Mahābhārata: Āraṇyakaparvan

Header

Data entry: Muneo Tokunaga et al. and John Smith et al.

Date of this version: 2025-05-07

Source:

  • Mahabharata: Aranyakaparvan. Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune, India, 1999
    .

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.



% Mahabharata: Aranyakaparvan
% Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute,
% Pune, India, 1999

% Appendix 21A not included!

% On the basis of the text entered by Muneo Tokunaga et al.,
% revised by John Smith, Cambridge, et al.


Revisions:

  • 2025-02-07: TEI encoding by mass conversion
  • 2025-02-27: metadata structuring
  • 2025-05-07: Added several metadata fields.

Text

03,001.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam

03,001.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

03,001.000*0002_01 śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam

03,001.000*0002_02 prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye

03,001.000*0003_01 oṃ vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam

03,001.000*0003_02 parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim

03,001.000*0003_03 vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave

03,001.000*0003_04 namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ

03,001.001 janamejaya uvāca

03,001.001a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ

03,001.001c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama

03,001.002a śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhir vairam uttamam

03,001.002c kim akurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ

03,001.003a kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkham eyuṣaḥ

03,001.003c vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ

03,001.004a ke cainān anvavartanta prāptān vyasanam uttamam

03,001.004c kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām

03,001.005a kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām

03,001.005c vyatīyur brāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇām arighātinām

03,001.006a kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām

03,001.006c pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī

03,001.006e vanavāsam aduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata

03,001.007a etad ācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana

03,001.007c śrotum icchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasām

03,001.007e kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me

03,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca

03,001.008a evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ

03,001.008c dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair niryayur gajasāhvayāt

03,001.009a vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā

03,001.009c udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā

03,001.010a indrasenādayaś cainān bhṛtyāḥ paricaturdaśa

03,001.010c rathair anuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ

03,001.010d*0004_01 tatas te puruṣavyāghrā rathān āsthāya bhārata

03,001.010d*0004_02 dadṛśur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam

03,001.011a vrajatas tān viditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ

03,001.011c garhayanto 'sakṛd bhīṣmaviduradroṇagautamān

03,001.011e ūcur vigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparam

03,001.012a nedam asti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥ

03,001.012c yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ

03,001.012e karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyam etac cikīrṣati

03,001.013a no cet kulaṃ na cācāro na dharmo 'rthaḥ kutaḥ sukham

03,001.013c yatra pāpasahāyo 'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate

03,001.014a duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥ

03,001.014c arthalubdho 'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ

03,001.015a neyam asti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ

03,001.015c sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ

03,001.016a sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ

03,001.016c hrīmantaḥ kīrtimantaś ca dharmācāraparāyaṇāḥ

03,001.017a evam uktvānujagmus tān pāṇḍavāṃs te sametya ca

03,001.017c ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tān kuntīmādrinandanān

03,001.018a kva gamiṣyatha bhadraṃ vas tyaktvāsmān duḥkhabhāginaḥ

03,001.018c vayam apy anuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha

03,001.019a adharmeṇa jitāñ śrutvā yuṣmāṃs tyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ

03,001.019c udvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmān hātum ihārhatha

03,001.020a bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratān

03,001.020c kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ

03,001.021a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣān nararṣabhāḥ

03,001.021c śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā

03,001.022a vastram āpas tilān bhūmiṃ gandho vāsayate yathā

03,001.022c puṣpāṇām adhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ

03,001.023a mohajālasya yonir hi mūḍhair eva samāgamaḥ

03,001.023c ahany ahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ

03,001.024a tasmāt prājñaiś ca vṛddhaiś ca susvabhāvais tapasvibhiḥ

03,001.024c sadbhiś ca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ

03,001.025a yeṣāṃ trīṇy avadātāni yonir vidyā ca karma ca

03,001.025c tān sevet taiḥ samāsyā hi śāstrebhyo 'pi garīyasī

03,001.026a nirārambhā hy api vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu

03,001.026c puṇyam evāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt

03,001.027a asatāṃ darśanāt sparśāt saṃjalpanasahāsanāt

03,001.027c dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ

03,001.028a buddhiś ca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt

03,001.028c madhyamair madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ

03,001.028d*0005_01 anīcair nāpy aviṣayair nādharmiṣṭhair viśeṣataḥ

03,001.029a ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ

03,001.029c lokācārātmasaṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

03,001.030a te yuṣmāsu samastāś ca vyastāś caiveha sadguṇāḥ

03,001.030c icchāmo guṇavan madhye vastuṃ śreyo 'bhikāṅkṣiṇaḥ

03,001.031 yudhiṣṭhira uvāca

03,001.031a dhanyā vayaṃ yad asmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ

03,001.031c asato 'pi guṇān āhur brāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ

03,001.032a tad ahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvān vijñāpayāmi vaḥ

03,001.032c nānyathā tad dhi kartavyam asmatsnehānukampayā

03,001.033a bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me

03,001.033c suhṛjjanaś ca prāyo me nagare nāgasāhvaye

03,001.034a te tv asmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ

03,001.034c yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṃtāpavihvalāḥ

03,001.035a nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥ

03,001.035c svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ

03,001.036a etad dhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam

03,001.036c sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraś ca bhaviṣyati

03,001.037 vaiśaṃpāyana uvāca

03,001.037a tathānumantritās tena dharmarājena tāḥ prajāḥ

03,001.037c cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājann iti duḥkhitāḥ

03,001.038a guṇān pārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ

03,001.038c akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān

03,001.039a nivṛtteṣu tu paureṣu rathān āsthāya pāṇḍavāḥ

03,001.039c prajagmur jāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam

03,001.040a taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ

03,001.040c ūṣus tāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci

03,001.040e udakenaiva tāṃ rātrim ūṣus te duḥkhakarśitāḥ

03,001.041a anujagmuś ca tatraitān snehāt ke cid dvijātayaḥ

03,001.041c sāgnayo 'nagnayaś caiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ

03,001.041e sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ

03,001.042a teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe

03,001.042c brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata

03,001.043a rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ

03,001.043c āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan

03,001.043d*0006_01 rājā tu bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ tathā sarvaiḥ suhṛdgaṇaiḥ

03,001.043d*0006_02 aśeta tāṃ niśāṃ rājā duḥkhaśokasamāhataḥ

03,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,002.001a prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām

03,002.001c vanaṃ yiyāsatāṃ viprās tasthur bhikṣābhujo 'grataḥ

03,002.001e tān uvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,002.002a vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ

03,002.002c phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ

03,002.003a vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam

03,002.003c parikleśaś ca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati

03,002.004a brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatāny api sādayet

03,002.004c kiṃ punar mām ito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ

03,002.005 brāhmaṇā ūcuḥ

03,002.005a gatir yā bhavatāṃ rājaṃs tāṃ vayaṃ gantum udyatāḥ

03,002.005c nārhathāsmān parityaktuṃ bhaktān saddharmadarśinaḥ

03,002.006a anukampāṃ hi bhakteṣu daivatāny api kurvate

03,002.006c viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu

03,002.007 yudhiṣṭhira uvāca

03,002.007a mamāpi paramā bhaktir brāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ

03,002.007c sahāyaviparibhraṃśas tv ayaṃ sādayatīva mām

03,002.008a āhareyur hi me ye 'pi phalamūlamṛgāṃs tathā

03,002.008c ta ime śokajair duḥkhair bhrātaro me vimohitāḥ

03,002.009a draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca

03,002.009c duḥkhānvitān imān kleśair nāhaṃ yoktum ihotsahe

03,002.010 brāhmaṇā ūcuḥ

03,002.010a asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūt te hṛdi pārthiva

03,002.010c svayam āhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam

03,002.011a anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava

03,002.011c kathābhiś cānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane

03,002.012 yudhiṣṭhira uvāca

03,002.012a evam etan na saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha

03,002.012c nyūnabhāvāt tu paśyāmi pratyādeśam ivātmanaḥ

03,002.013a kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvān svayam āhṛtabhojanān

03,002.013c madbhaktyā kliśyato 'narhān dhik pāpān dhṛtarāṣṭrajān

03,002.014 vaiśaṃpāyana uvāca

03,002.014a ity uktvā sa nṛpaḥ śocan niṣasāda mahītale

03,002.014c tam adhyātmaratir vidvāñ śaunako nāma vai dvijaḥ

03,002.014e yoge sāṃkhye ca kuśalo rājānam idam abravīt

03,002.015a śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca

03,002.015c divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam

03,002.016a na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu

03,002.016c śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

03,002.017a aṣṭāṅgāṃ buddhim āhur yāṃ sarvāśreyovighātinīm

03,002.017c śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃs tvayy avasthitā

03,002.017d*0007_01 śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā

03,002.017d*0007_02 ūhāpoho 'pi vijñānaṃ tattvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ

03,002.018a arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca

03,002.018c śārīramānasair duḥkhair na sīdanti bhavadvidhāḥ

03,002.019a śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā

03,002.019c ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā

03,002.020a manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyām arditaṃ jagat

03,002.020c tayor vyāsasamāsābhyāṃ śamopāyam imaṃ śṛṇu

03,002.020d*0008_01 vyādhayo 'tra śarīre 'smin vātapittakaphodbhavāḥ

03,002.020d*0008_02 ajīrṇaprabhavāḥ sarve duḥkhāḥ pāpodbhavās tathā

03,002.021a vyādher aniṣṭasaṃsparśāc chramād iṣṭavivarjanāt

03,002.021c duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate

03,002.022a tad āśupratikārāc ca satataṃ cāvicintanāt

03,002.022c ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu

03,002.023a matimanto hy ato vaidyāḥ śamaṃ prāg eva kurvate

03,002.023c mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayair nṛṇām

03,002.024a mānasena hi duḥkhena śarīram upatapyate

03,002.024c ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃstham ivodakam

03,002.025a mānasaṃ śamayet tasmāj jñānenāgnim ivāmbunā

03,002.025c praśānte mānase duḥkhe śārīram upaśāmyati

03,002.026a manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ity upalabhyate

03,002.026c snehāt tu sajjate jantur duḥkhayogam upaiti ca

03,002.027a snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca

03,002.027c śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehāt pravartate

03,002.028a snehāt karaṇarāgaś ca prajajñe vaiṣayas tathā

03,002.028c aśreyaskāv ubhāv etau pūrvas tatra guruḥ smṛtaḥ

03,002.029a koṭarāgnir yathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet

03,002.029c dharmārthinaṃ tathālpo 'pi rāgadoṣo vināśayet

03,002.030a viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt

03,002.030c virāgaṃ bhajate jantur nirvairo niṣparigrahaḥ

03,002.031a tasmāt snehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt

03,002.031c svaśarīrasamutthaṃ tu jñānena vinivartayet

03,002.032a jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu

03,002.032c na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣv ivodakam

03,002.033a rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate

03,002.033c icchā saṃjāyate tasya tatas tṛṣṇā pravartate

03,002.034a tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nṛṇām

03,002.034c adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī

03,002.035a yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ

03,002.035c yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

03,002.036a anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām

03,002.036c vināśayati saṃbhūtā ayonija ivānalaḥ

03,002.037a yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśam ṛcchati

03,002.037c tathākṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati

03,002.038a rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api

03,002.038b*0009_01 arthibhyaḥ kālatas tasmān nityam arthavatāṃ bhayam

03,002.038c bhayam arthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtām iva

03,002.039a yathā hy āmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi

03,002.039c bhakṣyate salile matsyais tathā sarveṇa vittavān

03,002.040a artha eva hi keṣāṃ cid anartho bhavitā nṛṇām

03,002.040c arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ

03,002.040e tasmād arthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ

03,002.041a kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayam udvega eva ca

03,002.041c arthajāni viduḥ prājñā duḥkhāny etāni dehinām

03,002.042a arthasyopārjane duḥkhaṃ pālane ca kṣaye tathā

03,002.042c nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt

03,002.043a arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāś cāpi te 'sukhāḥ

03,002.043c duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet

03,002.044a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ

03,002.044c anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham

03,002.045a tasmāt saṃtoṣam eveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ

03,002.045c anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ

03,002.045e aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ

03,002.046a tyajeta saṃcayāṃs tasmāt tajjaṃ kleśaṃ saheta kaḥ

03,002.046c na hi saṃcayavān kaś cid dṛśyate nirupadravaḥ

03,002.047a ataś ca dharmibhiḥ pumbhir anīhārthaḥ praśasyate

03,002.047b*0010_01 dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā

03,002.047c prakṣālanād dhi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam

03,002.048a yudhiṣṭhiraivam artheṣu na spṛhāṃ kartum arhasi

03,002.048c dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ

03,002.049 yudhiṣṭhira uvāca

03,002.049a nārthopabhogalipsārtham iyam arthepsutā mama

03,002.049c bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahman kāṅkṣe na lobhataḥ

03,002.050a kathaṃ hy asmadvidho brahman vartamāno gṛhāśrame

03,002.050c bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryād anuyāyinām

03,002.051a saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣām eva śiṣyate

03,002.051c tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā

03,002.052a tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā

03,002.052c satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana

03,002.053a deyam ārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam

03,002.053c tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam

03,002.054a cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām

03,002.054b*0011_01 utthāya cāsanaṃ dadyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

03,002.054c pratyudgamyābhigamanaṃ kuryān nyāyena cārcanam

03,002.055a aghihotram anaḍvāṃś ca jñātayo 'tithibāndhavāḥ

03,002.055c putradārabhṛtāś caiva nirdaheyur apūjitāḥ

03,002.056a nātmārthaṃ pācayed annaṃ na vṛthā ghātayet paśūn

03,002.056c na ca tat svayam aśnīyād vidhivad yan na nirvapet

03,002.057a śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi

03,002.057c vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate

03,002.058a vighasāśī bhavet tasmān nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ

03,002.058c vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam

03,002.058d*0012_01 cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām

03,002.058d*0012_02 anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ

03,002.058d*0012_03 yo dadyād aparikliṣṭam adhvani vartate

03,002.058d*0012_04 śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat

03,002.059a etāṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame

03,002.059c tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase

03,002.060 śaunaka uvāca

03,002.060a aho bata mahat kaṣṭaṃ viparītam idaṃ jagat

03,002.060c yenāpatrapate sādhur asādhus tena tuṣyati

03,002.061a śiśnodarakṛte 'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu

03,002.061c moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ

03,002.062a hriyate budhyamāno 'pi naro hāribhir indriyaiḥ

03,002.062c vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvair udbhrāntair iva sārathiḥ

03,002.063a ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā

03,002.063c tadā prādurbhavaty eṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ

03,002.064a mano yasyendriyagrāmaviṣayaṃ prati coditam

03,002.064c tasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiś copajāyate

03,002.065a tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ

03,002.065c viddhaḥ patati lobhāgnau jyotir lobhāt pataṃgavat

03,002.066a tato vihārair āhārair mohitaś ca viśāṃ pate

03,002.066c mahāmohamukhe magno nātmānam avabudhyate

03,002.067a evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsv iha yoniṣu

03,002.067c avidyākarmatṛṣṇābhir bhrāmyamāṇo 'tha cakravat

03,002.068a brahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate

03,002.068c jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ

03,002.069a abudhānāṃ gatis tv eṣā budhānām api me śṛṇu

03,002.069c ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ

03,002.070a yad idaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca

03,002.070c tasmād dharmān imān sarvān nābhimānāt samācaret

03,002.071a ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ

03,002.071c alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ

03,002.072a tatra pūrvaś caturvargaḥ pitṛyānapathe sthitaḥ

03,002.072c kartavyam iti yat kāryaṃ nābhimānāt samācaret

03,002.073a uttaro devayānas tu sadbhir ācaritaḥ sadā

03,002.073c aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret

03,002.074a samyak saṃkalpasaṃbandhāt samyak cendriyanigrahāt

03,002.074c samyag vrataviśeṣāc ca samyak ca gurusevanāt

03,002.075a samyag āhārayogāc ca samyak cādhyayanāgamāt

03,002.075c samyak karmopasaṃnyāsāt samyak cittanirodhanāt

03,002.075e evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ

03,002.076a rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ

03,002.076c rudrāḥ sādhyās tathādityā vasavo 'thāśvināv api

03,002.076e yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ

03,002.077a tathā tvam api kaunteya śamam āsthāya puṣkalam

03,002.077c tapasā siddhim anviccha yogasiddhiṃ ca bhārata

03,002.078a pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te

03,002.078c tapasā siddhim anviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai

03,002.079a siddhā hi yad yad icchanti kurvate tad anugrahāt

03,002.079c tasmāt tapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham

03,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,003.001a śaunakenaivam uktas tu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,003.001c purohitam upāgamya bhrātṛmadhye 'bravīd idam

03,003.002a prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ

03,003.002c na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ

03,003.003a parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiś ca nāsti me

03,003.003c katham atra mayā kāryaṃ bhagavāṃs tad bravītu me

03,003.004a muhūrtam iva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim

03,003.004c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ

03,003.005a purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam

03,003.005c tato 'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā iva

03,003.005d*0013_01 sāntvayitvā tato devaḥ prāṇikārye yuyoja ca

03,003.006a gatvottarāyaṇaṃ tejorasān uddhṛtya raśmibhiḥ

03,003.006c dakṣiṇāyanam āvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ

03,003.007a kṣetrabhūte tatas tasminn oṣadhīr oṣadhīpatiḥ

03,003.007c divas tejaḥ samuddhṛtya janayām āsa vāriṇā

03,003.008a niṣiktaś candratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ

03,003.008c oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyās tadannaṃ prāṇināṃ bhuvi

03,003.009a evaṃ bhānumayaṃ hy annaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam

03,003.009c pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāt taṃ śaraṇaṃ vraja

03,003.010a rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ

03,003.010c uddharanti prajāḥ sarvās tapa āsthāya puṣkalam

03,003.011a bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca

03,003.011c tapoyogasamādhisthair uddhṛtā hy āpadaḥ prajāḥ

03,003.012a tathā tvam api dharmātman karmaṇā ca viśodhitaḥ

03,003.012c tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīn bhara bhārata

03,003.013a evam uktas tu dhaumyena tat kālasadṛśaṃ vacaḥ

03,003.013b*0014_01 vipratyāgasamādhisthaḥ saṃyatātmā dṛḍhavrataḥ

03,003.013b*0015_01 tatas tv adhyāpayām āsa mantraṃ sarvārthasādhakam

03,003.013b*0015_02 aṣṭākṣaraṃ paraṃ mantram ārtasya satataṃ priyam

03,003.013c dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhad uttamam

03,003.014a puṣpopahārair balibhir arcayitvā divākaram

03,003.014b*0016_01 so 'vagāhya jalaṃ rājā devasyābhimukho 'bhavat

03,003.014c yogam āsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ

03,003.014e gāṅgeyaṃ vāry upaspṛṣya prāṇāyāmena tasthivān

03,003.014f@001_0001 śuciḥ prayatavāg bhūtvā stotram ārabdhavāṃs tataḥ

03,003.014f@001_0001 yudhiṣṭhira uvāca

03,003.014f@001_0002 tvaṃ bhāno jagataś cakṣus tvam ātmā sarvadehinām

03,003.014f@001_0003 tvaṃ yoniḥ sarvabhūtānāṃ tvam ācāraḥ kriyāvatām

03,003.014f@001_0004 tvaṃ gatiḥ sarvasāṃkhyānāṃ yogināṃ tvaṃ parāyaṇam

03,003.014f@001_0005 anāvṛtārgaladvāraṃ tvaṃ gatis tvaṃ mumukṣatām

03,003.014f@001_0006 tvayā saṃdhāryate lokas tvayā lokaḥ prakāśyate

03,003.014f@001_0007 tvayā pavitrīkriyate nirvyājaṃ pālyate tvayā

03,003.014f@001_0008 tvām upasthāya kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ

03,003.014f@001_0009 svaśākhāvihitair mantrair arcanty ṛṣigaṇārcitam

03,003.014f@001_0010 tava divyaṃ rathaṃ yāntam anuyānti varārthinaḥ

03,003.014f@001_0011 siddhacāraṇagandharvā yakṣaguhyakapannagāḥ

03,003.014f@001_0012 trayastriṃśac ca vai devās tathā vaimānikā gaṇāḥ

03,003.014f@001_0013 sopendrāḥ samahendrāś ca tvām iṣṭvā siddhim āgatāḥ

03,003.014f@001_0014 upayānty arcayitvā tu tvāṃ vai prāptamanorathāḥ

03,003.014f@001_0015 divyamandāramālābhis tūrṇaṃ vidyādharottamāḥ

03,003.014f@001_0016 guhyāḥ pitṛgaṇāḥ sapta ye divyā ye ca mānuṣāḥ

03,003.014f@001_0017 te pūjayitvā tvām eva gacchantyāśu pradhānatām

03,003.014f@001_0018 vasavo maruto rudrā ye ca sādhyā marīcipāḥ

03,003.014f@001_0019 vālakhilyādayaḥ siddhāḥ śreṣṭhatvaṃ prāṇināṃ gatāḥ

03,003.014f@001_0020 sabrahmakeṣu lokeṣu saptasv apy akhileṣu ca

03,003.014f@001_0021 na tad bhūtam ahaṃ manye yad arkād atiricyate

03,003.014f@001_0022 santi cānyāni sattvāni vīryavanti mahānti ca

03,003.014f@001_0023 na tu teṣāṃ tathā dīptiḥ prabhāvo vā yathā tava

03,003.014f@001_0024 jyotīṃṣi tvayi sarvāṇi tvaṃ sarvajyotiṣāṃ patiḥ

03,003.014f@001_0025 tvayi satyaṃ ca sattvaṃ ca sarve bhāvāś ca sāttvikāḥ

03,003.014f@001_0026 tvattejasā kṛtaṃ cakraṃ sunābhaṃ viśvakarmaṇā

03,003.014f@001_0027 devārīṇāṃ mado yena nāśitaḥ śārṅgadhanvanā

03,003.014f@001_0028 tvam ādāyāṃśubhis tejo nidāghe sarvadehinām

03,003.014f@001_0029 sarvauṣadhirasānāṃ ca punar varṣāsu muñcasi

03,003.014f@001_0030 tapanty anye dahanty anye garjanty anye tathā ghanāḥ

03,003.014f@001_0031 vidyotante pravarṣanti tava prāvṛṣi raśmayaḥ

03,003.014f@001_0032 na tathā sukhayaty agnir na prāvārā na kambalāḥ

03,003.014f@001_0033 śītavātārditaṃ loke yathā tava marīcayaḥ

03,003.014f@001_0034 trayodaśadvīpavatīṃ gobhir bhāsayase mahīm

03,003.014f@001_0035 trayāṇām api lokānāṃ hitāyaikaḥ pravartase

03,003.014f@001_0036 tava yady udayo na syād andhaṃ jagad idaṃ bhavet

03,003.014f@001_0037 na ca dharmārthakāmeṣu pravarteran manīṣiṇaḥ

03,003.014f@001_0038 ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ

03,003.014f@001_0039 tvatprasādād avāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ

03,003.014f@001_0040 yad ahar brahmaṇaḥ proktaṃ sahasrayugasaṃmitam

03,003.014f@001_0041 tasya tvam ādir antaś ca kālajñaiḥ parikīrtitaḥ

03,003.014f@001_0042 manūnāṃ manuputrāṇāṃ jagato 'mānavasya ca

03,003.014f@001_0043 manvantarāṇāṃ sarveṣām īśvarāṇāṃ tvam īśvaraḥ

03,003.014f@001_0044 saṃhārakāle saṃprāpte tava krodhaviniḥsṛtaḥ

03,003.014f@001_0045 saṃvartakāgnis trailokyaṃ bhasmīkṛtyāvatiṣṭhate

03,003.014f@001_0046 tvaddīdhitisamutpannā nānāvarṇā mahāghanāḥ

03,003.014f@001_0047 sairāvatāḥ sāśanayaḥ kurvanty ābhūtasaṃplavam

03,003.014f@001_0048 kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ dvādaśādityatāṃ gataḥ

03,003.014f@001_0049 saṃhṛtyaikārṇavaṃ sarvaṃ tvaṃ śoṣayasi raśmibhiḥ

03,003.014f@001_0050 tvām indram āhus tvaṃ rudras tvaṃ viṣṇus tvaṃ prajāpatiḥ

03,003.014f@001_0051 tvam agnis tvaṃ manaḥ sūkṣmaṃ prabhus tvaṃ brahma śāśvatam

03,003.014f@001_0052 tvaṃ haṃsaḥ savitā bhānur aṃśumālī vṛṣākapiḥ

03,003.014f@001_0053 vivasvān mihiraḥ pūṣā mitro dharmas tathaiva ca

03,003.014f@001_0054 sahasraraśmir ādityas tapanas tvaṃ gavāṃ patiḥ

03,003.014f@001_0055 mārtaṇḍo 'rko raviḥ sūryaḥ śaraṇyo dinakṛt tathā

03,003.014f@001_0056 divākaraḥ saptasaptir dhāmakeśī virocanaḥ

03,003.014f@001_0057 āśugāmī tamoghnaś ca haritāśvaś ca kīrtyase

03,003.014f@001_0058 saptamyām atha vā ṣaṣṭhyāṃ bhaktyā pūjāṃ karoti yaḥ

03,003.014f@001_0059 anirviṇṇo 'nahaṃkārī taṃ lakṣmīr bhajate naram

03,003.014f@001_0060 na teṣām āpadaḥ santi nādhayo vyādhayas tathā

03,003.014f@001_0061 ye tavānanyamanasaḥ kurvanty arcanavandanam

03,003.014f@001_0062 sarvarogair virahitāḥ sarvapāpavivarjitāḥ

03,003.014f@001_0063 tvadbhāvabhaktāḥ sukhino bhavanti cirajīvinaḥ

03,003.014f@001_0064 tvaṃ mamāpy annakāmasya sarvātithyaṃ cikīrṣataḥ

03,003.014f@001_0065 annam annapate dātum abhitaḥ śraddhayārhasi

03,003.014f@001_0066 ye ca te 'nucarāḥ sarve pādopāntaṃ samāśritāḥ

03,003.014f@001_0067 māṭharāruṇadaṇḍādyās tāṃs tān vande 'śanikṣubhān

03,003.014f@001_0068 kṣubhayā sahitā maitrī yāś cānyā bhūtamātaraḥ

03,003.014f@001_0069 tāś ca sarvā namasyāmi pāntu māṃ śaraṇāgatam

03,003.014f@001_0069 vaiśaṃpāyana uvāca

03,003.014f@001_0070 evaṃ stuto mahārāja bhāskaro lokabhāvanaḥ

03,003.015 janamejaya uvāca

03,003.015*0017_01 puṣpopahārair balibhir bahuśaś ca yathāvidhi

03,003.015*0017_02 sarvātmabhūtaṃ saṃpūjya yataprāṇo jitendriyaḥ

03,003.015a kathaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ

03,003.015c viprārtham ārādhitavān sūryam adbhutavikramam

03,003.015d*0018_01 mayi sneho 'sti ced brahman yady anugrahabhāg aham

03,003.015d*0018_02 bhagavan nāsti ced guhyaṃ tac ca me brūhi sāṃpratam

03,003.016 vaiśaṃpāyana uvāca

03,003.016a śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ

03,003.016c kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmy aśeṣataḥ

03,003.017a dhaumyena tu yatha proktaṃ pārthāya sumahātmane

03,003.017c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate

03,003.018a sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ

03,003.018c gabhastimān ajaḥ kālo mṛtyur dhātā prabhākaraḥ

03,003.019a pṛthivy āpaś ca tejaś ca khaṃ vāyuś ca parāyaṇam

03,003.019c somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca

03,003.020a indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ

03,003.020c brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skando vaiśravaṇo yamaḥ

03,003.021a vaidyuto jāṭharaś cāgnir aindhanas tejasāṃ patiḥ

03,003.021c dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ

03,003.022a kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ

03,003.022c kalā kāṣṭhā muhūrtāś ca pakṣā māsā ṛtus tathā

03,003.023a saṃvatsarakaro 'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ

03,003.023c puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ

03,003.024a lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ

03,003.024c varuṇaḥ sāgaro 'ṃśuś ca jīmūto jīvano 'rihā

03,003.025a bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ

03,003.025b*0019_01 sraṣṭā saṃvartako vahniḥ sarvasyādir alolupaḥ

03,003.025b*0019_02 anantaḥ kapilo bhānuḥ

03,003.025c maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ

03,003.026a jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ

03,003.026a*0020_01 **** **** sarvadhātuniṣevitaḥ

03,003.026c dhanvantarir dhūmaketur ādidevo 'diteḥ sutaḥ

03,003.027a dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ

03,003.027c svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam

03,003.028a dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ

03,003.028c carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ

03,003.029a etad vai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ

03,003.029c nāmnām aṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā

03,003.030a śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyaś ca tadanantaram

03,003.030c dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān

03,003.031a surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ; hy asuraniśācarasiddhavanditam

03,003.031c varakanakahutāśanaprabhaṃ; tvam api manasy abhidhehi bhāskaram

03,003.032a sūryodaye yas tu samāhitaḥ paṭhet; sa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān

03,003.032c labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ; smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām

03,003.033a imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ; prakīrtayec chucisumanāḥ samāhitaḥ

03,003.033c sa mucyate śokadavāgnisāgarāl; labheta kāmān manasā yathepsitān

03,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,004.001a tato divākaraḥ prīto darśayām āsa pāṇḍavam

03,004.001c dīpyamānaḥ svavapuṣā jvalann iva hutāśanaḥ

03,004.002a yat te 'bhilaṣitaṃ rājan sarvam etad avāpsyasi

03,004.002c aham annaṃ pradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ

03,004.003a phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yan mahānase

03,004.003b*0021_01 gṛhṇīṣva piṭharaṃ tāmraṃ mayā dattaṃ narādhipa

03,004.003b*0021_02 yāvad vāñchati pāñcālī pātreṇānena suvrata

03,004.003c caturvidhaṃ tadannādyam akṣayyaṃ te bhaviṣyati

03,004.003d*0022_01 itaś caturdaśe varṣe bhūyo rājyam avāpsyasi

03,004.003e dhanaṃ ca vividhaṃ tubhyam ity uktvāntaradhīyata

03,004.003f@002_0001 imaṃ stavaṃ prayatamānāḥ samādhinā

03,004.003f@002_0002 paṭhed ihānyo 'pi varaṃ samarthayan

03,004.003f@002_0003 tat tasya dadyāc ca ravir manīṣitaṃ

03,004.003f@002_0004 tad āpnuyād yady api tat sudurlabham

03,004.003f@002_0005 yaś cedaṃ dhārayen nityaṃ śṛṇuyād vāpy abhīkṣṇaśaḥ

03,004.003f@002_0006 putrārthī labhate putraṃ dhanārthī labhate dhanam

03,004.003f@002_0007 vidyārthī labhate vidyāṃ puruṣo 'py atha vā striyaḥ

03,004.003f@002_0008 ubhe saṃdhye paṭhen nityaṃ nārī vā puruṣo yadi

03,004.003f@002_0009 āpadaṃ prāpya mucyeta baddho mucyeta bandhanāt

03,004.003f@002_0010 etad brahmā dadau pūrvaṃ śakrāya sumahātmane

03,004.003f@002_0011 śakrāc ca nāradaḥ prāpto dhaumyas tu tadanantaram

03,004.003f@002_0012 dhaumyād yudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvān kāmān avāptavān

03,004.003f@002_0013 saṃgrāme ca jayen nityaṃ vipulaṃ cāpnuyād vasu

03,004.003f@002_0014 mucyate sarvapāpebhyaḥ sūryalokaṃ sa gacchati

03,004.004a labdhvā varaṃ tu kaunteyo jalād uttīrya dharmavit

03,004.004c jagrāha pādau dhaumyasya bhrātṝṃś cāsvajatācyutaḥ

03,004.004d*0023_00 yudhiṣṭhira uvāca

03,004.004d*0023_01 tvatprasādād dvijaśreṣṭha yad iṣṭaṃ prāptavān aham

03,004.005a draupadyā saha saṃgamya paśyamāno 'bhyayāt prabhuḥ

03,004.005c mahānase tadānnaṃ tu sādhayām āsa pāṇḍavaḥ

03,004.006a saṃskṛtaṃ prasavaṃ yāti vanyam annaṃ caturvidham

03,004.006c akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhojayate dvijān

03,004.007a bhuktavatsu ca vipreṣu bhojayitvānujān api

03,004.007c śeṣaṃ vighasasaṃjñaṃ tu paścād bhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ

03,004.007e yudhiṣṭhiraṃ bhojayitvā śeṣam aśnāti pārṣatī

03,004.008a evaṃ divākarāt prāpya divākarasamadyutiḥ

03,004.008c kāmān mano 'bhilaṣitān brāhmaṇebhyo dadau prabhuḥ

03,004.009a purohitapurogāś ca tithinakṣatraparvasu

03,004.009c yajñiyārthāḥ pravartante vidhimantrapramāṇataḥ

03,004.010a tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ

03,004.010c dvijasaṃghaiḥ parivṛtāḥ prayayuḥ kāmyakaṃ vanam

03,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,005.001a vanaṃ praviṣṭeṣv atha pāṇḍaveṣu; prajñācakṣus tapyamāno 'mbikeyaḥ

03,005.001c dharmātmānaṃ viduram agādhabuddhiṃ; sukhāsīno vākyam uvāca rājā

03,005.002a prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā; dharmaṃ ca tvaṃ paramaṃ vettha sūkṣmam

03,005.002c samaś ca tvaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ; pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva bravīhi

03,005.003a evaṃ gate vidura yad adya kāryaṃ; paurāś ceme katham asmān bhajeran

03,005.003c te cāpy asmān noddhareyuḥ samūlān; na kāmaye tāṃś ca vinaśyamānān

03,005.003d*0024_01 saubalenaiva pāpena duryodhanahitaiṣiṇā

03,005.003d*0024_02 krūram ācaritaṃ karma na me priyam anuṣṭhitam

03,005.003d*0024_03 tathaivaṃ hi kṛte tatra tad bhavān vaktum arhati

03,005.003d*0024_04 uttaraṃ prāptakālaṃ ca kim anyan manyate kṣamam

03,005.003d*0024_05 nāsti dharme sahāyatvam iti me dīryate manaḥ

03,005.003d*0024_06 yatra pāṇḍusutāḥ sarve kliśyanti vanam āgatāḥ

03,005.004 vidura uvāca

03,005.004a trivargo 'yaṃ dharmamūlo narendra; rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti

03,005.004c dharme rājan vartamānaḥ svaśaktyā; putrān sarvān pāhi kuntīsutāṃś ca

03,005.005a sa vai dharmo vipraluptaḥ sabhāyāṃ; pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ

03,005.005c āhūya kuntīsutam akṣavatyāṃ; parājaiṣīt satyasaṃdhaṃ sutas te

03,005.006a etasya te duṣpraṇītasya rājañ; śeṣasyāhaṃ paripaśyāmy upāyam

03,005.006c yathā putras tava kauravya pāpān; mukto loke pratitiṣṭheta sādhu

03,005.007a tad vai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ; yat tad rājann atisṛṣṭaṃ tvayāsīt

03,005.007c eṣa dharmaḥ paramo yat svakena; rājā tuṣyen na parasveṣu gṛdhyet

03,005.007d*0025_01 yaśo na naśyej jñātibhedaś ca na syād

03,005.007d*0025_02 dharmo na syān naiva caivaṃ kṛte tvām

03,005.008a etat kāryaṃ tava sarvapradhānaṃ; teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneś cāvamānaḥ

03,005.008c evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te syād; etad rājaṃs tvaramāṇaḥ kuruṣva

03,005.009a athaitad evaṃ na karoṣi rājan; dhruvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ

03,005.009c na hi kruddho bhīmaseno 'rjuno vā; śeṣaṃ kuryāc chātravāṇām anīke

03,005.010a yeṣāṃ yoddhā savyasācī kṛtāstro; dhanur yeṣāṃ gāṇḍivaṃ lokasāram

03,005.010c yeṣāṃ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā; teṣāṃ loke kiṃ nu na prāpyam asti

03,005.010d*0026_01 yeṣāṃ rājā dharmaputro mahātmā

03,005.010d*0026_02 teṣāṃ loke kiṃ nu duṣprāpam asti

03,005.011a uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te; mayā yat te hitam āsīt tadānīm

03,005.011c putraṃ tyajemam ahitaṃ kulasyety; etad rājan na ca tat tvaṃ cakartha

03,005.011e idānīṃ te hitam uktaṃ na cet tvaṃ; kartāsi rājan paritaptāsi paścāt

03,005.012a yady etad evam anumantā sutas te; saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavair ekarājyam

03,005.012c tāpo na te vai bhavitā prītiyogāt; tvaṃ cen na gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ

03,005.012e athāparo bhavati hi taṃ nigṛhya; pāṇḍoḥ putraṃ prakuruṣvādhipatye

03,005.012f*0027_01 dhruvaṃ vināśas tava putreṇa dhīman

03,005.012f*0027_02 sabandhuvargeṇa sahaiva rājabhiḥ

03,005.012f*0027_03 caturdaśe caiva varṣe narendra

03,005.012f*0027_04 kulakṣayaṃ prāpsyasi rājasiṃha

03,005.012f*0027_05 tasmāt kuruṣvādhipatye narendra

03,005.012f*0027_06 yudhiṣṭhiraṃ dharmavatāṃ variṣṭham

03,005.013a ajātaśatrur hi vimuktarāgo; dharmeṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājan

03,005.013c tato rājan pārthivāḥ sarva eva; vaiśyā ivāsmān upatiṣṭhantu sadyaḥ

03,005.014a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ; prītyā rājan pāṇḍuputrān bhajantām

03,005.014c duḥśāsano yācatu bhīmasenaṃ; sabhāmadhye drupadasyātmajāṃ ca

03,005.015a yudhiṣṭhiraṃ tvaṃ parisāntvayasva; rājye cainaṃ sthāpayasvābhipūjya

03,005.015c tvayā pṛṣṭaḥ kim aham anyad vadeyam; etat kṛtvā kṛtakṛtyo 'si rājan

03,005.016 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,005.016a etad vākyaṃ vidura yat te sabhāyām; iha proktaṃ pāṇḍavān prāpya māṃ ca

03,005.016c hitaṃ teṣām ahitaṃ māmakānām; etat sarvaṃ mama nopaiti cetaḥ

03,005.017a idaṃ tv idānīṃ kuta eva niścitaṃ; teṣām arthe pāṇḍavānāṃ yad āttha

03,005.017c tenādya manye nāsi hito mameti; kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tyajeyam

03,005.018a asaṃśayaṃ te 'pi mamaiva putrā; duryodhanas tu mama dehāt prasūtaḥ

03,005.018c svaṃ vai dehaṃ parahetos tyajeti; ko nu brūyāt samatām anvavekṣan

03,005.019a sa mā jihmaṃ vidura sarvaṃ bravīṣi; mānaṃ ca te 'ham adhikaṃ dhārayāmi

03,005.019c yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṃ; susāntvyamānāpy asatī strī jahāti

03,005.020 vaiśaṃpāyana uvāca

03,005.020a etāvad uktvā dhṛtarāṣṭro 'nvapadyad; antarveśma sahasotthāya rājan

03,005.020c nedam astīty atha viduro bhāṣamāṇaḥ; saṃprādravad yatra pārthā babhūvuḥ

03,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,006.001a pāṇḍavās tu vane vāsam uddiśya bharatarṣabhāḥ

03,006.001c prayayur jāhnavīkūlāt kurukṣetraṃ sahānugāḥ

03,006.002a sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te

03,006.002c yayur vanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam

03,006.003a tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu

03,006.003c kāmyakaṃ nāma dadṛśur vanaṃ munijanapriyam

03,006.004a tatra te nyavasan vīrā vane bahumṛgadvije

03,006.004c anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāś ca bhārata

03,006.005a viduras tv api pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ

03,006.005c jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanam ṛddhimat

03,006.006a tato yātvā viduraḥ kānanaṃ tac; chīghrair aśvair vāhinā syandanena

03,006.006c dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte; sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhir brāhmaṇaiś ca

03,006.007a tato 'paśyad viduraṃ tūrṇam ārād; abhyāyāntaṃ satyasaṃdhaḥ sa rājā

03,006.007c athābravīd bhrātaraṃ bhīmasenaṃ; kiṃ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya

03,006.008a kaccin nāyaṃ vacanāt saubalasya; samāhvātā devanāyopayāti

03,006.008c kaccit kṣudraḥ śakunir nāyudhāni; jeṣyaty asmān punar evākṣavatyām

03,006.009a samāhūtaḥ kena cid ādraveti; nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum

03,006.009c gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃ cid; rājyaprāptiḥ saṃśayitā bhaven naḥ

03,006.010a tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ; pratyagṛhṇan nṛpate sarva eva

03,006.010c taiḥ satkṛtaḥ sa ca tān ājamīḍho; yathocitaṃ pāṇḍuputrān sameyāt

03,006.011a samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhās; tato 'pṛcchann āgamanāya hetum

03,006.011c sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa; yathāvṛtto dhṛtarāṣṭro ''mbikeyaḥ

03,006.012 vidura uvāca

03,006.012a avocan māṃ dhṛtarāṣṭro 'nuguptam; ajātaśatro parigṛhyābhipūjya

03,006.012c evaṃ gate samatām abhyupetya; pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi

03,006.013a mayāpy uktaṃ yat kṣamaṃ kauravāṇāṃ; hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva

03,006.013c tad vai pathyaṃ tan mano nābhyupaiti; tataś cāhaṃ kṣamam anyan na manye

03,006.014a paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ; na me tac ca śrutavān āmbikeyaḥ

03,006.014c yathāturasyeva hi pathyam annaṃ; na rocate smāsya tad ucyamānam

03,006.015a na śreyase nīyate 'jātaśatro; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā

03,006.015c bruvan na rucyai bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ

03,006.016a dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ; na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti

03,006.016c yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ; jalaṃ na tiṣṭhet pathyam uktaṃ tathāsmin

03,006.017a tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro 'bravīn māṃ; yatra śraddhā bhārata tatra yāhi

03,006.017c nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ; mahīm imāṃ pālayituṃ puraṃ vā

03,006.018a so 'haṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃs; tvāṃ śāsitum upayātas tvarāvān

03,006.018c tad vai sarvaṃ yan mayoktaṃ sabhāyāṃ; tad dhāryatāṃ yat pravakṣyāmi bhūyaḥ

03,006.019a kleśais tīvrair yujyamānaḥ sapatnaiḥ; kṣamāṃ kurvan kālam upāsate yaḥ

03,006.019c saṃ vardhayan stokam ivāgnim ātmavān; sa vai bhuṅkte pṛthivīm eka eva

03,006.020a yasyāvibhaktaṃ vasu rājan sahāyais; tasya duḥkhe 'py aṃśabhājaḥ sahāyāḥ

03,006.020c sahāyānām eṣa saṃgrahaṇe 'bhyupāyaḥ; sahāyāptau pṛthivīprāptim āhuḥ

03,006.020d*0028_01 tasmāt satyaṃ satataṃ vai bruvāṇo

03,006.020d*0028_02 lokasya hṛdyo bhavatīti sadyaḥ

03,006.021a satyaṃ śreṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ; tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ

03,006.021c ātmā caiṣām agrato nātivarted; evaṃvṛttir vardhate bhūmipālaḥ

03,006.021d*0029_01 mitraiḥ putrair bhūmihastyaśvabhūri

03,006.021d*0029_02 mahīm imāṃ pālayituṃ purastāt

03,006.022 yudhiṣṭhira uvāca

03,006.022a evaṃ kariṣyāmi yathā bravīṣi; parāṃ buddhim upagamyāpramattaḥ

03,006.022c yac cāpy anyad deśakālopapannaṃ; tad vai vācyaṃ tat kariṣyāmi kṛtsnam

03,007.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,007.001a gate tu vidure rājann āśramaṃ pāṇḍavān prati

03,007.001c dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ paryatapyata bhārata

03,007.001d*0030_01 vidurasya prabhāvaṃ ca saṃdhivigrahakāritam

03,007.001d*0030_02 vivṛddhiṃ ca parāṃ matvā pāṇḍavānāṃ bhaviṣyati

03,007.002a sa sabhādvāram āgamya vidurasmāramohitaḥ

03,007.002c samakṣaṃ pārthivendrāṇāṃ papātāviṣṭacetanaḥ

03,007.002d*0031_01 papāta sahasā rājā chinnadruma ivāvaśaḥ

03,007.003a sa tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ samutthāya mahītalāt

03,007.003c samīpopasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyam abravīt

03,007.004a bhrātā mama suhṛc caiva sākṣād dharma ivāparaḥ

03,007.004c tasya smṛtvādya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīva me

03,007.005a tam ānayasva dharmajñaṃ mama bhrātaram āśu vai

03,007.005c iti bruvan sa nṛpatiḥ karuṇaṃ paryadevayat

03,007.006a paścāttāpābhisaṃtapto vidurasmārakarśitaḥ

03,007.006c bhrātṛsnehād idaṃ rājan saṃjayaṃ vākyam abravīt

03,007.007a gaccha saṃjaya jānīhi bhrātaraṃ viduraṃ mama

03,007.007c yadi jīvati roṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ

03,007.008a na hi tena mama bhrātrā susūkṣmam api kiṃ cana

03,007.008c vyalīkaṃ kṛtapūrvaṃ me prājñenāmitabuddhinā

03,007.009a sa vyalīkaṃ kathaṃ prāpto mattaḥ paramabuddhimān

03,007.009c na jahyāj jīvitaṃ prājñas taṃ gacchānaya saṃjaya

03,007.010a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñas tam anumānya ca

03,007.010c saṃjayo bāḍham ity uktvā prādravat kāmyakaṃ vanam

03,007.011a so 'cireṇa samāsādya tad vanaṃ yatra pāṇḍavāḥ

03,007.011c rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram

03,007.012a vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ

03,007.012c bhrātṛbhiś cābhisaṃguptaṃ devair iva śatakratum

03,007.013a yudhiṣṭhiram athābhyetya pūjayām āsa saṃjayaḥ

03,007.013c bhīmārjunayamāṃś cāpi tadarhaṃ pratyapadyata

03,007.014a rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaś ca saṃjayaḥ

03,007.014c śaśaṃsāgamane hetum idaṃ caivābravīd vacaḥ

03,007.015a rājā smarati te kṣattar dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

03,007.015c taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam

03,007.016a so 'numānya naraśreṣṭhān pāṇḍavān kurunandanān

03,007.016c niyogād rājasiṃhasya gantum arhasi mānada

03,007.017a evam uktas tu viduro dhīmān svajanavatsalaḥ

03,007.017c yudhiṣṭhirasyānumate punar āyād gajāhvayam

03,007.017d*0032_01 so 'bhigatvā tadā veśma rājñaḥ samabhivādya ca

03,007.017d*0032_02 upātiṣṭhan mahātmānaṃ rājānaṃ preṣyavat tadā

03,007.018a tam abravīn mahāprājñaṃ dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān

03,007.018c diṣṭyā prāpto 'si dharmajña diṣṭyā smarasi me 'nagha

03,007.019a adya rātrau divā cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha

03,007.019c prajāgare prapaśyāmi vicitraṃ deham ātmanaḥ

03,007.020a so 'ṅkam ādāya viduraṃ mūrdhny upāghrāya caiva ha

03,007.020c kṣamyatām iti covāca yad ukto 'si mayā ruṣā

03,007.020d*0033_01 dhṛtarāṣṭro mahārāja bhrātṛsnehād uvāca ha

03,007.020d*0033_02 yudhiṣṭhiras tu kuśalī bhrātṛbhiḥ saha tiṣṭhati

03,007.020d*0033_03 atha rātriṃ dinaṃ cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha

03,007.020d*0033_04 prītas tvam eva me nityaṃ bhrātā sarvaguṇānvitaḥ

03,007.021 vidura uvāca

03,007.021a kṣāntam eva mayā rājan gurur naḥ paramo bhavān

03,007.021c tathā hy asmy āgataḥ kṣipraṃ tvaddarśanaparāyaṇaḥ

03,007.022a bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetasaḥ

03,007.022c dīnābhipātino rājan nātra kāryā vicāraṇā

03,007.023a pāṇḍoḥ sutā yādṛśā me tādṛśā me sutās tava

03,007.023c dīnā iti hi me buddhir abhipannādya tān prati

03,007.024 vaiśaṃpāyana uvāca

03,007.024a anyonyam anunīyaivaṃ bhrātarau tau mahādyutī

03,007.024c viduro dhṛtarāṣṭraś ca lebhāte paramāṃ mudam

03,008.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,008.001a śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam

03,008.001c dhṛtarāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ

03,008.002a sa saubalaṃ samānāyya karṇaduḥśāsanāv api

03,008.002c abravīd vacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ

03,008.003a eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ

03,008.003c viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛd vidvān hite rataḥ

03,008.004a yāvad asya punar buddhiṃ viduro nāpakarṣati

03,008.004c pāṇḍavānayane tāvan mantrayadhvaṃ hitaṃ mama

03,008.005a atha paśyāmy ahaṃ pārthān prāptān iha kathaṃ cana

03,008.005c punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirāsur niravagrahaḥ

03,008.006a viṣam udbandhanaṃ vāpi śastram agnipraveśanam

03,008.006c kariṣye na hi tān ṛddhān punar draṣṭum ihotsahe

03,008.007 śakunir uvāca

03,008.007a kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājann āsthito 'si viśāṃ pate

03,008.007c gatās te samayaṃ kṛtvā naitad evaṃ bhaviṣyati

03,008.008a satyavākye sthitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha

03,008.008c pitus te vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhi cit

03,008.009a atha vā te grahīṣyanti punar eṣyanti vā puram

03,008.009b*0034_01 athāgamiṣyanti punaḥ pāṇḍavā vāraṇāhvayam

03,008.009c nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇo 'smākaṃ bhaviṣyati

03,008.010a sarve bhavāmo madhyasthā rājñaś chandānuvartinaḥ

03,008.010c chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ

03,008.011 duḥśāsana uvāca

03,008.011a evam etan mahāprājña yathā vadasi mātula

03,008.011c nityaṃ hi me kathayatas tava buddhir hi rocate

03,008.011d*0035_01 tathā tad bhavitā rājan nānyathā tad bhaviṣyati

03,008.011d*0036_01 nāgamiṣyanti te vīrā akṛtvā kālasaṃvidam

03,008.011d*0036_02 āgaccheyuś ca te mohāt punar dyūtaṃ na saṃśayaḥ

03,008.012 karṇa uvāca

03,008.012a kāmam īkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam

03,008.012c aikamatyaṃ hi no rājan sarveṣām eva lakṣyate

03,008.013 vaiśaṃpāyana uvāca

03,008.013a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā

03,008.013c nātihṛṣṭamanāḥ kṣipram abhavat sa parāṅmukhaḥ

03,008.014a upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe

03,008.014c roṣād duḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāv ubhau

03,008.015a uvāca paramakruddha udyamyātmānam ātmanā

03,008.015c aho mama mataṃ yat tan nibodhata narādhipāḥ

03,008.016a priyaṃ sarve cikīrṣāmo rājñaḥ kiṃkarapāṇayaḥ

03,008.016c na cāsya śaknumaḥ sarve priye sthātum atandritāḥ

03,008.017a vayaṃ tu śastrāṇy ādāya rathān āsthāya daṃśitāḥ

03,008.017c gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavān vanagocarān

03,008.018a teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣv aviditāṃ gatim

03,008.018c nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrās tathā vayam

03,008.019a yāvad eva paridyūnā yāvac chokaparāyaṇāḥ

03,008.019c yāvan mitravihīnāś ca tāvac chakyā mataṃ mama

03,008.020a tasya tad vacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ

03,008.020c bāḍham ity eva te sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā

03,008.020d*0037_01 etat kṛtyatamaṃ rājñaḥ kauravyasya mahātmanaḥ

03,008.021a evam uktvā tu saṃkruddhā rathaiḥ sarve pṛthak pṛthak

03,008.021c niryayuḥ pāṇḍavān hantuṃ saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ

03,008.022a tān prasthitān parijñāya kṛṣṇadvaipāyanas tadā

03,008.022c ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā

03,008.023a pratiṣidhyātha tān sarvān bhagavāṃl lokapūjitaḥ

03,008.023c prajñācakṣuṣam āsīnam uvācābhyetya satvaraḥ

03,009.001 vyāsa uvāca

03,009.001a dhṛtarāṣṭra mahāprājña nibodha vacanaṃ mama

03,009.001c vakṣyāmi tvā kauravāṇāṃ sarveṣāṃ hitam uttamam

03,009.002a na me priyaṃ mahābāho yad gatāḥ pāṇḍavā vanam

03,009.002c nikṛtyā nirjitāś caiva duryodhanavaśānugaiḥ

03,009.003a te smarantaḥ parikleśān varṣe pūrṇe trayodaśe

03,009.003c vimokṣyanti viṣaṃ kruddhāḥ karaveyeṣu bhārata

03,009.004a tad ayaṃ kiṃ nu pāpātmā tava putraḥ sumandadhīḥ

03,009.004c pāṇḍavān nityasaṃkruddho rājyahetor jighāṃsati

03,009.005a vāryatāṃ sādhv ayaṃ mūḍhaḥ śamaṃ gacchatu te sutaḥ

03,009.005c vanasthāṃs tān ayaṃ hantum icchan prāṇair vimokṣyate

03,009.006a yathāha viduraḥ prājño yathā bhīṣmo yathā vayam

03,009.006c yathā kṛpaś ca droṇaś ca tathā sādhu vidhīyatām

03,009.007a vigraho hi mahāprājña svajanena vigarhitaḥ

03,009.007c adharmyam ayaśasyaṃ ca mā rājan pratipadyathāḥ

03,009.008a samīkṣā yādṛśī hy asya pāṇḍavān prati bhārata

03,009.008c upekṣyamāṇā sā rājan mahāntam anayaṃ spṛśet

03,009.009a atha vāyaṃ sumandātmā vanaṃ gacchatu te sutaḥ

03,009.009c pāṇḍavaiḥ sahito rājann eka evāsahāyavān

03,009.010a tataḥ saṃsargajaḥ snehaḥ putrasya tava pāṇḍavaiḥ

03,009.010c yadi syāt kṛtakāryo 'dya bhaves tvaṃ manujeśvara

03,009.011a atha vā jāyamānasya yac chīlam anujāyate

03,009.011c śrūyate tan mahārāja nāmṛtasyāpasarpati

03,009.012a kathaṃ vā manyate bhīṣmo droṇo vā viduro 'pi vā

03,009.012c bhavān vātra kṣamaṃ kāryaṃ purā cārtho 'tivartate

03,010.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,010.001a bhagavan nāham apy etad rocaye dyūtasaṃstavam

03,010.001c manye tad vidhinākramya kārito 'smīti vai mune

03,010.002a naitad rocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca

03,010.002c gāndhārī necchati dyūtaṃ tac ca mohāt pravartitam

03,010.003a parityaktuṃ na śaknomi duryodhanam acetanam

03,010.003c putrasnehena bhagavañ jānann api yatavrata

03,010.004 vyāsa uvāca

03,010.004a vaicitravīrya nṛpate satyam āha yathā bhavān

03,010.004c dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrān na vidyate

03,010.005a indro 'py aśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ

03,010.005c anyaiḥ samṛddhair apy arthair na sutād vidyate param

03,010.006a atra te vartayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam

03,010.006c surabhyāś caiva saṃvādam indrasya ca viśāṃ pate

03,010.007a triviṣṭapagatā rājan surabhiḥ prārudat kila

03,010.007c gavāṃ māta purā tāta tām indro 'nvakṛpāyata

03,010.008 indra uvāca

03,010.008a kim idaṃ rodiṣi śubhe kaccit kṣemaṃ divaukasām

03,010.008c mānuṣeṣv atha vā goṣu naitad alpaṃ bhaviṣyati

03,010.009 surabhir uvāca

03,010.009a vinipāto na vaḥ kaś cid dṛśyate tridaśādhipa

03,010.009c ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika

03,010.010a paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakam

03,010.010c pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitam

03,010.011a etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrantaṃ vadhyamānaṃ surādhipa

03,010.011c kṛpāviṣṭāsmi devendra manaś codvijate mama

03,010.012a ekas tatra balopeto dhuram udvahate 'dhikām

03,010.012c aparo 'lpabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ

03,010.012e kṛcchrād udvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava

03,010.013a vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ

03,010.013c naiva śaknoti taṃ bhāram udvoḍhuṃ paśya vāsava

03,010.014a tato 'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā

03,010.014c aśrūṇy āvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī

03,010.015 indra uvāca

03,010.015a tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane

03,010.015c kiṃ kṛpāyitam asty atra putra eko 'tra pīḍyate

03,010.016 surabhir uvāca

03,010.016a yadi putrasahasraṃ me sarvatra samam eva me

03,010.016c dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kṛpā

03,010.017 vyāsa uvāca

03,010.017a tad indraḥ surabhīvākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ

03,010.017c jīvitenāpi kauravya mene 'bhyadhikam ātmajam

03,010.018a pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyam ulbaṇam

03,010.018c karṣakasyācaran vighnaṃ bhagavān pākaśāsanaḥ

03,010.019a tad yathā surabhiḥ prāha samam evāstu te tathā

03,010.019c suteṣu rājan sarveṣu dīneṣv abhyadhikā kṛpā

03,010.020a yādṛśo me sutaḥ paṇḍus tādṛśo me 'si putraka

03,010.020c viduraś ca mahāprājñaḥ snehād etad bravīmy aham

03,010.021a cirāya tava putrāṇāṃ śatam ekaś ca pārthiva

03,010.021c pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te 'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ

03,010.022a kathaṃ jīveyur atyantaṃ kathaṃ vardheyur ity api

03,010.022c iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate

03,010.023a yadi pārthiva kauravyāñ jīvamānān ihecchasi

03,010.023c duryodhanas tava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ

03,011.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,011.001a evam etan mahāprājña yathā vadasi no mune

03,011.001c ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ

03,011.002a bhavāṃs tu manyate sādhu yat kurūṇāṃ sukhodayam

03,011.002c tad eva viduro 'py āha bhīṣmo droṇaś ca māṃ mune

03,011.003a yadi tv aham anugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi

03,011.003c anuśādhi durātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ mama

03,011.004 vyāsa uvāca

03,011.004a ayam āyāti vai rājan maitreyo bhagavān ṛṣiḥ

03,011.004c anvīya pāṇḍavān bhrātṝn ihaivāsmad didṛkṣayā

03,011.005a eṣa duryodhanaṃ putraṃ tava rājan mahān ṛṣiḥ

03,011.005c anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya te

03,011.006a brūyād yad eṣa rājendra tat kāryam aviśaṅkayā

03,011.006c akriyāyāṃ hi kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā

03,011.007 vaiśaṃpāyana uvāca

03,011.007a evam uktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadṛśyata

03,011.007b*0038_01 tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ

03,011.007b*0038_02 pūjayitvā yathānyāyaṃ papracchāgamanakriyām

03,011.007c pūjayā pratijagrāha saputras taṃ narādhipaḥ

03,011.008a dattvārghyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṃ munipuṃgavam

03,011.008c praśrayeṇābravīd rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

03,011.009a sukhenāgamanaṃ kaccid bhagavan kurujāṅgale

03,011.009c kaccit kuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ

03,011.010a samaye sthātum icchanti kaccic ca puruṣarṣabhāḥ

03,011.010c kaccit kurūṇāṃ saubhrātram avyucchinnaṃ bhaviṣyati

03,011.011 maitreya uvāca

03,011.011a tīrthayātrām anukrāman prāpto 'smi kurujāṅgalam

03,011.011c yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭavān kāmyake vane

03,011.012a taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapovananivāsinam

03,011.012c samājagmur mahātmānaṃ draṣṭuṃ munigaṇāḥ prabho

03,011.013a tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vibhramam

03,011.013c anayaṃ dyūtarūpeṇa mahāpāyam upasthitam

03,011.014a tato 'haṃ tvām anuprāptaḥ kauravāṇām avekṣayā

03,011.014c sadā hy abhyadhikaḥ snehaḥ prītiś ca tvayi me prabho

03,011.015a naitad aupayikaṃ rājaṃs tvayi bhīṣme ca jīvati

03,011.015c yad anyonyena te putrā virudhyante narādhipa

03,011.016a meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājan nigrahe pragrahe bhavān

03,011.016c kimartham anayaṃ ghoram utpatantam upekṣase

03,011.017a dasyūnām iva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana

03,011.017c tena na bhrājase rājaṃs tāpasānāṃ samāgame

03,011.018 vaiśaṃpāyana uvāca

03,011.018a tato vyāvṛtya rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam

03,011.018c uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavān ṛṣiḥ

03,011.019a duryodhana mahābāho nibodha vadatāṃ vara

03,011.019c vacanaṃ me mahāprājña bruvato yad dhitaṃ tava

03,011.020a mā druhaḥ pāṇḍavān rājan kuruṣva hitam ātmanaḥ

03,011.020c pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lokasya ca nararṣabha

03,011.021a te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ

03,011.021c sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhāḥ

03,011.022a satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ

03,011.022c hantāro devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām

03,011.022e hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīrasya ca rakṣasaḥ

03,011.023a itaḥ pracyavatāṃ rātrau yaḥ sa teṣāṃ mahātmanām

03,011.023c āvṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau girir ivācalaḥ

03,011.024a taṃ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṃ varaḥ

03,011.024c jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā

03,011.025a paśya digvijaye rājan yathā bhīmena pātitaḥ

03,011.025c jarāsaṃdho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi

03,011.026a saṃbandhī vāsudevaś ca yeṣāṃ śyālaś ca pārṣataḥ

03,011.026c kas tān yudhi samāsīta jarāmaraṇavān naraḥ

03,011.027a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha

03,011.027c kuru me vacanaṃ rājan mā mṛtyuvaśam anvagāḥ

03,011.028a evaṃ tu bruvatas tasya maitreyasya viśāṃ pate

03,011.028c ūruṃ gajakarākāraṃ kareṇābhijaghāna saḥ

03,011.029a duryodhanaḥ smitaṃ kṛtvā caraṇenālikhan mahīm

03,011.029c na kiṃ cid uktvā durmedhās tasthau kiṃ cid avāṅmukhaḥ

03,011.030a tam aśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharām

03,011.030c dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājan maitreyaṃ kopa āviśat

03,011.031a sa kopavaśam āpanno maitreyo munisattamaḥ

03,011.031c vidhinā saṃprayuktaś ca śāpāyāsya mano dadhe

03,011.032a tataḥ sa vāry upaspṛśya kopasaṃraktalocanaḥ

03,011.032c maitreyo dhārtarāṣṭraṃ tam aśapad duṣṭacetasam

03,011.033a yasmāt tvaṃ mām anādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi

03,011.033c tasmād asyābhimānasya sadyaḥ phalam avāpnuhi

03,011.034a tvadabhidrohasaṃyuktaṃ yuddham utpatsyate mahat

03,011.034c yatra bhīmo gadāpātais tavoruṃ bhetsyate balī

03,011.035a ity evam ukte vacane dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

03,011.035c prasādayām āsa muniṃ naitad evaṃ bhaved iti

03,011.036 maitreya uvāca

03,011.036a śamaṃ yāsyati cet putras tava rājan yathā tathā

03,011.036c śāpo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati

03,011.037 vaiśaṃpāyana uvāca

03,011.037a sa vilakṣas tu rājendra duryodhanapitā tadā

03,011.037c maitreyaṃ prāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ

03,011.038 maitreya uvāca

03,011.038a nāhaṃ vakṣyāmy asūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ

03,011.038c eṣa te viduraḥ sarvam ākhyāsyati gate mayi

03,011.039 vaiśaṃpāyana uvāca

03,011.039a ity evam uktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam

03,011.039c kirmīravadhasaṃvigno bahir duryodhano 'gamat

03,012.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,012.001a kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotum icchāmi kathyatām

03,012.001c rakṣasā bhīmasenasya katham āsīt samāgamaḥ

03,012.002 vidura uvāca

03,012.002a śṛṇu bhīmasya karmedam atimānuṣakarmaṇaḥ

03,012.002c śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ

03,012.002d*0039_01 yaṃ jaghānaikacakrāyāṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,012.002d*0039_02 rākṣasaṃ krodhatāmrākṣaṃ darpotsiktaṃ balādhikam

03,012.002d*0039_03 tasya bhrātā mahāvīryaḥ kanīyān uruvikramaḥ

03,012.002d*0039_04 bhrātṛnāśasamutthena channo vyasanabhasmanā

03,012.002d*0039_05 bhīmasenāntaraprepsuś cacāra pṛthivīm imām

03,012.002d*0039_06 sa nirjitān upāśrauṣīt pāṇḍavān anulakṣaye

03,012.003a itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ

03,012.003c jagmus tribhir ahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tad vanam

03,012.004a rātrau niśīthe svābhīle gate 'rdhasamaye nṛpa

03,012.004c pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

03,012.005a tad vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāś ca vanacāriṇaḥ

03,012.005c dūrāt pariharanti sma puruṣādabhayāt kila

03,012.006a teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgam āvṛtya bhārata

03,012.006c dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata

03,012.007a bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam

03,012.007c sthitam āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ

03,012.008a daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham

03,012.008c sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākam ivāmbudam

03,012.009a sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam

03,012.009c muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyam iva toyadam

03,012.010a tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam

03,012.010c vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha

03,012.011a saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam

03,012.011c tad vanaṃ tasya nādena saṃprasthitam ivābhavat

03,012.012a tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ

03,012.012c vidūrajātāś ca latāḥ samāśliṣyanta pādapān

03,012.013a tasmin kṣaṇe 'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ

03,012.013c rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkam abhavan nabhaḥ

03,012.014a pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇām avijñāto mahāripuḥ

03,012.014c pañcānām indriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ

03,012.015a sa dṛṣṭvā pāṇḍavān dūrāt kṛṣṇājinasamāvṛtān

03,012.015c āvṛṇot tad vanadvāraṃ maināka iva parvataḥ

03,012.016a taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā

03,012.016c adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsān nyamīlayata locane

03,012.017a duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā

03,012.017c pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā

03,012.018a momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ

03,012.018c indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim

03,012.019a atha tāṃ rākṣasīṃ māyām utthitāṃ ghoradarśanām

03,012.019c rakṣoghnair vividhair mantrair dhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ

03,012.019e paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayām āsa vīryavān

03,012.020a sa naṣṭamāyo 'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ

03,012.020c kāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata

03,012.021a tam uvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ

03,012.021c ko bhavān kasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryam ucyatām

03,012.022a pratyuvācātha tad rakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,012.022c ahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ

03,012.022d*0040_01 paiṭhīnagotre utpanno nāstiko vedanindakaḥ

03,012.023a vane 'smin kāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ

03,012.023c yudhi nirjitya puruṣān āhāraṃ nityam ācaran

03,012.024a ke yūyam iha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam

03,012.024c yudhi nirjitya vaḥ sarvān bhakṣayiṣye gatajvaraḥ

03,012.025a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā vacas tasya durātmanaḥ

03,012.025c ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata

03,012.026a pāṇḍavo dharmarājo 'haṃ yadi te śrotram āgataḥ

03,012.026c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair bhīmasenārjunādibhiḥ

03,012.027a hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatis tataḥ

03,012.027c vanam abhyāgato ghoram idaṃ tava parigraham

03,012.028a kirmīras tv abravīd enaṃ diṣṭyā devair idaṃ mama

03,012.028c upapāditam adyeha cirakālān manogatam

03,012.028d*0041_01 vismayaṃ paramaṃ gatvā rākṣaso ghoradarśanaḥ

03,012.029a bhīmasenavadhārthaṃ hi nityam abhyudyatāyudhaḥ

03,012.029c carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainam āsādayāmy aham

03,012.030a so 'yam āsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaś ciram

03,012.030c anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ

03,012.031a vetrakīyagṛhe rājan brāhmaṇacchadmarūpiṇā

03,012.031c vidyābalam upāśritya na hy asty asyaurasaṃ balam

03,012.032a hiḍimbaś ca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥ

03,012.032c hato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā

03,012.033a so 'yam abhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam

03,012.033c pracārasamaye 'smākam ardharātre samāsthite

03,012.034a adyāsya yātayiṣyāmi tad vairaṃ cirasaṃbhṛtam

03,012.034c tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā

03,012.035a adyāham anṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyus tathaiva ca

03,012.035c śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam

03,012.036a yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai

03,012.036c adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatas te yudhiṣṭhira

03,012.037a enaṃ hi vipulaprāṇam adya hatvā vṛkodaram

03,012.037c saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram

03,012.038a evam uktas tu dharmātmā satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ

03,012.038c naitad astīti sakrodho bhartsayām āsa rākṣasam

03,012.039a tato bhīmo mahābāhur ārujya tarasā druma

03,012.039c daśavyāmam ivodviddhaṃ niṣpatram akarot tadā

03,012.040a cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam

03,012.040c nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo 'rjunaḥ

03,012.041a nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tad rakṣo ghoradarśanam

03,012.041c abhidrutyābravīd vākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata

03,012.042a ity uktvainam abhikruddhaḥ kakṣyām utpīḍya pāṇḍavaḥ

03,012.042c niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balī

03,012.042e tam abhyadhāvad vegena bhīmo vṛkṣāyudhas tadā

03,012.043a yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatas taṃ tasya mūrdhani

03,012.043c pātayām āsa vegena kuliśaṃ maghavān iva

03,012.044a asaṃbhrāntaṃ tu tad rakṣaḥ samare pratyadṛśyata

03,012.044c cikṣepa colmukaṃ dīptam aśaniṃ jvalitām iva

03,012.045a tad udastam alātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

03,012.045c padā savyena cikṣepa tad rakṣaḥ punar āvrajat

03,012.046a kirmīraś cāpi sahasā vṛkṣam utpāṭya pāṇḍavam

03,012.046c daṇḍapāṇir iva kruddhaḥ samare pratyayudhyata

03,012.047a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam

03,012.047c vālisugrīvayor bhrātror yathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā

03,012.048a śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidur naikadhā tayoḥ

03,012.048c yathaivotpalapadmāni mattayor dvipayos tathā

03,012.049a muñjavaj jarjarībhūtā bahavas tatra pādapāḥ

03,012.049c cīrāṇīva vyudastāni rejus tatra mahāvane

03,012.050a tad vṛkṣayuddham abhavat sumuhūrtaṃ viśāṃ pate

03,012.050c rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇām uttamasya ca

03,012.051a tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ

03,012.051c prāhiṇod rākṣasaḥ kruddho bhīmasenaś cacāla ha

03,012.052a taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvat sa rākṣasaḥ

03,012.052c bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānur iva bhāskaram

03,012.053a tāv anyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam

03,012.053c ubhāv api cakāśete prayuddhau vṛṣabhāv iva

03,012.054a tayor āsīt sutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ

03,012.054c nakhadaṃṣṭrāyudhavator vyāghrayor iva dṛptayoḥ

03,012.055a duryodhananikārāc ca bāhuvīryāc ca darpitaḥ

03,012.055c kṛṣṇānayanadṛṣṭaś ca vyavardhata vṛkodaraḥ

03,012.056a abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇād amarṣitaḥ

03,012.056c mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ

03,012.057a taṃ cāpy ātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavān

03,012.057c tam ākṣipad bhīmaseno balena balināṃ varaḥ

03,012.058a tayor bhujaviniṣpeṣād ubhayor balinos tadā

03,012.058c śabdaḥ samabhavad ghoro veṇusphoṭasamo yudhi

03,012.059a athainam ākṣipya balād gṛhya madhye vṛkodaraḥ

03,012.059c dhūnayām āsa vegena vāyuś caṇḍa iva drumam

03,012.060a sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe

03,012.060c vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam

03,012.061a tata enaṃ pariśrāntam upalabhya vṛkodaraḥ

03,012.061c yoktrayām āsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā

03,012.062a vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam

03,012.062c bhrāmayām āsa suciraṃ visphurantam acetasam

03,012.063a taṃ viṣīdantam ājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ

03,012.063c pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāram amārayat

03,012.064a ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam

03,012.064c apīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ

03,012.065a atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam

03,012.065c bhūtale pātayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha

03,012.066a hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvam aśrupramārjanam

03,012.066c kariṣyasi gataś cāsi yamasya sadanaṃ prati

03,012.067a ity evam uktvā puruṣapravīras; taṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥ

03,012.067c prasrastavastrābharaṇaṃ sphurantam; udbhrāntacittaṃ vyasum utsasarja

03,012.068a tasmin hate toyadatulyarūpe; kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ

03,012.068c bhīmaṃ praśasyātha guṇair anekair; hṛṣṭās tato dvaitavanāya jagmuḥ

03,012.069a evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīro manujādhipa

03,012.069c bhīmena vacanāt tasya dharmarājasya kaurava

03,012.070a tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tad aparājitaḥ

03,012.070c draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tām uvāsa ha

03,012.071a samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ

03,012.071c prahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsur vṛkodaram

03,012.072a bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ

03,012.072c viviśus tad vanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam

03,012.073a sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ

03,012.073c vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalād dhataḥ

03,012.074a tatrāśrauṣam ahaṃ caitat karma bhīmasya bhārata

03,012.074c brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsan samāgatāḥ

03,012.075 vaiśaṃpāyana uvāca

03,012.075a evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasottamam

03,012.075c śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavat tadā

03,013.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,013.001a bhojāḥ pravrajitāñ śrutvā vṛṣṇayaś cāndhakaiḥ saha

03,013.001c pāṇḍavān duḥkhasaṃtaptān samājagmur mahāvane

03,013.002a pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuś ca cedipaḥ

03,013.002a*0042_01 **** **** dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān

03,013.002a*0042_02 śiśupālasutaḥ śrīmān

03,013.002c kekayāś ca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ

03,013.003a vane te 'bhiyayuḥ pārthān krodhāmarśasamanvitāḥ

03,013.003b*0043_01 keśavaḥ sātyakiś caiva dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ

03,013.003b*0043_02 amātyaiḥ saha mitraiś ca balena svajanena ca

03,013.003b*0043_03 vane tena yayuḥ pārthān ūcuḥ kiṃ karavāmahe

03,013.003c garhayanto dhārtarāṣṭrān kiṃ kurma iti cābruvan

03,013.004a vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ

03,013.004c parivāryopaviviśur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,013.004d*0044_01 abhivādya kuruśreṣṭhaṃ viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt

03,013.005 vāsudeva uvāca

03,013.005a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ

03,013.005c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

03,013.005d*0045_01 etān nihatya samare ye ca teṣāṃ padānugāḥ

03,013.005d*0045_02 tāṃś ca sarvān vinirjitya sahitān sanarādhipān

03,013.006a tataḥ sarve 'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,013.006c nikṛtyopacaran vadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

03,013.007 vaiśaṃpāyana uvāca

03,013.007a pārthānām abhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam

03,013.007c arjunaḥ śamayām āsā didhakṣantam iva prajāḥ

03,013.008a saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ

03,013.008c kīrtayām āsa karmāṇi satyakīrter mahātmanaḥ

03,013.009a puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ

03,013.009c prajāpatipater viṣṇor lokanāthasya dhīmataḥ

03,013.010 arjuna uvāca

03,013.010a daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥ

03,013.010c vyacaras tvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane

03,013.011a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

03,013.011c puṣkareṣv avasaḥ kṛṣṇa tvam apo bhakṣayan purā

03,013.012a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana

03,013.012c atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ

03,013.013a apakṛṣṭottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ

03,013.013c āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre dvādaśavārṣike

03,013.014a prabhāsaṃ cāpy athāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitam

03,013.014c tathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam

03,013.014e ātiṣṭhas tapa ekena pādena niyame sthitaḥ

03,013.014f*0046_01 lokapravṛttihetos tvam iti vyāso mamābravīt

03,013.015a kṣetrajñaḥ sarvabhūtānām ādir antaś ca keśava

03,013.015c nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñas tvaṃ ca sanātanaḥ

03,013.015d*0047_01 yogakartā hṛṣīkeśa sāṃkhyakartā sanātanaḥ

03,013.015d*0047_02 śīlas tvaṃ sarvayogānāṃ vīrāṇāṃ niyamasya ca

03,013.016a nihatya narakaṃ bhaumam āhṛtya maṇikuṇḍale

03,013.016c prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyam aśvam avāsṛjaḥ

03,013.017a kṛtvā tat karma lokānām ṛṣabhaḥ sarvalokajit

03,013.017c avadhīs tvaṃ raṇe sarvān sametān daityadānavān

03,013.018a tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ

03,013.018c mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto 'si keśava

03,013.019a sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harir āsīḥ paraṃtapa

03,013.019c brahmā somaś ca sūryaś ca dharmo dhātā yamo 'nalaḥ

03,013.020a vāyur vaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ

03,013.020c ajaś carācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama

03,013.021a turāyaṇādibhir deva kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,013.021c ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane

03,013.022a śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana

03,013.022c ekaikasmiṃs tadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ

03,013.023a aditer api putratvam etya yādavanandana

03,013.023c tvaṃ viṣṇur iti vikhyāta indrād avarajo bhuvi

03,013.024a śiśur bhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa

03,013.024c tribhir vikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavān asi tejasā

03,013.025a saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ

03,013.025c atyarocaś ca bhūtātman bhāskaraṃ svena tejasā

03,013.025d*0048_01 prādurbhāvasahasreṣu teṣu teṣu tvayā vibho

03,013.025d*0048_02 adharmarucayaḥ kṛṣṇa nihatāḥ śataśo 'surāḥ

03,013.026a sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau

03,013.026c kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

03,013.027a jārūthyām āhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha

03,013.027c bhīmasenaś ca śaibyaś ca śatadhanvā ca nirjitaḥ

03,013.028a tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā

03,013.028c avākṣīr mahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam

03,013.029a indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān

03,013.029c hataḥ saubhapatiḥ śālvas tvayā saubhaṃ ca pātitam

03,013.029d*0049_01 evam ete yudhi hatā bhūyaś cānyāñ śṛṇuṣva ha

03,013.030a irāvatyāṃ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi

03,013.030c gopatis tālaketuś ca tvayā vinihatāv ubhau

03,013.031a tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyām ṛṣikāntāṃ janārdana

03,013.031c dvārakām ātmasāt kṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi

03,013.032a na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana

03,013.032c tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto 'nṛju

03,013.033a āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā

03,013.033c āgamya ṛṣayaḥ sarve 'yācantābhayam acyuta

03,013.034a yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana

03,013.034c ātmany evātmasāt kṛtvā jagad āsse paraṃtapa

03,013.034d*0050_01 yugādau tava vārṣṇeya nābhipadmād ajāyata

03,013.034d*0050_02 brahmā carācaragurur yasyedaṃ sakalaṃ jagat

03,013.034d*0050_03 taṃ hantum udyatau ghorau dānavau madhukaiṭabhau

03,013.034d*0050_04 tayor vyatikramaṃ dṛṣṭvā kruddhasya bhavato hareḥ

03,013.034d*0050_05 lalāṭāj jātavāñ śambhuḥ śūlapāṇis trilocanaḥ

03,013.034d*0050_06 itthaṃ tāv api deveśau tvaccharīrasamudbhavau

03,013.034d*0050_07 tvanniyogakārāv etāv iti me nārado 'bravīt

03,013.034d*0051_01 tathā nārāyaṇa purā kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,013.034d*0051_02 iṣṭavāṃs tvaṃ mahāsatraṃ kṛṣṇa caitrarathe vane

03,013.035a naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te

03,013.035c karmāṇi yāni deva tvaṃ bāla eva mahādyute

03,013.036a kṛtavān puṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān

03,013.036c vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha

03,013.037 vaiśaṃpāyana uvāca

03,013.037a evam uktvā tadātmānam ātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ

03,013.037c tūṣṇīm āsīt tataḥ pārtham ity uvāca janārdanaḥ

03,013.038a mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyās tavaiva te

03,013.038c yas tvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tvām anu sa mām anu

03,013.039a naras tvam asi durdharṣa harir nārāyaṇo hy aham

03,013.039c lokāl lokam imaṃ prāptau naranārāyaṇāv ṛṣī

03,013.040a ananyaḥ pārtha mattas tvam ahaṃ tvattaś ca bhārata

03,013.040c nāvayor antaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha

03,013.041*0052_01 evam ukte tu vacane keśavena mahātmanā

03,013.041*0053_01 ity uktvā puṇḍarīkākṣaḥ pāṇḍavaṃ supriyaṃ priyam

03,013.041*0053_02 prīyamāṇo hṛṣīkeśas tūṣṇīm āsāṃ babhūva ha

03,013.041a tasmin vīrasamāvāye saṃrabdheṣv atha rājasu

03,013.041c dhṛṣṭadyumnamukhair vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritā

03,013.042a pāñcālī puṇḍarīkākṣam āsīnaṃ yādavaiḥ saha

03,013.042c abhigamyābravīt kṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī

03,013.043*0054_01 vāsudeva vasūnāṃ ca vāsavo bahudhācyuta

03,013.043*0054_02 devadevo 'si lokānāṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt

03,013.043a pūrve prajānisarge tvām āhur ekaṃ prajāpatim

03,013.043c sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām asito devalo 'bravīt

03,013.044a viṣṇus tvam asi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana

03,013.044c yaṣṭā tvam asi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt

03,013.045a ṛṣayas tvāṃ kṣamām āhuḥ satyaṃ ca puruṣottama

03,013.045c satyād yajño 'si saṃbhūtaḥ kaśyapas tvāṃ yathābravīt

03,013.046a sādhyānām api devānāṃ vasūnām īśvareśvaraḥ

03,013.046c lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado 'bravīt

03,013.046d*0055_01 brahmaśaṃkaraśakrādyair devavṛndaiḥ punaḥ punaḥ

03,013.046d*0055_02 krīḍase tvaṃ naravyāghra bālaḥ krīḍanakair iva

03,013.047a divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibho

03,013.047c jaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ

03,013.048a vidyātapo 'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām

03,013.048c ātmadarśanasiddhānām ṛṣīṇām ṛṣisattama

03,013.049a rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtām āhaveṣv anivartinām

03,013.049c sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama

03,013.050a tvaṃ prabhus tvaṃ vibhus tvaṃ bhūr ātmabhūs tvaṃ sanātanaḥ

03,013.050c lokapālāś ca lokāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa

03,013.050e nabhaś candraś ca sūryaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

03,013.051a martyatā caiva bhūtānām amaratvaṃ divaukasām

03,013.051c tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam

03,013.052a sā te 'haṃ duḥkham ākhyāsye praṇayān madhusūdana

03,013.052c īśas tvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ

03,013.053a kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho

03,013.053c dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī

03,013.054a strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā

03,013.054c ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi

03,013.055a rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritām

03,013.055c dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasan pāpacetasaḥ

03,013.055d*0056_01 kṛṣyamāṇāṃ tathā dīnām anāthām iva mādhava

03,013.055d*0056_02 āhuś caitān ṣaṇḍatilān pañca caiva tu pāṇḍavān

03,013.055d*0056_03 patim anyaṃ vṛṇīṣveti sarve te madhusūdana

03,013.056a dāsībhāvena bhoktuṃ mām īṣus te madhusūdana

03,013.056c jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣv atha vṛṣṇiṣu

03,013.057a nanv ahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ

03,013.057c snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt

03,013.058a garhaye pāṇḍavāṃs tv eva yudhi śreṣṭhān mahābalān

03,013.058c ye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm

03,013.059a dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām

03,013.059c yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair marṣayetāṃ janārdana

03,013.060a śāśvato 'yaṃ dharmapathaḥ sadbhir ācaritaḥ sadā

03,013.060c yad bhāryāṃ parirakṣanti bhartāro 'lpabalā api

03,013.061a bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā

03,013.061c prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ

03,013.062a ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmāj jāyā bhavaty uta

03,013.062c bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyān mamodare

03,013.063a nanv ime śaraṇaṃ prāptān na tyajanti kadā cana

03,013.063c te māṃ śaraṇam āpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ

03,013.064a pañceme pañcabhir jātāḥ kumārāś cāmitaujasaḥ

03,013.064c eteṣām apy avekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana

03,013.065a prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt

03,013.065c arjunāc chrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ

03,013.066a kaniṣṭhāc chrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ

03,013.066c pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśās te mahārathāḥ

03,013.067a nanv ime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ

03,013.067c kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām

03,013.068a adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtās tathā

03,013.068c sabhāyāṃ parikṛṣṭāham ekavastrā rajasvalā

03,013.069a nādhijyam api yac chakyaṃ kartum anyena gāṇḍivam

03,013.069c anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana

03,013.070a dhig bhīmasenasya balaṃ dhik pārthasya ca gāṇḍivam

03,013.070c yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati

03,013.070d*0057_01 kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ

03,013.070d*0057_02 tat kālena kṛtaṃ manye na te pauruṣavardhanam

03,013.071a ya etān ākṣipad rāṣṭrāt saha mātrāvihiṃsakān

03,013.071c adhīyānān purā bālān vratasthān madhusūdana

03,013.072a bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayad viṣam

03,013.072c kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam

03,013.073a taj jīrṇam avikāreṇa sahānnena janārdana

03,013.073c saśeṣatvān mahābāho bhīmasya puruṣottama

03,013.074a pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram

03,013.074c baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punar āvrajat

03,013.075a yadā vibuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam

03,013.075c udatiṣṭhan mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ

03,013.076a āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat

03,013.076c sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā

03,013.077a pratibuddhas tu kaunteyaḥ sarvān sarpān apothayat

03,013.077c sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān

03,013.078a punaḥ suptān upādhākṣīd bālakān vāraṇāvate

03,013.078c śayānān āryayā sārdhaṃ ko nu tat kartum arhati

03,013.079a yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavān idam abravīt

03,013.079c mahad vyasanam āpannā śikhinā parivāritā

03,013.080a hā hatāsmi kuto nv adya bhavec chāntir ihānalāt

03,013.080c anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha

03,013.081a tatra bhīmo mahābāhur vāyuvegaparākramaḥ

03,013.081c āryām āśvāsayām āsa bhrātṝṃś cāpi vṛkodaraḥ

03,013.082a vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ

03,013.082c tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vo neha vidyate

03,013.083a āryām aṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca

03,013.083c aṃsayoś ca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsum eva ca

03,013.084a sahasotpatya vegena sarvān ādāya vīryavān

03,013.084c bhrātṝn āryāṃ ca balavān mokṣayām āsa pāvakāt

03,013.085a te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ

03,013.085c abhyagacchan mahāraṇyaṃ hiḍimbavanam antikāt

03,013.086a śrāntāḥ prasuptās tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ

03,013.086c suptāṃś cainān abhyagacchad dhiḍimbā nāma rākṣasī

03,013.086d*0058_01 sā dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ tatra śayānaṃ bhrātṛbhiḥ saha

03,013.086d*0058_02 hṛcchayenābhibhūtā hi bhīmasenam akāmayat

03,013.087a bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balāt

03,013.087c paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā

03,013.088a tām abudhyad ameyātmā balavān satyavikramaḥ

03,013.088c paryapṛcchac ca tāṃ bhīmaḥ kim ihecchasy anindite

03,013.088d*0059_01 saivam uktā tu bhīmena rākṣasī kāmarūpiṇī

03,013.088d*0059_02 bhīmasenaṃ mahātmānam idam āha śucismitā

03,013.088d*0059_03 palāyadhvam itaḥ kṣipraṃ mama bhrātā suvīryavān

03,013.088d*0059_04 āgamiṣyati vo hantuṃ tasmād gacchata māciram

03,013.088d*0059_05 atha bhīmo 'bhyuvācaināṃ sābhimānam idaṃ vacaḥ

03,013.088d*0059_06 nodvijeyam ahaṃ tasmān nihaniṣye 'ham āgatam

03,013.088d*0060_01 āgataṃ pratiyotsyāmi rākṣasaṃ bhrātaraṃ tava

03,013.089a tayoḥ śrutvā tu kathitam āgacchad rākṣasādhamaḥ

03,013.089c bhīmarūpo mahānādān visṛjan bhīmadarśanaḥ

03,013.090*0061_01 athainām abravīt kruddho rākṣasaḥ puruṣādakaḥ

03,013.090a kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam

03,013.090c hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartum arhasi

03,013.091a sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinī

03,013.091c nainam aicchat tadākhyātum anukrośād aninditā

03,013.092a sa nādān vinadan ghorān rākṣasaḥ puruṣādakaḥ

03,013.092c abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila

03,013.092d*0062_01 tam āgatam abhiprekṣya bhīmaseno mahābalam

03,013.092d*0062_02 utthāya sahasā rakṣo nijagrāha mahābalaḥ

03,013.093a tam abhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī

03,013.093c agṛhṇāt pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ

03,013.094a indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham

03,013.094c saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipat sahasā karam

03,013.095a gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmaseno 'tha rakṣasā

03,013.095c nāmṛṣyata mahābāhus tatrākrudhyad vṛkodaraḥ

03,013.096a tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ

03,013.096c sarvāstraviduṣor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva

03,013.096d*0063_01 vikrīḍya suciraṃ bhīmo rākṣasena sahānagha

03,013.096d*0063_02 nijaghāna mahāvīryas taṃ tadā nirbalaṃ balī

03,013.096d*0064_01 talair aśanikalpaiś ca muṣṭibhiś cāhanat tadā

03,013.096d*0065_01 tato bhīmo mahābāhū rūpam āsthāya vai mahat

03,013.096d*0065_02 jaghāna rākṣasaṃ kruddho vṛtraṃ devapatir yathā

03,013.097a hatvā hiḍimbaṃ bhīmo 'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha

03,013.097c hiḍimbām agrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ

03,013.098a tataś ca prādravan sarve saha mātrā yaśasvinaḥ

03,013.098c ekacakrām abhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ

03,013.099a prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito 'bhavat

03,013.099c tato 'gacchann ekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ

03,013.100a tatrāpy āsādayām āsur bakaṃ nāma mahābalam

03,013.100c puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam

03,013.101a taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

03,013.101c sahito bhrātṛbhiḥ sarvair drupadasya puraṃ yayau

03,013.102a labdhāham api tatraiva vasatā savyasācinā

03,013.102c yathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā

03,013.103a evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdana

03,013.103c svayaṃvare mahat karma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ

03,013.104a evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ

03,013.104c nivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ

03,013.105a ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ

03,013.105c vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham

03,013.106a etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasām

03,013.106c dīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām

03,013.107a kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila

03,013.107c pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ

03,013.108a kacagraham anuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī

03,013.108c pañcānām indrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana

03,013.109a ity uktvā prārudat kṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā

03,013.109c padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī

03,013.110a stanāv apatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau

03,013.110c abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajair aśrubindubhiḥ

03,013.111a cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ

03,013.111c bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanam abravīt

03,013.112a naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana

03,013.112c na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ

03,013.113a ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair upekṣadhvaṃ viśokavat

03,013.113c na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yat prāhasat tadā

03,013.113d*0066_01 caturbhiḥ kāraṇaiḥ kṛṣṇa tvayā rakṣyāsmi nityaśaḥ

03,013.113d*0066_02 saṃbandhād gauravāt sakhyāt prabhutvenaiva keśava

03,013.114a athainām abravīt kṛṣṇas tasmin vīrasamāgame

03,013.114b*0067_01 draupadyās tad vacaḥ śrutvā krodhāmarṣasamanvitaḥ

03,013.114b*0068_01 sāntvayaṃś ca varārohāṃ suvākyair bharatarṣabha

03,013.114c rodiṣyanti striyo hy evaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini

03,013.115a bībhatsuśarasaṃchannāñ śoṇitaughapariplutān

03,013.115c nihatāñ jīvitaṃ tyaktvā śayānān vasudhātale

03,013.115d*0069_01 tvaṃ śroṣyasy anavadyāṅgi duryodhanamukhān ripūn

03,013.116a yat samarthaṃ pāṇḍavānāṃ tat kariṣyāmi mā śucaḥ

03,013.116c satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi

03,013.117a pated dyaur himavāñ śīryet pṛthivī śakalībhavet

03,013.117c śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet

03,013.117d*0070_01 tac chrutvā draupadī vākyaṃ prativākyam athācyutāt

03,013.117d*0070_02 sācīkṛtam avaikṣat sā pāñcālī madhyamaṃ patim

03,013.117d*0070_03 ābabhāṣe mahārāja draupadīm arjunas tadā

03,013.117d*0070_04 mā rodīḥ śubhatāmrākṣi yad āha madhusūdanaḥ

03,013.117d*0070_05 tathā tad bhavitā devi nānyathā varavarṇini

03,013.118 dhṛṣṭadyumna uvāca

03,013.118a ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham

03,013.118c duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ

03,013.118d*0071_01 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ mādrīputro haniṣyati

03,013.119a rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite

03,013.119c api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punar dhṛtarāṣṭrajaiḥ

