāḥ śalyaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ

05,196.010c ete paścād avartanta dhārtarāṣṭrapurogamāḥ

05,196.011a te samena pathā yātvā yotsyamānā mahārathāḥ

05,196.011c kurukṣetrasya paścārdhe vyavatiṣṭhanta daṃśitāḥ

05,196.012a duryodhanas tu śibiraṃ kārayām āsa bhārata

05,196.012c yathaiva hāstinapuraṃ dvitīyaṃ samalaṃkṛtam

05,196.013a na viśeṣaṃ vijānanti purasya śibirasya vā

05,196.013c kuśalā api rājendra narā nagaravāsinaḥ

05,196.014a tādṛśāny eva durgāṇi rājñām api mahīpatiḥ

05,196.014c kārayām āsa kauravyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

05,196.015a pañcayojanam utsṛjya maṇḍalaṃ tad raṇājiram

05,196.015c senāniveśās te rājann āviśañ śatasaṃghaśaḥ

05,196.016a tatra te pṛthivīpālā yathotsāhaṃ yathābalam

05,196.016c viviśuḥ śibirāṇy āśu dravyavanti sahasraśaḥ

05,196.017a teṣāṃ duryodhano rājā sasainyānāṃ mahātmanām

05,196.017c vyādideśa sabāhyānāṃ bhakṣyabhojyam anuttamam

05,196.018a sagajāśvamanuṣyāṇāṃ ye ca śilpopajīvinaḥ

05,196.018c ye cānye 'nugatās tatra sūtamāgadhabandinaḥ

05,196.019a vaṇijo gaṇikā vārā ye caiva prekṣakā janāḥ

05,196.019c sarvāṃs tān kauravo rājā vidhivat pratyavaikṣata

05,197.001 vaiśaṃpāyana uvāca

05,197.001*0594_01 saṃjayenaivam uktas tu dhṛtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ

05,197.001*0594_02 vipulaṃ cintayaṃs tathau gāndhāryā vidureṇa ca

05,197.001a tathaiva rājā kaunteyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

05,197.001c dhṛṣṭadyumnamukhān vīrāṃś codayām āsa bhārata

05,197.002a cedikāśikarūṣāṇāṃ netāraṃ dṛḍhavikramam

05,197.002c senāpatim amitraghnaṃ dhṛṣṭaketum athādiśat

05,197.003a virāṭaṃ drupadaṃ caiva yuyudhānaṃ śikhaṇḍinam

05,197.003c pāñcālyau ca maheṣvāsau yudhāmanyūttamaujasau

05,197.004a te śūrāś citravarmāṇas taptakuṇḍaladhāriṇaḥ

05,197.004c ājyāvasiktā jvalitā dhiṣṇyeṣv iva hutāśanāḥ

05,197.004e aśobhanta maheṣvāsā grahāḥ prajvalitā iva

05,197.005a so 'tha sainyaṃ yathāyogaṃ pūjayitvā nararṣabhaḥ

05,197.005c dideśa tāny anīkāni prayāṇāya mahīpatiḥ

05,197.006a abhimanyuṃ bṛhantaṃ ca draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ

05,197.006c dhṛṣṭadyumnamukhān etān prāhiṇot pāṇḍunandanaḥ

05,197.007a bhīmaṃ ca yuyudhānaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

05,197.007c dvitīyaṃ preṣayām āsa balaskandhaṃ yudhiṣṭhiraḥ

05,197.008a bhāṇḍaṃ samāropayatāṃ caratāṃ saṃpradhāvatām

05,197.008c hṛṣṭānāṃ tatra yodhānāṃ śabdo divam ivāspṛśat

05,197.009a svayam eva tataḥ paścād virāṭadrupadānvitaḥ

05,197.009c tathānyaiḥ pṛthivīpālaiḥ saha prāyān mahīpatiḥ

05,197.010a bhīmadhanvāyanī senā dhṛṣṭadyumnapuraskṛtā

05,197.010c gaṅgeva pūrṇā stimitā syandamānā vyadṛśyata

05,197.011a tataḥ punar anīkāni vyayojayata buddhimān

05,197.011c mohayan dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ buddhinisravam

05,197.012a draupadeyān maheṣvāsān abhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ

05,197.012c nakulaṃ sahadevaṃ ca sarvāṃś caiva prabhadrakān

05,197.013a daśa cāśvasahasrāṇi dvisāhasraṃ ca dantinaḥ

05,197.013c ayutaṃ ca padātīnāṃ rathāḥ pañcaśatās tathā

05,197.014a bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ prathamaṃ prādiśad balam