03,013.120 vaiśaṃpāyana uvāca

03,013.120a ity ukte 'bhimukhā vīrā vāsudevam upasthitā

03,013.120c teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyam abravīt

03,014.001 vāsudeva uvāca

03,014.001a nedaṃ kṛcchram anuprāpto bhavān syād vasudhādhipa

03,014.001c yady ahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājan saṃnihitaḥ purā

03,014.002a āgaccheyam ahaṃ dyūtam anāhūto 'pi kauravaiḥ

03,014.002c āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca

03,014.003a vārayeyam ahaṃ dyūtaṃ bahūn doṣān pradarśayan

03,014.003c bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkam eva ca

03,014.004a vaicitravīryaṃ rājānam alaṃ dyūtena kaurava

03,014.004c putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittam iti prabho

03,014.005a tatra vakṣyāmy ahaṃ doṣān yair bhavān avaropitaḥ

03,014.005c vīrasenasuto yaiś ca rājyāt prabhraṃśitaḥ purā

03,014.005d*0072_01 puṣkareṇa narendreṇa tāñ ca vakṣyāmi tasya vai

03,014.006a abhakṣitavināśaṃ ca devanena viśāṃ pate

03,014.006c sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham

03,014.007a striyo 'kṣā mṛgayā pānam etat kāmasamutthitam

03,014.007c vyasanaṃ catuṣṭayaṃ proktaṃ yai rājan bhraśyate śriyaḥ

03,014.008a tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ

03,014.008c viśeṣataś ca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ

03,014.009a ekāhnā dravyanāśo 'tra dhruvaṃ vyasanam eva ca

03,014.009c abhuktanāśaś cārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam

03,014.010a etac cānyac ca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam

03,014.010c dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam

03,014.011a evam ukto yadi mayā gṛhṇīyād vacanaṃ mama

03,014.011c anāmayaṃ syād dharmasya kurūṇāṃ kurunandana

03,014.012a na cet sa mama rājendra gṛhṇīyān madhuraṃ vacaḥ

03,014.012c pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam

03,014.013a athainān abhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ

03,014.013c sabhāsadaś ca tān sarvān bhedayeyaṃ durodarān

03,014.013d*0073_01 sarvāṃs tān anugṛhṇīma baddhvā pāśais tu vāruṇaiḥ

03,014.014a asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣv abhūt tadā

03,014.014c yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam

03,014.015a so 'ham etya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana

03,014.015c aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānād yathātatham

03,014.016a śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ

03,014.016c tūrṇam abhyāgato 'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate

03,014.017a aho kṛcchram anuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha

03,014.017c ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ

03,015.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,015.001a asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīd vṛṣṇinandana

03,015.001c kva cāsīd vipravāsas te kiṃ vākārṣīḥ pravāsakaḥ

03,015.002 kṛṣṇa uvāca

03,015.002a śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato 'haṃ bharatarṣabha

03,015.002c vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam

03,015.003a mahātejā mahābāhur yaḥ sa rājā mahāyaśāḥ

03,015.003c damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ

03,015.004a yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye 'rhaṇāṃ prati

03,015.004c sa roṣavaśasaṃprāpto nāmṛṣyata durātmavān

03,015.005a śrutvā taṃ nihataṃ śālvas tīvraroṣasamanvitaḥ

03,015.005c upāyād dvārakāṃ śūnyām ihasthe mayi bhārata

03,015.006a sa tatra yodhito rājan bālakair vṛṣṇipuṃgavaiḥ

03,015.006c āgataḥ kāmagaṃ saubham āruhyaiva nṛśaṃsakṛt

03,015.006d*0074_01 cirajīvī nṛpaḥ so 'pi prasādāt padmajanmanaḥ

03,015.007a tato vṛṣṇipravīrāṃs tān bālān hatvā bahūṃs tadā

03,015.007c purodyānāni sarvāṇi bhedayām āsa durmatiḥ

03,015.008a uktavāṃś ca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ

03,015.008c vāsudevaḥ sumandātmā vasudevasuto gataḥ

03,015.009a tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhe nāśayitāsmy aham

03,015.009c ānartāḥ satyam ākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ

03,015.010a taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam

03,015.010c ahatvā na nivartiṣye satyenāyudham ālabhe

03,015.011a kvāsau kvāsāv iti punas tatra tatra vidhāvati

03,015.011c mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ

03,015.012a adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam

03,015.012c śiśupālavadhāmarṣād gamayiṣye yamakṣayam

03,015.013a mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ

03,015.013c śiśupālo mahīpālas taṃ vadhiṣye mahītale

03,015.014a bhrātā bālaś ca rājā ca na ca saṃgrāmamūrdhani

03,015.014c pramattaś ca hato vīras taṃ haniṣye janārdanam

03,015.015a evamādi mahārāja vilapya divam āsthitaḥ

03,015.015c kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana

03,015.015d*0075_01 gataḥ kauravya duṣṭātmā mārtikāvatiko nṛpaḥ

03,015.016a tam aśrauṣam ahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sudurmatiḥ

03,015.016c mayi kauravya duṣṭātmā mārttikāvatako nṛpaḥ

03,015.017a tato 'ham api kauravya roṣavyākulalocanaḥ

03,015.017c niścitya manasā rājan vadhāyāsya mano dadhe

03,015.018a ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava

03,015.018c pravṛddham avalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ

03,015.019a tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate

03,015.019c sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsīt parīpsatā

03,015.020a tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa

03,015.020c āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ

03,015.021a sumuhūrtam abhūd yuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha

03,015.021c vaśībhūtāś ca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ

03,015.022a etat kāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā

03,015.022c śrutvaiva hāstinapuraṃ dyūtaṃ cāvinayotthitam

03,015.022d*0076_01 drutam āgatavān yuṣmān draṣṭukāmaḥ suduḥkhitān

03,015.022d*0077_01 śrutvaiva tat kṣaṇaṃ vegād āgato 'haṃ narādhipa

03,016.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,016.001a vāsudeva mahābāho vistareṇa mahāmate

03,016.001c saubhasya vadham ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ

03,016.002 vāsudeva uvāca

03,016.002a hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpam

03,016.002c upāyād bharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṃ purīm

03,016.003a arundhat tāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana

03,016.003c śālvo vaihāyasaṃ cāpi tat puraṃ vyūhya viṣṭhitaḥ

03,016.004a tatrastho 'tha mahīpālo yodhayām āsa tāṃ purīm

03,016.004c abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddham avartata

03,016.005a purī samantād vihitā sapatākā satoraṇā

03,016.005c sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā

03,016.006a sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā

03,016.006c sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā

03,016.007a soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā

03,016.007c samittṛṇakuśā rājan saśataghnīkalāṅgalā

03,016.008a sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā

03,016.008c lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikā

03,016.009a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha

03,016.009c dravyair anekair vividhair gadasāmboddhavādibhiḥ

03,016.010a puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane

03,016.010c abhikhyātakulair vīrair dṛṣṭavīryaiś ca saṃyuge

03,016.011a madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṃjñitā

03,016.011c utkṣiptagulmaiś ca tathā hayaiś caiva padātibhiḥ

03,016.012a āghoṣitaṃ ca nagare na pātavyā sureti ha

03,016.012c pramādaṃ parirakṣadbhir ugrasenoddhavādibhiḥ

03,016.013a pramatteṣv abhighātaṃ hi kuryāc chālvo narādhipaḥ

03,016.013c iti kṛtvāpramattās te sarve vṛṣṇyandhakāḥ sthitāḥ

03,016.014a ānartāś ca tathā sarve naṭanartakagāyanāḥ

03,016.014c bahir vivāsitāḥ sarve rakṣadbhir vittasaṃcayān

03,016.015a saṃkramā bheditāḥ sarve nāvaś ca pratiṣedhitāḥ

03,016.015c parikhāś cāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kṛtāḥ

03,016.016a udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpy ambarīṣakāḥ

03,016.016c samantāt krośamātraṃ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ

03,016.016d*0078_01 saṃkramā bheditāḥ sarve prākārāś ca navīkṛtāḥ

03,016.017a prakṛtyā viṣamaṃ durgaṃ prakṛtyā ca surakṣitam

03,016.017c prakṛtyā cāyudhopetaṃ viśeṣeṇa tadānagha

03,016.018a surakṣitaṃ suguptaṃ ca sarvāyudhasamanvitam

03,016.018c tat puraṃ bharataśreṣṭha yathendrabhavanaṃ tathā

03,016.019a na cāmudro 'bhiniryāti na cāmudraḥ praveśyate

03,016.019c vṛṣṇyandhakapure rājaṃs tadā saubhasamāgame

03,016.020a anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava

03,016.020c balaṃ babhūva rājendra prabhūtagajavājimat

03,016.021a dattavetanabhaktaṃ ca dattāyudhaparicchadam

03,016.021c kṛtāpadānaṃ ca tadā balam āsīn mahābhuja

03,016.022a na kupyavetanī kaś cin na cātikrāntavetanī

03,016.022c nānugrahabhṛtaḥ kaś cin na cādṛṣṭaparākramaḥ

03,016.023a evaṃ suvihitā rājan dvārakā bhūridakṣiṇaiḥ

03,016.023c āhukena suguptā ca rājñā rājīvalocana

03,017.001 vāsudeva uvāca

03,017.001a tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatis tadā

03,017.001c prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha

03,017.002a same niviṣṭā sā senā prabhūtasalilāśaye

03,017.002c caturaṅgabalopetā śālvarājābhipālitā

03,017.003a varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca

03,017.003c valmīkāṃś caiva caityāṃś ca tanniviṣṭam abhūd balam

03,017.004a anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭ kṛtābhavan

03,017.004c pravaṇā nava caivāsañ śālvasya śibire nṛpa

03,017.005a sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam

03,017.005c rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṃkulam

03,017.006a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam

03,017.006c vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukam

03,017.007a saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha

03,017.007c abhisārayām āsa tadā vegena patagendravat

03,017.008a tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapates tadā

03,017.008c niryāya yodhayām āsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ

03,017.009a asahanto 'bhiyānaṃ tac chālvarājasya kaurava

03,017.009c cārudeṣṇaś ca sāmbaś ca pradyumnaś ca mahārathaḥ

03,017.010a te rathair daṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇadhvajāḥ

03,017.010c saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhir yodhapuṃgavaiḥ

03,017.011a gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe

03,017.011c yodhayām āsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemavṛddhiṃ camūpatim

03,017.012a tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat

03,017.012c mumoca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradṛk

03,017.013a tad bāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ

03,017.013c kṣemavṛddhir mahārāja himavān iva niścalaḥ

03,017.014a tataḥ sāmbāya rājendra kṣemavṛddhir api sma ha

03,017.014c mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram

03,017.015a tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ

03,017.015c sāmbaḥ śarasahasreṇa ratham asyābhyavarṣata

03,017.016a tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemavṛddhiś camūpatiḥ

03,017.016c apāyāj javanair aśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ

03,017.017a tasmin vipradrute krūre śālvasyātha camūpatau

03,017.017c vegavān nāma daiteyaḥ sutaṃ me 'bhyadravad balī

03,017.018a abhipannas tu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ

03,017.018c vegaṃ vegavato rājaṃs tasthau vīro vidhārayan

03,017.019a sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām

03,017.019c cikṣepa tarasā vīro vyāvidhya satyavikramaḥ

03,017.020a tayā tv abhihato rājan vegavān apatad bhuvi

03,017.020c vātarugṇa iva kṣuṇṇo jīrṇamūlo vanaspatiḥ

03,017.021a tasmin nipatite vīre gadānunne mahāsure

03,017.021c praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayām āsa me sutaḥ

03,017.022a cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ

03,017.022c mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ

03,017.023a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ

03,017.023c vṛtravāsavayo rājan yathā pūrvaṃ tathābhavat

03,017.024a anyonyasyābhisaṃkruddhāv anyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ

03,017.024c vinadantau mahārāja siṃhāv iva mahābalau

03,017.025a raukmiṇeyas tato bāṇam agnyarkopamavarcasam

03,017.025c abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam

03,017.026a sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ

03,017.026c cikṣepa me suto rājan sa gatāsur athāpatat

03,017.027a vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm

03,017.027c kāmagena sa saubhena śālvaḥ punar upāgamat

03,017.028a tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tad balam

03,017.028c dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam

03,017.029a tato niryāya kaunteya vyavasthāpya ca tad balam

03,017.029c ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyam abravīt

03,017.030a sarve bhavantas tiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi

03,017.030c nivārayantaṃ saṃgrāme balāt saubhaṃ sarājakam

03,017.031a ahaṃ saubhapateḥ senām āyasair bhujagair iva

03,017.031c dhanurbhujavinirmuktair nāśayāmy adya yādavāḥ

03,017.032a āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍ adya naśyati

03,017.032c mayābhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati

03,017.033a evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana

03,017.033c viṣṭhitaṃ tad balaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukham

03,018.001 vāsudeva uvāca

03,018.001a evam uktvā raukmiṇeyo yādavān bharatarṣabha

03,018.001c daṃśitair haribhir yuktaṃ ratham āsthāya kāñcanam

03,018.002a ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanam alaṃkṛtam

03,018.002c utpatadbhir ivākāśaṃ tair hayair anvayāt parān

03,018.003a vikṣipan nādayaṃś cāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ

03,018.003c tūṇakhaḍgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān

03,018.004a sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharan vai talāt talam

03,018.004c mohayām āsa daiteyān sarvān saubhanivāsinaḥ

03,018.005a nāsya vikṣipataś cāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt

03,018.005c antaraṃ dadṛśe kaś cin nighnataḥ śātravān raṇe

03,018.006a mukhasya varṇo na vikalpate 'sya; celuś ca gātrāṇi na cāpi tasya

03,018.006c siṃhonnataṃ cāpy abhigarjato 'sya; śuśrāva loko 'dbhutarūpam agryam

03,018.007a jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho; vyāttānanaḥ sarvatimipramāthī

03,018.007c vitrāsayan rājati vāhamukhye; śālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ

03,018.008a tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ

03,018.008c śālvam evābhidudrāva vidhāsyan kalahaṃ nṛpa

03,018.009a abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave

03,018.009c nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha

03,018.010a sa roṣamadamatto vai kāmagād avaruhya ca

03,018.010c pradyumnaṃ yodhayām āsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ

03,018.011a tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ

03,018.011c sametā dadṛśur lokā balivāsavayor iva

03,018.012a tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ

03,018.012c sadhvajaḥ sapatākaś ca sānukarṣaḥ satūṇavān

03,018.013a sa taṃ rathavaraṃ śrīmān samāruhya kila prabho

03,018.013c mumoca bāṇān kauravya pradyumnāya mahābalaḥ

03,018.014a tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjat tarasā raṇe

03,018.014c pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayann iva

03,018.015a sa tair abhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭ

03,018.015c śarān dīptāgnisaṃkāśān mumoca tanaye mama

03,018.015d*0079_01 tān āpatata (sic!) bāṇaughān sa ciccheda mahābalaḥ

03,018.015d*0079_02 tataś cānyāñ śarān dīptān pracikṣepa sute mama

03,018.016a sa śālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ

03,018.016c mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinam āhave

03,018.017a tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ

03,018.017c bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumoha ca

03,018.018a tasmin nipatite vīre śālvarāje vicetasi

03,018.018c saṃprādravan dānavendrā dārayanto vasuṃdharām

03,018.019a hāhākṛtam abhūt sainyaṃ śālvasya pṛthivīpate

03,018.019c naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa

03,018.020a tata utthāya kauravya pratilabhya ca cetanām

03,018.020c mumoca bāṇaṃ tarasā pradyumnāya mahābalaḥ

03,018.021a tena viddho mahābāhuḥ pradyumnaḥ samare sthitaḥ

03,018.021c jatrudeśe bhṛśaṃ vīro vyavāsīdad rathe tadā

03,018.022a taṃ sa viddhvā mahārāja śālvo rukmiṇinandanam

03,018.022c nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayan mahīm

03,018.023a tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata

03,018.023c mumoca bāṇāṃs tvaritaḥ punar anyān durāsadān

03,018.024a sa tair abhihato bāṇair bahubhis tena mohitaḥ

03,018.024c niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno 'bhūd raṇājire

03,019.001 vāsudeva uvāca

03,019.001a śālvabāṇārdite tasmin pradyumne balināṃ vare

03,019.001c vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāgatāḥ

03,019.002a hāhākṛtam abhūt sārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā

03,019.002c pradyumne patite rājan pare ca muditābhavan

03,019.003a taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathir javanair hayaiḥ

03,019.003c raṇād apāharat tūrṇaṃ śikṣito dārukis tataḥ

03,019.004a nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut

03,019.004c dhanur gṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjño 'bravīd idam

03,019.005a saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmād yāsi parāṅmukhaḥ

03,019.005c naiṣa vṛṣṇipravīrāṇām āhave dharma ucyate

03,019.006a kaccit saute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave

03,019.006c viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham

03,019.007 sūta uvāca

03,019.007a jānārdane na me moho nāpi me bhayam āviśat

03,019.007c atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana

03,019.008a so 'payāmi śanair vīra balavān eṣa pāpakṛt

03,019.008c mohitaś ca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī

03,019.009a āyuṣmaṃs tvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyas tvayāpy aham

03,019.009c rakṣitavyo rathī nityam iti kṛtvāpayāmy aham

03,019.010a ekaś cāsi mahābāho bahavaś cāpi dānavāḥ

03,019.010c nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmy aham

03,019.011 vāsudeva uvāca

03,019.011a evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān

03,019.011c uvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ

03,019.012a dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃ cana

03,019.012c vyapayānaṃ raṇāt saute jīvato mama karhi cit

03,019.013a na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram

03,019.013c yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam

03,019.014a tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca

03,019.014c virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā

03,019.015a tvaṃ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi

03,019.015c dharmajñaś cāsi vṛṣṇīnām āhaveṣv api dāruke

03,019.016a sa jānaṃś caritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe

03,019.016c apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃ cana

03,019.017a apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinam

03,019.017c gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ

03,019.018a keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ

03,019.018c kiṃ vakṣyati mahābāhur baladevaḥ samāgataḥ

03,019.019a kiṃ vakṣyati śiner naptā narasiṃho mahādhanuḥ

03,019.019c apayātaṃ raṇāt saute sāmbaś ca samitiṃjayaḥ

03,019.020a cārudeṣṇaś ca durdharṣas tathaiva gadasāraṇau

03,019.020c akrūraś ca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe

03,019.021a śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam

03,019.021c striyaś ca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ

03,019.022a pradyumno 'yam upāyāti bhītas tyaktvā mahāhavam

03,019.022c dhig enam iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhv iti

03,019.023a dhig vācā parihāso 'pi mama vā madvidhasya vā

03,019.023c mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ

03,019.024a bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ

03,019.024c yajñaṃ bharatasiṃhasya pārthasyāmitatejasaḥ

03,019.025a kṛtavarmā mayā vīro niryāsyann eva vāritaḥ

03,019.025c śālvaṃ nivārayiṣye 'haṃ tiṣṭha tvam iti sūtaja

03,019.026a sa ca saṃbhāvayan māṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ

03,019.026c taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham

03,019.027a upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam

03,019.027c puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam

03,019.028a sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye 'ndhakavṛṣṇayaḥ

03,019.028c mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tān aham

03,019.029a tyaktvā raṇam imaṃ saute pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ

03,019.029c tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṃ kathaṃ cana

03,019.030a sa nivarta rathenāśu punar dārukanandana

03,019.030c na caitad evaṃ kartavyam athāpatsu kathaṃ cana

03,019.031a na jīvitam ahaṃ saute bahu manye kadā cana

03,019.031c apayāto raṇād bhītaḥ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ

03,019.032a kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam

03,019.032c apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā

03,019.033a na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja

03,019.033c mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam

03,020.001 vāsudeva uvāca

03,020.001a evam uktas tu kaunteya sūtaputras tadā mṛdhe

03,020.001c pradyumnam abravīc chlakṣṇaṃ madhuraṃ vākyam añjasā

03,020.002a na me bhayaṃ raukmiṇeya saṃgrāme yacchato hayān

03,020.002c yuddhajñaś cāsmi vṛṣṇīnāṃ nātra kiṃ cid ato 'nyathā

03,020.003a āyuṣmann upadeśas tu sārathye vartatāṃ smṛtaḥ

03,020.003c sarvārtheṣu rathī rakṣyas tvaṃ cāpi bhṛśapīḍitaḥ

03,020.004a tvaṃ hi śālvaprayuktena patriṇābhihato bhṛśam

03,020.004c kaśmalābhihato vīra tato 'ham apayātavān

03,020.005a sa tvaṃ sātvatamukhyādya labdhasaṃjño yadṛcchayā

03,020.005c paśya me hayasaṃyāne śikṣāṃ keśavanandana

03,020.006a dārukeṇāham utpanno yathāvac caiva śikṣitaḥ

03,020.006c vītabhīḥ praviśāmy etāṃ śālvasya mahatīṃ camūm

03,020.007a evam uktvā tato vīra hayān saṃcodya saṃgare

03,020.007c raśmibhiś ca samudyamya javenābhyapatat tadā

03,020.008a maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca

03,020.008c savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ

03,020.009a pratodenāhatā rājan raśmibhiś ca samudyatāḥ

03,020.009c utpatanta ivākāśaṃ vibabhus te hayottamāḥ

03,020.010a te hastalāghavopetaṃ vijñāya nṛpa dārukim

03,020.010c dahyamānā iva tadā paspṛśuś caraṇair mahīm

03,020.011a so 'pasavyāṃ camūṃ tasya śālvasya bharatarṣabha

03,020.011c cakāra nātiyatnena tad adbhutam ivābhavat

03,020.012a amṛṣyamāṇo 'pasavyaṃ pradyumnena sa saubharāṭ

03,020.012c yantāram asya sahasā tribhir bāṇaiḥ samarpayat

03,020.013a dārukasya sutas taṃ tu bāṇavegam acintayan

03,020.013c bhūya eva mahābāho prayayau hayasaṃmataḥ

03,020.014a tato bāṇān bahuvidhān punar eva sa saubharāṭ

03,020.014c mumoca tanaye vīre mama rukmiṇinandane

03,020.015a tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda paravīrahā

03,020.015c raukmiṇeyaḥ smitaṃ kṛtvā darśayan hastalāghavam

03,020.016a chinnān dṛṣṭvā tu tān bāṇān pradyumnena sa saubharāṭ

03,020.016c āsurīṃ dāruṇīṃ māyām āsthāya vyasṛjac charān

03,020.017a prayujyamānam ājñāya daiteyāstraṃ mahābalaḥ

03,020.017c brahmāstreṇāntarā chittvā mumocānyān patatriṇaḥ

03,020.018a te tad astraṃ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ

03,020.018c śirasy urasi vaktre ca sa mumoha papāta ca

03,020.019a tasmin nipatite kṣudre śālve bāṇaprapīḍite

03,020.019c raukmiṇeyo 'paraṃ bāṇaṃ saṃdadhe śatrunāśanam

03,020.020a tam arcitaṃ sarvadāśārhapūgair; āśīrbhir arkajvalanaprakāśam

03,020.020c dṛṣṭvā śaraṃ jyām abhinīyamānaṃ; babhūva hāhākṛtam antarikṣam

03,020.021a tato devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ

03,020.021c nāradaṃ preṣayām āsuḥ śvasanaṃ ca mahābalam

03,020.022a tau raukmiṇeyam āgamya vaco 'brūtāṃ divaukasām

03,020.022c naiṣa vadhyas tvayā vīra śālvarājaḥ kathaṃ cana

03,020.023a saṃharasva punar bāṇam avadhyo 'yaṃ tvayā raṇe

03,020.023c etasya hi śarasyājau nāvadhyo 'sti pumān kva cit

03,020.024a mṛtyur asya mahābāho raṇe devakinandanaḥ

03,020.024c kṛṣṇaḥ saṃkalpito dhātrā tan na mithyā bhaved iti

03,020.025a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ pradyumnaḥ śaram uttamam

03,020.025c saṃjahāra dhanuḥśreṣṭhāt tūṇe caiva nyaveśayat

03,020.026a tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ

03,020.026c vyapāyāt sabalas tūrṇaṃ pradyumnaśarapīḍitaḥ

03,020.027a sa dvārakāṃ parityajya krūro vṛṣṇibhir arditaḥ

03,020.027c saubham āsthāya rājendra divam ācakrame tadā

03,021.001 vāsudeva uvāca

03,021.001a ānartanagaraṃ muktaṃ tato 'ham agamaṃ tadā

03,021.001c mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava

03,021.002a apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam

03,021.002c niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam

03,021.003a anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca

03,021.003c dṛṣṭvā śaṅkopapanno 'ham apṛcchaṃ hṛdikātmajam

03,021.004a asvasthanaranārīkam idaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛṣam

03,021.004c kim idaṃ naraśārdūla śrotum icchāmahe vayam

03,021.005a evam uktas tu sa mayā vistareṇedam abravīt

03,021.005c rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama

03,021.006a tato 'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvam aśeṣataḥ

03,021.006c vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matim

03,021.007a tato 'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam

03,021.007c rājānam āhukaṃ caiva tathaivānakadundubhim

03,021.007e sarvavṛṣṇipravīrāṃś ca harṣayann abruvaṃ tadā

03,021.008a apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ

03,021.008c śālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata

03,021.009a nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati

03,021.009c saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ

03,021.009e trisāmā hanyatām eṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī

03,021.010a te mayāśvāsitā vīrā yathāvad bharatarṣabha

03,021.010c sarve mām abruvan hṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān

03,021.011a taiḥ prahṛṣṭātmabhir vīrair āśīrbhir abhinanditaḥ

03,021.011c vācayitvā dvijaśreṣṭhān praṇamya śirasāhukam

03,021.012a sainyasugrīvayuktena rathenānādayan diśaḥ

03,021.012c pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyam ahaṃ nṛpa

03,021.013a prayāto 'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ

03,021.013c kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā

03,021.014a samatītya bahūn deśān girīṃś ca bahupādapān

03,021.014c sarāṃsi saritaś caiva mārttikāvatam āsadam

03,021.015a tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaram antikāt

03,021.015c prayātaṃ saubham āsthāya tam ahaṃ pṛṣṭhato 'nvayām

03,021.015d*0080_01 dṛṣṭavān asmi rājendra sālvarājam athāntike

03,021.016a tataḥ sāgaram āsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ

03,021.016c samudranābhyāṃ śālvo 'bhūt saubham āsthāya śatruhan

03,021.016d*0081_01 sa mām ālokya sahasā senāṃ svāṃ prāhiṇon mṛdhe

03,021.016d*0081_02 madbāhunā ca senāyāṃ śiṣṭāyāṃ kiṃ cid eva ca

03,021.017a sa samālokya dūrān māṃ smayann iva yudhiṣṭhira

03,021.017c āhvayām āsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhur muhuḥ

03,021.018a tasya śārṅgavinirmuktair bahubhir marmabhedibhiḥ

03,021.018c puraṃ nāsādyata śarais tato māṃ roṣa āviśat

03,021.019a sa cāpi pāpaprakṛtir daiteyāpasado nṛpa

03,021.019c mayy avarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ

03,021.020a sainikān mama sūtaṃ ca hayāṃś ca samavākirat

03,021.020c acintayantas tu śarān vayaṃ yudhyāma bhārata

03,021.021a tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām

03,021.021c cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ

03,021.022a te hayān me rathaṃ caiva tadā dārukam eva ca

03,021.022c chādayām āsur asurā bāṇair marmavibhedibhiḥ

03,021.023a na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ

03,021.023c adṛśyanta śaraiś channās tathāhaṃ sainikāś ca me

03,021.024a tato 'ham api kauravya śarāṇām ayutān bahūn

03,021.024c abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam

03,021.025a na tatra viṣayas tv āsīn mama sainyasya bhārata

03,021.025c khe viṣaktaṃ hi tat saubhaṃ krośamātra ivābhavat

03,021.026a tatas te prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ

03,021.026c harṣayām āsur uccair māṃ siṃhanādatalasvanaiḥ

03,021.027a matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe

03,021.027c aṅgeṣu rudhirāktās te viviśuḥ śalabhā iva

03,021.028a tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata

03,021.028c vadhyatāṃ viśikhais tīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave

03,021.029a te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ

03,021.029c nadanto bhairavān nādan nipatanti sma dānavāḥ

03,021.029d*0082_01 patitās te 'pi bhakṣyante samudrāmbhonivāsibhiḥ

03,021.030a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham

03,021.030c jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāham apūrayam

03,021.031a tān dṛṣṭvā patitāṃs tatra śālvaḥ saubhapatis tadā

03,021.031c māyāyuddhena mahatā yodhayām āsa māṃ yudhi

03,021.032a tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ

03,021.032b*0083_01 asayaḥ śaktimuśalapāśārṣṭikaṇapāḥ śarāḥ

03,021.032c paṭṭiśāś ca bhuśuṇḍyaś ca prāpatann aniśaṃ mayi

03,021.033a tān ahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam

03,021.033c tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgair ayodhayat

03,021.034a tato 'bhavat tama iva prabhātam iva cābhavat

03,021.034c durdinaṃ sudinaṃ caiva śītam uṣṇaṃ ca bhārata

03,021.034d*0084_01 aṅgārapāṃśuvarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca bhārata

03,021.035a evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayām āsa māṃ ripuḥ

03,021.035c vijñāya tad ahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam

03,021.035d*0085_01 sa mohayām āsa tadā māyayā yudhi dānavaḥ

03,021.035d*0085_02 tato hatāyāṃ ca mayā māyāyāṃ yudhi dānavaḥ

03,021.035e yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ

03,021.036a tato vyoma mahārāja śatasūryam ivābhavat

03,021.036c śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam

03,021.037a tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ

03,021.037c tato 'haṃ moham āpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam

03,021.037e tatas tad astram astreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat

03,021.038a tathā tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

03,021.038c labdhālokaś ca rājendra punaḥ śatrum ayodhayam

03,022.001 vāsudeva uvāca

03,022.001a evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ

03,022.001c yudhyamāno mayā saṃkhye viyad abhyāgamat punaḥ

03,022.002a tataḥ śataghnīś ca mahāgadāś ca; dīptāṃś ca śūlān musalān asīṃś ca

03,022.002c cikṣepa roṣān mayi mandabuddhiḥ; śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī

03,022.003a tān āśugair āpatato 'ham āśu; nivārya tūrṇaṃ khagamān kha eva

03,022.003c dvidhā tridhā cācchinam āśu muktais; tato 'ntarikṣe ninado babhūva

03,022.004a tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām

03,022.004c dārukaṃ vājinaś caiva rathaṃ ca samavākirat

03,022.005a tato mām abravīd vīra dāruko vihvalann iva

03,022.005c sthātavyam iti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ

03,022.005d*0086_01 avasthātuṃ na śakyāmi aṅgaṃ me vyavasīdati

03,022.006a iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ

03,022.006c avekṣamāṇo yantāram apaśyaṃ śarapīḍitam

03,022.007a na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye

03,022.007c antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ

03,022.008a sa tu bāṇavarotpīḍād visravaty asṛg ulbaṇam

03,022.008c abhivṛṣṭo yathā meghair girir gairikadhātumān

03,022.008d*0087_01 śarair nānāvidhākārair divyāstrapratimantritaiḥ

03,022.008d*0087_02 astraiḥ śastraiś ca vividhaiḥ khasthā hy antarhitā api

03,022.009a abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe

03,022.009c astambhayaṃ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam

03,022.010a atha māṃ puruṣaḥ kaś cid dvārakānilayo 'bravīt

03,022.010c tvarito ratham abhyetya sauhṛdād iva bhārata

03,022.011a āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ

03,022.011c viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tan nibodha yudhiṣṭhira

03,022.012a dvārakādhipatir vīra āha tvām āhuko vacaḥ

03,022.012c keśaveha vijānīṣva yat tvāṃ pitṛsakho 'bravīt

03,022.013a upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana

03,022.013c viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt

03,022.014a tad alaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana

03,022.014c dvārakām eva rakṣasva kāryam etan mahat tava

03,022.015a ity ahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ

03,022.015c niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā

03,022.016a sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham

03,022.016c jagarhe manasā vīra tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ

03,022.017a ahaṃ hi dvārakāyāś ca pituś ca kurunandana

03,022.017c teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhapātane

03,022.018a baladevo mahābāhuḥ kaccij jīvati śatruhā

03,022.018c sātyakī raukmiṇeyaś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān

03,022.018e sāmbaprabhṛtayaś caivety aham āsaṃ sudurmanāḥ

03,022.019a eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃ cana

03,022.019c śakyaḥ śūrasuto hantum api vajrabhṛtā svayam

03,022.020a hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ

03,022.020c baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ

03,022.021a so 'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhur muhuḥ

03,022.021c suvihvalo mahārāja punaḥ śālvam ayodhayam

03,022.022a tato 'paśyaṃ mahārāja prapatantam ahaṃ tadā

03,022.022c saubhāc chūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat

03,022.023a tasya rūpaṃ prapatataḥ pitur mama narādhipa

03,022.023c yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargād iva mahītalam

03,022.024a viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ

03,022.024c prapatan dṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ

03,022.025a tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karāt prapatitaṃ mama

03,022.025c mohāt sannaś ca kaunteya rathopastha upāviśam

03,022.026a tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam

03,022.026c māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsum iva bhārata

03,022.027a prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāv api

03,022.027c rūpaṃ pitur apaśyaṃ tac chakuneḥ patato yathā

03,022.028a taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ

03,022.028c abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan

03,022.029a tato muhūrtāt pratilabhya saṃjñām; ahaṃ tadā vīra mahāvimarde

03,022.029c na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ; paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi

03,022.030a tato mamāsīn manasi māyeyam iti niścitam

03,022.030c prabuddho 'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañ śarān

03,023.001 vāsudeva uvāca

03,023.001a tato 'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ

03,023.001c śarair apātayaṃ saubhāc chirāṃsi vibudhadviṣām

03,023.002a śarāṃś cāśīviṣākārān ūrdhvagāṃs tigmatejasaḥ

03,023.002c apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktān suvāsasaḥ

03,023.003a tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha

03,023.003c antarhitaṃ māyayābhūt tato 'haṃ vismito 'bhavam

03,023.004a atha dānavasaṃghās te vikṛtānanamūrdhajāḥ

03,023.004c udakrośan mahārāja viṣṭhite mayi bhārata

03,023.005a tato 'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhave

03,023.005c ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat

03,023.006a hatās te dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ

03,023.006c śarair ādityasaṃkāśair jvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ

03,023.007a tasminn uparate śabde punar evānyato 'bhavat

03,023.007c śabdo 'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān

03,023.008a evaṃ daśa diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca bhārata

03,023.008c nādayām āsur asurās te cāpi nihatā mayā

03,023.009a tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punar eva vyadṛśyata

03,023.009c saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayan mama cakṣuṣī

03,023.010a tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥ

03,023.010c śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot

03,023.011a so 'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ

03,023.011c valmīka iva rājendra parvatopacito 'bhavam

03,023.012a tato 'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ

03,023.012c aprakhyātim iyāṃ rājan sadhvajaḥ parvataiś citaḥ

03,023.013a tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsan sainikās tadā

03,023.013c te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ

03,023.014a tato hāhākṛtaṃ sarvam abhūt kila viśāṃ pate

03,023.014c dyauś ca bhūmiś ca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi

03,023.015a tato viṣaṇṇamanaso mama rājan suhṛjjanāḥ

03,023.015c ruruduś cukruśuś caiva duḥkhaśokasamanvitāḥ

03,023.016a dviṣatāṃ ca praharṣo 'bhūd ārtiś cādviṣatām api

03,023.016c evaṃ vijitavān vīra paścād aśrauṣam acyuta

03,023.017a tato 'ham astraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam

03,023.017c vajram udyamya tān sarvān parvatān samaśātayam

03,023.018a tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ

03,023.018c hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan

03,023.019a meghajālam ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim

03,023.019c dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣam āhārayan punaḥ

03,023.020a tato mām abravīt sūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpa

03,023.020c sādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam

03,023.021a alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara

03,023.021c mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvād adya vyapāhara

03,023.022a jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava

03,023.022c sarvaiḥ parākramair vīra vadhyaḥ śatrur amitrahan

03,023.023a na śatrur avamantavyo durbalo 'pi balīyasā

03,023.023c yo 'pi syāt pīṭhagaḥ kaś cit kiṃ punaḥ samare sthitaḥ

03,023.024a sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnair imaṃ prabho

03,023.024c jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo 'tyagāt punaḥ

03,023.024d*0088_01 jitavāñ jāmadagnyaṃ yaḥ koṭivarṣagaṇān bahūn

03,023.024d*0088_02 sa eṣa nānyair vadhyo hi tvām ṛte naiva kaiś cana

03,023.025a naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava

03,023.025c yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā

03,023.026a evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārather vacaḥ

03,023.026c tattvam etad iti jñātvā yuddhe matim adhārayam

03,023.027a vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane

03,023.027c dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatām iti

03,023.028a tato 'pratihataṃ divyam abhedyam ativīryavat

03,023.028c āgneyam astraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham

03,023.028d*0089_01 yojayaṃ tatra dhanuṣā dānavāntakaraṃ raṇe

03,023.029a yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge

03,023.029c rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat

03,023.030a kṣurāntam amalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam

03,023.030c abhimantryāham atulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam

03,023.031a jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama

03,023.031c ity uktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā

03,023.032a rūpaṃ sudarśanasyāsīd ākāśe patatas tadā

03,023.032c dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ

03,023.033a tat samāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam

03,023.033c madhyena pāṭayām āsa krakaco dārv ivocchritam

03,023.034a dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalād dhatam

03,023.034c maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā

03,023.035a tasmin nipatite saubhe cakram āgāt karaṃ mama

03,023.035c punaś coddhūya vegena śālvāyety aham abruvam

03,023.036a tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīm āvidhyantaṃ mahāhave

03,023.036c dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā

03,023.037a tasmin nipatite vīre dānavās trastacetasaḥ

03,023.037c hāhābhūtā diśo jagmur arditā mama sāyakaiḥ

03,023.038a tato 'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ

03,023.038c śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam

03,023.039a tan meruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram

03,023.039c dahyamānam abhiprekṣya striyas tāḥ saṃpradudruvuḥ

03,023.040a evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca

03,023.040c ānartān punar āgamya suhṛdāṃ prītim āvaham

03,023.041a etasmāt kāraṇād rājan nāgamaṃ nāgasāhvayam

03,023.041c yady agāṃ paravīraghna na hi jīvet suyodhanaḥ

03,023.041d*0090_01 mayy āgate 'thavā vīra dyūtaṃ na bhavitā tathā

03,023.041d*0091_01 adyāhaṃ kiṃ kariṣyāmi bhinnasetur ivodakam

03,023.042 vaiśaṃpāyana uvāca

03,023.042a evam uktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ

03,023.042c āmantrya prayayau dhīmān pāṇḍavān madhusūdanaḥ

03,023.043a abhivādya mahābāhur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,023.043c rājñā mūrdhany upāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ

03,023.043d*0092_01 pariṣvaktaś cārjunena yamābhyāṃ cābhivāditaḥ

03,023.043d*0092_02 saṃmānitaś ca dhaumyena draupadyā cārcito 'śrubhiḥ

03,023.044a subhadrām abhimanyuṃ ca ratham āropya kāñcanam

03,023.044c āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavair abhipūjitaḥ

03,023.045a sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā

03,023.045c dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram

03,023.046a tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ

03,023.046c draupadeyān upādāya prayayau svapuraṃ tadā

03,023.047a dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ

03,023.047c jagāma pāṇḍavān dṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm

03,023.048a kekayāś cāpy anujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā

03,023.048c āmantrya pāṇḍavān sarvān prayayus te 'pi bhārata

03,023.049a brāhmaṇāś ca viśaś caiva tathā viṣayavāsinaḥ

03,023.049c visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān

03,023.050a samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ

03,023.050c āsīn mahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha

03,023.051a yudhiṣṭhiras tu viprāṃs tān anumānya mahāmanāḥ

03,023.051c śaśāsa puruṣān kāle rathān yojayateti ha

03,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,024.001a tasmin daśārhādhipatau prayāte; yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca

03,024.001c yamau ca kṛṣṇā ca purohitaś ca; rathān mahārhān paramāśvayuktān

03,024.002a āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya; pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ

03,024.002c hiraṇyaniṣkān vasanāni gāś ca; pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ

03,024.003a preṣyāḥ puro viṃśatir āttaśastrā; dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃś ca pītān

03,024.003c maurvīś ca yantrāṇi ca sāyakāṃś ca; sarve samādāya jaghanyam īyuḥ

03,024.004a tatas tu vāsāṃsi ca rājaputryā; dhātryaś ca dāsyaś ca vibhūṣaṇaṃ ca

03,024.004c tad indrasenas tvaritaṃ pragṛhya; jaghanyam evopayayau rathena

03,024.005a tataḥ kuruśreṣṭham upetya paurāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ

03,024.005c taṃ brāhmaṇāś cābhyavadan prasannā; mukhyāś ca sarve kurujāṅgalānām

03,024.006a sa cāpi tān abhyavadat prasannaḥ; sahaiva tair bhrātṛbhir dharmarājaḥ

03,024.006c tasthau ca tatrādhipatir mahātmā; dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām

03,024.007a piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ; cakre kurūṇām ṛṣabho mahātmā

03,024.007c te cāpi tasmin bharataprabarhe; tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ

03,024.008a tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ; kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ

03,024.008c hā nātha hā dharma iti bruvanto; hriyā ca sarve 'śrumukhā babhūvuḥ

03,024.009a varaḥ kurūṇām adhipaḥ prajānāṃ; piteva putrān apahāya cāsmān

03,024.009c paurān imāñ jānapadāṃś ca sarvān; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ

03,024.010a dhig dhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ; sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam

03,024.010c anartham icchanti narendra pāpā; ye dharmanityasya satas tavogrāḥ

03,024.011a svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā; puraṃ mahad devapuraprakāśam

03,024.011c śatakratuprastham amoghakarmā; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ

03,024.012a cakāra yām apratimāṃ mahātmā; sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām

03,024.012c tāṃ devaguptām iva devamāyāṃ; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ

03,024.013a tān dharmakāmārthavid uttamaujā; bībhatsur uccaiḥ sahitān uvāca

03,024.013c ādāsyate vāsam imaṃ niruṣya; vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi

03,024.014a dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthak ca; bhavadbhir āsādya tapasvinaś ca

03,024.014c prasādya dharmārthavidaś ca vācyā; yathārthasiddhiḥ paramā bhaven naḥ

03,024.015a ity evam ukte vacane 'rjunena; te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāś ca rājan

03,024.015c mudābhyanandan sahitāś ca cakruḥ; pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham

03,024.016a āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca

03,024.016c pratasthire rāṣṭram apetaharṣā; yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam

03,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,025.001a tatas teṣu prayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ

03,025.001c abhyabhāṣata dharmātmā bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ

03,025.002a dvādaśemāḥ samāsmābhir vastavyaṃ nirjane vane

03,025.002c samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijam

03,025.003a bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanocitam

03,025.003c yatremāḥ śaradaḥ sarvāḥ sukhaṃ prativasemahi

03,025.004a evam ukte pratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ

03,025.004c guruvan mānavaguruṃ mānayitvā manasvinam

03,025.005 arjuna uvāca

03,025.005a bhavān eva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā

03,025.005c ajñātaṃ mānuṣe loke bhavato nāsti kiṃ cana

03,025.006a tvayā hy upāsitā nityaṃ brāhmaṇā bharatarṣabha

03,025.006c dvaipāyanaprabhṛtayo nāradaś ca mahātapāḥ

03,025.007a yaḥ sarvalokadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī

03,025.007c devalokād brahmalokaṃ gandharvāpsarasām api

03,025.008a sarvā gatīr vijānāsi brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ

03,025.008c prabhāvāṃś caiva vettha tvaṃ sarveṣām eva pārthiva

03,025.009a tvam eva rājañ jānāsi śreyaḥkāraṇam eva ca

03,025.009c yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kurmahe

03,025.010a idaṃ dvaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanocitam

03,025.010c bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitam

03,025.011a atremā dvādaśa samā viharemeti rocaye

03,025.011c yadi te 'numataṃ rājan kiṃ vānyan manyate bhavān

03,025.012 yudhiṣṭhira uvāca

03,025.012a mamāpy etan mataṃ pārtha tvayā yat samudāhṛtam

03,025.012c gacchāma puṇyaṃ vikhyātaṃ mahad dvaitavanaṃ saraḥ

03,025.013 vaiśaṃpāyana uvāca

03,025.013a tatas te prayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

03,025.013c brāhmaṇair bahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ

03,025.014a brāhmaṇāḥ sāgnihotrāś ca tathaiva ca niragnayaḥ

03,025.014c svādhyāyino bhikṣavaś ca sajapā vanavāsinaḥ

03,025.015a bahavo brāhmaṇās tatra parivavrur yudhiṣṭhiram

03,025.015c tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ

03,025.016a te yātvā pāṇḍavās tatra bahubhir brāhmaṇaiḥ saha

03,025.016c puṇyaṃ dvaitavanaṃ ramyaṃ viviśur bharatarṣabhāḥ

03,025.017a tac chālatālāmramadhūkanīpa; kadambasarjārjunakarṇikāraiḥ

03,025.017c tapātyaye puṣpadharair upetaṃ; mahāvanaṃ rāṣṭrapatir dadarśa

03,025.018a mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthur; manoramāṃ vācam udīrayantaḥ

03,025.018c mayūradātyūhacakorasaṃghās; tasmin vane kānanakokilāś ca

03,025.019a kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ; madotkaṭānām acalaprabhāṇām

03,025.019c mahānti yūthāni mahādvipānāṃ; tasmin vane rāṣṭrapatir dadarśa

03,025.020a manoramāṃ bhogavatīm upetya; dhṛtātmanāṃ cīrajaṭādharāṇām

03,025.020c tasmin vane dharmabhṛtāṃ nivāse; dadarśa siddharṣigaṇān anekān

03,025.021a tataḥ sa yānād avaruhya rājā; sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tat

03,025.021c viveśa dharmātmavatāṃ variṣṭhas; triviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ

03,025.022a taṃ satyasaṃdhaṃ sahitābhipetur; didṛkṣavaś cāraṇasiddhasaṃghāḥ

03,025.022c vanaukasaś cāpi narendrasiṃhaṃ; manasvinaṃ saṃparivārya tasthuḥ

03,025.023a sa tatra siddhān abhivādya sarvān; pratyarcito rājavad devavac ca

03,025.023c viveśa sarvaiḥ sahito dvijāgryaiḥ; kṛtāñjalir dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

03,025.024a sa puṇyaśīlaḥ pitṛvan mahātmā; tapasvibhir dharmaparair upetya

03,025.024c pratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle; mahādrumasyopaviveśa rājā

03,025.025a bhīmaś ca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaś ca; yamau ca te cānucarā narendram

03,025.025c vimucya vāhān avaruhya sarve; tatropatasthur bharataprabarhāḥ

03,025.026a latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavair; mahādrumaḥ pañcabhir ugradhanvibhiḥ

03,025.026c babhau nivāsopagatair mahātmabhir; mahāgirir vāraṇayūthapair iva

03,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,026.001a tat kānanaṃ prāpya narendraputrāḥ; sukhocitā vāsam upetya kṛcchram

03,026.001c vijahrur indrapratimāḥ śiveṣu; sarasvatīśālavaneṣu teṣu

03,026.002a yatīṃś ca sarvān sa munīṃś ca rājā; tasmin vane mūlaphalair udagraiḥ

03,026.002c dvijātimukhyān ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ; saṃtarpayām āsa mahānubhāvaḥ

03,026.003a iṣṭīś ca pitryāṇi tathāgriyāṇi; mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām

03,026.003c purohitaḥ sarvasamṛddhatejāś; cakāra dhaumyaḥ pitṛvat kurūṇām

03,026.004a apetya rāṣṭrād vasatāṃ tu teṣām; ṛṣiḥ purāṇo 'tithir ājagāma

03,026.004c tam āśramaṃ tīvrasamṛddhatejā; mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām

03,026.004d*0093_01 tam āgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ

03,026.004d*0093_02 mahāmanāḥ kuruvṛṣabho yudhiṣṭhiraḥ

03,026.004d*0093_03 apūjayat suraṛṣimānavārcitaṃ

03,026.004d*0093_04 mahāmuniṃ hy anupamasattvavīryavān

03,026.005a sa sarvavid draupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ; yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca

03,026.005c saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā; tapasvimadhye 'smayatāmitaujāḥ

03,026.006a taṃ dharmarājo vimanā ivābravīt; sarve hriyā santi tapasvino 'mī

03,026.006c bhavān idaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭas; tapasvināṃ paśyatāṃ mām udīkṣya

03,026.007 mārkaṇḍeya uvāca

03,026.007a na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi; praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ

03,026.007c tavāpadaṃ tv adya samīkṣya rāmaṃ; satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi

03,026.008a sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena; vane nivāsaṃ pitur eva śāsanāt

03,026.008c dhanvī caran pārtha purā mayaiva; dṛṣṭo girer ṛṣyamūkasya sānau

03,026.009a sahasranetrapratimo mahātmā; mayasya jeta namuceś ca hantā

03,026.009c pitur nideśād anaghaḥ svadharmaṃ; vane vāsaṃ dāśarathiś cakāra

03,026.010a sa cāpi śakrasya samaprabhāvo; mahānubhāvaḥ samareṣv ajeyaḥ

03,026.010c vihāya bhogān acarad vaneṣu; neśe balasyeti cared adharmam

03,026.011a nṛpāś ca nābhāgabhagīrathādayo; mahīm imāṃ sāgarāntāṃ vijitya

03,026.011c satyena te 'py ajayaṃs tāta lokān; neśe balasyeti cared adharmam

03,026.012a alarkam āhur naravarya santaṃ; satyavrataṃ kāśikarūṣarājam

03,026.012c vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva; neśe balasyeti cared adharmam

03,026.013a dhātrā vidhir yo vihitaḥ purāṇas; taṃ pūjayanto naravarya santaḥ

03,026.013c saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti; neśe balasyeti cared adharmam

03,026.014a mahābalān parvatakūṭamātrān; viṣāṇinaḥ paśya gajān narendra

03,026.014c sthitān nideśe naravarya dhātur; neśe balasyeti cared adharmam

03,026.015a sarvāṇi bhūtāni narendra paśya; yathā yathāvad vihitaṃ vidhātrā

03,026.015c svayonitas tat kurute prabhāvān; neśe balasyeti cared adharmam

03,026.016a satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā; hriyā tathā sarvabhūtāny atītya

03,026.016c yaśaś ca tejaś ca tavāpi dīptaṃ; vibhāvasor bhāskarasyeva pārtha

03,026.017a yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva; kṛcchraṃ vane vāsam imaṃ niruṣya

03,026.017c tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptām; ādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ

03,026.018 vaiśaṃpāyana uvāca

03,026.018a tam evam uktvā vacanaṃ maharṣis; tapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ

03,026.018c āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃś ca pārthāṃs; tataḥ pratasthe diśam uttarāṃ saḥ

03,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,027.001a vasatsv atha dvaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu

03,027.001c anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ brāhmaṇaiḥ samapadyata

03,027.002a īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa sarvataḥ

03,027.002c brahmalokasamaṃ puṇyam āsīd dvaitavanaṃ saraḥ

03,027.003a yajuṣām ṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ

03,027.003c āsīd uccāryamāṇānāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ

03,027.004a jyāghoṣaḥ pāṇḍaveyānāṃ brahmaghoṣaś ca dhīmatām

03,027.004c saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata

03,027.005a athābravīd bako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,027.005c saṃdhyāṃ kaunteyam āsīnam ṛṣibhiḥ parivāritam

03,027.006a paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām

03,027.006c homavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalitapāvakām

03,027.007a caranti dharmaṃ puṇye 'smiṃs tvayā guptā dhṛtavratāḥ

03,027.007c bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha

03,027.008a āgastyāś ca mahābhāgā ātreyāś cottamavratāḥ

03,027.008c sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatās tvayā

03,027.009a idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇv ekāgramanā mama

03,027.009c bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava

03,027.010a brahma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha

03,027.010c udīrṇau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau

03,027.011a nābrāhmaṇas tāta ciraṃ bubhūṣed; icchann imaṃ lokam amuṃ ca jetum

03,027.011c vinītadharmārtham apetamohaṃ; labdhvā dvijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnān

03,027.012a caran naiḥśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam

03,027.012c nādhyagacchad balir loke tīrtham anyatra vai dvijāt

03,027.013a anūnam āsīd asurasya kāmair; vairocaneḥ śrīr api cākṣayāsīt

03,027.013c labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogāt; teṣv ācaran duṣṭam ato vyanaśyat

03,027.014a nābrāhmaṇaṃ bhūmir iyaṃ sabhūtir; varṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya

03,027.014c samudranemir namate tu tasmai; yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayair vinītaḥ

03,027.015a kuñjarasyeva saṃgrāme 'parigṛhyāṅkuśagraham

03,027.015c brāhmaṇair viprahīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam

03,027.016a brahmaṇy anupamā dṛṣṭiḥ kṣātram apratimaṃ balam

03,027.016c tau yadā carataḥ sārdham atha lokaḥ prasīdati

03,027.017a yathā hi sumahān agniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ

03,027.017c tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripūn

03,027.018a brāhmaṇebhyo 'tha medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret

03,027.018c alabdhasya ca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye

03,027.019a alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye; yathārhatīrthapratipādanāya

03,027.019c yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ; bahuśrutaṃ brāhmaṇam eva vāsaya

03,027.020a brāhmaṇeṣūttamā vṛttis tava nityaṃ yudhiṣṭhira

03,027.020c tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ

03,027.021a tatas te brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyam apūjayan

03,027.021c yudhiṣṭhire stūyamāne bhūyaḥ sumanaso 'bhavan

03,027.022a dvaipāyano nāradaś ca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ

03,027.022c indradyumno bhālukiś ca kṛtacetāḥ sahasrapāt

03,027.023a karṇaśravāś ca muñjaś ca lavaṇāśvaś ca kāśyapaḥ

03,027.023c hārītaḥ sthūṇakarṇaś ca agniveśyo 'tha śaunakaḥ

03,027.024a ṛtavāk ca suvāk caiva bṛhadaśva ṛtāvasuḥ

03,027.024c ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ

03,027.025a ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ

03,027.025c ajātaśatrum ānarcuḥ puraṃdaram ivarṣayaḥ

03,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,028.001a tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā

03,028.001c upaviṣṭāḥ kathāś cakrur duḥkhaśokaparāyaṇāḥ

03,028.002a priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā

03,028.002c tataḥ kṛṣṇā dharmarājam idaṃ vacanam abravīt

03,028.003a na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṃ cana

03,028.003c vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ

03,028.004a yas tvāṃ rājan mayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam

03,028.004c bhrātṛbhiś ca tathā sarvair nābhyabhāṣata kiṃ cana

03,028.004e vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ

03,028.005a āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ

03,028.005c yas tvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇy aśrāvayat tadā

03,028.005d*0094_01 vacanāny amanojñāni durvācyāni ca saṃsadi

03,028.006a sukhocitam aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ

03,028.006c īdṛśaṃ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ

03,028.007a caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatat tadā

03,028.007c tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi

03,028.008a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ

03,028.008c durbhrātus tasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca

03,028.009a itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama

03,028.009c duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam

03,028.010a idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yac cāsīt te purātanam

03,028.010c śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam

03,028.011a dāntaṃ yac ca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam

03,028.011c dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayaty ayam

03,028.012a yad apaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam

03,028.012c tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me

03,028.013a yā tvāhaṃ candanādigdham apaśyaṃ sūryavarcasam

03,028.013c sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata

03,028.014a yā vai tvā kauśikair vastraiḥ śubhrair bahudhanaiḥ purā

03,028.014c dṛṣṭavaty asmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam

03,028.015a yac ca tad rukmapātrībhir brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ

03,028.015c hriyate te gṛhād annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam

03,028.016a yatīnām agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām

03,028.016c dīyate bhojanaṃ rājann atīva guṇavat prabho

03,028.016e tac ca rājann apaśyantyāḥ kā śāntir hṛdayasya me

03,028.016f*0095_01 satkṛtāni sahasrāṇi sarvakāmaiḥ purā gṛhe

03,028.016f*0095_02 sarvakāmaiḥ suvihitair yad apūjayathā dvijān

03,028.017a yāṃs te bhrātṝn mahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ

03,028.017c abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ

03,028.018a sarvāṃs tān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ

03,028.018c aduḥkhārhān manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ

03,028.019a bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam

03,028.019c dhyāyantaṃ kiṃ na manyus te prāpte kāle vivardhate

03,028.020a bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇam acyuta

03,028.020c sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.021a satkṛtaṃ vividhair yānair vastrair uccāvacais tathā

03,028.021c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.022a kurūn api hi yaḥ sarvān hantum utsahate prabhuḥ

03,028.022c tvatprasādaṃ pratīkṣaṃs tu sahate 'yaṃ vṛkodaraḥ

03,028.023a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā

03,028.023c śarātisarge śīghratvāt kālāntakayamopamaḥ

03,028.024a yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ

03,028.024c yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire

03,028.025a tam imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ

03,028.025c dhyāyantam arjunaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.026a dṛṣṭvā vanagataṃ pārtham aduḥkhārhaṃ sukhocitam

03,028.026c na ca te vardhate manyus tena muhyāmi bhārata

03,028.027a yo devāṃś ca manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat

03,028.027c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.028a yo yānair adbhutākārair hayair nāgaiś ca saṃvṛtaḥ

03,028.028c prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ

03,028.029a kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ

03,028.029c taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.030a śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇām uttamaṃ raṇe

03,028.030c nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.031a darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira

03,028.031c sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.031c*0096_01 **** **** kasmāt kṣamasi pārthiva

03,028.031c*0096_02 nakulaṃ sahadevaṃ ca dṛṣṭvā te duḥkhitāv ubhau

03,028.031c*0096_03 aduḥkhārhau manuṣyendra

03,028.032a drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ

03,028.032b*0097_01 dhṛṣṭadyumnasya bhaginīṃ vīrapatnīm anuvratām

03,028.032c māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate

03,028.033a nūnaṃ ca tava naivāsti manyur bharatasattama

03,028.033b*0098_01 tyaktavāṃs tvaṃ vināśāya vyaktaṃ bhṛgupatir yathā

03,028.033c yat te bhrātṝṃś ca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ

03,028.034a na nirmanyuḥ kṣatriyo 'sti loke nirvacanaṃ smṛtam

03,028.034c tad adya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat

03,028.035a yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate

03,028.035c sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavanty uta

03,028.036a tat tvayā na kṣamā kāryā śatrūn prati kathaṃ cana

03,028.036c tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ

03,028.037a tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati

03,028.037c apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so 'mutreha ca naśyati

03,029.001 draupady uvāca

03,029.001a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

03,029.001c prahlādasya ca saṃvādaṃ baler vairocanasya ca

03,029.002a asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇām āgatāgamam

03,029.002c baliḥ papraccha daityendraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ

03,029.003a kṣamā svic chreyasī tāta utāho teja ity uta

03,029.003c etan me saṃśayaṃ tāta yathāvad brūhi pṛcchate

03,029.004a śreyo yad atra dharmajña brūhi me tad asaṃśayam

03,029.004c kariṣyāmi hi tat sarvaṃ yathāvad anuśāsanam

03,029.005a tasmai provāca tat sarvam evaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ

03,029.005c sarvaniścayavit prājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate

03,029.006 prahlāda uvāca

03,029.006a na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā

03,029.006c iti tāta vijānīhi dvayam etad asaṃśayam

03,029.007a yo nityaṃ kṣamate tāta bahūn doṣān sa vindati

03,029.007c bhṛtyāḥ paribhavanty enam udāsīnās tathaiva ca

03,029.008a sarvabhūtāni cāpy asya na namante kadā cana

03,029.008c tasmān nityaṃ kṣamā tāta paṇḍitair apavāditā

03,029.009a avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām

03,029.009c ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante 'lpacetasaḥ

03,029.010a yānaṃ vastrāṇy alaṃkārāñ śayanāny āsanāni ca

03,029.010c bhojanāny atha pānāni sarvopakaraṇāni ca

03,029.011a ādadīrann adhikṛtā yathākāmam acetasaḥ

03,029.011c pradiṣṭāni ca deyāni na dadyur bhartṛśāsanāt

03,029.012a na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadā cana

03,029.012c avajñānaṃ hi loke 'smin maraṇād api garhitam

03,029.013a kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukāny api

03,029.013c preṣyāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ

03,029.014a apy asya dārān icchanti paribhūya kṣamāvataḥ

03,029.014c dārāś cāsya pravartante yathākāmam acetasaḥ

03,029.015a tathā ca nityam uditā yadi svalpam apīśvarāt

03,029.015c daṇḍam arhanti duṣyanti duṣṭāś cāpy apakurvate

03,029.016a ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām

03,029.016c atha vairocane doṣān imān viddhy akṣamāvatām

03,029.017a asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ

03,029.017c kruddho daṇḍān praṇayati vividhān svena tejasā

03,029.018a mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ

03,029.018c prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokāt svajanatas tathā

03,029.019a so 'vamānād arthahānim upālambham anādaram

03,029.019c saṃtāpadveṣalobhāṃś ca śatrūṃś ca labhate naraḥ

03,029.020a krodhād daṇḍān manuṣyeṣu vividhān puruṣo nayan

03,029.020c bhraśyate śīghram aiśvaryāt prāṇebhyaḥ svajanād api

03,029.021a yo 'pakartṝṃś ca kartṝṃś ca tejasaivopagacchati

03,029.021c tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva

03,029.022a yasmād udvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet

03,029.022c antaraṃ hy asya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam

03,029.022e tasmān nātyutsṛjet tejo na ca nityaṃ mṛdur bhavet

03,029.022f*0099_01 kāle kāle tu saṃprāpte mṛdus tīkṣṇo 'pi vā bhavet

03,029.023a kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ

03,029.023c sa vai sukham avāpnoti loke 'muṣminn ihaiva ca

03,029.024a kṣamākālāṃs tu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān

03,029.024c ye te nityam asaṃtyājyā yathā prāhur manīṣiṇaḥ

03,029.025a pūrvopakārī yas tu syād aparādhe 'garīyasi

03,029.025c upakāreṇa tat tasya kṣantavyam aparādhinaḥ

03,029.026a abuddhim āśritānāṃ ca kṣantavyam aparādhinām

03,029.026c na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai

03,029.027a atha ced buddhijaṃ kṛtvā brūyus te tad abuddhijam

03,029.027c pāpān svalpe 'pi tān hanyād aparādhe tathānṛjūn

03,029.028a sarvasyaiko 'parādhas te kṣantavyaḥ prāṇino bhavet

03,029.028c dvitīye sati vadhyas tu svalpe 'py apakṛte bhavet

03,029.029a ajānatā bhavet kaś cid aparādhaḥ kṛto yadi

03,029.029c kṣantavyam eva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā

03,029.030a mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam

03,029.030c nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataro mṛduḥ

03,029.031a deśakālau tu saṃprekṣya balābalam athātmanaḥ

03,029.031b*0100_01 anvīkṣya kāraṇaṃ caiva kāryaṃ tejaḥ kṣamāpi vā

03,029.031c nādeśakāle kiṃ cit syād deśaḥ kālaḥ pratīkṣyate

03,029.031e tathā lokabhayāc caiva kṣantavyam aparādhinaḥ

03,029.032a eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ

03,029.032c ato 'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate

03,029.033 draupady uvāca

03,029.033a tad ahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa

03,029.033c dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu

03,029.034a na hi kaś cit kṣamākālo vidyate 'dya kurūn prati

03,029.034c tejasaś cāgate kāle teja utsraṣṭum arhasi

03,029.035a mṛdur bhavaty avajñātas tīkṣṇād udvijate janaḥ

03,029.035c kāle prāpte dvayaṃ hy etad yo veda sa mahīpatiḥ

03,030.000*0101_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,030.000*0101_01 draupadyā vacanaṃ śrutvā ślakṣṇākṣarapadaṃ śubham

03,030.000*0101_02 uvāca draupadīṃ rājā smayamāno yudhiṣṭhiraḥ

03,030.000*0101_03 kāraṇe bhavatī kruddhā dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

03,030.000*0101_04 yena krodhaṃ mahāprājñe bahudhā bahu manyase

03,030.000*0101_05 krodhaṃ mūlaharaṃ śatruṃ kāraṇaiḥ śṛṇu taṃ mama

03,030.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,030.001a krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ

03,030.001c iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau

03,030.002a yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvas tasya suśobhane

03,030.002b*0102_01 yo na saṃharate krodhaṃ tasyābhāvo bhavaty uta

03,030.002b*0102_02 abhāvakaraṇaṃ tasmāt krodho bhavati śobhane

03,030.002c yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe

03,030.002e tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ

03,030.003a krodhamūlo vināśo hi prajānām iha dṛśyate

03,030.003c tat kathaṃ mādṛśaḥ krodham utsṛjel lokanāśanam

03,030.004a kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryāt kruddho hanyād gurūn api

03,030.004c kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso 'py avamanyate

03,030.005a vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhi cit

03,030.005c nākāryam asti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā

03,030.006a hiṃsyāt krodhād avadhyāṃś ca vadhyān saṃpūjayed api

03,030.006c ātmānam api ca kruddhaḥ preṣayed yamasādanam

03,030.007a etān doṣān prapaśyadbhir jitaḥ krodho manīṣibhiḥ

03,030.007c icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam

03,030.008a taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ katham asmadvidhaś caret

03,030.008c etad draupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate

03,030.009a ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt

03,030.009c krudhyantam apratikrudhyan dvayor eṣa cikitsakaḥ

03,030.010a mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate 'śaktimān naraḥ

03,030.010c balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajaty ātmānam antataḥ

03,030.011a tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ

03,030.011c tasmād draupady aśaktasya manyor niyamanaṃ smṛtam

03,030.012a vidvāṃs tathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati

03,030.012c sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati

03,030.013a tasmād balavatā caiva durbalena ca nityadā

03,030.013c kṣantavyaṃ puruṣeṇāhur āpatsv api vijānatā

03,030.014a manyor hi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ

03,030.014c kṣamāvato jayo nityaṃ sādhor iha satāṃ matam

03,030.015a satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāc cānṛśaṃsatā

03,030.015c tam evaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam

03,030.015e mādṛśaḥ prasṛjet kasmāt suyodhanavadhād api

03,030.016a tejasvīti yam āhur vai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ

03,030.016c na krodho 'bhyantaras tasya bhavatīti viniścitam

03,030.017a yas tu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate

03,030.017c tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ

03,030.018a kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvat prapaśyati

03,030.018c na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho 'nupaśyati

03,030.019a hanty avadhyān api kruddho gurūn rūkṣais tudaty api

03,030.019c tasmāt tejasi kartavye krodho dūrāt pratiṣṭhitaḥ

03,030.020a dākṣyaṃ hy amarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvam iti tejasaḥ

03,030.020c guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā

03,030.021a krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyak tejo 'bhipadyate

03,030.021c kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhais tejaḥ suduḥsaham

03,030.022a krodhas tv apaṇḍitaiḥ śaśvat teja ity abhidhīyate

03,030.022c rajas tal lokanāśāya vihitaṃ mānuṣān prati

03,030.023a tasmāc chaśvat tyajet krodhaṃ puruṣaḥ samyag ācaran

03,030.023c śreyān svadharmānapago na kruddha iti niścitam

03,030.024a yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām

03,030.024c atikramo madvidhasya kathaṃ svit syād anindite

03,030.025a yadi na syur manuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ

03,030.025c na syāt saṃdhir manuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ

03,030.026a abhiṣakto hy abhiṣajed āhanyād guruṇā hataḥ

03,030.026c evaṃ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet

03,030.027a ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram

03,030.027c pratihanyād dhataś caiva tathā hiṃsyāc ca hiṃsitaḥ

03,030.028a hanyur hi pitaraḥ putrān putrāś cāpi tathā pitṝn

03,030.028c hanyuś ca patayo bhāryāḥ patīn bhāryās tathaiva ca

03,030.029a evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate

03,030.029c prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane

03,030.030a tāḥ kṣīyeran prajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe

03,030.030c tasmān manyur vināśāya prajānām abhavāya ca

03,030.031a yasmāt tu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ

03,030.031c tasmāj janma ca bhūtānāṃ bhavaś ca pratipadyate

03,030.032a kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsv āpatsu śobhane

03,030.032c kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam

03,030.033a ākruṣṭas tāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā

03,030.033c yaś ca nityaṃ jitakrodho vidvān uttamapūruṣaḥ

03,030.034a prabhāvavān api naras tasya lokāḥ sanātanāḥ

03,030.034c krodhanas tv alpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati

03,030.035a atrāpy udāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām

03,030.035c gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā

03,030.036a kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam

03,030.036c yas tām evaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantum arhati

03,030.037a kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca

03,030.037c kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat

03,030.038a ati brahmavidāṃ lokān ati cāpi tapasvinām

03,030.038c ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān

03,030.039a kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām

03,030.039c kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ

03,030.040a tāṃ kṣamām īdṛśīṃ kṛṣṇe katham asmadvidhas tyajet

03,030.040c yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāś ca viṣṭhitāḥ

03,030.040e bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇām apare tathā

03,030.040f*0103_01 kṣamāvatāṃ brahmaloke lokāḥ paramapūjitāḥ

03,030.041a kṣantavyam eva satataṃ puruṣeṇa vijānatā

03,030.041c yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā

03,030.042a kṣamāvatām ayaṃ lokaḥ paraś caiva kṣamāvatām

03,030.042c iha saṃmānam ṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim

03,030.043a yeṣāṃ manyur manuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā

03,030.043c teṣāṃ paratare lokās tasmāt kṣāntiḥ parā matā

03,030.044a iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām

03,030.044c śrutvā gāthāḥ kṣamāyās tvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ

03,030.045a pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati

03,030.045c ācāryo viduraḥ kṣattā śamam eva vadiṣyataḥ

03,030.045d*0104_01 kṛṣṇaś ca devakīputraḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati

03,030.045e kṛpaś ca saṃjayaś caiva śamam eva vadiṣyataḥ

03,030.046a somadatto yuyutsuś ca droṇaputras tathaiva ca

03,030.046c pitāmahaś ca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ

03,030.047a etair hi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati

03,030.047c rājyaṃ dāteti me buddhir na cel lobhān naśiṣyati

03,030.047d*0105_01 yatra pārtho dhanuṣpāṇir bhīmaḥ kṛṣṇaś ca vīryavān

03,030.048a kālo 'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānām abhūtaye

03,030.048b*0106_01 kṣayaḥ sarvasya lokasya pṛthivyām iti me matiḥ

03,030.048b*0106_02 bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca kiṃ śeṣaṃ tatra paśyasi

03,030.048c niścitaṃ me sadaivaitat purastād api bhāmini

03,030.049a suyodhano nārhatīti kṣamām evaṃ na vindati

03,030.049c arhas tasyāham ity eva tasmān māṃ vindate kṣamā

03,030.050a etad ātmavatāṃ vṛttam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

03,030.050c kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tat kartāsmy aham añjasā

03,031.001 draupady uvāca

03,031.001a namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratus tava

03,031.001c pitṛpaitāmahe vṛtte voḍhavye te 'nyathā matiḥ

03,031.001d*0107_01 karmabhiś cintito loko gatyāgatyā pṛthagvidhaḥ

03,031.001d*0107_02 tasmāt karmāṇi nityāni lobhān mokṣaṃ yiyāsati

03,031.002a neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca

03,031.002c puruṣaḥ śriyam āpnoti na ghṛṇitvena karhi cit

03,031.003a tvāṃ ced vyasanam abhyāgād idaṃ bhārata duḥsaham

03,031.003c yat tvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaras te mahaujasaḥ

03,031.004a na hi te 'dhyagamaj jātu tadānīṃ nādya bhārata

03,031.004c dharmāt priyataraṃ kiṃ cid api cej jīvitād iha

03,031.005a dharmārtham eva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te

03,031.005c brāhmaṇā guravaś caiva jānanty api ca devatāḥ

03,031.006a bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha

03,031.006c tyajes tvam iti me buddhir na tu dharmaṃ parityajeḥ

03,031.007a rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ

03,031.007c iti me śrutam āryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati

03,031.008a ananyā hi naravyāghra nityadā dharmam eva te

03,031.008c buddhiḥ satatam anveti chāyeva puruṣaṃ nijā

03,031.008d*0108_01 chāyevānveti puruṣaṃ dharmaḥ sādhu mayārjitaḥ

03,031.009a nāvamaṃsthā hi sadṛśān nāvarāñ śreyasaḥ kutaḥ

03,031.009c avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgam avardhata

03,031.010a svāhākāraiḥ svadhābhiś ca pūjābhir api ca dvijān

03,031.010c daivatāni pitṝṃś caiva satataṃ pārtha sevase

03,031.011a brāhmaṇāḥ sarvakāmais te satataṃ pārtha tarpitāḥ

03,031.011c yatayo mokṣiṇaś caiva gṛhasthāś caiva bhārata

03,031.011d*0109_01 bhuñjate rukmapātrībhir yatrāhaṃ paricārikā

03,031.012a āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi

03,031.012c nādeyaṃ brāhmaṇebhyas te gṛhe kiṃ cana vidyate

03,031.013a yad idaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ pradīyate

03,031.013c tad dattvātithibhṛtyebhyo rājañ śeṣeṇa jīvasi

03,031.013d*0110_01 śvabhyaś ca śvapacebhyaś ca dattvā śiṣṭena jīvasi

03,031.014a iṣṭayaḥ paśubandhāś ca kāmyanaimittikāś ca ye

03,031.014c vartante pākayajñāś ca yajñakarma ca nityadā

03,031.015a asminn api mahāraṇye vijane dasyusevite

03,031.015c rāṣṭrād apetya vasato dhārmas te nāvasīdati

03,031.016a aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko 'tha gosavaḥ

03,031.016c etair api mahāyajñair iṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ

03,031.017a rājan parītayā buddhyā viṣame 'kṣaparājaye

03,031.017c rājyaṃ vasūny āyudhāni bhrātṝn māṃ cāsi nirjitaḥ

03,031.018a ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ

03,031.018c katham akṣavyasanajā buddhir āpatitā tava

03,031.019a atīva moham āyāti manaś ca paridūyate

03,031.019c niśāmya te duḥkham idam imāṃ cāpadam īdṛśīm

03,031.020a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

03,031.020c īśvarasya vaśe lokas tiṣṭhate nātmano yathā

03,031.021a dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye

03,031.021c dadhāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran

03,031.022a yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā

03,031.022c īrayaty aṅgam aṅgāni tathā rājann imāḥ prajāḥ

03,031.023a ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata

03,031.023c īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yac ca pāpakam

03,031.024a śakunis tantubaddho vā niyato 'yam anīśvaraḥ

03,031.024c īśvarasya vaśe tiṣṭhan nānyeṣāṃ nātmanaḥ prabhuḥ

03,031.025a maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ

03,031.025c dhātur ādeśam anveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ

03,031.026a nātmādhīno manuṣyo 'yaṃ kālaṃ bhavati kaṃ cana

03,031.026c srotaso madhyam āpannaḥ kūlād vṛkśa iva cyutaḥ

03,031.027a ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ

03,031.027c īśvaraprerito gacchet svargaṃ narakam eva ca

03,031.028a yathā vāyos tṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ

03,031.028c dhātur evaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata

03,031.029a āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punar īśvaraḥ

03,031.029c vyāpya bhūtāni carate na cāyam iti lakṣyate

03,031.030a hetumātram idaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam

03,031.030c yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ

03,031.031a paśya māyāprabhāvo 'yam īśvareṇa yathā kṛtaḥ

03,031.031c yo hanti bhūtair bhūtāni mohayitvātmamāyayā

03,031.032a anyathā paridṛṣṭāni munibhir vedadarśibhiḥ

03,031.032c anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ

03,031.033a anyathaiva hi manyante puruṣās tāni tāni ca

03,031.033c anyathaiva prabhus tāni karoti vikaroti ca

03,031.034a yathā kāṣṭhena vā kāṣṭham aśmānaṃ cāśmanā punaḥ

03,031.034c ayasā cāpy ayaś chindyān nirviceṣṭam acetanam

03,031.035a evaṃ sa bhagavān devaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ

03,031.035c hinasti bhūtair bhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira

03,031.036a saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ

03,031.036c krīḍate bhagavan bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva

03,031.037a na mātṛpitṛvad rājan dhātā bhūteṣu vartate

03,031.037c roṣād iva pravṛtto 'yaṃ yathāyam itaro janaḥ

03,031.038a āryāñ śīlavato dṛṣṭvā hrīmato vṛttikarśitān

03,031.038c anāryān sukhinaś caiva vihvalāmīva cintayā

03,031.039a tavemām āpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane

03,031.039c dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo 'nupaśyati

03,031.040a āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini

03,031.040c dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalam aśnute

03,031.041a karma cet kṛtam anveti kartāraṃ nānyam ṛcchati

03,031.041c karmaṇā tena pāpena lipyate nūnam īśvaraḥ

03,031.042a atha karma kṛtaṃ pāpaṃ na cet kartāram ṛcchati

03,031.042c kāraṇaṃ balam eveha janāñ śocāmi durbalān

03,032.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,032.001a valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ

03,032.001c uktaṃ tac chrutam asmābhir nāstikyaṃ tu prabhāṣase

03,032.002a nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmy uta

03,032.002c dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta

03,032.003a astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat

03,032.003c gṛhān āvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat

03,032.004a dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt

03,032.004c āgamān anatikramya satāṃ vṛttam avekṣya ca

03,032.004e dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāc caiva me dhṛtam

03,032.004f*0111_01 dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām

03,032.005a na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṃ dogdhum icchati

03,032.005c yaś cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāt pāpacetanaḥ

03,032.006a ativādān madāc caiva mā dharmam atiśaṅkithāḥ

03,032.006c dharmātiśaṅkī puruṣas tiryaggatiparāyaṇaḥ

03,032.007a dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ

03,032.007c vedāc chūdra ivāpeyāt sa lokād ajarāmarāt

03,032.008a vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini

03,032.008c sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ

03,032.009a pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ

03,032.009c śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate

03,032.010a pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣir gacchan mahātapāḥ

03,032.010c mārkaṇḍeyo 'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām

03,032.011a vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ

03,032.011c anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ

03,032.012a pratyakṣaṃ paśyasi hy etān divyayogasamanvitān

03,032.012c śāpānugrahaṇe śaktān devair api garīyasaḥ

03,032.013a ete hi dharmam evādau varṇayanti sadā mama

03,032.013c kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ

03,032.014a ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmam eva ca

03,032.014c rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitum eva ca

03,032.014d*0112_01 unmattān manyate bālaḥ sarvān āgataniścayān

03,032.015a dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati

03,032.015c ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hy avamanyakaḥ

03,032.016a indriyaprītisaṃbaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam

03,032.016c etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati

03,032.017a prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate

03,032.017c dhyāyan sa kṛpaṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate

03,032.018a pramāṇāny ativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ

03,032.018c kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate

03,032.019a yas tu nityaṃ kṛtamatir dharmam evābhipadyate

03,032.019c aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so 'mutrānantyam aśnute

03,032.020a ārṣaṃ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan

03,032.020c sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati

03,032.020d*0113_01 yasya nārṣaṃ pramāṇaṃ syāc chiṣṭācāraś ca bhāmini

03,032.020d*0113_02 naiva tasya paro loko nāyam astīti niścayaḥ

03,032.021a śiṣṭair ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ

03,032.021c purāṇam ṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ

03,032.022a dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām

03,032.022c saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram ṛcchataḥ

03,032.023a aphālo yadi dharmaḥ syāc carito dharmacāribhiḥ

03,032.023c apratiṣṭhe tamasy etaj jagan majjed anindite

03,032.024a nirvāṇaṃ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām

03,032.024c vighātenaiva yujyeyur na cārthaṃ kiṃ cid āpnuyuḥ

03,032.025a tapaś ca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca

03,032.025c dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai

03,032.026a nācariṣyan pare dharmaṃ pare paratare ca ye

03,032.026c vipralambho 'yam atyantaṃ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ

03,032.027a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ

03,032.027c īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādṛtāḥ

03,032.028a phaladaṃ tv iha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve

03,032.028c dharmaṃ te hy ācaran kṛṣṇe tad dhi dharmasanātanam

03,032.029a sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo 'phala ucyate

03,032.029c dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā

03,032.030a tvayy etad vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śrutam

03,032.030c vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān

03,032.031a etāvad eva paryāptam upamānaṃ śucismite

03,032.031c karmaṇāṃ phalam astīti dhīro 'lpenāpi tuṣyati

03,032.032a bahunāpi hy avidvāṃso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ

03,032.032c teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃ cit pretya śarmāsti karma vā

03,032.033a karmaṇām uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ

03,032.033c prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini

03,032.034a naitāni veda yaḥ kaś cin muhyanty atra prajā imāḥ

03,032.034b*0114_01 api kalpasahasreṇa naraḥ śreyo 'dhigacchati

03,032.034c rakṣyāṇy etāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ

03,032.035a kṛśāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ

03,032.035c prasannair mānasair yuktāḥ paśyanty etāni vai dvijāḥ

03,032.036a na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ

03,032.036c yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā

03,032.037a karmaṇāṃ phalam astīti tathaitad dharma śāśvatam

03,032.037c brahmā provāca putrāṇāṃ yad ṛṣir veda kaśyapaḥ

03,032.038a tasmāt te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu

03,032.038c vyavasya sarvam astīti nāstikyaṃ bhāvam utsṛja

03,032.039a īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ

03,032.039c śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī

03,032.040a yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām

03,032.040c uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃ cana

03,033.001 draupady uvāca

03,033.001a nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃ cana

03,033.001c īśvaraṃ kuta evāham avamaṃsye prajāpatim

03,033.002a ārtāhaṃ pralapāmīdam iti māṃ viddhi bhārata

03,033.002c bhūyaś ca vilapiṣyāmi sumanās tan nibodha me

03,033.003a karma khalv iha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana

03,033.003c akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ

03,033.004a ā mātṛstanapānāc ca yāvac chayyopasarpaṇam

03,033.004c jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhira

03,033.005a jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha

03,033.005c icchanti karmaṇā vṛttim avāptuṃ pretya ceha ca

03,033.006a utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata

03,033.006c pratyakṣaṃ phalam aśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam

03,033.007a paśyāmi svaṃ samutthānam upajīvanti jantavaḥ

03,033.007c api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ

03,033.007d*0115_01 akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ syān na hi kā cana

03,033.007d*0115_02 tad evābhiprapadyeta na vihanyāt kathaṃ cana

03,033.008a svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ

03,033.008c kṛtyaṃ hi yo 'bhijānāti sahasre nāsti so 'sti vā

03,033.009a tasya cāpi bhavet kāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā

03,033.009c bhakṣyamāṇo hy anāvāpaḥ kṣīyate himavān api

03,033.010a utsīderan prajāḥ sarvā na kuryuḥ karma ced yadi

03,033.010b*0116_01 tathā hy etā na vardheran karma ced aphalaṃ bhavet

03,033.010c api cāpy aphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān

03,033.010e nānyathā hy abhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃ cana

03,033.011a yaś ca diṣṭaparo loke yaś cāyaṃ haṭhavādakaḥ

03,033.011c ubhāv apasadāv etau karmabuddhiḥ praśasyate

03,033.012a yo hi diṣṭam upāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet

03,033.012c avasīdet sudurbuddhir āmo ghaṭa ivāmbhasi

03,033.013a tathaiva haṭhabuddhir yaḥ śaktaḥ karmaṇy akarmakṛt

03,033.013c āsīta na ciraṃ jīved anātha iva durbalaḥ

03,033.014a akasmād api yaḥ kaś cid arthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ

03,033.014c taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasya cit

03,033.015a yac cāpi kiṃ cit puruṣo diṣṭaṃ nāma labhaty uta

03,033.015c daivena vidhinā pārtha tad daivam iti niścitam

03,033.016a yat svayaṃ karmaṇā kiṃ cit phalam āpnoti pūruṣaḥ

03,033.016c pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tat pauruṣam iti smṛtam

03,033.017a svabhāvataḥ pravṛtto 'nyaḥ prāpnoty arthān akāraṇāt

03,033.017c tat svabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama

03,033.018a evaṃ haṭhāc ca daivāc ca svabhāvāt karmaṇas tathā

03,033.018c yāni prāpnoti puruṣas tat phalaṃ pūrvakarmaṇaḥ

03,033.019a dhātāpi hi svakarmaiva tais tair hetubhir īśvaraḥ

03,033.019c vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām

03,033.020a yad dhy ayaṃ puruṣaḥ kiṃ cit kurute vai śubhāśubham

03,033.020c tad dhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam

03,033.021a kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi

03,033.021c sa yathā prerayaty enaṃ tathāyaṃ kurute 'vaśaḥ

03,033.022a teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ

03,033.022c sarvabhūtāni kaunteya kārayaty avaśāny api

03,033.023a manasārthān viniścitya paścāt prāpnoti karmaṇā

03,033.023c buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣas tatra kāraṇam

03,033.024a saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha

03,033.024c agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī

03,033.025a tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakam antataḥ

03,033.025c dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṃ cāsya siddhaye

03,033.026a tataḥ pravartate paścāt karaṇeṣv asya siddhaye

03,033.026c tāṃ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ

03,033.027a kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam

03,033.027c idaṃ tv akuśaleneti viśeṣād upalabhyate

03,033.028a iṣṭāpūrtaphalaṃ na syān na śiṣyo na gurur bhavet

03,033.028c puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāc ced ayam akāraṇam

03,033.029a kartṛtvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate

03,033.029c asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tv iha

03,033.030a sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadanty uta

03,033.030c puruṣaprayatnajaṃ ke cit traidham etan nirucyate

03,033.031a na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare

03,033.031c asti sarvam adṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ

03,033.031e dṛśyate hi haṭhāc caiva diṣṭāc cārthasya saṃtatiḥ

03,033.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmataḥ

03,033.032c puruṣaḥ phalam āpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam

03,033.032e kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ

03,033.033a tathaiva dhātā bhūtānām iṣṭāniṣṭaphalapradaḥ

03,033.033c yadi na syān na bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaś cana

03,033.034a yaṃ yam artham abhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ

03,033.034c tat tat saphalam eva syād yadi na syāt purākṛtam

03,033.035a tridvārām arthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ

03,033.035c tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokās tathaiva te

03,033.036a kartavyaṃ tv eva karmeti manor eṣa viniścayaḥ

03,033.036b*0117_01 ā mṛtyoḥ śriyam anvicchen naināṃ manyeta durlabhām

03,033.036c ekāntena hy anīho 'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ

03,033.036d*0118_01 tat tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayy akarmaṇy avasthite

03,033.037a kurvato hi bhavaty eva prāyeṇeha yudhiṣṭhira

03,033.037c ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindaty alasaḥ kva cit

03,033.038a asaṃbhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate

03,033.038c kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyam avāpyate

03,033.039a alakṣmīr āviśaty enaṃ śayānam alasaṃ naram

03,033.039c niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtim upāśnute

03,033.040a anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ

03,033.040c dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kva cit

03,033.041a ekāntena hy anartho 'yaṃ vartate 'smāsu sāṃpratam

03,033.041c na tu niḥsaṃśayaṃ na syāt tvayi karmaṇy avasthite

03,033.042a atha vā siddhir eva syān mahimā tu tathaiva te

03,033.042c vṛkodarasya bībhatsor bhrātroś ca yamayor api

03,033.043a anyeṣāṃ karma saphalam asmākam api vā punaḥ

03,033.043c viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam

03,033.044a pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapaty uta

03,033.044c āste 'tha karṣakas tūṣṇīṃ parjanyas tatra kāraṇam

03,033.045a vṛṣṭiś cen nānugṛhṇīyād anenās tatra karṣakaḥ

03,033.045c yad anyaḥ puruṣaḥ kuryāt kṛtaṃ tat sakalaṃ mayā

03,033.046a tac ced aphalam asmākaṃ nāparādho 'sti naḥ kva cit

03,033.046c iti dhīro 'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet

03,033.047a kurvato nārthasiddhir me bhavatīti ha bhārata

03,033.047c nirvedo nātra gantavyo dvāv etau hy asya karmaṇaḥ

03,033.047e siddhir vāpy atha vāsiddhir apravṛttir ato 'nyathā

03,033.048a bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati

03,033.048c guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavaty aphalam eva vā

03,033.048e anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate 'cyuta

03,033.049a deśakālāv upāyāṃś ca maṅgalaṃ svasti vṛddhaye

03,033.049c yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam

03,033.050a apramattena tat kāryam upadeṣṭā parākramaḥ

03,033.050c bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ

03,033.051a yaṃ tu dhīro 'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhir guṇaiḥ

03,033.051c sāmnaivārthaṃ tato lipset karma cāsmai prayojayet

03,033.052a vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira

03,033.052c api sindhor girer vāpi kiṃ punar martyadharmiṇaḥ

03,033.053a utthānayuktaḥ satataṃ pareṣām antaraiṣaṇe

03,033.053c ānṛṇyam āpnoti naraḥ parasyātmana eva ca

03,033.054a na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadā cana

03,033.054c na hy ātmaparibhūtasya bhūtir bhavati bhārata

03,033.055a evaṃ saṃsthitikā siddhir iyaṃ lokasya bhārata

03,033.055c citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ

03,033.056a brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayām āsa paṇḍitam

03,033.056c so 'smā artham imaṃ prāha pitre me bharatarṣabha

03,033.057a nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝn me 'grāhayat purā

03,033.057c teṣāṃ sāṃkathyam aśrauṣam aham etat tadā gṛhe

03,033.058a sa māṃ rājan karmavatīm āgatām āha sāntvayan

03,033.058c śuśrūṣamāṇām āsīnāṃ pitur aṅke yudhiṣṭhira

03,034.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,034.001a yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ

03,034.001c niḥśvasann upasaṃgamya kruddho rājānam abravīt

03,034.002a rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām

03,034.002c dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane

03,034.003a naiva dharmeṇa tad rājyaṃ nārjavena na caujasā

03,034.003c akṣakūṭam adhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ

03,034.004a gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasām

03,034.004c āmiṣaṃ vighasāśena tadvad rājyaṃ hi no hṛtam

03,034.005a dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ

03,034.005c artham utsṛjya kiṃ rājan durgeṣu paritapyase

03,034.006a bhavato 'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam

03,034.006c ahāryam api śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā

03,034.007a kuṇīnām iva bilvāni paṅgūnām iva dhenavaḥ

03,034.007c hṛtam aiśvaryam asmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte

03,034.008a bhavataḥ priyam ity evaṃ mahad vyasanam īdṛśam

03,034.008c dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata

03,034.009a karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaś ca śātravān

03,034.009c ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha

03,034.010a yad vayaṃ na tadaivaitān dhārtarāṣṭrān nihanmahi

03,034.010c bhavataḥ śāstram ādāya tan nas tapati duṣkṛtam

03,034.011a athainām anvavekṣasva mṛgacaryām ivātmanaḥ

03,034.011c avīrācaritāṃ rājan na balasthair niṣevitām

03,034.012a yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsur nābhimanyur na sṛñjayaḥ

03,034.012c na cāham abhinandāmi na ca mādrīsutāv ubhau

03,034.013a bhavān dharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ

03,034.013c kaccid rājan na nirvedād āpannaḥ klībajīvikām

03,034.013d*0119_01 aśakyam iti vā kaś cit kṣātraṃ naiva smariṣyasi

03,034.013d*0120_01 durmanuṣyā hi nirvedād āpannāḥ klībajīvikām

03,034.014a durmanuṣyā hi nirvedam aphalaṃ sarvaghātinam

03,034.014b*0121_01 pratipannā viṣīdanti paṅke gaur iva durbalā

03,034.014b*0122_01 yad asmān sarvakāryeṣu samarthā dhṛtarāṣṭrajāḥ

03,034.014c aśaktāḥ śriyam āhartum ātmanaḥ kurvate priyam

03,034.015a sa bhavān dṛṣṭimāñ śaktaḥ paśyann ātmani pauruṣam

03,034.015c ānṛśaṃsyaparo rājan nānartham avabudhyase

03,034.016a asmān amī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇān alaṃ sataḥ

03,034.016c aśaktān eva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ

03,034.017a tatra ced yudhyamānānām ajihmam anivartinām

03,034.017c sarvaśo hi vadhaḥ śreyān pretya lokāṃl labhemahi

03,034.018a atha vā vayam evaitān nihatya bharatarṣabha

03,034.018c ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ

03,034.019a sarvathā kāryam etan naḥ svadharmam anutiṣṭhatām

03,034.019c kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām

03,034.020a ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe

03,034.020c anyair apahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā

03,034.021a karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇām ātmanas tathā

03,034.021c vyasanaṃ nāma tad rājan na sa dharmaḥ kudharma tat

03,034.022a sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam

03,034.022c jahatas tāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā

03,034.023a yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅ na sa paṇḍitaḥ

03,034.023c na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhām iva

03,034.024a yasya cārthārtham evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ

03,034.024c rakṣate bhṛtako 'raṇyaṃ yathā syāt tādṛg eva saḥ

03,034.025a ativelaṃ hi yo 'rthārthī netarāv anutiṣṭhati

03,034.025c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ

03,034.026a satataṃ yaś ca kāmārthī netarāv anutiṣṭhati

03,034.026c mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate

03,034.027a tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam

03,034.027c kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye

03,034.028a tasmād dharmārthayor nityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ

03,034.028c prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇir yathā

03,034.029a sarvathā dharmamūlo 'rtho dharmaś cārthaparigrahaḥ

03,034.029c itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā

03,034.030a dravyārthasparśasaṃyoge yā prītir upajāyate

03,034.030c sa kāmaś cittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate

03,034.031a arthārthī puruṣo rājan bṛhantaṃ dharmam ṛcchati

03,034.031c artham ṛcchati kāmārthī na kāmād anyam ṛcchatī

03,034.031d*0123_01 kāmārthī caiva yaḥ kāmaṃ na kāmād anyam ṛcchati

03,034.032a na hi kāmena kāmo 'nyaḥ sādhyate phalam eva tat

03,034.032c upayogāt phalasyeva kāṣṭhād bhasmeva paṇḍitaḥ

03,034.033a imāñ śakunikān rājan hanti vaitaṃsiko yathā

03,034.033c etad rūpam adharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām

03,034.034a kāmāl lobhāc ca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyati

03,034.034c sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ

03,034.035a vyaktaṃ te vidito rājann artho dravyaparigrahaḥ

03,034.035c prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm

03,034.036a tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā

03,034.036b*0124_01 dravyaparigrahāyārtho garīyān durbalātmanaḥ

03,034.036c anartham iti manyante so 'yam asmāsu vartate

03,034.037a indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca

03,034.037c viṣaye vartamānānāṃ yā prītir upajāyate

03,034.037e sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalam uttamam

03,034.038a evam eva pṛthag dṛṣṭvā dharmārthau kāmam eva ca

03,034.038c na dharmapara eva syān na cārthaparamo naraḥ

03,034.038e na kāmaparamo vā syāt sarvān seveta sarvadā

03,034.039a dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmam ācaret

03,034.039c ahany anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ

03,034.040a kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmam ācaret

03,034.040c vayasy anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ

03,034.041a dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvad vadatāṃ vara

03,034.041c vibhajya kāle kālajñaḥ sarvān seveta paṇḍitaḥ

03,034.042a mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājan sukhārthinām

03,034.042c prāptir vā buddhim āsthāya sopāyaṃ kurunandana

03,034.043a tad vāśu kriyatāṃ rājan prāptir vāpy adhigamyatām

03,034.043c jīvitaṃ hy āturasyeva duḥkham antaravartinaḥ

03,034.044a viditaś caiva te dharmaḥ satataṃ caritaś ca te

03,034.044c jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām

03,034.045a dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇam ārjavam

03,034.045c eṣa dharmaḥ paro rājan phalavān pretya ceha ca

03,034.046a eṣa nārthavihīnena śakyo rājan niṣevitum

03,034.046c akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syur yady apītare

03,034.047a dharmamūlaṃ jagad rājan nānyad dharmād viśiṣyate

03,034.047c dharmaś cārthena mahatā śakyo rājan niṣevitum

03,034.048a na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhi cit

03,034.048c vettuṃ śakyaḥ sadā rājan kevalaṃ dharmabuddhinā

03,034.049a pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ

03,034.049c tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha

03,034.050a bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā

03,034.050c kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmas tu balam aurasam

03,034.050d*0125_01 svadharmaṃ pratipadyasva jahi śatrūn samāgatān

03,034.050d*0125_02 dhārtarāṣṭravanaṃ pārtha mayā pārthena nāśaya

03,034.051a udāram eva vidvāṃso dharmaṃ prāhur manīṣiṇaḥ

03,034.051c udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātum arhasi

03,034.052a anubudhyasva rājendra vettha dharmān sanātanān

03,034.052c krūrakarmābhijāto 'si yasmād udvijate janaḥ

03,034.053a prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam

03,034.053c eṣa te vihito rājan dhātrā dharmaḥ sanātanaḥ

03,034.054a tasmād vicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi

03,034.054c svadharmād dhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate

03,034.055a sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ

03,034.055c vīryam āsthāya kaunteya dhuram udvaha dhuryavat

03,034.056a na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaś cana

03,034.056c pārthivo vyajayad rājan na bhūtiṃ na punaḥ śriyam

03,034.057a jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām

03,034.057c nikṛtyā labhate rājyam āhāram iva śalyakaḥ

03,034.058a bhrātaraḥ pūrvajātāś ca susamṛddhāś ca sarvaśaḥ

03,034.058c nikṛtyā nirjitā devair asurāḥ pāṇḍavarṣabha

03,034.059a evaṃ balavataḥ sarvam iti buddhvā mahīpate

03,034.059c jahi śatrūn mahābāho parāṃ nikṛtim āsthitaḥ

03,034.060a na hy arjunasamaḥ kaś cid yudhi yoddhā dhanurdharaḥ

03,034.060c bhavitā vā pumān kaś cin matsamo vā gadādharaḥ

03,034.061a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api

03,034.061c na pramāṇena notsāhāt sattvastho bhava pāṇḍava

03,034.062a sattvaṃ hi mūlam arthasya vitathaṃ yad ato 'nyathā

03,034.062c na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyeva haimanī

03,034.063a arthatyāgo hi kāryaḥ syād arthaṃ śreyāṃsam icchatā

03,034.063c bījaupamyena kaunteya mā te bhūd atra saṃśayaḥ

03,034.064a arthena tu samo 'nartho yatra labhyeta nodayaḥ

03,034.064c na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tat

03,034.065a evam eva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvālpakaṃ naraḥ

03,034.065c bṛhantaṃ dharmam āpnoti sa buddha iti niścitaḥ

03,034.066a amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrair bhindanti paṇḍitāḥ

03,034.066c bhinnair mitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe

03,034.067a sattvena kurute yuddhaṃ rājan subalavān api

03,034.067c nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ

03,034.068a sarvathā saṃhatair eva durbalair balavān api

03,034.068c amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarair iva

03,034.069a yathā rājan prajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ

03,034.069c atti caiva tathaiva tvaṃ savituḥ sadṛśo bhava

03,034.070a etad dhy api tapo rājan purāṇam iti naḥ śrutam

03,034.070c vidhinā pālanaṃ bhūmer yat kṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ

03,034.070d*0126_01 na tathā tapasā rājaṃl lokān prāpnoti kṣatriyaḥ

03,034.070d*0126_02 yathā sṛṣṭena yuddhena vijayenetareṇa vā

03,034.071a apeyāt kila bhāḥ sūryāl lakṣmīś candramasas tathā

03,034.071c iti loko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavato vyathām

03,034.072a bhavataś ca praśaṃsābhir nindābhir itarasya ca

03,034.072c kathāyuktāḥ pariṣadaḥ pṛthag rājan samāgatāḥ

03,034.073a idam abhyadhikaṃ rājan brāhmaṇā guravaś ca te

03,034.073c sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatām

03,034.074a yan na mohān na kārpaṇyān na lobhān na bhayād api

03,034.074c anṛtaṃ kiṃ cid uktaṃ te na kāmān nārthakāraṇāt

03,034.075a yad enaḥ kurute kiṃ cid rājā bhūmim avāpnuvan

03,034.075c sarvaṃ tan nudate paścād yajñair vipuladakṣiṇaiḥ

03,034.076a brāhmaṇebhyo dadad grāmān gāś ca rājan sahasraśaḥ

03,034.076c mucyate sarvapāpebhyas tamobhya iva candramāḥ

03,034.077a paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana

03,034.077c savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira

03,034.077d*0127_01 dhārtarāṣṭrīṃ mahārāja na śaṃsanti matiṃ janāḥ

03,034.078a śvadṛtau kṣīram āsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā

03,034.078c satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā

03,034.079a iti nirvacanaṃ loke ciraṃ carati bhārata

03,034.079c api caitat striyo bālāḥ svādhyāyam iva kurvate

03,034.079d*0128_01 imām avasthāṃ ca gate sahāsmābhir ariṃdama

03,034.079d*0128_02 hanta naṣṭāḥ sma sarve vai bhavatopadrave sati

03,034.080a sa bhavān ratham āsthāya sarvopakaraṇānvitam

03,034.080c tvaramāṇo 'bhiniryātu ciram arthopapādakam

03,034.081a vācayitvā dvijaśreṣṭhān adyaiva gajasāhvayam

03,034.081c astravidbhiḥ parivṛto bhrātṛbhir dṛḍhadhanvibhiḥ

03,034.081e āśīviṣasamair vīrair marudbhir iva vṛtrahā

03,034.082a amitrāṃs tejasā mṛdnann asurebhya ivārihā

03,034.082c śriyam ādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrān mahābala

03,034.083a na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām

03,034.083c sparśam āśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaś cana saṃsahet

03,034.083d*0129_01 kaḥ parair hriyamāṇānām ātmabhāvena saṃsahet

03,034.084a na sa vīro na mātaṅgo na sadaśvo 'sti bhārata

03,034.084c yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge

03,034.085a sṛñjayaiḥ saha kaikeyair vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ca

03,034.085c kathaṃ svid yudhi kaunteya rājyaṃ na prāpnuyāmahe

03,034.085d*0130_01 śatruhastagatāṃ rājan kathaṃ svinn āharer mahīm

03,034.085d*0130_02 iha yatnam upāhṛtya balena mahatānvitaḥ

03,035.000*0131_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,035.000*0131_01 sa evam uktas tu mahānubhāvaḥ

03,035.000*0131_02 satyavrato bhīmasenena rājā

03,035.000*0131_03 ajātaśatrus tadanantaraṃ vai

03,035.000*0131_04 dhairyānvito vākyam idaṃ babhāṣe

03,035.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,035.001a asaṃśayaṃ bhārata satyam etad; yan mā tudan vākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi

03,035.001c na tvā vigarhe pratikūlam etan; mamānayād dhi vyasanaṃ va āgāt

03,035.002a ahaṃ hy akṣān anvapadyaṃ jihīrṣan; rājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt

03,035.002c tan mā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevīt; suyodhanārthaṃ subalasya putraḥ

03,035.003a mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ; sadā sabhāyāṃ pravapann akṣapūgān

03,035.003c amāyinaṃ māyayā pratyadevīt; tato 'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena

03,035.004a akṣān hi dṛṣṭvā śakuner yathāvat; kāmānulomān ayujo yujaś ca

03,035.004c śakyaṃ niyantum abhaviṣyad ātmā; manyus tu hanti puruṣasya dhairyam

03,035.005a yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa; mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ

03,035.005c na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye; manye tathā tad bhavitavyam āsīt

03,035.006a sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; nyapātayad vyasane rājyam icchan

03,035.006c dāsyaṃ ca no 'gamayad bhīmasena; yatrābhavac charaṇaṃ draupadī naḥ

03,035.007a tvaṃ cāpi tad vettha dhanaṃjayaś ca; punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ

03,035.007c yan mābravīd dhṛtarāṣṭrasya putra; ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam

03,035.008a vane samā dvādaśa rājaputra; yathākāmaṃ viditam ajātaśatro

03,035.008c athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ; sarvaiḥ saha bhrātṛbhiś chadmagūḍhaḥ

03,035.009a tvāṃ cec chrutvā tāta tathā carantam; avabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma

03,035.009c anyāṃś carethās tāvato 'bdāṃs tatas tvaṃ; niścitya tat pratijānīhi pārtha

03,035.010a caraiś cen no 'viditaḥ kālam etaṃ; yukto rājan mohayitvā madīyān

03,035.010c bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha; tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ

03,035.011a vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva; tvayā jitāḥ kālam apāsya bhogān

03,035.011c vasema ity āha purā sa rājā; madhye kurūṇāṃ sa mayoktas tatheti

03,035.012a tatra dyūtam abhavan no jaghanyaṃ; tasmiñ jitāḥ pravrajitāś ca sarve

03,035.012c itthaṃ ca deśān anusaṃcarāmo; vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ

03,035.013a suyodhanaś cāpi na śāntim icchan; bhūyaḥ sa manyor vaśam anvagacchat

03,035.013c udyojayām āsa kurūṃś ca sarvān; ye cāsya ke cid vaśam anvagacchan

03,035.014a taṃ saṃdhim āsthāya satāṃ sakāśe; ko nāma jahyād iha rājyahetoḥ

03,035.014c āryasya manye maraṇād garīyo; yad dharmam utkramya mahīṃ praśiṣyāt

03,035.015a tadaiva ced vīrakarmākariṣyo; yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ

03,035.015c bāhū didhakṣan vāritaḥ phalgunena; kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat

03,035.016a prāg eva caivaṃ samayakriyāyāḥ; kiṃ nābravīḥ pauruṣam āvidānaḥ

03,035.016c prāptaṃ tu kālaṃ tv abhipadya paścāt; kiṃ mām idānīm ativelam āttha

03,035.017a bhūyo 'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena; dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā

03,035.017c yad yājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ; saṃdṛśya tat kṣāntam iti sma bhīma

03,035.018a na tv adya śakyaṃ bharatapravīra; kṛtvā yad uktaṃ kuruvīramadhye

03,035.018c kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya; paktiṃ phalānām iva bījavāpaḥ

03,035.019a yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā; vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā

03,035.019c mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa; tadā vīro jīvati jīvaloke

03,035.020a śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ; manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante

03,035.020c mitrāṇi cainam atirāgād bhajante; devā ivendram anujīvanti cainam

03,035.021a mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ; vṛṇe dharmam amṛtāj jīvitāc ca

03,035.021c rājyaṃ ca putrāś ca yaśo dhanaṃ ca; sarvaṃ na satyasya kalām upaiti

03,036.001 bhīmasena uvāca

03,036.001a saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā

03,036.001c anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā

03,036.002a pratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ san kālabandhanaḥ

03,036.002c phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca

03,036.003a nimeṣād api kaunteya yasyāyur apacīyate

03,036.003c sūcyevāñjanacūrṇasya kim iti pratipālayet

03,036.004a yo nūnam amitāyuḥ syād atha vāpi pramāṇavit

03,036.004c sa kālaṃ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān

03,036.005a pratīkṣamāṇān kālo naḥ samā rājaṃs trayodaśa

03,036.005c āyuṣo 'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyopaneṣyati

03,036.006a śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityam āśritam

03,036.006c prāg eva maraṇāt tasmād rājyāyaiva ghaṭāmahe

03,036.006d*0132_01 kālo nūnaṃ manuṣyasya nityaṃ saṃnihito 'mṛtaḥ

03,036.007a yo na yāti prasaṃkhyānam aspaṣṭo bhūmivardhanaḥ

03,036.007c ayātayitvā vairāṇi so 'vasīdati gaur iva

03,036.008a yo na yātayate vairam alpasattvodyamaḥ pumān

03,036.008c aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjātajāyinaḥ

03,036.009a hairaṇyau bhavato bāhū śrutir bhavati pārthiva

03,036.009c hatvā dviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasu

03,036.010a hatvā cet puruṣo rājan nikartāram ariṃdama

03,036.010c ahnāya narakaṃ gacchet svargeṇāsya sa saṃmitaḥ

03,036.011a amarṣajo hi saṃtāpaḥ pāvakād dīptimattaraḥ

03,036.011c yenāham abhisaṃtapto na naktaṃ na divā śaye

03,036.012a ayaṃ ca pārtho bībhatsur variṣṭho jyāvikarṣaṇe

03,036.012c āste paramasaṃtapto nūnaṃ siṃha ivāśaye

03,036.013a yo 'yam eko 'bhimanute sarvāṃl loke dhanurbhṛtaḥ

03,036.013c so 'yam ātmajam ūṣmāṇaṃ mahāhastīva yacchati

03,036.014a nakulaḥ sahadevaś ca vṛddhā mātā ca vīrasūḥ

03,036.014c tavaiva priyam icchanta āsate jaḍamūkavat

03,036.015a sarve te priyam icchanti bāndhavāḥ saha sṛñjayaiḥ

03,036.015c aham eko 'bhisaṃtapto mātā ca prativindhyataḥ

03,036.016a priyam eva tu sarveṣāṃ yad bravīmy uta kiṃ cana

03,036.016c sarve hī vyasanaṃ prāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ

03,036.017a netaḥ pāpīyasī kā cid āpad rājan bhaviṣyati

03,036.017c yan no nīcair alpabalai rājyam ācchidya bhujyate

03,036.018a śīladoṣād ghṛṇāviṣṭa ānṛśaṃsyāt paraṃtapa

03,036.018c kleśāṃs titikṣase rājan nānyaḥ kaś cit praśaṃsati

03,036.018d*0133_01 śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ

03,036.018d*0133_02 anuvākahatā buddhir naiṣā tattvārthadarśinī

03,036.019a ghṛṇī brāhmaṇarūpo 'si kathaṃ kṣatre ajāyathāḥ

03,036.019c asyāṃ hi yonau jāyante prāyaśaḥ krūrabuddhayaḥ

03,036.020a aśrauṣīs tvaṃ rājadharmān yathā vai manur abravīt

03,036.020c krūrān nikṛtisaṃyuktān vihitān aśamātmakān

03,036.020d*0134_01 dhārtarāṣṭrān mahārāja kṣamase kiṃ durātmanaḥ

03,036.020d*0135_01 jñāne tapasi śaurye vā yasya na prathitaṃ yaśaḥ

03,036.020d*0135_02 vidyāyām atha lābhe vā mātur uccāra eva saḥ

03,036.021a kartavye puruṣavyāghra kim āsse pīṭhasarpavat

03,036.021c buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śrutenābhijanena ca

03,036.022a tṛṇānāṃ muṣṭinaikena himavantaṃ tu parvatam

03,036.022c channam icchasi kaunteya yo 'smān saṃvartum icchasi

03,036.023a ajñātacaryā gūḍhena pṛthivyāṃ viśrutena ca

03,036.023c divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṃ tvayā

03,036.024a bṛhacchāla ivānūpe śākhāpuṣpapalāśavān

03,036.024c hastī śveta ivājñātaḥ kathaṃ jiṣṇuś cariṣyati

03,036.025a imau ca siṃhasaṃkāśau bhrātarau sahitau śiśū

03,036.025c nakulaḥ sahadevaś ca kathaṃ pārtha cariṣyataḥ

03,036.026a puṇyakīrtī rājaputrī draupadī vīrasūr iyam

03,036.026c viśrutā katham ajñātā kṛṣṇā pārtha cariṣyati

03,036.027a māṃ cāpi rājañ jānanti ākumāram imāḥ prajāḥ

03,036.027c ajñātacaryāṃ paśyāmi meror iva nigūhanam

03,036.028a tathaiva bahavo 'smābhī rāṣṭrebhyo vipravāsitāḥ

03,036.028c rājāno rājaputrāś ca dhṛtarāṣṭram anuvratāḥ

03,036.029a na hi te 'py upaśāmyanti nikṛtānāṃ nirākṛtāḥ

03,036.029c avaśyaṃ tair nikartavyam asmākaṃ tatpriyaiṣibhiḥ

03,036.030a te 'py asmāsu prayuñjīran pracchannān subahūñ janān

03,036.030c ācakṣīraṃś ca no jñātvā tan naḥ syāt sumahad bhayam

03,036.031a asmābhir uṣitāḥ samyag vane māsās trayodaśa

03,036.031c parimāṇena tān paśya tāvataḥ parivatsarān

03,036.032a asti māsaḥ pratinidhir yathā prāhur manīṣiṇaḥ

03,036.032c pūtikān iva somasya tathedaṃ kriyatām iti

03,036.033a atha vānaḍuhe rājan sādhave sādhuvāhine

03,036.033c sauhityadānād ekasmād enasaḥ pratimucyate

03,036.034a tasmāc chatruvadhe rājan kriyatāṃ niścayas tvayā

03,036.034c kṣatriyasya tu sarvasya nānyo dharmo 'sti saṃyugāt

03,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,037.001a bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,037.001c niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ

03,037.001d*0136_01 śrutā me rājadharmāś ca varṇānāṃ ca pṛthak pṛthak

03,037.001d*0136_02 āyatyāṃ ca tadātve ca yaḥ paśyati sa paśyati

03,037.001d*0136_03 dharmasya jānamāno 'haṃ gatim agryāṃ sudurvidām

03,037.001d*0136_04 kathaṃ balāt kariṣyāmi meror iva vimardanam

03,037.002a sa muhūrtam iva dhyātvā viniścityetikṛtyatām

03,037.002c bhīmasenam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt

03,037.003a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata

03,037.003c idam anyat samādhatsva vākyaṃ me vākyakovida

03,037.004a mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt

03,037.004c ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata

03,037.005a sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite

03,037.005c sidhyanty arthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam

03,037.006a tvaṃ tu kevalacāpalyād baladarpocchritaḥ svayam

03,037.006c ārabdhavyam idaṃ karma manyase śṛṇu tatra me

03,037.007a bhūriśravāḥ śalaś caiva jalasaṃdhaś ca vīryavān

03,037.007c bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca droṇaputraś ca vīryavān

03,037.008a dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ

03,037.008c sarva eva kṛtāstrāś ca satataṃ cātatāyinaḥ

03,037.009a rājānaḥ pārthivāś caiva ye 'smābhir upatāpitāḥ

03,037.009c saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāś ca sāṃpratam

03,037.010a duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata

03,037.010c pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe

03,037.011a sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ

03,037.011c saṃvibhaktā hi mātrābhir bhogair api ca sarvaśaḥ

03,037.012a duryodhanena te vīrā mānitāś ca viśeṣataḥ

03,037.012c prāṇāṃs tyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ

03,037.013a samā yady api bhīṣmasya vṛttir asmāsu teṣu ca

03,037.013c droṇasya ca mahābāho kṛpasya ca mahātmanaḥ

03,037.014a avaśyaṃ rājapiṇḍas tair nirveśya iti me matiḥ

03,037.014c tasmāt tyakṣyanti saṃgrāme prāṇān api sudustyajān

03,037.015a sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ

03,037.015c ajeyāś ceti me buddhir api devaiḥ savāsavaiḥ

03,037.016a amarṣī nityasaṃhṛṣṭas tatra karṇo mahārathaḥ

03,037.016c sarvāstravid anādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ

03,037.017a anirjitya raṇe sarvān etān puruṣasattamān

03,037.017c aśakyo hy asahāyena hantuṃ duryodhanas tvayā

03,037.018a na nidrām adhigacchāmi cintayāno vṛkodara

03,037.018c ati sarvān dhanurgrāhān sūtaputrasya lāghavam

03,037.019a etad vacanam ājñāya bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ

03,037.019c babhūva vimanās trasto na caivovāca kiṃ cana

03,037.020a tayoḥ saṃvadator evaṃ tadā pāṇḍavayor dvayoḥ

03,037.020c ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

03,037.021a so 'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ

03,037.021c yudhiṣṭhiram idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ

03,037.022a yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam

03,037.022c manīṣayā tataḥ kṣipram āgato 'smi nararṣabha

03,037.023a bhīṣmād droṇāt kṛpāt karṇād droṇaputrāc ca bhārata

03,037.023b*0137_01 duryodhanān nṛpasutāt tathā duḥśāsanād api

03,037.023c yat te bhayam amitraghna hṛdi saṃparivartate

03,037.024a tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā

03,037.024c tac chrutvā dhṛtim āsthāya karmaṇā pratipādaya

03,037.024d*0138_01 pratipādya tu rājendra tataḥ kṣipraṃ jvaraṃ jahi

03,037.025a tata ekāntam unnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram

03,037.025c abravīd upapannārtham idaṃ vākyaviśāradaḥ

03,037.026a śreyasas te paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama

03,037.026c yenābhibhavitā śatrūn raṇe pārtho dhanaṃjayaḥ

03,037.027a gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīm iva

03,037.027c vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te

03,037.027e yām avāpya mahābāhur arjunaḥ sādhayiṣyati

03,037.028a astrahetor mahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu

03,037.028c varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava

03,037.028e śakto hy eṣa surān draṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca

03,037.029a ṛṣir eṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān

03,037.029c purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇor aṃśaḥ sanātanaḥ

03,037.030a astrāṇīndrāc ca rudrāc ca lokapālebhya eva ca

03,037.030c samādāya mahābāhur mahat karma kariṣyati

03,037.031a vanād asmāc ca kaunteya vanam anyad vicintyatām

03,037.031c nivāsārthāya yad yuktaṃ bhaved vaḥ pṛthivīpate

03,037.032a ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet

03,037.032c tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhaved udvegakārakaḥ

03,037.033a mṛgāṇām upayogaś ca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ

03,037.033c bibharṣi hi bahūn viprān vedavedāṅgapāragān

03,037.034a evam uktvā prapannāya śucaye bhagavān prabhuḥ

03,037.034c provāca yogatattvajño yogavidyām anuttamām

03,037.035a dharmarājñe tadā dhīmān vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

03,037.035c anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata

03,037.036a yudhiṣṭhiras tu dharmātmā tad brahma manasā yataḥ

03,037.036c dhārayām āsa medhāvī kāle kāle samabhyasan

03,037.037a sa vyāsavākyamudito vanād dvaitavanāt tataḥ

03,037.037c yayau sarasvatītīre kāmyakaṃ nāma kānanam

03,037.038a tam anvayur mahārāja śikṣākṣaravidas tathā

03,037.038c brāhmaṇās tapasā yuktā devendram ṛṣayo yathā

03,037.039a tataḥ kāmyakam āsādya punas te bharatarṣabhāḥ

03,037.039a*0139_01 **** **** rṣayo devapatiṃ yathā

03,037.039a*0139_02 saṃprāpya tad vanaṃ ramyaṃ

03,037.039c nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ

03,037.040a tatra te nyavasan rājan kaṃ cit kālaṃ manasvinaḥ

03,037.040c dhanurvedaparā vīrāḥ śṛṇvānā vedam uttamam

03,037.041a caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhair bāṇair mṛgārthinaḥ

03,037.041c pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi

03,038.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,038.001a kasya cit tv atha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,038.001c saṃsmṛtya munisaṃdeśam idaṃ vacanam abravīt

03,038.002a vivikte viditaprajñam arjunaṃ bharatarṣabham

03,038.002c sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan

03,038.003a sa muhūrtam iva dhyātvā vanavāsam ariṃdamaḥ

03,038.003c dhanaṃjayaṃ dharmarājo rahasīdam uvāca ha

03,038.004a bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata

03,038.004c dhanurvedaś catuṣpāda eteṣv adya pratiṣṭhitaḥ

03,038.005a brāhmaṃ daivam āsuraṃ ca saprayogacikitsitam

03,038.005c sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te 'bhijānanti kṛtsnaśaḥ

03,038.006a te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ

03,038.006c saṃvibhaktāś ca tuṣṭāś ca guruvat teṣu vartate

03,038.006d*0140_01 aikātmyaṃ ca gatāḥ sarve dhārtarāṣṭreṇa bhārata

03,038.007a sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttir anuttamā

03,038.007b*0141_01 ācāryā mānitās tuṣṭāḥ śāntiṃ vyavaharanty uta

03,038.007c śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ

03,038.008a adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā

03,038.008b*0142_01 sagrāmanagarā pārtha sasāgaravanākarā

03,038.008b*0143_01 anena brahmaṇā tāta sarvaṃ saṃpratipadyate

03,038.008c tvayi vyapāśrayo 'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ

03,038.008e tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālam ariṃdama

03,038.009a kṛṣṇadvaipāyanāt tāta gṛhītopaniṣan mayā

03,038.009c tayā prayuktayā samyag jagat sarvaṃ prakāśate

03,038.009e tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ

03,038.010a devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya

03,038.010c tapasā yojayātmānam ugreṇa bharatarṣabha

03,038.011a dhanuṣmān kavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ

03,038.011c na kasya cid dadan mārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam

03,038.011e indre hy astrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya

03,038.012a vṛtrād bhītais tadā devair balam indre samarpitam

03,038.012c tāny ekasthāni sarvāṇi tatas tvaṃ pratipatsyase

03,038.013a śakram eva prapadyasva sa te 'strāṇi pradāsyati

03,038.013b@003_0001 yogayuktasya te pārtha tatra nāsti vicāraṇā

03,038.013b@003_0002 pravarām atulāṃ satyāṃ nirdoṣāṃ sarvadā satām

03,038.013b@003_0003 tām ekaḥ pāṇḍaveṣv adya astraṃ prāpto dhanaṃjayaḥ

03,038.013b@003_0004 na cādharmam imaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam

03,038.013b@003_0005 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ kathaṃ cana

03,038.013b@003_0006 rorūyamāṇaṃ kaṭuka īrṣukaḥ kaṭukākṣaram

03,038.013b@003_0007 duṣṭaḥ ślāghanakaḥ kṣeptā hantātha vicikitsitaḥ

03,038.013b@003_0008 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā

03,038.013b@003_0009 atyāśī nāstiko 'dānto mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ

03,038.013b@003_0010 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ

03,038.013b@003_0011 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ

03,038.013b@003_0012 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣaś ca ha

03,038.013b@003_0013 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya

03,038.013b@003_0014 ānṛśaṃsyam anukrośaṃ satyaṃ karuṇaveditā

03,038.013b@003_0015 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam

03,038.013b@003_0016 dayā damaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā

03,038.013b@003_0017 mitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phālguna

03,038.013b@003_0018 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṣamā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ

03,038.013b@003_0019 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya

03,038.013b@003_0020 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ

03,038.013b@003_0021 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha

03,038.013b@003_0022 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva

03,038.013b@003_0023 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te

03,038.013b@003_0024 sarve 'bhisaṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala

03,038.013b@003_0025 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdama

03,038.013b@003_0026 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāstrāṇi ca vāsavāt

03,038.013b@003_0027 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt

03,038.013b@003_0028 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani

03,038.013b@003_0029 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi

03,038.013b@003_0030 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyate jayatāṃ varaḥ

03,038.013b@003_0031 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi

03,038.013b@003_0032 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi

03,038.013b@003_0033 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahyatas tava

03,038.013b@003_0034 śṛṇvatāṃ kila bhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata

03,038.013b@003_0035 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsave

03,038.013b@003_0036 kiṃ cid diśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava

03,038.013b@003_0037 kartum arhasi kaunteya maghavadvacanaṃ hitam

03,038.013c dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram

03,038.014a evam uktvā dharmarājas tam adhyāpayata prabhuḥ

03,038.014c dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam

03,038.014e anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaram agrajaḥ

03,038.015a nideśād dharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram

03,038.015c dhanur gāṇḍīvam ādāya tathākṣayyau maheṣudhī

03,038.016a kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān

03,038.016c hutvāgniṃ brāhmaṇān niṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ

03,038.017a prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ

03,038.017c vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvam udīkṣya ca

03,038.018a taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam

03,038.018c abruvan brāhmaṇāḥ siddhā bhūtāny antarhitāni ca

03,038.018d@004_0001 siddhacāraṇasaṃghāś ca gandharvāś ca tam abruvan

03,038.018d@004_0002 svasti vrataṃ samādhatsva saṃkalpas tava sidhyatām

03,038.018d@004_0003 manorathāś ca te sarve samṛdhyantāṃ mahāratha

03,038.018d@004_0004 evam ukto 'bhivādyaitān baddhāñjalipuṭas tathā

03,038.018d@004_0005 tapoyogamanāḥ pārthaḥ purohitam avandata

03,038.018d@004_0006 tataḥ prītamanā jiṣṇus tāv ubhāv abhyavandata

03,038.018d@004_0007 sahodarāv atirathau yudhiṣṭhiravṛkodarau

03,038.018d@004_0008 saṃklāntamanasau tūrṇam abhigamya mahārathau

03,038.018d@004_0009 yamau gāṇḍīvadhanvānam abhyavādayatām ubhau

03,038.018d@004_0010 abhivādya tu tau vīrāv ūcatuḥ pākaśāsanim

03,038.018d@004_0011 avāptavyāni sarvāṇi divyāny astrāṇi vāsavāt

03,038.018d@004_0012 astrāṇy āpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi

03,038.018d@004_0013 giro hy aśithilāḥ sarvā nirdoṣāḥ saṃmatāḥ satām

03,038.018d@004_0014 tvam ekaḥ pāṇḍaveṣv adya saṃprāpto 'si dhanaṃjaya

03,038.018d@004_0015 na cādharmavidaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam

03,038.018d@004_0016 draṣṭum icchanti kaunteya calacittaṃ śaṭhaṃ na ca

03,038.018d@004_0017 rorūyamāṇaḥ kaṭukam īrṣyakaḥ kaṭukākṣaraḥ

03,038.018d@004_0018 śaṭhakaḥ ślāghakaḥ kṣeptā hantā ca vicikitsitā

03,038.018d@004_0019 viśvastahantā māyāvī krodhano 'nṛtabhāṣitā

03,038.018d@004_0020 atyāśī nāstiko 'dātā mitradhṛk sarvaśaṅkitaḥ

03,038.018d@004_0021 ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho 'tha lolupaḥ

03,038.018d@004_0022 stenaś ca madyapaś caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ

03,038.018d@004_0023 saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ puruṣaś ca yaḥ

03,038.018d@004_0024 naite lokān āpnuvanti nirlokās te dhanaṃjaya

03,038.018d@004_0025 ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyaṃ karuṇaveditā

03,038.018d@004_0026 damaḥ sthitir dhṛtir dharmaḥ kṣamā rūpam anuttamam

03,038.018d@004_0027 dayā śamaś ca dharmaś ca gurupūjā kṛtajñatā

03,038.018d@004_0028 maitratā dvijabhaktiś ca vasanti tvayi phalguna

03,038.018d@004_0029 vyapekṣā sarvabhūteṣu kṛpā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ

03,038.018d@004_0030 tasmāt kauravya śakreṇa sameṣyasi dhanaṃjaya

03,038.018d@004_0031 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ

03,038.018d@004_0032 suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha

03,038.018d@004_0033 tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutām iva

03,038.018d@004_0034 tasmiṃs trayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaś ca te

03,038.018d@004_0035 sarve hi saṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala

03,038.018d@004_0036 sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣam ariṃdamam

03,038.018d@004_0037 muṣṭigrahaṇam ādatsva sarvāṇy astrāṇi vāsavāt

03,038.018d@004_0038 śataśṛṅge mahābāho maghavān idam abravīt

03,038.018d@004_0039 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvām upāghrāya mūrdhani

03,038.018d@004_0040 viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi

03,038.018d@004_0041 prāpya puṇyakṛtāṃ lokān raṃsyase jayatāṃ vara

03,038.018d@004_0042 mānitas tridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi

03,038.018d@004_0043 avāpya paramāstrāṇi pṛthivīṃ punar eṣyasi

03,038.018d@004_0044 guṇāṃs te vāsavas tāta khāṇḍavaṃ dahati tvayi

03,038.018d@004_0045 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ punaḥ punar abhāṣata

03,038.018d@004_0046 tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartum arhasi vāsavīm

03,038.018d@004_0047 kaṃ cid deśam itaḥ prāpya tapoyogamanā bhava

03,038.018d@004_0048 kartum arhasi kauravya maghavadvacanaṃ hitam

03,038.018d@004_0049 dīkṣito 'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭāsi tvaṃ puraṃdaram

03,038.018d@004_0050 tau pariṣvajya bībhatsuḥ kṛṣṇām āmantrya cābhibho

03,038.018d@004_0051 abhyavādayata prītaḥ tapasvipravarān api

03,038.018e kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yad yad icchasi

03,038.018f*0144_01 abruvan brāhmaṇāḥ pārtham iti kṛtvā jayāśiṣaḥ

03,038.018f*0145_01 saṃsādhayasva kaunteya dhruvo 'stu vijayas tava

03,038.019a taṃ siṃham iva gacchantaṃ śālaskandhorum arjunam

03,038.019c manāṃsy ādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanam abravīt

03,038.020a yat te kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya

03,038.020c tat te 'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayam icchasi

03,038.021a māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaś cid avāpnuyāt

03,038.021c brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā

03,038.021d*0146_01 idaṃ ca me paraṃ duḥkhaṃ yat tvāṃ pārtha suyodhanaḥ

03,038.021d*0146_02 dṛṣṭvā māṃ gaur iti prāha prahasan rājasaṃsadi

03,038.021d*0146_03 tasmād duḥkhād idaṃ duḥkhaṃ garīya iti me matiḥ

03,038.021d*0146_04 yad asmān prati sabhyeṣu bahv ayuktam abhāṣata

03,038.022a nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare

03,038.022c raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ

03,038.023a naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite

03,038.023c tuṣṭir buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini

03,038.024a tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite

03,038.024c jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyam aiśvaryam eva ca

03,038.024e āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava

03,038.024f*0147_01 balavadbhir viruddhena kāryam etat tvayānagha

03,038.024f*0147_02 prayāhy avighnenaivāśu vijayāya mahābala

03,038.025a namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hy anāmayam

03,038.025b*0148_01 dharmas tvāṃ dviṣataḥ pātu bhāskaraś ca vibhāvasuḥ

03,038.025b*0149_01 hrīḥ śrīḥ kīrtir dhṛtiḥ puṣṭir umā lakṣmīḥ sarasvatī

03,038.025b*0149_02 imā vai tava pānthasya pālayantu dhanaṃjaya

03,038.025b*0150_01 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanakārakaḥ

03,038.025b*0150_02 prapadye 'haṃ vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān

03,038.025b*0150_03 viśvedevāṃs tathā sādhyāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha

03,038.025b*0151_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī

03,038.025b*0152_01 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api

03,038.025b*0152_02 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanam

03,038.025b*0153_01 prāñjaliḥ pāṇḍavaṃ kṛṣṇā devānāṃ kurvatī namaḥ

03,038.025b*0153_02 vāgbhiḥ paramaśaktābhir maṅgalābhir abhāṣata

03,038.025b*0153_03 (25ab) namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha vanād vanam

03,038.025b*0153_04 dharmas tvāṃ juṣatāṃ pārtha bhāskaraś ca vibhāvasuḥ

03,038.025b*0153_05 brahmā tvāṃ brāhmaṇāś caiva pālayantu dhanaṃjaya

03,038.025b*0153_06 jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrātur vacanam āsthitaḥ

03,038.025b*0153_07 prapadyethā vasūn rudrān ādityān samarudgaṇān

03,038.025b*0153_08 viśvedevāṃs tathādityāñ śāntyarthaṃ bharatarṣabha

03,038.025b*0153_09 (25cd) svasti te 'stv āntarikṣebhyo divyebhyo bharatarṣabha

03,038.025b*0153_10 (25ef) pārthivebhyaś ca sarvebhyo ye ke cit paripanthinaḥ

03,038.025b*0153_11 avarodhād vane vāsāt sarvasvaharaṇād api

03,038.025b*0153_12 idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaś ca vivāsanāt

03,038.025b*0153_13 (21ab) mā smāhaṃ kṣatriyakule jātu cit punar ābhavam

03,038.025b*0153_14 (21cd) brāhmaṇebhyo namasyāmi yeṣāṃ nāyudhajīvikā

03,038.025b*0153_15 dhvaṃsitaḥ svagṛhebhyaś ca rāṣṭrāc ca bharatarṣabha

03,038.025b*0153_16 vane pratiṣṭhito bhūtvā sauhārdād avatiṣṭhase

03,038.025b*0153_17 jetā yaḥ sarvaśatrūṇāṃ yaḥ pāvakam atarpayat

03,038.025b*0153_18 janas tvāṃ paśyatīdānīṃ gacchantaṃ bharatarṣabha

03,038.025b*0153_19 asmin nūnaṃ mahāraṇye bhrātaraḥ suhṛdaś ca te

03,038.025b*0153_20 tvatkathāḥ kathayiṣyanti cāraṇā ṛṣayas tathā

03,038.025b*0153_21 (20ab) yat tat kuntī mahābāho jātasyaicchad dhanaṃjaya

03,038.025b*0153_22 (20cd) tat te sarvaṃ tathaivāstu yathā ca manasecchasi

03,038.025b*0153_23 vasudevasvasā devī tvām āryā punar āgatam

03,038.025b*0153_24 sā paśyatu pṛthā pārtha sahasrākṣam ivāditiḥ

03,038.025b*0153_25 (22ab) nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare

03,038.025b*0153_26 (22cd) raṃsyante tava karmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ

03,038.025b*0153_27 (23ab) naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite

03,038.025b*0153_28 (23cd) tuṣṭā buddhir bhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini

03,038.025b*0153_29 āśā saṃjāyate vīra tvayy araṇyaṃ prapadyati

03,038.025b*0153_30 (24ab) tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe pratiṣṭhite

03,038.025b*0153_31 (24cd) jīvitaṃ maraṇaṃ caiva svargo 'tha narakas tathā

03,038.025b*0153_32 (24ef) āpṛṣṭo me 'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava

03,038.025b*0153_33 kṛtāstraṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punar āgatam

03,038.025c svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhārata

03,038.025e divyebhyaś caiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ

03,038.025f*0154_01 evam uktvāśiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī

03,038.026a tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝn dhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ

03,038.026b*0155_01 kṛṣṇākaṭākṣapātheyaṃ hṛdi kṛtvā tato 'rjunaḥ

03,038.026c prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ

03,038.026d*0156_01 śanair iva diśaṃ vīra udīcīṃ bharatarṣabhaḥ

03,038.026d*0156_02 saṃharaṃs tarasā vṛkṣāṃl latāvallīś ca bhārata

03,038.026d*0156_03 asajjamāno vṛkṣeṣu jagāma sumahābalaḥ

03,038.027a tasya mārgād apākrāman sarvabhūtāni gacchataḥ

03,038.027c yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ

03,038.027d*0157_01 so 'gacchat parvatāṃs tāta tapodhananiṣevitān

03,038.027d*0157_02 divyaṃ haimavataṃ puṇyaṃ devajuṣṭaṃ paraṃtapaḥ

03,038.028a so 'gacchat parvataṃ puṇyam ekāhnaiva mahāmanāḥ

03,038.028c manojavagatir bhūtvā yogayukto yathānilaḥ

03,038.029a himavantam atikramya gandhamādanam eva ca

03,038.029c atyakrāmat sa durgāṇi divārātram atandritaḥ

03,038.030a indrakīlaṃ samāsādya tato 'tiṣṭhad dhanaṃjayaḥ

03,038.030c antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā

03,038.030d*0158_01 tac chrutvā sarvato dṛṣṭiṃ cārayām āsa pāṇḍavaḥ

03,038.030d*0159_01 gatvā sa ṣaḍ ahorātrān saptame 'hani pāṇḍavaḥ

03,038.030d*0159_02 prasthendrakīlasya śubhe tapoyogaparo 'bhavat

03,038.030d*0159_03 ūrdhvabāhur na cāṅgāni prāspandayata kiṃ cana

03,038.030d*0159_04 samāhitātmā niyataḥ sahasrākṣasuto 'cyutaḥ

03,038.031a tato 'paśyat savyasācī vṛkṣamūle tapasvinam

03,038.031c brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam

03,038.032a so 'bravīd arjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ

03,038.032c kas tvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmān kavacī śarī

03,038.032e nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ

03,038.033a neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānām ayam ālayaḥ

03,038.033c vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām

03,038.034a nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhi cit

03,038.034c nikṣipaitad dhanus tāta prāpto 'si paramāṃ gatim

03,038.035a ity anantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam

03,038.035c tathā vācam athābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo 'rjunam abravīt

03,038.035e na cainaṃ cālayām āsa dhairyāt sudṛḍhaniścayam

03,038.036a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasann iva

03,038.036c varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro 'ham arisūdana

03,038.037a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ

03,038.037c prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ

03,038.038a īpsito hy eṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me

03,038.038c tvatto 'dya bhagavann astraṃ kṛtsnam icchāmi veditum

03,038.039a pratyuvāca mahendras taṃ prītātmā prahasann iva

03,038.039c iha prāptasya kiṃ kāryam astrais tava dhanaṃjaya

03,038.039e kāmān vṛṇīṣva lokāṃś ca prāpto 'si paramāṃ gatim

03,038.040a evam uktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ

03,038.040c na lokān na punaḥ kāmān na devatvaṃ kutaḥ sukham

03,038.041a na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa

03,038.041c bhrātṝṃs tān vipine tyaktvā vairam apratiyātya ca

03,038.041e akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ

03,038.042a evam uktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam

03,038.042c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ

03,038.043a yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam

03,038.043c tadā dātāsmi te tāta divyāny astrāṇi sarvaśaḥ

03,038.044a kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ

03,038.044c darśanāt tasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargam eṣyasi

03,038.045a ity uktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ

03,038.045c arjuno 'py atha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ

03,039.001 janamejaya uvāca

03,039.001a bhagavañ śrotum icchāmi pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,039.001c vistareṇa kathām etāṃ yathāstrāṇy upalabdhavān

03,039.002a kathaṃ sa puruṣavyāghro dīrghabāhur dhanaṃjayaḥ

03,039.002c vanaṃ praviṣṭas tejasvī nirmanuṣyam abhītavat

03,039.003a kiṃ ca tena kṛtaṃ tatra vasatā brahmavittama

03,039.003c kathaṃ ca bhagavān sthāṇur devarājaś ca toṣitaḥ

03,039.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvatprasādād dvijottama

03,039.004c tvaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha ha

03,039.005a atyadbhutaṃ mahāprājña romaharṣaṇam arjunaḥ

03,039.005c bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila

03,039.005e purā praharatāṃ śreṣṭhaḥ saṃgrāmeṣv aparājitaḥ

03,039.006a yac chrutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāt

03,039.006c śūrāṇām api pārthānāṃ hṛdayāni cakampire

03,039.007a yad yac ca kṛtavān anyat pārthas tad akhilaṃ vada

03,039.007c na hy asya ninditaṃ jiṣṇoḥ susūkṣmam api lakṣaye

03,039.007e caritaṃ tasya śūrasya tan me sarvaṃ prakīrtaya

03,039.008 vaiśaṃpāyana uvāca

03,039.008a kathayiṣyāmi te tāta kathām etāṃ mahātmanaḥ

03,039.008c divyāṃ kauravaśārdūla mahatīm adbhutopamām

03,039.009a gātrasaṃsparśasaṃbandhaṃ tryambakeṇa sahānagha

03,039.009c pārthasya devadevena śṛṇu samyak samāgamam

03,039.010a yudhiṣṭhiraniyogāt sa jagāmāmitavikramaḥ

03,039.010c śakraṃ sureśvaraṃ draṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkaram

03,039.011a divyaṃ tad dhanur ādāya khaḍgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ

03,039.011c mahābalo mahābāhur arjunaḥ kāryasiddhaye

03,039.011e diśaṃ hy udīcīṃ kauravyo himavacchikharaṃ prati

03,039.012a aindriḥ sthiramanā rājan sarvalokamahārathaḥ

03,039.012c tvarayā parayā yuktas tapase dhṛtaniścayaḥ

03,039.012e vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoram eka evānvapadyata

03,039.013a nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāpakṣiniṣevitam

03,039.013c nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam

03,039.013d*0160_01 gandharvair apsarobhiś ca krīḍadbhir upaśobhitam

03,039.013d*0160_02 mattaiḥ kiṃpuruṣaiś caiva pānabhūmigatais tathā

03,039.013d*0160_03 tat priyābhiḥ samantāc ca vyāvṛtya parivīkṣitaḥ

03,039.013d*0160_04 jagāma naraśārdūlo devaṃ draṣṭuṃ pinākinam

03,039.014a tataḥ prayāte kaunteye vanaṃ mānuṣavarjitam

03,039.014c śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavad divi

03,039.015a puṣpavarṣaṃ ca sumahan nipapāta mahītale

03,039.015c meghajālaṃ ca vitataṃ chādayām āsa sarvataḥ

03,039.016a atītya vanadurgāṇi saṃnikarṣe mahāgireḥ

03,039.016c śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamāno 'rjunas tadā

03,039.017a tatrāpaśyad drumān phullān vihagair valgu nāditān

03,039.017c nadīś ca bahulāvartā nīlavaiḍūryasaṃnibhāḥ

03,039.018a haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutās tathā

03,039.018c puṃskokilarutāś caiva krauñcabarhiṇanāditāḥ

03,039.019a manoharavanopetās tasminn atiratho 'rjunaḥ

03,039.019c puṇyaśītāmalajalāḥ paśyan prītamanābhavat

03,039.020a ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo 'rjunas tadā

03,039.020c tapasy ugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ

03,039.021a darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājinavibhūṣitaḥ

03,039.021c pūrṇe pūrṇe trirātre tu māsam ekaṃ phalāśanaḥ

03,039.021e dviguṇenaiva kālena dvitīyaṃ māsam atyagāt

03,039.022a tṛtīyam api māsaṃ sa pakṣeṇāhāram ācaran

03,039.022c śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupayuktavān

03,039.023a caturthe tv atha saṃprāpte māsi pūrṇe tataḥ param

03,039.023c vāyubhakṣo mahābāhur abhavat pāṇḍunandanaḥ

03,039.023e ūrdhvabāhur nirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

03,039.024a sadopasparśanāc cāsya babhūvur amitaujasaḥ

03,039.024c vidyudambhoruhanibhā jaṭās tasya mahātmanaḥ

03,039.025a tato maharṣayaḥ sarve jagmur devaṃ pinākinam

03,039.025b*0161_01 nivedayiṣavaḥ pārthaṃ tapasy ugre samāsthitam

03,039.025c śitikaṇṭhaṃ mahābhāgaṃ praṇipatya prasādya ca

03,039.025e sarve nivedayām āsuḥ karma tat phalgunasya ha

03,039.026a eṣa pārtho mahātejā himavatpṛṣṭham āśritaḥ

03,039.026c ugre tapasi duṣpāre sthito dhūmāyayan diśaḥ

03,039.027a tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitam

03,039.027c saṃtāpayati naḥ sarvān asau sādhu nivāryatām

03,039.027d*0162_01 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bhāvitātmanām

03,039.027d*0162_02 umāpatir bhūtapatir vākyam etad uvāca ha

03,039.028 maheśvara uvāca

03,039.028a śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatam atandritāḥ

03,039.028c aham asya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sthitam

03,039.028d*0163_01 na vo viṣādaḥ kartavyaḥ phalgunaṃ prati sarvaśaḥ

03,039.029a nāsya svargaspṛhā kā cin naiśvaryasya na cāyuṣaḥ

03,039.029c yat tv asya kāṅkṣitaṃ sarvaṃ tat kariṣye 'ham adya vai

03,039.030 vaiśaṃpāyana uvāca

03,039.030a te śrutva śarvavacanam ṛṣayaḥ satyavādinaḥ

03,039.030c prahṛṣṭamanaso jagmur yathāsvaṃ punar āśramān

03,040.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,040.001a gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu

03,040.001c pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ

03,040.002a kairātaṃ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham

03,040.002c vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ

03,040.003a śrīmad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān

03,040.003c niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ

03,040.004a devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā

03,040.004c nānāveṣadharair hṛṣṭair bhūtair anugatas tadā

03,040.005a kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ

03,040.005c aśobhata tadā rājan sa devo 'tīva bhārata

03,040.006a kṣaṇena tad vanaṃ sarvaṃ niḥśabdam abhavat tadā

03,040.006c nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpy upāramat

03,040.006d*0164_01 preṣayitvā nu ditijaṃ mūkaṃ vā pārthaniścitam

03,040.006d*0164_02 mayepsitaṃ madīyais tu vastuṃ saha mahābalaḥ

03,040.006d*0164_03 tasmād arjunabāṇais tvaṃ nirviddho hi mamaiva ca

03,040.006d*0164_04 dehaṃ tyaktvā mahābāho mām evaiṣyasi dānava

03,040.007a sa saṃnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,040.007c mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam

03,040.008a vārāhaṃ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam

03,040.008c hantuṃ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ

03,040.009a gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya śarāṃś cāśīviṣopamān

03,040.009c sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan

03,040.010a yan māṃ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam

03,040.010c tasmāt tvāṃ pūrvam evāhaṃ neṣyāmi yamasādanam

03,040.011a taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam

03,040.011c kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥ

03,040.012a mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ

03,040.012c anādṛtyaiva tad vākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ

03,040.012d*0165_01 mumoca niśitaṃ bāṇaṃ vajrāśanisamaṃ balam

03,040.013a kirātaś ca samaṃ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ

03,040.013c pramumocāśaniprakhyaṃ śaram agniśikhopamam

03,040.014a tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ

03,040.014c mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā

03,040.015a yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate

03,040.015c tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayor abhavat tadā

03,040.016a sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva

03,040.016c mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam

03,040.017a dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham

03,040.017c kirātaveṣapracchannaṃ strīsahāyam amitrahā

03,040.017e tam abravīt prītamanāḥ kaunteyaḥ prahasann iva

03,040.018a ko bhavān aṭate śūnye vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ

03,040.018c na tvam asmin vane ghore bibheṣi kanakaprabha

03,040.019a kimarthaṃ ca tvayā viddho mṛgo 'yaṃ matparigrahaḥ

03,040.019c mayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso 'yam ihāgataḥ

03,040.020a kāmāt paribhavād vāpi na me jīvan vimokṣyase

03,040.020c na hy eṣa mṛgayādharmo yas tvayādya kṛto mayi

03,040.020e tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitāt parvatāśraya

03,040.021a ity uktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasann iva

03,040.021c uvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinam

03,040.021d*0166_01 na matkṛte tvayā vīra bhīḥ kāryā vanam antikāt

03,040.021d*0166_02 iyaṃ bhūmiḥ sadāsmākam ucitā vasatāṃ vane

03,040.021d*0166_03 tvayā tu duṣkaraḥ kasmād iha vāsaḥ prarocitaḥ

03,040.021d*0166_04 vayaṃ tu bahusattve 'smin nivasāmas tapodhana

03,040.021d*0166_05 bhavāṃs tu kṛṣṇavartmābhaḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ

03,040.021d*0166_06 arjuna uvāca

03,040.021d*0166_06 kathaṃ śūnyam imaṃ deśam ekākī vicariṣyati

03,040.021d*0166_07 gāṇḍīvam āśrayaṃ kṛtvā nārācāṃś cāgnisaṃnibhān

03,040.021d*0166_08 nivasāmi mahāraṇye dvitīya iva pāvakiḥ

03,040.021d*0166_09 eṣa cāpi mayā jantur mṛgarūpaṃ samāśritaḥ

03,040.021d*0166_10 kirāta uvāca

03,040.021d*0166_10 rākṣaso nihato ghoro hantuṃ mām iha cāgataḥ

03,040.021d*0166_11 mayaiṣa dhanunirmuktais tāḍitaḥ pūrvam eva hi

03,040.021d*0166_12 bāṇair abhihataḥ śete nītaś ca yamasādanam

03,040.022a mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvam eva parigrahaḥ

03,040.022c mamaiva ca prahāreṇa jīvitād vyavaropitaḥ

03,040.023a doṣān svān nārhase 'nyasmai vaktuṃ svabaladarpitaḥ

03,040.023c abhiṣakto 'smi mandātman na me jīvan vimokṣyase

03,040.024a sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakān aśanīn iva

03,040.024c ghaṭasva parayā śaktyā muñca tvam api sāyakān

03,040.024d*0167_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā kirātasyārjunas tadā

03,040.024d*0167_02 roṣam āhārayām āsa tāḍayām āsa ceṣubhiḥ

03,040.024d*0167_03 tato hṛṣṭena manasā pratijagrāha sāyakān

03,040.024d*0167_04 bhūyo bhūya iti prāha manda mandety uvāca ha

03,040.024d*0167_05 praharasva śarair etān nārācān marmabhedinaḥ

03,040.024d*0167_06 ity ukto bāṇavarṣaṃ sa mumoca sahasārjunaḥ

03,040.025a tatas tau tatra saṃrabdhau garjamānau muhur muhuḥ

03,040.025c śarair āśīviṣākārais tatakṣāte parasparam

03,040.026a tato 'rjunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat

03,040.026c tat prasannena manasā pratijagrāha śaṃkaraḥ

03,040.027a muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tat pratigṛhya pinākadhṛk

03,040.027c akṣatena śarīreṇa tasthau girir ivācalaḥ

03,040.028a sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tan moghībhūtaṃ dhanaṃjayaḥ

03,040.028c paramaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhv iti cābravīt

03,040.029a aho 'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥ

03,040.029c gāṇḍīvamuktān nārācān pratigṛhṇāty avihvalaḥ

03,040.030a ko 'yaṃ devo bhavet sākṣād rudro yakṣaḥ sureśvaraḥ

03,040.030c vidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṃ samāgamaḥ

03,040.031a na hi madbāṇajālānām utsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ

03,040.031c śakto 'nyaḥ sahituṃ vegam ṛte devaṃ pinākinam

03,040.032a devo vā yadi vā yakṣo rudrād anyo vyavasthitaḥ

03,040.032c aham enaṃ śarais tīkṣṇair nayāmi yamasādanam

03,040.033a tato hṛṣṭamanā jiṣṇur nārācān marmabhedinaḥ

03,040.033c vyasṛjac chatadhā rājan mayūkhān iva bhāskaraḥ

03,040.034a tān prasannena manasā bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

03,040.034c śūlapāṇiḥ pratyagṛhṇāc chilāvarṣam ivācalaḥ

03,040.035a kṣaṇena kṣīṇabāṇo 'tha saṃvṛttaḥ phalgunas tadā

03,040.035c vitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayam

03,040.036a cintayām āsa jiṣṇus tu bhagavantaṃ hutāśanam

03,040.036c purastād akṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave

03,040.037a kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yan me bāṇāḥ kṣayaṃ gatāḥ

03,040.037c ayaṃ ca puruṣaḥ ko 'pi bāṇān grasati sarvaśaḥ

03,040.038a aham enaṃ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaram

03,040.038c nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati

03,040.038d*0168_01 pragṛhyātha dhanuṣkoṭyā jyāpāśenāvakṛṣya ca

03,040.038d*0168_02 muṣṭibhiś cāpi hatavān vajrakalpair mahādyutiḥ

03,040.039a saṃprāyudhyad dhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahā

03,040.039c tad apy asya dhanur divyaṃ jagrāsa girigocaraḥ

03,040.040a tato 'rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇir atiṣṭhata

03,040.040c yuddhasyāntam abhīpsan vai vegenābhijagāma tam

03,040.041a tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgam asaktaṃ parvateṣv api

03,040.041c mumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥ

03,040.041e tasya mūrdhānam āsādya paphālāsivaro hi saḥ

03,040.042a tato vṛkṣaiḥ śilābhiś ca yodhayām āsa phalgunaḥ

03,040.042c yathā vṛkṣān mahākāyaḥ pratyagṛhṇād atho śilāḥ

03,040.043a kirātarūpī bhagavāṃs tataḥ pārtho mahābalaḥ

03,040.043c muṣṭibhir vajrasaṃsparśair dhūmam utpādayan mukhe

03,040.043e prajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi

03,040.044a tataḥ śakrāśanisamair muṣṭibhir bhṛśadāruṇaiḥ

03,040.044c kirātarūpī bhagavān ardayām āsa phalgunam

03,040.045a tataś caṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata

03,040.045c pāṇḍavasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ

03,040.046a sumuhūrtaṃ mahad yuddham āsīt tal lomaharṣaṇam

03,040.046c bhujaprahārasaṃyuktaṃ vṛtravāsavayor iva

03,040.047a jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātam urasā balī

03,040.047c pāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirāto 'py ahanad balāt

03,040.048a tayor bhujaviniṣpeṣāt saṃgharṣeṇorasos tathā

03,040.048c samajāyata gātreṣu pāvako 'ṅgāradhūmavān

03,040.049a tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam

03,040.049c tejasā vyākramad roṣāc cetas tasya vimohayan

03,040.050a tato nipīḍitair gātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau

03,040.050b*0169_01 sumuhūrtaṃ tathā dhyātvā sacetāḥ punar utthitaḥ

03,040.050b*0169_02 tataḥ prīto bhavas tasya bhagavān kāmanāśanaḥ

03,040.050c phalguno gātrasaṃruddho devadevena bhārata

03,040.051a nirucchvāso 'bhavac caiva saṃniruddho mahātmanā

03,040.051b*0170_01 ātmānaṃ darśayām āsa phālgunaḥ paravīrahā

03,040.051b*0170_02 dhṛtim āsthāya mahatīṃ tolayām āsa śaṃkaram

03,040.051b*0170_03 tāvad āsthāya rūpaṃ svam uvāca bhagavān bhavaḥ

03,040.051c tataḥ papāta saṃmūḍhas tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ

03,040.051d*0171_01 sa muhūrtaṃ tathā bhūtvā sacetāḥ punar utthitaḥ

03,040.051d*0171_02 rudhireṇāplutāṅgas tu pāṇḍavo bhṛśaduḥkhitaḥ

03,040.051d*0171_03 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatvā bhagavantaṃ pinākinam

03,040.051d*0171_04 mṛnmayaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā mālyenāpūjayad bhavam

03,040.051d*0171_05 tac ca mālyaṃ tadā pārthaḥ kirātaśirasi sthitam

03,040.051d*0171_06 apaśyat pāṇḍavaśreṣṭho harṣeṇa prakṛtiṃ gataḥ

03,040.051d*0171_07 papāta pādayos tasya tataḥ prīto 'bhavad bhavaḥ

03,040.051d*0172_01 uvāca cainaṃ vacasā meghagambhīragīr haraḥ

03,040.051d*0172_02 jātavismayam ālokya tataḥ kṣīṇāṅgasaṃhatim

03,040.052 bhagavān uvāca

03,040.052a bho bho phalguna tuṣṭo 'smi karmaṇāpratimena te

03,040.052c śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ

03,040.053a samaṃ tejaś ca vīryaṃ ca mamādya tava cānagha

03,040.053c prītas te 'haṃ mahābāho paśya māṃ puruṣarṣabha

03,040.054a dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvaṛṣir bhavān

03,040.054c vijeṣyasi raṇe śatrūn api sarvān divaukasaḥ

03,040.054d*0173_01 prītyā ca te 'haṃ dāsyāmi yad astram anivāritam

03,040.054d*0173_02 tvaṃ hi śakto madīyaṃ tac chastraṃ dhārayituṃ kṣaṇāt

03,040.055 vaiśaṃpāyana uvāca

03,040.055a tato devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam

03,040.055c dadarśa phalgunas tatra saha devyā mahādyutim

03,040.056a sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā praṇipatya ca

03,040.056c prasādayām āsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ

03,040.057 arjuna uvāca

03,040.057a kapardin sarvabhūteśa bhaganetranipātana

03,040.057c vyatikramaṃ me bhagavan kṣantum arhasi śaṃkara

03,040.057d*0174_01 devadeva mahādeva nīlagrīva jaṭādhara

03,040.057d*0174_02 kāraṇānāṃ ca paramaṃ jāne tvāṃ tryambakaṃ vibhum

03,040.057d*0174_03 devānāṃ ca gatiṃ devaṃ tvatprasūtam idaṃ jagat

03,040.057d*0174_04 ajeyas tvaṃ tribhir lokaiḥ sadevāsuramānuṣaiḥ

03,040.057d*0174_05 śivāya viṣṇurūpāya viṣṇave śivarūpiṇe

03,040.057d*0174_06 dakṣayajñavināśāya harirudrāya vai namaḥ

03,040.057d*0174_07 lalāṭākṣāya śarvāya mīḍhuṣe śūlapāṇaye

03,040.057d*0174_08 pinākagoptre sūryāya mārjālīyāya vedhase

03,040.057d*0174_09 prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtamaheśvara

03,040.057d*0174_10 gaṇeśaṃ jagataḥ śaṃbhuṃ lokakāraṇakāraṇam

03,040.057d*0174_11 pradhānapuruṣātītaṃ paraṃ sūkṣmataraṃ haram

03,040.058a bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto 'smīmaṃ mahāgirim

03,040.058c dayitaṃ tava deveśa tāpasālayam uttamam

03,040.059a prasādaye tvāṃ bhagavan sarvabhūtanamaskṛta

03,040.059c na me syād aparādho 'yaṃ mahādevātisāhasāt

03,040.060a kṛto mayā yad ajñānād vimardo 'yaṃ tvayā saha

03,040.060c śaraṇaṃ saṃprapannāya tat kṣamasvādya śaṃkara

03,040.061 vaiśaṃpāyana uvāca

03,040.061a tam uvāca mahātejāḥ prahasya vṛṣabhadhvajaḥ

03,040.061c pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kṣāntam ity eva phalgunam

03,040.061d*0175_01 pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prītātmā bhagavān haraḥ

03,040.061d*0175_02 punaḥ pārthaṃ sāntvapūrvam uvāca vṛṣabhadhvajaḥ

03,040.061d*0176_01 gaṅgāṅkitajaṭaḥ śarvaḥ pārthasyāmitatejasaḥ

03,040.061d*0176_02 pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ vṛttaṃ tāmratalāṅgulim

03,041.001 bhagavān uvāca

03,041.001a naras tvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān

03,041.001c badaryāṃ taptavān ugraṃ tapo varṣāyutān bahūn

03,041.002a tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame

03,041.002c yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat

03,041.003a śakrābhiṣeke sumahad dhanur jaladanisvanam

03,041.003c pragṛhya dānavāḥ śastās tvayā kṛṣṇena ca prabho

03,041.004a etat tad eva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam

03,041.004c māyām āsthāya yad grastaṃ mayā puruṣasattama

03,041.004e tūṇau cāpy akṣayau bhūyas tava pārtha yathocitau

03,041.004f*0177_01 bhaviṣyati śarīraṃ ca nīrujaṃ kurunandana

03,041.005a prītimān asmi vai pārtha tava satyaparākrama

03,041.005c gṛhāṇa varam asmattaḥ kāṅkṣitaṃ yan nararṣabha

03,041.006a na tvayā sadṛśaḥ kaś cit pumān martyeṣu mānada

03,041.006c divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānam ariṃdama

03,041.007 arjuna uvāca

03,041.007a bhagavan dadāsi cen mahyaṃ kāmaṃ prītyā vṛṣadhvaja

03,041.007c kāmaye divyam astraṃ tad ghoraṃ pāśupataṃ prabho

03,041.008a yat tad brahmaśiro nāma raudraṃ bhīmaparākramam

03,041.008c yugānte dāruṇe prāpte kṛtsnaṃ saṃharate jagat

03,041.008d*0178_01 karṇabhīṣmakṛpadroṇair bhavitā tu mahāhavaḥ

03,041.008d*0178_02 tvatprasādān mahādeva jayeyaṃ tān yathā yudhi

03,041.008d*0179_01 brahmāstrajñānasaṃpannair bhavitā me mahāhavaḥ

03,041.009a daheyaṃ yena saṃgrāme dānavān rākṣasāṃs tathā

03,041.009c bhūtāni ca piśācāṃś ca gandharvān atha pannagān

03,041.010a yataḥ śūlasahasrāṇi gadāś cograpradarśanāḥ

03,041.010c śarāś cāśīviṣākārāḥ saṃbhavanty anumantritāḥ

03,041.011a yudhyeyaṃ yena bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca

03,041.011c sūtaputreṇa ca raṇe nityaṃ kaṭukabhāṣiṇā

03,041.012a eṣa me prathamaḥ kāmo bhagavan bhaganetrahan

03,041.012c tvatprasādād vinirvṛttaḥ samarthaḥ syām ahaṃ yathā

03,041.013 bhagavān uvāca

03,041.013a dadāni te 'straṃ dayitam ahaṃ pāśupataṃ mahat

03,041.013c samartho dhāraṇe mokṣe saṃhāre cāpi pāṇḍava

03,041.014a naitad veda mahendro 'pi na yamo na ca yakṣarāṭ

03,041.014c varuṇo vātha vā vāyuḥ kuto vetsyanti mānavāḥ

03,041.015a na tv etat sahasā pārtha moktavyaṃ puruṣe kva cit

03,041.015c jagad vinirdahet sarvam alpatejasi pātitam

03,041.016a avadhyo nāma nāsty asya trailokye sacarācare

03,041.016c manasā cakṣuṣā vācā dhanuṣā ca nipātyate

03,041.017 vaiśaṃpāyana uvāca

03,041.017a tac chrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ

03,041.017c upasaṃgṛhya viśveśam adhīṣveti ca so 'bravīt

03,041.018a tatas tv adhyāpayām āsa sarahasya nivartanam

03,041.018c tad astraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantam ivāntakam

03,041.019a upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣam umāpatim

03,041.019c pratijagrāha tac cāpi prītimān arjunas tadā

03,041.020a tataś cacāla pṛthivī saparvatavanadrumā

03,041.020c sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā

03,041.021a śaṅkhadundubhighoṣāś ca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ

03,041.021c tasmin muhūrte saṃprāpte nirghātaś ca mahān abhūt

03,041.022a athāstraṃ jājvalad ghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ

03,041.022c mūrtimad viṣṭhitaṃ pārśve dadṛśur devadānavāḥ

03,041.023a spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ

03,041.023c yat kiṃ cid aśubhaṃ dehe tat sarvaṃ nāśam eyivat

03,041.024a svargaṃ gacchety anujñātas tryambakena tadārjunaḥ

03,041.024c praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalir devam aikṣata

03,041.025a tataḥ prabhus tridivanivāsināṃ vaśī; mahāmatir giriśa umāpatiḥ śivaḥ

03,041.025c dhanur mahad ditijapiśācasūdanaṃ; dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam

03,041.026a tataḥ śubhaṃ girivaram īśvaras tadā; sahomayā sitataṭasānukandaram

03,041.026c vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ; jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ

03,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,042.001a tasya saṃpaśyatas tv eva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ

03,042.001c jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān

03,042.002a tato 'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā

03,042.002c mayā sākṣān mahādevo dṛṣṭa ity eva bhārata

03,042.003a dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ

03,042.003c pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā

03,042.004a kṛtārthaṃ cāvagacchāmi param ātmānam ātmanā

03,042.004c śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam

03,042.004d*0180_01 ity evaṃ cintayānasya pārthasyāmitatejasaḥ

03,042.005a tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayan sarvato diśaḥ

03,042.005c yādogaṇavṛtaḥ śrīmān ājagāma jaleśvaraḥ

03,042.006a nāgair nadair nadībhiś ca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ

03,042.006c varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśam āgamat

03,042.007a atha jāmbūnadavapur vimānena mahārciṣā

03,042.007c kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ

03,042.008a vidyotayann ivākāśam adbhutopamadarśanaḥ

03,042.008c dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ

03,042.009a tathā lokāntakṛc chrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān

03,042.009c mūrty amūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ

03,042.010a daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt

03,042.010c vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan

03,042.011a trīṃl lokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān

03,042.011c dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite

03,042.012a bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ

03,042.012c samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam

03,042.013a tato muhūrtād bhagavān airāvataśirogataḥ

03,042.013c ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ

03,042.014a pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

03,042.014c śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ

03,042.015a saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ

03,042.015c śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ

03,042.016a atha meghasvano dhīmān vyājahāra śubhāṃ giram

03,042.016c yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśam āsthitaḥ

03,042.017a arjunārjuna paśyāsmāṃl lokapālān samāgatān

03,042.017c dṛṣṭiṃ te vitarāmo 'dya bhavān arho hi darśanam

03,042.018a pūrvarṣir amitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ

03,042.018c niyogād brahmaṇas tāta martyatāṃ samupāgataḥ

03,042.018e tvaṃ vāsavasamudbhūto mahāvīryaparākramaḥ

03,042.018f*0181_01 bhīṣmaḥ paramadharmātmā saṃsādhyaś ca raṇe 'nagha

03,042.018f*0182_01 tvayā saha samudbhūto mahāvīryaḥ pitāmahaḥ

03,042.019a kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam

03,042.019c dānavāś ca mahāvīryā ye manuṣyatvam āgatāḥ

03,042.019e nivātakavacāś caiva saṃsādhyāḥ kurunandana

03,042.020a pitur mamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ

03,042.020c karṇaḥ sa sumahāvīryas tvayā vadhyo dhanaṃjaya

03,042.021a aṃśāś ca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām

03,042.021c tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām

03,042.021e gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvam arikarśana

03,042.022a akṣayā tava kīrtiś ca loke sthāsyati phalguna

03,042.022c tvayā sākṣān mahādevas toṣito hi mahāmṛdhe

03,042.022e laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha

03,042.023a gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍam aprativāraṇam

03,042.023c anenāstreṇa sumahat tvaṃ hi karma kariṣyasi

03,042.024a pratijagrāha tat pārtho vidhivat kurunandanaḥ

03,042.024c samantraṃ sopacāraṃ ca samokṣaṃ sanivartanam

03,042.025a tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ

03,042.025c paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ

03,042.026a pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ

03,042.026c paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ

03,042.027a mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān

03,042.027c pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān

03,042.028a ebhis tadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye

03,042.028c daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām

03,042.029a tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān

03,042.029c gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ

03,042.030a anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi

03,042.030c tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ

03,042.030d*0183_01 tatas tān vāruṇān divyān astrān astravidāṃ varaḥ

03,042.030d*0183_02 pratijagrāha vidhivad varuṇād vāsavis tadā

03,042.031a tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo 'bhyabhāṣata

03,042.031c datteṣv astreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca

03,042.031d*0184_01 prīto 'ham api te prājña pāṇḍaveya mahābala

03,042.031d*0184_02 tvayā saha samāgamya ajitena tathaiva ca

03,042.032a savyasācin mahābāho pūrvadeva sanātana

03,042.032c sahāsmābhir bhavāñ śrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ

03,042.032d*0185_01 darśanāt te tv idaṃ divyaṃ pradiśāmi nararṣabha

03,042.032d*0185_02 amanuṣyān mahābāho durjayān api jeṣyasi

03,042.033a matto 'pi tvaṃ gṛhāṇāstram antardhānaṃ priyaṃ mama

03,042.033b*0186_01 gṛhṇātv astram anuttamam

03,042.033b*0186_02 anena tvam anīkāni dhārtarāṣṭrasya dhakṣyasi

03,042.033b*0186_03 tad idaṃ pratigṛhṇīṣva

03,042.033c ojastejodyutiharaṃ prasvāpanam arātihan

03,042.033d*0187_01 mahātmanā śaṃkareṇa tripuraṃ nihataṃ yadā

03,042.033d*0187_02 tadaitad astraṃ nirmuktaṃ yena dagdhā mahāsurāḥ

03,042.033d*0187_03 tvadartham udyataṃ cedaṃ mayā satyaparākrama

03,042.033d*0187_04 tvam arho dhāraṇe cāsya merupratimagaurava

03,042.034a tato 'rjuno mahābāhur vidhivat kurunandanaḥ

03,042.034c kauberam api jagrāha divyam astraṃ mahābalaḥ

03,042.035a tato 'bravīd devarājaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam

03,042.035c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ

03,042.036a kuntīmātar mahābāho tvam īśānaḥ purātanaḥ

03,042.036c parāṃ siddhim anuprāptaḥ sākṣād devagatiṃ gataḥ

03,042.037a devakāryaṃ hi sumahat tvayā kāryam ariṃdama

03,042.037c āroḍhavyas tvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute

03,042.038a ratho mātalisaṃyukta āgantā tvatkṛte mahīm

03,042.038c tatra te 'haṃ pradāsyāmi divyāny astrāṇi kaurava

03,042.039a tān dṛṣṭvā lokapālāṃs tu sametān girimūrdhani

03,042.039c jagāma vismayaṃ dhīmān kuntīputro dhanaṃjayaḥ

03,042.040a tato 'rjuno mahātejā lokapālān samāgatān

03,042.040c pūjayām āsa vidhivad vāgbhir adbhiḥ phalair api

03,042.041a tataḥ pratiyayur devāḥ pratipūjya dhanaṃjayam

03,042.041c yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanojavāḥ

03,042.042a tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ

03,042.042c kṛtārtham iva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ

03,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,043.001a gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ

03,043.001c cintayām āsa rājendra devarājarathāgamam

03,043.002a tataś cintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ

03,043.002c ratho mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ

03,043.003a nabho vitimiraṃ kurvañ jaladān pāṭayann iva

03,043.003c diśaḥ saṃpūrayan nādair mahāmegharavopamaiḥ

03,043.004a asayaḥ śaktayo bhīmā gadāś cograpradarśanāḥ

03,043.004c divyaprabhāvāḥ prāsāś ca vidyutaś ca mahāprabhāḥ

03,043.005a tathaivāśanayas tatra cakrayuktā huḍāguḍāḥ

03,043.005c vāyusphoṭāḥ sanirghātā barhimeghanibhasvanāḥ

03,043.006a tatra nāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ

03,043.006c sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāś ca yathopalāḥ

03,043.007a daśa vājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasām

03,043.007c vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ ratham

03,043.008a tatrāpaśyan mahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabham

03,043.008c dhvajam indīvaraśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇam

03,043.009a tasmin rathe sthitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitam

03,043.009c dṛṣṭvā pārtho mahābāhur devam evānvatarkayat

03,043.010a tathā tarkayatas tasya phalgunasyātha mātaliḥ

03,043.010c saṃnataḥ praśrito bhūtvā vākyam arjunam abravīt

03,043.011a bho bho śakrātmaja śrīmāñ śakras tvāṃ draṣṭum icchati

03,043.011c ārohatu bhavāñ śīghraṃ ratham indrasya saṃmatam

03,043.012a āha mām amaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ

03,043.012c kuntīsutam iha prāptaṃ paśyantu tridaśālayāḥ

03,043.013a eṣa śakraḥ parivṛto devair ṛṣigaṇais tathā

03,043.013c gandharvair apsarobhiś ca tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate

03,043.014a asmāl lokād devalokaṃ pākaśāsanaśāsanāt

03,043.014c āroha tvaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punar eṣyasi

03,043.015 arjuna uvāca

03,043.015a mātale gaccha śīghraṃ tvam ārohasva rathottamam

03,043.015c rājasūyāśvamedhānāṃ śatair api sudurlabham

03,043.016a pārthivaiḥ sumahābhāgair yajvabhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,043.016c daivatair vā samāroḍhuṃ dānavair vā rathottamam

03,043.017a nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ

03,043.017c draṣṭuṃ vāpy atha vā spraṣṭum āroḍhuṃ kuta eva tu

03,043.018a tvayi pratiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini

03,043.018c paścād aham athārokṣye sukṛtī satpathaṃ yathā

03,043.019 vaiśaṃpāyana uvāca

03,043.019a tasya tad vacanaṃ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ

03,043.019c āruroha rathaṃ śīghraṃ hayān yeme ca raśmibhiḥ

03,043.020a tato 'rjuno hṛṣṭamanā gaṅgāyām āplutaḥ śuciḥ

03,043.020c jajāpa japyaṃ kaunteyo vidhivat kurunandanaḥ

03,043.021a tataḥ pitṝn yathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi

03,043.021c mandaraṃ śailarājaṃ tam āpraṣṭum upacakrame

03,043.022a sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇām

03,043.022c tvaṃ sadā saṃśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām

03,043.023a tvatprasādāt sadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ

03,043.023c svargaṃ prāptāś caranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ

03,043.024a adrirāja mahāśaila munisaṃśraya tīrthavan

03,043.024c gacchāmy āmantrayāmi tvāṃ sukham asmy uṣitas tvayi

03,043.025a tava sānūni kuñjāś ca nadyaḥ prasravaṇāni ca

03,043.025c tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭāny anekaśaḥ

03,043.025d*0188_01 phalāni ca sugandhīni bhakṣitāni tatas tataḥ

03,043.025d*0188_02 susugandhāś ca vāryoghās tvac charīraviniḥsṛtāḥ

03,043.025d*0188_03 amṛtāsvādanīyā me pītāḥ prasravaṇodakāḥ

03,043.025d*0188_04 śiśur yathā pitur aṅke susukhaṃ vartate naga

03,043.025d*0188_05 tathā tavāṅke lalitaṃ śailarāja mayā prabho

03,043.025d*0188_06 apsarogaṇasaṃkīrṇe brahmaghoṣānunādite

03,043.025d*0188_07 sukham asmy uṣitaḥ śaila tava sānuṣu nityadā

03,043.026a evam uktvārjunaḥ śailam āmantrya paravīrahā

03,043.026c āruroha rathaṃ divyaṃ dyotayann iva bhāskaraḥ

03,043.027a sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā

03,043.027c ūrdhvam ācakrame dhīmān prahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ

03,043.028a so 'darśanapathaṃ yātvā martyānāṃ bhūmicāriṇām

03,043.028c dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ

03,043.029a na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ

03,043.029c svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā

03,043.030a tārārūpāṇi yānīha dṛśyante dyutimanti vai

03,043.030c dīpavad viprakṛṣṭatvād aṇūni sumahānty api

03,043.031a tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ

03,043.031c dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayārciṣā

03,043.032a tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāś ca nihatā yudhi

03,043.032c tapasā ca jitasvargāḥ saṃpetuḥ śatasaṃghaśaḥ

03,043.033a gandharvāṇāṃ sahasrāṇi sūryajvalanatejasām

03,043.033c guhyakānām ṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ

03,043.034a lokān ātmaprabhān paśyan phalguno vismayānvitaḥ

03,043.034c papraccha mātaliṃ prītyā sa cāpy enam uvāca ha

03,043.035a ete sukṛtinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣv avasthitāḥ

03,043.035c yān dṛṣṭavān asi vibho tārārūpāṇi bhūtale

03,043.036a tato 'paśyat sthitaṃ dvāri sitaṃ vaijayinaṃ gajam

03,043.036c airāvataṃ caturdantaṃ kailāsam iva śṛṅgiṇam

03,043.037a sa siddhamārgam ākramya kurupāṇḍavasattamaḥ

03,043.037c vyarocata yathā pūrvaṃ māndhātā pārthivottamaḥ

03,043.038a aticakrāma lokān sa rājñāṃ rājīvalocanaḥ

03,043.038b*0189_01 evaṃ sa saṃkramaṃs tatra svargaloke mahāyaśāḥ

03,043.038c tato dadarśa śakrasya purīṃ tām amarāvatīm

03,044.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,044.001a sa dadarśa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām

03,044.001c sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapair upaśobhitām

03,044.002a tatra saugandhikānāṃ sa drumāṇāṃ puṇyagandhinām

03,044.002c upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā

03,044.003a nandanaṃ ca vanaṃ divyam apsarogaṇasevitam

03,044.003c dadarśa divyakusumair āhvayadbhir iva drumaiḥ

03,044.004a nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā

03,044.004c sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhaparāṅmukhaiḥ

03,044.005a nāyajvabhir nānṛtakair na vedaśrutivarjitaiḥ

03,044.005c nānāplutāṅgais tīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ

03,044.006a nāpi yajñahanaiḥ kṣudrair draṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃ cana

03,044.006c pānapair gurutalpaiś ca māṃsādair vā durātmabhiḥ

03,044.007a sa tad divyaṃ vanaṃ paśyan divyagītanināditam

03,044.007c praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm

03,044.008a tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ

03,044.008c saṃsthitāny abhiyātāni dadarśāyutaśas tadā

03,044.009a saṃstūyamāno gandharvair apsarobhiś ca pāṇḍavaḥ

03,044.009c puṣpagandhavahaiḥ puṇyair vāyubhiś cānuvījitaḥ

03,044.009d*0190_01 puṣpotkaraiḥ śubhaiḥ so 'tha kīryamāṇo nararṣabhaḥ

03,044.010a tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ

03,044.010c hṛṣṭāḥ saṃpūjayām āsuḥ pārtham akliṣṭakāriṇam

03,044.011a āśīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditranisvanaiḥ

03,044.011c pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam

03,044.012a nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam

03,044.012c indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ

03,044.013a tatra sādhyās tathā viśve maruto 'thāśvināv api

03,044.013c ādityā vasavo rudrās tathā brahmarṣayo 'malāḥ

03,044.014a rājarṣayaś ca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ

03,044.014c tumburur nāradaś caiva gandharvau ca hahāhuhū

03,044.015a tān sarvān sa samāgamya vidhivat kurunandanaḥ

03,044.015c tato 'paśyad devarājaṃ śatakratum ariṃdamam

03,044.016a tataḥ pārtho mahābāhur avatīrya rathottamāt

03,044.016c dadarśa sākṣād devendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam

03,044.017a pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā

03,044.017c divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā

03,044.018a viśvāvasuprabhṛtibhir gandharvaiḥ stutivandanaiḥ

03,044.018c stūyamānaṃ dvijāgryaiś ca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ

03,044.019a tato 'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamad balī

03,044.019c sa cainam anuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata

03,044.020a tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite

03,044.020c śakraḥ pāṇau gṛhītvainam upāveśayad antike

03,044.021a mūrdhni cainam upāghrāya devendraḥ paravīrahā

03,044.021c aṅkam āropayām āsa praśrayāvanataṃ tadā

03,044.022a sahasrākṣaniyogāt sa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā

03,044.022c adhyakrāmad ameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ

03,044.023a tataḥ premṇā vṛtraśatrur arjunasya śubhaṃ mukham

03,044.023c pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan

03,044.023d*0191_01 divyakāntākarāhūtavālavyajanamārutaiḥ

03,044.024a parimārjamānaḥ śanakair bāhū cāsyāyatau śubhau

03,044.024c jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāv iva hiraṇmayau

03,044.025a vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ

03,044.025c muhur muhur vajradharo bāhū saṃsphālayañ śanaiḥ

03,044.026a smayann iva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk

03,044.026c harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā

03,044.027a ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām

03,044.027c sūryācandramasau vyomni caturdaśyām ivoditau

03,044.028a tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā

03,044.028c gandharvās tumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu

03,044.029a ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā

03,044.029c urvaśī miśrakeśī ca ḍuṇḍur gaurī varūthinī

03,044.030a gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā

03,044.030c citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā

03,044.031a etāś cānyāś ca nanṛtus tatra tatra varāṅganāḥ

03,044.031c cittapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ

03,044.032a mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ

03,044.032c kaṭākṣahāvamādhuryaiś cetobuddhimanoharāḥ

03,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.001a tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyam uttamam

03,045.001c śakrasya matam ājñāya pārtham ānarcur añjasā

03,045.002a pādyam ācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam

03,045.002c praveśayām āsur atho puraṃdaraniveśanam

03,045.003a evaṃ saṃpūjito jiṣṇur uvāsa bhavane pituḥ

03,045.003c upaśikṣan mahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ

03,045.004a śakrasya hastād dayitaṃ vajram astraṃ durutsaham

03,045.004c aśanīś ca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ

03,045.005a gṛhītāstras tu kaunteyo bhrātṝn sasmāra pāṇḍavaḥ

03,045.005c puraṃdaraniyogāc ca pañcābdam avasat sukhī

03,045.006a tataḥ śakro 'bravīt pārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate

03,045.006c nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenād avāpnuhi

03,045.007a vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yan na vidyate

03,045.007c tad arjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati

03,045.008a sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ

03,045.008c sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ

03,045.008d*0192_01 gītavāditranṛtyāni bhūya evādideśa ha

03,045.008d*0192_02 tathāpi nālabhac charma tarasvī dyūtakāritam

03,045.008d*0192_03 duḥśāsanavadhāmarṣī śakuneḥ saubalasya ca

03,045.008d*0192_04 tatas tenātulāṃ prītim upagamya kva cit kva cit

03,045.008d*0192_05 gāndharvam atulaṃ nṛtyaṃ vāditraṃ copalabdhavān

03,045.008d*0192_06 sa śikṣito nṛtyaguṇān anekān

03,045.008d*0192_07 vāditragītārthaguṇāṃś ca sarvān

03,045.008d*0192_08 na śarma lebhe paravīrahantā

03,045.008d*0192_09 bhrātṝn smaran mātaraṃ caiva kuntīm

03,045.008d*0192a_01 tad indras tasya vijñāya cikīrṣitam anuttamam

03,045.008d@006_0000 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.008d@006_0001 ādāv evātha taṃ śakraś citrasenaṃ raho 'bravīt

03,045.008d@006_0002 pārthasya cakṣur urvaśyāṃ saktaṃ vijñāya vāsava

03,045.008d@006_0003 gandharvarāja gacchādya prahito 'psarasāṃ varām

03,045.008d@006_0004 urvaśīṃ puruṣavyāghra sopātiṣṭhatu phālgunam

03,045.008d@006_0005 yathārcito gṛhītāstro vidyayā man niyogataḥ

03,045.008d@006_0006 tathā tvayā vidhātavyaṃ strīṣu saṅgaviśāradaḥ

03,045.008d@006_0007 evam uktas tathety uktvā so 'nujñāṃ prāpya vāsavāt

03,045.008d@006_0008 gandharvarājo 'psarasam abhyagād urvaśīṃ varām

03,045.008d@006_0009 tāṃ dṛṣṭvā vidito hṛṣṭaḥ svāgatenārcitas tayā

03,045.008d@006_0010 sukhāsīnaḥ sukhāsīnāṃ smitapūrvaṃ vaco 'bravīt

03,045.008d@006_0011 viditaṃ te 'stu suśroṇi prahito 'ham ihāgataḥ

03,045.008d@006_0012 tridivasyaikarājena tvatprasādābhinandinā

03,045.008d@006_0013 yas tu devamanuṣyeṣu prakhyātaḥ sahajair guṇaiḥ

03,045.008d@006_0014 śriyā śīlena rūpeṇa vratena ca damena ca

03,045.008d@006_0015 prakhyāto balavīryeṇa saṃmataḥ pratibhānavān

03,045.008d@006_0016 varcasvī tejasā yuktaḥ kṣamāvān vītamatsaraḥ

03,045.008d@006_0017 sāṅgopaniṣadān vedāṃś caturākhyānapañcamān

03,045.008d@006_0018 yo 'dhīte guruśuśrūṣāṃ medhāṃ cāṣṭaguṇāśrayām

03,045.008d@006_0019 brahmacaryeṇa dākṣyeṇa prasavair vayasāpi ca

03,045.008d@006_0020 eko vai rakṣitā caiva tridivaṃ maghavān iva

03,045.008d@006_0021 akatthano mānayitā sthūlalakṣyaḥ priyaṃvadaḥ

03,045.008d@006_0022 suhṛdaś cānnapānena vividhenābhivarṣati

03,045.008d@006_0023 satyavāk pūjito vaktā rūpavān anahaṃkṛtaḥ

03,045.008d@006_0024 bhaktānukampī kāntaś ca priyaś ca sthirasaṃgaraḥ

03,045.008d@006_0025 prārthanīyair guṇagaṇair mahendravaruṇopamaḥ

03,045.008d@006_0026 viditas te 'rjuno vīraḥ sa svargaphalam āpnuyāt

03,045.008d@006_0027 tava śakrābhyanujñātaḥ pādāv adya prapadyatām

03,045.008d@006_0028 tad evaṃ kuru kalyāṇi prapannas tvāṃ dhanaṃjayaḥ

03,045.008d@006_0029 evam uktā smitaṃ kṛtvā saṃmānaṃ bahumanya ca

03,045.008d@006_0030 pratyuvācorvaśī prītā citrasenam aninditā

03,045.008d@006_0031 yas tv asya kathitaḥ satyo guṇoddeśas tvayā mama

03,045.008d@006_0032 taṃ śrutvāvyathayaṃ puṃso vṛṇuyāṃ kim ato 'rjunam

03,045.008d@006_0033 mahendrasya niyogena tvattaḥ saṃpraṇayena ca

03,045.008d@006_0034 tasya cāhaṃ guṇaughena phālgune jātamanmathā

03,045.008d@006_0035 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.008d@006_0035 gaccha tvaṃ hi yathākāmam āgamiṣyāmy ahaṃ sukham