05,197.014c madhyame tu virāṭaṃ ca jayatsenaṃ ca māgadham

05,197.015a mahārathau ca pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau

05,197.015c vīryavantau mahātmānau gadākārmukadhāriṇau

05,197.015e anvayātāṃ tato madhye vāsudevadhanaṃjayau

05,197.015f*0595_01 tau dṛṣṭvā pṛthivīpālān naṣṭam ity eva menire

05,197.015f*0595_02 antarikṣagatāḥ sarve devāḥ sendrapurogamāḥ

05,197.016a babhūvur atisaṃrabdhāḥ kṛtapraharaṇā narāḥ

05,197.016c teṣāṃ viṃśatisāhasrā dhvajāḥ śūrair adhiṣṭhitāḥ

05,197.017a pañca nāgasahasrāṇi rathavaṃśāś ca sarvaśaḥ

05,197.017c padātayaś ca ye śūrāḥ kārmukāsigadādharāḥ

05,197.017e sahasraśo 'nvayuḥ paścād agrataś ca sahasraśaḥ

05,197.018a yudhiṣṭhiro yatra sainye svayam eva balārṇave

05,197.018c tatra te pṛthivīpālā bhūyiṣṭhaṃ paryavasthitāḥ

05,197.019a tatra nāgasahasrāṇi hayānām ayutāni ca

05,197.019c tathā rathasahasrāṇi padātīnāṃ ca bhārata

05,197.019d@014_0001 cekitānaḥ svasainyena mahatā pārthivarṣabha

05,197.019d@014_0002 dhṛṣṭaketuś ca cedīnāṃ praṇetā pārthivo yayau

05,197.019d@014_0003 sātyakiś ca maheṣvāso vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ

05,197.019d@014_0004 vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ praṇudan balī

05,197.019d@014_0005 kṣatradevabrahmadevau rathasthau puruṣarṣabhau

05,197.019d@014_0006 jaghanaṃ pālayantau ca pṛṣṭhato 'nuprajagmatuḥ

05,197.019d@014_0007 śakaṭāpaṇaveśāś ca yānaṃ yugyaṃ ca sarvaśaḥ

05,197.019d@014_0008 tatra nāgasahasrāṇi hayānām ayutāni ca

05,197.019d@014_0009 phalgu sarvaṃ kalatraṃ ca yat kiṃ cit kṛśadurbalam

05,197.019d@014_0010 kośasaṃcayavāhāṃś ca koṣṭhāgāraṃ tathaiva ca

05,197.019d@014_0011 gajānīkena saṃgṛhya śanaiḥ prāyād yudhiṣṭhiraḥ

05,197.019d@014_0012 tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ

05,197.019d@014_0013 śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya vā vibhuḥ

05,197.019d@014_0014 rathā viṃśatisāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ

05,197.019d@014_0015 hayānāṃ caiva koṭyaś ca mahatāṃ kiṅkiṇīkinām

05,197.019d@014_0016 gajā viṃśatisāhasrā īṣādantāḥ prahāriṇaḥ

05,197.019d@014_0017 kulīnā bhinnakaraṭā meghā iva visarpiṇaḥ

05,197.019d@014_0018 ṣaṣṭir nāgasahasrāṇi daśānyāni ca bhārata

05,197.019d@014_0019 yudhiṣṭhirasya yāny āsan yudhi senā mahātmanaḥ

05,197.019d@014_0020 kṣaranta iva jīmūtāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ

05,197.019d@014_0021 rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ

05,197.019d@014_0022 evaṃ tasya balaṃ bhīmaṃ kuntīputrasya dhīmataḥ

05,197.019e yad āśrityābhiyuyudhe dhārtarāṣṭraṃ suyodhanam

05,197.020a tato 'nye śataśaḥ paścāt sahasrāyutaśo narāḥ

05,197.020c nadantaḥ prayayus teṣām anīkāni sahasraśaḥ

05,197.021a tatra bherīsahasrāṇi śaṅkhānām ayutāni ca

05,197.021c vādayanti sma saṃhṛṣṭāḥ sahasrāyutaśo narāḥ


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Epics Collection. Mahābhārata: Udyogaparvan. Mahābhārata: Udyogaparvan. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-D1EF-F