03,045.008d@006_0036 tato visṛjya gandharvaṃ kṛtakṛtyaṃ śucismitā

03,045.008d@006_0037 urvaśī cākarot snānaṃ pārthaprārthanalālasā

03,045.008d@006_0038 snānālaṃkaraṇair hṛdyair gandhamālyaiś ca suprabhaiḥ

03,045.008d@006_0039 dhanaṃjayasya rūpeṇa śarair manmathacoditaiḥ

03,045.008d@006_0040 atividdhena manasā manmathena pradīpitā

03,045.008d@006_0041 divyāstaraṇasaṃstīrṇe vistīrṇe śayanottame

03,045.008d@006_0042 cittasaṃkalpabhāvena sucittānanyamānasā

03,045.008d@006_0043 manorathena saṃprāptaṃ ramanty enaṃ hi phālgunaṃ

03,045.008d@006_0044 nirgamya candrodayane vigāḍhe rajanīmukhe

03,045.008d@006_0045 prasthitā sā pṛthuśroṇī pārthasya bhavanaṃ prati

03,045.008d@006_0046 mṛdukuñcitadīrgheṇa kumudotkaradhāriṇā

03,045.008d@006_0047 keśahastena lalanā jagāmātha virājatī

03,045.008d@006_0048 bhrūkṣepālāpamādhuryaiḥ kāntyā saumyatayāpi ca

03,045.008d@006_0049 śaśinaṃ vaktracandreṇa sāhvayantīva gacchatī

03,045.008d@006_0050 divyāṅgarāgau sumukhau divyacandanarūṣitau

03,045.008d@006_0051 gacchantyā hāravikacau stanau tasyā vavalgatuḥ

03,045.008d@006_0052 stanodvahanasaṃkṣobhān nāmyamānā pade pade

03,045.008d@006_0053 trivalīdāmacitreṇa madhyenātīva śobhinā

03,045.008d@006_0054 adho bhūdharavistīrṇaṃ nitambonnatapīvaram

03,045.008d@006_0055 manmathāyatanaṃ śubhraṃ rasanādāmabhūṣitam

03,045.008d@006_0056 ṛṣīṇām api divyānāṃ manovyāghātakāraṇam

03,045.008d@006_0057 sūkṣmavastradharaṃ reje jaghanaṃ niravadyavat

03,045.008d@006_0058 gūḍhagulphadharau pādau tāmrāyatatalāṅgulī

03,045.008d@006_0059 kūrmapṛṣṭhonnatau cāpi śobhete kiṅkiṇīkiṇau

03,045.008d@006_0060 sīdhupānena cālpena tuṣṭyātha madanena ca

03,045.008d@006_0061 vilāsanaiś ca vividhaiḥ prekṣaṇīyatarābhavat

03,045.008d@006_0062 siddhacāraṇagandharvaiḥ sā prayātā vilāsinī

03,045.008d@006_0063 bahvāścarye 'pi vai svarge darśanīyatamākṛtiḥ

03,045.008d@006_0064 susūkṣmeṇottarīyeṇa meghavarṇena rājatā

03,045.008d@006_0065 tanur abhrāvṛtā vyomni candralekheva gacchatī

03,045.008d@006_0066 tataḥ prāptā kṣaṇenaiva manaḥpavanagāminī

03,045.008d@006_0067 bhavanaṃ pāṇḍuputrasya phālgunasya śucismitā

03,045.008d@006_0068 tatra dvāram anuprāptā dvārasthaiś ca niveditā

03,045.008d@006_0069 arjunasya naraśreṣṭha urvaśī śubhalocanā

03,045.008d@006_0070 upātiṣṭhata tad veśma nirmalaṃ sumanoharam

03,045.008d@006_0071 sa śaṅkitamanā rājan pratyudgacchata tāṃ niśi

03,045.008d@006_0072 dṛṣṭvaiva corvaśīṃ pārtho lajjāsaṃvṛtalocanaḥ

03,045.008d@006_0073 arjuna uvāca

03,045.008d@006_0073 tadābhivādanaṃ kṛtvā gurupūjāṃ prayuktavān

03,045.008d@006_0074 abhivādaye tvāṃ śirasā pravarāpsarasāṃ vare

03,045.008d@006_0075 kim ājñāpayase devi preṣyas te 'ham upasthitaḥ

03,045.008d@006_0075 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.008d@006_0076 phālgunasya vacaḥ śrutvā gatasaṃjñā tadorvaśī

03,045.008d@006_0077 urvaśy uvāca

03,045.008d@006_0077 gandharvavacanaṃ sarvaṃ śrāvayām āsa taṃ tadā

03,045.008d@006_0078 yathā me citrasenena kathitaṃ manujottama

03,045.008d@006_0079 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathā cāham ihāgatā

03,045.008d@006_0080 upasthāne mahendrasya vartamāne manorame

03,045.008d@006_0081 tavāgamanato vṛtte svargasya paramotsave

03,045.008d@006_0082 rudrāṇāṃ caiva sāṃnidhyam ādityānāṃ ca sarvaśaḥ

03,045.008d@006_0083 samāgame 'śvinoś caiva vasūnāṃ ca narottama

03,045.008d@006_0084 maharṣīṇāṃ ca saṃgheṣu rājarṣipravareṣu ca

03,045.008d@006_0085 siddhacāraṇayakṣeṣu mahoragagaṇeṣu ca

03,045.008d@006_0086 upaviṣṭeṣu sarveṣu sthānamānaprabhāvataḥ

03,045.008d@006_0087 ṛddhyā prajvalamāneṣu agnisomārkavarṣmasu

03,045.008d@006_0088 vīṇāsu vādyamānāsu gandharvaiḥ śakranandana

03,045.008d@006_0089 divye manorame geye pravṛtte pṛthulocana

03,045.008d@006_0090 sarvāpsaraḥsu mukhyāsu pranṛttāsu kurūdvaha

03,045.008d@006_0091 tvaṃ kilānimiṣaḥ pārtha mām ekāṃ tatra dṛṣṭavān

03,045.008d@006_0092 tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām

03,045.008d@006_0093 tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ surāḥ

03,045.008d@006_0094 tathaivāpsarasaḥ sarvā visṛṣṭāḥ svagṛhaṃ gatāḥ

03,045.008d@006_0095 api cānyāś ca śatrughna tava pitrā visarjitāḥ

03,045.008d@006_0096 tataḥ śakreṇa saṃdiṣṭaś citraseno mamāntikam

03,045.008d@006_0097 prāptaḥ kamalapatrākṣa sa ca mām abravīd atha

03,045.008d@006_0098 tvatkṛte 'haṃ sureśena preṣito varavarṇini

03,045.008d@006_0099 priyaṃ kuru mahendrasya mama caivātmanaś ca ha

03,045.008d@006_0100 śakratulyaṃ raṇe śūraṃ rūpaudāryaguṇānvitam

03,045.008d@006_0101 pārthaṃ prārthaya suśroṇi tvam ity evaṃ tadābravīt

03,045.008d@006_0102 tato 'haṃ samanujñātā tena pitrā ca te 'nagha

03,045.008d@006_0103 tavāntikam anuprāptā śuśrūṣitum ariṃdama

03,045.008d@006_0104 tvadguṇākṛṣṭacittāham anaṅgavaśam āgatā

03,045.008d@006_0105 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.008d@006_0105 cirābhilaṣito vīra mamāpy eṣa manorathaḥ

03,045.008d@006_0106 tāṃ tathā bruvatīṃ śrutvā bhṛśaṃ lajjāvṛto 'rjunaḥ

03,045.008d@006_0107 uvāca karṇau hastābhyāṃ pidhāya tridaśālaye

03,045.008d@006_0108 duḥśrutaṃ me 'stu subhage yan māṃ vadasi bhāvini

03,045.008d@006_0109 gurudāraiḥ samānā me niścayena varānane

03,045.008d@006_0110 yathā kuntī mahābhāgā yathendrāṇī śacī mama

03,045.008d@006_0111 tathā tvam api kalyāṇī nātra kāryā vicāraṇā

03,045.008d@006_0112 yac cekṣitāsi vispaṣṭaṃ viśeṣeṇa mayā śubhe

03,045.008d@006_0113 tac ca kāraṇapūrvaṃ hi śṛṇu satyaṃ śucismite

03,045.008d@006_0114 iyaṃ pauravavaṃśasya jananī muditeti ha

03,045.008d@006_0115 tvām ahaṃ dṛṣṭavāṃs tatra vijñāyotphullalocanaḥ

03,045.008d@006_0116 na mām arhasi kalyāṇi anyathā dhyātum apsaraḥ

03,045.008d@006_0117 guror gurutarī me tvaṃ mama vaṃśavivardhinī

03,045.008d@006_0117 urvaśy uvāca

03,045.008d@006_0118 anāvṛtāś ca sarvāḥ sma devarājābhinandana

03,045.008d@006_0119 gurusthāne na māṃ vīra niyoktuṃ tvam ihārhasi

03,045.008d@006_0120 pūror vaṃśe hi ye putrā naptāro vā tv ihāgatāḥ

03,045.008d@006_0121 tapasā ramayanty asmān na ca teṣāṃ vyatikramaḥ

03,045.008d@006_0122 tat prasīda na mām ārtāṃ visarjayitum arhasi

03,045.008d@006_0123 hṛcchayena ca saṃtaptāṃ bhaktāṃ ca bhaja mānada

03,045.008d@006_0123 arjuna uvāca

03,045.008d@006_0124 śruṇu satyaṃ varārohe yat tvāṃ vakṣyāmy anindite

03,045.008d@006_0125 śṛṇvantu me diśaś caiva vidiśaś ca sadevatāḥ

03,045.008d@006_0126 yathā kuntī ca mādrī ca śacī caiva mamānaghe

03,045.008d@006_0127 tathā svavaṃśajananī tvaṃ hi me 'dya garīyasī

03,045.008d@006_0128 gaccha mūrdhnā prapanno 'smi pādau te varavarṇini

03,045.008d@006_0129 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.008d@006_0129 tvaṃ hi me mātṛvat pūjyā rakṣyo 'haṃ putravat tvayā

03,045.008d@006_0130 evam uktā tu pārthena urvaśī krodhamūrchitā

03,045.008d@006_0131 vepantī bhrukuṭīvakrā śaśāpātha dhanaṃjayam

03,045.008d@006_0131 urvaśy uvāca

03,045.008d@006_0132 tava pitrābhyanujñātāṃ svayaṃ ca gṛham āgatām

03,045.008d@006_0133 yasmān māṃ nābhinandethāḥ kāmabāṇavaśaṃ gatām

03,045.008d@006_0134 tasmāt tvaṃ nartanaḥ pārtha strīmadhye mānavarjitaḥ

03,045.008d@006_0135 vaiśaṃpāyana uvāca

03,045.008d@006_0135 apumān iti vikhyātaḥ ṣaṇḍhavad vicariṣyasi

03,045.008d@006_0136 evaṃ dattvārjune śāpaṃ sphuradoṣṭhī śvasanty atha

03,045.008d@006_0137 punaḥ pratyāgatā kṣipram urvaśī gṛham ātmanaḥ

03,045.008d@006_0138 tato 'rjunas tvaramāṇaś citrasenam ariṃdamaḥ

03,045.008d@006_0139 saṃprāpya rajanīvṛttaṃ tad urvaśyā yathā tathā

03,045.008d@006_0140 nivedayām āsa tadā citrasenāya pāṇḍavaḥ

03,045.008d@006_0141 tatra caivaṃ yathāvṛttaṃ śāpaṃ caiva punaḥ punaḥ

03,045.008d@006_0142 nyavedayac ca śakrasya citraseno 'pi sarvaśaḥ

03,045.008d@006_0143 tata ānāyya tanayaṃ vivikte harivāhanaḥ

03,045.008d@006_0144 sāntvayitvā śubhair vākyaiḥ smayamāno 'bhyabhāṣata

03,045.008d@006_0145 suputrādya pṛthā tāta tvayā putreṇa sattama

03,045.008d@006_0146 ṛṣayo 'pi hi dhairyeṇa jitā vai te mahābhuja

03,045.008d@006_0147 yat tu dattavatī śāpam urvaśī tava mānada

03,045.008d@006_0148 sa cāpi te 'rthakṛt tāta sādhakaś ca bhaviṣyati

03,045.008d@006_0149 ajñātavāso vastavyo yuṣmābhir bhūtale 'nagha

03,045.008d@006_0150 varṣe trayodaśe vīra tatra tvaṃ kṣapayiṣyasi

03,045.008d@006_0151 tena nartanaveṣeṇa apuṃstvena tathaiva ca

03,045.008d@006_0152 varṣam ekaṃ vihṛtyaiva tataḥ puṃstvam avāpsyasi

03,045.008d@006_0153 evam uktas tu śakreṇa phālgunaḥ paravīrahā

03,045.008d@006_0154 mudaṃ paramikāṃ lebhe na ca śāpaṃ vyacintayat

03,045.008d@006_0155 citrasenena sahito gandharveṇa yaśasvinā

03,045.008d@006_0156 reme sa svargabhavane pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ

03,045.008d@006_0157 ya idaṃ śruṇuyān nityaṃ vṛttaṃ pāṇḍusutasya vai

03,045.008d@006_0158 na tasya kāmaḥ kāmeṣu pāpakeṣu pravartate

03,045.008d@006_0159 idam amaravarātmajasya ghoraṃ

03,045.008d@006_0160 śuci caritaṃ viniśamya phālgunasya

03,045.008d@006_0161 vyapagatamadadambharāgadoṣās

03,045.008d@006_0162 tridivagatābhiramanti mānavendrāḥ

03,045.009a kadā cid aṭamānas tu maharṣir uta lomaśaḥ

03,045.009c jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā

03,045.010a sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ

03,045.010c dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha

03,045.011a tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare

03,045.011c niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ

03,045.012a tasya dṛṣṭvābhavad buddhiḥ pārtham indrāsane sthitam

03,045.012c kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanam avāptavān

03,045.013a kiṃ tv asya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ

03,045.013c ya evam upasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam

03,045.014a tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ

03,045.014c lomaśaṃ prahasan vākyam idam āha śacīpatiḥ

03,045.015a brahmarṣe śrūyatāṃ yat te manasaitad vivakṣitam

03,045.015c nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvam upāgataḥ

03,045.016a maharṣe mama putro 'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ

03,045.016c astrahetor iha prāptaḥ kasmāc cit kāraṇāntarāt

03,045.017a aho nainaṃ bhavān vetti purāṇam ṛṣisattamam

03,045.017c śṛṇu me vadato brahman yo 'yaṃ yac cāsya kāraṇam

03,045.018a naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau

03,045.018c tāv imāv abhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau

03,045.018d*0193_01 vikhyātau triṣu lokeṣu naranārāyaṇāv ṛṣī

03,045.018d*0193_02 kāryārtham avatīrṇau tau pṛthvīṃ puṇyapratiśrayām

03,045.019a yan na śakyaṃ surair draṣṭum ṛṣibhir vā mahātmabhiḥ

03,045.019c tad āśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam

03,045.020a sa nivāso 'bhavad vipra viṣṇor jiṣṇos tathaiva ca

03,045.020c yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā

03,045.021a tau manniyogād brahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī

03,045.021c bhūmer bhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ

03,045.022a udvṛttā hy asurāḥ ke cin nivātakavacā iti

03,045.022c vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ

03,045.023a tarkayante surān hantuṃ baladarpasamanvitāḥ

03,045.023c devān na gaṇayante ca tathā dattavarā hi te

03,045.024a pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ

03,045.024c sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān

03,045.025a yo 'sau bhūmigataḥ śrīmān viṣṇur madhuniṣūdanaḥ

03,045.025c kapilo nāma devo 'sau bhagavān ajito hariḥ

03,045.026a yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam

03,045.026c darśanād eva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho

03,045.027a tena kāryaṃ mahat kāryam asmākaṃ dvijasattama

03,045.027c pārthena ca mahāyuddhe sametābhyām asaṃśayam

03,045.027d*0194_01 so 'surān darśanād eva śakto hantuṃ sahānugān

03,045.027d*0194_02 nivātakavacān sarvān nāgān iva mahāhrade

03,045.027d*0194_03 kiṃ tu nālpena kāryeṇa prabodhyo madhusūdanaḥ

03,045.027d*0194_04 tejasaḥ sumahān rāśiḥ prabuddhaḥ pradahej jagat

03,045.028a ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane

03,045.028c tān nihatya raṇe śūraḥ punar yāsyati mānuṣān

03,045.029a bhavāṃś cāsmanniyogena yātu tāvan mahītalam

03,045.029c kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram

03,045.030a sa vācyo mama saṃdeśād dharmātmā satyasaṃgaraḥ

03,045.030c notkaṇṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghram eṣyati

03,045.031a nāśuddhabāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe

03,045.031c bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum

03,045.032a gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhur mahāmanāḥ

03,045.032c nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pāram eyivān

03,045.033a bhavān api viviktāni tīrthāni manujeśvara

03,045.033c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair draṣṭum arhaty ariṃdama

03,045.034a tīrtheṣv āplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ

03,045.034c rājyaṃ bhokṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ

03,045.035a bhavāṃś cainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītale

03,045.035c trātum arhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ

03,045.036a giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca

03,045.036c vasanti rākṣasā raudrās tebhyo rakṣet sadā bhavān

03,045.036d*0195_01 evam ukte mahendreṇa bībhatsur api lomaśam

03,045.036d*0195_02 uvāca prayato vākyaṃ rakṣethāḥ pāṇḍunandanam

03,045.036d*0195_03 yathā guptas tvayā rājā caret tīrthāni sattama

03,045.036d*0195_04 dānaṃ dadyād yathā caiva tathā kuru mahāmune

03,045.037a sa tatheti pratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ

03,045.037c kāmyakaṃ vanam uddiśya samupāyān mahītalam

03,045.038a dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājam ariṃdamam

03,045.038c tāpasair bhrātṛbhiś caiva sarvataḥ parivāritam

03,046.001 janamejaya uvāca

03,046.001a atyadbhutam idaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ

03,046.001c dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā vipra kim abravīt

03,046.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,046.002a śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājāmbikāsutaḥ

03,046.002c dvaipāyanād ṛṣiśreṣṭhāt saṃjayaṃ vākyam abravīt

03,046.003a śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ

03,046.003c kaccit tavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe

03,046.004a pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ

03,046.004c mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati

03,046.005a yasya nityam ṛtā vācaḥ svaireṣv api mahātmanaḥ

03,046.005c trailokyam api tasya syād yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ

03,046.006a asyataḥ karṇinārācāṃs tīkṣṇāgrāṃś ca śilāśitān

03,046.006c ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhed api mṛtyur jarātigaḥ

03,046.007a mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ

03,046.007c yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam

03,046.008a tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ

03,046.008c aniśaṃ cintayāno 'pi ya enam udiyād rathī

03,046.009a droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo 'pi vā raṇe

03,046.009c mahān syāt saṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam

03,046.010a ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ

03,046.010c amarṣī balavān pārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ

03,046.011a bhavet sutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo 'py aparājitam

03,046.011c sarve hy astravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahad yaśaḥ

03,046.012a api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheran parājitāḥ

03,046.012c vadhe nūnaṃ bhavec chāntis teṣāṃ vā phalgunasya vā

03,046.013a na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate

03,046.013c manyus tasya kathaṃ śāmyen mandān prati samutthitaḥ

03,046.014a tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat

03,046.014c jigāya pārthivān sarvān rājasūye mahākratau

03,046.015a śeṣaṃ kuryād girer vajraṃ nipatan mūrdhni saṃjaya

03,046.015c na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣam astās tāta kirīṭinā

03,046.016a yathā hi kiraṇā bhānos tapantīha carācaram

03,046.016c tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarās tapsyanti me sutān

03,046.017a api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ

03,046.017c pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ

03,046.018a yad udvapan pravapaṃś caiva bāṇān; sthātātatāyī samare kirīṭī

03,046.018c sṛṣṭo 'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā; bhaved yathā tadvad apāraṇīyaḥ

03,046.019 saṃjaya uvāca

03,046.019a yad etat kathitaṃ rājaṃs tvayā duryodhanaṃ prati

03,046.019c sarvam etad yathāttha tvaṃ naitan mithyā mahīpate

03,046.020a manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavās te 'mitaujasaḥ

03,046.020c dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm

03,046.021a duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ

03,046.021c karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ

03,046.022a śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge

03,046.022c ekādaśatanuḥ sthāṇur dhanuṣā paritoṣitaḥ

03,046.023a kairātaṃ veṣam āsthāya yodhayām āsa phalgunam

03,046.023c jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavān svayam

03,046.023d*0196_01 lebhe pāśupataṃ cāpi paramāstraṃ mahādyutiḥ

03,046.024a tatrainaṃ lokapālās te darśayām āsur arjunam

03,046.024c astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham

03,046.025a naitad utsahate 'nyo hi labdhum anyatra phalgunāt

03,046.025c sākṣād darśanam eteṣām īśvarāṇāṃ naro bhuvi

03,046.026a maheśvareṇa yo rājan na jīrṇo grastamūrtimān

03,046.026c kas tam utsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumān

03,046.027a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

03,046.027c draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiś ca pāṇḍavān

03,046.028a yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat

03,046.028c dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāv ubhau

03,046.029a ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā

03,046.029c trayodaśānāṃ varṣāṇām ante durdyūtadevinaḥ

03,046.030a sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ

03,046.030c sarve sarvāstravidvāṃso devair api sudurjayāḥ

03,046.031a manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge

03,046.031c antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ

03,046.032 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,046.032a kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ

03,046.032c paryāptaṃ vairam etāvad yat kṛṣṇā sā sabhāṃ gatā

03,046.033a apīdānīṃ mama sutās tiṣṭheran mandacetasaḥ

03,046.033c yeṣāṃ bhrātā gurur jyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate

03,046.034a mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk

03,046.034c dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭam acetanam

03,046.035a ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ

03,046.035c te 'py asya bhūyaso doṣān vardhayanti vicetasaḥ

03,046.036a svairamuktā api śarāḥ pārthenāmitatejasā

03,046.036c nirdaheyur mama sutān kiṃ punar manyuneritāḥ

03,046.037a pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ

03,046.037c divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surān api

03,046.038a yasya mantrī ca goptā ca suhṛc caiva janārdanaḥ

03,046.038c haris trailokyanāthaḥ sa kiṃ nu tasya na nirjitam

03,046.039a idaṃ ca sumahac citram arjunasyeha saṃjaya

03,046.039c mahādevena bāhubhyāṃ yat sameta iti śrutiḥ

03,046.040a pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā

03,046.040c phalgunena sahāyārthe vahner dāmodareṇa ca

03,046.041a sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ

03,046.041c kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate

03,047.001 janamejaya uvāca

03,047.001a yad idaṃ śocitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune

03,047.001c pravrājya pāṇḍavān vīrān sarvam etan nirarthakam

03,047.002a kathaṃ hi rājā putraṃ svam upekṣetālpacetasam

03,047.002c duryodhanaṃ pāṇḍuputrān kopayānaṃ mahārathān

03,047.003a kim āsīt pāṇḍuputrāṇāṃ vane bhojanam ucyatām

03,047.003c vāneyam atha vā kṛṣṭam etad ākhyātu me bhavān

03,047.004 vaiśaṃpāyana uvāca

03,047.004a vāneyaṃ ca mṛgāṃś caiva śuddhair bāṇair nipātitān

03,047.004c brāhmaṇānāṃ nivedyāgram abhuñjan puruṣarṣabhāḥ

03,047.005a tāṃs tu śūrān maheṣvāsāṃs tadā nivasato vane

03,047.005c anvayur brāhmaṇā rājan sāgnayo 'nagnayas tathā

03,047.006a brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām

03,047.006c daśa mokṣavidāṃ tadvad yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ

03,047.007a rurūn kṛṣṇamṛgāṃś caiva medhyāṃś cānyān vanecarān

03,047.007c bāṇair unmathya vidhivad brāhmaṇebhyo nyavedayat

03,047.008a na tatra kaś cid durvarṇo vyādhito vāpy adṛśyata

03,047.008c kṛśo vā durbalo vāpi dīno bhīto 'pi vā naraḥ

03,047.008d*0197_01 na tatrāvinayaḥ kaś cid adṛśyata tadā dvijaḥ

03,047.009a putrān iva priyāñ jñātīn bhrātṝn iva sahodarān

03,047.009c pupoṣa kauravaśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,047.010a patīṃś ca draupadī sarvān dvijāṃś caiva yaśasvinī

03,047.010c māteva bhojayitvāgre śiṣṭam āhārayat tadā

03,047.011a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; yamau pratīcīm atha vāpy udīcīm

03,047.011c dhanurdharā māṃsahetor mṛgāṇāṃ; kṣayaṃ cakrur nityam evopagamya

03,047.012a tathā teṣāṃ vasatāṃ kāmyake vai; vihīnānām arjunenotsukānām

03,047.012c pañcaiva varṣāṇi tadā vyatīyur; adhīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca

03,048.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,048.001a sudīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

03,048.001c abravīt saṃjayaṃ sūtam āmantrya bharatarṣabha

03,048.001d*0198_01 teṣāṃ tac caritaṃ śrutvā manuṣyātītam adbhutam

03,048.001d*0198_02 cintāśokaparītātmā manyunābhipariplutaḥ

03,048.001d*0199_01 na rātrau na divā sūta śāntiṃ prāpnomi vai kṣaṇam

03,048.001d*0199_02 saṃcintya durnayaṃ ghoram atītaṃ dyūtajaṃ hi tat

03,048.001d*0199_03 teṣām asahyavīryāṇāṃ śauryaṃ dhairyaṃ dhṛtiṃ parām

03,048.001d*0199_04 anyonyam anurāgaṃ ca bhrātṝṇām atimānuṣam

03,048.002a devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī

03,048.002c nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍavau yuddhadurmadau

03,048.003a dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau

03,048.003c śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau

03,048.004a bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani

03,048.004c sthāsyete siṃhavikrāntāv aśvināv iva duḥsahau

03,048.004e na śeṣam iha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya

03,048.005a tau hy apratirathau yuddhe devaputrau mahārathau

03,048.005c draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tv amarṣiṇau

03,048.006a vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ

03,048.006c yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ

03,048.006e pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm

03,048.007a rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana

03,048.007c na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatair api saṃyuge

03,048.008a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,048.008c śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati

03,048.009a tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ

03,048.009c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ

03,048.010a tato 'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ

03,048.010c smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā

03,048.011 saṃjaya uvāca

03,048.011a vyatikramo 'yaṃ sumahāṃs tvayā rājann upekṣitaḥ

03,048.011c samarthenāpi yan mohāt putras te na nivāritaḥ

03,048.012a śrutvā hi nirjitān dyūte pāṇḍavān madhusūdanaḥ

03,048.012c tvaritaḥ kāmyake pārthān samabhāvayad acyutaḥ

03,048.013a drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ

03,048.013c virāṭo dhṛṣṭaketuś ca kekayāś ca mahārathāḥ

03,048.014a taiś ca yat kathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthān parājitān

03,048.014c cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tan mayā veditaṃ ca te

03,048.015a samāgamya vṛtas tatra pāṇḍavair madhusūdanaḥ

03,048.015c sārathye phalgunasyājau tathety āha ca tān hariḥ

03,048.016a amarṣito hi kṛṣṇo 'pi dṛṣṭvā pārthāṃs tathāgatān

03,048.016c kṛṣṇājinottarāsaṅgān abravīc ca yudhiṣṭhiram

03,048.017a yā sā samṛddhiḥ pārthānām indraprasthe babhūva ha

03,048.017c rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpair anyaiḥ sudurlabhā

03,048.018a yatra sarvān mahīpālāñ śastratejobhayārditān

03,048.018c savaṅgāṅgān sapauṇḍroḍrān sacoladraviḍāndhakān

03,048.019a sāgarānūpagāṃś caiva ye ca pattanavāsinaḥ

03,048.019c siṃhalān barbarān mlecchān ye ca jāṅgalavāsinaḥ

03,048.020a paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikān

03,048.020c pahlavān daradān sarvān kirātān yavanāñ śakān

03,048.021a hārahūṇāṃś ca cīnāṃś ca tukhārān saindhavāṃs tathā

03,048.021c jāguḍān ramaṭhān muṇḍān strīrājyān atha taṅgaṇān

03,048.022a ete cānye ca bahavo ye ca te bharatarṣabha

03,048.022b*0200_01 tāṃś cānyāṃś ca subahūn āhūtān bharatarṣabha

03,048.022c āgatān aham adrākṣaṃ yajñe te pariveṣakān

03,048.023a sā te samṛddhir yair āttā capalā pratisāriṇī

03,048.023c ādāya jīvitaṃ teṣām āhariṣyāmi tām aham

03,048.024a rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamais tathā

03,048.024c akrūragadasāmbaiś ca pradyumnenāhukena ca

03,048.024e dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca

03,048.025a duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata

03,048.025c duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaś cānyaḥ pratiyotsyate

03,048.026a tatas tvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan

03,048.026c dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīm imām

03,048.027a athainam abravīd rājā tasmin vīrasamāgame

03,048.027c śṛṇvatsu teṣu sarveṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca

03,048.028a pratigṛhṇāmi te vācaṃ satyām etāṃ janārdana

03,048.028c amitrān me mahābāho sānubandhān haniṣyasi

03,048.029a varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava

03,048.029c pratijñāto vane vāso rājamadhye mayā hy ayam

03,048.030a tad dharmarājavacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ

03,048.030c dhṛṣṭadyumnapurogās te śamayām āsur añjasā

03,048.030e keśavaṃ madhurair vākyaiḥ kālayuktair amarṣitam

03,048.031a pāñcālīṃ cāhur akliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ

03,048.031c duryodhanas tava krodhād devi tyakṣyati jīvitam

03,048.031e pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini

03,048.032a ye sma te kupitāṃ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃs tadā

03,048.032c māṃsāni teṣāṃ khādanto hasiṣyanti mṛgadvijāḥ

03,048.033a pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavas tathā

03,048.033c uttamāṅgāni karṣanto yais tvaṃ kṛṣṭā sabhātale

03,048.034a teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale

03,048.034c kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt

03,048.035a parikliṣṭāsi yais tatra yaiś cāpi samupekṣitā

03,048.035c teṣām utkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

03,048.036a evaṃ bahuvidhā vācas tadocuḥ puruṣarṣabhāḥ

03,048.036c sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ

03,048.037a te dharmarājena vṛtā varṣād ūrdhvaṃ trayodaśāt

03,048.037c puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ

03,048.038a rāmaś ca kṛṣṇaś ca dhanaṃjayaś ca; pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau

03,048.038c mādrīsutau kekayarājaputrāḥ; pāñcālaputrāḥ saha dharmarājñā

03,048.039a etān sarvāṃl lokavīrān ajeyān; mahātmanaḥ sānubandhān sasainyān

03,048.039c ko jīvitārthī samare pratyudīyāt; kruddhān siṃhān kesariṇo yathaiva

03,048.040 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,048.040a yan mābravīd viduro dyūtakāle; tvaṃ pāṇḍavāñ jeṣyasi cen narendra

03,048.040c dhruvaṃ kurūṇām ayam antakālo; mahābhayo bhavitā śoṇitaughaḥ

03,048.041a manye tathā tad bhaviteti sūta; yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām

03,048.041c asaṃśayaṃ bhavitā yuddham etad; gate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam

03,049.001 janamejaya uvāca

03,049.001a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani

03,049.001c yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ

03,049.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,049.002a astrahetor gate pārthe śakralokaṃ mahātmani

03,049.002c nyavasan kṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ

03,049.003a tataḥ kadā cid ekānte vivikta iva śādvale

03,049.003c duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā

03,049.003e dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ

03,049.004a tad viyogād dhi tān sarvāñ śokaḥ samabhipupluve

03,049.004c dhanaṃjayaviyogāc ca rājyanāśāc ca duḥkhitāḥ

03,049.005a atha bhīmo mahābāhur yudhiṣṭhiram abhāṣata

03,049.005c nideśāt te mahārāja gato 'sau puruṣarṣabhaḥ

03,049.005e arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasmin prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ

03,049.006a yasmin vinaṣṭe pāñcālāḥ saha putrais tathā vayam

03,049.006c sātyakir vāsudevaś ca vinaśyeyur asaṃśayam

03,049.007a yo 'sau gacchati tejasvī bahūn kleśān acintayan

03,049.007c bhavanniyogād bībhatsus tato duḥkhataraṃ nu kim

03,049.008a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ

03,049.008c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm

03,049.008d*0201_01 yasya prabhāvād dhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ

03,049.008d*0201_02 jitān manyāmahe sarvān dhārtarāṣṭrān sasaubalān

03,049.009a yasya prabhāvān na mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ

03,049.009c nītā lokam amuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ

03,049.010a te vayaṃ bāhubalinaḥ krodham utthitam ātmanaḥ

03,049.010c sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ

03,049.011a vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhān parān

03,049.011c svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām

03,049.012a bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayam upaplutāḥ

03,049.012c ahīnapauruṣā rājan balibhir balavattamāḥ

03,049.013a kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitum arhasi

03,049.013c na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ

03,049.013e rājyam eva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidur budhāḥ

03,049.014a sa kṣatradharmavid rājan mā dharmyān nīnaśaḥ pathaḥ

03,049.014c prāg dvādaśa samā rājan dhārtarāṣṭrān nihanmahi

03,049.014c*0202_01 **** **** hṛdayena vicintyatām

03,049.014c*0202_02 tad uttiṣṭha mahābāho

03,049.015a nivartya ca vanāt pārtham ānāyya ca janārdanam

03,049.015c vyūḍhānīkān mahārāja javenaiva mahāhave

03,049.015e dhārtarāṣṭrān amuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate

03,049.016a sarvān ahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrān sasaubalān

03,049.016c duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate

03,049.017a mayā praśamite paścāt tvam eṣyasi vanāt punaḥ

03,049.017c evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate

03,049.018a yajñaiś ca vividhais tāta kṛtaṃ pāpam ariṃdama

03,049.018c avadhūya mahārāja gacchema svargam uttamam

03,049.019a evam etad bhaved rājan yadi rājā na bāliśaḥ

03,049.019c asmākaṃ dīrghasūtraḥ syād bhavān dharmaparāyaṇaḥ

03,049.020a nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ

03,049.020c na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpam ucyate

03,049.021a tathā bhārata dharmeṣu dharmajñair iha dṛśyate

03,049.021c ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi

03,049.022a tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho

03,049.022c saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ

03,049.023a yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasād ūrdhvam acyuta

03,049.023c trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ

03,049.024a kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandham ariṃdama

03,049.024c ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājan karoti saḥ

03,049.024d@007_0001 dyūtapriyeṇa rājendra kṛtaṃ tad bhavatā tathā

03,049.024d@007_0002 prāyeṇājñātacaryāyāṃ vayaṃ sarve nipātitāḥ

03,049.024d@007_0003 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so 'smān sudurjanaḥ

03,049.024d@007_0004 na vijñāsyati duṣṭātmā cārair iti suyodhanaḥ

03,049.024d@007_0005 adhigamya ca sarvān no vanavāsam imaṃ tataḥ

03,049.024d@007_0006 pravrājayiṣyati punar nikṛtyādhamapūruṣaḥ

03,049.024d@007_0007 yady asmān abhigaccheta pāpaḥ sa hi kathaṃ cana

03,049.024d@007_0008 ajñātacaryām uttīrṇān dṛṣṭvā ca punar āhvayet

03,049.024d@007_0009 dyūtena te mahārāja punar dyūtam avartata

03,049.024d@007_0010 bhavāṃś ca punar āhūto dyūtenaivāpaneṣyati

03,049.024d@007_0011 sa tathākṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ

03,049.024d@007_0012 cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ

03,049.024d@007_0013 yady asmān sumahārāja kṛpaṇān kartum arhasi

03,049.024d@007_0014 yāvajjīvam avekṣasva vedadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ

03,049.024d@007_0015 nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ

03,049.024d@007_0016 anujñātas tvayā gatvā yāvacchakti suyodhanam

03,049.024d@007_0017 yathaiva kakṣam utsṛṣṭo dahed anilasārathiḥ

03,049.024d@007_0018 haniṣyāmi tathā mandam anujānātu no bhavān

03,049.025a evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,049.025c uvāca sāntvayan rājā mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam

03,049.026a asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam

03,049.026c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā

03,049.027a yac ca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho

03,049.027c anṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hy etan mayi vidyate

03,049.028a antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayam

03,049.028c hantā tvam asi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam

03,049.029a evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire

03,049.029c ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahān ṛṣiḥ

03,049.030a tam abhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam

03,049.030c śāstravan madhuparkeṇa pūjayām āsa dharmarāṭ

03,049.031a āśvastaṃ cainam āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ

03,049.031c abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahv abhāṣata

03,049.032a akṣadyūtena bhagavan dhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam

03,049.032c āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavair akṣakovidaiḥ

03,049.033a anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ

03,049.033c bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo 'pi garīyasī

03,049.033d*0203_01 punar dyūtena māṃ jitvā vanavāsaṃ sudāruṇam

03,049.033d*0203_02 prāvrājayan mahāraṇyam ajinaiḥ parivāritam

03,049.033d*0203_03 ahaṃ vane durvasatīr vasan paramaduḥkhitaḥ

03,049.033d*0203_04 akṣadyūtādhikāre ca giraḥ śṛṇvan sudāruṇāḥ

03,049.033d*0203_05 ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām

03,049.033d*0203_06 ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīr vicintayan

03,049.033d*0203_07 yasmiṃś caiva samastānāṃ prāṇā gāṇḍīvadhanvani

03,049.033d*0203_08 vinā mahātmanā tena gatasattva ivābhavam

03,049.033d*0203_09 kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punar āgatam

03,049.033d*0203_10 priyavādinam akṣudraṃ dayāyuktam atandritam

03,049.033d*0204_01 iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanaṃjayam

03,049.033d*0204_02 anena tu viṣaṇṇo 'haṃ kāraṇena sahānujaḥ

03,049.033d*0204_03 vanavāsān nivṛttaṃ māṃ punas te pāpabuddhayaḥ

03,049.033d*0204_04 jayantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha

03,049.033d*0204_05 dyūtenaivāhvayiṣyanti balād akṣeṣu tadvidaḥ

03,049.033d*0204_06 āhūtaś ca punar dyūte nāsmi śakto nivartitum

03,049.033d*0204_07 paṇe ca mama nāsty arthaṃ vidyate vasu kiṃ cana

03,049.033d*0204_08 etat sarvam anudhyāyaṃś cintayāno divāniśam

03,049.033d*0204_09 na matto duḥkhitataraḥ pumān astīha kaś cana

03,049.034a asti rājā mayā kaś cid alpabhāgyataro bhuvi

03,049.034c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet

03,049.034e na matto duḥkhitataraḥ pumān astīti me matiḥ

03,049.034f*0205_01 alpabhāgyataro vāpi kaś cid asti mahāmune

03,049.034f*0206_01 iti bruvāṇaṃ rājānaṃ bṛhadaśvo 'bravīn muniḥ

03,049.034f*0207_01 evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtam uvāca bhagavān ṛṣiḥ

03,049.034f*0207_02 śokaṃ vyapanudan rājño dharmarājasya dhīmataḥ

03,049.035 bṛhadaśva uvāca

03,049.035a yad bravīṣi mahārāja na matto vidyate kva cit

03,049.035c alpabhāgyataraḥ kaś cit pumān astīti pāṇḍava

03,049.035d*0208_01 na viṣāde manaḥ kāryaṃ tvayā buddhimatāṃ vara

03,049.035d*0208_02 āgamiṣyati bībhatsur amitrāṃś ca vijeṣyate

03,049.036a atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase 'nagha

03,049.036c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate

03,049.037 vaiśaṃpāyana uvāca

03,049.037a athainam abravīd rājā bravītu bhagavān iti

03,049.037c imām avasthāṃ saṃprāptaṃ śrotum icchāmi pārthivam

03,049.038 bṛhadaśva uvāca

03,049.038a śṛṇu rājann avahitaḥ saha bhrātṛbhir acyuta

03,049.038c yas tvatto duḥkhitataro rājāsīt pṛthivīpate

03,049.039a niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha

03,049.039c tasya putro 'bhavan nāmnā nalo dharmārthadarśivān

03,049.040a sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam

03,049.040c vanavāsam aduḥkhārho bhāryayā nyavasat saha

03,049.041a na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ

03,049.041c vane nivasato rājañ śiṣyante sma kadā cana

03,049.042a bhavān hi saṃvṛto vīrair bhrātṛbhir devasaṃmitaiḥ

03,049.042c brahmakalpair dvijāgryaiś ca tasmān nārhasi śocitum

03,049.043 yudhiṣṭhira uvāca

03,049.043a vistareṇāham icchāmi nalasya sumahātmanaḥ

03,049.043c caritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tan mamākhyātum arhasi

03,050.001 bṛhadaśva uvāca

03,050.001a āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī

03,050.001c upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ

03,050.001d*0209_01 yajvā dānapatir dakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ

03,050.002a atiṣṭhan manujendrāṇāṃ mūrdhni devapatir yathā

03,050.002c upary upari sarveṣām āditya iva tejasā

03,050.003a brahmaṇyo vedavic chūro niṣadheṣu mahīpatiḥ

03,050.003c akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ

03,050.004a īpsito varanārīṇām udāraḥ saṃyatendriyaḥ

03,050.004c rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣād iva manuḥ svayam

03,050.005a tathaivāsīd vidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,050.005c śūraḥ sarvaguṇair yuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ

03,050.006a sa prajārthe paraṃ yatnam akarot susamāhitaḥ

03,050.006c tam abhyagacchad brahmarṣir damano nāma bhārata

03,050.007a taṃ sa bhīmaḥ prajākāmas toṣayām āsa dharmavit

03,050.007c mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam

03,050.008a tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau

03,050.008c kanyāratnaṃ kumārāṃś ca trīn udārān mahāyaśāḥ

03,050.009a damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam

03,050.009c upapannān guṇaiḥ sarvair bhīmān bhīmaparākramān

03,050.010a damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā

03,050.010c saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā

03,050.011a atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam

03,050.011c śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīm iva

03,050.012a tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā

03,050.012c sakhīmadhye 'navadyāṅgī vidyut saudāminī yathā

03,050.012e atīva rūpasaṃpannā śrīr ivāyatalocanā

03,050.013a na deveṣu na yakṣeṣu tādṛg rūpavatī kva cit

03,050.013c mānuṣeṣv api cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śrutā

03,050.013e cittapramāthinī bālā devānām api sundarī

03,050.014a nalaś ca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi

03,050.014c kandarpa iva rūpeṇa mūrtimān abhavat svayam

03,050.015a tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt

03,050.015c naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ

03,050.016a tayor adṛṣṭakāmo 'bhūc chṛṇvatoḥ satataṃ guṇān

03,050.016c anyonyaṃ prati kaunteya sa vyavardhata hṛcchayaḥ

03,050.017a aśaknuvan nalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā

03,050.017c antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ

03,050.017d*0210_01 kasya cit tv atha kālasya nalaḥ pārthivasattamaḥ

03,050.018a sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān

03,050.018c vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam

03,050.019a tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam

03,050.019c na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam

03,050.020a damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha

03,050.020c yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit

03,050.020d*0211_01 tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathānagha

03,050.020d*0211_02 vidhāsyāmi naravyāghra so 'nujānātu mā bhavān

03,050.021a evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ

03,050.021c te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ

03,050.022a vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike

03,050.022c nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān

03,050.023a sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā

03,050.023c hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame

03,050.024a atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane

03,050.024c ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan

03,050.025a damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvad antike

03,050.025c sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīm athābravīt

03,050.026a damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ

03,050.026c aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samās tasya mānuṣāḥ

03,050.027a tasya vai yadi bhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini

03,050.027c saphalaṃ te bhavej janma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame

03,050.028a vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān

03,050.028c dṛṣṭavanto na cāsmābhir dṛṣṭapūrvas tathāvidhaḥ

03,050.029a tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ

03,050.029c viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavān bhavet

03,050.030a evam uktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate

03,050.030c abravīt tatra taṃ haṃsaṃ tam apy evaṃ nalaṃ vada

03,050.031a tathety uktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate

03,050.031c punar āgamya niṣadhān nale sarvaṃ nyavedayat

03,050.031d*0212_01 vayaṃ hi devagandharvāḥ śaptāś cendreṇa kāraṇāt

03,050.031d*0212_02 asmān saṃspṛśya pāṇibhyāṃ yathā mokṣe vrajāmahe

03,050.031d*0212_03 evam uktas tato haṃsān pramamajjātha naiṣadhaḥ

03,050.031d*0212_04 naiṣadhena tu saṃspṛṣṭā indralokaṃ punar gatāḥ

03,051.001 bṛhadaśva uvāca

03,051.001a damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata

03,051.001c tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā

03,051.002a tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā

03,051.002c babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā

03,051.003a ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā

03,051.003b*0213_01 pāṇḍuvarṇā kṣaṇenātha hṛcchayāviṣṭacetanā

03,051.003c na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit

03,051.004a na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ

03,051.004c tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ

03,051.005a tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ

03,051.005c nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara

03,051.006a tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt

03,051.006c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati

03,051.006d*0214_01 kimarthaṃ duhitā me 'dya nātisvastheva lakṣyate

03,051.007a sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām

03,051.007c apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram

03,051.008a sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate

03,051.008c anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho

03,051.009a śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram

03,051.009c abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt

03,051.010a hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām

03,051.010c vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ

03,051.010d*0215_01 teṣāṃ bhīmo mahābāhuḥ pārthivānāṃ mahātmanām

03,051.010d*0215_02 yathārham akarot pūjāṃ te 'vasaṃs tatra pūjitāḥ

03,051.011a etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau

03,051.011c aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau

03,051.012a nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau

03,051.012c devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau

03,051.013a tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam

03,051.013c papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ

03,051.014 nārada uvāca

03,051.014a āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara

03,051.014c loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho

03,051.015 bṛhadaśva uvāca

03,051.015a nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā

03,051.015c dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ

03,051.016a śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ

03,051.016c ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk

03,051.017a kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham

03,051.017c āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama

03,051.018a evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata

03,051.018c śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ

03,051.019a vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā

03,051.019c rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ

03,051.020a tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva

03,051.020c tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ

03,051.021a tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ

03,051.021c kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana

03,051.022a etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ

03,051.022c ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ

03,051.023a tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat

03,051.023c śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta

03,051.024a tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ

03,051.024c vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ

03,051.025a nalo 'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam

03,051.025c abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ

03,051.026a atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśur bhūtale sthitam

03,051.026c sākṣād iva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā

03,051.027a taṃ dṛṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṃ yathā ravim

03,051.027c tasthur vigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā

03,051.028a tato 'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ

03,051.028c abruvan naiṣadhaṃ rājann avatīrya nabhastalāt

03,051.029a bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān

03,051.029c asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama

03,052.001 bṛhadaśva uvāca

03,052.001a tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata

03,052.001c athainān paripapraccha kṛtāñjalir avasthitaḥ

03,052.002a ke vai bhavantaḥ kaś cāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ

03,052.002c kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham

03,052.003a evam ukte naiṣadhena maghavān pratyabhāṣata

03,052.003c amarān vai nibodhāsmān damayantyartham āgatān

03,052.004a aham indro 'yam agniś ca tathaivāyam apāṃpatiḥ

03,052.004c śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo 'yam api pārthiva

03,052.005a sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya

03,052.005c lokapālāḥ sahendrās tvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ

03,052.006a prāptum icchanti devās tvāṃ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ

03,052.006c teṣām anyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha

03,052.007a evam uktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalir abravīt

03,052.007c ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitum arhatha

03,052.007d*0216_01 kathaṃ tu jātasaṃkalpaḥ striyam utsahate pumān

03,052.007d*0216_02 parārtham īdṛśaṃ vaktuṃ tat kṣamantu maheśvarāḥ

03,052.007d*0217_01 evam ukto naiṣadhena maghavān punar abravīt

03,052.008 devā ūcuḥ

03,052.008a kariṣya iti saṃśrutya pūrvam asmāsu naiṣadha

03,052.008c na kariṣyasi kasmāt tvaṃ vraja naiṣadha māciram

03,052.008d*0218_01 sa vai tvam āgatān asmān damayantyai nivedaya

03,052.008d*0218_02 śreyasā yokṣyase hi tvaṃ kurvann amaraśāsanam

03,052.009 bṛhadaśva uvāca

03,052.009a evam uktaḥ sa devais tair naiṣadhaḥ punar abravīt

03,052.009c surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ katham utsahe

03,052.009d*0219_01 asmākaṃ māyayā channas tvaṃ pravekṣyasi niścayam

03,052.009d*0219_02 iti śakro naiṣadhaṃ taṃ punar evābhyabhāṣata

03,052.010a pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punar evābhyabhāṣata

03,052.010c jagāma sa tathety uktvā damayantyā niveśanam

03,052.011a dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtām

03,052.011c dedīpyamānāṃ vapuṣā śriyā ca varavarṇinīm

03,052.012a atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām

03,052.012c ākṣipantīm iva ca bhāḥ śaśinaḥ svena tejasā

03,052.013a tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmas tāṃ cāruhāsinīm

03,052.013c satyaṃ cikīrṣamāṇas tu dhārayām āsa hṛcchayam

03,052.014a tatas tā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ

03,052.014c āsanebhyaḥ samutpetus tejasā tasya dharṣitāḥ

03,052.015a praśaśaṃsuś ca suprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ

03,052.015c na cainam abhyabhāṣanta manobhis tv abhyacintayan

03,052.016a aho rūpam aho kāntir aho dhairyaṃ mahātmanaḥ

03,052.016c ko 'yaṃ devo nu yakṣo nu gandharvo nu bhaviṣyati

03,052.017a na tv enaṃ śaknuvanti sma vyāhartum api kiṃ cana

03,052.017c tejasā dharṣitāḥ sarvā lajjāvatyo varāṅganāḥ

03,052.018a athainaṃ smayamāneva smitapūrvābhibhāṣiṇī

03,052.018c damayantī nalaṃ vīram abhyabhāṣata vismitā

03,052.019a kas tvaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana

03,052.019c prāpto 'sy amaravad vīra jñātum icchāmi te 'nagha

03,052.020a katham āgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ

03,052.020c surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivograśāsanaḥ

03,052.021a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha

03,052.021c nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtam ihāgatam

03,052.022a devās tvāṃ prāptum icchanti śakro 'gnir varuṇo yamaḥ

03,052.022c teṣām anyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śobhane

03,052.023a teṣām eva prabhāvena praviṣṭo 'ham alakṣitaḥ

03,052.023c praviśantaṃ hi māṃ kaś cin nāpaśyan nāpy avārayat

03,052.024a etadartham ahaṃ bhadre preṣitaḥ surasattamaiḥ

03,052.024c etac chrutvā śubhe buddhiṃ prakuruṣva yathecchasi

03,053.001 bṛhadaśva uvāca

03,053.001a sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalam abravīt

03,053.001c praṇayasva yathāśraddhaṃ rājan kiṃ karavāṇi te

03,053.002a ahaṃ caiva hi yac cānyan mamāsti vasu kiṃ cana

03,053.002c sarvaṃ tat tava viśrabdhaṃ kuru praṇayam īśvara

03,053.003a haṃsānāṃ vacanaṃ yat tat tan māṃ dahati pārthiva

03,053.003c tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ saṃnipātitāḥ

03,053.004a yadi ced bhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada

03,053.004c viṣam agniṃ jalaṃ rajjum āsthāsye tava kāraṇāt

03,053.005a evam uktas tu vaidarbhyā nalas tāṃ pratyuvāca ha

03,053.005c tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣam icchasi

03,053.006a yeṣām ahaṃ lokakṛtām īśvarāṇāṃ mahātmanām

03,053.006c na pādarajasā tulyo manas te teṣu vartatām

03,053.007a vipriyaṃ hy ācaran martyo devānāṃ mṛtyum ṛcchati

03,053.007c trāhi mām anavadyāṅgi varayasva surottamān

03,053.007d@008_0001 virajāṃsi ca vāsāṃsi divyāś citrāḥ srajas tathā

03,053.007d@008_0002 bhūṣaṇāni tu mukhyāni devān prāpya tu bhuṅkṣva vai

03,053.007d@008_0003 ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saṃkṣipya grasate punaḥ

03,053.007d@008_0004 hutāśam īśaṃ devānāṃ kā taṃ na varayet patim

03,053.007d@008_0005 yasya daṇḍabhayāt sarve bhūtagrāmāḥ samāgatāḥ

03,053.007d@008_0006 dharmam evānurudhyanti kā taṃ na varayet patim

03,053.007d@008_0007 dharmātmānaṃ mahātmānaṃ daityadānavamardanam

03,053.007d@008_0008 mahendraṃ sarvadevānāṃ kā taṃ na varayet patim

03,053.007d@008_0009 kriyatām aviśaṅkena manasā yadi manyase

03,053.007d@008_0010 varuṇaṃ lokapālānāṃ suhṛdvākyam idaṃ śṛṇu

03,053.007d@008_0011 naiṣadhenaivam uktā sā damayantī vaco 'bravīt

03,053.007d@008_0012 samāplutābhyāṃ netrābhyāṃ śokajenātha vāriṇā

03,053.007d@008_0013 devebhyo 'haṃ namaskṛtya sarvebhyaḥ pṛthivīpate

03,053.007d@008_0014 vṛṇe tvām eva bhartāraṃ satyam etad bravīmi te

03,053.007d@008_0015 tām uvāca tato rājā vepamānāṃ kṛtāñjalim

03,053.007d@008_0016 dautyenāgatya kalyāṇi tathā bhadre vidhīyatām

03,053.007d@008_0017 kathaṃ hy ahaṃ pratiśrutya devatānāṃ viśeṣataḥ

03,053.007d@008_0018 parārthe yatnam ārabhya kathaṃ svārtham ihotsahe

03,053.007d@008_0019 eṣa dharmo yadi svārtho mamāpi bhavitā tataḥ

03,053.007d@008_0020 evaṃ svārthaṃ kariṣyāmi tathā bhadre vidhīyatām

03,053.008a tato bāṣpakalāṃ vācaṃ damayantī śucismitā

03,053.008c pravyāharantī śanakair nalaṃ rājānam abravīt

03,053.009a asty upāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara

03,053.009c yena doṣo na bhavitā tava rājan kathaṃ cana

03,053.010a tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāś cāgnipurogamāḥ

03,053.010c āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ

03,053.011a tato 'haṃ lokapālānāṃ saṃnidhau tvāṃ nareśvara

03,053.011c varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati

03,053.012a evam uktas tu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate

03,053.012c ājagāma punas tatra yatra devāḥ samāgatāḥ

03,053.013a tam apaśyaṃs tathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ

03,053.013c dṛṣṭvā cainaṃ tato 'pṛcchan vṛttāntaṃ sarvam eva tat

03,053.014 devā ūcuḥ

03,053.014a kaccid dṛṣṭā tvayā rājan damayantī śucismitā

03,053.014c kim abravīc ca naḥ sarvān vada bhūmipate 'nagha

03,053.015 nala uvāca

03,053.015a bhavadbhir aham ādiṣṭo damayantyā niveśanam

03,053.015c praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirair vṛtam

03,053.016a praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaś cid dṛṣṭavān naraḥ

03,053.016c ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatām eva tejasā

03,053.017a sakhyaś cāsyā mayā dṛṣṭās tābhiś cāpy upalakṣitaḥ

03,053.017c vismitāś cābhavan dṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ

03,053.018a varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā

03,053.018c mām eva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ

03,053.019a abravīc caiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ

03,053.019c tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ

03,053.020a teṣām ahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama

03,053.020c evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha

03,053.021a etāvad eva vibudhā yathāvṛttam udāhṛtam

03,053.021c mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantas tridaśeśvarāḥ

03,054.001 bṛhadaśva uvāca

03,054.001a atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā

03,054.001c ājuhāva mahīpālān bhīmo rājā svayaṃvare

03,054.002a tac chrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ

03,054.002c tvaritāḥ samupājagmur damayantīm abhīpsavaḥ

03,054.003a kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam

03,054.003c viviśus te mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam

03,054.004a tatrāsaneṣu vividheṣv āsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ

03,054.004c surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

03,054.005a tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgair bhogavatīm iva

03,054.005b*0220_01 praviveśa nalo devaiḥ puṇyaśloko narādhipaḥ

03,054.005c saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrair vyāghrair giriguhām iva

03,054.005d*0221_01 devagandharvapatayo dadṛśur vismayānvitāḥ

03,054.005d*0221_02 paurajānapadāś caiva ye tatrāsan samāhitāḥ

03,054.006a tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ

03,054.006c ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ

03,054.007a sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca

03,054.007c mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi

03,054.008a damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā

03,054.008c muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca

03,054.009a tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭir mahātmanām

03,054.009c tatra tatraiva saktābhūn na cacāla ca paśyatām

03,054.010a tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata

03,054.010c dadarśa bhaimī puruṣān pañca tulyākṛtīn iva

03,054.011a tān samīkṣya tataḥ sarvān nirviśeṣākṛtīn sthitān

03,054.011c saṃdehād atha vaidarbhī nābhyajānān nalaṃ nṛpam

03,054.011d*0222_01 nirviśeṣavayoveṣarūpāṇāṃ tatra sā śubhā

03,054.011e yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam

03,054.012a sā cintayantī buddhyātha tarkayām āsa bhāminī

03,054.012c kathaṃ nu devāñ jānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam

03,054.013a evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā

03,054.013c śrutāni devaliṅgāni cintayām āsa bhārata

03,054.014a devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me

03,054.014c tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāv ekasyāpi na lakṣaye

03,054.015a sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ

03,054.015c śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālam amanyata

03,054.016a vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā

03,054.016c devebhyaḥ prāñjalir bhūtvā vepamānedam abravīt

03,054.017a haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ

03,054.017c patitve tena satyena devās taṃ pradiśantu me

03,054.018a vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmy aham

03,054.018c tena satyena vibudhās tam eva pradiśantu me

03,054.019a yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ

03,054.019c tena satyena me devās tam eva pradiśantu me

03,054.019d*0223_01 yathedaṃ vratam ārabdhaṃ nalasyārādhane mayā

03,054.020a svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ

03,054.020c yathāham abhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam

03,054.021a niśamya damayantyās tat karuṇaṃ paridevitam

03,054.021c niścayaṃ paramaṃ tathyam anurāgaṃ ca naiṣadhe

03,054.022a manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata

03,054.022c yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe

03,054.023a sāpaśyad vibudhān sarvān asvedān stabdhalocanān

03,054.023c hṛṣitasragrajohīnān sthitān aspṛśataḥ kṣitim

03,054.024a chāyādvitīyo mlānasrag rajaḥsvedasamanvitaḥ

03,054.024c bhūmiṣṭho naiṣadhaś caiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ

03,054.025a sā samīkṣya tato devān puṇyaślokaṃ ca bhārata

03,054.025c naiṣadhaṃ varayām āsa bhaimī dharmeṇa bhārata

03,054.026a vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā

03,054.026c skandhadeśe 'sṛjac cāsya srajaṃ paramaśobhanām

03,054.026e varayām āsa caivainaṃ patitve varavarṇinī

03,054.027a tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ

03,054.027c devair maharṣibhiś caiva sādhu sādhv iti bhārata

03,054.027e vismitair īritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhir nalaṃ nṛpam

03,054.027f*0224_01 damayantīṃ tu kauravya vīrasenasuto nṛpaḥ

03,054.027f*0224_02 āśvāsayad varārohāṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

03,054.027f*0224_03 yat tvaṃ bhajasi kalyāṇi pumāṃsaṃ devasaṃnidhau

03,054.027f*0224_04 tasmān māṃ viddhi bhartāram etat te vacane ratam

03,054.027f*0224_05 yāvac ca me dhariṣyanti prāṇā dehe śucismite

03,054.027f*0224_06 tāvat tvayi bhaviṣyāmi satyam etad bravīmi te

03,054.027f*0224_07 damayantī tathā vāgbhir abhinandya kṛtāñjaliḥ

03,054.027f*0224_08 tau parasparataḥ prītau dṛṣṭvā tv agnipurogamān

03,054.027f*0224_09 tān eva śaraṇaṃ devāñ jagmatur manasā tadā

03,054.028a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ

03,054.028c prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varān daduḥ

03,054.029a pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām

03,054.029c naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ

03,054.030a agnir ātmabhavaṃ prādād yatra vāñchati naiṣadhaḥ

03,054.030c lokān ātmaprabhāṃś caiva dadau tasmai hutāśanaḥ

03,054.031a yamas tv annarasaṃ prādād dharme ca paramāṃ sthitim

03,054.031b*0225_01 varadvayaṃ dadau tasmai prīyamāṇo 'rkanandanaḥ

03,054.031c apāṃpatir apāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ

03,054.032a srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ

03,054.032c varān evaṃ pradāyāsya devās te tridivaṃ gatāḥ

03,054.032d*0226_01 etat sarvaṃ nalo 'paśyad damayantī ca bhārata

03,054.032d*0226_02 yathā svapnaṃ mahārāja tathaiva dadṛśur janāḥ

03,054.032d*0226_03 tataḥ svayaṃvaraṃ cakre bhīmo rājātimānuṣam

03,054.032d*0226_04 samāgateṣu sarveṣu bhūpāleṣu viśāṃ pate

03,054.032d*0226_05 damayanty api tad dṛṣṭvā rājamaṇḍalam ṛddhimat

03,054.032d*0226_06 anvīkṣya naiṣadhaṃ vavre bhaimī dharmeṇa bhārata

03,054.033a pārthivāś cānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ

03,054.033c damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmur yathāgatam

03,054.033d*0227_01 gateṣu pārthivendreṣu bhīmaḥ prīto mahāmanāḥ

03,054.033d*0227_02 vivāhaṃ kārayām āsa damayantyā nalasya ca

03,054.033d*0228_01 uṣya tatra yathākāmaṃ naiṣadho dvipadāṃ varaḥ

03,054.033d*0228_02 bhīmena samanujñāto jagāma nagaraṃ svakam

03,054.034a avāpya nārīratnaṃ tat puṇyaśloko 'pi pārthivaḥ

03,054.034c reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā

03,054.035a atīva mudito rājā bhrājamāno 'ṃśumān iva

03,054.035c arañjayat prajā vīro dharmeṇa paripālayan

03,054.036a īje cāpy aśvamedhena yayātir iva nāhuṣaḥ

03,054.036c anyaiś ca kratubhir dhīmān bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ

03,054.037a punaś ca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca

03,054.037c damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ

03,054.037d*0229_01 janayām āsa ca nalo damayantyāṃ mahāmanāḥ

03,054.037d*0229_02 indrasenaṃ sutaṃ cāpi indrasenāṃ ca kanyākām

03,054.038a evaṃ sa yajamānaś ca viharaṃś ca narādhipaḥ

03,054.038c rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ

03,055.001 bṛhadaśva uvāca

03,055.001a vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ

03,055.001c yānto dadṛśur āyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha

03,055.001d@009_0001 madyapūrṇaṃ samādāya ghaṭaṃ kaṭisamanvitam

03,055.001d@009_0002 apareṇa tu māṃsaṃ ca dagdhakāṣṭhācitaṃ bahu

03,055.001d@009_0003 śvabhiḥ parivṛto raudraḥ kapaṭī bhrukuṭīmukhaḥ

03,055.001d@009_0004 raktāmbaradharaḥ kāḷo raktasrag anulepanaḥ

03,055.001d@009_0005 kathayan vividhās tatra kathāḥ paramadāruṇāḥ

03,055.001d@009_0006 paradārāpaharaṇaṃ paradravyapralambhanam

03,055.001d@009_0007 pāne cātiprasaṅgaṃ ca viśvāsasya ca ghātanam

03,055.001d@009_0008 dyūte ca mṛgayāyāṃ ca caurye cāśucikarmaṇi

03,055.002a athābravīt kaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā

03,055.002c dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi

03,055.003a tato 'bravīt kaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram

03,055.003c gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam

03,055.004a tam abravīt prahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ

03,055.004c vṛtas tayā nalo rājā patir asmatsamīpataḥ

03,055.005a evam uktas tu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ

03,055.005c devān āmantrya tān sarvān uvācedaṃ vacas tadā

03,055.006a devānāṃ mānuṣaṃ madhye yat sā patim avindata

03,055.006c nanu tasyā bhaven nyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam

03,055.007a evam ukte tu kalinā pratyūcus te divaukasaḥ

03,055.007c asmābhiḥ samanujñāto damayantyā nalo vṛtaḥ

03,055.008a kaś ca sarvaguṇopetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpam

03,055.008c yo veda dharmān akhilān yathāvac caritavrataḥ

03,055.008d*0230_01 yo 'dhīte caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān

03,055.008d*0230_02 nityaṃ tṛptā gṛhe yasya devā yajñeṣu dharmataḥ

03,055.008d*0230_03 ahiṃsānirato yaś ca satyavādī dṛḍhavrataḥ

03,055.009a yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ

03,055.009c dhruvāṇi puruṣavyāghre lokapālasame nṛpe

03,055.009d*0231_01 evaṃrūpaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale

03,055.010a ātmānaṃ sa śapen mūḍho hanyāc cātmānam ātmanā

03,055.010c evaṃguṇaṃ nalaṃ yo vai kāmayec chapituṃ kale

03,055.011a kṛcchre sa narake majjed agādhe vipule 'plave

03,055.011c evam uktvā kaliṃ devā dvāparaṃ ca divaṃ yayuḥ

03,055.012a tato gateṣu deveṣu kalir dvāparam abravīt

03,055.012c saṃhartuṃ notsahe kopaṃ nale vatsyāmi dvāpara

03,055.013a bhraṃśayiṣyāmi taṃ rājyān na bhaimyā saha raṃsyate

03,055.013c tvam apy akṣān samāviśya kartuṃ sāhāyyam arhasi

03,055.013d*0232_01 mama priye kṛte tasmin kṛtavāṃś ca bhaviṣyasi

03,056.001 bṛhadaśva uvāca

03,056.001a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha

03,056.001c ājagāma tatas tatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ

03,056.002a sa nityam antaraprekṣī niṣadheṣv avasac ciram

03,056.002c athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalir antaram

03,056.003a kṛtvā mūtram upaspṛśya saṃdhyām āste sma naiṣadhaḥ

03,056.003c akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalir āviśat

03,056.004a sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha

03,056.004c gatvā puṣkaram āhedam ehi dīvya nalena vai

03,056.005a akṣadyūte nalaṃ jetā bhavān hi sahito mayā

03,056.005c niṣadhān pratipadyasva jitvā rājan nalaṃ nṛpam

03,056.005d*0233_01 evam uktas tu kalinā puṣkaras tam abhāṣata

03,056.005d*0234_00 puṣkara uvāca

03,056.005d*0234_01 paṇena dīvyate vīra nāsti vittaṃ paṇāya me

03,056.005d*0234_02 vittahīnena ca nalaḥ krīḍate na mayā saha

03,056.005d*0234_03 puṣkareṇaivam uktas tu kalir vacanam abravīt

03,056.005d*0234_04 bhaviṣye 'haṃ vṛṣaśreṣṭhas tena dīvya paṇena vai

03,056.006a evam uktas tu kalinā puṣkaro nalam abhyayāt

03,056.006c kaliś caiva vṛṣo bhūtvā gavāṃ puṣkaram abhyayāt

03,056.007a āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā

03,056.007c dīvyāvety abravīd bhrātā vṛṣeṇeti muhur muhuḥ

03,056.008a na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ

03,056.008c vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālam amanyata

03,056.008d*0235_01 āhūto na nivarteta dyūtād api paṇād api

03,056.008d*0236_01 tataḥ sa rājā sahasā devituṃ saṃpracakrame

03,056.008d*0236_02 bhrātrā daivābhibhūtena daivāviṣṭo janādhipaḥ

03,056.009a hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām

03,056.009c āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalas tadā

03,056.010a tam akṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaś cana

03,056.010c nivāraṇe 'bhavac chakto dīvyamānam acetasam

03,056.011a tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata

03,056.011c rājānaṃ draṣṭum āgacchan nivārayitum āturam

03,056.012a tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat

03,056.012c eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān

03,056.013a nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ

03,056.013c amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ

03,056.014a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā

03,056.014c uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā

03,056.015a rājan paurajano dvāri tvāṃ didṛkṣur avasthitaḥ

03,056.015c mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ

03,056.015d*0237_01 vṛddhair brāhmaṇamukhyaiś ca vaṇigbhiś ca samanvitaḥ

03,056.015d*0237_02 āgataṃ sahitaṃ rājaṃs tvatprasādāvalambinam

03,056.015e taṃ draṣṭum arhasīty evaṃ punaḥ punar abhāṣata

03,056.016a tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamām

03,056.016c āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃ cana

03,056.017a tatas te mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ

03,056.017c nāyam astīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmur ālayān

03,056.018a tathā tad abhavad dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca

03,056.018c yudhiṣṭhira bahūn māsān puṇyaślokas tv ajīyata

03,057.001 bṛhadaśva uvāca

03,057.001a damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam

03,057.001c unmattavad anunmattā devane gatacetasam

03,057.002a bhayaśokasamāviṣṭā rājan bhīmasutā tataḥ

03,057.002c cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat pārthivaṃ prati

03,057.003a sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam

03,057.003c nalaṃ ca hṛtasarvasvam upalabhyedam abravīt

03,057.003d*0238_01 bṛhatsenām atiyaśāṃ tāṃ dhātrīṃ paricārikām

03,057.003d*0238_02 hitāṃ sarvārthakuśalām anuraktāṃ subhāṣitām

03,057.004a bṛhatsene vrajāmātyān ānāyya nalaśāsanāt

03,057.004c ācakṣva yad dhṛtaṃ dravyam avaśiṣṭaṃ ca yad vasu

03,057.004d*0239_01 ity evaṃ sā samādiṣṭā bṛhatsenā nareśvara

03,057.004d*0239_02 uvāca devyā vacanaṃ mantriṇāṃ sā samīpataḥ

03,057.005a tatas te mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam

03,057.005c api no bhāgadheyaṃ syād ity uktvā punar āvrajan

03,057.006a tās tu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ

03,057.006c nyavedayad bhīmasutā na ca tat pratyanandata

03,057.007a vākyam apratinandantaṃ bhartāram abhivīkṣya sā

03,057.007c damayantī punar veśma vrīḍitā praviveśa ha

03,057.008a niśamya satataṃ cākṣān puṇyaślokaparāṅmukhān

03,057.008c nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punar uvāca ha

03,057.009a bṛhatsene punar gaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt

03,057.009c sūtam ānaya kalyāṇi mahat kāryam upasthitam

03,057.010a bṛhatsenā tu tac chrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam

03,057.010c vārṣṇeyam ānayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ

03,057.011a vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañ ślakṣṇayā girā

03,057.011c uvāca deśakālajñā prāptakālam aninditā

03,057.012a jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi

03,057.012c tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartum arhasi

03,057.013a yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate

03,057.013c tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo 'bhivardhate

03,057.014a yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ

03,057.014c tathā viparyayaś cāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate

03,057.015a suhṛtsvajanavākyāni yathāvan na śṛṇoti ca

03,057.015b*0240_01 mamāpi ca tathā vākyaṃ nābhinandati mohitaḥ

03,057.015b*0241_01 yathā rājñaḥ pradīptānāṃ bhāgyānām adya sārathe

03,057.015c nūnaṃ manye na śeṣo 'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ

03,057.016a yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ

03,057.016c śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ

03,057.016e na hi me śudhyate bhāvaḥ kadā cid vinaśed iti

03,057.017a nalasya dayitān aśvān yojayitvā mahājavān

03,057.017c idam āropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātum arhasi

03,057.018a mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā

03,057.018c aśvāṃś caitān yathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā

03,057.019a damayantyās tu tad vākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ

03,057.019c nyavedayad aśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ

03,057.020a taiḥ sametya viniścitya so 'nujñāto mahīpate

03,057.020c yayau mithunam āropya vidarbhāṃs tena vāhinā

03,057.021a hayāṃs tatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam

03,057.021c indrasenāṃ ca tāṃ kanyām indrasenaṃ ca bālakam

03,057.022a āmantrya bhīmaṃ rājānam ārtaḥ śocan nalaṃ nṛpam

03,057.022b*0242_01 kva nu yāsyāmi manasā cintayāno muhur muhuḥ

03,057.022c aṭamānas tato 'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā

03,057.023a ṛtuparṇaṃ sa rājānam upatasthe suduḥkhitaḥ

03,057.023c bhṛtiṃ copayayau tasya sārathyena mahīpate

03,058.001 bṛhadaśva uvāca

03,058.001a tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ

03,058.001c puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yac cānyad vasu kiṃ cana

03,058.002a hṛtarājyaṃ nalaṃ rājan prahasan puṣkaro 'bravīt

03,058.002c dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kas tava

03,058.003a śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhṛtaṃ mayā

03,058.003c damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase

03,058.004a puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā

03,058.004c vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cid abravīt

03,058.005a tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān

03,058.005b*0243_01 uvāca vidyate 'nyac ca dhanaṃ mama narādhama

03,058.005b*0243_02 paṇarūpeṇa nikṣipya puṇyaślokas tu durmanāḥ

03,058.005b*0243_03 uttarīyaṃ tadā vastraṃ tasyāś cābharaṇāni ca

03,058.005c utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ

03,058.006a ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ

03,058.006c niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam

03,058.007a damayanty ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt

03,058.007c sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat

03,058.008a puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure

03,058.008c nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṃ mama

03,058.009a puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca

03,058.009c paurā na tasmin satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira

03,058.010a sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ

03,058.010c trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan

03,058.010d*0244_01 pīḍyamānaḥ kṣudhā tatra phalamūlāni karṣayan

03,058.010d*0244_02 prātiṣṭhata tato rājā damayantī tam anvagāt

03,058.011a kṣudhā saṃpīḍyamānas tu nalo bahutithe 'hani

03,058.011c apaśyac chakunān kāṃś cid dhiraṇyasadṛśacchadān

03,058.012a sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī

03,058.012c asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati

03,058.013a tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot

03,058.013c tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā

03,058.014a utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam

03,058.014c dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham

03,058.015a vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ

03,058.015c āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi

03,058.016a tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam

03,058.016c puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt

03,058.017a yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite

03,058.017c prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ

03,058.018a yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ

03,058.018c ta ime śakunā bhūtvā vāso 'py apaharanti me

03,058.019a vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ

03,058.019c bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ

03,058.020a ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham

03,058.020c avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam

03,058.021a eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā

03,058.021c āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ

03,058.022a eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān

03,058.022c ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ

03,058.022d*0245_01 etad vākyaṃ nalo rājā damayantīṃ samāhitaḥ

03,058.022d*0245_02 uvācāsakṛd ārto hi bhaimīm uddiśya bhārata

03,058.023a tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā

03,058.023c uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ

03,058.024a udvepate me hṛdayaṃ sīdanty aṅgāni sarvaśaḥ

03,058.024c tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ

03,058.025a hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam

03,058.025c katham utsṛjya gaccheyam ahaṃ tvāṃ vijane vane

03,058.026a śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tat sukham

03,058.026c vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam

03,058.027a na ca bhāryāsamaṃ kiṃ cid vidyate bhiṣajāṃ matam

03,058.027c auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyam etad bravīmi te

03,058.028 nala uvāca

03,058.028a evam etad yathāttha tvaṃ damayanti sumadhyame

03,058.028c nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam

03,058.029a na cāhaṃ tyaktukāmas tvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase

03,058.029c tyajeyam aham ātmānaṃ na tv eva tvām anindite

03,058.030 damayanty uvāca

03,058.030a yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātum ihecchasi

03,058.030c tat kimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate

03,058.031a avaimi cāhaṃ nṛpate na tvaṃ māṃ tyaktum arhasi

03,058.031c cetasā tv apakṛṣṭena māṃ tyajethā mahāpate

03,058.032a panthānaṃ hi mamābhīkṣṇam ākhyāsi narasattama

03,058.032c atonimittaṃ śokaṃ me vardhayasy amaraprabha

03,058.033a yadi cāyam abhiprāyas tava rājan vrajed iti

03,058.033c sahitāv eva gacchāvo vidarbhān yadi manyase

03,058.034a vidarbharājas tatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada

03,058.034c tena tvaṃ pūjito rājan sukhaṃ vatsyasi no gṛhe

03,059.000*0246_00 bṛhadaśvaḥ

03,059.000*0246_01 ity uktaḥ sa tadā devyā naḷo vacanam abravīt

03,059.001 nala uvāca

03,059.001a yathā rājyaṃ pitus te tat tathā mama na saṃśayaḥ

03,059.001c na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃ cana

03,059.002a kathaṃ samṛddho gatvāhaṃ tava harṣavivardhanaḥ

03,059.002c paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ

03,059.003 bṛhadaśva uvāca

03,059.003a iti bruvan nalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ

03,059.003c sāntvayām āsa kalyāṇīṃ vāsaso 'rdhena saṃvṛtām

03,059.004a tāv ekavastrasaṃvītāv aṭamānāv itas tataḥ

03,059.004c kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃ cid upeyatuḥ

03,059.005a tāṃ sabhām upasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ

03,059.005c vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale

03,059.006a sa vai vivastro malino vikacaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ

03,059.006c damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale

03,059.007a damayanty api kalyāṇī nidrayāpahṛtā tataḥ

03,059.007c sahasā duḥkham āsādya sukumārī tapasvinī

03,059.008a suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃ pate

03,059.008c śokonmathitacittātmā na sma śete yathā purā

03,059.009a sa tad rājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ

03,059.009c vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintām upeyivān

03,059.010a kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ

03,059.010c kiṃ nu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā

03,059.011a mām iyaṃ hy anuraktedaṃ duḥkham āpnoti matkṛte

03,059.011c madvihīnā tv iyaṃ gacchet kadā cit svajanaṃ prati

03,059.012a mayā niḥsaṃśayaṃ duḥkham iyaṃ prāpsyaty anuttamā

03,059.012c utsarge saṃśayaḥ syāt tu vindetāpi sukhaṃ kva cit

03,059.013a sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ

03,059.013c utsarge 'manyata śreyo damayantyā narādhipaḥ

03,059.013d*0247_01 na caiṣā tejasā śakyā kaiś cid dharṣayituṃ pathi

03,059.013d*0247_02 yaśasvinī mahābhāgā madbhakteyaṃ pativratā

03,059.013d*0247_03 evaṃ tasya tadā buddhir damayantyāṃ nyavartata

03,059.013d*0247_04 kalinā duṣṭabhāvena damayantyā visarjane

03,059.014a so 'vastratām ātmanaś ca tasyāś cāpy ekavastratām

03,059.014c cintayitvādhyagād rājā vastrārdhasyāvakartanam

03,059.015a kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca budhyeta me priyā

03,059.015c cintyaivaṃ naiṣadho rājā sabhāṃ paryacarat tadā

03,059.016a paridhāvann atha nala itaś cetaś ca bhārata

03,059.016c āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ khaḍgam uttamam

03,059.017a tenārdhaṃ vāsasaś chittvā nivasya ca paraṃtapaḥ

03,059.017c suptām utsṛjya vaidarbhīṃ prādravad gatacetanaḥ

03,059.018a tato nibaddhahṛdayaḥ punar āgamya tāṃ sabhām

03,059.018c damayantīṃ tathā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ

03,059.019a yāṃ na vāyur na cādityaḥ purā paśyati me priyām

03,059.019c seyam adya sabhāmadhye śete bhūmāv anāthavat

03,059.020a iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī

03,059.020c unmatteva varārohā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati

03,059.021a katham ekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā

03,059.021c cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite

03,059.021d*0248_01 ādityā vasavo rudrā aśvinau samarudgaṇau

03,059.021d*0248_02 rakṣantu tvāṃ mahābhāge dharmeṇāsi samāvṛtā

03,059.021d*0248_03 evam uktvā priyāṃ bhāryāṃ rūpeṇāpratimāṃ bhuvi

03,059.021d*0248_04 kalināpahṛtajñāno nalaḥ prātiṣṭhad udyataḥ

03,059.022a gatvā gatvā nalo rājā punar eti sabhāṃ muhuḥ

03,059.022c ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāpakṛṣyate

03,059.023a dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavat tadā

03,059.023c doleva muhur āyāti yāti caiva sabhāṃ muhuḥ

03,059.024a so 'pakṛṣṭas tu kalinā mohitaḥ prādravan nalaḥ

03,059.024c suptām utsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu

03,059.025a naṣṭātmā kalinā spṛṣṭas tat tad vigaṇayan nṛpaḥ

03,059.025c jagāmaiva vane śūnye bhāryām utsṛjya duḥkhitaḥ

03,060.001 bṛhadaśva uvāca

03,060.001a apakrānte nale rājan damayantī gataklamā

03,060.001c abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane

03,060.002a sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā

03,060.002c prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham

03,060.003a hā nātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi mām

03,060.003c hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane

03,060.004a nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi

03,060.004c katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ

03,060.005a katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām

03,060.005c viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati

03,060.006a śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara

03,060.006c yās tvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā

03,060.006d*0249_01 nākāle vihito mṛtyur martyānāṃ puruṣarṣabha

03,060.006d*0249_02 yatra kāntā tvayotsṛṣṭā muhūrtam api jīvati

03,060.007a paryāptaḥ parihāso 'yam etāvān puruṣarṣabha

03,060.007c bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara

03,060.008a dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha

03,060.008b*0250_01 ādhāryamāṇeṣu mayā śokamūleṣu duḥkhitaḥ

03,060.008c āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

03,060.009a nṛśaṃsaṃ bata rājendra yan mām evaṃgatām iha

03,060.009c vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva

03,060.010a na śocāmy aham ātmānaṃ na cānyad api kiṃ cana

03,060.010b*0251_01 satyavāg asi māṃ tyaktvā gatasatyaḥ kathaṃ bhavān

03,060.010c kathaṃ nu bhavitāsy eka iti tvāṃ nṛpa śocimi

03,060.011a kathaṃ nu rājaṃs tṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ

03,060.011c sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyan bhaviṣyasi

03,060.012a tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā

03,060.012c itaś cetaś ca rudatī paryadhāvata duḥkhitā

03,060.012d*0252_01 māṃ tvaṃ saṃbhāṣaya vibho anāthāṃ nirjane vane

03,060.012d*0252_02 itaś cetaś ca dhāvantī śokavyākulacetasā

03,060.012d*0252_03 sahasā muhyate bālā muhū roditi śocatī

03,060.013a muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā

03,060.013c muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi

03,060.014a sā tīvraśokasaṃtaptā muhur niḥśvasya vihvalā

03,060.014b*0253_01 pativratā sā rudatī bhartṛśokasamākulā

03,060.014c uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā

03,060.015a yasyābhiśāpād duḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ

03,060.015c tasya bhūtasya tad duḥkhād duḥkham abhyadhikaṃ bhavet

03,060.016a apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavān nalam

03,060.016c tasmād duḥkhataraṃ prāpya jīvatv asukhajīvikām

03,060.017a evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ

03,060.017c anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite

03,060.018a unmattavad bhīmasutā vilapantī tatas tataḥ

03,060.018c hā hā rājann iti muhur itaś cetaś ca dhāvati

03,060.019a tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm

03,060.019c karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhur muhuḥ

03,060.020a sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm

03,060.020c jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ

03,060.021a sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā

03,060.021c nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham

03,060.022a hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat

03,060.022c grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi

03,060.023a kathaṃ bhaviṣyasi punar mām anusmṛtya naiṣadha

03,060.023b*0254_01 kathaṃ bhavāñ jagāmādya mām utsṛjya vane prabho

03,060.023c pāpān muktaḥ punar labdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca

03,060.024a śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha

03,060.024c kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada

03,060.025a tām akasmān mṛgavyādho vicaran gahane vane

03,060.025c ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha

03,060.026a tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām

03,060.026c tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ

03,060.026d*0255_01 samatikramya vegena satvaraḥ sa vanecaraḥ

03,060.027a mukhataḥ pātayām āsa śastreṇa niśitena ha

03,060.027c nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ

03,060.028a mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca

03,060.028c samāśvāsya kṛtāhārām atha papraccha bhārata

03,060.029a kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam

03,060.029c kathaṃ cedaṃ mahat kṛcchraṃ prāptavaty asi bhāmini

03,060.030a damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate

03,060.030c sarvam etad yathāvṛttam ācacakṣe 'sya bhārata

03,060.031a tām ardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām

03,060.031c sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām

03,060.031d*0256_01 praphullapadmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm

03,060.032a arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm

03,060.032c lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśam eyivān

03,060.033a tām atha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupurvayā

03,060.033c sāntvayām āsa kāmārtas tad abudhyata bhāminī

03,060.034a damayantī tu taṃ duṣṭam upalabhya pativratā

03,060.034c tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā

03,060.035a sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitum āturaḥ

03,060.035c durdharṣāṃ tarkayām āsa dīptām agniśikhām iva

03,060.036a damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā

03,060.036c atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila

03,060.037a yathāhaṃ naiṣadhād anyaṃ manasāpi na cintaye

03,060.037c tathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsur mṛgajīvanaḥ

03,060.038a uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ

03,060.038c vyasuḥ papāta medinyām agnidagdha iva drumaḥ

03,061.001 bṛhadaśva uvāca

03,061.001a sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā

03,061.001c vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam

03,061.002a siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam

03,061.002c nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam

03,061.003a śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ

03,061.003c arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiś ca saśālmalaiḥ

03,061.004a jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam

03,061.004c kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam

03,061.005a badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiś ca samākulam

03,061.005c priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ

03,061.006a nānādhātuśatair naddhān vividhān api cācalān

03,061.006c nikuñjān pakṣisaṃghuṣṭān darīś cādbhutadarśanāḥ

03,061.006e nadīḥ sarāṃsi vāpīś ca vividhāṃś ca mṛgadvijān

03,061.007a sā bahūn bhīmarūpāṃś ca piśācoragarākṣasān

03,061.007c palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ

03,061.007e saritaḥ sāgarāṃś caiva dadarśādbhutadarśanān

03,061.008a yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī

03,061.008c mahiṣān varāhān gomāyūn ṛkṣavānarapannagān

03,061.009a tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā

03,061.009c vaidarbhī vicaraty ekā nalam anveṣatī tadā

03,061.009d*0257_01 atibhīme vane tatra yūthabhraṣṭā mṛgī yathā

03,061.010a nābibhyat sā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasya cit

03,061.010c dāruṇām aṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā

03,061.011a vidarbhatanayā rājan vilalāpa suduḥkhitā

03,061.011c bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā

03,061.012 damayanty uvāca

03,061.012*0258_01 yathoktaṃ ca tvayā kānta matsamakṣaṃ ca matpriyam

03,061.012*0258_02 smartum arhasi kalyāṇa vacaḥ pārthivanandana

03,061.012a siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa

03,061.012c kva nu rājan gato 'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane

03,061.013a aśvamedhādibhir vīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ

03,061.013c katham iṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase

03,061.014a yat tvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute

03,061.014c kartum arhasi kalyāṇa tad ṛtaṃ pārthivarṣabha

03,061.015a yathoktaṃ vihagair haṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa

03,061.015c matsakāśe ca tair uktaṃ tad avekṣitum arhasi

03,061.016a catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ

03,061.016c svadhītā mānavaśreṣṭha satyam ekaṃ kilaikataḥ

03,061.016d*0259_01 aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam

03,061.016d*0259_02 aśvamedhasahasrāt tu satyam evātiricyate

03,061.017a tasmād arhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara

03,061.017c uktavān asi yad vīra matsakāśe purā vacaḥ

03,061.018a hā vīra nanu nāmāham iṣṭā kila tavānagha

03,061.018c asyām aṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

03,061.019a bhartsayaty eṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ

03,061.019c araṇyarāṭ kṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātum arhasi

03,061.020a na me tvad anyā subhage priyā ity abravīs tadā

03,061.020c tām ṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa

03,061.021a unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryām iṣṭāṃ narādhipa

03,061.021c īpsitām īpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase

03,061.022a kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa

03,061.022c vastrārdhaprāvṛtām ekāṃ vilapantīm anāthavat

03,061.023a yūthabhraṣṭām ivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana

03,061.023c na mānayasi mānārha rudatīm arikarśana

03,061.024a mahārāja mahāraṇye mām ihaikākinīṃ satīm

03,061.024c ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

03,061.025a kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam

03,061.025b*0260_01 anuvratāṃ mahārāja kiṃ māṃ na pratibhāṣase

03,061.025c nādya tvām anupaśyāmi girāv asmin narottama

03,061.025e vane cāsmin mahāghore siṃhavyāghraniṣevite

03,061.026a śayānam upaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa

03,061.026c prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana

03,061.027a kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā

03,061.027c kaccid dṛṣṭas tvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ

03,061.028a ko nu me kathayed adya vane 'smin viṣṭhitaṃ nalam

03,061.028c abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam

03,061.029a yam anveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam

03,061.029c ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram

03,061.030a araṇyarāḍ ayaṃ śrīmāṃś caturdaṃṣṭro mahāhanuḥ

03,061.030c śārdūlo 'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmy enam aśaṅkitā

03,061.030d*0261_01 iti bhramantī dadarśa śārdūlaṃ ca mahāhanum

03,061.030d*0261_02 tam uvāca rudantī tu tvam evātra narādhipaḥ

03,061.031a bhavān mṛgāṇām adhipas tvam asmin kānane prabhuḥ

03,061.031c vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām

03,061.032a niṣadhādhipater bhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ

03,061.032c patim anveṣatīm ekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām

03,061.032e āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭas tvayā nalaḥ

03,061.032f*0262_01 siṃhaskandho mahābāhuḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ

03,061.033a atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi

03,061.033c mām adasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām

03,061.034a śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭ svayam

03,061.034c yāty etāṃ mṛṣṭasalilām āpagāṃ sāgaraṃgamām

03,061.035a imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgair bahubhir ucchritaiḥ

03,061.035c virājadbhir divaspṛgbhir naikavarṇair manoramaiḥ

03,061.036a nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam

03,061.036c asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtam ivocchritam

03,061.037a siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam

03,061.037c patatribhir bahuvidhaiḥ samantād anunāditam

03,061.038a kiṃśukāśokabakulapuṃnāgair upaśobhitam

03,061.038b*0263_01 karṇikāradhavaplakṣaiḥ supuṣpair upaśobhitam

03,061.038c saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiś copaśobhitam

03,061.038d*0264_01 pṛthivyā rucirākāraṃ cūḍāmaṇim iva sthitam

03,061.038e girirājam imaṃ tāvat pṛcchāmi nṛpatiṃ prati

03,061.039a bhagavann acalaśreṣṭha divyadarśana viśruta

03,061.039c śaraṇya bahukalyāṇa namas te 'stu mahīdhara

03,061.040a praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām

03,061.040c rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām

03,061.041a rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ

03,061.041c bhīmo nāma kṣitipatiś cāturvarṇyasya rakṣitā

03,061.042a rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām

03,061.042c āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ

03,061.043a brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaś ca satyavāg anasūyakaḥ

03,061.043c śīlavān susamācāraḥ pṛthuśrīr dharmavic chuciḥ

03,061.044a samyag goptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ

03,061.044c tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃs tvām upasthitām

03,061.045a niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ

03,061.045c sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha

03,061.046a tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmān satyaparākramaḥ

03,061.046c kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha

03,061.047a nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ

03,061.047c brahmaṇyo vedavid vāgmī puṇyakṛt somapo 'gnicit

03,061.048a yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyak caiva praśāsitā

03,061.048b*0265_01 puṇyaśloka iti khyāto brahmaṇyo vedavittamaḥ

03,061.048c tasya mām acalaśreṣṭha viddhi bhāryām ihāgatām

03,061.049a tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnām anāthāṃ vyasanānvitām

03,061.049c anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam

03,061.050a kham ullikhadbhir etair hi tvayā śṛṅgaśatair nṛpaḥ

03,061.050c kaccid dṛṣṭo 'calaśreṣṭha vane 'smin dāruṇe nalaḥ

03,061.051a gajendravikramo dhīmān dīrghabāhur amarṣaṇaḥ

03,061.051c vikrāntaḥ satyavāg dhīro bhartā mama mahāyaśāḥ

03,061.051e niṣadhānām adhipatiḥ kaccid dṛṣṭas tvayā nalaḥ

03,061.051f*0266_01 yadi dṛṣṭaḥ kva cit te sa nalo rājā mama priyaḥ

03,061.051f*0267_01 mahīdharasamo dhairye mahīdhara mahīpatiḥ

03,061.052a kiṃ māṃ vilapatīm ekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām

03,061.052c girā nāśvāsayasy adya svāṃ sutām iva duḥkhitām

03,061.053a vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate

03,061.053c yady asy asmin vane rājan darśayātmānam ātmanā

03,061.054a kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām

03,061.054c śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tām amṛtopamām

03,061.055a vaidarbhīty eva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ

03,061.055c āmnāyasāriṇīm ṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm

03,061.055d*0268_01 bhītām āśvāsaya ca māṃ nṛpate dharmavatsala

03,061.056a iti sā taṃ giriśreṣṭham uktvā pārthivanandinī

03,061.056c damayantī tato bhūyo jagāma diśam uttarām

03,061.057a sā gatvā trīn ahorātrān dadarśa paramāṅganā

03,061.057c tāpasāraṇyam atulaṃ divyakānanadarśanam

03,061.058a vasiṣṭhabhṛgvatrisamais tāpasair upaśobhitam

03,061.058c niyataiḥ saṃyatāhārair damaśaucasamanvitaiḥ

03,061.059a abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca patrāhārais tathaiva ca

03,061.059c jitendriyair mahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ

03,061.060a valkalājinasaṃvītair munibhiḥ saṃyatendriyaiḥ

03,061.060c tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam

03,061.061a sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitam

03,061.061c śākhāmṛgagaṇaiś caiva tāpasaiś ca samanvitam

03,061.061d*0269_01 nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ śākhāmṛgagaṇair yutam

03,061.061d*0269_02 tāpasaiḥ samupetaṃ ca sā dṛṣṭvaiva samāśvasat

03,061.061d*0270_01 sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ damayantī samāśvasat

03,061.062a subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā

03,061.062c varcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī

03,061.063a sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā

03,061.063c yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī

03,061.063d*0271_01 āśvāsitā tadā bhaimī tāpasaiḥ saha saṃgatā

03,061.064a sābhivādya tapovṛddhān vinayāvanatā sthitā

03,061.064c svāgataṃ ta iti proktā taiḥ sarvais tāpasaiś ca sā

03,061.065a pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapodhanāḥ

03,061.065c āsyatām ity athocus te brūhi kiṃ karavāmahe

03,061.065d*0272_01 pūjāṃ cakre yathānyāyam ṛṣīṇāṃ sā manasvinī

03,061.066a tān uvāca varārohā kaccid bhagavatām iha

03,061.066c tapasy agniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ

03,061.066d*0273_01 api svādhyāyayogeṣu dharmadeheṣu vā punaḥ

03,061.066e kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca

03,061.067a tair uktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī

03,061.067c brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi

03,061.068a dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dyutiṃ ca paramām iha

03,061.068c vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ

03,061.069a asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥ

03,061.069c asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyam anindite

03,061.070a sābravīt tān ṛṣīn nāham araṇyasyāsya devatā

03,061.070c na cāpy asya girer viprā na nadyā devatāpy aham

03,061.071a mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapodhanāḥ

03,061.071c vistareṇābhidhāsyāmi tan me śṛṇuta sarvaśaḥ

03,061.072a vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥ

03,061.072c tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ

03,061.073a niṣadhādhipatir dhīmān nalo nāma mahāyaśāḥ

03,061.073c vīraḥ saṃgrāmajid vidvān mama bhartā viśāṃ patiḥ

03,061.074a devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ

03,061.074c goptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgo mahādyutiḥ

03,061.075a satyavāg dharmavit prājñaḥ satyasaṃdho 'rimardanaḥ

03,061.075c brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmān parapuraṃjayaḥ

03,061.076a nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ

03,061.076c mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano 'rihā

03,061.077a āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ

03,061.077c sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ

03,061.078a sa kaiś cin nikṛtiprajñair akalyāṇair narādhamaiḥ

03,061.078c āhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ

03,061.078e devane kuśalair jihmair jito rājyaṃ vasūni ca

03,061.078f*0274_01 vivāsitaś ca nagarād vanavāsam upeyivān

03,061.079a tasya mām avagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vai

03,061.079c damayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasām

03,061.080a sā vanāni girīṃś caiva sarāṃsi saritas tathā

03,061.080c palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ

03,061.081a anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam

03,061.081c mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā

03,061.082a kaccid bhagavatāṃ puṇyaṃ tapovanam idaṃ nṛpaḥ

03,061.082c bhavet prāpto nalo nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ

03,061.083a yatkṛte 'ham idaṃ viprāḥ prapannā bhṛśadāruṇam

03,061.083c vanaṃ pratibhayaṃ ghoraṃ śārdūlamṛgasevitam

03,061.084a yadi kaiś cid ahorātrair na drakṣyāmi nalaṃ nṛpam

03,061.084c ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt

03,061.084d*0275_01 nārīṇām adhamā nārī yā bhartuḥ prāṇasaṃkṣaye

03,061.084d*0275_02 paścāj jīvati nistejāḥ kaleva śaśino divā

03,061.085a ko nu me jīvitenārthas tam ṛte puruṣarṣabham

03,061.085c kathaṃ bhaviṣyāmy adyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā

03,061.086a evaṃ vilapatīm ekām araṇye bhīmanandinīm

03,061.086c damayantīm athocus te tāpasāḥ satyavādinaḥ

03,061.087a udarkas tava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe

03,061.087c vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham

03,061.088a niṣadhānām adhipatiṃ nalaṃ ripunighātinam

03,061.088c bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram

03,061.089a vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam

03,061.089c tad eva nagaraśreṣṭhaṃ praśāsantam ariṃdamam

03,061.090a dviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam

03,061.090c patiṃ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam

03,061.091a evam uktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām

03,061.091c antarhitās tāpasās te sāgnihotrāśramās tadā

03,061.092a sā dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ vismitā abhavat tadā

03,061.092c damayanty anavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā

03,061.092d*0276_01 cintayām āsa vaidarbhī kim etad dṛṣṭavaty aham

03,061.093a kiṃ nu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko 'yaṃ vidhir ihābhavat

03,061.093c kva nu te tāpasāḥ sarve kva tad āśramamaṇḍalam

03,061.094a kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā

03,061.094c nadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ

03,061.094d*0277_01 ity evaṃ naraśārdūla vismitā kamalekṣaṇā

03,061.095a dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā

03,061.095c bhartṛśokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat

03,061.096a sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā

03,061.096c vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ

03,061.097a upagamya taruśreṣṭham aśokaṃ puṣpitaṃ tadā

03,061.097c pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgair anunāditam

03,061.098a aho batāyam agamaḥ śrīmān asmin vanāntare

03,061.098c āpīḍair bahubhir bhāti śrīmān dramiḍarāḍ iva

03,061.098d*0278_01 tam uvāca tato 'śokaṃ vidarbhādhipanandinī

03,061.098d*0278_02 kṛtāñjalipuṭā dīnā bhartṛdarśanalālasā

03,061.098d*0279_01 tam uvāca mahāvṛkṣaṃ damayantī tathāgatā

03,061.098d*0280_01 aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam

03,061.098d*0280_02 tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanād dhi mām

03,061.099a viśokāṃ kuru māṃ kṣipram aśoka priyadarśana

03,061.099c vītaśokabhayābādhaṃ kaccit tvaṃ dṛṣṭavān nṛpam

03,061.100a nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim

03,061.100c niṣadhānām adhipatiṃ dṛṣṭavān asi me priyam

03,061.101a ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam

03,061.101c vyasanenārditaṃ vīram araṇyam idam āgatam

03,061.102a yathā viśokā gaccheyam aśokanaga tat kuru

03,061.102c satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt

03,061.103a evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tam ārtā triḥ parigamya ha

03,061.103c jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā

03,061.104a sā dadarśa nagān naikān naikāś ca saritas tathā

03,061.104c naikāṃś ca parvatān ramyān naikāṃś ca mṛgapakṣiṇaḥ

03,061.105a kandarāṃś ca nitambāṃś ca nadāṃś cādbhutadarśanān

03,061.105c dadarśa sā bhīmasutā patim anveṣatī tadā

03,061.106a gatvā prakṛṣṭam adhvānaṃ damayantī śucismitā

03,061.106c dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam

03,061.107a uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām

03,061.107c suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasair vṛtām

03,061.108a prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiś cakravākopakūjitām

03,061.108c kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām

03,061.109a sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī

03,061.109c upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha

03,061.110a unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā

03,061.110c kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā

03,061.111a tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ ke cid bhītāḥ pradudruvuḥ

03,061.111c ke cic cintāparās tasthuḥ ke cit tatra vicukruśuḥ

03,061.112a prahasanti sma tāṃ ke cid abhyasūyanta cāpare

03,061.112c cakrus tasyāṃ dayāṃ ke cit papracchuś cāpi bhārata

03,061.113a kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane

03,061.113c tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccit tvam asi mānuṣī

03,061.114a vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ

03,061.114c devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

03,061.115a yakṣī vā rākṣasī vā tvam utāho 'si varāṅganā

03,061.115c sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmān anindite

03,061.116a yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghram ito vrajet

03,061.116c tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

03,061.117a tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā

03,061.117c pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā

03,061.117e sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra ke cana

03,061.118a yūnaḥ sthavirabālāś ca sārthasya ca purogamāḥ

03,061.118c mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām

03,061.118e nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām

03,061.119a vidarbharāṇ mama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ

03,061.119b*0281_01 kva nu māṃ kitavaś chitvā vastrārdhaṃ prasthito mama

03,061.119b*0281_02 utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya

03,061.119b*0281_03 vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ

03,061.119b*0281_04 ātmānam ātmanā satyotthitasargā na saṃśayaḥ

03,061.119b*0281_05 kva nu sā kṣutpipāsārtā bhrāntārāte tapasvinī

03,061.119b*0281_06 smarantī tasya mandasya kva vāsāyopatiṣṭhati

03,061.119c nalo nāma mahābhāgas taṃ mārgāmy aparājitam

03,061.120a yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam

03,061.120c nalaṃ pārthivaśārdūlam amitragaṇasūdanam

03,061.121a tām uvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ

03,061.121c sārthavāhaḥ śucir nāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ

03,061.122a ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite

03,061.122c manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini

03,061.123a kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgān api

03,061.123c paśyāmy asmin vane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite

03,061.123d*0282_01 ṛte tvāṃ mānuṣīṃ martyaṃ na paśyāmi mahāvane

03,061.123d*0283_01 yato vayaṃ na paśyāmo nalaṃ pārthivam atra vai

03,061.123e tathā no yakṣarāḍ adya maṇibhadraḥ prasīdatu

03,061.124a sābravīd vaṇijaḥ sarvān sārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ

03,061.124c kva nu yāsyasi sārtho 'yam etad ākhyātum arhatha

03,061.125 sārthavāha uvāca

03,061.125a sārtho 'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ

03,061.125c kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje

03,062.001 bṛhadaśva uvāca

03,062.001a sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā

03,062.001c agacchat tena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā

03,062.002a atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe

03,062.002c taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat

03,062.003a dadṛśur vaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam

03,062.003c bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇair vṛtam

03,062.004a taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham

03,062.004c supariśrāntavāhās te niveśāya mano dadhuḥ

03,062.005a saṃmate sārthavāhasya viviśur vanam uttamam

03,062.005c uvāsa sārthaḥ sumahān velām āsādya paścimām

03,062.006a athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā

03,062.006c supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat

03,062.006e pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām

03,062.006f*0284_01 athāpaśyata sārthaṃ taṃ sārthajān subahūn gajān

03,062.006f*0284_02 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā

03,062.006f*0284_03 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ

03,062.006f*0284_04 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat

03,062.006f*0284_05 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau

03,062.006f*0284_06 spandatām api nāgānāṃ mārgā naṣṭā vanodbhavaiḥ

03,062.007a mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārtham uttamam

03,062.007c suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale

03,062.008a hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ

03,062.008c vanagulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt

03,062.008e ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā narāḥ

03,062.009a gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam

03,062.009c bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tat parasparahataṃ tadā

03,062.010a ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale

03,062.010c vṛkṣeṣv āsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca

03,062.010d*0285_01 evaṃ prakārair bahubhir daivenākramya hastibhiḥ

03,062.010d@011_0001 bhārārtāḥ saurabheyāś ca kṣuttṛṣābhipariplutāḥ

03,062.010d@011_0002 avaropitabhārās tu lebhire paramāṃ mudam

03,062.010d@011_0003 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha

03,062.010d@011_0004 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āhlādaṃ paramaṃ yayuḥ

03,062.010d@011_0005 tathānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā

03,062.010d@011_0006 yathāyogyaṃ yathāsthānam āvāsaṃ pratipedire

03,062.010d@011_0007 yathāsthitaiḥ samācāram āhāraṃ sthānam eva ca

03,062.010d@011_0008 avatīryāvasannānāṃ cakruś caivānvavekṣaṇam

03,062.010d@011_0009 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ

03,062.010d@011_0010 praśaṃsanty apare kaṣṭaṃ padavīṃś cāpadāvṛtām

03,062.010d@011_0011 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam

03,062.010d@011_0012 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ

03,062.010d@011_0013 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena ca

03,062.010d@011_0014 khinnāḥ śayitukāmās te nidrayāpagatā bhṛśam

03,062.010d@011_0015 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate

03,062.010d@011_0016 athārdharātrasamaye niḥśabdastimitaṃ tadā

03,062.010d@011_0017 supte sārthe pariśrānte hastiyūtham upāgamat

03,062.010d@011_0018 atha sārthaṃ girinibhā madaprasravaṇāvilāḥ

03,062.010d@011_0019 mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyās tīram uttaram

03,062.010d@011_0020 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān

03,062.010d@011_0021 tāṃś ca pānthagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā

03,062.010d@011_0022 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ

03,062.010d@011_0023 teṣām āpatatāṃ vegaḥ kariṇāṃ duḥsaho 'bhavat

03,062.010d@011_0024 nagāgrād iva śīrṇānāṃ mṛgāṇāṃ patatāṃ kṣitau

03,062.010d@011_0025 spandatām api nāgānāṃ bālasaṃsthāvanodbhavaiḥ

03,062.010d@011_0026 karibhiḥ kariṇaḥ sarve mṛtyutāṃ prāpitāḥ kṣaṇāt

03,062.010d@011_0027 sārthaś ca so 'pi mathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ

03,062.010d@011_0028 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ

03,062.010d@011_0029 vājibhiḥ prāhataiś caiva gajoṣṭrai rāsabhais tathā

03,062.010d@011_0030 anyonyaṃ nābhyarakṣanta mathyamānā vanadvipaiḥ

03,062.010d@011_0031 suptaṃ mamarduḥ sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale

03,062.010d@011_0032 hāhākāraṃ pramuñcantaḥ sārthakāḥ śaraṇārthinaḥ

03,062.010d@011_0033 na ca gulmāṃś ca dhāvanto nidrāndhā bahavo 'bhavan

03,062.010d@011_0034 ke cid dantaiḥ karaiḥ ke cit ke cit padbhyāṃ hatā gajaiḥ

03,062.010d@011_0035 nihatoṣṭrāś ca bahulāḥ padātijanasaṃkulāḥ

03,062.010d@011_0036 bhayād ādhāvamānāś ca parasparahatās tadā

03,062.010d@011_0037 ghorān nādān vimuñcanto nipetur dharaṇītale

03,062.010d@011_0038 vṛkṣeṣv āsajya saṃhṛṣṭāḥ patitā viṣameṣu ca

03,062.010d@011_0039 tathā taṃ nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam

03,062.010d@011_0040 hato bhrātā hataḥ putraḥ sahāyo nihato mama

03,062.010d@011_0041 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā

03,062.010d@011_0042 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvataḥ

03,062.010d@011_0043 saṃtrastavadanā bhaimī tasthau śaśinibhānanā

03,062.010d@011_0044 sārthe vidhvaṃsitair bhagnair agarubhiḥ sacandanaiḥ

03,062.010d@011_0045 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur ivarkṣaiś ca śāradaiḥ

03,062.010d@011_0046 patitaiḥ pātyamānaiś ca dhāvadbhiś ca tatas tataḥ

03,062.010d@011_0047 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam

03,062.010d@011_0048 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad vai tatrābhūd vai samantataḥ

03,062.010d@011_0049 abhūt pralayasaṃkāśaṃ mahāraṇyam ivāparam

03,062.010d@011_0050 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid abhidrutāḥ

03,062.010d@011_0051 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.010d@011_0052 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ

03,062.010d@011_0053 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇo vibhuḥ

03,062.010d@011_0054 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā

03,062.010d@011_0055 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam

03,062.010d@011_0056 grahās tu viparītā vā kim anyad idam āgatam

03,062.010d@011_0057 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ

03,062.010d@011_0058 yāsāv adya mahāsārthe nārīvonmattadarśanā

03,062.010d@011_0059 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam

03,062.010d@011_0060 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā

03,062.010d@011_0061 rākṣasī vā piśācī vā yakṣī vātibhayaṃkarī

03,062.010d@011_0062 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā

03,062.010d@011_0063 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām

03,062.010d@011_0064 loṣṭakaiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ

03,062.010d@011_0065 avaśyam eva hantavyā sā sārthasya tu kṛcchradā

03,062.010d@011_0066 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam

03,062.010d@011_0067 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yena kānanam

03,062.010d@011_0068 āśaṅkamānā tatpāpān ātmānaṃ paryadevayat

03,062.010d@011_0069 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān

03,062.010d@011_0070 nānubadhnāmi kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.010d@011_0071 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat

03,062.010d@011_0072 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham

03,062.010d@011_0073 rājyāpaharaṇaṃ bhartuḥ svajanāc ca parābhavaḥ

03,062.010d@011_0074 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ

03,062.010d@011_0075 vivastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite

03,062.010d@011_0076 yo hy akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane

03,062.010d@011_0077 so 'pi sārthaḥ parābhūto vidhinā kena cid bhṛśam

03,062.010d@011_0078 āśaṅkamānā sā pāpaṃ mahīyo vyasanaṃ tathā

03,062.010d@011_0079 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ

03,062.010d@011_0080 mandāyās tu mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ

03,062.010d@011_0081 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane

03,062.010d@011_0082 maraṇāt tu bhavec chāntir dhriyatyā duḥkhajīvitam

03,062.010d@011_0083 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara

03,062.010d@011_0084 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijānāsi mānada

03,062.010d@011_0085 evamādīn bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā

03,062.010d@011_0086 kurvatī paryadhāvat sā gahanaṃ vipināntaram

03,062.010e tathā tan nihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam

03,062.010f@012_0001 ārāvaḥ sumahāṃś cāsīt trailokyabhayakārakaḥ

03,062.010f@012_0002 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭas trāyadhvaṃ dhāvatādhunā

03,062.010f@012_0003 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata

03,062.010f@012_0004 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama

03,062.010f@012_0005 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tadā

03,062.010f@012_0006 punar evābhidhāsyāmi cintayadhvaṃ sakātarāḥ

03,062.010f@012_0007 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye

03,062.010f@012_0008 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā

03,062.010f@012_0009 apaśyad vaiśasaṃ tatra sarvalokabhayaṃkaram

03,062.010f@012_0010 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā

03,062.010f@012_0011 saṃsaktavadanāśvāsā uttasthau bhayavihvalā

03,062.010f@012_0012 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāt ke cid avikṣatāḥ

03,062.010f@012_0013 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.010f@012_0014 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ

03,062.010f@012_0015 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na vai vaiśravaṇaḥ prabhuḥ

03,062.010f@012_0016 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā prathamaṃ kṛtā

03,062.010f@012_0017 śakunānāṃ phalaṃ vātha viparītam idaṃ dhruvam

03,062.010f@012_0018 grahā na viparītās tu kim anyad idam āgatam

03,062.010f@012_0019 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ

03,062.010f@012_0020 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā

03,062.010f@012_0021 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam

03,062.010f@012_0022 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā

03,062.010f@012_0023 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī

03,062.010f@012_0024 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā

03,062.010f@012_0025 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduḥkhadām

03,062.010f@012_0026 loṣṭabhiḥ pāṃsubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ

03,062.010f@012_0027 avaśyam eva hanyāmaḥ sārthasya kila kṛtyakām

03,062.010f@012_0028 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam

03,062.010f@012_0029 hrītā bhītā ca saṃvignā prādravad yatra kānanam

03,062.010f@012_0030 āśaṅkamānā tatpāpam ātmānaṃ paryadevayat

03,062.010f@012_0031 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān

03,062.010f@012_0032 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.010f@012_0033 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api

03,062.010f@012_0034 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.010f@012_0035 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpaṃ māpatitaṃ mahat

03,062.010f@012_0036 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham

03,062.010f@012_0037 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parājayaḥ

03,062.010f@012_0038 bhartrā saha viyogaś ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ

03,062.010f@012_0039 nirnāthatā vane vāso bahuvyālaniṣevite

03,062.011a athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janās tadā

03,062.011c vanagulmād viniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam

03,062.011e bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa

03,062.011f*0286_01 hanyamāne tathā sārthe damayantī śucismitā

03,062.011f*0286_02 brāhmaṇaiḥ sahitā tatra vane tu na vināśitā

03,062.012a aśocat tatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam

03,062.012c yo 'pi me nirjane 'raṇye saṃprāpto 'yaṃ janārṇavaḥ

03,062.012e hato 'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyān mamaiva tu

03,062.013a prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnam asaṃśayam

03,062.013c nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam

03,062.014a yan nāham adya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā

03,062.014c na hy adaivakṛtaṃ kiṃ cin narāṇām iha vidyate

03,062.015a na ca me bālabhāve 'pi kiṃ cid vyapakṛtaṃ kṛtam

03,062.015c karmaṇā manasā vācā yad idaṃ duḥkham āgatam

03,062.016a manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ

03,062.016c pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ

03,062.016e nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavaty aham

03,062.017010_0000 bṛhadaśva uvāca

03,062.017a evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā

03,062.017b*0287_01 pralāpāni tadā tāni damayantī pativratā

03,062.017c hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇair vedapāragaiḥ

03,062.017e agacchad rājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā

03,062.017f@010_0001 sā tac chrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacas tadā

03,062.017f@010_0002 agacchad rājaśārdūla vidyullekheva śāradī

03,062.017f@010_0003 sārthe mahati duḥkhārtā bhartṛdarśanalālasā

03,062.017f@010_0004 rajasā samavacchannā sārthajena śucismitā

03,062.017f@010_0005 anabhijñāyamānaiva gacchantī sumahad vanam

03,062.017f@010_0006 āsasāda saro ramyaṃ bhāskarasyāstasaṃgame

03,062.017f@010_0007 śītatoyaṃ suvipulaṃ nirmalaṃ naikayojanam

03,062.017f@010_0008 kahlāraiḥ samavacchannaṃ padmotpalavirājitam

03,062.017f@010_0009 haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam

03,062.017f@010_0010 tīrajais tarubhir hṛdyaiḥ phalapuṣpopaśobhitaiḥ

03,062.017f@010_0011 vyarājata yathā rājā subhṛtyaiḥ parivāritaḥ

03,062.017f@010_0012 tadāśritya sa sārthas tu nivāsāyopajagmivān

03,062.017f@010_0013 bhārārtāḥ saurabheyās tu kṣuttṛṣāparivāritāḥ

03,062.017f@010_0014 avaropitabhārās tu lebhire paramaṃ sukham

03,062.017f@010_0015 tathāśvā vāraṇāś caiva rāsabhāḥ karabhaiḥ saha

03,062.017f@010_0016 dṛṣṭvaiva tat saro ramyam āśvāsaṃ paramaṃ yayuḥ

03,062.017f@010_0017 athānantaram eveha vaṇijaḥ pathikās tathā

03,062.017f@010_0018 yathāyogaṃ yathāsthānaṃ svāvāsaṃ pratipedire

03,062.017f@010_0019 yathāsthitisamācāram āhārasthānam eva ca

03,062.017f@010_0020 avatīryāvasannānāṃ cakruś caiva pravekṣaṇam

03,062.017f@010_0021 cakruḥ kathāś ca vividhāḥ krayavikrayasaṃśritāḥ

03,062.017f@010_0022 praśaṃsanty apare kaṣṭām aṭavīṃ śvāpadāvṛtam

03,062.017f@010_0023 smaranto gṛhabhogāṃś ca jñātīnāṃ ca samāgamam

03,062.017f@010_0024 putramitrakalatrāṇi sarve nidrāvaśaṃ yayuḥ

03,062.017f@010_0025 saṃvāhanena bhārāṇāṃ bahuvāsarajena te

03,062.017f@010_0026 khinnāḥ patitagātrās tu nidrayāpahṛtā bhṛśam

03,062.017f@010_0027 prasāritāṅgāḥ khinnāś ca mṛtakalpā ivāsate

03,062.017f@010_0028 athārdharātrasamaye gajayūthaṃ mahat tadā

03,062.017f@010_0029 ājagāma saro traya pipāsus tat sarojalam

03,062.017f@010_0030 athāpaśyata taṃ sārthaṃ sārthajān subahūn gajān

03,062.017f@010_0031 te tān grāmyagajān dṛṣṭvā sarve vanagajās tadā

03,062.017f@010_0032 samādravanta vegena jighāṃsanto madotkaṭāḥ

03,062.017f@010_0033 teṣām āpatatāṃ vegaḥ karīṇāṃ duḥsaho 'bhavat

03,062.017f@010_0034 nagāgrād iva śīrṇānāṃ śṛṅgāṇāṃ patatāṃ kṣitau

03,062.017f@010_0035 spandatām api nāgānāṃ nālaṃ saṃsthā vanodbhavaiḥ

03,062.017f@010_0036 karibhiḥ kariṇaḥ sarve nītā mṛtyuvaśaṃ kṣaṇāt

03,062.017f@010_0037 sa ca sārtho vimathitaḥ sastrībālagajānvitaḥ

03,062.017f@010_0038 ārāvaḥ sumahān āsīt trailokyabhayakārakaḥ

03,062.017f@010_0039 vājibhiḥ pradrutaiś caiva mahoṣṭrai rāsabhais tathā

03,062.017f@010_0040 anyonyaṃ nābhirakṣantaṃ mathyamānā vanadvipaiḥ

03,062.017f@010_0041 hato bhrātā hataḥ putro hataḥ svāmī hato mama

03,062.017f@010_0042 eṣo 'gnir utthitaḥ kaṣṭaṃ trāyadhvaṃ dhāvatādhunā

03,062.017f@010_0043 ratnarāśir viśīrṇo 'yaṃ gṛhṇīdhvaṃ kiṃ pradhāvata

03,062.017f@010_0044 sāmānyam etad draviṇaṃ na mithyā vacanaṃ mama

03,062.017f@010_0045 evam evābhibhāṣanto vidravanti bhayāt tataḥ

03,062.017f@010_0046 punar evābhidhāvanti vittapradhvaṃsakās tathā

03,062.017f@010_0047 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe janasaṃkṣaye

03,062.017f@010_0048 damayantī ca bubudhe bhayasaṃtrastamānasā

03,062.017f@010_0049 apaśyad vaiśasaṃ tac ca sarvalokabhayaṃkaram

03,062.017f@010_0050 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā bālā padmanibhekṣaṇā

03,062.017f@010_0051 saṃtrastamanasā tasmiṃs tasthau śaśinibhānanā

03,062.017f@010_0052 sarvair vidhvaṃsitair bhagnais tarubhiś candanādibhiḥ

03,062.017f@010_0053 vikṣiptair bhāti bhūḥ sarvā dyaur rukṣair iva śāradī

03,062.017f@010_0054 patadbhiḥ pātyamānaiś ca patitaiś ca tatas tataḥ

03,062.017f@010_0055 bhīṣaṇīyaṃ vanaṃ tad dhi babhau tatra samantataḥ

03,062.017f@010_0056 vimuktanādasaṃtrastaṃ hāhākāravināditam

03,062.017f@010_0057 babhau tat sattvasaṃbādhaṃ mahāraṇam ivāparam

03,062.017f@010_0058 ye tu tatra vinirmuktāḥ sārthāḥ ke cid avikṣatāḥ

03,062.017f@010_0059 te 'bruvan sahitāḥ sarve kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.017f@010_0060 nūnaṃ na pūjito 'smābhir maṇibhadro mahāyaśāḥ

03,062.017f@010_0061 tathā yakṣādhipaḥ śrīmān na ca vaiśravaṇaḥ prabhuḥ

03,062.017f@010_0062 na pūjā vighnakartṝṇām atha vā sārthikaiḥ kṛtā

03,062.017f@010_0063 śakunānāṃ phalaṃ cātha viparītam idaṃ dhruvam

03,062.017f@010_0064 grahā vā viparītās tu kim anyad idam āgatam

03,062.017f@010_0065 apare tv abruvan dīnā jñātidravyavinākṛtāḥ

03,062.017f@010_0066 yāsāv adya mahāsārthe nārī hy unmattadarśanā

03,062.017f@010_0067 praviṣṭā vikṛtākārā kṛtvā rūpam amānuṣam

03,062.017f@010_0068 tayeyaṃ vihitā pūrvaṃ māyā paramadāruṇā

03,062.017f@010_0069 rākṣasī vā dhruvaṃ yakṣī piśācī vā bhayaṃkarī

03,062.017f@010_0070 tasyāḥ sarvam idaṃ pāpaṃ nātra kāryā vicāraṇā

03,062.017f@010_0071 yadi paśyāma tāṃ pāpāṃ sārthaghnīṃ naikaduṣkṛtām

03,062.017f@010_0072 loṣṭabhiḥ pāṃśubhiś caiva tṛṇaiḥ kāṣṭhaiś ca muṣṭibhiḥ

03,062.017f@010_0073 avaśyam eva haṃsyāmaḥ sā tu sārthasya kṛtyakā

03,062.017f@010_0074 damayantī tu tac chrutvā vākyaṃ teṣāṃ sudāruṇam

03,062.017f@010_0075 bhītā trastā ca saṃvignā prādravad yena kānanam

03,062.017f@010_0076 āśaṅkamānā tat pāpam ātmānaṃ paryadevayat

03,062.017f@010_0077 aho mamopari vidheḥ saṃrambho dāruṇo mahān

03,062.017f@010_0078 nānubadhnāti kuśalaṃ kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.017f@010_0079 na smarāmy aśubhaṃ kiṃ cit kṛtaṃ kasya cid aṇv api

03,062.017f@010_0080 karmaṇā manasā vācā kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,062.017f@010_0081 nūnaṃ janmāntarakṛtaṃ pāpam āpatitaṃ mahat

03,062.017f@010_0082 apaścimām imāṃ kaṣṭām āpadaṃ prāptavaty aham

03,062.017f@010_0083 bhartṛrājyāpaharaṇaṃ svajanāc ca parābhavaḥ

03,062.017f@010_0084 bhartrā saha viyogaṃ ca tanayābhyāṃ ca vicyutiḥ

03,062.017f@010_0085 nirvastratā vane vāso bahuvyālaniṣevite

03,062.017f@010_0086 yo 'py akasmān mayā prāpto nirjane gahane vane

03,062.017f@010_0087 so 'pi sārthaḥ parābhūto daivena vidhinā dhruvam

03,062.017f@010_0088 āśaṅkate ca māṃ pāpāṃ madīyaṃ vyasanaṃ tathā

03,062.017f@010_0089 sāham evaṃvidhā nūnaṃ dhruvaṃ nāsty atra saṃśayaḥ

03,062.017f@010_0090 mandāyā hi mamābhāgyaiḥ sārtho nūnaṃ nipātitaḥ

03,062.017f@010_0091 kutrātmānaṃ pātayeyaṃ yāmi kaṃ śaraṇaṃ vane

03,062.017f@010_0092 maraṇena bhavec chāntir dhriyantyā duḥkhajīvitam

03,062.017f@010_0093 hā nātha hā mahārāja hā svāmiñ jīviteśvara

03,062.017f@010_0094 kiṃ māṃ vilapatīm evaṃ nābhijalpasi mānada

03,062.017f@010_0095 evamādi bahūn anyān pralāpān bāṣpaviklavā

03,062.017f@010_0096 kurvatī paryadhāvac ca vijanaṃ gahanaṃ vanam

03,062.018*0288_00 bṛhadaśva uvāca

03,062.018*0288_01 evaṃ sā duḥkhasaṃtaptā bhartṛvyasanakarśitā

03,062.018a gacchantī sā cirāt kālāt puram āsādayan mahat

03,062.018c sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ

03,062.018d*0289_01 sā tu tac cārusarvāṅgī subāhos tuṅgagopuram

03,062.018e vastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam

03,062.019a tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīm amārjanām

03,062.019c unmattām iva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ

03,062.020a praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā

03,062.020c anujagmus tato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt

03,062.021a sā taiḥ parivṛtāgacchat samīpaṃ rājaveśmanaḥ

03,062.021c tāṃ prāsādagatāpaśyad rājamātā janair vṛtām

03,062.021d*0290_01 dhātrīm uvāca gacchainām ānayeha mamāntikam

03,062.021d*0290_02 janena kliśyate bālā duḥkhitā śaraṇārthinī

03,062.021d*0290_03 yādṛgrūpāṃ ca paśyāmi vidyotayati me gṛham

03,062.021d*0290_04 unmattaveṣapracchannā śrīr ivāyatalocanā

03,062.022a sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalam uttamam

03,062.022c āropya vismitā rājan damayantīm apṛcchata

03,062.023a evam apy asukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ

03,062.023c bhāsi vidyud ivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā

03,062.024a na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇair api varjitam

03,062.024c asahāyā narebhyaś ca nodvijasy amaraprabhe

03,062.025a tac chrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanam abravīt

03,062.025c mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām

03,062.026a sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīm

03,062.026c phalamūlāśanām ekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayām

03,062.027a asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityam anuvrataḥ

03,062.027c bhartāram api taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā

03,062.028a tasya daivāt prasaṅgo 'bhūd atimātraṃ sma devane

03,062.028c dyūte sa nirjitaś caiva vanam eko 'bhyupeyivān

03,062.029a tam ekavasanaṃ vīram unmattam iva vihvalam

03,062.029c āśvāsayantī bhartāram aham anvagamaṃ vanam

03,062.029d*0291_01 sa kena cid ameyātmā kāraṇena varāṅgane

03,062.029d*0291_02 duḥkhitaḥ sarvam utsṛjya praviveśa mahāvanam

03,062.029d*0291_03 tatas taṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā praviśantaṃ ca kānanam

03,062.030a sa kadā cid vane vīraḥ kasmiṃś cit kāraṇāntare

03,062.030c kṣutparītaḥ suvimanās tad apy ekaṃ vyasarjayat

03,062.031a tam ekavasanaṃ nagnam unmattaṃ gatacetasam

03,062.031c anuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā

03,062.032a tato bahutithe kāle suptām utsṛjya māṃ kva cit

03,062.032c vāsaso 'rdhaṃ paricchidya tyaktavān mām anāgasam

03,062.033a taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥ

03,062.033b*0292_01 sāhaṃ kamalagarbhābham apaśyantī hṛdi priyam

03,062.033c na vindāmy amaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇadhaneśvaram

03,062.033d*0293_01 ity uktvā sānavadyāṅgī rājamātaram apy uta

03,062.033d*0293_02 sthitāśruparipūrṇākṣī vepamānā suduḥkhitā

03,062.034a tām aśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu

03,062.034c rājamātābravīd ārtāṃ bhaimīm ārtatarā svayam

03,062.035a vasasva mayi kalyāṇi prītir me tvayi vartate

03,062.035c mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama

03,062.036a atha vā svayam āgacchet paridhāvann itas tataḥ

03,062.036c ihaiva vasatī bhadre bhartāram upalapsyase

03,062.037a rājamātur vacaḥ śrutvā damayantī vaco 'bravīt

03,062.037c samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini

03,062.038a ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam

03,062.038c na cāhaṃ puruṣān anyān saṃbhāṣeyaṃ kathaṃ cana

03,062.039a prārthayed yadi māṃ kaś cid daṇḍyas te sa pumān bhavet

03,062.039b*0294_01 vadhyaś ca te 'sakṛn manda iti me vratam āhitam

03,062.039c bhartur anveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇān aham

03,062.040a yady evam iha kartavyaṃ vasāmy aham asaṃśayam

03,062.040c ato 'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kva cit

03,062.041a tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedam abravīt

03,062.041c sarvam etat kariṣyāmi diṣṭyā te vratam īdṛśam

03,062.042a evam uktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate

03,062.042c uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata

03,062.043a sairandhrīm abhijānīṣva sunande devarūpiṇīm

03,062.043b*0295_01 vayasā tulyatāṃ prāptā sakhī tava bhavatv iyam

03,062.043c etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam

03,062.043d*0296_01 tataḥ paramasaṃhṛṣṭā sunandā gṛham āgamat

03,062.043d*0296_02 damayantīm upādāya sakhībhiḥ parivāritā

03,062.043d*0296_03 sā tatra pūjyamānā vai damayantī vyanandata

03,062.043d*0296_04 sarvakāmaiḥ suvihitair nirudvegāvasat tadā

03,062.043d*0297_01 tataḥ sunandā rājendra saṃprahṛṣṭamanākṛtī

03,062.043d*0297_02 sairandhrīsahitāgacchat svam evāvasathaṃ tadā

03,062.043d*0297_03 tataḥ sunandayā sārdhaṃ damayanty avasat sukham

03,062.043d*0297_04 sarvakāmaiḥ samuditā patidarśanalālasā

03,062.043d*0298_01 saha sā nyavasad rājan rājaputryā sunandayā

03,062.043d*0298_02 cintayantī nalaṃ vīram aniśaṃ vāmalocanā

03,063.000*0299_01 nalasya caritaṃ rājañ chṛṇu me vadato 'dbhutam

03,063.001 bṛhadaśva uvāca

03,063.001a utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate

03,063.001c dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane

03,063.002a tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit

03,063.002c abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt

03,063.003a mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam

03,063.003c dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam

03,063.004a sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā

03,063.004c uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa

03,063.005a mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ

03,063.005c tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa

03,063.005d*0300_01 tiṣṭha tvaṃ sthāvara iva yāvad eva nalaḥ kva cit

03,063.005d*0300_02 ito netā hi tatra tvaṃ śāpān mokṣyasi matkṛtāt

03,063.006a tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam

03,063.006c upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān

03,063.007a sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ

03,063.007c laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām

03,063.008a evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ

03,063.008c taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam

03,063.009a ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā

03,063.009c utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt

03,063.010a padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit

03,063.010c tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param

03,063.011a tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade

03,063.011c tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata

03,063.012a sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ

03,063.012c svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ

03,063.013a tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt

03,063.013c mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti

03,063.013d*0301_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca

03,063.013d*0301_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam

03,063.014a yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala

03,063.014c viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati

03,063.015a viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati

03,063.015c tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati

03,063.016a anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa

03,063.016c krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā

03,063.017a na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā

03,063.017c brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa

03,063.018a rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati

03,063.018c saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi

03,063.019a gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan

03,063.019c samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam

03,063.019e ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara

03,063.020a sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai

03,063.020c ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati

03,063.021a bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā

03,063.021c sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

03,063.021e rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te

03,063.022a svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa

03,063.022c saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ

03,063.023a anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase

03,063.023c ity uktvā pradadāv asmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā

03,063.024a evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava

03,063.024c nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata

03,064.001 bṛhadaśva uvāca

03,064.001a tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ

03,064.001c ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśad daśame 'hani

03,064.002a sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko 'ham iti bruvan

03,064.002c aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ

03,064.003a arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca

03,064.003c annasaṃskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ

03,064.004a yāni śilpāni loke 'smin yac cāpy anyat suduṣkaram

03,064.004c sarvaṃ yatiṣye tat kartum ṛtuparṇa bharasva mām

03,064.004d*0302_01 ity uktaḥ sa nalenātha ṛtuparṇo narādhipaḥ

03,064.004d*0302_02 uvāca suprītamanās taṃ prekṣya ca mahīpate

03,064.005 ṛtuparṇa uvāca

03,064.005a vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etat kariṣyasi

03,064.005c śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ

03,064.006a sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama

03,064.006c bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ

03,064.007a tvām upasthāsyataś cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau

03,064.007c etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka

03,064.008 bṛhadaśva uvāca

03,064.008a evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ

03,064.008c ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ

03,064.009a sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan

03,064.009c sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha

03,064.010a kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī

03,064.010c smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati

03,064.011a evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt

03,064.011c kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka

03,064.011d*0303_01 āyuṣman kasya vā nārī yām evam anuśocasi

03,064.012a tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit

03,064.012c āsīd bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ

03,064.013a sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata

03,064.013c viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ

03,064.014a dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ

03,064.014c niśākāle smaraṃs tasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati

03,064.015a sa vai bhraman mahīṃ sarvāṃ kva cid āsādya kiṃ cana

03,064.015c vasaty anarhas tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran

03,064.016a sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'py anugatā vane

03,064.016c tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati

03,064.017a ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā

03,064.017c kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati

03,064.018a śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe

03,064.018c tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa

03,064.019a ity evaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran

03,064.019c ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane

03,065.001 bṛhadaśva uvāca

03,065.001a hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate

03,065.001c dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā

03,065.002a saṃdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam

03,065.002c mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām

03,065.003a asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe

03,065.003c gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati

03,065.003e agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam

03,065.003f*0304_01 hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca dāsīdāsaṃ tathaiva ca

03,065.004a na cec chakyāv ihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā

03,065.004c jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam

03,065.005a ity uktās te yayur hṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam

03,065.005c purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā

03,065.005d*0305_01 naiva kvāpi prapaśyanti nalaṃ vā bhīmaputrikām

03,065.006a tataś cedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ

03,065.006c vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani

03,065.006d*0306_01 kṛśāṃ vivarṇāṃ malināṃ bhartṛśokaparāyaṇām

03,065.006e puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām

03,065.007a mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām

03,065.007c pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ

03,065.008a tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām

03,065.008c tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan

03,065.009 sudeva uvāca

03,065.009a yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyam aṅganā

03,065.009c kṛtārtho 'smy adya dṛṣṭvemāṃ lokakāntām iva śriyam

03,065.010a pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām

03,065.010c kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ

03,065.011a cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīm iva

03,065.011c iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva

03,065.012a vidarbhasarasas tasmād daivadoṣād ivoddhṛtām

03,065.012c malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīm iva tāṃ bhṛśam

03,065.013a paurṇamāsīm iva niśāṃ rāhugrastaniśākarām

03,065.013c patiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīm iva

03,065.014a vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām

03,065.014c hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulām iva padminīm

03,065.015a sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām

03,065.015c dahyamānām ivoṣṇena mṛṇālīm aciroddhṛtām

03,065.016a rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām

03,065.016c candralekhām iva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām

03,065.017a kāmabhogaiḥ priyair hīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca

03,065.017c dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā

03,065.018a bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā

03,065.018c eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate

03,065.019a duṣkaraṃ kurute 'tyarthaṃ hīno yad anayā nalaḥ

03,065.019c dhārayaty ātmano dehaṃ na śokenāvasīdati

03,065.020a imām asitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām

03,065.020c sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ

03,065.021a kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā

03,065.021c bhartuḥ samāgamāt sādhvī rohiṇī śaśino yathā

03,065.022a asyā nūnaṃ punar lābhān naiṣadhaḥ prītim eṣyati

03,065.022c rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punar labdhveva medinīm

03,065.023a tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutām

03,065.023c naiṣadho 'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā

03,065.024a yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā

03,065.024c samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām

03,065.025a ayam āśvāsayāmy enāṃ pūrṇacandranibhānanām

03,065.025c adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām

03,065.026 bṛhadaśva uvāca

03,065.026a evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām

03,065.026c upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt

03,065.027a ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā

03,065.027c bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ

03,065.028a kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te

03,065.028c āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te

03,065.028d*0307_01 kiṃ tu rājā dṛḍhaṃ bhīmo janitrī bhrātaraś ca te

03,065.028e tvatkṛte bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate

03,065.028f*0308_01 anveṣṭāro brāhmaṇāś ca bhramanti śataśo mahīm

03,065.029a abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira

03,065.029c paryapṛcchat tataḥ sarvān krameṇa suhṛdaḥ svakān

03,065.030a ruroda ca bhṛśaṃ rājan vaidarbhī śokakarśitā

03,065.030c dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam

03,065.031a tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām

03,065.031c sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata

03,065.032a janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhṛśam

03,065.032c brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase

03,065.033a atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā

03,065.033c jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat

03,065.034a tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṃ pate

03,065.034c papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī

03,065.035a kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā

03,065.035c tvayā ca viditā vipra katham evaṃgatā satī

03,065.036a etad icchāmy ahaṃ tvatto jñātuṃ sarvam aśeṣataḥ

03,065.036c tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm

03,065.037a evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ

03,065.037c sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham

03,066.001 sudeva uvāca

03,066.001a vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,066.001c suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā

03,066.002a rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ

03,066.002c bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ

03,066.003a sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ

03,066.003c damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhi cit

03,066.004a te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām

03,066.004c seyam āsāditā bālā tava putraniveśane

03,066.005a asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate

03,066.005c asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ

03,066.005d*0309_01 sa dṛṣṭo bahuśo nādya lakṣito 'ntarhito mayā

03,066.005e śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā

03,066.006a malena saṃvṛto hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ

03,066.006c cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ

03,066.007a pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate

03,066.007c na cāsyā naśyate rūpaṃ vapur malasamācitam

03,066.007e asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham

03,066.008a anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha

03,066.008c lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā

03,066.009 bṛhadaśva uvāca

03,066.009a tac chrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate

03,066.009c sunandā śodhayām āsa piplupracchādanaṃ malam

03,066.010a sa malenāpakṛṣṭena piplus tasyā vyarocata

03,066.010c damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ

03,066.011a pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata

03,066.011c rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ

03,066.011e utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt

03,066.012a bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā

03,066.012c ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ

03,066.012e sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane

03,066.013a bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ

03,066.013c tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe

03,066.014a yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini

03,066.014c yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava

03,066.015a tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃ pate

03,066.015c abhivādya mātur bhaginīm idaṃ vacanam abravīt

03,066.016a ajñāyamānāpi satī sukham asmy uṣiteha vai

03,066.016c sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā

03,066.017a sukhāt sukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ

03,066.017c ciraviproṣitāṃ mātar mām anujñātum arhasi

03,066.018a dārakau ca hi me nītau vasatas tatra bālakau

03,066.018c pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau

03,066.019a yadi cāpi priyaṃ kiṃ cin mayi kartum ihecchasi

03,066.019c vidarbhān yātum icchāmi śīghraṃ me yānam ādiśa

03,066.020a bāḍham ity eva tām uktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa

03,066.020c guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ

03,066.020d*0310_01 prāhiṇod damayantīṃ tāṃ tadā viprapuraskṛtām

03,066.021a prasthāpayad rājamātā śrīmatā naravāhinā

03,066.021c yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām

03,066.022a tataḥ sā nacirād eva vidarbhān agamac chubhā

03,066.022c tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat

03,066.023a sarvān kuśalino dṛṣṭvā bāndhavān dārakau ca tau

03,066.023c mātaraṃ pitaraṃ caiva sarvaṃ caiva sakhījanam

03,066.024a devatāḥ pūjayām āsa brāhmaṇāṃś ca yaśasvinī

03,066.024c vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate

03,066.025a atarpayat sudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ

03,066.025c prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca

03,066.026a sā vyuṣṭā rajanīṃ tatra pitur veśmani bhāminī

03,066.026c viśrāntā mātaraṃ rājann idaṃ vacanam abravīt

03,067.001 damayanty uvāca

03,067.001a māṃ ced icchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmi te

03,067.001c naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata

03,067.002 bṛhadaśva uvāca

03,067.002a damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā

03,067.002c bāṣpeṇa pihitā rājan nottaraṃ kiṃ cid abravīt

03,067.003a tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvam antaḥpuraṃ tadā

03,067.003c hāhābhūtam atīvāsīd bhṛśaṃ ca praruroda ha

03,067.004a tato bhīmaṃ mahārāja bhāryā vacanam abravīt

03,067.004c damayantī tava sutā bhartāram anuśocati

03,067.005a apakṛṣya ca lajjāṃ māṃ svayam uktavatī nṛpa

03,067.005c prayatantu tava preṣyāḥ puṇyaślokasya darśane

03,067.006a tayā pracodito rājā brāhmaṇān vaśavartinaḥ

03,067.006c prāsthāpayad diśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane

03,067.007a tato vidarbhādhipater niyogād brāhmaṇarṣabhāḥ

03,067.007c damayantīm atho dṛṣṭvā prasthitāḥ smety athābruvan

03,067.008a atha tān abravīd bhaimī sarvarāṣṭreṣv idaṃ vacaḥ

03,067.008c bruvadhvaṃ janasaṃsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ

03,067.009a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama

03,067.009c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya

03,067.010a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī

03,067.010c dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā

03,067.011a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva

03,067.011c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ dadasva ca

03,067.012a etad anyac ca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryād yathā mayi

03,067.012c vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ

03,067.012d*0311_01 tathā dahati śokāgnir hṛdayaṃ mama nityaśaḥ

03,067.013a bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā

03,067.013c tan naṣṭam ubhayaṃ kasmād dharmajñasya satas tava

03,067.014a khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś ca sānukrośaś ca tvaṃ sadā

03,067.014c saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt

03,067.015a sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṃ mayi nararṣabha

03,067.015c ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas tvatta eva hi me śrutam

03,067.016a evaṃ bruvāṇān yadi vaḥ pratibrūyād dhi kaś cana

03,067.016c sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaś cāsau kva ca vartate

03,067.017a yac ca vo vacanaṃ śrutvā brūyāt prativaco naraḥ

03,067.017c tad ādāya vacaḥ kṣipraṃ mamāvedyaṃ dvijottamāḥ

03,067.018a yathā ca vo na jānīyāc carato bhīmaśāsanāt

03,067.018c punarāgamanaṃ caiva tathā kāryam atandritaiḥ

03,067.019a yadi vāsau samṛddhaḥ syād yadi vāpy adhano bhavet

03,067.019c yadi vāpy arthakāmaḥ syāj jñeyam asya cikīrṣitam

03,067.020a evam uktās tv agacchaṃs te brāhmaṇāḥ sarvatodiśam

03,067.020c nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃs tathā vyasaninaṃ tadā

03,067.021a te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmān ghoṣāṃs tathāśramān

03,067.021c anveṣanto nalaṃ rājan nādhijagmur dvijātayaḥ

03,067.022a tac ca vākyaṃ tathā sarve tatra tatra viśāṃ pate

03,067.022c śrāvayāṃ cakrire viprā damayantyā yatheritam

03,068.001 bṛhadaśva uvāca

03,068.001a atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ

03,068.001c pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt

03,068.002a naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam

03,068.002c ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ

03,068.003a śrāvitaś ca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane

03,068.003c ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini

03,068.004a tac chrutvā nābravīt kiṃ cid ṛtuparṇo narādhipaḥ

03,068.004c na ca pāriṣadaḥ kaś cid bhāṣyamāṇo mayāsakṛt

03,068.005a anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaś cid abravīt

03,068.005c ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ

03,068.006a sūtas tasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ

03,068.006c śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane

03,068.007a sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhur muhuḥ

03,068.007c kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata

03,068.008a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ

03,068.008c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ

03,068.008e rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana

03,068.008f*0312_01 prāṇāṃś cāritrakavacān dhārayanti varastriyaḥ

03,068.009a viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca

03,068.009c yat sā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati

03,068.010a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ

03,068.010c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati

03,068.011a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam

03,068.011c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati

03,068.012a tasya tad vacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ

03,068.012c śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaś caiva nivedaya

03,068.013a etac chrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate

03,068.013c damayantī raho 'bhyetya mātaraṃ pratyabhāṣata

03,068.013d*0313_01 ayam artho mṛṣā na syād brāhmaṇasya kathaṃ cana

03,068.014a ayam artho na saṃvedyo bhīme mātaḥ kathaṃ cana

03,068.014c tvatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ dvijasattamam

03,068.015a yathā na nṛpatir bhīmaḥ pratipadyeta me matam

03,068.015c tathā tvayā prayattavyaṃ mama cet priyam icchasi

03,068.016a yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān

03,068.016c tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram

03,068.016e samānetuṃ nalaṃ mātar ayodhyāṃ nagarīm itaḥ

03,068.016f*0314_01 ṛtuparṇasya bhavane nivasantam ariṃdamam

03,068.017a viśrāntaṃ ca tataḥ paścāt parṇādaṃ dvijasattamam

03,068.017c arcayām āsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī

03,068.017d*0315_01 uvāca cainaṃ mahatā saṃpūjya draviṇena vai

03,068.018a nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu

03,068.018c tvayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati

03,068.018e yad bhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghram eva dvijottama

03,068.019a evam ukto 'rcayitvā tām āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ

03,068.019c gṛhān upayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ

03,068.020a tataś cānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira

03,068.020c abravīt saṃnidhau mātur duḥkhaśokasamanvitā

03,068.021a gatvā sudeva nagarīm ayodhyāvāsinaṃ nṛpam

03,068.021c ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patim anyaṃ cikīrṣatī

03,068.021e āsthāsyati punar bhaimī damayantī svayaṃvaram

03,068.022a tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ

03,068.022c yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati

03,068.023a yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghram ariṃdama

03,068.023c sūryodaye dvitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati

03,068.023e na hi sa jñāyate vīro nalo jīvan mṛto 'pi vā

03,068.024a evaṃ tayā yathoktaṃ vai gatvā rājānam abravīt

03,068.024c ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇas tadā

03,069.001 bṛhadaśva uvāca

03,069.001a śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ

03,069.001b*0316_01 sārathīn sa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīn nṛpaḥ

03,069.001b*0316_02 kathayām āsa yad vṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā

03,069.001b*0316_03 bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram

03,069.001c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata

03,069.002a vidarbhān yātum icchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram

03,069.002c ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka

03,069.003a evam uktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha

03,069.003c vyadīryata mano duḥkhāt pradadhyau ca mahāmanāḥ

03,069.004a damayantī bhaved etat kuryād duḥkhena mohitā

03,069.004c asmadarthe bhaved vāyam upāyaś cintito mahān

03,069.005a nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī

03,069.005c mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā

03,069.006a strīsvabhāvaś calo loke mama doṣaś ca dāruṇaḥ

03,069.006c syād evam api kuryāt sā vivaśā gatasauhṛdā

03,069.006e mama śokena saṃvignā nairāśyāt tanumadhyamā

03,069.007a na caivaṃ karhi cit kuryāt sāpatyā ca viśeṣataḥ

03,069.007c yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam

03,069.007e ṛtuparṇasya vai kāmam ātmārthaṃ ca karomy aham

03,069.008a iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ

03,069.008c kṛtāñjalir uvācedam ṛtuparṇaṃ narādhipam

03,069.009a pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa

03,069.009c ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa

03,069.009d*0317_01 evam ukto 'bravīd rājā bāhukaṃ prahasaṃs tadā

03,069.009d*0317_02 yady evaṃ bhavitā śvo vai kiṃ te kāmaṃ karomy aham

03,069.010a tataḥ parīkṣām aśvānāṃ cakre rājan sa bāhukaḥ

03,069.010c aśvaśālām upāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā

03,069.011a sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ

03,069.011b*0318_01 aśvāñ jijñāsamāno vai vicārya ca punaḥ punaḥ

03,069.011c adhyagacchat kṛśān aśvān samarthān adhvani kṣamān

03,069.012a tejobalasamāyuktān kulaśīlasamanvitān

03,069.012c varjitāṃl lakṣaṇair hīnaiḥ pṛthuprothān mahāhanūn

03,069.012e śuddhān daśabhir āvartaiḥ sindhujān vātaraṃhasaḥ

03,069.012f*0319_01 dṛśyamānān kṛśān aṅgair javenāpratimān pathi

03,069.013a dṛṣṭvā tān abravīd rājā kiṃ cit kopasamanvitaḥ

03,069.013c kim idaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam

03,069.014a katham alpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama

03,069.014c mahān adhvā ca turagair gantavyaḥ katham īdṛśaiḥ

03,069.015 bāhuka uvāca

03,069.015a ete hayā gamiṣyanti vidarbhān nātra saṃśayaḥ

03,069.015c athānyān manyase rājan brūhi kān yojayāmi te

03,069.015d*0320_01 eko lalāṭe dvau mūrdhni dvau dvau pārśvopapārśvayoḥ

03,069.015d*0320_02 dvau dvau vakṣasi vijñeyau prayāṇe caika eva tu

03,069.016 ṛtuparṇa uvāca

03,069.016a tvam eva hayatattvajñaḥ kuśalaś cāsi bāhuka

03,069.016c yān manyase samarthāṃs tvaṃ kṣipraṃ tān eva yojaya

03,069.017 bṛhadaśva uvāca

03,069.017a tataḥ sadaśvāṃś caturaḥ kulaśīlasamanvitān

03,069.017c yojayām āsa kuśalo javayuktān rathe naraḥ

03,069.018a tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohat tvarānvitaḥ

03,069.018c atha paryapatan bhūmau jānubhis te hayottamāḥ

03,069.019a tato naravaraḥ śrīmān nalo rājā viśāṃ pate

03,069.019c sāntvayām āsa tān aśvāṃs tejobalasamanvitān

03,069.020a raśmibhiś ca samudyamya nalo yātum iyeṣa saḥ

03,069.020c sūtam āropya vārṣṇeyaṃ javam āsthāya vai param

03,069.021a te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ

03,069.021c samutpetur ivākāśaṃ rathinaṃ mohayann iva

03,069.022a tathā tu dṛṣṭvā tān aśvān vahato vātaraṃhasaḥ

03,069.022c ayodhyādhipatir dhīmān vismayaṃ paramaṃ yayau

03,069.023a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat

03,069.023c vārṣṇeyaś cintayām āsa bāhukasya hayajñatām

03,069.024a kiṃ nu syān mātalir ayaṃ devarājasya sārathiḥ

03,069.024c tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat

03,069.025a śālihotro 'tha kiṃ nu syād dhayānāṃ kulatattvavit

03,069.025c mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam

03,069.026a utāho svid bhaved rājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ

03,069.026c so 'yaṃ nṛpatir āyāta ity evaṃ samacintayat

03,069.027a atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tām eva bāhukaḥ

03,069.027c tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca

03,069.028a api cedaṃ vayas tulyam asya manye nalasya ca

03,069.028c nāyaṃ nalo mahāvīryas tadvidyas tu bhaviṣyati

03,069.029a pracchannā hi mahātmānaś caranti pṛthivīm imām

03,069.029c daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiś ca virūpaṇaiḥ

03,069.030a bhavet tu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati

03,069.030c pramāṇāt parihīnas tu bhaved iti hi me matiḥ

03,069.031a vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ

03,069.031c nalaṃ sarvaguṇair yuktaṃ manye bāhukam antataḥ

03,069.032a evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat

03,069.032c hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ

03,069.033a ṛtuparṇas tu rājendra bāhukasya hayajñatām

03,069.033c cintayan mumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ

03,069.034a balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat

03,069.034c paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudam avāpa ha

03,070.001 bṛhadaśva uvāca

03,070.001a sa nadīḥ parvatāṃś caiva vanāni ca sarāṃsi ca

03,070.001c acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva

03,070.002a tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ

03,070.002c uttarīyam athāpaśyad bhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ

03,070.003a tataḥ sa tvaramāṇas tu paṭe nipatite tadā

03,070.003c grahīṣyāmīti taṃ rājā nalam āha mahāmanāḥ

03,070.004a nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayān etān mahājavān

03,070.004c vārṣṇeyo yāvad etaṃ me paṭam ānayatām iti

03,070.005a nalas taṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭas tava

03,070.005c yojanaṃ samatikrānto na sa śakyas tvayā punaḥ

03,070.006a evam ukte nalenātha tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ

03,070.006c āsasāda vane rājan phalavantaṃ bibhītakam

03,070.007a taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo 'bhyabhāṣata

03,070.007c mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam

03,070.008a sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaś cana

03,070.008c naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kva cit

03,070.009a vṛkṣe 'smin yāni parṇāni phalāny api ca bāhuka

03,070.009b*0321_01 saṃkhyātāni mayaitāni sarvāṇy asya vanaspateḥ

03,070.009c patitāni ca yāny atra tatraikam adhikaṃ śatam

03,070.009e ekapatrādhikaṃ patraṃ phalam ekaṃ ca bāhuka

03,070.009f*0323_01 ayutaṃ caiva patrāṇām anayor api śākhayoḥ

03,070.009f*0324_01 lakṣyaṃ hy aśītisāhasraṃ patreṣu ca phaleṣu ca

03,070.010a pañca koṭyo 'tha patrāṇāṃ dvayor api ca śākhayoḥ

03,070.010c pracinuhy asya śākhe dve yāś cāpy anyāḥ praśākhikāḥ

03,070.010d*0322_01 praviluptasya śākhe dve paścānyā yā praśākhikā

03,070.010e ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatam eva ca

03,070.011a tato rathād avaplutya rājānaṃ bāhuko 'bravīt

03,070.011c parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana

03,070.011d*0325_01 pratyakṣam etat kartāsmi śātayitvā bibhītakam

03,070.012a atha te gaṇite rājan vidyate na parokṣatā

03,070.012c pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam

03,070.013a ahaṃ hi nābhijānāmi bhaved evaṃ na veti ca

03,070.013c saṃkhyāsyāmi phalāny asya paśyatas te janādhipa

03,070.013e muhūrtam iva vārṣṇeyo raśmīn yacchatu vājinām

03,070.014a tam abravīn nṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum

03,070.014c bāhukas tv abravīd enaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ

03,070.015a pratīkṣasva muhūrtaṃ tvam atha vā tvarate bhavān

03,070.015c eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ

03,070.016a abravīd ṛtuparṇas taṃ sāntvayan kurunandana

03,070.016c tvam eva yantā nānyo 'sti pṛthivyām api bāhuka

03,070.017a tvatkṛte yātum icchāmi vidarbhān hayakovida

03,070.017c śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi na vighnaṃ kartum arhasi

03,070.018a kāmaṃ ca te kariṣyāmi yan māṃ vakṣyasi bāhuka

03,070.018c vidarbhān yadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me

03,070.019a athābravīd bāhukas taṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakam

03,070.019c tato vidarbhān yāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama

03,070.020a akāma iva taṃ rājā gaṇayasvety uvāca ha

03,070.020b*0326_01 ekadeśaṃ ca śākhāyāḥ samādiṣṭaṃ mayānagha

03,070.020b*0326_02 gaṇayasvāśvatattvajña tatas tvaṃ prītim āvaha

03,070.020b*0327_01 tatas taṃ bāhuko rājañ chākhaikoddeśam apy uta

03,070.020b*0327_02 phalāni parisaṃkhyātuṃ tvaramāṇopacakrame

03,070.020c so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ śātayām āsa taṃ drumam

03,070.021a tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānam idam abravīt

03,070.021c gaṇayitvā yathoktāni tāvanty eva phalāni ca

03,070.022a atyadbhutam idaṃ rājan dṛṣṭavān asmi te balam

03,070.022c śrotum icchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitaj jñāyate nṛpa

03,070.023a tam uvāca tato rājā tvarito gamane tadā

03,070.023c viddhy akṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam

03,070.024a bāhukas tam uvācātha dehi vidyām imāṃ mama

03,070.024c matto 'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha

03,070.025a ṛtuparṇas tato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt

03,070.025c hayajñānasya lobhāc ca tathety evābravīd vacaḥ

03,070.026a yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedam akṣāṇāṃ hṛdayaṃ param

03,070.026c nikṣepo me 'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka

03,070.026e evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇo nalāya vai

03,070.026f*0328_01 dadāv ekamanā bhūtvā śuciḥ puruṣasattamaḥ

03,070.027a tasyākṣahṛdayajñasya śarīrān niḥsṛtaḥ kaliḥ

03,070.027c karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhāt satatam udvaman

03,070.028a kales tasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ

03,070.028c sa tena karśito rājā dīrghakālam anātmavān

03,070.028d*0329_01 taṃ bhrāntarūpaṃ niḥśobhaṃ saṃkliṣṭam akarot kaliḥ

03,070.029a tato viṣavimuktātmā svarūpam akarot kaliḥ

03,070.029c taṃ śaptum aicchat kupito niṣadhādhipatir nalaḥ

03,070.030a tam uvāca kalir bhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ

03,070.030c kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām

03,070.031a indrasenasya jananī kupitā māśapat purā

03,070.031c yadā tvayā parityaktā tato 'haṃ bhṛśapīḍitaḥ

03,070.032a avasaṃ tvayi rājendra suduḥkham aparājita

03,070.032c viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam

03,070.032d*0330_01 śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi śṛṇu cedaṃ vaco mama

03,070.033a ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyanty atandritāḥ

03,070.033c matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadā cid bhaviṣyati

03,070.033d*0331_01 na teṣāṃ mānasaṃ kiṃ cic charīraṃ vācikaṃ tathā

03,070.033d*0331_02 bhaviṣyati nṛṇāṃ rājan kīrtayiṣyanti ye nalam

03,070.033d*0332_01 bhayārtaṃ śaraṇaṃ yātaṃ yadi māṃ tvaṃ na śapsyase

03,070.034a evam ukto nalo rājā nyayacchat kopam ātmanaḥ

03,070.034c tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam

03,070.034d*0333_01 kalisaṃsargadoṣeṇa apavitro bibhītakaḥ

03,070.034e kalis tv anyena nādṛśyat kathayan naiṣadhena vai

03,070.035a tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā

03,070.035c saṃpranaṣṭe kalau rājan saṃkhyāyātha phalāny uta

03,070.036a mudā paramayā yuktas tejasā ca pareṇa ha

03,070.036c ratham āruhya tejasvī prayayau javanair hayaiḥ

03,070.036e bibhītakaś cāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt

03,070.036f*0334_01 tataḥ prabhṛti rājendra loke 'smin pāṇḍunandana

03,070.037a hayottamān utpatato dvijān iva punaḥ punaḥ

03,070.037c nalaḥ saṃcodayām āsa prahṛṣṭenāntarātmanā

03,070.038a vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ

03,070.038c nale tu samatikrānte kalir apy agamad gṛhān

03,070.039a tato gatajvaro rājā nalo 'bhūt pṛthivīpate

03,070.039c vimuktaḥ kalinā rājan rūpamātraviyojitaḥ

03,071.001 bṛhadaśva uvāca

03,071.001a tato vidarbhān saṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam

03,071.001c ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan

03,071.002a sa bhīmavacanād rājā kuṇḍinaṃ prāviśat puram

03,071.002c nādayan rathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa

03,071.003a tatas taṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvās tatra śuśruvuḥ

03,071.003c śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau

03,071.004a damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam

03,071.004c yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame

03,071.004d*0335_01 paraṃ vismayam āpannā śrutvā nādaṃ mahāsvanam

03,071.005a nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu

03,071.005c sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ

03,071.006a prāsādasthāś ca śikhinaḥ śālāsthāś caiva vāraṇāḥ

03,071.006c hayāś ca śuśruvus tatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ

03,071.007a te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinas tathā

03,071.007c praṇedur unmukhā rājan meghodayam ivekṣya ha

03,071.008 damayanty uvāca

03,071.008a yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm

03,071.008c mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ

03,071.009a adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi

03,071.009c asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam

03,071.010a yadi vai tasya vīrasya bāhvor nādyāham antaram

03,071.010c praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmy asaṃśayam

03,071.011a yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ

03,071.011c adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmy asaṃśayam

03,071.012a yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ

03,071.012c nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmy asaṃśayam

03,071.013a na smarāmy anṛtaṃ kiṃ cin na smarāmy anupākṛtam

03,071.013c na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣv api mahātmanaḥ

03,071.014a prabhuḥ kṣamāvān vīraś ca mṛdur dānto jitendriyaḥ

03,071.014c raho 'nīcānuvartī ca klībavan mama naiṣadhaḥ

03,071.015a guṇāṃs tasya smarantyā me tatparāyā divāniśam

03,071.015c hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokāt priyavinākṛtam

03,071.016 bṛhadaśva uvāca

03,071.016a evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata

03,071.016c āruroha mahad veśma puṇyaślokadidṛkṣayā

03,071.017a tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam

03,071.017c ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam

03,071.018a tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaś ca rathottamāt

03,071.018c hayāṃs tān avamucyātha sthāpayām āsatū ratham

03,071.019a so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ

03,071.019c upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam

03,071.020a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ

03,071.020b*0336_01 sa tena pūjito rājñā ṛtuparṇo narādhipaḥ

03,071.020b*0336_02 sa tatra kuṇḍine ramye vasamāno mahīpatiḥ

03,071.020b*0336_03 na ca kiṃ cit tato 'paśyat prekṣyamāṇo muhur muhuḥ

03,071.020b*0336_04 sa tu rājñā samāgamya vidarbhapatinā tadā

03,071.020c akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati

03,071.021a kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaś ca bhārata

03,071.021c nābhijajñe sa nṛpatir duhitrarthe samāgatam

03,071.022a ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmān satyaparākramaḥ

03,071.022c rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃ cana

03,071.022e naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam

03,071.022f*0337_01 na cānyaṃ kiṃ cid ārambhaṃ svayaṃvaravidhiṃ prati

03,071.023a tato vigaṇayan rājā manasā kosalādhipaḥ

03,071.023c āgato 'smīty uvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ

03,071.024a rājāpi ca smayan bhīmo manasābhivicintayat

03,071.024c adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam

03,071.024d*0338_01 rājñaś cānyān atikramya prāpto 'yam abhivādakaḥ

03,071.025a grāmān bahūn atikramya nādhyagacchad yathātatham

03,071.025c alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam

03,071.025d*0339_01 paścād udarke jñāsyāmi kāraṇaṃ yad bhaviṣyati

03,071.026a naitad evaṃ sa nṛpatis taṃ satkṛtya vyasarjayat

03,071.026c viśrāmyatām iti vadan klānto 'sīti punaḥ punaḥ

03,071.027a sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ

03,071.027c rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat

03,071.028a ṛtuparṇe gate rājan vārṣṇeyasahite nṛpe

03,071.028c bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat

03,071.029a sa mocayitvā tān aśvān paricārya ca śāstrataḥ

03,071.029c svayaṃ caitān samāśvāsya rathopastha upāviśat

03,071.030a damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam

03,071.030c sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham

03,071.031a cintayām āsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ

03,071.031c nalasyeva mahān āsīn na ca paśyāmi naiṣadham

03,071.032a vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā

03,071.032c tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahān abhūt

03,071.033a āho svid ṛtuparṇo 'pi yathā rājā nalas tathā

03,071.033c tato 'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate

03,071.034a evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate

03,071.034c dūtīṃ prasthāpayām āsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa

03,072.001 damayanty uvāca

03,072.001a gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ

03,072.001c upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ

03,072.002a abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā

03,072.002c pṛcchethāḥ puruṣaṃ hy enaṃ yathātattvam anindite

03,072.003a atra me mahatī śaṅkā bhaved eṣa nalo nṛpaḥ

03,072.003c tathā ca me manastuṣṭir hṛdayasya ca nirvṛtiḥ

03,072.004a brūyāś cainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā

03,072.004c prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethās tvam anindite

03,072.005 bṛhadaśva uvāca

03,072.005a evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukam abravīt

03,072.005c damayanty api kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata

03,072.006 keśiny uvāca

03,072.006a svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmy aham

03,072.006c damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha

03,072.007a kadā vai prasthitā yūyaṃ kimartham iha cāgatāḥ

03,072.007c tat tvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotum icchati

03,072.008 bāhuka uvāca

03,072.008a śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā

03,072.008c dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini

03,072.009a śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ

03,072.009c hayair vātajavair mukhyair aham asya ca sārathiḥ

03,072.010 keśiny uvāca

03,072.010a atha yo 'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ

03,072.010c tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam

03,072.011 bāhuka uvāca

03,072.011a puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ

03,072.011c sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarim upasthitaḥ

03,072.012a aham apy aśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ

03,072.012c ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam

03,072.013 keśiny uvāca

03,072.013a atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ

03,072.013c kathaṃ cit tvayi vaitena kathitaṃ syāt tu bāhuka

03,072.014 bāhuka uvāca

03,072.014a ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ

03,072.014c gatas tato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham

03,072.015a na cānyaḥ puruṣaḥ kaś cin nalaṃ vetti yaśasvini

03,072.015c gūḍhaś carati loke 'smin naṣṭarūpo mahīpatiḥ

03,072.016a ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā

03,072.016c na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhi cit

03,072.017 keśiny uvāca

03,072.017a yo 'sāv ayodhyāṃ prathamaṃ gatavān brāhmaṇas tadā

03,072.017c imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ

03,072.018a kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama

03,072.018c utsṛjya vipine suptām anuraktāṃ priyāṃ priya

03,072.019a sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī

03,072.019c dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā

03,072.020a tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva

03,072.020c prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca

03,072.021a tasyās tat priyam ākhyānaṃ prabravīhi mahāmate

03,072.021c tad eva vākyaṃ vaidarbhī śrotum icchaty aninditā

03,072.022a etac chrutvā prativacas tasya dattaṃ tvayā kila

03,072.022c yat purā tat punas tvatto vaidarbhī śrotum icchati

03,072.023 bṛhadaśva uvāca

03,072.023a evam uktasya keśinyā nalasya kurunandana

03,072.023c hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīd aśrupūrṇe ca locane

03,072.024a sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ

03,072.024c bāṣpasaṃdigdhayā vācā punar evedam abravīt

03,072.025a vaiṣamyam api saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ

03,072.025c ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ

03,072.026a rahitā bhartṛbhiś caiva na krudhyanti kadā cana

03,072.026c prāṇāṃś cāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ

03,072.027a prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunair hṛtavāsasaḥ

03,072.027c ādhibhir dahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati

03,072.028a satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam

03,072.028c bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam

03,072.029a evaṃ bruvāṇas tad vākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ

03,072.029c na bāṣpam aśakat soḍhuṃ praruroda ca bhārata

03,072.030a tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat

03,072.030c tat sarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam

03,073.001 bṛhadaśva uvāca

03,073.001a damayantī tu tac chrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā

03,073.001c śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīm idam abravīt

03,073.002a gaccha keśini bhūyas tvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke

03,073.002c ābruvāṇā samīpasthā caritāny asya lakṣaya

03,073.003a yadā ca kiṃ cit kuryāt sa kāraṇaṃ tatra bhāmini

03,073.003c tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam

03,073.004a na cāsya pratibandhena deyo 'gnir api bhāmini

03,073.004c yācate na jalaṃ deyaṃ samyag atvaramāṇayā

03,073.005a etat sarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya

03,073.005b*0340_01 nimittaṃ yat tvayā dṛṣṭaṃ bāhuke daivamānuṣam

03,073.005c yac cānyad api paśyethās tac cākhyeyaṃ tvayā mama

03,073.006a damayantyaivam uktā sā jagāmāthāśu keśinī

03,073.006c niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punar āgamat

03,073.007a sā tat sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat

03,073.007c nimittaṃ yat tadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam

03,073.008 keśiny uvāca

03,073.008a dṛḍhaṃ śucyupacāro 'sau na mayā mānuṣaḥ kva cit

03,073.008c dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ

03,073.009a hrasvam āsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kva cit

03,073.009c taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgam utsarpati yathāsukham

03,073.009e saṃkaṭe 'py asya sumahad vivaraṃ jāyate 'dhikam

03,073.010a ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyam anekaśaḥ

03,073.010c preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam

03,073.011a tasya prakṣālanārthāya kumbhas tatropakalpitaḥ

03,073.011c sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavat tadā

03,073.012a tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ

03,073.012c tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat

03,073.013a atha prajvalitas tatra sahasā havyavāhanaḥ

03,073.013c tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāham ihāgatā

03,073.014a anyac ca tasmin sumahad āścaryaṃ lakṣitaṃ mayā

03,073.014c yad agnim api saṃspṛśya naiva dahyaty asau śubhe

03,073.015a chandena codakaṃ tasya vahaty āvarjitaṃ drutam

03,073.015c atīva cānyat sumahad āścaryaṃ dṛṣṭavaty aham

03,073.016a yat sa puṣpāṇy upādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ

03,073.016c mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tāny atha

03,073.017a bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca

03,073.017c etāny adbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutam āgatā

03,073.017d*0341_01 ceṣṭitāni viśālākṣi bāhukasya samīpataḥ

03,073.018 bṛhadaśva uvāca

03,073.018a damayantī tu tac chrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam

03,073.018c amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam

03,073.019a sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam

03,073.019c keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punar abravīt

03,073.020a punar gaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam

03,073.020c mahānasāc chṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini

03,073.021a sā gatvā bāhuke vyagre tan māṃsam apakṛṣya ca

03,073.021c atyuṣṇam eva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī

03,073.021e damayantyai tataḥ prādāt keśinī kurunandana

03,073.022a socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā

03,073.022c prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośad bhṛśaduḥkhitā

03,073.023a vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ

03,073.023c mithunaṃ preṣayām āsa keśinyā saha bhārata

03,073.024a indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ

03,073.024c abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkam ānayat

03,073.025a bāhukas tu samāsādya sutau surasutopamau

03,073.025c bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha

03,073.026a naiṣadho darśayitvā tu vikāram asakṛt tadā

03,073.026c utsṛjya sahasā putrau keśinīm idam abravīt

03,073.027a idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ

03,073.027c tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpam utsṛṣṭavān aham

03,073.028a bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ

03,073.028c vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo 'stu te

03,074.001 bṛhadaśva uvāca

03,074.001a sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ

03,074.001c āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat

03,074.002a damayantī tato bhūyaḥ preṣayām āsa keśinīm

03,074.002c mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā

03,074.003a parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā

03,074.003c rūpe me saṃśayas tv ekaḥ svayam icchāmi veditum

03,074.004a sa vā praveśyatāṃ mātar māṃ vānujñātum arhasi

03,074.004c viditaṃ vātha vājñātaṃ pitur me saṃvidhīyatām

03,074.005a evam uktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmam abravīt

03,074.005c duhitus tam abhiprāyam anvajānāc ca pārthivaḥ

03,074.006a sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha

03,074.006c nalaṃ praveśayām āsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ

03,074.006d*0342_01 tāṃ sma dṛṣṭvaiva sahasā damayantīṃ nalo nṛpaḥ

03,074.006d*0342_02 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ babhūvāśrupariplutaḥ

03,074.007a taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā

03,074.007c tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī

03,074.008a tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī

03,074.008c damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyam abravīt

03,074.009a dṛṣṭapūrvas tvayā kaś cid dharmajño nāma bāhuka

03,074.009c suptām utsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam

03,074.010a anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām

03,074.010c apahāya tu ko gacchet puṇyaślokam ṛte nalam

03,074.011a kiṃ nu tasya mayā kāryam aparāddhaṃ mahīpateḥ

03,074.011c yo mām utsṛjya vipine gatavān nidrayā hṛtām

03,074.012a sākṣād devān apāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā

03,074.012c anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavān katham

03,074.013a agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām

03,074.013c bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tad gatam

03,074.014a damayantyā bruvantyās tu sarvam etad ariṃdama

03,074.014c śokajaṃ vāri netrābhyām asukhaṃ prāsravad bahu

03,074.015a atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat

03,074.015c parisravan nalo dṛṣṭvā śokārta idam abravīt

03,074.016a mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yan nāhaṃ tat kṛtavān svayam

03,074.016c kalinā tat kṛtaṃ bhīru yac ca tvām aham atyajam

03,074.017a tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā

03,074.017c vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam

03,074.018a sa maccharīre tvacchāpād dahyamāno 'vasat kaliḥ

03,074.018b*0343_01 karkoṭakaviṣād dagdho mama satyena śobhane

03,074.018c tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so 'gnāv iva samāhitaḥ

03,074.019a mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ

03,074.019c duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe

03,074.020a vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato 'ham ihāgataḥ

03,074.020b*0344_01 āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ bāṣpadhārāpariplutaḥ

03,074.020c tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me 'nyat prayojanam

03,074.021a kathaṃ nu nārī bhartāram anuraktam anuvratam

03,074.021c utsṛjya varayed anyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhi cit

03,074.022a dūtāś caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt

03,074.022c bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati

03,074.023a svairavṛttā yathākāmam anurūpam ivātmanaḥ

03,074.023c śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarir upasthitaḥ

03,074.023d*0345_01 katham utsṛjya bhartāraṃ nibhṛtaiva vadhūś caret

03,074.024a damayantī tu tac chrutvā nalasya paridevitam

03,074.024c prāñjalir vepamānā ca bhītā vacanam abravīt

03,074.024d*0346_01 gṛhe bhīmasya nṛpateḥ parasparasukhaiṣiṇau

03,074.024d*0346_02 vasetāṃ hṛṣṭasaṃkalpau vaidarbhī ca nalaś ca ha

03,075.001 damayanty uvāca

03,075.001a na mām arhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum

03,075.001c mayā hi devān utsṛjya vṛtas tvaṃ niṣadhādhipa

03,075.002a tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ

03,075.002c vākyāni mama gāthābhir gāyamānā diśo daśa

03,075.003a tatas tvāṃ brāhmaṇo vidvān parṇādo nāma pārthiva

03,075.003c abhyagacchat kosalāyām ṛtuparṇaniveśane

03,075.004a tena vākye hṛte samyak prativākye tathāhṛte

03,075.004c upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava

03,075.005a tvām ṛte na hi loke 'nya ekāhnā pṛthivīpate

03,075.005c samartho yojanaśataṃ gantum aśvair narādhipa

03,075.006a tathā cemau mahīpāla bhaje 'haṃ caraṇau tava

03,075.006c yathā nāsatkṛtaṃ kiṃ cin manasāpi carāmy aham

03,075.007a ayaṃ carati loke 'smin bhūtasākṣī sadāgatiḥ

03,075.007c eṣa muñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham

03,075.008a tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā

03,075.008c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham

03,075.009a candramāḥ sarvabhūtānām antaś carati sākṣivat

03,075.009c sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham

03,075.010a ete devās trayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai

03,075.010c vibruvantu yathāsatyam ete vādya tyajantu mām

03,075.011a evam ukte tato vāyur antarikṣād abhāṣata

03,075.011c naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te

03,075.012a rājañ śīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ

03,075.012c sākṣiṇo rakṣiṇaś cāsyā vayaṃ trīn parivatsarān

03,075.013a upāyo vihitaś cāyaṃ tvadartham atulo 'nayā

03,075.013c na hy ekāhnā śataṃ gantā tvad ṛte 'nyaḥ pumān iha

03,075.014a upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate

03,075.014c nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā

03,075.015a tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha

03,075.015c devadundubhayo nedur vavau ca pavanaḥ śivaḥ

03,075.016a tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata

03,075.016c damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣad ariṃdamaḥ

03,075.017a tatas tad vastram arajaḥ prāvṛṇod vasudhādhipaḥ

03,075.017c saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam

03,075.018a svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā

03,075.018c prākrośad uccair āliṅgya puṇyaślokam aninditā

03,075.019a bhaimīm api nalo rājā bhrājamāno yathā purā

03,075.019c sasvaje svasutau cāpi yathāvat pratyanandata

03,075.020a tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā

03,075.020c parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā

03,075.021a tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā

03,075.021c suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā

03,075.022a tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca

03,075.022c bhīmāyākathayat prītyā vaidarbhyā jananī nṛpa

03,075.023a tato 'bravīn mahārājaḥ kṛtaśaucam ahaṃ nalam

03,075.023c damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam

03,075.024a tatas tau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam

03,075.024c vane vicaritaṃ sarvam ūṣatur muditau nṛpa

03,075.025a sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā

03,075.025c sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavān paramāṃ mudam

03,075.026a damayanty api bhartāram avāpyāpyāyitā bhṛśam

03,075.026c ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā

03,075.027a saivaṃ sametya vyapanītatandrī; śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā

03,075.027c rarāja bhaimī samavāptakāmā; śītāṃśunā rātrir ivoditena

03,076.001 bṛhadaśva uvāca

03,076.001a atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ

03,076.001c vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam

03,076.002a tato 'bhivādayām āsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ

03,076.002c tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā

03,076.003a taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravat parayā mudā

03,076.003c yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata prabhuḥ

03,076.003e nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratām

03,076.003f*0347_01 anujagrāha mahatā satkāreṇa kṣitīśvaraḥ

03,076.004a tām arhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi

03,076.004c paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvat pratyavedayat

03,076.005a tato babhūva nagare sumahān harṣanisvanaḥ

03,076.005c janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatam

03,076.006a aśobhayac ca nagaraṃ patākādhvajamālinam

03,076.006c siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtās tadā

03,076.007a dvāri dvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ

03,076.007c arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca

03,076.008a ṛtuparṇo 'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam

03,076.008c damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ

03,076.009a tam ānāyya nalo rājā kṣamayām āsa pārthivam

03,076.009c sa ca taṃ kṣamayām āsa hetubhir buddhisaṃmataḥ

03,076.010a sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ

03,076.010b*0348_01 uvāca vākyaṃ tattvajño naiṣadhaṃ vadatāṃ varaḥ

03,076.010c diṣṭyā sameto dāraiḥ svair bhavān ity abhyanandata

03,076.011a kaccit tu nāparādhaṃ te kṛtavān asmi naiṣadha

03,076.011c ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa

03,076.012a yadi vā buddhipūrvāṇi yady abuddhāni kāni cit

03,076.012c mayā kṛtāny akāryāṇi tāni me kṣantum arhasi

03,076.013 nala uvāca

03,076.013a na me 'parādhaṃ kṛtavāṃs tvaṃ svalpam api pārthiva

03,076.013c kṛte 'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava

03,076.014a pūrvaṃ hy asi sakhā me 'si saṃbandhī ca narādhipa

03,076.014c ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītim āhartum arhasi

03,076.014d*0349_01 ata ūrdhvaṃ tu bhūyas tvaṃ prītimān kṣantum arhasi

03,076.015a sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukham asmy uṣitas tvayi

03,076.015c na tathā svagṛhe rājan yathā tava gṛhe sadā

03,076.016a idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati

03,076.016c tad upākartum icchāmi manyase yadi pārthiva

03,076.017 bṛhadaśva uvāca

03,076.017a evam uktvā dadau vidyām ṛtuparṇāya naiṣadhaḥ

03,076.017c sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā

03,076.018a tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarir nṛpaḥ

03,076.018b*0350_01 niṣadhādhipateś cāpi datvākṣahṛdayaṃ nṛpaḥ

03,076.018c sūtam anyam upādāya yayau svapuram eva hi

03,076.019a ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate

03,076.019c nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgham ivāvasat

03,077.001 bṛhadaśva uvāca

03,077.001a sa māsam uṣya kaunteya bhīmam āmantrya naiṣadhaḥ

03,077.001c purād alpaparīvāro jagāma niṣadhān prati

03,077.002a rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ

03,077.002c pañcāśadbhir hayaiś caiva ṣaṭśataiś ca padātibhiḥ

03,077.003a sa kampayann iva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ

03,077.003c praviveśātisaṃrabdhas tarasaiva mahāmanāḥ

03,077.004a tataḥ puṣkaram āsādya vīrasenasuto nalaḥ

03,077.004c uvāca dīvyāva punar bahu vittaṃ mayārjitam

03,077.005a damayantī ca yac cānyan mayā vasu samarjitam

03,077.005c eṣa vai mama saṃnyāsas tava rājyaṃ tu puṣkara

03,077.006a punaḥ pravartatāṃ dyūtam iti me niścitā matiḥ

03,077.006c ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayoś ca paṇāvahe

03,077.007a jitvā parasvam āhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu

03,077.007c pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanam ucyate

03,077.008a na ced vāñchasi tad dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām

03,077.008c dvairathenāstu vai śāntis tava vā mama vā nṛpa

03,077.009a vaṃśabhojyam idaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā

03,077.009c yena tenāpy upāyena vṛddhānām iti śāsanam

03,077.010a dvayor ekatare buddhiḥ kriyatām adya puṣkara

03,077.010c kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ

03,077.011a naiṣadhenaivam uktas tu puṣkaraḥ prahasann iva

03,077.011c dhruvam ātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim

03,077.012a diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha

03,077.012c diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam

03,077.012e diṣṭyā ca dhriyase rājan sadāro 'rinibarhaṇa

03,077.012f*0351_01 punar dyūte ca te buddhir diṣṭyā puruṣasattama

03,077.013a dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā

03,077.013c mām upasthāsyati vyaktaṃ divi śakram ivāpsarāḥ

03,077.014a nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha

03,077.014c devane ca mama prītir na bhavaty asuhṛdgaṇaiḥ

03,077.015a jitvā tv adya varārohāṃ damayantīm aninditām

03,077.015c kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi

03,077.016a śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ

03,077.016c iyeṣa sa śiraś chettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ

03,077.017a smayaṃs tu roṣatāmrākṣas tam uvāca tato nṛpaḥ

03,077.017c paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi

03,077.018a tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca

03,077.018c ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ

03,077.018e saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito 'pi ca

03,077.019a jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasann idam abravīt

03,077.019c mama sarvam idaṃ rājyam avyagraṃ hatakaṇṭakam

03,077.020a vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum

03,077.020c tasyās tvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvam āgataḥ

03,077.021a na tat tvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā

03,077.021c kalinā tat kṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase

03,077.021e nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayy ādhāsye kathaṃ cana

03,077.022a yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇān abhyutsṛjāmi te

03,077.022b*0352_01 tathaiva sarvasaṃbhāraṃ svam aṃśaṃ vitarāmi te

03,077.022c tathaiva ca mama prītis tvayi vīra na saṃśayaḥ

03,077.023a saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadā cit prahāsyati

03,077.023c puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ

03,077.024a evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ

03,077.024c svapuraṃ preṣayām āsa pariṣvajya punaḥ punaḥ

03,077.025a sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam

03,077.025c puṇyaślokaṃ tadā rājann abhivādya kṛtāñjaliḥ

03,077.026a kīrtir astu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī

03,077.026c yo me vitarasi prāṇān adhiṣṭhānaṃ ca pārthiva

03,077.027a sa tathā satkṛto rājñā māsam uṣya tadā nṛpaḥ

03,077.027c prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ

03,077.028a mahatyā senayā rājan vinītaiḥ paricārakaiḥ

03,077.028c bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha

03,077.029a prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantam anāmayam

03,077.029c praviveśa puraṃ śrīmān atyartham upaśobhitam

03,077.029e praviśya sāntvayām āsa paurāṃś ca niṣadhādhipaḥ

03,077.029f*0353_01 paurā jānapadāś cāpi saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ

03,077.029f*0353_02 ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāmātyapramukhā janāḥ

03,077.029f*0353_03 adya sma nirvṛtā rājan pure janapade 'pi ca

03,077.029f*0353_04 upāsituṃ punaḥ prāptā devā iva śatakratum

03,077.029f*0354_01 āśvāsayat tadāmātyān sarvāñ jānapadāṃs tadā

03,077.029f*0355_01 hiteṣu caiṣāṃ satataṃ pitevāvahito 'bhavat

03,078.001 bṛhadaśva uvāca

03,078.001a praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave

03,078.001c mahatyā senayā rājā damayantīm upānayat

03,078.001d*0356_01 puṇyaślokaṃ tu rājyasthaṃ śrutvā bhīmo mahīpatiḥ

03,078.001d*0356_02 mudā paramayā yukto babhūva bharatarṣabha

03,078.001d*0356_03 atha hṛṣṭamanā rājā mahatyā senayā saha

03,078.001d*0356_04 sutāṃ prasthāpayām āsa puṇyaślokāya dhīmate

03,078.002a damayantīm api pitā satkṛtya paravīrahā

03,078.002c prasthāpayad ameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,078.003a āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ

03,078.003c vartayām āsa mudito devarāḍ iva nandane

03,078.004a tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe 'tha rājasu

03,078.004c punaḥ sve cāvasad rājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ

03,078.005a īje ca vividhair yajñair vidhivat svāptadakṣiṇaiḥ

03,078.005c tathā tvam api rājendra sasuhṛd vakṣyase 'cirāt

03,078.006a duḥkham etādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ

03,078.006c devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha

03,078.007a ekākinaiva sumahan nalena pṛthivīpate

03,078.007c duḥkham āsāditaṃ ghoraṃ prāptaś cābhyudayaḥ punaḥ

03,078.008a tvaṃ punar bhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava

03,078.008c ramase 'smin mahāraṇye dharmam evānucintayan

03,078.009a brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ

03,078.009c nityam anvāsyase rājaṃs tatra kā paridevanā

03,078.009d*0357_01 akṣāṇāṃ hṛdaye prāpte ṛtuparṇasya saṃnidhau

03,078.009d*0357_02 nalena yācitaṃ rājñā kalinā ca pratiśrutam

03,078.009d*0358_01 karkoṭakasya nāgasya damayantyā nalasya ca

03,078.009d*0358_02 ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam

03,078.010a itihāsam imaṃ cāpi kalināśanam ucyate

03,078.010b*0359_01 ya idaṃ paṭhate nityaṃ ya idaṃ śṛṇuyān naraḥ

03,078.010b*0359_02 na tasya vidyate rājan bhayaṃ vai kalikārakam

03,078.010b*0359_03 dharmanityasya yuktasya sadārjavaratasya ca

03,078.010b*0359_04 dāntasya ca vadānyasya kaliḥ puṃsaḥ karoti kim

03,078.010c śakyam āśvāsituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃ pate

03,078.010d*0360_01 idam evānyad atraiva vyāsena parikīrtitam

03,078.010d*0360_02 kalinā ca nṛpe dattaṃ rājan varam anuttamam

03,078.010d*0360_03 akṣāṇāṃ hṛdaye prāpte ṛtuparṇasya saṃnidhau

03,078.010d*0360_04 nalena paṭhitaḥ ślokaḥ kalināśāya bhārata

03,078.011a asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthasya nityadā

03,078.011c tasyāye ca vyaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ

03,078.011c*0361_01 **** **** na cintayitum arhasi

03,078.011c*0361_02 śrutvetihāsaṃ nṛpate

03,078.011d*0362_01 vyasane tvaṃ mahārāja na viṣīditum arhasi

03,078.011d*0363_01 viṣamāvasthite daive pauruṣe 'phalatāṃ gate

03,078.011d*0363_02 viṣādayanti nātmānaṃ sattvāpāśrayiṇo budhāḥ

03,078.012a ye cedaṃ kathayiṣyanti nalasya caritaṃ mahat

03,078.012c śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīs tān bhajiṣyati

03,078.012e arthās tasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati

03,078.013a itihāsam imaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvad uttamam

03,078.013c putrān pautrān paśūṃś caiva vetsyate nṛṣu cāgryatām

03,078.013e arogaḥ prītimāṃś caiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ

03,078.014a bhayaṃ paśyasi yac ca tvam āhvayiṣyati māṃ punaḥ

03,078.014c akṣajña iti tat te 'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva

03,078.015a vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnam ahaṃ satyaparākrama

03,078.015b*0364_01 upapadyati mattaś ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ

03,078.015c upapadyasva kaunteya prasanno 'haṃ bravīmi te

03,078.016 vaiśaṃpāyana uvāca

03,078.016a tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvam uvāca ha

03,078.016c bhagavann akṣahṛdayaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ

03,078.016d*0365_01 kaunteyenaivam uktas tu bṛhadaśvo mahāmuniḥ

03,078.017a tato 'kṣahṛdayaṃ prādāt pāṇḍavāya mahātmane

03,078.017b*0366_01 labdhvā ca pāṇḍavo rājā viśokaḥ samapadyata

03,078.017b*0366_02 kathām evaṃ tathā kṛtvā nalasya caritāśrayām

03,078.017b*0366_03 āmantrya pāṇḍavān sarvān bṛhadaśvo jagāma ha

03,078.017c dattvā cāśvaśiro 'gacchad upaspraṣṭuṃ mahātapāḥ

03,078.018a bṛhadaśve gate pārtham aśrauṣīt savyasācinam

03,078.018c vartamānaṃ tapasy ugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam

03,078.019a brāhmaṇebhyas tapasvibhyaḥ saṃpatadbhyas tatas tataḥ

03,078.019c tīrthaśailavarebhyaś ca sametebhyo dṛḍhavrataḥ

03,078.020a iti pārtho mahābāhur durāpaṃ tapa āsthitaḥ

03,078.020c na tathā dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ kaś cid ugratapā iti

03,078.021a yathā dhanaṃjayaḥ pārthas tapasvī niyatavrataḥ

03,078.021c munir ekacaraḥ śrīmān dharmo vigrahavān iva

03,078.022a taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃs tapyamānaṃ mahāvane

03,078.022c anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam

03,078.023a dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane

03,078.023c brāhmaṇān vividhajñānān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ

03,078.023d*0367_01 pratigṛhyākṣahṛdayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,078.023d*0367_02 āsīd dhṛṣṭamanā rājan bhīmasenādibhir yutaḥ

03,078.023d*0367_03 svabhrātṝn sahitān paśyan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,078.023d*0367_04 apaśyann arjunaṃ tatra babhūvāśrupariplutaḥ

03,078.023d*0367_05 saṃtapyamānaḥ kaunteyo bhīmasenam uvāca ha

03,078.023d*0367_06 kadā drakṣyāmi vai bhīma pārtham atra tavānujam

03,078.023d*0367_07 matkṛte hi kuruśreṣṭhas tapyate duścaraṃ tapaḥ

03,078.023d*0367_08 tasyākṣahṛdayajñānam ākhyāsyāmi kadā nv aham

03,078.023d*0367_09 sa hi śrutvākṣahṛdayaṃ samupāttaṃ mayā vibho

03,078.023d*0367_10 prahṛṣṭaḥ puruṣavyāghro bhaviṣyati na saṃśayaḥ

03,079.001 janamejaya uvāca

03,079.001*0368_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,079.001*0368_01 tīrthānāṃ caiva māhātmyaṃ pulastyenābhibhāṣitān

03,079.001*0368_02 kadā cit tīrthayātrāyāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ

03,079.001*0368_03 tīrthāni paryaṭaṃs tatra yudhiṣṭhiram upāgamat

03,079.001*0368_04 vinayāvanato bhūtvā paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ

03,079.001*0368_05 nārada uvāca

03,079.001*0368_05 tīrthābhidhānaṃ puṇyaṃ ca nāradāya mahātmane

03,079.001*0368_06 pulastya uvāca

03,079.001*0368_06 tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara

03,079.001a bhagavan kāmyakāt pārthe gate me prapitāmahe

03,079.001c pāṇḍavāḥ kim akurvanta tam ṛte savyasācinam

03,079.002a sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatir āsīd anīkajit

03,079.002c ādityānāṃ yathā viṣṇus tathaiva pratibhāti me

03,079.002c*0369_01 **** **** rudrāṇāṃ caiva śaṃkaraḥ

03,079.002c*0369_02 tridaśānāṃ mahendraś ca

03,079.003a tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣv anivartinā

03,079.003c vinābhūtā vane vīrāḥ katham āsan pitāmahāḥ

03,079.004 vaiśaṃpāyana uvāca

03,079.004a gate tu kāmyakāt tāta pāṇḍave savyasācini

03,079.004c babhūvuḥ kauraveyās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ

03,079.005a ākṣiptasūtrā maṇayaś chinnapakṣā iva dvijāḥ

03,079.005c aprītamanasaḥ sarve babhūvur atha pāṇḍavāḥ

03,079.006a vanaṃ ca tad abhūt tena hīnam akliṣṭakarmaṇā

03,079.006c kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā

03,079.007a tam ṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya

03,079.007c mudam aprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃs tadā

03,079.008a brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhair bāṇair mahārathāḥ

03,079.008c nighnanto bharataśreṣṭha medhyān bahuvidhān mṛgān

03,079.009a nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāram ariṃdamāḥ

03,079.009c viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan

03,079.010a evaṃ te nyavasaṃs tatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ

03,079.010c ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājan dhanaṃjaye

03,079.011a atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim

03,079.011c smarantī pāṇḍavaśreṣṭham idaṃ vacanam abravīt

03,079.012a yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā

03,079.012c tam ṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me

03,079.012e śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām

03,079.012f*0370_01 vinā tena mahīnātha śakrapratimatejasā

03,079.013a bahvāścaryam idaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam

03,079.013c na tathā ramaṇīyaṃ me tam ṛte savyasācinam

03,079.014a nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam

03,079.014c tam ṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me

03,079.015a yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate 'śaninisvanaḥ

03,079.015c na labhe śarma taṃ rājan smarantī savyasācinam

03,079.016a tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā

03,079.016c bhīmaseno mahārāja draupadīm idam abravīt

03,079.017a manaḥprītikaraṃ bhadre yad bravīṣi sumadhyame

03,079.017c tan me prīṇāti hṛdayam amṛtaprāśanopamam

03,079.018a yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau

03,079.018c maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau

03,079.019a niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāv ivoragau

03,079.019c tam ṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryam idaṃ vanam

03,079.020a yam āśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravas tathā

03,079.020c surāṇām api yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati

03,079.021a yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ

03,079.021c manyāmahe jitān ājau parān prāptāṃ ca medinīm

03,079.022a tam ṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim

03,079.022c śūnyām iva ca paśyāmi tatra tatra mahīm imām

03,079.022d*0371_01 paśyāmi ca diśaḥ sarvās timireṇāvṛtā iva

03,079.022d*0371_02 tato 'bravīt sāśrukaṇṭho nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ

03,079.023 nakula uvāca

03,079.023a ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān

03,079.023c gandharvamukhyāñ śataśo hayāṃl lebhe sa vāsaviḥ

03,079.023d*0372_01 yasmin divyāni karmāṇi kathayanti raṇājire

03,079.023d*0372_02 devā api yudhāṃ śreṣṭhaṃ tam ṛte kā ratir vane

03,079.024a rājaṃs tittirikalmāṣāñ śrīmān anilaraṃhasaḥ

03,079.024c prādād bhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau

03,079.025a tam ṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmād avarajaṃ vane

03,079.025c kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīm amaropamam

03,079.026 sahadeva uvāca

03,079.026a yo dhanāni ca kanyāś ca yudhi jitvā mahārathān

03,079.026c ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau

03,079.027a yaḥ sametān mṛdhe jitvā yādavān amitadyutiḥ

03,079.027c subhadrām ājahāraiko vāsudevasya saṃmate

03,079.027d*0373_01 yenārdharājyam ācchidya drupadasya mahātmanaḥ

03,079.027d*0373_02 ācāryadakṣiṇā dattā guror droṇasya bhārata

03,079.028a tasya jiṣṇor bṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyām upaniveśane

03,079.028c hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadā cana

03,079.029a vanād asmād vivāsaṃ tu rocaye 'ham ariṃdama

03,079.029c na hi nas tam ṛte vīraṃ ramaṇīyam idaṃ vanam

03,080.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,080.001a dhanaṃjayotsukās te tu vane tasmin mahārathāḥ

03,080.001c nyavasanta mahābhāgā draupadyā saha pāṇḍavāḥ

03,080.001d*0374_01 dhanaṃjayotsukānāṃ tu bhrātṝṇāṃ kṛṣṇayā saha

03,080.001d*0374_02 śrutvā vākyāni vimanā dharmarājo 'py ajāyata

03,080.002a athāpaśyan mahātmānaṃ devarṣiṃ tatra nāradam

03,080.002c dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā dīptāgnisamatejasam

03,080.002d*0375_01 tam āgatam abhiprekṣya bhrātṛbhiḥ saha dharmarāṭ

03,080.002d*0375_02 pratyutthāya yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahātmane

03,080.003a sa taiḥ parivṛtaḥ śrīmān bhrātṛbhiḥ kurusattamaḥ

03,080.003c vibabhāv atidīptaujā devair iva śatakratuḥ

03,080.004a yathā ca vedān sāvitrī yājñasenī tathā satī

03,080.004c na jahau dharmataḥ pārthān merum arkaprabhā yathā

03,080.004d*0376_01 arghyaṃ pādyam athānīya tv abhyavādayad acyutam

03,080.004d*0376_02 nāradas tu mahātejāḥ svasty astv ity abhyabhāṣata

03,080.004d*0377_01 tato yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭvā devarṣisattamam

03,080.004d*0377_02 yathārhaṃ pūjayām āsa vidhivat kurunandanaḥ

03,080.005a pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ

03,080.005c āśvāsayad dharmasutaṃ yuktarūpam ivānagha

03,080.006a uvāca ca mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,080.006c brūhi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha kenārthaḥ kiṃ dadāmi te

03,080.007a atha dharmasuto rājā praṇamya bhrātṛbhiḥ saha

03,080.007c uvāca prāñjalir vākyaṃ nāradaṃ devasaṃmitam

03,080.008a tvayi tuṣṭe mahābhāga sarvalokābhipūjite

03,080.008c kṛtam ity eva manye 'haṃ prasādāt tava suvrata

03,080.009a yadi tv aham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha

03,080.009c saṃdehaṃ me muniśreṣṭha hṛdisthaṃ chettum arhasi

03,080.010a pradakṣiṇaṃ yaḥ kurute pṛthivīṃ tīrthatatparaḥ

03,080.010c kiṃ phalaṃ tasya kārtsnyena tad brahman vaktum arhasi

03,080.011 nārada uvāca

03,080.011a śṛṇu rājann avahito yathā bhīṣmeṇa bhārata

03,080.011c pulastyasya sakāśād vai sarvam etad upaśrutam

03,080.012a purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

03,080.012c pitryaṃ vrataṃ samāsthāya nyavasan munivat tadā

03,080.013a śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite

03,080.013c gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite

03,080.014a sa pitṝṃs tarpayām āsa devāṃś ca paramadyutiḥ

03,080.014c ṛṣīṃś ca toṣayām āsa vidhidṛṣṭena karmaṇā

03,080.015a kasya cit tv atha kālasya japann eva mahātapāḥ

03,080.015c dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyam ṛṣisattamam

03,080.016a sa taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ dīpyamānam iva śriyā

03,080.016c praharṣam atulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau

03,080.017a upasthitaṃ mahārāja pūjayām āsa bhārata

03,080.017c bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho vidhidṛṣṭena karmaṇā

03,080.018a śirasā cārghyam ādāya śuciḥ prayatamānasaḥ

03,080.018c nāma saṃkīrtayām āsa tasmin brahmarṣisattame

03,080.019a bhīṣmo 'ham asmi bhadraṃ te dāso 'smi tava suvrata

03,080.019c tava saṃdarśanād eva mukto 'haṃ sarvakilbiṣaiḥ

03,080.020a evam uktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

03,080.020c vāgyataḥ prāñjalir bhūtvā tūṣṇīm āsīd yudhiṣṭhira

03,080.021a taṃ dṛṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam

03,080.021b*0378_01 tataḥ sa madhureṇātha svareṇa sumahātapāḥ

03,080.021b*0378_02 uvāca vākyaṃ dharmajñaḥ pulastyaḥ prītamānasaḥ

03,080.021c bhīṣmaṃ kurukulaśreṣṭhaṃ muniḥ prītamanābhavat

03,080.022 pulastya uvāca

03,080.022a anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca

03,080.022c satyena ca mahābhāga tuṣṭo 'smi tava sarvaśaḥ

03,080.023a yasyedṛśas te dharmo 'yaṃ pitṛbhaktyāśrito 'nagha

03,080.023c tena paśyasi māṃ putra prītiś cāpi mama tvayi

03,080.024a amoghadarśī bhīṣmāhaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te

03,080.024c yad vakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te 'nagha

03,080.025 bhīṣma uvāca

03,080.025a prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite

03,080.025c kṛtam ity eva manye 'haṃ yad ahaṃ dṛṣṭavān prabhum

03,080.026a yadi tv aham anugrāhyas tava dharmabhṛtāṃ vara

03,080.026c vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tan me tvaṃ vaktum arhasi

03,080.027a asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ

03,080.027c tam ahaṃ śrotum icchāmi pṛthak saṃkīrtitaṃ tvayā

03,080.028a pradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karoty amitavikrama

03,080.028c kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tan me brūhi tapodhana

03,080.029 pulastya uvāca

03,080.029a hanta te 'haṃ pravakṣyāmi yad ṛṣīṇāṃ parāyaṇam

03,080.029c tad ekāgramanās tāta śṛṇu tīrtheṣu yat phalam

03,080.030a yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam

03,080.030c vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute

03,080.031a pratigrahād upāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ

03,080.031c ahaṃkāranivṛttaś ca sa tīrthaphalam aśnute

03,080.032a akalkako nirārambho laghv āhāro jitendriyaḥ

03,080.032c vimuktaḥ sarvadoṣair yaḥ sa tīrthaphalam aśnute

03,080.033a akrodhanaś ca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ

03,080.033c ātmopamaś ca bhūteṣu sa tīrthaphalam aśnute

03,080.034a ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣv iha yathākramam

03,080.034c phalaṃ caiva yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ

03,080.035a na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate

03,080.035c bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ

03,080.036a prāpyante pārthivair ete samṛddhair vā naraiḥ kva cit

03,080.036c nārthanyūnopakaraṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ

03,080.037a yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara

03,080.037c tulyo yajñaphalaiḥ puṇyais taṃ nibodha yudhāṃ vara

03,080.038a ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyam idaṃ bharatasattama

03,080.038c tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñair api viśiṣyate

03,080.039a anupoṣya trirātrāṇi tīrthāny anabhigamya ca

03,080.039c adattvā kāñcanaṃ gāś ca daridro nāma jāyate

03,080.040a agniṣṭomādibhir yajñair iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ

03,080.040c na tat phalam avāpnoti tīrthābhigamanena yat

03,080.041a nṛloke devadevasya tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,080.041c puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahābhāgaḥ samāviśet

03,080.042a daśa koṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vai mahīpate

03,080.042c sāṃnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ trisaṃdhyaṃ kurunandana

03,080.043a ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāś ca samarudgaṇāḥ

03,080.043c gandharvāpsarasaś caiva nityaṃ saṃnihitā vibho

03,080.044a yatra devās tapas taptvā daityā brahmarṣayas tathā

03,080.044b*0379_01 tapoviśeṣair bahubhiḥ sthānāny āpur mahaujasaḥ

03,080.044c divyayogā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ

03,080.045a manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ

03,080.045c pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe ca pūjyate

03,080.046a tasmiṃs tīrthe mahābhāga nityam eva pitāmahaḥ

03,080.046c uvāsa paramaprīto devadānavasaṃmataḥ

03,080.047a puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣipurogamāḥ

03,080.047c siddhiṃ samabhisaṃprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ

03,080.048a tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt pitṛdevārcane rataḥ

03,080.048c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

03,080.049a apy ekaṃ bhojayed vipraṃ puṣkarāraṇyam āśritaḥ

03,080.049c tenāsau karmaṇā bhīṣma pretya ceha ca modate

03,080.050a śākamūlaphalair vāpi yena vartayate svayam

03,080.050c tad vai dadyād brāhmaṇāya śraddhāvān anasūyakaḥ

03,080.050e tenaiva prāpnuyāt prājño hayamedhaphalaṃ naraḥ

03,080.050f*0380_01 api cāpy udapātreṇa brāhmaṇān svasti vācayet

03,080.050f*0380_02 tenāpi pūjanenāhuḥ pretyānantyāya kalpate

03,080.051a brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama

03,080.051c na viyoniṃ vrajanty ete snātās tīrthe mahātmanaḥ

03,080.052a kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa yo 'bhigaccheta puṣkaram

03,080.052c phalaṃ tatrākṣayaṃ tasya vardhate bharatarṣabha

03,080.053a sāyaṃ prātaḥ smared yas tu puṣkarāṇi kṛtāñjaliḥ

03,080.053c upaspṛṣṭaṃ bhavet tena sarvatīrtheṣu bhārata

03,080.053e prāpnuyāc ca naro lokān brahmaṇaḥ sadane 'kṣayān

03,080.054a janmaprabhṛti yat pāpaṃ striyo vā puruṣasya vā

03,080.054c puṣkare snātamātrasya sarvam eva praṇaśyati

03,080.055a yathā surāṇāṃ sarveṣām ādis tu madhusūdanaḥ

03,080.055c tathaiva puṣkaraṃ rājaṃs tīrthānām ādir ucyate

03,080.056a uṣya dvādaśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ

03,080.056c kratūn sarvān avāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati

03,080.057a yas tu varṣaśataṃ pūrṇam agnihotram upāsate

03,080.057c kārttikīṃ vā vased ekāṃ puṣkare samam eva tat

03,080.057d*0381_01 trīṇi śṛṅgāṇi śubhrāṇi trīṇi prasravaṇāni ca

03,080.057d*0381_02 puṣkarāṇyādisiddhāni na vidmas tatra kāraṇam

03,080.058a duṣkaraṃ puṣkaraṃ gantuṃ duṣkaraṃ puṣkare tapaḥ

03,080.058c duṣkaraṃ puṣkare dānaṃ vastuṃ caiva suduṣkaram

03,080.059a uṣya dvādaśarātraṃ tu niyato niyatāśanaḥ

03,080.059c pradakṣiṇam upāvṛtto jambūmārgaṃ samāviśet

03,080.060a jambūmārgaṃ samāviśya devarṣipitṛsevitam

03,080.060c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

03,080.061a tatroṣya rajanīḥ pañca ṣaṣṭhakālakṣamī naraḥ

03,080.061c na durgatim avāpnoti siddhiṃ prāpnoti cottamām

03,080.062a jambūmārgād upāvṛtto gacchet taṇḍulikāśramam

03,080.062c na durgatim avāpnoti svargaloke ca pūjyate

03,080.063a agastyasara āsādya pitṛdevārcane rataḥ

03,080.063c trirātropoṣito rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,080.064a śākavṛttiḥ phalair vāpi kaumāraṃ vindate padam

03,080.064c kaṇvāśramaṃ samāsādya śrījuṣṭaṃ lokapūjitam

03,080.065a dharmāraṇyaṃ hi tat puṇyam ādyaṃ ca bharatarṣabha

03,080.065c yatra praviṣṭamātro vai pāpebhyo vipramucyate

03,080.066a arcayitvā pitṝn devān niyato niyatāśanaḥ

03,080.066c sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalam aśnute

03,080.067a pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā yayātipatanaṃ vrajet

03,080.067c hayamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti tatra vai

03,080.068a mahākālaṃ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,080.068c koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet

03,080.069a tato gaccheta dharmajña puṇyasthānam umāpateḥ

03,080.069c nāmnā bhadravaṭaṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam

03,080.070a tatrābhigamya ceśānaṃ gosahasraphalaṃ labhet

03,080.070c mahādevaprasādāc ca gāṇapatyam avāpnuyāt

03,080.070d*0382_01 samṛddham asapatnaṃ ca śriyā yuktaṃ narottama

03,080.070d*0383_01 rājñaś caivādhipatyaṃ hi tatra gatvā samāpnuyāt

03,080.071a narmadām atha cāsādya nadīṃ trailokyaviśrutām

03,080.071c tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,080.072a dakṣiṇaṃ sindhum āsādya brahmacārī jitendriyaḥ

03,080.072c agniṣṭomam avāpnoti vimānaṃ cādhirohati

03,080.073a carmaṇvatīṃ samāsādya niyato niyatāśanaḥ

03,080.073c rantidevābhyanujñāto agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,080.074a tato gaccheta dharmajña himavatsutam arbudam

03,080.074c pṛthivyāṃ yatra vai chidraṃ pūrvam āsīd yudhiṣṭhira

03,080.075a tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,080.075c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet

03,080.076a piṅgātīrtham upaspṛśya brahmacārī jitendriyaḥ

03,080.076c kapilānāṃ naravyāghra śatasya phalam aśnute

03,080.076d*0384_01 tato gaccheta tad vṛttaṃ tīrthaṃ devaniṣevitam

03,080.076d*0384_02 snātvā tatra naro bhāti vimalaś candramā yathā

03,080.077a tato gaccheta dharmajña prabhāsaṃ lokaviśrutam

03,080.077b*0385_01 tīrthaṃ devagaṇaiḥ pūjyam ṛṣibhiś ca niṣevitam

03,080.077c yatra saṃnihito nityaṃ svayam eva hutāśanaḥ

03,080.077e devatānāṃ mukhaṃ vīra analo 'nilasārathiḥ

03,080.078a tasmiṃs tīrthavare snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ

03,080.078c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,080.079a tato gatvā sarasvatyāḥ sāgarasya ca saṃgame

03,080.079c gosahasraphalaṃ prāpya svargaloke mahīyate

03,080.079e dīpyamāno 'gnivan nityaṃ prabhayā bharatarṣabha

03,080.079f*0386_01 tatra snātvā ca rājendra vimalārkasamadyutiḥ

03,080.080a trirātram uṣitas tatra tarpayet pitṛdevatāḥ

03,080.080c prabhāsate yathā somo aśvamedhaṃ ca vindati

03,080.081a varadānaṃ tato gacchet tīrthaṃ bharatasattama

03,080.081c viṣṇor durvāsasā yatra varo datto yudhiṣṭhira

03,080.082a varadāne naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,080.082c tato dvāravatīṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,080.082e piṇḍārake naraḥ snātvā labhed bahu suvarṇakam

03,080.083a tasmiṃs tīrthe mahābhāga padmalakṣaṇalakṣitāḥ

03,080.083c adyāpi mudrā dṛśyante tad adbhutam ariṃdama

03,080.084a triśūlāṅkāni padmāni dṛśyante kurunandana

03,080.084c mahādevasya sāṃnidhyaṃ tatraiva bharatarṣabha

03,080.085a sāgarasya ca sindhoś ca saṃgamaṃ prāpya bhārata

03,080.085c tīrthe salilarājasya snātvā prayatamānasaḥ

03,080.086a tarpayitvā pitṝn devān ṛṣīṃś ca bharatarṣabha

03,080.086c prāpnoti vāruṇaṃ lokaṃ dīpyamānaḥ svatejasā

03,080.087a śaṅkukarṇeśvaraṃ devam arcayitvā yudhiṣṭhira

03,080.087c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

03,080.088a pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha

03,080.088c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha triṣu lokeṣu viśrutam

03,080.088e dṛmīti nāmnā vikhyātaṃ sarvapāpapramocanam

03,080.089a yatra brahmādayo devā upāsante maheśvaram

03,080.089c tatra snātvārcayitvā ca rudraṃ devagaṇair vṛtam

03,080.089e janmaprabhṛti pāpāni kṛtāni nudate naraḥ

03,080.090a dṛmī cātra naraśreṣṭha sarvadevair abhiṣṭutā

03,080.090c tatra snātvā naravyāghra hayamedham avāpnuyāt

03,080.091a jitvā yatra mahāprājña viṣṇunā prabhaviṣṇunā

03,080.091c purā śaucaṃ kṛtaṃ rājan hatvā daivatakaṇṭakān

03,080.092a tato gaccheta dharmajña vasor dhārām abhiṣṭutām

03,080.092c gamanād eva tasyāṃ hi hayamedham avāpnuyāt

03,080.093a snātvā kuruvaraśreṣṭha prayatātmā tu mānavaḥ

03,080.093c tarpya devān pitṝṃś caiva viṣṇuloke mahīyate

03,080.094a tīrthaṃ cātra paraṃ puṇyaṃ vasūnāṃ bharatarṣabha

03,080.094c tatra snātvā ca pītvā ca vasūnāṃ saṃmato bhavet

03,080.095a sindhūttamam iti khyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam

03,080.095c tatra snātvā naraśreṣṭha labhed bahu suvarṇakam

03,080.096a brahmatuṅgaṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ

03,080.096c brahmalokam avāpnoti sukṛtī virajā naraḥ

03,080.097a kumārikāṇāṃ śakrasya tīrthaṃ siddhaniṣevitam

03,080.097c tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ śakralokam avāpnuyāt

03,080.098a reṇukāyāś ca tatraiva tīrthaṃ devaniṣevitam

03,080.098c tatra snātvā bhaved vipro vimalaś candramā yathā

03,080.099a atha pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ

03,080.099c pañca yajñān avāpnoti kramaśo ye 'nukīrtitāḥ

03,080.100a tato gaccheta dharmajña bhīmāyāḥ sthānam uttamam

03,080.100c tatra snātvā tu yonyāṃ vai naro bharatasattama

03,080.101a devyāḥ putro bhaved rājaṃs taptakuṇḍalavigrahaḥ

03,080.101c gavāṃ śatasahasrasya phalaṃ caivāpnuyān mahat

03,080.102a girimuñjaṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutam

03,080.102c pitāmahaṃ namaskṛtya gosahasraphalaṃ labhet

03,080.103a tato gaccheta dharmajña vimalaṃ tīrtham uttamam

03,080.103c adyāpi yatra dṛśyante matsyāḥ sauvarṇarājatāḥ

03,080.104a tatra snātvā naraśreṣṭha vājapeyam avāpnuyāt

03,080.104c sarvapāpaviśuddhātmā gacchec ca paramāṃ gatim

03,080.104d*0387_01 vitastāṃ ca samāsādya saṃtarpya pitṛdevatāḥ

03,080.104d*0387_02 naraḥ phalam avāpnoti vājapeyasya bhārata

03,080.104d*0387_03 kāśmīreṣv eva nāgasya bhavanaṃ takṣakasya ca

03,080.104d*0387_04 vitastākhyam iti khyātaṃ sarvapāpapramocanam

03,080.105a tato gaccheta maladāṃ triṣu lokeṣu viśrutām

03,080.105c paścimāyāṃ tu saṃdhyāyām upaspṛśya yathāvidhi

03,080.106a caruṃ narendra saptārcer yathāśakti nivedayet

03,080.106c pitṝṇām akṣayaṃ dānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

03,080.106d*0388_01 ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

03,080.106d*0388_02 guhyakāḥ kiṃnarā yakṣāḥ siddhā vidyādharā narāḥ

03,080.106d*0388_03 rākṣasā ditijā rudrā brahmā ca manujādhipa

03,080.106d*0388_04 niyataḥ paramāṃ dīkṣām āsthāyābdasahasrikīm

03,080.106d*0388_05 viṣṇoḥ prasādanaṃ kurvaṃś caruṃ ca śrapayaṃs tathā

03,080.106d*0388_06 saptabhiḥ saptabhiś caiva ṛgbhis tuṣṭāva keśavam

03,080.106d*0388_07 dadāv aṣṭaguṇaiśvaryaṃ teṣāṃ tuṣṭas tu keśavaḥ

03,080.106d*0388_08 yathābhilaṣitān anyān kāmān dattvā mahīpate

03,080.106d*0388_09 tatraivāntardadhe devo vidyud abhreṣu vai yathā

03,080.106d*0388_10 nāmnā saptacaruṃ tena khyātaṃ lokeṣu bhārata

03,080.107a gavāṃ śatasahasreṇa rājasūyaśatena ca

03,080.107c aśvamedhasahasreṇa śreyān saptārciṣaś caruḥ

03,080.108a tato nivṛtto rājendra vastrāpadam athāviśet

03,080.108c abhigamya mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet

03,080.109a maṇimantaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ

03,080.109c ekarātroṣito rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,080.110a atha gaccheta rājendra devikāṃ lokaviśrutām

03,080.110c prasūtir yatra viprāṇāṃ śrūyate bharatarṣabha

03,080.111a triśūlapāṇeḥ sthānaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam

03,080.111c devikāyāṃ naraḥ snātvā samabhyarcya maheśvaram

03,080.112a yathāśakti caruṃ tatra nivedya bharatarṣabha

03,080.112c sarvakāmasamṛddhasya yajñasya labhate phalam

03,080.113a kāmākhyaṃ tatra rudrasya tīrthaṃ devarṣisevitam

03,080.113c tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ siddhim āpnoti bhārata

03,080.114a yajanaṃ yājanaṃ gatvā tathaiva brahmavālukām

03,080.114c puṣpanyāsa upaspṛśya na śocen maraṇaṃ tataḥ

03,080.115a ardhayojanavistārāṃ pañcayojanam āyatām

03,080.115c etāvad devikām āhuḥ puṇyāṃ devarṣisevitām

03,080.116a tato gaccheta dharmajña dīrghasatraṃ yathākramam

03,080.116c yatra brahmādayo devāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ

03,080.116e dīrghasatram upāsante dakṣiṇābhir yatavratāḥ

03,080.117a gamanād eva rājendra dīrghasatram ariṃdama

03,080.117c rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,080.118a tato vinaśanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,080.118c gacchaty antarhitā yatra marupṛṣṭhe sarasvatī

03,080.118e camase ca śivodbhede nāgodbhede ca dṛśyate

03,080.119a snātvā ca camasodbhede agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,080.119c śivodbhede naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,080.120a nāgodbhede naraḥ snātvā nāgalokam avāpnuyāt

03,080.120c śaśayānaṃ ca rājendra tīrtham āsādya durlabham

03,080.120e śaśarūpapraticchannāḥ puṣkarā yatra bhārata

03,080.121a sarasvatyāṃ mahārāja anu saṃvatsaraṃ hi te

03,080.121c snāyante bharataśreṣṭha vṛttāṃ vai kārttikīṃ sadā

03,080.122a tatra snātvā naravyāghra dyotate śaśivat sadā

03,080.122c gosahasraphalaṃ caiva prāpnuyād bharatarṣabha

03,080.123a kumārakoṭim āsādya niyataḥ kurunandana

03,080.123c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ

03,080.123e gavāmayam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,080.124a tato gaccheta dharmajña rudrakoṭiṃ samāhitaḥ

03,080.124c purā yatra mahārāja ṛṣikoṭiḥ samāhitā

03,080.124e praharṣeṇa ca saṃviṣṭā devadarśanakāṅkṣayā

03,080.125a ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvaṃ drakṣyāmi vṛṣabhadhvajam

03,080.125c evaṃ saṃprasthitā rājann ṛṣayaḥ kila bhārata

03,080.126a tato yogeṣvareṇāpi yogam āsthāya bhūpate

03,080.126c teṣāṃ manyupraṇāśārtham ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

03,080.127a sṛṣṭā koṭis tu rudrāṇām ṛṣīṇām agrataḥ sthitā

03,080.127c mayā pūrvataraṃ dṛṣṭa iti te menire pṛthak

03,080.128a teṣāṃ tuṣṭo mahādeva ṛṣīṇām ugratejasām

03,080.128c bhaktyā paramayā rājan varaṃ teṣāṃ pradiṣṭavān

03,080.128e adya prabhṛti yuṣmākaṃ dharmavṛddhir bhaviṣyati

03,080.129a tatra snātvā naravyāghra rudrakoṭyāṃ naraḥ śuciḥ

03,080.129c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,080.130a tato gaccheta rājendra saṃgamaṃ lokaviśrutam

03,080.130c sarasvatyā mahāpuṇyam upāsante janārdanam

03,080.131a yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ

03,080.131c abhigacchanti rājendra caitraśuklacaturdaśīm

03,080.132a tatra snātvā naravyāghra vinded bahu suvarṇakam

03,080.132c sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati

03,080.133a ṛṣīṇāṃ yatra satrāṇi samāptāni narādhipa

03,080.133c satrāvasānam āsādya gosahasraphalaṃ labhet

03,081.001 pulastya uvāca

03,081.001a tato gaccheta rājendra kurukṣetram abhiṣṭutam

03,081.001c pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ

03,081.002a kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham

03,081.002c ya evaṃ satataṃ brūyāt so 'pi pāpaiḥ pramucyate

03,081.002d*0389_01 pāṃsavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ

03,081.002d*0389_02 api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim

03,081.002d*0389_03 dakṣiṇena sarasvatyā dṛṣadvatyuttareṇa ca

03,081.002d*0389_04 ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape

03,081.003a tatra māsaṃ vased vīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira

03,081.003c yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ

03,081.004a gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś ca mahīpate

03,081.004c brahmakṣetraṃ mahāpuṇyam abhigacchanti bhārata

03,081.005a manasāpy abhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira

03,081.005c pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati

03,081.006a gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha

03,081.006c rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,081.007a tato macakrukaṃ rājan dvārapālaṃ mahābalam

03,081.007c yakṣaṃ samabhivādyaiva gosahasraphalaṃ labhet

03,081.008a tato gaccheta dharmajña viṣṇoḥ sthānam anuttamam

03,081.008c satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihito hariḥ

03,081.009a tatra snātvārcayitvā ca trilokaprabhavaṃ harim

03,081.009c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

03,081.010a tataḥ pāriplavaṃ gacchet tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,081.010c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,081.011a pṛthivyās tīrtham āsādya gosahasraphalaṃ labhet

03,081.011c tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa

03,081.011e daśāśvamedhike snātvā tad eva labhate phalam

03,081.012a sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrtham uttamam

03,081.012c agniṣṭomam avāpnoti nāgalokaṃ ca vindati

03,081.013a tato gaccheta dharmajña dvārapālaṃ tarantukam

03,081.013c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet

03,081.014a tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ

03,081.014c koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet

03,081.014e aśvinos tīrtham āsādya rūpavān abhijāyate

03,081.015a tato gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrtham uttamam

03,081.015c viṣṇur vārāharūpeṇa pūrvaṃ yatra sthito 'bhavat

03,081.015e tatra snātvā naravyāghra agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,081.016a tato jayantyā rājendra somatīrthaṃ samāviśet

03,081.016c snātvā phalam avāpnoti rājasūyasya mānavaḥ

03,081.017a ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,081.017c kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha

03,081.017e puṇḍarīkam avāpnoti kṛtaśauco bhaven naraḥ

03,081.018a tato muñjavaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ

03,081.018c tatroṣya rajanīm ekāṃ gāṇapatyam avāpnuyāt

03,081.019a tatraiva ca mahārāja yakṣī lokapariśrutā

03,081.019c tāṃ cābhigamya rājendra puṇyāṃl lokān avāpnuyāt

03,081.020a kurukṣetrasya tad dvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha

03,081.020c pradakṣiṇam upāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ

03,081.021a saṃmite puṣkarāṇāṃ ca snātvārcya pitṛdevatāḥ

03,081.021c jāmadagnyena rāmeṇa āhṛte vai mahātmanā

03,081.021e kṛtakṛtyo bhaved rājann aśvamedhaṃ ca vindati

03,081.022a tato rāmahradān gacchet tīrthasevī narādhipa

03,081.022c yatra rāmeṇa rājendra tarasā dīptatejasā

03,081.022e kṣatram utsādya vīryeṇa hradāḥ pañca niveśitāḥ

03,081.023a pūrayitvā naravyāghra rudhireṇeti naḥ śrutam

03,081.023c pitaras tarpitāḥ sarve tathaiva ca pitāmahāḥ

03,081.023e tatas te pitaraḥ prītā rāmam ūcur mahīpate

03,081.024a rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava

03,081.024c anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho

03,081.024e varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kim icchasi mahādyute

03,081.025a evam uktaḥ sa rājendra rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

03,081.025c abravīt prāñjalir vākyaṃ pitṝn sa gagane sthitān

03,081.026a bhavanto yadi me prītā yady anugrāhyatā mayi

03,081.026c pitṛprasādād iccheyaṃ tapasāpyāyanaṃ punaḥ

03,081.027a yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ mayā

03,081.027c tataś ca pāpān mucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasā hy aham

03,081.027e hradāś ca tīrthabhūtā me bhaveyur bhuvi viśrutāḥ

03,081.028a etac chrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāmasya pitaras tadā

03,081.028c pratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣasamanvitāḥ

03,081.029a tapas te vardhatāṃ bhūyaḥ pitṛbhaktyā viśeṣataḥ

03,081.029c yac ca roṣābhibhūtena kṣatram utsāditaṃ tvayā

03,081.030a tataś ca pāpān muktas tvaṃ karmabhis te ca pātitāḥ

03,081.030c hradāś ca tava tīrthatvaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ

03,081.031a hradeṣv eteṣu yaḥ snātvā pitṝn saṃtarpayiṣyati

03,081.031c pitaras tasya vai prītā dāsyanti bhuvi durlabham

03,081.031e īpsitaṃ manasaḥ kāmaṃ svargalokaṃ ca śāśvatam

03,081.032a evaṃ dattvā varān rājan rāmasya pitaras tadā

03,081.032c āmantrya bhārgavaṃ prītās tatraivāntardadhus tadā

03,081.033a evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanaḥ

03,081.033c snātvā hradeṣu rāmasya brahmacārī śubhavrataḥ

03,081.033e rāmam abhyarcya rājendra labhed bahu suvarṇakam

03,081.034a vaṃśamūlakam āsādya tīrthasevī kurūdvaha

03,081.034c svavaṃśam uddhared rājan snātvā vai vaṃśamūlake

03,081.035a kāyaśodhanam āsādya tīrthaṃ bharatasattama

03,081.035c śarīraśuddhiḥ snātasya tasmiṃs tīrthe na saṃśayaḥ

03,081.035e śuddhadehaś ca saṃyāti śubhāṃl lokān anuttamān

03,081.036a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,081.036c lokā yatroddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

03,081.037a lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,081.037c snātvā tīrthavare rājaṃl lokān uddharate svakān

03,081.037e śrītīrthaṃ ca samāsādya vindate śriyam uttamām

03,081.037e*0390_01 **** **** snātvā niyatamānasaḥ

03,081.037e*0390_02 arcayitvā pitṝn devān

03,081.038a kapilātīrtham āsādya brahmacārī samāhitaḥ

03,081.038c tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā

03,081.038e kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ

03,081.039a sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ

03,081.039c arcayitvā pitṝn devān upavāsaparāyaṇaḥ

03,081.039e agniṣṭomam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati

03,081.040a gavāṃbhavanam āsādya tīrthasevī yathākramam

03,081.040c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet

03,081.041a śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha

03,081.041c devyās tīrthe naraḥ snātvā labhate rūpam uttamam

03,081.042a tato gaccheta rājendra dvārapālam arantukam

03,081.042c tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ

03,081.042e tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,081.043a tato gaccheta dharmajña brahmāvartaṃ narādhipa

03,081.043c brahmāvarte naraḥ snātvā brahmalokam avāpnuyāt

03,081.044a tato gaccheta dharmajña sutīrthakam anuttamam

03,081.044c yatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha

03,081.045a tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ

03,081.045c aśvamedham avāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati

03,081.046a tato 'mbuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramam

03,081.046c kośeśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama

03,081.046e sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate

03,081.047a mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhārata

03,081.047c prajā vivardhate rājann anantāṃ cāśnute śriyam

03,081.048a tataḥ śītavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,081.048c tīrthaṃ tatra mahārāja mahad anyatra durlabham

03,081.049a punāti darśanād eva daṇḍenaikaṃ narādhipa

03,081.049c keśān abhyukṣya vai tasmin pūto bhavati bhārata

03,081.050a tīrthaṃ tatra mahārāja śvānalomāpahaṃ smṛtam

03,081.050c yatra viprā naravyāghra vidvāṃsas tīrthatatparāḥ

03,081.050d*0391_01 gatiṃ gacchanti paramāṃ snātvā bharatasattama

03,081.051a śvānalomāpanayane tīrthe bharatasattama

03,081.051c prāṇāyāmair nirharanti śvalomāni dvijottamāḥ

03,081.052a pūtātmānaś ca rājendra prayānti paramāṃ gatim

03,081.052c daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃs tīrthe mahīpate

03,081.052e tatra snātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatim

03,081.053a tato gaccheta rājendra mānuṣaṃ lokaviśrutam

03,081.053c yatra kṛṣṇamṛgā rājan vyādhena paripīḍitāḥ

03,081.053e avagāhya tasmin sarasi mānuṣatvam upāgatāḥ

03,081.054a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ

03,081.054c sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate

03,081.055a mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre mahīpate

03,081.055c āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā

03,081.056a śyāmākabhojanaṃ tatra yaḥ prayacchati mānavaḥ

03,081.056c devān pitṝṃś ca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahat

03,081.056e ekasmin bhojite vipre koṭir bhavati bhojitā

03,081.057a tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃs tathā

03,081.057c uṣitvā rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,081.058a tato gaccheta rājendra brahmaṇaḥ sthānam uttamam

03,081.058c brahmodumbaram ity eva prakāśaṃ bhuvi bhārata

03,081.059a tatra saptarṣikuṇḍeṣu snātasya kurupuṃgava

03,081.059c kedāre caiva rājendra kapiṣṭhalamahātmanaḥ

03,081.060a brahmāṇam abhigamyātha śuciḥ prayatamānasaḥ

03,081.060c sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate

03,081.061a kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabham

03,081.061c antardhānam avāpnoti tapasā dagdhakilbiṣaḥ

03,081.062a tato gaccheta rājendra sarakaṃ lokaviśrutam

03,081.062c kṛṣṇapakṣe caturdaśyām abhigamya vṛṣadhvajam

03,081.062e labhate sarvakāmān hi svargalokaṃ ca gacchati

03,081.063a tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ sarake kurunandana

03,081.063c rudrakoṭis tathā kūpe hradeṣu ca mahīpate

03,081.063e ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama

03,081.064a tatra snātvārcayitvā ca pitṝn devāṃś ca bhārata

03,081.064c na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati

03,081.065a kiṃdāne ca naraḥ snātvā kiṃjapye ca mahīpate

03,081.065c aprameyam avāpnoti dānaṃ japyaṃ ca bhārata

03,081.066a kalaśyāṃ cāpy upaspṛśya śraddadhāno jitendriyaḥ

03,081.066c agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,081.067a sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanaḥ

03,081.067c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha anājanmeti viśrutam

03,081.068a tatra tīrthe naraḥ snātvā prāṇāṃś cotsṛjya bhārata

03,081.068c nāradenābhyanujñāto lokān prāpnoti durlabhān

03,081.069a śuklapakṣe daśamyāṃ tu puṇḍarīkaṃ samāviśet

03,081.069c tatra snātvā naro rājan puṇḍarīkaphalaṃ labhet

03,081.070a tatas triviṣṭapaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam

03,081.070c tatra vaitaraṇī puṇyā nadī pāpapramocanī

03,081.071a tatra snātvārcayitvā ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam

03,081.071c sarvapāpaviśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim

03,081.072a tato gaccheta rājendra phalakīvanam uttamam

03,081.072c yatra devāḥ sadā rājan phalakīvanam āśritāḥ

03,081.072e tapaś caranti vipulaṃ bahuvarṣasahasrakam

03,081.072f*0392_01 tatra snātvā naro rājan sarvayajñaphalaṃ labhet

03,081.073a dṛṣadvatyāṃ naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ

03,081.073c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati bhārata

03,081.074a tīrthe ca sarvadevānāṃ snātvā bharatasattama

03,081.074c gosahasrasya rājendra phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,081.075a pāṇikhāte naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ

03,081.075c rājasūyam avāpnoti ṛṣilokaṃ ca gacchati

03,081.076a tato gaccheta rājendra miśrakaṃ tīrtham uttamam

03,081.076c tatra tīrthāni rājendra miśritāni mahātmanā

03,081.077a vyāsena nṛpaśārdūla dvijārtham iti naḥ śrutam

03,081.077c sarvatīrtheṣu sa snāti miśrake snāti yo naraḥ

03,081.077d*0393_01 sa vai snātvārcayitvā ca miśrake pitṛdevatāḥ

03,081.078a tato vyāsavanaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,081.078c manojave naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,081.079a gatvā madhuvaṭīṃ cāpi devyās tīrthaṃ naraḥ śuciḥ

03,081.079c tatra snātvārcayed devān pitṝṃś ca prayataḥ śuciḥ

03,081.079e sa devyā samanujñāto gosahasraphalaṃ labhet

03,081.080a kauśikyāḥ saṃgame yas tu dṛṣadvatyāś ca bhārata

03,081.080c snāti vai niyatāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

03,081.081a tato vyāsasthalī nāma yatra vyāsena dhīmatā

03,081.081c putraśokābhitaptena dehatyāgārthaniścayaḥ

03,081.082a kṛto devaiś ca rājendra punar utthāpitas tadā

03,081.082c abhigamya sthalīṃ tasya gosahasraphalaṃ labhet

03,081.083a kiṃdattaṃ kūpam āsādya tilaprasthaṃ pradāya ca

03,081.083c gaccheta paramāṃ siddhim ṛṇair muktaḥ kurūdvaha

03,081.083d*0394_01 vedītīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,081.084a ahaś ca sudinaṃ caiva dve tīrthe ca sudurlabhe

03,081.084c tayoḥ snātvā naravyāghra sūryalokam avāpnuyāt

03,081.085a mṛgadhūmaṃ tato gacchet triṣu lokeṣu viśrutam

03,081.085c tatra gaṅgāhrade snātvā samabhyarcya ca mānavaḥ

03,081.085e śūlapāṇiṃ mahādevam aśvamedhaphalaṃ labhet

03,081.086a devatīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,081.086c atha vāmanakaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam

03,081.087a tatra viṣṇupade snātvā arcayitvā ca vāmanam

03,081.087c sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokam avāpnuyāt

03,081.088a kulaṃpune naraḥ snātvā punāti svakulaṃ naraḥ

03,081.088c pavanasya hradaṃ gatvā marutāṃ tīrtham uttamam

03,081.088e tatra snātvā naravyāghra vāyuloke mahīyate

03,081.089a amarāṇāṃ hrade snātvā amareṣu narādhipa

03,081.089c amarāṇāṃ prabhāvena svargaloke mahīyate

03,081.089d*0395_01 amaraiḥ saha saṃyāti vimānavaram āsthitaḥ

03,081.090a śālihotrasya rājendra śāliśūrpe yathāvidhi

03,081.090c snātvā naravaraśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet

03,081.091a śrīkuñjaṃ ca sarasvatyāṃ tīrthaṃ bharatasattama

03,081.091c tatra snātvā naro rājann agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,081.092a tato naimiṣakuñjaṃ ca samāsādya kurūdvaha

03,081.092c ṛṣayaḥ kila rājendra naimiṣeyās tapodhanāḥ

03,081.092e tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā

03,081.092f*0396_01 tatra tīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet

03,081.093a tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāṃ kṛto bharatasattama

03,081.093c ṛṣīṇām avakāśaḥ syād yathā tuṣṭikaro mahān

03,081.094a tasmin kuñje naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,081.094b*0397_01 tato gaccheta dharmajña kanyātīrtham anuttamam

03,081.094c kanyātīrthe naraḥ snātvā agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,081.095a tato gacchen naravyāghra brahmaṇaḥ sthānam uttamam

03,081.095c tatra varṇāvaraḥ snātvā brāhmaṇyaṃ labhate naraḥ

03,081.095e brāhmaṇaś ca viśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim

03,081.096a tato gacchen naraśreṣṭha somatīrtham anuttamam

03,081.096c tatra snātvā naro rājan somalokam avāpnuyāt

03,081.097a saptasārasvataṃ tīrthaṃ tato gacchen narādhipa

03,081.097c yatra maṅkaṇakaḥ siddho maharṣir lokaviśrutaḥ

03,081.098a purā maṅkaṇako rājan kuśāgreṇeti naḥ śrutam

03,081.098c kṣataḥ kila kare rājaṃs tasya śākaraso 'sravat

03,081.099a sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭo mahātapāḥ

03,081.099c pranṛttaḥ kila viprarṣir vismayotphullalocanaḥ

03,081.100a tatas tasmin pranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat

03,081.100c pranṛttam ubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam

03,081.101a brahmādibhiḥ surai rājann ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ

03,081.101c vijñapto vai mahādeva ṛṣer arthe narādhipa

03,081.101e nāyaṃ nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartum arhasi

03,081.102a tataḥ pranṛttam āsādya harṣāviṣṭena cetasā

03,081.102c surāṇāṃ hitakāmārtham ṛṣiṃ devo 'bhyabhāṣata

03,081.103a aho maharṣe dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavān

03,081.103c harṣasthānaṃ kimarthaṃ vā tavādya munipuṃgava

03,081.104 ṛṣir uvāca

03,081.104*0398_01 tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama

03,081.104a kiṃ na paśyasi me deva karāc chākarasaṃ srutam

03,081.104c yaṃ dṛṣṭvāhaṃ pranṛtto vai harṣeṇa mahatānvitaḥ

03,081.105 pulastya uvāca

03,081.105a taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgeṇa mohitam

03,081.105c ahaṃ vai vismayaṃ vipra na gacchāmīti paśya mām

03,081.106a evam uktvā naraśreṣṭha mahādevena dhīmatā

03,081.106c aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito 'nagha

03,081.107a tato bhasma kṣatād rājan nirgataṃ himasaṃnibham

03,081.107c tad dṛṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ

03,081.108a nānyaṃ devam ahaṃ manye rudrāt parataraṃ mahat

03,081.108c surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhṛk

03,081.109a tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

03,081.109c tvām eva bhagavan sarve praviśanti yugakṣaye

03,081.110a devair api na śakyas tvaṃ parijñātuṃ kuto mayā

03,081.110c tvayi sarve ca dṛśyante surā brahmādayo 'nagha

03,081.111a sarvas tvam asi lokānāṃ kartā kārayitā ca ha

03,081.111c tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ

03,081.111e evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato 'bhavat

03,081.112 ṛṣir uvāca

03,081.112a tvatprasādān mahādeva tapo me na kṣareta vai

03,081.113 pulastya uvāca

03,081.113a tato devaḥ prahṛṣṭātmā brahmarṣim idam abravīt

03,081.113c tapas te vardhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā

03,081.114a āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhaṃ mahāmune

03,081.114c saptasārasvate snātvā arcayiṣyanti ye tu mām

03,081.115a na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca

03,081.115c sārasvataṃ ca te lokaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ

03,081.115d*0399_01 evam uktvā mahādevas tatraivāntaradhīyata

03,081.116a tatas tv auśanasaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam

03,081.116c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ

03,081.117a kārttikeyaś ca bhagavāṃs trisaṃdhyaṃ kila bhārata

03,081.117c sāṃnidhyam akarot tatra bhārgavapriyakāmyayā

03,081.118a kapālamocanaṃ tīrthaṃ sarvapāpapramocanam

03,081.118c tatra snātvā naravyāghra sarvapāpaiḥ pramucyate

03,081.119a agnitīrthaṃ tato gacchet tatra snātvā nararṣabha

03,081.119c agnilokam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,081.120a viśvāmitrasya tatraiva tīrthaṃ bharatasattama

03,081.120c tatra snātvā mahārāja brāhmaṇyam abhijāyate

03,081.121a brahmayoniṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ

03,081.121c tatra snātvā naravyāghra brahmalokaṃ prapadyate

03,081.121e punāty āsaptamaṃ caiva kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ

03,081.122a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,081.122c pṛthūdakam iti khyātaṃ kārttikeyasya vai nṛpa

03,081.122d*0400_01 pāpaṃ praṇaśyate tatra snātamātrasya bhārata

03,081.122e tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ

03,081.123a ajñānāj jñānato vāpi striyā vā puruṣeṇa vā

03,081.123c yat kiṃ cid aśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā

03,081.124a tat sarvaṃ naśyate tasya snātamātrasya bhārata

03,081.124c aśvamedhaphalaṃ cāpi svargalokaṃ ca gacchati

03,081.125a puṇyam āhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrāt sarasvatīm

03,081.125c sarasvatyāś ca tīrthāni tīrthebhyaś ca pṛthūdakam

03,081.126a uttame sarvatīrthānāṃ yas tyajed ātmanas tanum

03,081.126c pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet

03,081.127a gītaṃ sanatkumāreṇa vyāsena ca mahātmanā

03,081.127c vede ca niyataṃ rājan abhigacchet pṛthūdakam

03,081.128a pṛthūdakāt puṇyatamaṃ nānyat tīrthaṃ narottama

03,081.128c etan medhyaṃ pavitraṃ ca pāvanaṃ ca na saṃśayaḥ

03,081.129a tatra snātvā divaṃ yānti api pāpakṛto janāḥ

03,081.129c pṛthūdake naraśreṣṭha prāhur evaṃ manīṣiṇaḥ

03,081.130a madhusravaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama

03,081.130c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet

03,081.131a tato gacchen naraśreṣṭha tīrthaṃ devyā yathākramam

03,081.131c sarasvatyāruṇāyāś ca saṃgamaṃ lokaviśrutam

03,081.132a trirātropoṣitaḥ snātvā mucyate brahmahatyayā

03,081.132c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati mānavaḥ

03,081.133a āsaptamaṃ kulaṃ caiva punāti bharatarṣabha

03,081.133c avatīrṇaṃ ca tatraiva tīrthaṃ kurukulodvaha

03,081.133e viprāṇām anukampārthaṃ darbhiṇā nirmitaṃ purā

03,081.134a vratopanayanābhyāṃ vā upavāsena vā dvijaḥ

03,081.134c kriyāmantraiś ca saṃyukto brāhmaṇaḥ syān na saṃśayaḥ

03,081.135a kriyāmantravihīno 'pi tatra snātvā nararṣabha

03,081.135c cīrṇavrato bhaved vipro dṛṣṭam etat purātane

03,081.136a samudrāś cāpi catvāraḥ samānītāś ca darbhiṇā

03,081.136c yeṣu snāto naravyāghra na durgatim avāpnuyāt

03,081.136e phalāni gosahasrāṇāṃ caturṇāṃ vindate ca saḥ

03,081.137a tato gaccheta rājendra tīrthaṃ śatasahasrakam

03,081.137c sāhasrakaṃ ca tatraiva dve tīrthe lokaviśrute

03,081.138a ubhayor hi naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,081.138c dānaṃ vāpy upavāso vā sahasraguṇitaṃ bhavet

03,081.139a tato gaccheta rājendra reṇukātīrtham uttamam

03,081.139c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ

03,081.139e sravapāpaviśuddhātmā agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,081.140a vimocanam upaspṛśya jitamanyur jitendriyaḥ

03,081.140c pratigrahakṛtair doṣaiḥ sarvaiḥ sa parimucyate

03,081.141a tataḥ pañcavaṭaṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ

03,081.141c puṇyena mahatā yuktaḥ satāṃ loke mahīyate

03,081.142a yatra yogeśvaraḥ sthāṇuḥ svayam eva vṛṣadhvajaḥ

03,081.142c tam arcayitvā deveśaṃ gamanād eva sidhyati

03,081.143a aujasaṃ varuṇaṃ tīrthaṃ dīpyate svena tejasā

03,081.143c yatra brahmādibhir devair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ

03,081.143e senāpatyena devānām abhiṣikto guhas tadā

03,081.144a aujasasya tu pūrveṇa kurutīrthaṃ kurūdvaha

03,081.144c kurutīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ

03,081.144e sarvapāpaviśuddhātmā kurulokaṃ prapadyate

03,081.145a svargadvāraṃ tato gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,081.145c svargalokam avāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati

03,081.146a tato gacched anarakaṃ tīrthasevī narādhipa

03,081.146c tatra snātvā naro rājan na durgatim avāpnuyāt

03,081.147a tatra brahmā svayaṃ nityaṃ devaiḥ saha mahīpate

03,081.147c anvāsyate naraśreṣṭha nārāyaṇapurogamaiḥ

03,081.148a sāṃnidhyaṃ caiva rājendra rudrapatnyāḥ kurūdvaha

03,081.148c abhigamya ca tāṃ devīṃ na durgatim avāpnuyāt

03,081.149a tatraiva ca mahārāja viśveśvaram umāpatim

03,081.149c abhigamya mahādevaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ

03,081.150a nārāyaṇaṃ cābhigamya padmanābham ariṃdamam

03,081.150c śobhamāno mahārāja viṣṇulokaṃ prapadyate

03,081.151a tīrthe tu sarvadevānāṃ snātaḥ sa puruṣarṣabha

03,081.151c sarvaduḥkhaiḥ parityakto dyotate śaśivat sadā

03,081.152a tataḥ svastipuraṃ gacchet tīrthasevī narādhipa

03,081.152b*0401_01 pradakṣiṇam upāvṛtya gosahasraphalaṃ labhet

03,081.152c pāvanaṃ tīrtham āsādya tarpayet pitṛdevatāḥ

03,081.152e agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,081.153a gaṅgāhradaś ca tatraiva kūpaś ca bharatarṣabha

03,081.153c tisraḥ koṭyas tu tīrthānāṃ tasmin kūpe mahīpate

03,081.153e tatra snātvā naro rājan svargalokaṃ prapadyate

03,081.154a āpagāyāṃ naraḥ snātvā arcayitvā maheśvaram

03,081.154c gāṇapatyam avāpnoti kulaṃ coddharate svakam

03,081.155a tataḥ sthāṇuvaṭaṃ gacchet triṣu lokeṣu viśrutam

03,081.155c tatra snātvā sthito rātriṃ rudralokam avāpnuyāt

03,081.156a badarīpācanaṃ gacched vasiṣṭhasyāśramaṃ tataḥ

03,081.156c badaraṃ bhakṣayet tatra trirātropoṣito naraḥ

03,081.157a samyag dvādaśa varṣāṇi badarān bhakṣayet tu yaḥ

03,081.157c trirātropoṣitaś caiva bhavet tulyo narādhipa

03,081.158a indramārgaṃ samāsādya tīrthasevī narādhipa

03,081.158c ahorātropavāsena śakraloke mahīyate

03,081.159a ekarātraṃ samāsādya ekarātroṣito naraḥ

03,081.159c niyataḥ satyavādī ca brahmaloke mahīyate

03,081.160a tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,081.160c ādityasyāśramo yatra tejorāśer mahātmanaḥ

03,081.160d*0402_01 tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā sthānaṃ mahad avāpnuyāt

03,081.161a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā pūjayitvā vibhāvasum

03,081.161c ādityalokaṃ vrajati kulaṃ caiva samuddharet

03,081.162a somatīrthe naraḥ snātvā tīrthasevī kurūdvaha

03,081.162c somalokam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ

03,081.163a tato gaccheta dharmajña dadhīcasya mahātmanaḥ

03,081.163c tīrthaṃ puṇyatamaṃ rājan pāvanaṃ lokaviśrutam

03,081.164a yatra sārasvato rājan so 'ṅgirās tapaso nidhiḥ

03,081.164c tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā vājapeyaphalaṃ labhet

03,081.164e sārasvatīṃ gatiṃ caiva labhate nātra saṃśayaḥ

03,081.165a tataḥ kanyāśramaṃ gacchen niyato brahmacaryavān

03,081.165c trirātropoṣito rājann upavāsaparāyaṇaḥ

03,081.165e labhet kanyāśataṃ divyaṃ brahmalokaṃ ca gacchati

03,081.166a tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ saṃnihitīm api

03,081.166c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ

03,081.166e māsi māsi samāyānti puṇyena mahatānvitāḥ

03,081.167a saṃnihityām upaspṛśya rāhugraste divākare

03,081.167c aśvamedhaśataṃ tena iṣṭaṃ bhavati śāśvatam

03,081.168a pṛthivyāṃ yāni tīrthāni antarikṣacarāṇi ca

03,081.168c nadyo nadās taḍāgāś ca sarvaprasravaṇāni ca

03,081.169a udapānāś ca vaprāś ca puṇyāny āyatanāni ca

03,081.169b*0403_01 niḥsaṃśayam amāvāsyāṃ sameṣyanti narādhipa

03,081.169b*0404_01 tīrthasaṃnayanād evaṃ saṃnītā bhuvi viśrutā

03,081.169b*0404_02 tatra snātvā ca pītvā ca svargaloke mahīyate

03,081.169b*0404_03 amāvāsyāṃ tu tatraiva rāhugraste divākare

03,081.169b*0404_04 yaḥ śrāddhaṃ kurute martyas tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

03,081.169b*0404_05 aśvamedhasahasrasya samyag iṣṭasya yat phalam

03,081.169b*0404_06 snāta eva tad āpnoti kṛtvā śrāddhaṃ ca mānavaḥ

03,081.169c māsi māsi samāyānti saṃnihityāṃ na saṃśayaḥ

03,081.170a yat kiṃ cid duṣkṛtaṃ karma striyā vā puruṣasya vā

03,081.170c snātamātrasya tat sarvaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ

03,081.170e padmavarṇena yānena brahmalokaṃ sa gacchati

03,081.171a abhivādya tato yakṣaṃ dvārapālam arantukam

03,081.171c koṭirūpam upaspṛśya labhed bahu suvarṇakam

03,081.172a gaṅgāhradaś ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama

03,081.172c tatra snātas tu dharmajña brahmacārī samāhitaḥ

03,081.172e rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindati śāśvatam

03,081.173a pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyam antarikṣe ca puṣkaram

03,081.173c trayāṇām api lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate

03,081.174a pāṃsavo 'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ

03,081.174c api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim

03,081.175a dakṣiṇena sarasvatyā uttareṇa dṛṣadvatīm

03,081.175c ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape

03,081.176a kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham

03,081.176c apy ekāṃ vācam utsṛjya sarvapāpaiḥ pramucyate

03,081.177a brahmavedī kurukṣetraṃ puṇyaṃ brahmarṣisevitam

03,081.177c tadāvasanti ye rājan na te śocyāḥ kathaṃ cana

03,081.178a tarantukārantukayor yad antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya

03,081.178c etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ; pitāmahasyottaravedir ucyate

03,082.001 pulastya uvāca

03,082.001a tato gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanam

03,082.001b*0405_01 yatra dharmo mahābhāgas taptavān uttamaṃ tapaḥ

03,082.001b*0405_02 tena tīrthaṃ kṛtaṃ puṇyaṃ svena nāmnā ca cihnitam

03,082.001c tatra snātvā naro rājan dharmaśīlaḥ samāhitaḥ

03,082.001e āsaptamaṃ kulaṃ rājan punīte nātra saṃśayaḥ

03,082.002a tato gaccheta dharmajña kārāpatanam uttamam

03,082.002b*0406_01 kṛcchrena mahatā gatvā tatra snātvā samāhitaḥ

03,082.002c agniṣṭomam avāpnoti munilokaṃ ca gacchati

03,082.003a saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃs tato gaccheta mānavaḥ

03,082.003c yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ

03,082.004a siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ

03,082.004c tad vanaṃ praviśann eva sarvapāpaiḥ pramucyate

03,082.005a tato hi sā saricchreṣṭhā nadīnām uttamā nadī

03,082.005c plakṣād devī srutā rājan mahāpuṇyā sarasvatī

03,082.006a tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkān niḥsṛte jale

03,082.006c arcayitvā pitṝn devān aśvamedhaphalaṃ labhet

03,082.007a īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabham

03,082.007c ṣaṭsu śamyānipāteṣu valmīkād iti niścayaḥ

03,082.008a kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati

03,082.008c tatra snātvā naravyāghra dṛṣṭam etat purātane

03,082.009a sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañcayajñāṃ ca bhārata

03,082.009c abhigamya naraśreṣṭha svargaloke mahīyate

03,082.010a triśūlakhātaṃ tatraiva tīrtham āsādya bhārata

03,082.010c tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ

03,082.010e gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tyaktvā na saṃśayaḥ

03,082.011a tato gaccheta rājendra devyāḥ sthānaṃ sudurlabham

03,082.011c śākaṃbharīti vikhyātā triṣu lokeṣu viśrutā

03,082.012a divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata

03,082.012c āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa

03,082.013a ṛṣayo 'bhyāgatās tatra devyā bhaktyā tapodhanāḥ

03,082.013c ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata

03,082.013e tataḥ śākambharīty eva nāma tasyāḥ pratiṣṭhitam

03,082.014a śākaṃbharīṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ

03,082.014c trirātram uṣitaḥ śākaṃ bhakṣayen niyataḥ śuciḥ

03,082.015a śākāhārasya yat samyag varṣair dvādaśabhiḥ phalam

03,082.015c tat phalaṃ tasya bhavati devyāś chandena bhārata

03,082.016a tato gacchet suvarṇākṣaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

03,082.016c yatra viṣṇuḥ prasādārthaṃ rudram ārādhayat purā

03,082.017a varāṃś ca subahūṃl lebhe daivateṣu sudurlabhān

03,082.017c uktaś ca tripuraghnena parituṣṭena bhārata

03,082.018a api cāsmat priyataro loke kṛṣṇa bhaviṣyasi

03,082.018c tvan mukhaṃ ca jagat kṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

03,082.019a tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajam

03,082.019c aśvamedham avāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati

03,082.020a dhūmāvatīṃ tato gacchet triratropoṣito naraḥ

03,082.020c manasā prārthitān kāmāṃl labhate nātra saṃśayaḥ

03,082.021a devyās tu dakṣiṇārdhena rathāvarto narādhipa

03,082.021c tatrāroheta dharmajña śraddadhāno jitendriyaḥ

03,082.021e mahādevaprasādād dhi gaccheta paramāṃ gatim

03,082.022a pradakṣiṇam upāvṛtya gaccheta bharatarṣabha

03,082.022c dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīm

03,082.022e tatra snātvā naravyāghra na śocati narādhipa

03,082.023a tato gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirim

03,082.023b*0407_01 aśītiṃ yojanaśataṃ puṣkaraṃ svargam ucyate

03,082.023b*0407_02 aśītiṃ dharmapṛṣṭhāt tu pravadanti manīṣiṇaḥ

03,082.023b*0407_03 ṣaṣṭiṃ prayāgād rājendra kurukṣetrāt tu dvādaśa

03,082.023b*0407_04 saṃyuktam eva rājendra gaṅgādvāraṃ triviṣṭapam

03,082.023c svargadvāreṇa yat tulyaṃ gaṅgādvāraṃ na saṃśayaḥ

03,082.024a tatrābhiṣekaṃ kurvīta koṭitīrthe samāhitaḥ

03,082.024b*0408_01 koṭitīrthaṃ mahārāja śuciḥ prayatamānasaḥ

03,082.024c puṇḍarīkam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,082.024d*0409_01 uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet

03,082.025a saptagaṅge trigaṅge ca śakrāvarte ca tarpayan

03,082.025c devān pitṝṃś ca vidhivat puṇyaloke mahīyate

03,082.026a tataḥ kanakhale snātvā trirātropoṣito naraḥ

03,082.026c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.027a kapilāvaṭaṃ ca gaccheta tīrthasevī narādhipa

03,082.027c uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet

03,082.028a nāgarājasya rājendra kapilasya mahātmanāḥ

03,082.028c tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha sarvalokeṣu viśrutam

03,082.029a tatrābhiṣekaṃ kurvīta nāgatīrthe narādhipa

03,082.029c kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.030a tato lalitikāṃ gacchec chaṃtanos tīrtham uttamam

03,082.030c tatra snātvā naro rājan na durgatim avāpnuyāt

03,082.031a gaṅgāsaṃgamayoś caiva snāti yaḥ saṃgame naraḥ

03,082.031c daśāśvamedhān āpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,082.032a tato gaccheta rājendra sugandhāṃ lokaviśrutām

03,082.032c sarvapāpaviśuddhātmā brahmaloke mahīyate

03,082.033a rudrāvartaṃ tato gacchet tīrthasevī narādhipa

03,082.033b*0410_01 gosahasram avāpnoti kalena * *tottama

03,082.033c tatra snātvā naro rājan svargaloke mahīyate

03,082.034a gaṅgāyāś ca naraśreṣṭha sarasvatyāś ca saṃgame

03,082.034c snāto 'śvamedham āpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.035a bhadrakarṇeśvaraṃ gatvā devam arcya yathāvidhi

03,082.035c na durgatim avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.036a tataḥ kubjāmrakaṃ gacchet tīrthasevī yathākramam

03,082.036c gosahasram avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.037a arundhatīvaṭaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa

03,082.037b*0411_01 tatra snātvā naro rājan svargaloke mahīyate

03,082.037c sāmudrakam upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ

03,082.037c*0412_01 **** **** brahmacārī samāhitaḥ

03,082.037c*0412_02 aśvamedham avāpnoti

03,082.037e gosahasraphalaṃ vindet kulaṃ caiva samuddharet

03,082.038a brahmāvartaṃ tato gacched brahmacārī samāhitaḥ

03,082.038c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.039a yamunāprabhavaṃ gatvā upaspṛśya ca yāmune

03,082.039c aśvamedhaphalaṃ labdhvā svargaloke mahīyate

03,082.040a darvīsaṃkramaṇaṃ prāpya tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,082.040c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.041a sindhoś ca prabhavaṃ gatvā siddhagandharvasevitam

03,082.041c tatroṣya rajanīḥ pañca vindyād bahu suvarṇakam

03,082.042a atha vedīṃ samāsādya naraḥ paramadurgamām

03,082.042c aśvamedham avāpnoti gacchec cauśanasīṃ gatim

03,082.043a ṛṣikulyāṃ samāsādya vāsiṣṭhaṃ caiva bhārata

03,082.043c vāsiṣṭhaṃ samatikramya sarve varṇā dvijātayaḥ

03,082.044a ṛṣikulyāṃ naraḥ snātvā ṛṣilokaṃ prapadyate

03,082.044a*0413_01 **** **** naraḥ snātvā vikalmaṣaḥ

03,082.044a*0413_02 devān pitṝṃś cārcayitvā

03,082.044c yadi tatra vasen māsaṃ śākāhāro narādhipa

03,082.044d*0414_01 dvādaśāhasya yajñasya phalaṃ sa labhate naraḥ

03,082.045a bhṛgutuṅgaṃ samāsādya vājimedhaphalaṃ labhet

03,082.045c gatvā vīrapramokṣaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate

03,082.046a kṛttikāmaghayoś caiva tīrtham āsādya bhārata

03,082.046c agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti puṇyakṛt

03,082.047a tataḥ saṃdhyāṃ samāsādya vidyātīrtham anuttamam

03,082.047c upaspṛśya ca vidyānāṃ sarvāsāṃ pārago bhavet

03,082.048a mahāśrame vased rātriṃ sarvapāpapramocane

03,082.048c ekakālaṃ nirāhāro lokān āvasate śubhān

03,082.049a ṣaṣṭhakālopavāsena māsam uṣya mahālaye

03,082.049c sarvapāpaviśuddhātmā vindyād bahu suvarṇakam

03,082.049d*0415_01 tīrṇas tārayate jantur daśa pūrvān daśāparān

03,082.049d*0415_02 dṛṣṭvā māheśvaraṃ divyaṃ padaṃ suranamaskṛtam

03,082.049d*0415_03 kṛtārthaḥ sarvakṛtyeṣu na śocen maraṇaṃ naraḥ

03,082.050a atha vetasikāṃ gatvā pitāmahaniṣevitām

03,082.050b*0416_01 daśāparān daśa pūrvān narān uddharate kulam

03,082.050c aśvamedham avāpnoti gacchec cauśanasīṃ gatim

03,082.051a atha sundarikātīrthaṃ prāpya siddhaniṣevitam

03,082.051c rūpasya bhāgī bhavati dṛṣṭam etat purātane

03,082.052a tato vai brāhmaṇīṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ

03,082.052c padmavarṇena yānena brahmalokaṃ prapadyate

03,082.053a tataś ca naimiṣaṃ gacchet puṇyaṃ siddhaniṣevitam

03,082.053c tatra nityaṃ nivasati brahmā devagaṇair vṛtaḥ

03,082.054a naimiṣaṃ prārthayānasya pāpasyārdhaṃ praṇaśyati

03,082.054c praviṣṭamātras tu naraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

03,082.055a tatra māsaṃ vased dhīro naimiṣe tīrthatatparaḥ

03,082.055c pṛthivyāṃ yāni tīrthāni naimiṣe tāni bhārata

03,082.056a abhiṣekakṛtas tatra niyato niyatāśanaḥ

03,082.056c gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti bhārata

03,082.056e punāty āsaptamaṃ caiva kulaṃ bharatasattama

03,082.057a yas tyajen naimiṣe prāṇān upavāsaparāyaṇaḥ

03,082.057c sa modet svargalokastha evam āhur manīṣiṇaḥ

03,082.057e nityaṃ puṇyaṃ ca medhyaṃ ca naimiṣaṃ nṛpasattama

03,082.058a gaṅgodbhedaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ

03,082.058c vājapeyam avāpnoti brahmabhūtaś ca jāyate

03,082.059a sarasvatīṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ

03,082.059c sārasvateṣu lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ

03,082.060a tataś ca bāhudāṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ

03,082.060b*0417_01 tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate

03,082.060c devasatrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.061a tataś cīravatīṃ gacchet puṇyāṃ puṇyatamair vṛtām

03,082.061c pitṛdevārcanarato vājapeyam avāpnuyāt

03,082.062a vimalāśokam āsādya virājati yathā śaśī

03,082.062c tatroṣya rajanīm ekāṃ svargaloke mahīyate

03,082.063a gopratāraṃ tato gacchet sarayvās tīrtham uttamam

03,082.063c yatra rāmo gataḥ svargaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ

03,082.064a dehaṃ tyaktvā divaṃ yātas tasya tīrthasya tejasā

03,082.064c rāmasya ca prasādena vyavasāyāc ca bhārata

03,082.065a tasmiṃs tīrthe naraḥ snātvā gopratāre narādhipa

03,082.065c sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate

03,082.066a rāmatīrthe naraḥ snātvā gomatyāṃ kurunandana

03,082.066c aśvamedham avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ

03,082.067a śatasāhasrikaṃ tatra tīrthaṃ bharatasattama

03,082.067c tatropasparśanaṃ kṛtvā niyato niyatāśanaḥ

03,082.067e gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnoti bharatarṣabha

03,082.068a tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam

03,082.068b*0418_01 aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.068c koṭitīrthe naraḥ snātvā arcayitvā guhaṃ nṛpa

03,082.068e gosahasraphalaṃ vindet tejasvī ca bhaven naraḥ

03,082.069a tato vārāṇasīṃ gatvā arcayitvā vṛṣadhvajam

03,082.069c kapilāhrade naraḥ snātvā rājasūyaphalaṃ labhet

03,082.069d*0419_01 avimuktaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha

03,082.069d*0419_02 darśanād devadevasya mucyate brahmahatyayā

03,082.069d*0419_03 prāṇān utsṛjya tatraiva mokṣaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.070a mārkaṇḍeyasya rājendra tīrtham āsādya durlabham

03,082.070b*0420_01 aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

03,082.070c gomatīgaṅgayoś caiva saṃgame lokaviśrute

03,082.070e agniṣṭomam avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,082.070f*0421_01 vārāṇasyāṃ viśeṣeṇa yatra viśveśvaraḥ śivaḥ

03,082.070f*0421_02 devyā saha mahābāho gaṅgāṃ samavagāhate

03,082.070f*0421_03 tatra māsaṃ vased dhīro brahmacārī samāhitaḥ

03,082.070f*0421_04 yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena śudhyati

03,082.071a tato gayāṃ samāsādya brahmacārī jitendriyaḥ

03,082.071c aśvamedham avāpnoti gamanād eva bhārata

03,082.072a tatrākṣayavaṭo nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,082.072c pitṝṇāṃ tatra vai dattam akṣayaṃ bhavati prabho

03,082.073a mahānadyām upaspṛśya tarpayet pitṛdevatāḥ

03,082.073c akṣayān prāpnuyāl lokān kulaṃ caiva samuddharet

03,082.074a tato brahmasaro gacched dharmāraṇyopaśobhitam

03,082.074c pauṇḍarīkam avāpnoti prabhātām eva śarvarīm

03,082.075a tasmin sarasi rājendra brahmaṇo yūpa ucchritaḥ

03,082.075c yūpaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labhet

03,082.076a tato gaccheta rājendra dhenukāṃ lokaviśrutām

03,082.076c ekarātroṣito rājan prayacchet tiladhenukām

03,082.076e sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ vrajed dhruvam

03,082.077a tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi hi na saṃśayaḥ

03,082.077c kapilā saha vatsena parvate vicaraty uta

03,082.077e savatsāyāḥ padāni sma dṛśyante 'dyāpi bhārata

03,082.078a teṣūpaspṛśya rājendra padeṣu nṛpasattama

03,082.078c yat kiṃ cid aśubhaṃ karma tat praṇaśyati bhārata

03,082.079a tato gṛdhravaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ

03,082.079c snāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajam

03,082.080a brāhmaṇena bhavec cīrṇaṃ vrataṃ dvādaśavārṣikam

03,082.080c itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ praṇaśyati

03,082.081a gaccheta tata udyantaṃ parvataṃ gītanāditam

03,082.081c sāvitraṃ tu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha

03,082.082a tatra saṃdhyām upāsīta brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ

03,082.082c upāstā ca bhavet saṃdhyā tena dvādaśavārṣikī

03,082.083a yonidvāraṃ ca tatraiva viśrutaṃ bharatarṣabha

03,082.083c tatrābhigamya mucyeta puruṣo yonisaṃkarāt

03,082.084a kṛṣṇaśuklāv ubhau pakṣau gayāyāṃ yo vasen naraḥ

03,082.084c punāty āsaptamaṃ rājan kulaṃ nāsty atra saṃśayaḥ

03,082.085a eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet

03,082.085b*0422_01 yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ māsenaikena śudhyati

03,082.085b*0422_02 tato gayāṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ

03,082.085c yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet

03,082.086a tataḥ phalguṃ vrajed rājaṃs tīrthasevī narādhipa

03,082.086c aśvamedham avāpnoti siddhiṃ ca mahatīṃ vrajet

03,082.087a tato gaccheta rājendra dharmapṛṣṭhaṃ samāhitaḥ

03,082.087c yatra dharmo mahārāja nityam āste yudhiṣṭhira

03,082.087d*0423_01 tatra kūpodakaṃ pītvā tena snātaḥ śucis tathā

03,082.087d*0423_02 pitṝn devāṃs tu saṃtarpya muktapāpaṃ divaṃ vrajet

03,082.087d*0423_03 mataṅgasyāśramas tatra maharṣer bhāvitātmanaḥ

03,082.087d*0423_04 taṃ praviśyāśramaṃ śrīmac chramaśokavināśanam

03,082.087d*0423_05 gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.087d*0424_01 aṣṭau yasya tu śuklāni lāṅgūlakakudaḥ śiraḥ

03,082.087d*0424_02 uraḥ śiraś ca catvāraḥ sa vṛṣo nīḍa ucyate

03,082.087d*0425_01 gatvā ca tatra dharmātmann aśvamedhaphalaṃ labhet

03,082.087e abhigamya tatas tatra vājimedhaphalaṃ labhet

03,082.088a tato gaccheta rājendra brahmaṇas tīrtham uttamam

03,082.088c tatrārcayitvā rājendra brahmāṇam amitaujasam

03,082.088e rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.089a tato rājagṛhaṃ gacchet tīrthasevī narādhipa

03,082.089c upaspṛśya tapodeṣu kākṣīvān iva modate

03,082.090a yakṣiṇyā naityakaṃ tatra prāśnīta puruṣaḥ śuciḥ

03,082.090c yakṣiṇyās tu prasādena mucyate bhrūṇahatyayā

03,082.091a maṇināgaṃ tato gatvā gosahasraphalaṃ labhet

03,082.091c naityakaṃ bhuñjate yas tu maṇināgasya mānavaḥ

03,082.091d*0426_01 bhuktavāṃs tatra maṇinā tīrthābhigamya mānavaḥ

03,082.092a daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya kramate viṣam

03,082.092c tatroṣya rajanīm ekāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

03,082.093a tato gaccheta brahmarṣer gautamasya vanaṃ nṛpa

03,082.093c ahalyāyā hrade snātvā vrajeta paramāṃ gatim

03,082.093e abhigamya śriyaṃ rājan vindate śriyam uttamām

03,082.094a tatrodapāno dharmajña triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,082.094c tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedham avāpnuyāt

03,082.095a janakasya tu rājarṣeḥ kūpas tridaśapūjitaḥ

03,082.095c tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulokam avāpnuyāt

03,082.096a tato vinaśanaṃ gacchet sarvapāpapramocanam

03,082.096c vājapeyam avāpnoti somalokaṃ ca gacchati

03,082.096d*0427_01 tato vipāśaṃ dharmajña samāviśya tato 'nagha

03,082.096d*0427_02 guhyaloke mahārāja modate nātra saṃśayaḥ

03,082.097a gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalodbhavām

03,082.097c vājapeyam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati

03,082.098a tato 'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapovanam

03,082.098c guhyakeṣu mahārāja modate nātra saṃśayaḥ

03,082.099a kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitām

03,082.099c puṇḍarīkam avāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati

03,082.100a tato viśālām āsādya nadīṃ trailokyaviśrutām

03,082.100c agniṣṭomam avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,082.101a atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa

03,082.101c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,082.102a divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ

03,082.102c na durgatim avāpnoti vājapeyaṃ ca vindati

03,082.103a maheśvarapadaṃ gacched brahmacārī samāhitaḥ

03,082.103c maheśvarapade snātvā vājimedhaphalaṃ labhet

03,082.104a tatra koṭis tu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha

03,082.104c kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā

03,082.104e hriyamāṇāhṛtā rājan viṣṇunā prabhaviṣṇunā

03,082.105a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇas tīrthakoṭyāṃ yudhiṣṭhira

03,082.105c puṇḍarīkam avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

03,082.106a tato gaccheta rājendra sthānaṃ nārāyaṇasya tu

03,082.106c sadā saṃnihito yatra harir vasati bhārata

03,082.106d*0428_01 yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ

03,082.106d*0428_02 ādityā vasavo rudrā janārdanam upāsate

03,082.106e śālagrāma iti khyāto viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ

03,082.107a abhigamya trilokeśaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam

03,082.107c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

03,082.108a tatrodapāno dharmajña sarvapāpapramocanaḥ

03,082.108c samudrās tatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā

03,082.108e tatropaspṛśya rājendra na durgatim avāpnuyāt

03,082.109a abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇum avyayam

03,082.109c virājati yathā soma ṛṇair mukto yudhiṣṭhira

03,082.110a jātismara upaspṛśya śuciḥ prayatamānasaḥ

03,082.110c jātismaratvaṃ prāpnoti snātvā tatra na saṃśayaḥ

03,082.111a vaṭeśvarapuraṃ gatvā arcayitvā tu keśavam

03,082.111c īpsitāṃl labhate kāmān upavāsān na saṃśayaḥ

03,082.111d*0429_01 tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,082.112a tatas tu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramocanam

03,082.112c abhivādya hariṃ devaṃ na durgatim avāpnuyāt

03,082.113a bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramocanam

03,082.113c kauśikīṃ tatra seveta mahāpātakanāśinīm

03,082.113e rājasūyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

03,082.114a tato gaccheta dharmajña campakāraṇyam uttamam

03,082.114c tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet

03,082.115a atha jyeṣṭhilam āsādya tīrthaṃ paramasaṃmatam

03,082.115c upoṣya rajanīm ekām agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,082.116a tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutim

03,082.116c mitrāvaruṇayor lokān āpnoti puruṣarṣabha

03,082.116d*0430_01 trirātropoṣitas tatra agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,082.117a kanyāsaṃvedyam āsādya niyato niyatāśanaḥ

03,082.117c manoḥ prajāpater lokān āpnoti bharatarṣabha

03,082.118a kanyāyāṃ ye prayacchanti pānam annaṃ ca bhārata

03,082.118c tad akṣayam iti prāhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ

03,082.119a niścīrāṃ ca samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām

03,082.119c aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati

03,082.120a ye tu dānaṃ prayacchanti niścīrāsaṃgame narāḥ

03,082.120c te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ

03,082.121a tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,082.121c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo vājapeyam avāpnuyāt

03,082.122a devakūṭaṃ samāsādya brahmarṣigaṇasevitam

03,082.122c aśvamedham avāpnoti kulaṃ caiva samuddharet

03,082.123a tato gaccheta rājendra kauśikasya muner hradam

03,082.123c yatra siddhiṃ parāṃ prāpto viśvāmitro 'tha kauśikaḥ

03,082.124a tatra māsaṃ vased vīra kauśikyāṃ bharatarṣabha

03,082.124c aśvamedhasya yat puṇyaṃ tan māsenādhigacchati

03,082.125a sarvatīrthavare caiva yo vaseta mahāhrade

03,082.125c na durgatim avāpnoti vinded bahu suvarṇakam

03,082.126a kumāram abhigatvā ca vīrāśramanivāsinam

03,082.126c aśvamedham avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ

03,082.127a agnidhārāṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām

03,082.127c agniṣṭomam avāpnoti na ca svargān nivartate

03,082.128a pitāmahasaro gatvā śailarājapratiṣṭhitam

03,082.128c tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,082.129a pitāmahasya sarasaḥ prasrutā lokapāvanī

03,082.129c kumāradhārā tatraiva triṣu lokeṣu viśrutā

03,082.130a yatra snātvā kṛtārtho 'smīty ātmānam avagacchati

03,082.130c ṣaṣṭhakālopavāsena mucyate brahmahatyayā

03,082.130d*0431_01 tato gaccheta dharmajña tīrthasevanatatparaḥ

03,082.131a śikharaṃ vai mahādevyā gauryās trailokyaviśrutam

03,082.131c samāruhya naraḥ śrāddhaḥ stanakuṇḍeṣu saṃviśet

03,082.131d*0432_01 stanakuṇḍam upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet

03,082.132a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ

03,082.132c hayamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati

03,082.133a tāmrāruṇaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ

03,082.133c aśvamedham avāpnoti śakralokaṃ ca gacchati

03,082.134a nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ tridaśasevitam

03,082.134c naramedhasya yat puṇyaṃ tat prāpnoti kurūdvaha

03,082.134d*0433_01 vājimedhaphalaṃ prāpya śakralokaṃ ca gacchati

03,082.135a kālikāsaṃgame snātvā kauśikyāruṇayor yataḥ

03,082.135c trirātropoṣito vidvān sarvapāpaiḥ pramucyate

03,082.136a urvaśītīrtham āsādya tataḥ somāśramaṃ budhaḥ

03,082.136c kumbhakarṇāśrame snātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ

03,082.137a snātvā kokāmukhe puṇye brahmacārī yatavrataḥ

03,082.137c jātismaratvaṃ prāpnoti dṛṣṭam etat purātane

03,082.137d*0434_01 mṛgatuṅgaṃ samāsādya vipāpmā bhavati dvijaḥ

03,082.137d*0434_02 sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati

03,082.138a sakṛn nandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati dvijaḥ

03,082.138c sarvapāpaviśuddhātmā śakralokaṃ ca gacchati

03,082.139a ṛṣabhadvīpam āsādya sevyaṃ krauñcaniṣūdanam

03,082.139c sarasvatyām upaspṛśya vimānastho virājate

03,082.140a auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitam

03,082.140c tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate

03,082.141a dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ brahmarṣisevitam

03,082.141c vājapeyam avāpnoti naro nāsty atra saṃśayaḥ

03,082.142a tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ

03,082.142c daṇḍārkam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet

03,082.143a laveḍikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopasevitām

03,082.143c vājapeyam avāpnoti vimānasthaś ca pūjyate

03,083.001 pulastya uvāca

03,083.001a atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrtham uttamam

03,083.001c upaspṛśya naro vidvān bhaven nāsty atra saṃśayaḥ

03,083.002a rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājan kṛtaṃ purā

03,083.002c tal lohityaṃ samāsādya vindyād bahu suvarṇakam

03,083.003a karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ

03,083.003c aśvamedham avāpnoti kṛte paitāmahe vidhau

03,083.004a gaṅgāyās tv atha rājendra sāgarasya ca saṃgame

03,083.004c aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

03,083.005a gaṅgāyās tv aparaṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata

03,083.005c trirātropoṣito rājan sarvakāmān avāpnuyāt

03,083.006a tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm

03,083.006c virajaṃ tīrtham āsādya virājati yathā śaśī

03,083.006c*0435_01 **** **** trirātropoṣito naraḥ

03,083.006c*0435_02 aśvamedham avāpnoti

03,083.007a prabhavec ca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati

03,083.007c gosahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ

03,083.008a śoṇasya jyotirathyāś ca saṃgame nivasañ śuciḥ

03,083.008c tarpayitvā pitṝn devān agniṣṭomaphalaṃ labhet

03,083.009a śoṇasya narmadāyāś ca prabhave kurunandana

03,083.009c vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet

03,083.010a ṛṣabhaṃ tīrtham āsādya kośalāyāṃ narādhipa

03,083.010c vājapeyam avāpnoti trirātropoṣito naraḥ

03,083.011a kośalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśet

03,083.011c vṛśabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

03,083.012a puṣpavatyām upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ

03,083.012c gosahasraphalaṃ vindyāt kulaṃ caiva samuddharet

03,083.013a tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ

03,083.013c dīrgham āyur avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,083.013d*0436_01 tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ

03,083.013d*0436_02 daṇḍākhyam abhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet

03,083.013d*0437_01 lapeṭikāṃ tato gacchet puṇyāṃ puṇyopaśobhitām

03,083.013d*0437_02 vājapeyam avāpnoti devaiḥ sarvaiś ca pūjyate

03,083.014a tato mahendram āsādya jāmadagnyaniṣevitam

03,083.014c rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet

03,083.014d*0452_01 vaśiṣṭhaś ca muniśreṣṭho durvāsāś ca mahātapāḥ

03,083.015a mataṅgasya tu kedāras tatraiva kurunandana

03,083.015c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet

03,083.016a śrīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśet

03,083.016c aśvamedham avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati

03,083.017a śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ

03,083.017c nyavasat paramaprīto brahmā ca tridaśair vṛtaḥ

03,083.018a tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ

03,083.018c aśvamedham avāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati

03,083.019a ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam

03,083.019c vājapeyam avāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate

03,083.020a tato gaccheta kāverīṃ vṛtām apsarasāṃ gaṇaiḥ

03,083.020c tatra snātvā naro rājan gosahasraphalaṃ labhet

03,083.020d*0438_01 kāveryāḥ saṃgame caiva snātvā daśaguṇo bhavet

03,083.020d*0438_02 setutīrthaṃ samāsādya brahmahatyām apohati

03,083.021a tatas tīre samudrasya kanyātīrtha upaspṛśet

03,083.021c tatropaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate

03,083.022a atha gokarṇam āsādya triṣu lokeṣu viśrutam

03,083.022c samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam

03,083.023a yatra brahmādayo devā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ

03,083.023c bhūtayakṣapiśācāś ca kiṃnarāḥ samahoragāḥ

03,083.024a siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagās tathā

03,083.024c saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim

03,083.025a tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ

03,083.025c daśāśvamedham āpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati

03,083.025e uṣya dvādaśarātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ

03,083.026a tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam

03,083.026c trirātram uṣitas tatra gosahasraphalaṃ labhet

03,083.027a nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa

03,083.027c gāyatrīṃ paṭhate yas tu yonisaṃkarajas tathā

03,083.027e gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa

03,083.027f*0439_01 abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatas tu praṇaśyati

03,083.028a saṃvartasya tu viprarṣer vāpīm āsādya durlabhām

03,083.028c rūpasya bhāgī bhavati subhagaś caiva jāyate

03,083.029a tato veṇṇāṃ samāsādya tarpayet pitṛdevatāḥ

03,083.029c mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ

03,083.030a tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām

03,083.030c gavāmayam avāpnoti vāsuker lokam āpnuyāt

03,083.031a veṇṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet

03,083.031b*0440_01 bāhudāsaṃgame snātvā vājimedhaphalaṃ labhet

03,083.031c varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,083.032a brahmasthānaṃ samāsādya trirātram uṣito naraḥ

03,083.032c gosahasraphalaṃ vindet svargalokaṃ ca gacchati

03,083.033a kuśaplavanam āsādya brahmacārī samāhitaḥ

03,083.033c trirātram uṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet

03,083.034a tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave

03,083.034c jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa

03,083.035a yatra kratuśatair iṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ

03,083.035c agniṣṭomaśataṃ vinded gamanād eva bhārata

03,083.036a sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,083.036c jātimātrahrade snātvā bhavej jātismaro naraḥ

03,083.037a tato 'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām

03,083.037c pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet

03,083.038a daṇḍakāraṇyam āsādya mahārāja upaspṛśet

03,083.038c gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata

03,083.039a śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ

03,083.039c na durgatim avāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ

03,083.040a tataḥ śūrpārakaṃ gacchej jāmadagnyaniṣevitam

03,083.040c rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyād bahu suvarṇakam

03,083.041a saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ

03,083.041c mahat puṇyam avāpnoti devalokaṃ ca gacchati

03,083.042a tato devapathaṃ gacchen niyato niyatāśanaḥ

03,083.042c devasatrasya yat puṇyaṃ tad avāpnoti mānavaḥ

03,083.043a tuṅgakāraṇyam āsādya brahmacārī jitendriyaḥ

03,083.043c vedān adhyāpayat tatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā

03,083.044a tatra vedān pranaṣṭāṃs tu muner aṅgirasaḥ sutaḥ

03,083.044c upaviṣṭo maharṣīṇām uttarīyeṣu bhārata

03,083.045a oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyag uccāritena ca

03,083.045c yena yat pūrvam abhyastaṃ tat tasya samupasthitam

03,083.046a ṛṣayas tatra devāś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ

03,083.046c harir nārāyaṇo devo mahādevas tathaiva ca

03,083.047a pitāmahaś ca bhagavān devaiḥ saha mahādyutiḥ

03,083.047c bhṛguṃ niyojayām āsa yājanārthe mahādyutim

03,083.048a tataḥ sa cakre bhagavān ṛṣīṇāṃ vidhivat tadā

03,083.048c sarveṣāṃ punar ādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

03,083.049a ājyabhāgena vai tatra tarpitās tu yathāvidhi

03,083.049c devās tribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaś ca yathāsukham

03,083.050a tad araṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama

03,083.050c pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā

03,083.051a tatra māsaṃ vased dhīro niyato niyatāśanaḥ

03,083.051c brahmalokaṃ vrajed rājan punīte ca kulaṃ naraḥ

03,083.052a medhāvikaṃ samāsādya pitṝn devāṃś ca tarpayet

03,083.052a*0441_01 **** **** nadīṃ pāpapramocanīm

03,083.052a*0441_02 tatrābhiṣekaṃ kurvīta

03,083.052a*0442_01 **** **** brahmacārī jitendriyaḥ

03,083.052a*0442_02 brāhmaṇān bhojayitvā tu

03,083.052c agniṣṭomam avāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati

03,083.053a tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam

03,083.053c tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,083.054a ātmānaṃ sādhayet tatra girau kālaṃjare nṛpa

03,083.054c svargaloke mahīyeta naro nāsty atra saṃśayaḥ

03,083.055a tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate

03,083.055c mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm

03,083.056a tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ

03,083.056c aśvamedham avāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet

03,083.057a tato gaccheta rājendra bhartṛsthānam anuttamam

03,083.057c yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ

03,083.058a pumāṃs tatra naraśreṣṭha gamanād eva sidhyati

03,083.058c koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet

03,083.058d*0443_01 tato gaccheta rājendra tīrthayātrāparo nṛpa

03,083.058d*0444_01 gosahasram avāpnoti phalaṃ caiva supuṣkalam

03,083.059a pradakṣiṇam upāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajen naraḥ

03,083.059c abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī

03,083.060a tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha

03,083.060c samudrās tatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira

03,083.061a tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

03,083.061c niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim

03,083.062a tato gacchet kuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat

03,083.062c yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā

03,083.062d*0445_01 tasmiṃs tīrthe mahābāho snātvā pāpaiḥ pramucyate

03,083.063a gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ

03,083.063c vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati

03,083.063d*0446_01 tato muñjavaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ

03,083.064a abhigamya mahādevam abhyarcya ca narādhipa

03,083.064c pradakṣiṇam upāvṛtya gāṇapatyam avāpnuyāt

03,083.064d*0447_01 tasmiṃs tīrthe tu jāhnavyāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate

03,083.065a tato gaccheta rājendra prayāgam ṛṣisaṃstutam

03,083.065c yatra brahmādayo devā diśaś ca sadigīśvarāḥ

03,083.066a lokapālāś ca sādhyāś ca nairṛtāḥ pitaras tathā

03,083.066c sanatkumārapramukhās tathaiva paramarṣayaḥ

03,083.067a aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā brahmarṣayo 'pare

03,083.067c tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā

03,083.068a saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsarasas tathā

03,083.068c hariś ca bhagavān āste prajāpatipuraskṛtaḥ

03,083.069a tatra trīṇy agnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī

03,083.069c prayāgād abhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā

03,083.070a tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā

03,083.070c yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī

03,083.071a gaṅgāyamunayor madhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam

03,083.071c prayāgaṃ jaghanasyāntam upastham ṛṣayo viduḥ

03,083.072a prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā

03,083.072c tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ

03,083.073a tatra vedāś ca yajñāś ca mūrtimanto yudhiṣṭhira

03,083.073c prajāpatim upāsante ṛṣayaś ca mahāvratāḥ

03,083.073e yajante kratubhir devās tathā cakracarā nṛpa

03,083.074a tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata

03,083.074c prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavaty adhikaṃ vibho

03,083.075a śravaṇāt tasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanād api

03,083.075c mṛttikālambhanād vāpi naraḥ pāpāt pramucyate

03,083.076a tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ

03,083.076c puṇyaṃ sa phalam āpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

03,083.077a eṣā yajanabhūmir hi devānām api satkṛtā

03,083.077c tatra dattaṃ sūkṣmam api mahad bhavati bhārata

03,083.078a na vedavacanāt tāta na lokavacanād api

03,083.078c matir utkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati

03,083.079a daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭtyas tathāparāḥ

03,083.079c yeṣāṃ sāṃnidhyam atraiva kīrtitaṃ kurunandana

03,083.080a cāturvede ca yat puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat

03,083.080c snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame

03,083.081a tatra bhogavatī nāma vāsukes tīrtham uttamam

03,083.081c tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt so 'śvamedham avāpnuyāt

03,083.082a tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam

03,083.082c daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana

03,083.082d@013_0002 viśeṣo vai kanakhale prayāge paramaṃ mahat

03,083.082d@013_0003 yady akāryaśataṃ kṛtvā kṛtaṃ gaṅgāvasecanam

03,083.082d@013_0004 sarvaṃ tat tasya gaṅgāpo dahaty agnir ivendhanam

03,083.082d@013_0005 sarvaṃ kṛtayuge puṇyaṃ tretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam

03,083.082d@013_0006 dvāpare 'pi kurukṣetraṃ gaṅgā kaliyuge smṛtā

03,083.082d@013_0007 puṣkare tu tapas tapyed dānaṃ dadyān mahālaye

03,083.082d@013_0008 malaye tv agnim ārohed bhṛgutuṅge tv anāśanam

03,083.082d@013_0009 puṣkare tu kurukṣetre gaṅgāyāṃ magadheṣu ca

03,083.082d@013_0010 snātvā tārayate jantuḥ sapta saptāvarāṃs tathā

03,083.082d@013_0011 punāti kīrtitā pāpaṃ dṛṣṭā bhadraṃ prayacchati

03,083.082d@013_0012 avagāḍhā ca pītā ca punāty āsaptamaṃ kulam

03,083.082d@013_0013 yāvad asthi manuṣyasya gaṅgāyāḥ spṛśate jalam

03,083.082d@013_0014 tāvat sa puruṣo rājan svargaloke mahīyate

03,083.082d@013_0015 yathā puṇyāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca

03,083.082d@013_0016 upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavaty amaralokabhāk

03,083.082d@013_0017 na gaṅgāsadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavāt paraḥ

03,083.082d@013_0018 brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evam āha pitāmahaḥ

03,083.082d013_0001 kurukṣetrasamā gaṅgā yatratatrāvagāhitā

03,083.083a yatra gaṅgā mahārāja sa deśas tat tapovanam

03,083.083c siddhakṣetraṃ tu taj jñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam

03,083.084a idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya ca

03,083.084c suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya ca

03,083.085a idaṃ dharmyam idaṃ puṇyam idaṃ medhyam idaṃ sukham

03,083.085c idaṃ svargyam idaṃ ramyam idaṃ pāvanam uttamam

03,083.086a maharṣīṇām idaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam

03,083.086c adhītya dvijamadhye ca nirmalatvam avāpnuyāt

03,083.086d*0448_01 śrīmat svargyaṃ tathā puṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam

03,083.086d*0448_02 medhājananam agryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrtanam

03,083.086d*0448_03 aputro labhate putram adhano dhanam āpnuyāt

03,083.086d*0448_04 mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanam avāpnuyāt

03,083.086d*0448_05 śūdro yathepsitān kāmān brāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan

03,083.087a yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ

03,083.087c jātīḥ sa smarate bahvīr nākapṛṣṭhe ca modate

03,083.088a gamyāny api ca tīrthāni kīrtitāny agamāni ca

03,083.088c manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā

03,083.089a etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ

03,083.089c ṛṣibhir devakalpaiś ca śritāni sukṛtaiṣibhiḥ

03,083.090a evaṃ tvam api kauravya vidhinānena suvrata

03,083.090c vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate

03,083.091a bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvam āstikyāc chrutidarśanāt

03,083.091c prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ

03,083.091d*0449_01 sadbhiḥ śāstrārthatattvajñair brāhmaṇaiḥ saha gamyatām

03,083.092a nāvrato nākṛtātmā ca nāśucir na ca taskaraḥ

03,083.092c snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ

03,083.093a tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā

03,083.093c pitaras tāritās tāta sarve ca prapitāmahāḥ

03,083.094a pitāmahapurogāś ca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa

03,083.094c tava dharmeṇa dharmajña nityam evābhitoṣitāḥ

03,083.095a avāpsyasi ca lokān vai vasūnāṃ vāsavopama

03,083.095c kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm

03,083.096 nārada uvāca

03,083.096a evam uktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavān ṛṣiḥ

03,083.096c prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata

03,083.097a bhīṣmaś ca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān

03,083.097c pulastyavacanāc caiva pṛthivīm anucakrame

03,083.097d*0450_01 evam eṣā mahābhāgā pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā

03,083.097d*0450_02 tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī

03,083.098a anena vidhinā yas tu pṛthivīṃ saṃcariṣyati

03,083.098c aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate

03,083.099a ataś cāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmam uttamam

03,083.099b*0451_01 bhīṣmaḥ kurūṇāṃ pravaro yathā pūrvam avāptavān

03,083.099c netā ca tvam ṛṣīn yasmāt tena te 'ṣṭaguṇaṃ phalam

03,083.100a rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthāny etāni bhārata

03,083.100c na gatir vidyate 'nyasya tvām ṛte kurunandana

03,083.101a idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam

03,083.101c yaḥ paṭhet kalyam utthāya sarvapāpaiḥ pramucyate

03,083.102a ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkis tv atha kāśyapaḥ

03,083.102c ātreyas tv atha kauṇḍinyo viśvāmitro 'tha gautamaḥ

03,083.103a asito devalaś caiva mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ

03,083.103c bharadvājo vasiṣṭhaś ca munir uddālakas tathā

03,083.104a śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaś ca japatāṃ varaḥ

03,083.104c durvāsāś ca muniśreṣṭho gālavaś ca mahātapāḥ

03,083.105a ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣās tapodhanāḥ

03,083.105c ebhiḥ saha mahārāja tīrthāny etāny anuvraja

03,083.106a eṣa vai lomaśo nāma devarṣir amitadyutiḥ

03,083.106c sameṣyati tvayā caiva tena sārdham anuvraja

03,083.107a mayā ca saha dharmajña tīrthāny etāny anuvraja

03,083.107c prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ

03,083.108a yathā yayātir dharmātmā yathā rājā purūravāḥ

03,083.108c tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase

03,083.109a yathā bhagīratho rājā yathā rāmaś ca viśrutaḥ

03,083.109c tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivān iva

03,083.110a yathā manur yathekṣvākur yathā pūrur mahāyaśāḥ

03,083.110c yathā vainyo mahātejās tathā tvam api viśrutaḥ

03,083.111a yathā ca vṛtrahā sarvān sapatnān nirdahat purā

03,083.111b*0453_01 trailokyaṃ pālayām āsa devarāḍ vigatajvaraḥ

03,083.111c tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajās tvaṃ pālayiṣyasi

03,083.112a svadharmavijitām urvīṃ prāpya rājīvalocana

03,083.112c khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā

03,083.113 vaiśaṃpāyana uvāca

03,083.113a evam āśvāsya rājānaṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ

03,083.113c anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata

03,083.114a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā tam evārthaṃ vicintayan

03,083.114c tīrthayātrāśrayaṃ puṇyam ṛṣīṇāṃ pratyavedayat

03,084.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,084.001a bhrātṝṇāṃ matam ājñāya nāradasya ca dhīmataḥ

03,084.001c pitāmahasamaṃ dhaumyaṃ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ

03,084.002a mayā sa puruṣavyāghro jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ

03,084.002c astrahetor mahābāhur amitātmā vivāsitaḥ

03,084.003a sa hi vīro 'nuraktaś ca samarthaś ca tapodhana

03,084.003c kṛtī ca bhṛśam apy astre vāsudeva iva prabhuḥ

03,084.004a ahaṃ hy etāv ubhau brahman kṛṣṇāv arinighātinau

03,084.004c abhijānāmi vikrāntau tathā vyāsaḥ pratāpavān

03,084.004e triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau

03,084.005a nārado 'pi tathā veda so 'py aśaṃsat sadā mama

03,084.005c tathāham api jānāmi naranārāyaṇāv ṛṣī

03,084.006a śakto 'yam ity ato matvā mayā saṃpreṣito 'rjunaḥ

03,084.006c indrād anavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipam

03,084.006e draṣṭum astrāṇi cādātum indrād iti vivāsitaḥ

03,084.007a bhīṣmadroṇāv atirathau kṛpo drauṇiś ca durjayaḥ

03,084.007c dhṛtarāṣṭrasya putreṇa vṛtā yudhi mahābalāḥ

03,084.007e sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve 'strakuśalās tathā

03,084.007f*0454_01 sarve mahārathāḥ khyātāḥ sarve jitapariśramāḥ

03,084.008a yoddhukāmaś ca pārthena satataṃ yo mahābalaḥ

03,084.008c sa ca divyāstravit karṇaḥ sūtaputro mahārathaḥ

03,084.009a so 'śvavegānilabalaḥ śarārcis talanisvanaḥ

03,084.009c rajodhūmo 'strasaṃtāpo dhārtarāṣṭrāniloddhataḥ

03,084.010a nisṛṣṭa iva kālena yugāntajvalano yathā

03,084.010c mama sainyamayaṃ kakṣaṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ

03,084.011a taṃ sa kṛṣṇāniloddhūto divyāstrajalado mahān

03,084.011c śvetavājibalākābhṛd gāṇḍīvendrāyudhojjvalaḥ

03,084.012a satataṃ śaradhārābhiḥ pradīptaṃ karṇapāvakam

03,084.012c udīrṇo 'rjunamegho 'yaṃ śamayiṣyati saṃyuge

03,084.013a sa sākṣād eva sarvāṇi śakrāt parapuraṃjayaḥ

03,084.013c divyāny astrāṇi bībhatsus tattvataḥ pratipatsyate

03,084.014a alaṃ sa teṣāṃ sarveṣām iti me dhīyate matiḥ

03,084.014c nāsti tv atikriyā tasya raṇe 'rīṇāṃ pratikriyā

03,084.015a taṃ vayaṃ pāṇḍavaṃ sarve gṛhītāstraṃ dhanaṃjayam

03,084.015c draṣṭāro na hi bībhatsur bhāram udyamya sīdati

03,084.016a vayaṃ tu tam ṛte vīraṃ vane 'smin dvipadāṃ vara

03,084.016c avadhānaṃ na gacchāmaḥ kāmyake saha kṛṣṇayā

03,084.017a bhavān anyad vanaṃ sādhu bahvannaṃ phalavac chuci

03,084.017c ākhyātu ramaṇīyaṃ ca sevitaṃ puṇyakarmabhiḥ

03,084.018a yatra kaṃ cid vayaṃ kālaṃ vasantaḥ satyavikramam

03,084.018c pratīkṣāmo 'rjunaṃ vīraṃ varṣakāmā ivāmbudam

03,084.019a vividhān āśramān kāṃś cid dvijātibhyaḥ pariśrutān

03,084.019c sarāṃsi saritaś caiva ramaṇīyāṃś ca parvatān

03,084.020a ācakṣva na hi no brahman rocate tam ṛte 'rjunam

03,084.020c vane 'smin kāmyake vāso gacchāmo 'nyāṃ diśaṃ prati

03,085.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,085.001a tān sarvān utsukān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ

03,085.001c āśvāsayaṃs tadā dhaumyo bṛhaspatisamo 'bravīt

03,085.002a brāhmaṇānumatān puṇyān āśramān bharatarṣabha

03,085.002c diśas tīrthāni śailāṃś ca śṛṇu me gadato nṛpa

03,085.002d*0455_01 yāñ śrutvā gadato rājan viśoko bhavitāsi ha

03,085.002d*0455_02 draupadyā cānayā sārdhaṃ bhrātṛbhiś ca nareśvara

03,085.002d*0455_03 śravaṇāc caiva teṣāṃ tvaṃ puṇyam āpsyasi pāṇḍava

03,085.002d*0455_04 gatvā śataguṇaṃ caiva tebhya eva narottama

03,085.003a pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitām

03,085.003c ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti

03,085.004a tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata

03,085.004c yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthak pṛthak

03,085.005a yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā

03,085.005c yajñabhūmiś ca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ

03,085.006a tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ

03,085.006c śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ

03,085.007a yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ

03,085.007c eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet

03,085.007d*0456_01 yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet

03,085.007d*0456_02 uttārayati saṃtatyā daśa pūrvān daśāvarān

03,085.008a mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro 'nagha

03,085.008c yatrāsau kīrtyate viprair akṣayyakaraṇo vaṭaḥ

03,085.008e yatra dattaṃ pitṛbhyo 'nnam akṣayyaṃ bhavati prabho

03,085.009a sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī

03,085.009c bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha

03,085.009e viśvāmitro 'bhyagād yatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ

03,085.010a gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyās tīre bhagīrathaḥ

03,085.010c ayajat tāta bahubhiḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,085.011a pāñcāleṣu ca kauravya kathayanty utpalāvatam

03,085.011c viśvāmitro 'yajad yatra śakreṇa saha kauśikaḥ

03,085.011e yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñ jāmadagnyas tathā jagau

03,085.012a viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtim atimānuṣīm

03,085.012c kanyakubje 'pibat somam indreṇa saha kauśikaḥ

03,085.012e tataḥ kṣatrād apākrāmad brāhmaṇo 'smīti cābravīt

03,085.013a pavitram ṛṣibhir juṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanam uttamam

03,085.013c gaṅgāyamunayor vīra saṃgamaṃ lokaviśrutam

03,085.014a yatrāyajata bhūtātmā pūrvam eva pitāmahaḥ

03,085.014c prayāgam iti vikhyātaṃ tasmād bharatasattama

03,085.015a agastyasya ca rājendra tatrāśramavaro mahān

03,085.015b*0457_01 tat tathā tāpasāraṇyaṃ tāpasair upaśobhitam

03,085.015c hiraṇyabinduḥ kathito girau kālaṃjare nṛpa

03,085.016a atyanyān parvatān rājan puṇyo girivaraḥ śivaḥ

03,085.016c mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ

03,085.017a ayajad yatra kaunteya pūrvam eva pitāmahaḥ

03,085.017c yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīd yudhiṣṭhira

03,085.018a yatrāsau brahmaśāleti puṇyā khyātā viśāṃ pate

03,085.018c dhūtapāpmabhir ākīrṇā puṇyaṃ tasyāś ca darśanam

03,085.019a pavitro maṅgalīyaś ca khyāto loke sanātanaḥ

03,085.019c kedāraś ca mataṅgasya mahān āśrama uttamaḥ

03,085.020a kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ

03,085.020c naiṣadhas tṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān

03,085.021a yatra devavanaṃ ramyaṃ tāpasair upaśobhitam

03,085.021c bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani

03,085.022a tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyāny āyatanāni ca

03,085.022c prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava

03,085.023a tisṛṣv anyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu

03,085.023b*0458_01 vistāreṇa yathābuddhi dikṣu tīrthāni me śṛṇu

03,085.023c saritaḥ parvatāṃś caiva puṇyāny āyatanāni ca

03,086.001 dhaumya uvāca

03,086.001a dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata

03,086.001c vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni bhārata

03,086.002a yasyām ākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī

03,086.002c bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śubhā

03,086.003a veṇṇā bhīmarathī cobhe nadyau pāpabhayāpahe

03,086.003c mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite

03,086.004a rājarṣes tatra ca sarin nṛgasya bharatarṣabha

03,086.004c ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā

03,086.005a api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,086.005c anuvaṃṣyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ

03,086.006a nṛgasya yajamānasya pratyakṣam iti naḥ śrutam

03,086.006c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ

03,086.006d*0459_01 payoṣṇyāṃ yajamānasya vārāhe tīrtha uttame

03,086.006d*0459_02 uddhṛtaṃ bhūtalasthaṃ vā vāyunā samudīritam

03,086.006d*0459_03 payoṣṇyā harate toyaṃ pāpam āmaraṇāntikam

03,086.006d*0459_04 svargād uttuṅgam amalaṃ viṣāṇaṃ yatra śūlinaḥ

03,086.006d*0459_05 svam ātmavihitaṃ dṛṣṭvā martyaḥ śivapuraṃ vrajet

03,086.006d*0459_06 ekataḥ saritaḥ sarvā gaṅgādyāḥ saliloccayāḥ

03,086.006d*0459_07 payoṣṇī caikataḥ puṇyā tīrthebhyo hi matā mama

03,086.006d*0460_01 marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ

03,086.007a māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam

03,086.007c yūpaś ca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau

03,086.008a praveṇyuttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā

03,086.008c tāpasānām araṇyāni kīrtitāni yathāśruti

03,086.009a vedī śūrpārake tāta jamadagner mahātmanaḥ

03,086.009c ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata

03,086.010a aśokatīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramam

03,086.010c agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira

03,086.011a kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣv eva nararṣabha

03,086.011c tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu

03,086.012a yatra devais tapas taptaṃ mahad icchadbhir āśrame

03,086.012c gokarṇam iti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata

03,086.013a śītatoyo bahujalaḥ puṇyas tāta śivaś ca saḥ

03,086.013c hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣair akṛtātmabhiḥ

03,086.014a tatraiva tṛṇasomāgneḥ saṃpannaphalamūlavān

03,086.014c āśramo 'gastyaśiṣyasya puṇyo devasabhe girau

03,086.015a vaiḍūryaparvatas tatra śrīmān maṇimayaḥ śivaḥ

03,086.015c agastyasyāśramaś caiva bahumūlaphalodakaḥ

03,086.016a surāṣṭreṣv api vakṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca

03,086.016c āśramān saritaḥ śailān sarāṃsi ca narādhipa

03,086.017a camasonmajjanaṃ viprās tatrāpi kathayanty uta

03,086.017c prabhāsaṃ codadhau tīrthaṃ tridaśānāṃ yudhiṣṭhira

03,086.018a tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śubham

03,086.018c ujjayantaś ca śikharī kṣipraṃ siddhikaro mahān

03,086.019a tatra devarṣivaryeṇa nāradenānukīrtitaḥ

03,086.019c purāṇaḥ śrūyate ślokas taṃ nibodha yudhiṣṭhira

03,086.020a puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite

03,086.020c ujjayante sma taptāṅgo nākapṛṣṭhe mahīyate

03,086.020d*0461_01 eṣa nārāyaṇaḥ śrīmān kṣīrārṇavaniketanaḥ

03,086.020d*0461_02 nāgaparyaṅkam utsṛjya hy āgato mathurāṃ purīm

03,086.021a puṇyā dvāravatī tatra yatrāste madhusūdanaḥ

03,086.021c sākṣād devaḥ purāṇo 'sau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

03,086.022a ye ca vedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ

03,086.022c te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam

03,086.023a pavitrāṇāṃ hi govindaḥ pavitraṃ param ucyate

03,086.023b*0462_01 maṅgaḷaṃ bhagavān viṣṇur maṅgaḷaṃ madhusūdanaḥ

03,086.023b*0462_02 maṅgaḷaṃ puṇḍarīkākṣo maṅgaḷaṃ garuḍadhvajaḥ

03,086.023c puṇyānām api puṇyo 'sau maṅgalānāṃ ca maṅgalam

03,086.024a trailokyaṃ puṇḍarīkākṣo devadevaḥ sanātanaḥ

03,086.024b*0463_01 avyayātmā mahātmā ca kṣetrajñaḥ parameśvaraḥ

03,086.024c āste harir acintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ

03,087.001 dhaumya uvāca

03,087.001a avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi

03,087.001c yāni tatra pavitrāṇi puṇyāny āyatanāni ca

03,087.002a priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī

03,087.002c pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata

03,087.002d*0464_01 trailokye yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca

03,087.002d*0464_02 saridvanāni śailendrā devāś ca sapitāmahāḥ

03,087.002d*0464_03 narmadāyāṃ kuruśreṣṭha saha siddharṣicāraṇaiḥ

03,087.002d*0464_04 snātum āyānti puṇyaughaiḥ sadā vāriṣu bhārata

03,087.003a niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ

03,087.003c jajñe dhanapatir yatra kubero naravāhanaḥ

03,087.004a vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ

03,087.004c divyapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ

03,087.005a tasya śailasya śikhare saras tatra ca dhīmataḥ

03,087.005c praphullanalinaṃ rājan devagandharvasevitam

03,087.006a bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate

03,087.006c puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite

03,087.007a hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣes tatra vai sarit

03,087.007c viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya

03,087.008a yasyās tīre satāṃ madhye yayātir nahuṣātmajaḥ

03,087.008c papāta sa punar lokāṃl lebhe dharmān sanātanān

03,087.009a tatra puṇyahradas tāta mainākaś caiva parvataḥ

03,087.009c bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ

03,087.010a āśramaḥ kakṣasenasya puṇyas tatra yudhiṣṭhira

03,087.010c cyavanasyāśramaś caiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava

03,087.010e tatrālpenaiva sidhyanti mānavās tapasā vibho

03,087.011a jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām

03,087.011c āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ

03,087.012a tataḥ puṇyatamā rājan satataṃ tāpasāyutā

03,087.012c ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa

03,087.012e khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam

03,087.013a pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata

03,087.013c vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaḥ priyaḥ

03,087.014a apy atra saṃstavārthāya prajāpatir atho jagau

03,087.014c puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara

03,087.015a manasāpy abhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ

03,087.015c pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate

03,088.001 dhaumya uvāca

03,088.001a udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai

03,088.001c tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyāny āyatanāni ca

03,088.001d*0465_01 śṛṇuṣvāvahito bhūtvā mama mantrayataḥ prabho

03,088.001d*0465_02 kathāpratigraho vīra śraddhāṃ janayate śubhām

03,088.002a sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī

03,088.002c samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava

03,088.003a tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam

03,088.003c yatra sārasvatair iṣṭvā gacchanty avabhṛthaṃ dvijāḥ

03,088.004a puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivam agniśiro 'nagha

03,088.004c sahadevo 'yajad yatra śamyākṣepeṇa bhārata

03,088.005a etasminn eva cārtheyam indragītā yudhiṣṭhira

03,088.005c gāthā carati loke 'smin gīyamānā dvijātibhiḥ

03,088.006a agnayaḥ sahadevena ye citā yamunām anu

03,088.006c śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ

03,088.007a tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ

03,088.007c viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhān upāharat

03,088.008a kāmakṛd yo dvijātīnāṃ śrutas tāta mayā purā

03,088.008c atyantam āśramaḥ puṇyaḥ sarakas tasya viśrutaḥ

03,088.009a sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā

03,088.009c vālakhilyair mahārāja yatreṣṭam ṛṣibhiḥ purā

03,088.010a dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira

03,088.010b*0466_01 nyagrodhākhyas tu puṇyākhyaḥ pāñcālyo dvipadāṃ vara

03,088.010b*0466_02 dālbhyaghoṣaś ca dālbhyaś ca dharaṇīstho mahātmanaḥ

03,088.010b*0466_03 kaunteyānantayaśasaḥ suvratasyāmitaujasaḥ

03,088.010b*0466_04 āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,088.010c tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa

03,088.011a vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāv ubhau

03,088.011c yajantau kratubhir nityaṃ puṇyair bharatasattama

03,088.012a sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā

03,088.012c viśākhayūpe 'tapyanta tasmāt puṇyatamaḥ sa vai

03,088.013a ṛṣir mahān mahābhāgo jamadagnir mahāyaśāḥ

03,088.013c palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣv ayajatābhibhūḥ

03,088.014a yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāt tam ṛṣisattamam

03,088.014c svaṃ svaṃ toyam upādāya parivāryopatasthire

03,088.015a api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasur jagau

03,088.015c imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ

03,088.016a yajamānasya vai devāñ jamadagner mahātmanaḥ

03,088.016c āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan

03,088.017a gandharvayakṣarakṣobhir apsarobhiś ca śobhitam

03,088.017c kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam

03,088.018a bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira

03,088.018c puṇyaṃ tat khyāyate rājan brahmarṣigaṇasevitam

03,088.019a sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā

03,088.019c parvataś ca purur nāma yatra jātaḥ purūravāḥ

03,088.020a bhṛgur yatra tapas tepe maharṣigaṇasevitaḥ

03,088.020c sa rājann āśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ

03,088.021a yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha

03,088.021c nārāyaṇaḥ prabhur viṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ

03,088.022a tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīm anu

03,088.022c āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,088.023a uṣṇatoyavahā gaṅga śītatoyavahāparā

03,088.023c suvarṇasikatā rājan viśālāṃ badarīm anu

03,088.024a ṛṣayo yatra devāś ca mahābhāgā mahaujasaḥ

03,088.024c prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum

03,088.025a yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ

03,088.025c tatra kṛtsnaṃ jagat pārtha tīrthāny āyatanāni ca

03,088.026a tat puṇyaṃ tat paraṃ brahma tat tīrthaṃ tat tapovanam

03,088.026b*0467_01 tat paraṃ paramaṃ devaṃ bhūtānām īśvareśvaram

03,088.026b*0467_02 śāśvataṃ paramaṃ caiva dhātāraṃ paramaṃ padam

03,088.026b*0467_03 yaṃ viditvā na śocanti vidvāṃsaḥ śāstradṛṣṭayaḥ

03,088.026c tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ

03,088.027a ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ

03,088.027c puṇyānām api tat puṇyaṃ tatra te saṃśayo 'stu mā

03,088.028a etāni rājan puṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate

03,088.028c kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthāny āyatanāni ca

03,088.029a etāni vasubhiḥ sādhyair ādityair marudaśvibhiḥ

03,088.029c ṛṣibhir brahmakalpaiś ca sevitāni mahātmabhiḥ

03,088.030a caran etāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ

03,088.030c bhrātṛbhiś ca mahābhāgair utkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi

03,089.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,089.001a evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu dhaumye kauravanandana

03,089.001c lomaśaḥ sumahātejā ṛṣis tatrājagāma ha

03,089.002a taṃ pāṇḍavāgrajo rājā sagaṇo brāhmaṇāś ca te

03,089.002c udatiṣṭhan mahābhāgaṃ divi śakram ivāmarāḥ

03,089.003a tam abhyarcya yathānyāyaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,089.003c papracchāgamane hetum aṭane ca prayojanam

03,089.004a sa pṛṣṭaḥ pāṇḍuputreṇa prīyamāṇo mahāmanāḥ

03,089.004c uvāca ślakṣṇayā vācā harṣayann iva pāṇḍavān

03,089.005a saṃcarann asmi kaunteya sarvalokān yadṛcchayā

03,089.005c gataḥ śakrasya sadanaṃ tatrāpaśyaṃ sureśvaram

03,089.006a tava ca bhrātaraṃ vīram apaśyaṃ savyasācinam

03,089.006c śakrasyārdhāsanagataṃ tatra me vismayo mahān

03,089.006e āsīt puruṣaśārdūla dṛṣṭvā pārthaṃ tathāgatam

03,089.007a āha māṃ tatra deveśo gaccha pāṇḍusutān iti

03,089.007c so 'ham abhyāgataḥ kṣipraṃ didṛkṣus tvāṃ sahānujam

03,089.008a vacanāt puruhūtasya pārthasya ca mahātmanaḥ

03,089.008c ākhyāsye te priyaṃ tāta mahat pāṇḍavanandana

03,089.009a bhrātṛbhiḥ sahito rājan kṛṣṇayā caiva tac chṛṇu

03,089.009c yat tvayokto mahābāhur astrārthaṃ pāṇḍavarṣabha

03,089.010a tad astram āptaṃ pārthena rudrād apratimaṃ mahat

03,089.010c yat tad brahmaśiro nāma tapasā rudram āgatam

03,089.011a amṛtād utthitaṃ raudraṃ tal labdhaṃ savyasācinā

03,089.011c tat samantraṃ sasaṃhāraṃ saprāyaścittamaṅgalam

03,089.012a vajraṃ cānyāni cāstrāṇi daṇḍādīni yudhiṣṭhira

03,089.012c yamāt kuberād varuṇād indrāc ca kurunandana

03,089.012e astrāṇy adhītavān pārtho divyāny amitavikramaḥ

03,089.013a viśvāvasoś ca tanayād gītaṃ nṛttaṃ ca sāma ca

03,089.013c vāditraṃ ca yathānyāyaṃ pratyavindad yathāvidhi

03,089.014a evaṃ kṛtāstraḥ kaunteyo gāndharvaṃ vedam āptavān

03,089.014c sukhaṃ vasati bībhatsur anujasyānujas tava

03,089.015a yadarthaṃ māṃ suraśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt

03,089.015c tac ca te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha me

03,089.016a bhavān manuṣyalokāya gamiṣyati na saṃśayaḥ

03,089.016c brūyād yudhiṣṭhiraṃ tatra vacanān me dvijottama

03,089.017a āgamiṣyati te bhrātā kṛtāstraḥ kṣipram arjunaḥ

03,089.017c surakāryaṃ mahat kṛtvā yad āśakyaṃ divaukasaiḥ

03,089.018a tapasā tu tvam ātmānaṃ bhrātṛbhiḥ saha yojaya

03,089.018c tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat

03,089.019a ahaṃ ca karṇaṃ jānāmi yathāvad bharatarṣabha

03,089.019b*0468_01 satyasaṃdhaṃ mahotsāhaṃ mahāvīryaṃ mahābalam

03,089.019b*0468_02 mahāhaveṣv apratimaṃ mahāyuddhaviśāradam

03,089.019b*0468_03 mahādhanurdharaṃ vīraṃ mahāstraṃ varavarṇinam

03,089.019b*0468_04 maheśvarasutaprakhyam ādityatanayaṃ prabhum

03,089.019b*0468_05 tathā jñānagatiṃ skandhaṃ sahajolbaṇapauruṣam

03,089.019c na sa pārthasya saṃgrāme kalām arhati ṣoḍaśīm

03,089.020a yac cāpi te bhayaṃ tasmān manasistham ariṃdama

03,089.020c tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate

03,089.021a yac ca te mānasaṃ vīra tīrthayātrām imāṃ prati

03,089.021c tac ca te lomaśaḥ sarvaṃ kathayiṣyaty asaṃśayam

03,089.022a yac ca kiṃ cit tapoyuktaṃ phalaṃ tīrtheṣu bhārata

03,089.022c maharṣir eṣa yad brūyāt tac chraddheyam ananyathā

03,090.001 lomaśa uvāca

03,090.001a dhanaṃjayena cāpy uktaṃ yat tac chṛṇu yudhiṣṭhira

03,090.001c yudhiṣṭhiraṃ bhrātaraṃ me yojayer dharmyayā śriyā

03,090.002a tvaṃ hi dharmān parān vettha tapāṃsi ca tapodhana

03,090.002c śrīmatāṃ cāpi jānāsi rājñāṃ dharmaṃ sanātanam

03,090.003a sa bhavān yat paraṃ veda pāvanaṃ puruṣān prati

03,090.003c tena saṃyojayethās tvaṃ tīrthapuṇyena pāṇḍavam

03,090.004a yathā tīrthāni gaccheta gāś ca dadyāt sa pārthivaḥ

03,090.004c tathā sarvātmanā kāryam iti māṃ vijayo 'bravīt

03,090.005a bhavatā cānugupto 'sau caret tīrthāni sarvaśaḥ

03,090.005c rakṣobhyo rakṣitavyaś ca durgeṣu viṣameṣu ca

03,090.006a dadhīca iva devendraṃ yathā cāpy aṅgirā ravim

03,090.006c tathā rakṣasva kaunteyaṃ rākṣasebhyo dvijottama

03,090.007a yātudhānā hi bahavo rākṣasāḥ parvatopamāḥ

03,090.007c tvayābhiguptān kaunteyān nātivarteyur antikāt

03,090.008a so 'ham indrasya vacanān niyogād arjunasya ca

03,090.008b*0469_01 āgatas tvāṃ mahābāho kuru puṇyaṃ yudhiṣṭhira

03,090.008c rakṣamāṇo bhayebhyas tvāṃ cariṣyāmi tvayā saha

03,090.009a dvis tīrthāni mayā pūrvaṃ dṛṣṭāni kurunandana

03,090.009c idaṃ tṛtīyaṃ drakṣyāmi tāny eva bhavatā saha

03,090.010a iyaṃ rājarṣibhir yātā puṇyakṛdbhir yudhiṣṭhira

03,090.010c manvādibhir mahārāja tīrthayātrā bhayāpahā

03,090.011a nānṛjur nākṛtātmā ca nāvaidyo na ca pāpakṛt

03,090.011c snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatir naraḥ

03,090.012a tvaṃ tu dharmamatir nityaṃ dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ

03,090.012c vimuktaḥ sarvapāpebhyo bhūya eva bhaviṣyasi

03,090.013a yathā bhagīratho rājā rājānaś ca gayādayaḥ

03,090.013c yathā yayātiḥ kaunteya tathā tvam api pāṇḍava

03,090.014 yudhiṣṭhira uvāca

03,090.014a na harṣāt saṃprapaśyāmi vākyasyāsyottaraṃ kva cit

03,090.014c smared dhi devarājo yaṃ kiṃ nāmābhyadhikaṃ tataḥ

03,090.015a bhavatā saṃgamo yasya bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ

03,090.015c vāsavaḥ smarate yasya ko nāmābhyadhikas tataḥ

03,090.016a yac ca māṃ bhagavān āha tīrthānāṃ darśanaṃ prati

03,090.016c dhaumyasya vacanād eṣā buddhiḥ pūrvaṃ kṛtaiva me

03,090.017a tad yadā manyase brahman gamanaṃ tīrthadarśane

03,090.017c tadaiva gantāsmi dṛḍham eṣa me niścayaḥ paraḥ

03,090.018 vaiśaṃpāyana uvāca

03,090.018a gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo 'bravīt

03,090.018c laghur bhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi

03,090.019 yudhiṣṭhira uvāca

03,090.019a bikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaś ca ye

03,090.019b*0470_01 kṣuttṛṣṇādhvaśramāyāsaśītārtim asahiṣṇavaḥ

03,090.019b*0470_02 te sarve vinivartantāṃ ye ca miṣṭabhujo dvijāḥ

03,090.019b*0470_03 pakvānnalehyapānānāṃ māṃsānāṃ ca vikalpakāḥ

03,090.019b*0470_04 te 'pi sarve nivartantāṃ ye ca sūdānuyāyinaḥ

03,090.019b*0470_05 mayā yathocitā jīvyaiḥ saṃvibhaktāś ca vṛttibhiḥ

03,090.019c ye cāpy anugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ

03,090.020a dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam abhigacchantu caiva te

03,090.020c sa dāsyati yathākālam ucitā yasya yā bhṛtiḥ

03,090.021a sa ced yathocitāṃ vṛttiṃ na dadyān manujeśvaraḥ

03,090.021c asmatpriyahitārthāya pāñcālyo vaḥ pradāsyati

03,090.022 vaiśaṃpāyana uvāca

03,090.022a tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ

03,090.022c viprāś ca yatayo yuktā jagmur nāgapuraṃ prati

03,090.023a tān sarvān dharmarājasya premṇā rājāmbikāsutaḥ

03,090.023c pratijagrāha vidhivad dhanaiś ca samatarpayat

03,090.024a tataḥ kuntīsuto rājā laghubhir brāhmaṇaiḥ saha

03,090.024c lomaśena ca suprītas trirātraṃ kāmyake 'vasat

03,091.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,091.001a tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ

03,091.001c abhigamya tadā rājann idaṃ vacanam abruvan

03,091.002a rājaṃs tīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha

03,091.002c devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā

03,091.003a asmān api mahārāja netum arhasi pāṇḍava

03,091.003c asmābhir hi na śakyāni tvad ṛte tāni kaurava

03,091.004a śvāpadair upasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca

03,091.004c agamyāni narair alpais tīrthāni manujeśvara

03,091.005a bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā

03,091.005c bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrair gacchema vayam apy uta

03,091.006a bhavatprasādād dhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham

03,091.006c tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate

03,091.007a tava vīryaparitrātāḥ śuddhās tīrthapariplutāḥ

03,091.007c bhavema dhūtapāpmānas tīrthasaṃdarśanān nṛpa

03,091.008a bhavān api narendrasya kārtavīryasya bhārata

03,091.008c aṣṭakasya ca rājarṣer lomapādasya caiva ha

03,091.009a bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva

03,091.009c dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpāṃl lokāṃs tīrthapariplutaḥ

03,091.010a prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃś ca parvatān

03,091.010c gaṅgādyāḥ saritaś caiva plakṣādīṃś ca vanaspatīn

03,091.010e tvayā saha mahīpāla draṣṭum icchāmahe vayam

03,091.010f*0471_01 bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrais tīrthāny āyatanāni ca

03,091.011a yadi te brāhmaṇeṣv asti kā cit prītir janādhipa

03,091.011c kuru kṣipraṃ vaco 'smākaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase

03,091.012a tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā

03,091.012c anukīrṇāni rakṣobhis tebhyo nas trātum arhasi

03,091.013a tīrthāny uktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā

03,091.013b*0472_01 nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca

03,091.013c yāny uvāca ca devarṣir lomaśaḥ sumahātapāḥ

03,091.014a vidhivat tāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa

03,091.014b*0473_01 ṛṣikulyāś ca kārtsnyena loḍayasva yudhiṣṭhira

03,091.014c dhūtapāpmā sahāsmābhir lomaśena ca pālitaḥ

03,091.015a sa tathā pūjyamānas tair harṣād aśrupariplutaḥ

03,091.015c bhīmasenādibhir vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

03,091.015e bāḍham ity abravīt sarvāṃs tān ṛṣīn pāṇḍavarṣabhaḥ

03,091.016a lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam

03,091.016c tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī

03,091.016e draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe

03,091.017a atha vyāso mahābhāgas tathā nāradaparvatau

03,091.017c kāmyake pāṇḍavaṃ draṣṭuṃ samājagmur manīṣiṇaḥ

03,091.018a teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi

03,091.018c satkṛtās te mahābhāgā yudhiṣṭhiram athābruvan

03,091.019a yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavam

03,091.019c manasā kṛtaśaucā vai śuddhās tīrthāni gacchata

03,091.020a śarīraniyamaṃ hy āhur brāhmaṇā mānuṣaṃ vratam

03,091.020c manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivam āhur vrataṃ dvijāḥ

03,091.021a mano hy aduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa

03,091.021c maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhās tīrthāni gacchata

03,091.022a te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ

03,091.022c daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalam āpsyatha

03,091.023a te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ

03,091.023c kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhir divyamānuṣaiḥ

03,091.024a lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanasya ca

03,091.024c nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca

03,091.025a dhaumyena sahitā vīrās tathānyair vanavāsibhiḥ

03,091.025c mārgaśīrṣyām atītāyāṃ puṣyeṇa prayayus tataḥ

03,091.026a kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ

03,091.026c abhedyaiḥ kavacair yuktās tīrthāny anvacaraṃs tadā

03,091.027a indrasenādibhir bhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ

03,091.027c mahānasavyāpṛtaiś ca tathānyaiḥ paricārakaiḥ

03,091.028a sāyudhā baddhaniṣṭriṃśās tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ

03,091.028c prāṅmukhāḥ prayayur vīrāḥ pāṇḍavā janamejaya

03,092.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,092.001a na vai nirguṇam ātmānaṃ manye devarṣisattama

03,092.001c tathāsmi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ

03,092.002a parāṃś ca nirguṇān manye na ca dharmaratān api

03,092.002c te ca lomaśa loke 'sminn ṛdhyante kena ketunā

03,092.003 lomaśa uvāca

03,092.003a nātra duḥkhaṃ tvayā rājan kāryaṃ pārtha kathaṃ cana

03,092.003c yad adharmeṇa vardherann adharmarucayo janāḥ

03,092.004a vardhaty adharmeṇa naras tato bhadrāṇi paśyati

03,092.004c tataḥ sapatnāñ jayati samūlas tu vinaśyati

03,092.004d*0474_01 yatra dharmeṇa vardhante rājāno rājasattama

03,092.004d*0474_02 sarvān sapatnān bādhante rājyaṃ caiṣāṃ vivardhate

03,092.005a mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāś ca mahīpate

03,092.005c vardhamānā hy adharmeṇa kṣayaṃ copagatāḥ punaḥ

03,092.006a purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibho

03,092.006c arocayan surā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire 'surāḥ

03,092.007a tīrthāni devā viviśur nāviśan bhāratāsurāḥ

03,092.007c tān adharmakṛto darpaḥ pūrvam eva samāviśat

03,092.008a darpān mānaḥ samabhavan mānāt krodho vyajāyata

03,092.008c krodhād ahrīs tato 'lajjā vṛttaṃ teṣāṃ tato 'naśat

03,092.009a tān alajjān gatahrīkān hīnavṛttān vṛthāvratān

03,092.009c kṣamā lakṣmīś ca dharmaś ca nacirāt prajahus tataḥ

03,092.009e lakṣmīs tu devān agamad alakṣmīr asurān nṛpa

03,092.010a tān alakṣmīsamāviṣṭān darpopahatacetasaḥ

03,092.010c daiteyān dānavāṃś caiva kalir apy āviśat tataḥ

03,092.011a tān alakṣmīsamāviṣṭān dānavān kalinā tathā

03,092.011c darpābhibhūtān kaunteya kriyāhīnān acetasaḥ

03,092.012a mānābhibhūtān acirād vināśaḥ pratyapadyata

03,092.012c niryaśasyās tato daityāḥ kṛtsnaśo vilayaṃ gatāḥ

03,092.012d*0475_01 adharmarucayo rājann alakṣmyā samadhiṣṭhitāḥ

03,092.013a devās tu sāgarāṃś caiva saritaś ca sarāṃsi ca

03,092.013c abhyagacchan dharmaśīlāḥ puṇyāny āyatanāni ca

03,092.014a tapobhiḥ kratubhir dānair āśīrvādaiś ca pāṇḍava

03,092.014c prajahuḥ sarvapāpāni śreyaś ca pratipedire

03,092.015a evaṃ hi dānavantaś ca kriyāvantaś ca sarvaśaḥ

03,092.015c tīrthāny agacchan vibudhās tenāpur bhūtim uttamām

03,092.016a tathā tvam api rājendra snātvā tīrtheṣu sānujaḥ

03,092.016c punar vetsyasi tāṃ lakṣmīm eṣa panthāḥ sanātanaḥ

03,092.017a yathaiva hi nṛgo rājā śibir auśīnaro yathā

03,092.017c bhagīratho vasumanā gayaḥ pūruḥ purūravāḥ

03,092.018a caramāṇās tapo nityaṃ sparśanād ambhasaś ca te

03,092.018c tīrthābhigamanāt pūtā darśanāc ca mahātmanām

03,092.019a alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃ pate

03,092.019c tathā tvam api rājendra labdhāsi vipulāṃ śriyam

03,092.020a yathā cekṣvākur acarat saputrajanabāndhavaḥ

03,092.020c mucukundo 'tha māndhātā maruttaś ca mahīpatiḥ

03,092.021a kīrtiṃ puṇyām avindanta yathā devās tapobalāt

03,092.021c devarṣayaś ca kārtsnyena tathā tvam api vetsyase

03,092.022a dhārtarāṣṭrās tu darpeṇa mohena ca vaśīkṛtāḥ

03,092.022c nacirād vinaśiṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ

03,093.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,093.001a te tathā sahitā vīrā vasantas tatra tatra ha

03,093.001c krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyam āgatāḥ

03,093.002a tatas tīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa

03,093.002c kṛtābhiṣekāḥ pradadur gāś ca vittaṃ ca bhārata

03,093.003a tatra devān pitṝn viprāṃs tarpayitvā punaḥ punaḥ

03,093.003c kanyātīrthe 'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ

03,093.004a vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāv uṣya ca pāṇḍavāḥ

03,093.004c bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve 'bhiṣecanam

03,093.005a prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate

03,093.005c ūṣur āplutya gātrāṇi tapaś cātasthur uttamam

03,093.006a gaṅgāyamunayoś caiva saṃgame satyasaṃgarāḥ

03,093.006c vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadur vasu

03,093.007a tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ

03,093.007c jagmuḥ pāṇḍusutā rājan brāhmaṇaiḥ saha bhārata

03,093.008a tatra te nyavasan vīrās tapaś cātasthur uttamam

03,093.008c saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān

03,093.009a tato mahīdharaṃ jagmur dharmajñenābhisatkṛtam

03,093.009c rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute

03,093.010a saro gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī

03,093.010b*0476_01 vānīramālinī ramyā nadī pulinaśobhitā

03,093.010b*0476_02 divyaṃ pavitrakūṭaṃ ca pavitradharaṇīdharam

03,093.010c ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tat tīrthaṃ brahmasarottamam

03,093.011a agastyo bhagavān yatra gato vaivasvataṃ prati

03,093.011c uvāsa ca svayaṃ yatra dharmo rājan sanātanaḥ

03,093.012a sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃ pate

03,093.012c yatra saṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk

03,093.013a tatra te pāṇḍavā vīrāś cāturmāsyais tadejire

03,093.013c ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān

03,093.013d*0477_01 akṣaye devayajane akṣayaṃ yatra vai phalam

03,093.013d*0477_02 te tu tatropavāsāṃs tu cakrur niścitamānasāḥ

03,093.014a brāhmaṇās tatra śataśaḥ samājagmus tapodhanāḥ

03,093.014c cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā

03,093.015a tatra vidyātaponityā brāhmaṇā vedapāragāḥ

03,093.015c kathāḥ pracakrire puṇyāḥ sadasisthā mahātmanām

03,093.016a tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratam āsthitaḥ

03,093.016c śamaṭho 'kathayad rājann āmūrtarayasaṃ gayam

03,093.017a amūrtarayasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ

03,093.017c puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata

03,093.018a yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ

03,093.018c yatrānnaparvatā rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,093.019a ghṛtakulyāś ca dadhnaś ca nadyo bahuśatās tathā

03,093.019c vyañjanānāṃ pravāhāś ca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ

03,093.020a ahany ahani cāpy etad yācatāṃ saṃpradīyate

03,093.020c anyat tu brāhmaṇā rājan bhuñjate 'nnaṃ susaṃskṛtam

03,093.021a tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ

03,093.021c na sma prajñāyate kiṃ cid brahmaśabdena bhārata

03,093.022a puṇyena caratā rājan bhūr diśaḥ khaṃ nabhas tathā

03,093.022c āpūrṇam āsīc chabdena tad apy āsīn mahādbhutam

03,093.023a tatra sma gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha

03,093.023c annapānaiḥ śubhais tṛptā deśe deśe suvarcasaḥ

03,093.024a gayasya yajñe ke tv adya prāṇino bhoktum īpsavaḥ

03,093.024c yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ

03,093.025a na sma pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare

03,093.025c gayo yad akarod yajñe rājarṣir amitadyutiḥ

03,093.026a kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ

03,093.026c punaḥ śakṣyanty upādātum anyair dattāni kāni cit

03,093.026d*0478_01 sikatā vā yathā loka yathā vā divi tārakāḥ

03,093.026d*0478_02 yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāḥ sma kena cit

03,093.026d*0478_03 tathā gaṇayituṃ śakyā gayayajñe na dakṣiṇāḥ

03,093.027a evaṃvidhāḥ subahavas tasya yajñe mahātmanaḥ

03,093.027c babhūvur asya sarasaḥ samīpe kurunandana

03,094.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,094.001a tataḥ saṃprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ

03,094.001c agastyāśramam āsādya durjayāyām uvāsa ha

03,094.002a tatra vai lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃ varaḥ

03,094.002c agastyeneha vātāpiḥ kimartham upaśāmitaḥ

03,094.003a āsīd vā kiṃprabhāvaś ca sa daityo mānavāntakaḥ

03,094.003c kimarthaṃ codgato manyur agastyasya mahātmanaḥ

03,094.004 lomaśa uvāca

03,094.004a ilvalo nāma daiteya āsīt kauravanandana

03,094.004c maṇimatyāṃ puri purā vātāpis tasya cānujaḥ

03,094.005a sa brāhmaṇaṃ tapoyuktam uvāca ditinandanaḥ

03,094.005c putraṃ me bhagavān ekam indratulyaṃ prayacchatu

03,094.006a tasmai sa brāhmaṇo nādāt putraṃ vāsavasaṃmitam

03,094.006c cukrodha so 'suras tasya brāhmaṇasya tato bhṛśam

03,094.006d*0479_01 tadā prabhṛti rājendra brahmahāsurasattamaḥ

03,094.006d*0479_02 manyumān bhrātaraṃ chāgaṃ māyāvī pracakāra ha

03,094.006d*0479_03 meṣarūpī ca vātāpiḥ kāmarūpo 'bhavat kṣaṇāt

03,094.006d*0479_04 saṃskṛtya bhojayati taṃ viprān sa sma jighāṃsati

03,094.007a samāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam

03,094.007c sa punar deham āsthāya jīvan sma pratidṛśyate

03,094.008a tato vātāpim asuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam

03,094.008c taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punar eva samāhvayat

03,094.008d*0480_01 tām ilvalena mahatā svareṇa giram īritām

03,094.008d*0480_02 śrutvātimāyo balavān kṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ

03,094.009a tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ

03,094.009c vātāpiḥ prahasan rājan niścakrāma viśāṃ pate

03,094.010a evaṃ sa brāhmaṇān rājan bhojayitvā punaḥ punaḥ

03,094.010c hiṃsayām āsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ

03,094.011a agastyaś cāpi bhagavān etasmin kāla eva tu

03,094.011c pitṝn dadarśa garte vai lambamānān adhomukhān

03,094.012a so 'pṛcchal lambamānāṃs tān bhavanta iha kiṃparāḥ

03,094.012b*0481_01 kimarthaṃ veha lambadhvaṃ garte yūyam adhomukhāḥ

03,094.012c saṃtānahetor iti te tam ūcur brahmavādinaḥ

03,094.013a te tasmai kathayām āsur vayaṃ te pitaraḥ svakāḥ

03,094.013c gartam etam anuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ

03,094.014a yadi no janayethās tvam agastyāpatyam uttamam

03,094.014c syān no 'smān nirayān mokṣas tvaṃ ca putrāpnuyā gatim

03,094.015a sa tān uvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ

03,094.015c kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ

03,094.015d*0482_01 sa cātha janayām āsa bhāratāpatyam uttamam

03,094.015d*0482_02 lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān

03,094.016a tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayan bhagavān ṛṣiḥ

03,094.016c ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyat sadṛśīṃ striyam

03,094.016d*0483_01 ṛṣir hi pratapā nāma vidhāya varam uttamam

03,094.017a sa tasya tasya sattvasya tat tad aṅgam anuttamam

03,094.017c saṃbhṛtya tatsamair aṅgair nirmame striyam uttamām

03,094.018a sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate

03,094.018c nirmitām ātmano 'rthāya muniḥ prādān mahātapāḥ

03,094.019a sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā

03,094.019c vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā

03,094.020a jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ

03,094.020c praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata

03,094.021a abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa

03,094.021c lopāmudreti tasyāś ca cakrire nāma te dvijāḥ

03,094.022a vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpam uttamam

03,094.022c apsv ivotpalinī śīghram agner iva śikhā śubhā

03,094.023a tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ

03,094.023c dāśīśataṃ ca kalyāṇīm upatasthur vaśānugāḥ

03,094.024a sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca

03,094.024c āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho

03,094.025a yauvanasthām api ca tāṃ śīlācārasamanvitām

03,094.025c na vavre puruṣaḥ kaś cid bhayāt tasya mahātmanaḥ

03,094.026a sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso 'py ati

03,094.026c toṣayām āsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā

03,094.027a vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā

03,094.027c manasā cintayām āsa kasmai dadyāṃ sutām iti

03,095.001 lomaśa uvāca

03,095.001a yadā tv amanyatāgastyo gārhasthye tāṃ kṣamām iti

03,095.001c tadābhigamya provāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatim

03,095.002a rājan niveśe buddhir me vartate putrakāraṇāt

03,095.002c varaye tvāṃ mahīpāla lopāmudrāṃ prayaccha me

03,095.003a evam uktaḥ sa muninā mahīpālo vicetanaḥ

03,095.003c pratyākhyānāya cāśaktaḥ pradātum api naicchata

03,095.004a tataḥ sa bhāryām abhyetya provāca pṛthivīpatiḥ

03,095.004c maharṣir vīryavān eṣa kruddhaḥ śāpāgninā dahet

03,095.005a taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatim

03,095.005c lopāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt

03,095.006a na matkṛte mahīpāla pīḍām abhyetum arhasi

03,095.006c prayaccha mām agastyāya trāhy ātmānaṃ mayā pitaḥ

03,095.007a duhitur vacanād rājā so 'gastyāya mahātmane

03,095.007c lopāmudrāṃ tataḥ prādād vidhipūrvaṃ viśāṃ pate

03,095.008a prāpya bhāryām agastyas tu lopāmudrām abhāṣata

03,095.008c mahārhāṇy utsṛjaitāni vāsāṃsy ābharaṇāni ca

03,095.009a tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca

03,095.009c samutsasarja rambhorūr vasanāny āyatekṣaṇā

03,095.010a tataś cīrāṇi jagrāha valkalāny ajināni ca

03,095.010c samānavratacaryā ca babhūvāyatalocanā

03,095.011a gaṅgādvāram athāgamya bhagavān ṛṣisattamaḥ

03,095.011c ugram ātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā

03,095.012a sā prītyā bahumānāc ca patiṃ paryacarat tadā

03,095.012c agastyaś ca parāṃ prītiṃ bhāryāyām akarot prabhuḥ

03,095.013a tato bahutithe kāle lopāmudrāṃ viśāṃ pate

03,095.013c tapasā dyotitāṃ snātāṃ dadarśa bhagavān ṛṣiḥ

03,095.014a sa tasyāḥ paricāreṇa śaucena ca damena ca

03,095.014c śriyā rūpeṇa ca prīto maithunāyājuhāva tām

03,095.015a tataḥ sā prāñjalir bhūtvā lajjamāneva bhāminī

03,095.015c tadā sapraṇayaṃ vākyaṃ bhagavantam athābravīt

03,095.016a asaṃśayaṃ prajāhetor bhāryāṃ patir avindata

03,095.016c yā tu tvayi mama prītis tām ṛṣe kartum arhasi

03,095.017a yathā pitur gṛhe vipra prāsāde śayanaṃ mama

03,095.017c tathāvidhe tvaṃ śayane mām upaitum ihārhasi

03,095.018a icchāmi tvāṃ sragviṇaṃ ca bhūṣaṇaiś ca vibhūṣitam

03,095.018c upasartuṃ yathākāmaṃ divyābharaṇabhūṣitā

03,095.018d*0484_01 anyathā nopatiṣṭheyaṃ cīrakāṣāyavāsinī

03,095.018d*0484_02 naivāpavitro viprarṣe bhūṣaṇo 'yaṃ kathaṃ cana

03,095.019 agastya uvāca

03,095.019a na vai dhanāni vidyante lopāmudre tathā mama

03,095.019c yathāvidhāni kalyāṇi pitus tava sumadhyame

03,095.020 lopāmudrovāca

03,095.020a īśo 'si tapasā sarvaṃ samāhartum iheśvara

03,095.020c kṣaṇena jīvaloke yad vasu kiṃ cana vidyate

03,095.021 agastya uvāca

03,095.021a evam etad yathāttha tvaṃ tapovyayakaraṃ tu me

03,095.021c yathā tu me na naśyeta tapas tan māṃ pracodaya

03,095.022 lopāmudrovāca

03,095.022a alpāvaśiṣṭaḥ kālo 'yam ṛtau mama tapodhana

03,095.022c na cānyathāham icchāmi tvām upaituṃ kathaṃ cana

03,095.023a na cāpi dharmam icchāmi viloptuṃ te tapodhana

03,095.023c etat tu me yathākāmaṃ saṃpādayitum arhasi

03,095.024 agastya uvāca

03,095.024a yady eṣa kāmaḥ subhage tava buddhyā viniścitaḥ

03,095.024a*0485_01 **** **** mama dharmavilopakaḥ

03,095.024a*0485_02 kāme kṛte cariṣyāmi dharmaṃ dṛṣṭaṃ yathāsmṛti

03,095.024a*0485_03 yady ayaṃ cepsitaḥ kāmaḥ

03,095.024c hanta gacchāmy ahaṃ bhadre cara kāmam iha sthitā

03,096.001 lomaśa uvāca

03,096.001a tato jagāma kauravya so 'gastyo bhikṣituṃ vasu

03,096.001c śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ

03,096.002a sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonim upāgamat

03,096.002c viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇāt susatkṛtam

03,096.003a tasmai cārghyaṃ yathānyāyam ānīya pṛthivīpatiḥ

03,096.003c prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane 'rthitām

03,096.003d*0486_01 kimartham āgamo brahman dhanyo 'smy āgamanena te

03,096.004 agastya uvāca

03,096.004a vittārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate

03,096.004c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha me

03,096.005 lomaśa uvāca

03,096.005a tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat

03,096.005c ato vidvann upādatsva yad atra vasu manyase

03,096.006a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ

03,096.006c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata

03,096.007a sa śrutarvāṇam ādāya vadhryaśvam agamat tataḥ

03,096.007c sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇād yathāvidhi

03,096.008a tayor arghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat

03,096.008c anujñāpya ca papraccha prayojanam upakrame

03,096.008d*0487_01 vada kāmaṃ muniśreṣṭha dhanyo 'smy āgamanena te

03,096.009 agastya uvāca

03,096.009a vittakāmāv iha prāptau viddhy āvāṃ pṛthivīpate

03,096.009c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha nau

03,096.010 lomaśa uvāca

03,096.010a tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat

03,096.010c tato jñātvā samādattāṃ yad atra vyatiricyate

03,096.011a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ

03,096.011c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata

03,096.012a paurukutsaṃ tato jagmus trasadasyuṃ mahādhanam

03,096.012c agastyaś ca śrutarvā ca vadhryaśvaś ca mahīpatiḥ

03,096.013a trasadasyuś ca tān sarvān pratyagṛhṇād yathāvidhi

03,096.013c abhigamya mahārāja viṣayānte savāhanaḥ

03,096.014a arcayitvā yathānyāyam ikṣvākū rājasattamaḥ

03,096.014c samāśvastāṃs tato 'pṛcchat prayojanam upakrame

03,096.015 agastya uvāca

03,096.015a vittakāmān iha prāptān viddhi naḥ pṛthivīpate

03,096.015c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ

03,096.016 lomaśa uvāca

03,096.016a tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat

03,096.016c ato jñātvā samādaddhvaṃ yad atra vyatiricyate

03,096.017a tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatir dvijaḥ

03,096.017c sarvathā prāṇināṃ pīḍām upādānād amanyata

03,096.018a tataḥ sarve sametyātha te nṛpās taṃ mahāmunim

03,096.018c idam ūcur mahārāja samavekṣya parasparam

03,096.019a ayaṃ vai dānavo brahmann ilvalo vasumān bhuvi

03,096.019c tam abhikramya sarve 'dya vayaṃ yācāmahe vasu

03,096.020a teṣāṃ tadāsīd rucitam ilvalasyopabhikṣaṇam

03,096.020c tatas te sahitā rājann ilvalaṃ samupādravan

03,097.001 lomaśa uvāca

03,097.001a ilvalas tān viditvā tu maharṣisahitān nṛpān

03,097.001c upasthitān sahāmātyo viṣayānte 'bhyapūjayat

03,097.002a teṣāṃ tato 'suraśreṣṭha ātithyam akarot tadā

03,097.002c sa saṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā kila

03,097.003a tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ

03,097.003c vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram

03,097.004a athābravīd agastyas tān rājarṣīn ṛṣisattamaḥ

03,097.004c viṣādo vo na kartavyo ahaṃ bhokṣye mahāsuram

03,097.005a dhuryāsanam athāsādya niṣasāda mahāmuniḥ

03,097.005c taṃ paryaveṣad daityendra ilvalaḥ prahasann iva

03,097.006a agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ

03,097.006b*0488_01 bahvannāśāpi te me 'stīty avadad bhakṣayan smayan

03,097.006b*0489_01 vātāpe pratibudhyasva darśayan balatejasī

03,097.006b*0489_02 tapasā durjayo yāvad eṣa tvāṃ nātivartate

03,097.006b*0489_03 tatas tasyodaraṃ bhettuṃ vātāpir vegam āharat

03,097.006b*0489_04 tam abudhyata tejasvī kumbhayonir mahātapāḥ

03,097.006b*0489_05 sa vīryāt tapasogras tu nanarda bhagavān ṛṣiḥ

03,097.006b*0489_06 eṣa jīrṇo 'si vātāpe mayā lokasya śāntaye

03,097.006b*0489_07 ity uktvā svakarāgreṇa udaraṃ samatāḍayat

03,097.006b*0489_08 trir evaṃ pratisaṃrabdhas tejasā prajvalann iva

03,097.006c bhuktavaty asuro ''hvānam akarot tasya ilvalaḥ

03,097.007a tato vāyuḥ prādurabhūd agastyasya mahātmanaḥ

03,097.007b*0490_01 śabdena mahatā tāta garjann iva yathā ghanaḥ

03,097.007b*0490_02 vātāpe niṣkramasveti punaḥ punar uvāca ha

03,097.007b*0490_03 taṃ prahasyābravīd rājann agastyo munisattamaḥ

03,097.007b*0490_04 kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇas tu so 'suraḥ

03,097.007c ilvalaś ca viṣaṇṇo 'bhūd dṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram

03,097.008a prāñjaliś ca sahāmātyair idaṃ vacanam abravīt

03,097.008c kimartham upayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ

03,097.009a pratyuvāca tato 'gastyaḥ prahasann ilvalaṃ tadā

03,097.009c īśaṃ hy asura vidmas tvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram

03,097.010a ime ca nātidhanino dhanārthaś ca mahān mama

03,097.010c yathāśakty avihiṃsyānyān saṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ

03,097.011a tato 'bhivādya tam ṛṣim ilvalo vākyam abravīt

03,097.011c ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu

03,097.012 agastya uvāca

03,097.012a gavāṃ daśa sahasrāṇi rājñām ekaikaśo 'sura

03,097.012c tāvad eva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura

03,097.013a mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaś caiva hiraṇmayaḥ

03,097.013c manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura

03,097.013d*0491_00 lomaśaḥ

03,097.013d*0491_01 ilvalas tu muniṃ prāha sarvam asti yathāttha mām

03,097.013d*0491_02 agastyaḥ

03,097.013d*0491_02 rathaṃ tu yam avoco māṃ nainaṃ vidma hiraṇmayam

03,097.013d*0491_03 na me vāg anṛtā kā cid uktapūrvā mahāsura

03,097.013d*0492_01 sarvam etat pradāsyāmi hiraṇyaṃ gāś ca yad dhanam

03,097.013e jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyaktam eṣa hiraṇmayaḥ

03,097.014 lomaśa uvāca

03,097.014a jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīd dhiraṇmayaḥ

03,097.014c tataḥ pravyathito daityo dadāv abhyadhikaṃ vasu

03,097.015a vivājaś ca suvājaś ca tasmin yuktau rathe hayau

03,097.015c ūhatus tau vasūny āśu tāny agastyāśramaṃ prati

03,097.015e sarvān rājñaḥ sahāgastyān nimeṣād iva bhārata

03,097.015f*0493_01 ilvalas tv anugamyainam agastyaṃ hantum aicchata

03,097.015f*0493_02 bhasma cakre mahātejā huṃkāreṇa mahāsuram

03,097.015f*0494_01 muner āśramam aśvau tau ninyatur vātaraṃhasau

03,097.016a agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayas tadā

03,097.016c kṛtavāṃś ca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam

03,097.017 lopāmudrovāca

03,097.017a kṛtavān asi tat sarvaṃ bhagavan mama kāṅkṣitam

03,097.017c utpādaya sakṛn mahyam apatyaṃ vīryavattaram

03,097.018 agastya uvāca

03,097.018a tuṣṭo 'ham asmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane

03,097.018c vicāraṇām apatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu

03,097.019a sahasraṃ te 'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasaṃmitam

03,097.019c daśa vā śatatulyāḥ syur eko vāpi sahasravat

03,097.020 lopāmudrovāca

03,097.020a sahasrasaṃmitaḥ putra eko me 'stu tapodhana

03,097.020c eko hi bahubhiḥ śreyān vidvān sādhur asādhubhiḥ

03,097.021 lomaśa uvāca

03,097.021a sa tatheti pratijñāya tayā samabhavan muniḥ

03,097.021c samaye samaśīlinyā śraddhāvāñ śraddadhānayā

03,097.022a tata ādhāya garbhaṃ tam agamad vanam eva saḥ

03,097.022c tasmin vanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān

03,097.023a saptame 'bde gate cāpi prācyavat sa mahākaviḥ

03,097.023c jvalann iva prabhāvena dṛḍhasyur nāma bhārata

03,097.023e sāṅgopaniṣadān vedāñ japann eva mahāyaśāḥ

03,097.024a tasya putro 'bhavad ṛṣeḥ sa tejasvī mahān ṛṣiḥ

03,097.024c sa bāla eva tejasvī pitus tasya niveśane

03,097.024e idhmānāṃ bhāram ājahre idhmavāhas tato 'bhavat

03,097.025a tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munis tadā

03,097.025b*0495_01 evaṃ sa janayām āsa bhāratāpatyam uttamam

03,097.025c lebhire pitaraś cāsya lokān rājan yathepsitān

03,097.026a agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ

03,097.026b*0496_01 khyāto bhuvi mahārāja tejasā tasya dhīmataḥ

03,097.026c prāhrādir evaṃ vātāpir agastyena vināśitaḥ

03,097.026c*0497_01 **** **** brahmaghno duṣṭacetanaḥ

03,097.026c*0497_02 evaṃ vināśito rājan

03,097.027a tasyāyam āśramo rājan ramaṇīyo guṇair yutaḥ

03,097.027c eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭam avagāhyatām

03,097.027d@014_0001 vāteritā patākeva virājati nabhastale

03,097.027d@014_0002 pratāryamāṇā kūṭeṣu yathā nimneṣu nityaśaḥ

03,097.027d@014_0003 śilātaleṣu saṃtrastā pannagendravadhūr iva

03,097.027d@014_0004 dakṣiṇāṃ vai diśaṃ sarvāṃ plāvayantī ca mātṛvat

03,097.027d@014_0005 pūrvaṃ śambhor jaṭābhraṣṭā samudramahiṣī priyā

03,097.027d@014_0006 lomaśa uvāca

03,097.027d@014_0006 asyāṃ nadyāṃ supuṇyāyāṃ yatheṣṭam avagāhyatām

03,097.027d@014_0007 yudhiṣṭhira nibodhedaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

03,097.027d@014_0008 bhṛgos tīrthaṃ mahārāja maharṣigaṇasevitam

03,097.027d@014_0009 yatropaspṛṣṭavān rāmo hṛtaṃ tejas tadāptavān

03,097.027d@014_0010 atra tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava

03,097.027d@014_0011 duryodhanahṛtaṃ tejaḥ punar ādātum arhasi

03,097.027d@014_0012 kṛtavaireṇa rāmeṇa yathā copahṛtaṃ punaḥ

03,097.027d@014_0012 vaiśaṃpāyana uvāca

03,097.027d@014_0013 sa tatra bhrātṛbhiś caiva kṛṣṇayā caiva pāṇḍavaḥ

03,097.027d@014_0014 snātvā devān pitṝṃś caiva tarpayām āsa bhārata

03,097.027d@014_0015 tasya tīrthasya rūpaṃ vai dīptād dīptataraṃ babhau

03,097.027d@014_0016 apradhṛṣyataraś cāsīc chātravāṇāṃ nararṣabha

03,097.027d@014_0017 apṛcchac caiva rājendra lomaśaṃ pāṇḍunandanaḥ

03,097.027d@014_0018 bhagavan kimarthaṃ rāmasya hṛtam āsīd vapuḥ prabho

03,097.027d@014_0019 lomaśa uvāca

03,097.027d@014_0019 kathaṃ pratyāhṛtaṃ caiva etad ācakṣva pṛcchataḥ

03,097.027d@014_0020 śṛṇu rāmasya rājendra bhārgavasya ca dhīmataḥ

03,097.027d@014_0021 jāto daśarathasyāsīt putro rāmo mahātmanaḥ

03,097.027d@014_0022 viṣṇuḥ svena śarīreṇa rāvaṇasya vadhāya vai

03,097.027d@014_0023 paśyāmas tam ayodhyāyāṃ jātaṃ dāśarathiṃ tataḥ

03,097.027d@014_0024 ṛcīkanandano rāmo bhārgavo reṇukāsutaḥ

03,097.027d@014_0025 tasya dāśaratheḥ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,097.027d@014_0026 kautūhalānvito rāmas tv ayodhyām agamat punaḥ

03,097.027d@014_0027 dhanur ādāya tad divyaṃ kṣatriyāṇāṃ nibarhaṇam

03,097.027d@014_0028 jijñāsamāno rāmasya vīryaṃ dāśarathes tadā

03,097.027d@014_0029 taṃ vai daśarathaḥ śrutvā viṣayāntam upāgamat

03,097.027d@014_0030 preṣayām āsa rāmasya rāmaṃ putraṃ puraskṛtam

03,097.027d@014_0031 sa tam abhyāgataṃ dṛṣṭvā udyatāstram avasthitam

03,097.027d@014_0032 prahasann iva kaunteya rāmo vacanam abravīt

03,097.027d@014_0033 kṛtakālaṃ hi rājendra dhanur etan mayā vibho

03,097.027d@014_0034 samāropaya yatnena yadi śaknoṣi pārthiva

03,097.027d@014_0035 ity uktas tv āha bhagavaṃs tvaṃ nādhikṣeptum arhasi

03,097.027d@014_0036 nāham apy adhamo dharme kṣatriyāṇāṃ dvijātiṣu

03,097.027d@014_0037 ikṣvākūṇāṃ viśeṣeṇa bāhuvīrye na katthanam

03,097.027d@014_0038 tam evaṃvādinaṃ tatra rāmo vacanam abravīt

03,097.027d@014_0039 alaṃ vai vyapadeśena dhanur āyaccha rāghava

03,097.027d@014_0040 tato jagrāha roṣeṇa kṣatriyarṣabhasūdanam

03,097.027d@014_0041 rāmo dāśarathir divyaṃ hastād rāmasya kārmukam

03,097.027d@014_0042 dhanur āropayām āsa salīla iva bhārata

03,097.027d@014_0043 jyāśabdam akaroc caiva smayamānaḥ sa vīryavān

03,097.027d@014_0044 tasya śabdasya bhūtāni vitrasanty aśaner iva

03,097.027d@014_0045 athābravīt tadā rāmo rāmaṃ dāśarathis tadā

03,097.027d@014_0046 idam āropitaṃ brahman kim anyat karavāṇi te

03,097.027d@014_0047 tasya rāmo dadau divyaṃ jāmadagnyo mahātmanaḥ

03,097.027d@014_0048 śaram ākarṇadeśāntam ayam ākṛṣyatām iti

03,097.027d@014_0049 etac chrutvābravīd rāmaḥ pradīpta iva manyunā

03,097.027d@014_0050 śrūyate kṣamyate caiva darpapūrṇo 'si bhārgava

03,097.027d@014_0051 tvayā hy adhigataṃ tejaḥ kṣatriyebhyo viśeṣataḥ

03,097.027d@014_0052 pitāmahaprasādena tena māṃ kṣipasi dhruvam

03,097.027d@014_0053 paśya māṃ svena rūpeṇa cakṣus te vitarāmy aham

03,097.027d@014_0054 tato rāmaśarīre vai rāmaḥ paśyati bhārgavaḥ

03,097.027d@014_0055 ādityān savasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān

03,097.027d@014_0056 pitaro hutāśanaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā

03,097.027d@014_0057 gandharvā rākṣasā yakṣā nadyas tīrthāni yāni ca

03,097.027d@014_0058 ṛṣayo vālakhilyāś ca brahmabhūtāḥ sanātanāḥ

03,097.027d@014_0059 devarṣayaś ca kārtsnyena samudrāḥ parvatās tathā

03,097.027d@014_0060 vedāś ca sopaniṣado vaṣaṭkāraiḥ sahādhvaraiḥ

03,097.027d@014_0061 cetomanti ca sāmāni dhanurvedaś ca bhārata

03,097.027d@014_0062 meghavṛndāni varṣāṇi vidyutaś ca yudhiṣṭhira

03,097.027d@014_0063 tataḥ sa bhagavān viṣṇus taṃ vai bāṇaṃ mumoca ha

03,097.027d@014_0064 śuṣkāśanisamākīrṇaṃ maholkābhiś ca bhārata

03,097.027d@014_0065 pāṃsuvarṣeṇa mahatā meghavarṣaiś ca bhūtalam

03,097.027d@014_0066 bhūmikampaiś ca nirghātair nādaiś ca vipulair api

03,097.027d@014_0067 sa rāmaṃ vihvalaṃ kṛtvā tejaś cākṣipya kevalam

03,097.027d@014_0068 āgacchaj jvalito bāṇo rāmabāhupracoditaḥ

03,097.027d@014_0069 sa tu vihvalatāṃ gatvā pratilabhya ca cetanām

03,097.027d@014_0070 rāmaḥ pratyāgataprāṇaḥ prāṇamad viṣṇutejasam

03,097.027d@014_0071 viṣṇunā so 'bhyanujñāto mahendram agamat punaḥ

03,097.027d@014_0072 bhītas tu tatra nyavasad vrīḍitas tu mahātapāḥ

03,097.027d@014_0073 tataḥ saṃvatsare 'tīte hṛtaujasam avasthitam

03,097.027d@014_0074 nirmadaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā pitaro rāmam abruvan

03,097.027d@014_0075 na vai samyag idaṃ putra viṣṇum āsādya vai kṛtam

03,097.027d@014_0076 sa hi pūjyaś ca mānyaś ca triṣu lokeṣu sarvadā

03,097.027d@014_0077 gaccha putra nadīṃ puṇyāṃ vadhūsarakṛtāhvayām

03,097.027d@014_0078 tatropaspṛśya tīrtheṣu punar vapur avāpsyasi

03,097.027d@014_0079 dīptodaṃ nāma tat tīrthaṃ yatra te prapitāmahaḥ

03,097.027d@014_0080 bhṛgur devayuge rāma taptavān uttamaṃ tapaḥ

03,097.027d@014_0081 tat tathā kṛtavān rāmaḥ kaunteya vacanāt pituḥ

03,097.027d@014_0082 prāptavāṃś ca punatejas tīrthe 'smin pāṇḍunandana

03,097.027d@014_0083 etad īdṛśakaṃ tāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

03,097.027d@014_0084 prāptam āsīn mahārāja viṣṇum āsādya vai purā

03,098.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,098.001a bhūya evāham icchāmi maharṣes tasya dhīmataḥ

03,098.001c karmaṇāṃ vistaraṃ śrotum agastyasya dvijottama

03,098.002 lomaśa uvāca

03,098.002a śṛṇu rājan kathāṃ divyām adbhutām atimānuṣīm

03,098.002c agastyasya mahārāja prabhāvam amitātmanaḥ

03,098.003a āsan kṛtayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ

03,098.003c kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ

03,098.004a te tu vṛtraṃ samāśritya nānāpraharaṇodyatāḥ

03,098.004c samantāt paryadhāvanta mahendrapramukhān surān

03,098.005a tato vṛtravadhe yatnam akurvaṃs tridaśāḥ purā

03,098.005c puraṃdaraṃ puraskṛtya brahmāṇam upatasthire

03,098.006a kṛtāñjalīṃs tu tān sarvān parameṣṭhī uvāca ha

03,098.006c viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yad vaḥ kāryaṃ cikīrṣitam

03,098.007a tam upāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha

03,098.007c dadhīca iti vikhyāto mahān ṛṣir udāradhīḥ

03,098.008a taṃ gatvā sahitāḥ sarve varaṃ vai saṃprayācata

03,098.008c sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā

03,098.009a sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvair bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ

03,098.009c svāny asthīni prayaccheti trailokyasya hitāya vai

03,098.009e sa śarīraṃ samutsṛjya svāny asthīni pradāsyati

03,098.010a tasyāsthibhir mahāghoraṃ vajraṃ saṃbhriyatāṃ dṛḍham

03,098.010c mahac chatruhaṇaṃ tīkṣṇaṃ ṣaḍaśraṃ bhīmanisvanam

03,098.011a tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ

03,098.011c etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ tasmāc chīghraṃ vidhīyatām

03,098.012a evam uktās tato devā anujñāpya pitāmaham

03,098.012c nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ

03,098.013a sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam

03,098.013c ṣaṭpadodgītaninadair vighuṣṭaṃ sāmagair iva

03,098.013e puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam

03,098.014a mahiṣaiś ca varāhaiś ca sṛmaraiś camarair api

03,098.014c tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ

03,098.015a kareṇubhir vāraṇaiś ca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ

03,098.015c saro 'vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantād anunāditam

03,098.016a siṃhavyāghrair mahānādān nadadbhir anunāditam

03,098.016c aparaiś cāpi saṃlīnair guhākandaravāsibhiḥ

03,098.017a teṣu teṣv avakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam

03,098.017c triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramam āgaman

03,098.018a tatrāpaśyan dadhīcaṃ te divākarasamadyutim

03,098.018c jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham

03,098.019a tasya pādau surā rājann abhivādya praṇamya ca

03,098.019c ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā

03,098.020a tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ; surottamāṃs tān idam abhyuvāca

03,098.020c karomi yad vo hitam adya devāḥ; svaṃ cāpi dehaṃ tv aham utsṛjāmi

03,098.021a sa evam uktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ; prāṇān vaśī svān sahasotsasarja

03,098.021c tataḥ surās te jagṛhuḥ parāsor; asthīni tasyātha yathopadeśam

03,098.022a prahṛṣṭarūpāś ca jayāya devās; tvaṣṭāram āgamya tam artham ūcuḥ

03,098.022c tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya; prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt

03,098.023a cakāra vajraṃ bhṛśam ugrarūpaṃ; kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ

03,098.023c anena vajrapravareṇa deva; bhasmīkuruṣvādya surārim ugram

03,098.024a tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai; praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ

03,098.024c tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṃdaras tu; vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato 'bhyagṛhṇāt

03,099.001 lomaśa uvāca

03,099.001a tataḥ sa vajrī balibhir daivatair abhirakṣitaḥ

03,099.001c āsasāda tato vṛtraṃ sthitam āvṛtya rodasī

03,099.002a kālakeyair mahākāyaiḥ samantād abhirakṣitam

03,099.002c samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgair iva parvataiḥ

03,099.003a tato yuddhaṃ samabhavad devānāṃ saha dānavaiḥ

03,099.003c muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat

03,099.004a udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ

03,099.004c āsīt sutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣv abhipātyatām

03,099.005a śirobhiḥ prapatadbhiś ca antarikṣān mahītalam

03,099.005c tālair iva mahīpāla vṛntād bhraṣṭair adṛśyata

03,099.006a te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ

03,099.006c tridaśān abhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ

03,099.007a teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām

03,099.007c na śekus tridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravan bhayāt

03,099.008a tān dṛṣṭvā dravato bhītān sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ

03,099.008c vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahad āviśat

03,099.008d*0498_01 kāleyabhayasaṃtrasto devaḥ sākṣāt puraṃdaraḥ

03,099.008d*0498_02 jagāma śaraṇaṃ śīghraṃ taṃ tu nārāyaṇaṃ prabhum

03,099.009a taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ

03,099.009c svatejo vyadadhāc chakre balam asya vivardhayan

03,099.010a viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇās tataḥ

03,099.010c svaṃ svaṃ tejaḥ samādadhyus tathā brahmarṣayo 'malāḥ

03,099.011a sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha

03,099.011c ṛṣibhiś ca mahābhāgair balavān samapadyata

03,099.012a jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu; nanāda vṛtro mahato ninādān

03,099.012c tasya praṇādena dharā diśaś ca; khaṃ dyaur nagāś cāpi cacāla sarvam

03,099.013a tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ; śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam

03,099.013c bhaye nimagnas tvaritaṃ mumoca; vajraṃ mahat tasya vadhāya rājan

03,099.014a sa śakravajrābhihataḥ papāta; mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī

03,099.014c yathā mahāñ śailavaraḥ purastāt; sa mandaro viṣṇukarāt pramuktaḥ

03,099.015a tasmin hate daityavare bhayārtaḥ; śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum

03,099.015c vajraṃ na mene svakarāt pramuktaṃ; vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayān na mene

03,099.016a sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā; maharṣayaś cendram abhiṣṭuvantaḥ

03,099.016b*0499_01 vṛtraṃ hataṃ saṃdadṛśuḥ pṛthivyāṃ

03,099.016b*0499_02 vajrāhataṃ śailam ivāvakīrṇam

03,099.016c sarvāṃś ca daityāṃs tvaritāḥ sametya; jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān

03,099.017a te vadhyamānās tridaśais tadānīṃ; samudram evāviviśur bhayārtāḥ

03,099.017c praviśya caivodadhim aprameyaṃ; jhaṣākulaṃ ratnasamākulaṃ ca

03,099.018a tadā sma mantraṃ sahitāḥ pracakrus; trailokyanāśārtham abhismayantaḥ

03,099.018c tatra sma ke cin matiniścayajñās; tāṃs tān upāyān anuvarṇayanti

03,099.019a teṣāṃ tu tatra kramakālayogād; ghorā matiś cintayatāṃ babhūva

03,099.019c ye santi vidyātapasopapannās; teṣāṃ vināśaḥ prathamaṃ tu kāryaḥ

03,099.020a lokā hi sarve tapasā dhriyante; tasmāt tvaradhvaṃ tapasaḥ kṣayāya

03,099.020c ye santi ke cid dhi vasuṃdharāyāṃ; tapasvino dharmavidaś ca tajjñāḥ

03,099.020e teṣāṃ vadhaḥ kriyatāṃ kṣipram eva; teṣu pranaṣṭeṣu jagat pranaṣṭam

03,099.021a evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā; jagadvināśe paramaprahṛṣṭāḥ

03,099.021c durgaṃ samāśritya mahormimantaṃ; ratnākaraṃ varuṇasyālayaṃ sma

03,100.001 lomaśa uvāca

03,100.001a samudraṃ te samāśritya vāruṇaṃ nidhim ambhasām

03,100.001c kāleyāḥ saṃpravartanta trailokyasya vināśane

03,100.002a te rātrau samabhikruddhā bhakṣayanti sadā munīn

03,100.002c āśrameṣu ca ye santi punyeṣv āyataneṣu ca

03,100.003a vasiṣṭhasyāśrame viprā bhakṣitās tair durātmabhiḥ

03,100.003c aśītiśatam aṣṭau ca nava cānye tapasvinaḥ

03,100.004a cyavanasyāśramaṃ gatvā puṇyaṃ dvijaniṣevitam

03,100.004c phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śatam

03,100.005a evaṃ rātrau sma kurvanti viviśuś cārṇavaṃ divā

03,100.005b*0500_01 kāleyās te durātmāno bhakṣayantas tapodhanān

03,100.005c bharadvājāśrame caiva niyatā brahmacāriṇaḥ

03,100.005e vāyvāhārāmbubhakṣāś ca viṃśatiḥ saṃnipātitāḥ

03,100.006a evaṃ krameṇa sarvāṃs tān āśramān dānavās tadā

03,100.006c niśāyāṃ paridhāvanti mattā bhujabalāśrayāt

03,100.006e kālopasṛṣṭāḥ kāleyā ghnanto dvijagaṇān bahūn

03,100.007a na cainān anvabudhyanta manujā manujottama

03,100.007c evaṃ pravṛttān daityāṃs tāṃs tāpaseṣu tapasviṣu

03,100.007d*0501_01 kṣayāya jagataḥ krūrāḥ paryaṭanti sma medinīm

03,100.008a prabhāte samadṛśyanta niyatāhārakarśitāḥ

03,100.008c mahītalasthā munayaḥ śarīrair gatajīvitaiḥ

03,100.009a kṣīṇamāṃsair virudhirair vimajjāntrair visaṃdhibhiḥ

03,100.009c ākīrṇair ācitā bhūmiḥ śaṅkhānām iva rāśibhiḥ

03,100.010a kalaśair vipraviddhaiś ca sruvair bhagnais tathaiva ca

03,100.010c vikīrṇair agnihotraiś ca bhūr babhūva samāvṛtā

03,100.011a niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ naṣṭayajñotsavakriyam

03,100.011c jagad āsīn nirutsāhaṃ kāleyabhayapīḍitam

03,100.012a evaṃ prakṣīyamāṇāś ca mānavā manujeśvara

03,100.012c ātmatrāṇaparā bhītāḥ prādravanta diśo bhayāt

03,100.013a ke cid guhāḥ praviviśur nirjharāṃś cāpare śritāḥ

03,100.013c apare maraṇodvignā bhayāt prānān samutsṛjan

03,100.014a ke cid atra maheṣvāsāḥ śūrāḥ paramadarpitāḥ

03,100.014c mārgamāṇāḥ paraṃ yatnaṃ dānavānāṃ pracakrire

03,100.015a na caitān adhijagmus te samudraṃ samupāśritān

03,100.015c śramaṃ jagmuś ca paramam ājagmuḥ kṣayam eva ca

03,100.016a jagaty upaśamaṃ yāte naṣṭayajñotsavakriye

03,100.016c ājagmuḥ paramām ārtiṃ tridaśā manujeśvara

03,100.017a sametya samahendrāś ca bhayān mantraṃ pracakrire

03,100.017b*0502_01 śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ nārāyaṇam ajaṃ vibhum

03,100.017c nārāyaṇaṃ puraskṛtya vaikuṇṭham aparājitam

03,100.018a tato devāḥ sametās te tadocur madhusūdanam

03,100.018c tvaṃ naḥ sraṣṭā ca pātā ca bhartā ca jagataḥ prabho

03,100.018e tvayā sṛṣṭam idaṃ sarvaṃ yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati

03,100.018f*0503_01 tvayy eva puṇḍarīkākṣa punas tat pravilīyate

03,100.019a tvayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrāt puṣkarekṣaṇa

03,100.019c vārāhaṃ rūpam āsthāya jagadarthe samuddhṛtā

03,100.020a ādidaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipus tvayā

03,100.020c nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣottama

03,100.021a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliś cāpi mahāsuraḥ

03,100.021c vāmanaṃ vapur āśritya trailokyād bhraṃśitas tvayā

03,100.022a asuraś ca maheṣvāso jambha ity abhiviśrutaḥ

03,100.022c yajñakṣobhakaraḥ krūras tvayaiva vinipātitaḥ

03,100.023a evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

03,100.023c asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana

03,100.024a tasmāt tvāṃ deva deveśa lokārthaṃ jñāpayāmahe

03,100.024c rakṣa lokāṃś ca devāṃś ca śakraṃ ca mahato bhayāt

03,100.024d*0504_01 śaraṇāgatasaṃtrāṇe tvam eko 'si dṛḍhavrataḥ

03,101.001 devā ūcuḥ

03,101.001a itaḥ pradānād vartante prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ

03,101.001c tā bhāvitā bhāvayanti havyakavyair divaukasaḥ

03,101.002a lokā hy evaṃ vartayanti anyonyaṃ samupāśritāḥ

03,101.002c tvatprasādān nirudvignās tvayaiva parirakṣitāḥ

03,101.003a idaṃ ca samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayam uttamam

03,101.003c na ca jānīma keneme rātrau vadhyanti brāhmaṇāḥ

03,101.004a kṣīṇeṣu ca brāhmaṇeṣu pṛthivī kṣayam eṣyati

03,101.004c tataḥ pṛthivyāṃ kṣīṇāyāṃ tridivaṃ kṣayam eṣyati

03,101.005a tvatprasādān mahābāho lokāḥ sarve jagatpate

03,101.005c vināśaṃ nādhigaccheyus tvayā vai parirakṣitāḥ

03,101.006 viṣṇur uvāca

03,101.006a viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam

03,101.006c bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ

03,101.007a kāleya iti vikhyāto gaṇaḥ paramadāruṇaḥ

03,101.007c taiś ca vṛtraṃ samāśritya jagat sarvaṃ prabādhitam

03,101.008a te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā

03,101.008c jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam

03,101.009a te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam

03,101.009c utsādanārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti munīn iha

03,101.010a na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te

03,101.010c samudrasya kṣaye buddhir bhavadbhiḥ saṃpradhāryatām

03,101.010e agastyena vinā ko hi śakto 'nyo 'rṇavaśoṣaṇe

03,101.010f*0505_01 anyathā hi na śakyās te vinā sāgaraśoṣaṇam

03,101.011a etac chrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam

03,101.011b*0506_01 viṣṇum eva puraskṛtya brahmāṇaṃ samupasthitāḥ

03,101.011b*0506_02 te tasmai praṇatā bhūtvā tam evārthaṃ nyavedayan

03,101.011b*0506_03 sarvalokavināśārthaṃ kāleyāḥ kṛtaniścayāḥ

03,101.011b*0506_04 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā padmayoniḥ sanātanaḥ

03,101.011b*0506_05 uvāca paramaprītas tridaśān arthavad vacaḥ

03,101.011b*0506_06 viditaṃ me surāḥ sarvaṃ dānavānāṃ viceṣṭitam

03,101.011b*0506_07 manuṣyādeś ca nidhanaṃ kāleyaiḥ kālacoditaiḥ

03,101.011b*0506_08 kṣayas teṣām anuprāptaḥ kālenopahatāś ca ye

03,101.011b*0506_09 upāyaṃ saṃpravakṣyāmi samudrasya viśoṣaṇe

03,101.011b*0506_10 agastya iti vikhyāto vāruṇiḥ susamāhitaḥ

03,101.011b*0506_11 tam upāgamya sahitā imam arthaṃ prayācata

03,101.011b*0506_12 sa hi śakto mahātejāḥ kṣaṇāt pātuṃ mahodadhim

03,101.011b*0506_13 samudre ca kṣayaṃ nīte kāleyān nihaniṣyatha

03,101.011b*0506_14 evaṃ śrutvā vaco devā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

03,101.011c parameṣṭhinam ājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ

03,101.012a tatrāpaśyan mahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam

03,101.012c upāsyamānam ṛṣibhir devair iva pitāmaham

03,101.013a te 'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇim acyutam

03,101.013c āśramasthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svair abhiṣṭuvan

03,101.014 devā ūcuḥ

03,101.014a nahuṣeṇābhitaptānāṃ tvaṃ lokānāṃ gatiḥ purā

03,101.014c bhraṃśitaś ca suraiśvaryāl lokārthaṃ lokakaṇṭakaḥ

03,101.015a krodhāt pravṛddhaḥ sahasā bhāskarasya nagottamaḥ

03,101.015c vacas tavānatikrāman vindhyaḥ śailo na vardhate

03,101.016a tamasā cāvṛte loke mṛtyunābhyarditāḥ prajāḥ

03,101.016c tvām eva nātham āsādya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ

03,101.017a asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityaśo bhagavān gatiḥ

03,101.017c tatas tv ārtāḥ prayācāmas tvāṃ varaṃ varado hy asi

03,102.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,102.001a kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ

03,102.001c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune

03,102.002 lomaśa uvāca

03,102.002a adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam

03,102.002c udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇam avartata

03,102.003a taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryam athābravīt

03,102.003c yathā hi merur bhavatā nityaśaḥ parigamyate

03,102.003e pradakṣiṇaṃ ca kriyate mām evaṃ kuru bhāskara

03,102.004a evam uktas tataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata

03,102.004c nāham ātmecchayā śaila karomy enaṃ pradakṣiṇam

03,102.004e eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat

03,102.005a evam uktas tataḥ krodhāt pravṛddhaḥ sahasācalaḥ

03,102.005c sūryācandramasor mārgaṃ roddhum icchan paraṃtapa

03,102.006a tato devāḥ sahitāḥ sarva eva; sendrāḥ samāgamya mahādrirājam

03,102.006c nivārayām āsur upāyatas taṃ; na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra

03,102.007a athābhijagmur munim āśramasthaṃ; tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham

03,102.007c agastyam atyadbhutavīryadīptaṃ; taṃ cārtham ūcuḥ sahitāḥ surās te

03,102.008 devā ūcuḥ

03,102.008a sūryācandramasor mārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā

03,102.008c śailarājo vṛṇoty eṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ

03,102.009a taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaś cid dvijottama

03,102.009c ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmād enaṃ nivāraya

03,102.010 lomaśa uvāca

03,102.010a tac chrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailam abhyagāt

03,102.010c so 'bhigamyābravīd vindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ

03,102.011a mārgam icchāmy ahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama

03,102.011c dakṣiṇām abhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kena cit

03,102.012a yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvat tvaṃ pratipālaya

03,102.012c nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ

03,102.013a evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana

03,102.013c adyāpi dakṣiṇād deśād vāruṇir na nivartate

03,102.014a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate

03,102.014c agastyasya prabhāvena yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

03,102.015a kāleyās tu yathā rājan suraiḥ sarvair niṣūditāḥ

03,102.015c agastyād varam āsādya tan me nigadataḥ śṛṇu

03,102.016a tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇir abravīt

03,102.016c kimartham abhiyātāḥ stha varaṃ mattaḥ kim icchatha

03,102.016e evam uktās tatas tena devās taṃ munim abruvan

03,102.016f*0507_01 sarve prāñjalayo bhūtvā puraṃdarapurogamāḥ

03,102.017a evaṃ tvayecchāma kṛtaṃ maharṣe; mahārṇavaṃ pīyamānaṃ mahātman

03,102.017c tato vadhiṣyāma sahānubandhān; kāleyasaṃjñān suravidviṣas tān

03,102.018a tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munir abravīt

03,102.018c kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ ca mahat sukham

03,102.019a evam uktvā tato 'gacchat samudraṃ saritāṃ patim

03,102.019c ṛṣibhiś ca tapaḥsiddhaiḥ sārdhaṃ devaiś ca suvrataḥ

03,102.020a manuṣyoragagandharvayakṣakiṃpuruṣās tathā

03,102.020c anujagmur mahātmānaṃ draṣṭukāmās tad adbhutam

03,102.021a tato 'bhyagacchan sahitāḥ samudraṃ bhīmanisvanam

03,102.021c nṛtyantam iva cormībhir valgantam iva vāyunā

03,102.022a hasantam iva phenaughaiḥ skhalantaṃ kandareṣu ca

03,102.022c nānāgrāhasamākīrṇaṃ nānādvijagaṇāyutam

03,102.023a agastyasahitā devāḥ sagandharvamahoragāḥ

03,102.023c ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ samāsedur mahodadhim

03,103.001 lomaśa uvāca

03,103.001a samudraṃ sa samāsādya vāruṇir bhagavān ṛṣiḥ

03,103.001c uvāca sahitān devān ṛṣīṃś caiva samāgatān

03,103.002a eṣa lokahitārthaṃ vai pibāmi varuṇālayam

03,103.002c bhavadbhir yad anuṣṭheyaṃ tac chīghraṃ saṃvidhīyatām

03,103.003a etāvad uktvā vacanaṃ maitrāvaruṇir acyutaḥ

03,103.003c samudram apibat kruddhaḥ sarvalokasya paśyataḥ

03,103.004a pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ

03,103.004c vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ stutibhiś cāpy apūjayan

03,103.005a tvaṃ nas trātā vidhātā ca lokānāṃ lokabhāvanaḥ

03,103.005c tvatprasādāt samucchedaṃ na gacchet sāmaraṃ jagat

03,103.006a saṃpūjyamānas tridaśair mahātmā; gandharvatūryeṣu nadatsu sarvaśaḥ

03,103.006c divyaiś ca puṣpair avakīryamāṇo; mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra

03,103.007a dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ; surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ

03,103.007c pragṛhya divyāni varāyudhāni; tān dānavāñ jaghnur adīnasattvāḥ

03,103.008a te vadhyamānās tridaśair mahātmabhir; mahābalair vegibhir unnadadbhiḥ

03,103.008c na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ; vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasām

03,103.009a te vadhyamānās tridaśair dānavā bhīmanisvanāḥ

03,103.009c cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrtam iva bhārata

03,103.010a te pūrvaṃ tapasā dagdhā munibhir bhāvitātmabhiḥ

03,103.010c yatamānāḥ paraṃ śaktyā tridaśair viniṣūditāḥ

03,103.011a te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṇḍalāṅgadadhāriṇaḥ

03,103.011c nihatya bahv aśobhanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ

03,103.012a hataśeṣās tataḥ ke cit kāleyā manujottama

03,103.012c vidārya vasudhāṃ devīṃ pātālatalam āśritāḥ

03,103.013a nihatān dānavān dṛṣṭvā tridaśā munipuṃgavam

03,103.013c tuṣṭuvur vividhair vākyair idaṃ caivābruvan vacaḥ

03,103.014a tvatprasādān mahābhāga lokaiḥ prāptaṃ mahat sukham

03,103.014c tvattejasā ca nihatāḥ kāleyāḥ krūravikramāḥ

03,103.015a pūrayasva mahābāho samudraṃ lokabhāvana

03,103.015c yat tvayā salilaṃ pītaṃ tad asmin punar utsṛja

03,103.016a evam uktaḥ pratyuvāca bhagavān munipuṃgavaḥ

03,103.016b*0508_01 tāṃs tathā sahitān devān agastyaḥ sapuraṃdarān

03,103.016c jīrṇaṃ tad dhi mayā toyam upāyo 'nyaḥ pracintyatām

03,103.016e pūraṇārthaṃ samudrasya bhavadbhir yatnam āsthitaiḥ

03,103.017a etac chrutvā tu vacanaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ

03,103.017c vismitāś ca viṣaṇṇāś ca babhūvuḥ sahitāḥ surāḥ

03,103.018a parasparam anujñāpya praṇamya munipuṃgavam

03,103.018c prajāḥ sarvā mahārāja viprajagmur yathāgatam

03,103.019a tridaśā viṣṇunā sārdham upajagmuḥ pitāmaham

03,103.019c pūraṇārthaṃ samudrasya mantrayitvā punaḥ punaḥ

03,103.019d*0509_01 te dhātāram upāgamya tridaśāḥ saha viṣṇunā

03,103.019e ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāgarasyābhipūraṇam

03,104.001 lomaśa uvāca

03,104.001a tān uvāca sametāṃs tu brahmā lokapitāmahaḥ

03,104.001b*0510_01 nirhrādinyā girā rājan devān āśvāsayaṃs tadā

03,104.001c gacchadhvaṃ vibudhāḥ sarve yathākāmaṃ yathepsitam

03,104.002a mahatā kālayogena prakṛtiṃ yāsyate 'rṇavaḥ

03,104.002c jñātīn vai kāraṇaṃ kṛtvā mahārājño bhagīrathāt

03,104.002d*0511_01 ānayiṣyad yadā gaṅgāṃ tadā pūrṇo bhaviṣyati

03,104.002d*0512_01 pitāmahavacaḥ śrutvā sarve vibudhasattamāḥ

03,104.002d*0512_02 kālayogaṃ pratīkṣanto jagmuś cāpi yathāgatam

03,104.002d*0513_01 pūrayiṣyati toyaughaiḥ samudraṃ nidhim ambhasām

03,104.003 yudhiṣṭhira uvāca

03,104.003a kathaṃ vai jñātayo brahman kāraṇaṃ cātra kiṃ mune

03,104.003c kathaṃ samudraḥ pūrṇaś ca bhagīrathapariśramāt

03,104.004a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana

03,104.004c kathyamānaṃ tvayā vipra rājñāṃ caritam uttamam

03,104.005 vaiśaṃpāyana uvāca

03,104.005a evam uktas tu viprendro dharmarājñā mahātmanā

03,104.005c kathayām āsa māhātmyaṃ sagarasya mahātmanaḥ

03,104.006 lomaśa uvāca

03,104.006a ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ

03,104.006c rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān

03,104.007a sa haihayān samutsādya tālajaṅghāṃś ca bhārata

03,104.007c vaśe ca kṛtvā rājño 'nyān svarājyam anvaśāsata

03,104.008a tasya bhārye tv abhavatāṃ rūpayauvanadarpite

03,104.008c vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha

03,104.009a sa putrakāmo nṛpatis tatāpa sumahat tapaḥ

03,104.009c patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girim āśritaḥ

03,104.010a sa tapyamānaḥ sumahat tapo yogasamanvitaḥ

03,104.010c āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam

03,104.011a śaṃkaraṃ bhavam īśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam

03,104.011c tryambakaṃ śivam ugreśaṃ bahurūpam umāpatim

03,104.011d*0514_01 lokadhātāram ajaram amareśaṃ purātanam

03,104.011d*0514_02 digvāsasaṃ vṛṣaratham acintyādbhutayoginam

03,104.012a sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ

03,104.012c praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata

03,104.013a taṃ prītimān haraḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam

03,104.013c yasmin vṛto muhūrte 'haṃ tvayeha nṛpate varam

03,104.014a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ

03,104.014c ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama

03,104.015a te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva

03,104.015c eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati

03,104.015e evam uktvā tu taṃ rudras tatraivāntaradhīyata

03,104.016a sa cāpi sagaro rājā jagāma svaṃ niveśanam

03,104.016c patnībhyāṃ sahitas tāta so 'tihṛṣṭamanās tadā

03,104.016d*0515_01 kālaṃ śaṃbhuvaraprāptaṃ pratīkṣan sagaro 'nayat

03,104.017a tasyātha manujaśreṣṭha te bhārye kamalekṣaṇe

03,104.017c vaidarbhī caiva śaibyā ca garbhiṇyau saṃbabhūvatuḥ

03,104.018a tataḥ kālena vaidarbhī garbhālābuṃ vyajāyata

03,104.018c śaibyā ca suṣuve putraṃ kumāraṃ devarūpiṇam

03,104.019a tadālābuṃ samutsraṣṭuṃ manaś cakre sa pārthivaḥ

03,104.019c athāntarikṣāc chuśrāva vācaṃ gambhīranisvanām

03,104.020a rājan mā sāhasaṃ kārṣīḥ putrān na tyaktum arhasi

03,104.020c alābumadhyān niṣkṛṣya bījaṃ yatnena gopyatām

03,104.021a sopasvedeṣu pātreṣu ghṛtapūrṇeṣu bhāgaśaḥ

03,104.021c tataḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ prāpsyasi pārthiva

03,104.022a mahādevena diṣṭaṃ te putrajanma narādhipa

03,104.022c anena kramayogena mā te buddhir ato 'nyathā

03,105.001 lomaśa uvāca

03,105.001a etac chrutvāntarikṣāc ca sa rājā rājasattama

03,105.001c yathoktaṃ tac cakārātha śraddadhad bharatarṣabha

03,105.001d*0516_01 ekaikaśas tataḥ kṛtvā bījaṃ bījaṃ narādhipaḥ

03,105.001d*0516_02 ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu tān bhāgān vidadhe tataḥ

03,105.001d*0516_03 dhātrīś caikaikaśaḥ prādāt putrarakṣaṇatatparaḥ

03,105.001d*0516_04 tataḥ kālena mahatā samuttasthur mahābalāḥ

03,105.002a ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyāpratimatejasaḥ

03,105.002c rudraprasādād rājarṣeḥ samajāyanta pārthiva

03,105.003a te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ

03,105.003c bahutvāc cāvajānantaḥ sarvāṃl lokān sahāmarān

03,105.004a tridaśāṃś cāpy abādhanta tathā gandharvarākṣasān

03,105.004c sarvāṇi caiva bhūtāni śūrāḥ samaraśālinaḥ

03,105.005a vadhyamānās tato lokāḥ sāgarair mandabuddhibhiḥ

03,105.005c brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ

03,105.006a tān uvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ

03,105.006c gacchadhvaṃ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṃ yathāgatam

03,105.007a nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kṣayo mahān

03,105.007c bhaviṣyati mahāghoraḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ surāḥ

03,105.007d*0517_01 kapilaṃ te samāsādya vinaśiṣyanty asaṃśayam

03,105.008a evam uktās tato devā lokāś ca manujeśvara

03,105.008c pitāmaham anujñāpya viprajagmur yathāgatam

03,105.009a tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha

03,105.009c dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān

03,105.009e tasyāśvo vyacarad bhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ

03,105.009f*0518_01 sarvair eva mahotsāhaiḥ svacchandapracaro nṛpa

03,105.010a samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam

03,105.010c rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata

03,105.011a tatas te sāgarās tāta hṛtaṃ matvā hayottamam

03,105.011c āgamya pitur ācakhyur adṛśyaṃ turagaṃ hṛtam

03,105.011e tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam

03,105.011f*0519_01 sasamudravanadvīpāṃ vicinvanto vasuṃdharām

03,105.012a tatas te pitur ājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam

03,105.012c amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalam

03,105.013a tatas te sāgarāḥ sarve samupetya parasparam

03,105.013c nādhyagacchanta turagam aśvahartāram eva ca

03,105.014a āgamya pitaraṃ cocus tataḥ prāñjalayo 'grataḥ

03,105.014b*0520_01 sthitvā sarve mahīpālāḥ sāgarāḥ sahitās tadā

03,105.014c sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā

03,105.014e saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa

03,105.015a asmābhir vicitā rājañ śāsanāt tava pārthiva

03,105.015c na cāśvam adhigacchāmo nāśvahartāram eva ca

03,105.016a śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrchitaḥ

03,105.016c uvāca vacanaṃ sarvāṃs tadā daivavaśān nṛpa

03,105.017a anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam

03,105.017c yajñiyaṃ taṃ vinā hy aśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ

03,105.018a pratigṛhya tu saṃdeśaṃ tatas te sagarātmajāḥ

03,105.018c bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetum upacakramuḥ

03,105.019a athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīm avadāritām

03,105.019b*0521_01 samudre pṛthivīpāla padamārgaṃ ca vājinaḥ

03,105.019c samāsādya bilaṃ tac ca khanantaḥ sagarātmajāḥ

03,105.019e kuddālair hreṣukaiś caiva samudram akhanaṃs tadā

03,105.020a sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarair varuṇālayaḥ

03,105.020c agacchat paramām ārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ

03,105.021a asuroragarakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca

03,105.021c ārtanādam akurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ

03,105.022a chinnaśīrṣā videhāś ca bhinnajānvasthimastakāḥ

03,105.022c prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,105.023a evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayam

03,105.023c vyatītaḥ sumahān kālo na cāśvaḥ samadṛśyata

03,105.024a tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate

03,105.024b*0522_01 vidāryamāṇāṃ pṛthivīṃ sāgarair baladarpitaiḥ

03,105.024c vidārya pātālam atha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ

03,105.024e apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale

03,105.025a kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśim anuttamam

03,105.025c tapasā dīpyamānaṃ taṃ jvālābhir iva pāvakam

03,105.025d*0523_01 dṛṣṭvā hi hṛṣitāḥ sarve babhūvuḥ sāgarās tadā

03,106.001 lomaśa uvāca

03,106.001a te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājan saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ

03,106.001c anādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥ

03,106.001e saṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ

03,106.002a tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ

03,106.002c vāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munisattamam

03,106.003a sa cakṣur vivṛtaṃ kṛtvā tejas teṣu samutsṛjan

03,106.003c dadāha sumahātejā mandabuddhīn sa sāgarān

03,106.003d*0524_01 ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi tadā yugapan munisattamaḥ

03,106.004a tān dṛṣṭvā bhasmasād bhūtān nāradaḥ sumahātapāḥ

03,106.004c sagarāntikam āgacchat tac ca tasmai nyavedayat

03,106.005a sa tac chrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatam

03,106.005c muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇor vākyam acintayat

03,106.005d*0525_01 sa putranidhanotthena duḥkhena samabhiplutaḥ

03,106.005e ātmānam ātmanāśvāsya hayam evānvacintayat

03,106.006a aṃśumantaṃ samāhūya asamajñaḥsutaṃ tadā

03,106.006c pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanam abravīt

03,106.007a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi putrāṇām amitaujasām

03,106.007c kāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ

03,106.008a tava cāpi pitā tāta parityakto mayānagha

03,106.008c dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitam icchatā

03,106.009 yudhiṣṭhira uvāca

03,106.009a kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putram ātmajam

03,106.009c tyaktavān dustyajaṃ vīraṃ tan me brūhi tapodhana

03,106.010 lomaśa uvāca

03,106.010a asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hy abhūt

03,106.010c yaṃ śaibyā janayām āsa paurāṇāṃ sa hi dārakān

03,106.010d*0526_01 krīḍataḥ sahasāsādya tatra tatra mahīpate

03,106.010e khureṣu krośato gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalān

03,106.011a tataḥ paurāḥ samājagmur bhayaśokapariplutāḥ

03,106.011c sagaraṃ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

03,106.012a tvaṃ nas trātā mahārāja paracakrādibhir bhayaiḥ

03,106.012c asamañjobhayād ghorāt tato nas trātum arhasi

03,106.013a paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥ

03,106.013c muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sacivān idam abravīt

03,106.014a asamañjāḥ purād adya suto me vipravāsyatām

03,106.014c yadi vo matpriyaṃ kāryam etac chīghraṃ vidhīyatām

03,106.015a evam uktā narendreṇa sacivās te narādhipa

03,106.015c yathoktaṃ tvaritāś cakrur yathājñāpitavān nṛpaḥ

03,106.016a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā putro mahātmanā

03,106.016c paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ

03,106.017a aṃśumāṃs tu maheṣvāso yad uktaḥ sagareṇa ha

03,106.017c tat te sarvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me

03,106.018 sagara uvāca

03,106.018a pituś ca te 'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca

03,106.018c alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka

03,106.019a tasmād duḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnāc ca mohitam

03,106.019c hayasyānayanāt pautra narakān māṃ samuddhara

03,106.020 lomaśa uvāca

03,106.020a aṃśumān evam uktas tu sagareṇa mahātmanā

03,106.020c jagāma duḥkhāt taṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī

03,106.021a sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha

03,106.021c apaśyac ca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam

03,106.022a sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇam ṛṣisattamam

03,106.022c praṇamya śirasā bhūmau kāryam asmai nyavedayat

03,106.023a tataḥ prīto mahātejāḥ kalipo 'ṃśumato 'bhavat

03,106.023c uvāca cainaṃ dharmātmā varado 'smīti bhārata

03,106.024a sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt

03,106.024c dvitīyam udakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā

03,106.025a tam uvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ

03,106.025c dadāni tava bhadraṃ te yad yat prārthayase 'nagha

03,106.026a tvayi kṣamā ca dharmaś ca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam

03,106.026c tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃś ca tvayā pitā

03,106.027a tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ

03,106.027b*0527_01 śalabhatvaṃ gatā ete mama krodhahutāśane

03,106.027c pautraś ca te tripathagāṃ tridivād ānayiṣyati

03,106.027e pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram

03,106.028a hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava

03,106.028c yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ

03,106.029a aṃśumān evam uktas tu kapilena mahātmanā

03,106.029c ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ

03,106.030a so 'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ

03,106.030c mūrdhni tenāpy upāghrātas tasmai sarvaṃ nyavedayat

03,106.031a yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā

03,106.031c taṃ cāsmai hayam ācaṣṭa yajñavāṭam upāgatam

03,106.032a tac chrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkham atyajat

03,106.032c aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum

03,106.033a samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ

03,106.033c putratve kalpayām āsa samudraṃ varuṇālayam

03,106.034a praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ

03,106.034c pautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā

03,106.035a aṃśumān api dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām

03,106.035c praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ

03,106.036a tasya putraḥ samabhavad dilīpo nāma dharmavit

03,106.036c tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumān api saṃsthitaḥ

03,106.037a dilīpas tu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat

03,106.037c paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatim acintayat

03,106.038a gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahac cākaron nṛpaḥ

03,106.038c na cāvatārayām āsa ceṣṭamāno yathābalam

03,106.038d*0528_01 sa rājarṣir dilīpas tu yuyuje kāladharmaṇā

03,106.039a tasya putraḥ samabhavac chrīmān dharmaparāyaṇaḥ

03,106.039c bhagīratha iti khyātaḥ satyavāg anasūyakaḥ

03,106.040a abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanam āśritaḥ

03,106.040b*0529_01 bhagīrathaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇam

03,106.040c tapaḥsiddhisamāyogāt sa rājā bharatarṣabha

03,106.040e vanāj jagāma tridivaṃ kālayogena bhārata

03,107.001 lomaśa uvāca

03,107.001a sa tu rājā maheṣvāsaś cakravartī mahārathaḥ

03,107.001c babhūva sarvalokasya manonayananandanaḥ

03,107.002a sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā

03,107.002c pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghoram aprāptiṃ tridivasya ca

03,107.003a sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā

03,107.003c jagāma himavatpārśvaṃ tapas taptuṃ nareśvaraḥ

03,107.004a ārirādhayiṣur gaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ

03,107.004c so 'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagottamam

03,107.005a śṛṅgair bahuvidhākārair dhātumadbhir alaṃkṛtam

03,107.005c pavanālambibhir meghaiḥ pariṣvaktaṃ samantataḥ

03,107.006a nadīkuñjanitambaiś ca sodakair upaśobhitam

03,107.006c guhākandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrair niṣevitam

03,107.007a śakunaiś ca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhir vividhā giraḥ

03,107.007c bhṛṅgarājais tathā haṃsair dātyūhair jalakukkuṭaiḥ

03,107.008a mayūraiḥ śatapatraiś ca kokilair jīvajīvakaiḥ

03,107.008c cakorair asitāpāṅgais tathā putrapriyair api

03,107.009a jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiś ca saṃkulam

03,107.009c sārasānāṃ ca madhurair vyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam

03,107.010a kiṃnarair apsarobhiś ca niṣevitaśilātalam

03,107.010c diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantād ghṛṣṭapādapam

03,107.011a vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam

03,107.011c viṣolbaṇair bhujaṃgaiś ca dīptajihvair niṣevitam

03,107.012a kva cit kanakasaṃkāśaṃ kva cid rajatasaṃnibham

03,107.012c kva cid añjanapuñjābhaṃ himavantam upāgamat

03,107.013a sa tu tatra naraśreṣṭhas tapo ghoraṃ samāśritaḥ

03,107.013c phalamūlāmbubhakṣo 'bhūt sahasraṃ parivatsarān

03,107.014a saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī

03,107.014c darśayām āsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam

03,107.015 gaṅgovāca

03,107.015a kim icchasi mahārāja mattaḥ kiṃ ca dadāni te

03,107.015c tad bravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacas tava

03,107.016 lomaśa uvāca

03,107.016a evam uktaḥ pratyuvāca rājā haimavatīṃ tadā

03,107.016b*0530_01 tadā bhagīratho rājan praṇipatya kṛtāñjaliḥ

03,107.016c pitāmahā me varade kapilena mahānadi

03,107.016e anveṣamāṇās turagaṃ nītā vaivasvatakṣayam

03,107.017a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām

03,107.017c kāpilaṃ teja āsādya kṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ

03,107.018a teṣām evaṃ vinaṣṭānāṃ svarge vāso na vidyate

03,107.018c yāvat tāni śarīrāṇi tvaṃ jalair nābhiṣiñcasi

03,107.018d*0531_01 tāvat svarge na vatsyaṃti mama pūrvapitāmahāḥ

03,107.018d*0532_01 tāvat teṣāṃ gatir nāsti sāgarāṇāṃ mahānadi

03,107.019a svargaṃ naya mahābhāge matpitṝn sagarātmajān

03,107.019c teṣām arthe 'bhiyācāmi tvām ahaṃ vai mahānadi

03,107.020a etac chrutvā vaco rājño gaṅgā lokanamaskṛtā

03,107.020c bhagīratham idaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata

03,107.021a kariṣyāmi mahārāja vacas te nātra saṃśayaḥ

03,107.021c vegaṃ tu mama durdhāryaṃ patantyā gaganāc cyutam

03,107.022a na śaktas triṣu lokeṣu kaś cid dhārayituṃ nṛpa

03,107.022c anyatra vibudhaśreṣṭhān nīlakaṇṭhān maheśvarāt

03,107.023a taṃ toṣaya mahābāho tapasā varadaṃ haram

03,107.023c sa tu māṃ pracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati

03,107.023e kariṣyati ca te kāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā

03,107.023f*0533_01 tapasārādhitaḥ śaṃbhur bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

03,107.024a etac chrutvā vaco rājan mahārājo bhagīrathaḥ

03,107.024c kailāsaṃ parvataṃ gatvā toṣayām āsa śaṃkaram

03,107.025a tatas tena samāgamya kālayogena kena cit

03,107.025b*0534_01 gaṅgāvataraṇaṃ rājann ayācata mahīpatiḥ

03,107.025c agṛhṇāc ca varaṃ tasmād gaṅgāyā dhāraṇaṃ nṛpa

03,107.025e svargavāsaṃ samuddiśya pitṝṇāṃ sa narottamaḥ

03,108.001 lomaśa uvāca

03,108.001a bhagīrathavacaḥ śrutvā priyārthaṃ ca divaukasām

03,108.001c evam astv iti rājānaṃ bhagavān pratyabhāṣata

03,108.002a dhārayiṣye mahābāho gaganāt pracyutāṃ śivām

03,108.002c divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattama

03,108.003a evam uktvā mahābāho himavantam upāgamat

03,108.003c saṃvṛtaḥ pārṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ

03,108.004a tataḥ sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīratham uvāca ha

03,108.004c prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm

03,108.004d*0535_01 pitṝṇāṃ pāvanārthaṃ te tām ahaṃ manujādhipa

03,108.004e patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt

03,108.005a etac chrutvā vaco rājā śarveṇa samudāhṛtam

03,108.005c prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayat

03,108.006a tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā

03,108.006c īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganāt sahasā cyutā

03,108.007a tāṃ pracyutāṃ tato dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ

03,108.007c gandharvoragarakṣāṃsi samājagmur didṛkṣayā

03,108.008a tataḥ papāta gaganād gaṅgā himavataḥ sutā

03,108.008c samudbhrāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā

03,108.009a tāṃ dadhāra haro rājan gaṅgāṃ gaganamekhalām

03,108.009c lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīm iva

03,108.010a sā babhūva visarpantī tridhā rājan samudragā

03,108.010c phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ

03,108.011a kva cid ābhogakuṭilā praskhalantī kva cit kva cit

03,108.011c svaphenapaṭasaṃvītā matteva pramadāvrajat

03,108.011e kva cit sā toyaninadair nadantī nādam uttamam

03,108.011f*0536_01 kva cid ākāśam āvartaiḥ saṃkṣipantīva sarvaśaḥ

03,108.012a evaṃ prakārān subahūn kurvantī gaganāc cyutā

03,108.012c pṛthivītalam āsādya bhagīratham athābravīt

03,108.013a darśayasva mahārāja mārgaṃ kena vrajāmy aham

03,108.013c tvadartham avatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate

03,108.014a etac chrutvā vaco rājā prātiṣṭhata bhagīrathaḥ

03,108.014c yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām

03,108.014d*0537_01 prāpayām āsa dharmajñaḥ pitṛdevāntikaṃ nadīm

03,108.014e pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha

03,108.015a gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ

03,108.015c kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha

03,108.016a samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahito nṛpaḥ

03,108.016c pūrayām āsa vegena samudraṃ varuṇālayam

03,108.016d*0538_01 jahnunā ca dhṛtā muktā jāhnavī tena saṃsmṛtā

03,108.017a duhitṛtve ca nṛpatir gaṅgāṃ samanukalpayat

03,108.017c pitṝṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ

03,108.018a etat te sarvam ākhyātaṃ gaṅgā tripathagā yathā

03,108.018c pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīm avatāritā

03,108.018d*0539_01 kāleyāś ca yathā rājaṃs tridaśair vinipātitāḥ

03,108.019a samudraś ca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā

03,108.019c vātāpiś ca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho

03,108.019e agastyena mahārāja yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

03,109.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,109.001a tataḥ prayātaḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha

03,109.001c nandām aparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe

03,109.002a sa parvataṃ samāsādya hemakūṭam anāmayam

03,109.002c acintyān adbhutān bhāvān dadarśa subahūn nṛpaḥ

03,109.003a vāco yatrābhavan meghā upalāś ca sahasraśaḥ

03,109.003c nāśaknuvaṃs tam āroḍhuṃ viṣaṇṇamanaso janāḥ

03,109.004a vāyur nityaṃ vavau yatra nityaṃ devaś ca varṣati

03,109.004b*0540_01 svādhyāyaghoṣaś ca tathā śrūyate na ca dṛśyate

03,109.004b*0541_01 makṣikāś cādaśaṃs tatra tapasaḥ pratighātikāḥ

03,109.004b*0541_02 nirvedo jāyate tatra gṛhāṇi smarate janaḥ

03,109.004c sāyaṃ prātaś ca bhagavān dṛśyate havyavāhanaḥ

03,109.005a evaṃ bahuvidhān bhāvān adbhutān vīkṣya pāṇḍavaḥ

03,109.005c lomaśaṃ punar eva sma paryapṛcchat tad adbhutam

03,109.005d*0542_00 yudhiṣṭhiraḥ

03,109.005d*0542_01 yad etad bhagavaṃś citraṃ parvate 'smin mahaujasi

03,109.005d*0542_02 etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahādyute

03,109.006 lomaśa uvāca

03,109.006a yathāśrutam idaṃ pūrvam asmābhir arikarśana

03,109.006c tad ekāgramanā rājan nibodha gadato mama

03,109.007a asminn ṛṣabhakūṭe 'bhūd ṛṣabho nāma tāpasaḥ

03,109.007c anekaśatavarṣāyus tapasvī kopano bhṛśam

03,109.008a sa vai saṃbhāṣyamāṇo 'nyaiḥ kopād girim uvāca ha

03,109.008c ya iha vyāharet kaś cid upalān utsṛjes tadā

03,109.009a vātaṃ cāhūya mā śabdam ity uvāca sa tāpasaḥ

03,109.009c vyāharaṃś caiva puruṣo meghena vinivāryate

03,109.010a evam etāni karmāṇi rājaṃs tena maharṣiṇā

03,109.010c kṛtāni kāni cit kopāt pratiṣiddhāni kāni cit

03,109.011a nandām abhigatān devān purā rājann iti śrutiḥ

03,109.011c anvapadyanta sahasā puruṣā devadarśinaḥ

03,109.012a te darśanam anicchanto devāḥ śakrapurogamāḥ

03,109.012c durgaṃ cakrur imaṃ deśaṃ giripratyūharūpakam

03,109.013a tadā prabhṛti kaunteya narā girim imaṃ sadā

03,109.013c nāśaknuvan abhidraṣṭuṃ kuta evādhirohitum

03,109.014a nātaptatapasā śakyo draṣṭum eṣa mahāgiriḥ

03,109.014c āroḍhuṃ vāpi kaunteya tasmān niyatavāg bhava

03,109.015a iha devāḥ sadā sarve yajñān ājahrur uttamān

03,109.015c teṣām etāni liṅgāni dṛśyante 'dyāpi bhārata

03,109.016a kuśākāreva dūrveyaṃ saṃstīrṇeva ca bhūr iyam

03,109.016c yūpaprakārā bahavo vṛkṣāś ceme viśāṃ pate

03,109.017a devāś ca ṛṣayaś caiva vasanty adyāpi bhārata

03,109.017c teṣāṃ sāyaṃ tathā prātar dṛśyate havyavāhanaḥ

03,109.018a ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate

03,109.018c kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāt kuru sahānujaḥ

03,109.019a tato nandāplutāṅgas tvaṃ kauśikīm abhiyāsyasi

03,109.019c viśvāmitreṇa yatrograṃ tapas taptam anuttamam

03,109.020 vaiśaṃpāyana uvāca

03,109.020a tatas tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ

03,109.020c jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ śivajalāṃ nadīm

03,110.001 lomaśa uvāca

03,110.001a eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha

03,110.001c viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate

03,110.002a āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ

03,110.002c ṛśyaśṛṅgaḥ suto yasya tapasvī saṃyatendriyaḥ

03,110.003a tapaso yaḥ prabhāvena varṣayām āsa vāsavam

03,110.003c anāvṛṣṭyāṃ bhayād yasya vavarṣa balavṛtrahā

03,110.004a mṛgyāṃ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ

03,110.004c viṣaye lomapādasya yaś cakārādbhutaṃ mahat

03,110.005a nivartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ

03,110.005c lomapādo duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā

03,110.006 yudhiṣṭhira uvāca

03,110.006a ṛśyaśṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyām utpannaḥ kāśyapātmajaḥ

03,110.006c viruddhe yonisaṃsarge kathaṃ ca tapasā yutaḥ

03,110.007a kimarthaṃ ca bhayāc chakras tasya bālasya dhīmataḥ

03,110.007c anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtrahā

03,110.008a kathaṃrūpā ca śāntābhūd rājaputrī yatavratā

03,110.008c lobhayām āsa yā ceto mṛgabhūtasya tasya vai

03,110.009a lomapādaś ca rājarṣir yadāśrūyata dhārmikaḥ

03,110.009c kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣat pākaśāsanaḥ

03,110.010a etan me bhagavan sarvaṃ vistareṇa yathātatham

03,110.010c vaktum arhasi śuśrūṣor ṛṣyaśṛṅgasya ceṣṭitam

03,110.011 lomaśa uvāca

03,110.011a vibhāṇḍakasya brahmarṣes tapasā bhāvitātmanaḥ

03,110.011c amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ

03,110.012a śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān

03,110.012c mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃmataḥ

03,110.013a mahāhradaṃ samāsādya kāśyapas tapasi sthitaḥ

03,110.013c dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣir devarṣisaṃmataḥ

03,110.014a tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvāpsarasam urvaśīm

03,110.014c apsūpaspṛśato rājan mṛgī tac cāpibat tadā

03,110.015a saha toyena tṛṣitā sā garbhiṇy abhavan nṛpa

03,110.015b*0543_01 sā puroktā bhagavatā brahmaṇā lokakartṛṇā

03,110.015b*0543_02 devakanyā mṛgī bhūtvā muniṃ sūya vimokṣyase

03,110.015c amoghatvād vidheś caiva bhāvitvād daivanirmitāt

03,110.016a tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavat tasya putro mahān ṛṣiḥ

03,110.016c ṛśyaśṛṅgas taponityo vana eva vyavardhata

03,110.017a tasyarśyaśṛṅgaṃ śirasi rājann āsīn mahātmanaḥ

03,110.017c tenarśyaśṛṅga ity evaṃ tadā sa prathito 'bhavat

03,110.018a na tena dṛṣṭapūrvo 'nyaḥ pitur anyatra mānuṣaḥ

03,110.018c tasmāt tasya mano nityaṃ brahmacarye 'bhavan nṛpa

03,110.019a etasminn eva kāle tu sakhā daśarathasya vai

03,110.019c lomapāda iti khyāto aṅgānām īśvaro 'bhavat

03,110.019d*0544_01 premoṣitāpacāreṇa tasya rājño yudhiṣṭhira

03,110.020a tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ

03,110.020b*0545_01 daivopahatasattvena dharmajñenāpi bhārata

03,110.020c sa brāhmaṇaiḥ parityaktas tadā vai jagatīpatiḥ

03,110.021a purohitāpacārāc ca tasya rājño yadṛcchayā

03,110.021c na vavarṣa sahasrākṣas tato 'pīḍyanta vai prajāḥ

03,110.022a sa brāhmaṇān paryapṛcchat tapoyuktān manīṣiṇaḥ

03,110.022c pravarṣaṇe surendrasya samarthān pṛthivīpatiḥ

03,110.023a kathaṃ pravarṣet parjanya upāyaḥ paridṛśyatām

03,110.023c tam ūcuś coditās tena svamatāni manīṣiṇaḥ

03,110.024a tatra tv eko munivaras taṃ rājānam uvāca ha

03,110.024c kupitās tava rājendra brāhmaṇā niskṛtiṃ cara

03,110.025a ṛśyaśṛṅgaṃ munisutam ānayasva ca pārthiva

03,110.025c vāneyam anabhijñaṃ ca nārīṇām ārjave ratam

03,110.026a sa ced avatared rājan viṣayaṃ te mahātapāḥ

03,110.026c sadyaḥ pravarṣet parjanya iti me nātra saṃśayaḥ

03,110.027a etac chrutvā vaco rājan kṛtvā niskṛtim ātmanaḥ

03,110.027c sa gatvā punar āgacchat prasanneṣu dvijātiṣu

03,110.027e rājānam āgataṃ dṛṣṭvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ

03,110.027f*0546_01 sa ca tāḥ pratijagrāha piteva hitakṛt sadā

03,110.028a tato 'ṅgapatir āhūya sacivān mantrakovidān

03,110.028c ṛśyaśṛṅgāgame yatnam akaron mantraniścaye

03,110.029a so 'dhyagacchad upāyaṃ tu tair amātyaiḥ sahācyutaḥ

03,110.029c śāstrajñair alam arthajñair nītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ

03,110.030a tata ānāyayām āsa vāramukhyā mahīpatiḥ

03,110.030c veśyāḥ sarvatra niṣṇātās tā uvāca sa pārthivaḥ

03,110.031a ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ putram ānayadhvam upāyataḥ

03,110.031c lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ

03,110.031d*0547_01 niyojayām āsa ca tās tasya bālasya lobhane

03,110.032a tā rājabhayabhītāś ca śāpabhītāś ca yoṣitaḥ

03,110.032c aśakyam ūcus tat kāryaṃ vivarṇā gatacetasaḥ

03,110.033a tatra tv ekā jaradyoṣā rājānam idam abravīt

03,110.033c prayatiṣye mahārāja tam ānetuṃ tapodhanam

03,110.034a abhipretāṃs tu me kāmān samanujñātum arhasi

03,110.034c tataḥ śakṣye lobhayitum ṛśyaśṛṅgam ṛṣeḥ sutam

03,110.035a tasyāḥ sarvam abhiprāyam anvajānāt sa pārthivaḥ

03,110.035c dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca

03,110.036a tato rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate

03,110.036c striya ādāya kāś cit sā jagāma vanam añjasā

03,111.001 lomaśa uvāca

03,111.001a sā tu nāvyāśramaṃ cakre rājakāryārthasiddhaye

03,111.001c saṃdeśāc caiva nṛpateḥ svabuddhyā caiva bhārata

03,111.002a nānāpuṣpaphalair vṛkṣaiḥ kṛtrimair upaśobhitam

03,111.002c nānāgulmalatopetaiḥ svādukāmaphalapradaiḥ

03,111.003a atīva ramaṇīyaṃ tad atīva ca manoharam

03,111.003c cakre nāvyāśramaṃ ramyam adbhutopamadarśanam

03,111.004a tato nibadhya tāṃ nāvam adūre kāśyapāśramāt

03,111.004c cārayām āsa puruṣair vihāraṃ tasya vai muneḥ

03,111.005a tato duhitaraṃ veśyā samādhāyetikṛtyatām

03,111.005c dṛṣṭvāntaraṃ kāśyapasya prāhiṇod buddhisaṃmatām

03,111.006a sā tatra gatvā kuśalā taponityasya saṃnidhau

03,111.006c āśramaṃ taṃ samāsādya dadarśa tam ṛṣeḥ sutam

03,111.007 veśyovāca

03,111.007a kaccin mune kuśalaṃ tāpasānāṃ; kaccic ca vo mūlaphalaṃ prabhūtam

03,111.007c kaccid bhavān ramate cāśrame 'smiṃs; tvāṃ vai draṣṭuṃ sāṃpratam āgato 'smi

03,111.008a kaccit tapo vardhate tāpasānāṃ; pitā ca te kaccid ahīnatejāḥ

03,111.008c kaccit tvayā prīyate caiva vipra; kaccit svādhyāyaḥ kriyate ṛśyaśṛṅga

03,111.009 ṛśyaśṛṅga uvāca

03,111.009a ṛddho bhavāñ jyotir iva prakāśate; manye cāhaṃ tvām abhivādanīyam

03,111.009c pādyaṃ vai te saṃpradāsyāmi kāmād; yathādharmaṃ phalamūlāni caiva

03,111.010a kauśyāṃ bṛsyām āssva yathopajoṣaṃ; kṛṣṇājinenāvṛtāyāṃ sukhāyām

03,111.010c kva cāśramas tava kiṃ nāma cedaṃ; vrataṃ brahmaṃś carasi hi devavat tvam

03,111.011 veśyovāca

03,111.011a mamāśramaḥ kāśyapaputra ramyas; triyojanaṃ śailam imaṃ pareṇa

03,111.011c tatra svadharmo 'nabhivādanaṃ no; na codakaṃ pādyam upaspṛśāmaḥ

03,111.011d*0548_01 bhavatā nābhivādyo 'ham abhivādyo bhavān mayā

03,111.011d*0548_02 vratam etādṛśaṃ brahman pariṣvajyo bhavān mayā

03,111.012 ṛśyaśṛṅga uvāca

03,111.012a phalāni pakvāni dadāni te 'haṃ; bhallātakāny āmalakāni caiva

03,111.012c parūṣakānīṅgudadhanvanāni; priyālānāṃ kāmakāraṃ kuruṣva

03,111.012d*0549_01 gṛhāṇa kāmād dhi mamopakārāt

03,111.012d*0549_02 kuruṣva kāmaṃ yad abhīpsitaṃ me

03,111.013 lomaśa uvāca

03,111.013a sā tāni sarvāṇi visarjayitvā; bhakṣān mahārhān pradadau tato 'smai

03,111.013c tāny ṛśyaśṛṅgasya mahārasāni; bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadur hi

03,111.014a dadau ca mālyāni sugandhavanti; citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti

03,111.014c pānāni cāgryāṇi tato mumoda; cikrīḍa caiva prajahāsa caiva

03,111.015a sā kandukenāramatāsya mūle; vibhajyamānā phalitā lateva

03,111.015c gātraiś ca gātrāṇi niṣevamāṇā; samāśliṣac cāsakṛd ṛśyaśṛṅgam

03,111.016a sarjān aśokāṃs tilakāṃś ca vṛkṣān; prapuṣpitān avanāmyāvabhajya

03,111.016c vilajjamāneva madābhibhūtā; pralobhayām āsa sutaṃ maharṣeḥ

03,111.017a atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya; punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyam asya

03,111.017c avekṣamāṇā śanakair jagāma; kṛtvāgnihotrasya tadāpadeśam

03,111.018a tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto; vicetanaś cābhavad ṛśyaśṛṅgaḥ

03,111.018c tām eva bhāvena gatena śūnyo; viniḥśvasann ārtarūpo babhūva

03,111.019a tato muhūrtād dharipiṅgalākṣaḥ; praveṣṭito romabhirā nakhāgrāt

03,111.019c svādhyāyavān vṛttasamādhiyukto; vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt

03,111.020a so 'paśyad āsīnam upetya putraṃ; dhyāyantam ekaṃ viparītacittam

03,111.020c viniḥśvasantaṃ muhur ūrdhvadṛṣṭiṃ; vibhāṇḍakaḥ putram uvāca dīnam

03,111.021a na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta; kaccid dhutaṃ cāgnihotraṃ tvayādya

03,111.021c sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ; kaccit savatsā ca kṛtā tvayādya

03,111.022a na vai yathāpūrvam ivāsi putra; cintāparaś cāsi vicetanaś ca

03,111.022c dīno 'timātraṃ tvam ihādya kiṃ nu; pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato 'bhūt

03,112.001 ṛśyaśṛṅga uvāca

03,112.001a ihāgato jaṭilo brahmacārī; na vai hrasvo nātidīrgho manasvī

03,112.001c suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ; sutaḥ surāṇām iva śobhamānaḥ

03,112.002a samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ; suśuklakṛṣṇākṣataraś cakoraiḥ

03,112.002c nīlāḥ prasannāś ca jaṭāḥ sugandhā; hiraṇyarajjugrathitāḥ sudīrghāḥ

03,112.003a ādhārarūpā punar asya kaṇṭhe; vibhrājate vidyud ivāntarikṣe

03,112.003c dvau cāsya piṇḍāv adhareṇa kaṇṭham; ajātaromau sumanoharau ca

03,112.004a vilagnamadhyaś ca sa nābhideśe; kaṭiś ca tasyātikṛtapramāṇā

03,112.004c tathāsya cīrāntaritā prabhāti; hiraṇmayī mekhalā me yatheyam

03,112.004d*0550_01 anyac ca tasyādbhutadarśanīyā

03,112.004d*0550_02 vibhāti mālā kanakaprabhāsā

03,112.004d*0550_03 kaṇṭhe sthitā vakṣasi ghūrṇamānā

03,112.004d*0550_04 yathākṣamālā bhavatā nibaddhā

03,112.005a anyac ca tasyādbhutadarśanīyaṃ; vikūjitaṃ pādayoḥ saṃprabhāti

03,112.005c pāṇyoś ca tadvat svanavan nibaddhau; kalāpakāv akṣamālā yatheyam

03,112.006a viceṣṭamānasya ca tasya tāni; kūjanti haṃsā sarasīva mattāḥ

03,112.006c cīrāṇi tasyādbhutadarśanāni; nemāni tadvan mama rūpavanti

03,112.007a vaktraṃ ca tasyādbhutadarśanīyaṃ; pravyāhṛtaṃ hlādayatīva cetaḥ

03,112.007c puṃskokilasyeva ca tasya vāṇī; tāṃ śṛṇvato me vyathito 'ntarātmā

03,112.008a yathā vanaṃ mādhavamāsi madhye; samīritaṃ śvasanenābhivāti

03,112.008c tathā sa vāty uttamapuṇyagandhī; niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta

03,112.009a susaṃyatāś cāpi jaṭā vibhaktā; dvaidhīkṛtā bhānti samā lalāṭe

03,112.009c karṇau ca citrair iva cakravālaiḥ; samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ

03,112.010a tathā phalaṃ vṛttam atho vicitraṃ; samāhanat pāṇinā dakṣiṇena

03,112.010c tad bhūmim āsādya punaḥ punaś ca; samutpataty adbhutarūpam uccaiḥ

03,112.011a tac cāpi hatvā parivartate 'sau; vāterito vṛkṣa ivāvaghūrṇaḥ

03,112.011c taṃ prekṣya me putram ivāmarāṇāṃ; prītiḥ parā tāta ratiś ca jātā

03,112.012a sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ; jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vaktram

03,112.012c vaktreṇa vaktraṃ praṇidhāya śabdaṃ; cakāra tan me 'janayat praharṣam

03,112.013a na cāpi pādyaṃ bahu manyate 'sau; phalāni cemāni mayāhṛtāni

03,112.013c evaṃvrato 'smīti ca mām avocat; phalāni cānyāni navāny adān me

03,112.014a mayopayuktāni phalāni tāni; nemāni tulyāni rasena teṣām

03,112.014c na cāpi teṣāṃ tvag iyaṃ yathaiṣāṃ; sārāṇi naiṣām iva santi teṣām

03,112.015a toyāni caivātirasāni mahyaṃ; prādāt sa vai pātum udārarūpaḥ

03,112.015c pītvaiva yāny abhyadhikaḥ praharṣo; mamābhavad bhūś caliteva cāsīt

03,112.016a imāni citrāṇi ca gandhavanti; mālyāni tasyodgrathitāni paṭṭaiḥ

03,112.016c yāni prakīryeha gataḥ svam eva; sa āśramaṃ tapasā dyotamānaḥ

03,112.017a gatena tenāsmi kṛto vicetā; gātraṃ ca me saṃparitapyatīva

03,112.017c icchāmi tasyāntikam āśu gantuṃ; taṃ ceha nityaṃ parivartamānam

03,112.018a gacchāmi tasyāntikam eva tāta; kā nāma sā vratacaryā ca tasya

03,112.018c icchāmy ahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ; yathā tapaḥ sa caraty ugrakarmā

03,112.018d*0551_01 cartuṃ tathecchā hṛdaye mamāsti

03,112.018d*0551_02 dunoti cittaṃ yadi taṃ na paśye

03,113.001 vibhāṇḍaka uvāca

03,113.001a rakṣāṃsi caitāni caranti putra; rūpeṇa tenādbhutadarśanena

03,113.001c atulyarūpāṇy atighoravanti; vighnaṃ sadā tapasaś cintayanti

03,113.002a surūparūpāṇi ca tāni tāta; pralobhayante vividhair upāyaiḥ

03,113.002c sukhāc ca lokāc ca nipātayanti; tāny ugrakarmāṇi munīn vaneṣu

03,113.003a na tāni seveta munir yatātmā; satāṃ lokān prārthayānaḥ kathaṃ cit

03,113.003c kṛtvā vighnaṃ tāpasānāṃ ramante; pāpācārās tapasas tāny apāpa

03,113.004a asajjanenācaritāni putra; pāpāny apeyāni madhūni tāni

03,113.004c mālyāni caitāni na vai munīnāṃ; smṛtāni citrojjvalagandhavanti

03,113.005 lomaśa uvāca

03,113.005a rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ; vibhāṇḍakas tāṃ mṛgayāṃ babhūva

03,113.005c nāsādayām āsa yadā tryaheṇa; tadā sa paryāvavṛte ''śramāya

03,113.006a yadā punaḥ kāśyapo vai jagāma; phalāny āhartuṃ vidhinā śrāmaṇena

03,113.006c tadā punar lobhayituṃ jagāma; sā veśayoṣā munim ṛśyaśṛṅgam

03,113.007a dṛṣṭvaiva tām ṛśyaśṛṅgaḥ prahṛṣṭaḥ; saṃbhrāntarūpo 'bhyapatat tadānīm

03,113.007c provāca caināṃ bhavato ''śramāya; gacchāva yāvan na pitā mamaiti

03,113.008a tato rājan kāśyapasyaikaputraṃ; praveśya yogena vimucya nāvam

03,113.008c pralobhayantyo vividhair upāyair; ājagmur aṅgādhipateḥ samīpam

03,113.009a saṃsthāpya tām āśramadarśane tu; saṃtāritāṃ nāvam atīva śubhrām

03,113.009c tīrād upādāya tathaiva cakre; rājāśramaṃ nāma vanaṃ vicitram

03,113.010a antaḥpure taṃ tu niveśya rājā; vibhāṇḍakasyātmajam ekaputram

03,113.010c dadarśa devaṃ sahasā pravṛṣṭam; āpūryamāṇaṃ ca jagaj jalena

03,113.010d*0552_01 samāyāte ṛṣyaśṛṅge 'tha rājan

03,113.011a sa lomapādaḥ paripūrṇakāmaḥ; sutāṃ dadāv ṛśyaśṛṅgāya śāntām

03,113.011c krodhapratīkārakaraṃ ca cakre; gobhiś ca mārgeṣv abhikarṣaṇaṃ ca

03,113.012a vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā; paśūn prabhūtān paśupāṃś ca vīrān

03,113.012c samādiśat putragṛddhī maharṣir; vibhāṇḍakaḥ paripṛcched yadā vaḥ

03,113.013a sa vaktavyaḥ prāñjalibhir bhavadbhiḥ; putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca

03,113.013c kiṃ te priyaṃ vai kriyatāṃ maharṣe; dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ

03,113.013d*0553_01 tat kopaśānteḥ pratikāram evaṃ

03,113.013d*0553_02 kṛtvā sukhī saṃbabhūvātha rājā

03,113.014a athopāyāt sa muniś caṇḍakopaḥ; svam āśramaṃ mūlaphalāni gṛhya

03,113.014c anveṣamāṇaś ca na tatra putraṃ; dadarśa cukrodha tato bhṛśaṃ saḥ

03,113.015a tataḥ sa kopena vidīryamāṇa; āśaṅkamāno nṛpater vidhānam

03,113.015c jagāma campāṃ pradidhakṣamāṇas; tam aṅgarājaṃ viṣayaṃ ca tasya

03,113.016a sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapas tān; ghoṣān samāsāditavān samṛddhān

03,113.016c gopaiś ca tair vidhivat pūjyamāno; rājeva tāṃ rātrim uvāsa tatra

03,113.017a saṃprāpya satkāram atīva tebhyaḥ; provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ

03,113.017c ūcus tatas te 'bhyupagamya sarve; dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya

03,113.017d*0554_01 gopās tathaite karṣaṇaṃ caivam ete

03,113.018a deśe tu deśe tu sa pūjyamānas; tāṃś caiva śṛṇvan madhurān pralāpān

03,113.018c praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ; samāsasādāṅgapatiṃ purastham

03,113.019a saṃpūjitas tena nararṣabheṇa; dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram

03,113.019c śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra; saudāminīm uccarantīṃ yathaiva

03,113.020a grāmāṃś ca ghoṣāṃś ca sutaṃ ca dṛṣṭvā; śāntāṃ ca śānto 'sya paraḥ sa kopaḥ

03,113.020c cakāra tasmai paramaṃ prasādaṃ; vibhāṇḍako bhūmipater narendra

03,113.021a sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣir; uvāca sūryāgnisamaprabhāvam

03,113.021c jāte putre vanam evāvrajethā; rājñaḥ priyāṇy asya sarvāṇi kṛtvā

03,113.021d*0555_01 kṛtvā tathaivāsya nṛpasya rājan

03,113.021d*0556_01 ity uktvāsāv ṛśyaśṛṅgaṃ mahātmā

03,113.021d*0556_02 vibhaṇḍako romapādena rājā

03,113.021d*0556_03 saṃpūjito hṛṣṭacetā maharṣir

03,113.021d*0556_04 yayau vanaṃ munivaryaiḥ prajuṣṭam

03,113.022a sa tadvacaḥ kṛtavān ṛśyaśṛṅgo; yayau ca yatrāsya pitā babhūva

03,113.022c śāntā cainaṃ paryacarad yathāvat; khe rohiṇī somam ivānukūlā

03,113.023a arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ; lopāmudrā vāpi yathā hy agastyam

03,113.023c nalasya vā damayantī yathābhūd; yathā śacī vajradharasya caiva

03,113.024a nāḍāyanī cendrasenā yathaiva; vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha

03,113.024b*0557_01 rākoditendūdayatulyakīrteḥ

03,113.024b*0558_01 yathā sītā dāśarather mahātmano

03,113.024b*0558_02 yathā tava draupadī pāṇḍuputra

03,113.024c tathā śāntā ṛśyaśṛṅgaṃ vanasthaṃ; prītyā yuktā paryacaran narendra

03,113.025a tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti; mahāhradaṃ śobhayan puṇyakīrteḥ

03,113.025c atra snātaḥ kṛtakṛtyo viśuddhas; tīrthāny anyāny anusaṃyāhi rājan

03,114.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,114.001a tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya

03,114.001c ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanāny uta

03,114.002a sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa

03,114.002c nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam

03,114.003a tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ

03,114.003c bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgān prati bhārata

03,114.004 lomaśa uvāca

03,114.004a ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī

03,114.004c yatrāyajata dharmo 'pi devāñ śaraṇam etya vai

03,114.005a ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam

03,114.005c uttaraṃ tīram etad dhi satataṃ dvijasevitam

03,114.006a samena devayānena pathā svargam upeyuṣaḥ

03,114.006c atra vai ṛṣayo 'nye 'pi purā kratubhir ījire

03,114.007a atraiva rudro rājendra paśum ādattavān makhe

03,114.007c rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgo 'yam iti cābravīt

03,114.008a hṛte paśau tadā devās tam ūcur bharatarṣabha

03,114.008c mā parasvam abhidrogdhā mā dharmān sakalānn aśīḥ

03,114.009a tataḥ kalyāṇarūpābhir vāgbhis te rudram astuvan

03,114.009c iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā

03,114.009d*0559_01 eṣa te rudra bhāgo vai mā no yajñam imaṃ jahi

03,114.009d*0559_02 ayaṃ te paśur ity evam ūcur devāḥ samāgatāḥ

03,114.010a tataḥ sa paśum utsṛjya devayānena jagmivān

03,114.010c atrānuvaṃśo rudrasya taṃ nibodha yudhiṣṭhira

03,114.011a ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgam uttamam

03,114.011c devāḥ saṃkalpayām āsur bhayād rudrasya śāśvatam

03,114.012a imāṃ gāthām atra gāyann apaḥ spṛśati yo naraḥ

03,114.012c devayānas tasya panthāś cakṣuś caiva prakāśate

03,114.013 vaiśaṃpāyana uvāca

03,114.013a tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā

03,114.013c avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝn

03,114.014 yudhiṣṭhira uvāca

03,114.014a upaspṛśyaiva bhagavann asyāṃ nadyāṃ tapodhana

03,114.014c mānuṣād asmi viṣayād apetaḥ paśya lomaśa

03,114.015a sarvāṃl lokān prapaśyāmi prasādāt tava suvrata

03,114.015c vaikhānasānāṃ japatām eṣa śabdo mahātmanām

03,114.016 lomaśa uvāca

03,114.016a triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira

03,114.016c yatra dhvaniṃ śṛṇoṣy enaṃ tūṣṇīm āssva viśāṃ pate

03,114.017a etat svayaṃbhuvo rājan vanaṃ ramyaṃ prakāśate

03,114.017c yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān

03,114.018a yasmin yajñe hi bhūr dattā kaśyapāya mahātmane

03,114.018c saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṃbhuvā

03,114.019a avāsīdac ca kaunteya dattamātrā mahī tadā

03,114.019c uvāca cāpi kupitā lokeśvaram idaṃ prabhum

03,114.020a na māṃ martyāya bhagavan kasmai cid dātum arhasi

03,114.020c pradānaṃ mogham etat te yāsyāmy eṣā rasātalam

03,114.020d*0560_01 ity evam uktvā pṛthivī jagāma ca rasātalam

03,114.020d*0560_02 nimamajja kuruśreṣṭha yācyamānāpi bhārata

03,114.021a viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavān ṛṣiḥ

03,114.021c prasādayāṃ babhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃ pate

03,114.022a tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava

03,114.022c punar unmajjya salilād vedīrūpā sthitā babhau

03,114.023a saiṣā prakāśate rājan vedī saṃsthānalakṣaṇā

03,114.023c āruhyātra mahārāja vīryavān vai bhaviṣyasi

03,114.023d*0561_01 saiṣā sāgaram āsādya rājan vedī samāśritā

03,114.023d*0561_02 etām āruhya bhadraṃ te tvam ekas tara sāgaram

03,114.024a ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye; yathā tvam enām adhirokṣyase 'dya

03,114.024c spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudram; eṣā vedī praviśaty ājamīḍha

03,114.024d*0562_01 oṃ namo viśvaguptāya namo viśvaparāya te

03,114.024d*0562_02 sāṃnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi

03,114.025a agnir mitro yonir āpo 'tha devyo; viṣṇo retas tvam amṛtasya nābhiḥ

03,114.025c evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ; vedīm imāṃ tvaṃ tarasādhiroha

03,114.025d*0563_01 agniś ca te yonir iḍā ca deho

03,114.025d*0563_02 retodhā viṣṇor amṛtasya nābhiḥ

03,114.025d*0563_03 evaṃ japan pāṇḍava satyavākyaṃ

03,114.025d*0563_04 tato 'vagāheta patiṃ nadīnām

03,114.025d*0563_05 anyathā hi kuruśreṣṭha devayonir apāṃ patiḥ

03,114.025d*0563_06 kuśāgreṇāpi kaunteya na spraṣṭavyo mahodadhiḥ

03,114.025d*0564_01 ghṛtabarhir ghṛtayonis tv agarho

03,114.025d*0564_02 sa teṣāṃ vai payasāṃ saṃnidhānam

03,114.025d*0565_01 ā janmaśatasāhasrād yat pāpaṃ kurute naraḥ

03,114.025d*0565_02 mucyate sarvapāpebhyaḥ snātvā tu lavaṇāmbhasi

03,114.026 vaiśaṃpāyana uvāca

03,114.026a tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā; yudhiṣṭhiraḥ sāgaragām agacchat

03,114.026c kṛtvā ca tacchāsanam asya sarvaṃ; mahendram āsādya niśām uvāsa

03,115.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,115.001a sa tatra tām uṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ

03,115.001c tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bhrātṛbhiḥ saha

03,115.002a lomaśaś cāsya tān sarvān ācakhyau tatra tāpasān

03,115.002c bhṛgūn aṅgirasaś caiva vāsiṣṭhān atha kāśyapān

03,115.003a tān sametya sa rājarṣir abhivādya kṛtāñjaliḥ

03,115.003c rāmasyānucaraṃ vīram apṛcchad akṛtavraṇam

03,115.004a kadā nu rāmo bhagavāṃs tāpasān darśayiṣyati

03,115.004c tenaivāhaṃ prasaṅgena draṣṭum icchāmi bhārgavam

03,115.005 akṛtavraṇa uvāca

03,115.005a āyān evāsi vidito rāmasya viditātmanaḥ

03,115.005c prītis tvayi ca rāmasya kṣipraṃ tvāṃ darśayiṣyati

03,115.006a caturdaśīm aṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ

03,115.006c asyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ bhavitrī ca caturdaśī

03,115.006d*0566_01 tatra drakṣyasi rāmaṃ tvaṃ kṛṣṇājinajaṭādharam

03,115.007 yudhiṣṭhira uvāca

03,115.007a bhavān anugato vīraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam

03,115.007c pratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇaḥ

03,115.008a sa bhavān kathayatv etad yathā rāmeṇa nirjitāḥ

03,115.008c āhave kṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā

03,115.008d@015_0000 akṛtavraṇa uvāca

03,115.008d@015_0001 ahaṃ te kathayiṣyāmi mahad ākhyānam uttamam

03,115.008d@015_0002 bhṛgūṇāṃ rājaśārdūla vaṃśe jātasya bhārata

03,115.008d@015_0003 rāmasya jāmadagnyasya caritaṃ devasaṃmitam

03,115.008d@015_0004 haihayādhipateś caiva kārtavīryasya bhārata

03,115.008d@015_0005 rāmeṇa cārjuno nāma haihayādhipatir hataḥ

03,115.008d@015_0006 tasya bāhuśatāny āsaṃs trīṇi sapta ca pāṇḍava

03,115.008d@015_0007 dattātreyaprasādena vimānaṃ kāñcanaṃ tathā

03,115.008d@015_0008 aiśvaryaṃ sarvabhūteṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate

03,115.008d@015_0009 avyāhatagatiś caiva rathas tasya mahātmanaḥ

03,115.008d@015_0010 rathena tena tu sadā varadānena vīryavān

03,115.008d@015_0011 mamarda devān yakṣāṃś ca ṛṣīṃś caiva samantataḥ

03,115.008d@015_0012 bhūtāṃś caiva sa sarvāṃs tu pīḍayām āsa sarvataḥ

03,115.008d@015_0013 tato devāḥ sametyāhur ṛṣayaś ca mahāvratāḥ

03,115.008d@015_0014 devadevaṃ surārighnaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam

03,115.008d@015_0015 bhagavan bhūtarakṣārtham arjunaṃ jahi vai prabho

03,115.008d@015_0016 vimānena ca divyena haihayādhipatiḥ punaḥ

03,115.008d@015_0017 śacīsahāyaṃ krīḍantaṃ dharṣayām āsa vāsavam

03,115.008d@015_0018 tatas tu bhagavān devaḥ śakreṇa sahitas tadā

03,115.008d@015_0019 kārtavīryavināśārthaṃ mantrayām āsa bhārata

03,115.008d@015_0020 yat tad bhūtahitaṃ kāryaṃ surendreṇa niveditam

03,115.008d@015_0021 sa pratiśrutya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokapūjitaḥ

03,115.008d@015_0022 jagāma badarīṃ ramyāṃ svam evāśramamaṇḍalam

03,115.008d@015_0023 etasminn eva kāle tu pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ

03,115.009 akṛtavraṇa uvāca

03,115.009a kanyakubje mahān āsīt pārthivaḥ sumahābalaḥ

03,115.009b*0567_01 kuśikasyātmajo rājañ jajñe vaṃśasamudbhavaḥ

03,115.009c gādhīti viśruto loke vanavāsaṃ jagāma saḥ

03,115.010a vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe 'psaraḥsamā

03,115.010b*0568_01 babhūva śatapatrākṣī rūpeṇāsadṛśī bhuvi

03,115.010c ṛcīko bhārgavas tāṃ ca varayām āsa bhārata

03,115.011a tam uvāca tato rājā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam

03,115.011c ucitaṃ naḥ kule kiṃ cit pūrvair yat saṃpravartitam

03,115.012a ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām

03,115.012c sahasraṃ vājināṃ śulkam iti viddhi dvijottama

03,115.013a na cāpi bhagavān vācyo dīyatām iti bhārgava

03,115.013c deyā me duhitā ceyaṃ tvadvidhāya mahātmane

03,115.014 ṛcīka uvāca

03,115.014a ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām

03,115.014c dāsyāmy aśvasahasraṃ te mama bhāryā sutāstu te

03,115.015 akṛtavraṇa uvāca

03,115.015a sa tatheti pratijñāya rājan varuṇam abravīt

03,115.015c ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām

03,115.015e sahasraṃ vājinām ekaṃ śulkārthaṃ me pradīyatām

03,115.016a tasmai prādāt sahasraṃ vai vājināṃ varuṇas tadā

03,115.016c tad aśvatīrthaṃ vikhyātam utthitā yatra te hayāḥ

03,115.017a gaṅgāyāṃ kanyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā

03,115.017c tato gādhiḥ sutāṃ tasmai janyāś cāsan surās tadā

03,115.017e labdhvā hayasahasraṃ tu tāṃś ca dṛṣṭvā divaukasaḥ

03,115.017f*0569_01 vismayaṃ paramaṃ jagmus tam eva divi saṃstuvan

03,115.018a dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryām ṛcīko dvijasattamaḥ

03,115.018c yathākāmaṃ yathājoṣaṃ tayā reme sumadhyayā

03,115.019a taṃ vivāhe kṛte rājan sabhāryam avalokakaḥ

03,115.019c ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca

03,115.020a bhāryāpatī tam āsīnaṃ guruṃ suragaṇārcitam

03,115.020c arcitvā paryupāsīnau prāñjalī tasthatus tadā

03,115.021a tataḥ snuṣāṃ sa bhagavān prahṛṣṭo bhṛgur abravīt

03,115.021c varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā hy asmi tavepsitam

03,115.022a sā vai prasādayām āsa taṃ guruṃ putrakāraṇāt

03,115.022c ātmanaś caiva mātuś ca prasādaṃ ca cakāra saḥ

03,115.023 bhṛgur uvāca

03,115.023a ṛtau tvaṃ caiva mātā ca snāte puṃsavanāya vai

03,115.023c āliṅgetāṃ pṛthag vṛkṣau sāśvatthaṃ tvam udumbaram

03,115.023d*0570_01 carudvayam idaṃ bhadre jananyāś ca tavaiva ca

03,115.023d*0570_02 viśvam āvartayitvā tu mayā yatnena sādhitam

03,115.023d*0570_03 prāśitavyaṃ prayatnena tety uktvādarśanaṃ gataḥ

03,115.024a āliṅgane tu te rājaṃś cakratuḥ sma viparyayam

03,115.024c kadā cid bhṛgur āgacchat taṃ ca veda viparyayam

03,115.024d*0571_01 tataḥ punaḥ sa bhagavān kāle bahutithe gate

03,115.024d*0571_02 divyajñānād viditvā tu bhagavān āgataḥ punaḥ

03,115.025a athovāca mahātejā bhṛguḥ satyavatīṃ snuṣām

03,115.025b*0572_01 upayuktaś carur bhadre vṛkṣe cāliṅganaṃ kṛtam

03,115.025b*0572_02 viparītena te subhrūr mātrā caivāsi vañcitā

03,115.025c brāhmaṇaḥ kṣatravṛttir vai tava putro bhaviṣyati

03,115.026a kṣatriyo brāhmaṇācāro mātus tava suto mahān

03,115.026c bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgam āsthitaḥ

03,115.027a tataḥ prasādayām āsa śvaśuraṃ sā punaḥ punaḥ

03,115.027c na me putro bhaved īdṛk kāmaṃ pautro bhaved iti

03,115.028a evam astv iti sā tena pāṇḍava pratinanditā

03,115.028b*0573_01 kālaṃ pratīkṣya taṃ garbhaṃ dhārayām āsa yatnataḥ

03,115.028c jamadagniṃ tataḥ putraṃ sā jajñe kāla āgate

03,115.028e tejasā varcasā caiva yuktaṃ bhārgavanandanam

03,115.029a sa vardhamānas tejasvī vedasyādhyayanena vai

03,115.029c bahūn ṛṣīn mahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata

03,115.030a taṃ tu kṛtsno dhanurvedaḥ pratyabhād bharatarṣabha

03,115.030c caturvidhāni cāstrāṇi bhāskaropamavarcasam

03,116.001 akṛtavraṇa uvāca

03,116.001a sa vedādhyayane yukto jamadagnir mahātapāḥ

03,116.001c tapas tepe tato devān niyamād vaśam ānayat

03,116.001d*0574_01 taṃ tapyamānaṃ brahmarṣim ūcur devāḥ savāsavāḥ

03,116.001d*0574_02 kimarthaṃ tapyase brahman kaḥ kāmaḥ prārthitas tava

03,116.001d*0574_03 evam uktaḥ pratyuvāca devān brahmarṣisattamaḥ

03,116.001d*0574_04 svargahetos tapas tapye lokāś ca syur mamākṣayāḥ

03,116.001d*0574_05 tac chrutvā vacanaṃ tasya tadā devās tam ūcire

03,116.001d*0574_06 nāsaṃtater bhavel lokaḥ kṛtvā dharmaśatāny api

03,116.001d*0574_07 sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ tridaśānāṃ kurūdvaha

03,116.002a sa prasenajitaṃ rājann adhigamya narādhipam

03,116.002c reṇukāṃ varayām āsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ

03,116.003a reṇukāṃ tv atha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ

03,116.003c āśramasthas tayā sārdhaṃ tapas tepe 'nukūlayā

03,116.004a tasyāḥ kumārāś catvāro jajñire rāmapañcamāḥ

03,116.004c sarveṣām ajaghanyas tu rāma āsīj jaghanyajaḥ

03,116.005a phalāhāreṣu sarveṣu gateṣv atha suteṣu vai

03,116.005c reṇukā snātum agamat kadā cin niyatavratā

03,116.006a sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpam

03,116.006c dadarśa reṇukā rājann āgacchantī yadṛcchayā

03,116.007a krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam

03,116.007c ṛddhimantaṃ tatas tasya spṛhayām āsa reṇukā

03,116.008a vyabhicārāt tu sā tasmāt klinnāmbhasi vicetanā

03,116.008c praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata

03,116.008d*0575_01 antarikṣān nipatitā narmadāyāṃ mahāhrade

03,116.008d*0575_02 uttīrya cāpi sā yatnāj jagāma bharatarṣabha

03,116.009a sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyād brāhmyā lakṣmyā vivarjitām

03,116.009c dhikśabdena mahātejā garhayām āsa vīryavān

03,116.010a tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvān nāma nāmataḥ

03,116.010c ājagāma suṣeṇaś ca vasur viśvāvasus tathā

03,116.011a tān ānupūrvyād bhagavān vadhe mātur acodayat

03,116.011c na ca te jātasaṃmohāḥ kiṃ cid ūcur vicetasaḥ

03,116.012a tataḥ śaśāpa tān kopāt te śaptāś cetanāṃ jahuḥ

03,116.012c mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipram āsañ jaḍopamāḥ

03,116.013a tato rāmo 'bhyagāt paścād āśramaṃ paravīrahā

03,116.013c tam uvāca mahāmanyur jamadagnir mahātapāḥ

03,116.014a jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ

03,116.014b*0576_01 ity ukto guruṇā rājan krodhāt tu jamadagninā

03,116.014c tata ādāya paraśuṃ rāmo mātuḥ śiro 'harat

03,116.015a tatas tasya mahārāja jamadagner mahātmanaḥ

03,116.015c kopo agacchat sahasā prasannaś cābravīd idam

03,116.016a mamedaṃ vacanāt tāta kṛtaṃ te karma duṣkaram

03,116.016c vṛṇīṣva kāmān dharmajña yāvato vāñchase hṛdā

03,116.017a sa vavre mātur utthānam asmṛtiṃ ca vadhasya vai

03,116.017c pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā

03,116.018a apratidvandvatāṃ yuddhe dīrgham āyuś ca bhārata

03,116.018c dadau ca sarvān kāmāṃs tāñ jamadagnir mahātapāḥ

03,116.019a kadā cit tu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho

03,116.019c athānūpapatir vīraḥ kārtavīryo 'bhyavartata

03,116.020a tam āśramapadaṃ prāptam ṛṣer bhāryā samarcayat

03,116.020c sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandat tathārcanam

03,116.021a pramathya cāśramāt tasmād dhomadhenvās tadā balāt

03,116.021c jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān

03,116.022a āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam

03,116.022c gāṃ ca rorūyatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat

03,116.023a sa manyuvaśam āpannaḥ kārtavīryam upādravat

03,116.023c tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā

03,116.024a ciccheda niśitair bhallair bāhūn parighasaṃnibhān

03,116.024c sahasrasaṃmitān rājan pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ

03,116.024d*0577_01 abhibhūtaḥ sa rāmeṇa saṃyuktaḥ kāladharmaṇā

03,116.024d*0578_01 āgatya karma tat pitre nivedya gatavān vanam

03,116.025a arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ

03,116.025c āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnim upādravan

03,116.026a te taṃ jaghnur mahāvīryam ayudhyantaṃ tapasvinam

03,116.026c asakṛd rāma rāmeti vikrośantam anāthavat

03,116.027a kārtavīryasya putrās tu jamadagniṃ yudhiṣṭhira

03,116.027c ghātayitvā śarair jagmur yathāgatam ariṃdamāḥ

03,116.028a apakrānteṣu caiteṣu jamadagnau tathāgate

03,116.028c samitpāṇir upāgacchad āśramaṃ bhṛgunandanaḥ

03,116.029a sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīras tathā mṛtyuvaśaṃ gatam

03,116.029c anarhantaṃ tathābhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ

03,117.001 rāma uvāca

03,117.001a mamāparādhāt taiḥ kṣudrair hatas tvaṃ tāta bāliśaiḥ

03,117.001c kārtavīryasya dāyādair vane mṛga iveṣubhiḥ

03,117.002a dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe

03,117.002c mṛtyur evaṃvidho yuktaḥ sarvabhūteṣv anāgasaḥ

03,117.003a kiṃ nu tair na kṛtaṃ pāpaṃ yair bhavāṃs tapasi sthitaḥ

03,117.003c ayudhyamāno vṛddhaḥ san hataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ

03,117.004a kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca

03,117.004c ayudhyamānaṃ dharmajñam ekaṃ hatvānapatrapāḥ

03,117.005 akṛtavraṇa uvāca

03,117.005a vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa

03,117.005c pretakāryāṇi sarvāṇi pituś cakre mahātapāḥ

03,117.006a dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

03,117.006c pratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata

03,117.007a saṃkruddho 'tibalaḥ śūraḥ śastram ādāya vīryavān

03,117.007c jaghnivān kārtavīryasya sutān eko 'ntakopamaḥ

03,117.008a teṣāṃ cānugatā ye ca kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

03,117.008c tāṃś ca sarvān avāmṛdnād rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

03,117.009a triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ

03,117.009c samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān

03,117.010a sa teṣu tarpayām āsa pitṝn bhṛgukulodvahaḥ

03,117.010c sākṣād dadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nyavārayat

03,117.011a tato yajñena mahatā jāmadagnyaḥ pratāpavān

03,117.011c tarpayām āsa devendram ṛtvigbhyaś ca mahīṃ dadau

03,117.012a vedīṃ cāpy adadad dhaimīṃ kaśyapāya mahātmane

03,117.012c daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navotsedhāṃ viśāṃ pate

03,117.013a tāṃ kaśyapasyānumate brāhmaṇāḥ khaṇḍaśas tadā

03,117.013c vyabhajaṃs tena te rājan prakhyātāḥ khāṇḍavāyanāḥ

03,117.014a sa pradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane

03,117.014c asmin mahendre śailendre vasaty amitavikramaḥ

03,117.014d*0579_01 tapaḥ sumahad āsthāya mahābalaparākramaḥ

03,117.015a evaṃ vairam abhūt tasya kṣatriyair lokavāsibhiḥ

03,117.015c pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā

03,117.016 vaiśaṃpāyana uvāca

03,117.016a tataś caturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ

03,117.016c darśayām āsa tān viprān dharmarājaṃ ca sānujam

03,117.017a sa tam ānarca rājendro bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prabhuḥ

03,117.017c dvijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ

03,117.018a arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitas tena cābhibhūḥ

03,117.018c mahendra uṣya tāṃ rātriṃ prayayau dakṣiṇāmukhaḥ

03,117.018c*0580_01 **** **** mahendre parvatottame

03,117.018c*0580_02 rāmam āmantrya dharmātmā

03,118.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,118.001a gacchan sa tīrthāni mahānubhāvaḥ; puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā

03,118.001c sarvāṇi viprair upaśobhitāni; kva cit kva cid bhārata sāgarasya

03,118.002a sa vṛttavāṃs teṣu kṛtābhiṣekaḥ; sahānujaḥ pārthivaputrapautraḥ

03,118.002c samudragāṃ puṇyatamāṃ praśastāṃ; jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ

03,118.003a tatrāpi cāplutya mahānubhāvaḥ; saṃtarpayām āsa pitṝn surāṃś ca

03,118.003c dvijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya; godāvariṃ sāgaragām agacchat

03,118.004a tato vipāpmā draviḍeṣu rājan; samudram āsādya ca lokapuṇyam

03,118.004c agastyatīrthaṃ ca pavitrapuṇyaṃ; nārītīrthāny atha vīro dadarśa

03,118.005a tatrārjunasyāgryadhanurdharasya; niśamya tat karma parair asahyam

03,118.005c saṃpūjyamānaḥ paramarṣisaṃghaiḥ; parāṃ mudaṃ pāṇḍusutaḥ sa lebhe

03,118.006a sa teṣu tīrtheṣv abhiṣiktagātraḥ; kṛṣṇāsahāyaḥ sahito 'nujaiś ca

03,118.006c saṃpūjayan vikramam arjunasya; reme mahīpālapatiḥ pṛthivyām

03,118.007a tataḥ sahasrāṇi gavāṃ pradāya; tīrtheṣu teṣv ambudharottamasya

03,118.007c hṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhir arjunasya; saṃkīrtayām āsa gavāṃ pradānam

03,118.007d*0581_01 tatas tu kāverim anantatoyāṃ

03,118.007d*0581_02 divyāśramair nityam upāttatoyām

03,118.007d*0581_03 sahānujaḥ saṃpravigāhya puṇyāṃ

03,118.007d*0581_04 nananda naṣṭaklamaśokapāpaḥ

03,118.008a sa tāni tīrthāni ca sāgarasya; puṇyāni cānyāni bahūni rājan

03,118.008c krameṇa gacchan paripūrṇakāmaḥ; śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa

03,118.009a tatrodadheḥ kaṃ cid atītya deśaṃ; khyātaṃ pṛthivyāṃ vanam āsasāda

03,118.009c taptaṃ surair yatra tapaḥ purastād; iṣṭaṃ tathā puṇyatamair narendraiḥ

03,118.010a sa tatra tām agryadhanurdharasya; vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ

03,118.010c ṛcīkaputrasya tapasvisaṃghaiḥ; samāvṛtāṃ puṇyakṛd arcanīyām

03,118.011a tato vasūnāṃ vasudhādhipaḥ sa; marudgaṇānāṃ ca tathāśvinoś ca

03,118.011c vaivasvatādityadhaneśvarāṇām; indrasya viṣṇoḥ savitur vibhoś ca

03,118.012a bhagasya candrasya divākarasya; pater apāṃ sādhyagaṇasya caiva

03,118.012c dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā; rudrasya rājan sagaṇasya caiva

03,118.013a sarasvatyāḥ siddhagaṇasya caiva; pūṣṇaś ca ye cāpy amarās tathānye

03,118.013c puṇyāni cāpy āyatanāni teṣāṃ; dadarśa rājā sumanoharāṇi

03,118.014a teṣūpavāsān vividhān upoṣya; dattvā ca ratnāni mahādhanāni

03,118.014c tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ; punaḥ sa śūrpārakam ājagāma

03,118.015a sa tena tīrthena tu sāgarasya; punaḥ prayātaḥ saha sodarīyaiḥ

03,118.015c dvijaiḥ pṛthivyāṃ prathitaṃ mahadbhis; tīrthaṃ prabhāsaṃ samupājagāma

03,118.016a tatrābhiṣiktaḥ pṛthulohitākṣaḥ; sahānujair devagaṇān pitṝṃś ca

03,118.016c saṃtarpayām āsa tathaiva kṛṣṇā; te cāpi viprāḥ saha lomaśena

03,118.017a sa dvādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ; kurvan kṣapāhaḥsu tadābhiṣekam

03,118.017c samantato 'gnīn upadīpayitvā; tepe tapo dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

03,118.018a tam ugram āsthāya tapaś carantaṃ; śuśrāva rāmaś ca janārdanaś ca

03,118.018c tau sarvavṛṣṇipravarau sasainyau; yudhiṣṭhiraṃ jagmatur ājamīḍham

03,118.019a te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutān samīkṣya; bhūmau śayānān maladigdhagātrān

03,118.019c anarhatīṃ draupadīṃ cāpi dṛṣṭvā; suduḥkhitāś cukruśur ārtanādam

03,118.020a tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca; kārṣṇiṃ ca sāmbaṃ ca śineś ca pautram

03,118.020c anyāṃś ca vṛṣṇīn upagamya pūjāṃ; cakre yathādharmam adīnasattvaḥ

03,118.021a te cāpi sarvān pratipūjya pārthāṃs; taiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutais tathaiva

03,118.021c yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rājann; upāviśan devagaṇā yathendram

03,118.022a teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ; vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ

03,118.022c astrārtham indrasya gataṃ ca pārthaṃ; kṛṣṇe śaśaṃsāmararājaputram

03,118.023a śrutvā tu te tasya vacaḥ pratītās; tāṃś cāpi dṛṣṭvā sukṛśān atīva

03,118.023c netrodbhavaṃ saṃmumucur daśārhā; duḥkhārtijaṃ vāri mahānubhāvāḥ

03,119.001 janamejaya uvāca

03,119.001a prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya vṛṣṇayaḥ pāṇḍavās tathā

03,119.001c kim akurvan kathāś caiṣāṃ kās tatrāsaṃs tapodhana

03,119.002a te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ

03,119.002c vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāś caiva suhṛdaś ca parasparam

03,119.003 vaiśaṃpāyana uvāca

03,119.003a prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ

03,119.003c vṛṣṇayaḥ pāṇḍavān vīrān parivāryopatasthire

03,119.004a tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabhaḥ

03,119.004c vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam

03,119.005a na kṛṣṇa dharmaś carito bhavāya; jantor adharmaś ca parābhavāya

03,119.005c yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā; vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ

03,119.006a duryodhanaś cāpi mahīṃ praśāsti; na cāsya bhūmir vivaraṃ dadāti

03,119.006c dharmād adharmaś carito garīyān; itīva manyeta naro 'lpabuddhiḥ

03,119.007a duryodhane cāpi vivardhamāne; yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye

03,119.007b*0582_01 hṛtasvarājyāyatanārthabhārye

03,119.007b*0582_02 duryodhanenālpadhiyā ca pārthe

03,119.007c kiṃ nv adya kartavyam iti prajābhiḥ; śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām

03,119.008a ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro; dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā

03,119.008c caled dhi rājyāc ca sukhāc ca pārtho; dharmād apetaś ca kathaṃ vivardhet

03,119.009a kathaṃ nu bhīṣmaś ca kṛpaś ca vipro; droṇaś ca rājā ca kulasya vṛddhaḥ

03,119.009c pravrājya pārthān sukham āpnuvanti; dhik pāpabuddhīn bharatapradhānān

03,119.010a kiṃ nāma vakṣyaty avanipradhānaḥ; pitṝn samāgamya paratra pāpaḥ

03,119.010c putreṣu samyak caritaṃ mayeti; putrān apāpān avaropya rājyāt

03,119.011a nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma; kiṃ nāma kṛtvāham acakṣur evam

03,119.011c jātaḥ pṛthivyām iti pārthiveṣu; pravrājya kaunteyam athāpi rājyāt

03,119.012a nūnaṃ samṛddhān pitṛlokabhūmau; cāmīkarābhān kṣitijān praphullān

03,119.012c vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ; kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma

03,119.013a vyūḍhottarāṃsān pṛthulohitākṣān; nemān sma pṛcchan sa śṛṇoti nūnam

03,119.013c prasthāpayad yat sa vanaṃ hy aśaṅko; yudhiṣṭhiraṃ sānujam āttaśastram

03,119.014a yo 'yaṃ pareṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ; nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt

03,119.014c śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya; muñcanti sainyāni śakṛt samūtram

03,119.015a sa kṣutpipāsādhvakṛśas tarasvī; sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ

03,119.015c vane smaran vāsam imaṃ sughoraṃ; śeṣaṃ na kuryād iti niścitaṃ me

03,119.016a na hy asya vīryeṇa balena kaś cit; samaḥ pṛthivyāṃ bhavitā nareṣu

03,119.016c śītoṣṇavātātapakarśitāṅgo; na śeṣam ājāv asuhṛtsu kuryāt

03,119.017a prācyāṃ nṛpān ekarathena jitvā; vṛkodaraḥ sānucarān raṇeṣu

03,119.017c svastyāgamad yo 'tirathas tarasvī; so 'yaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ

03,119.018a yo dantakūre vyajayan nṛdevān; samāgatān dākṣiṇātyān mahīpān

03,119.018c taṃ paśyatemaṃ sahadevam adya; tapasvinaṃ tāpasaveṣarūpam

03,119.019a yaḥ pārthivān ekarathena vīro; diśaṃ pratīcīṃ prati yuddhaśauṇḍaḥ

03,119.019c so 'yaṃ vane mūlaphalena jīvañ; jaṭī caraty adya malācitāṅgaḥ

03,119.019d*0583_01 jigye raṇe taṃ nakulaṃ vaneṣu

03,119.019d*0583_02 saṃpaśyante me 'dya manaḥ sudīnam

03,119.020a satre samṛddhe 'ti rathasya rājño; vedītalād utpatitā sutā yā

03,119.020c seyaṃ vane vāsam imaṃ suduḥkhaṃ; kathaṃ sahaty adya satī sukhārhā

03,119.021a trivargamukhyasya samīraṇasya; deveśvarasyāpy atha vāśvinoś ca

03,119.021c eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃ nu; vane caranty alpasukhāḥ sukhārhāḥ

03,119.022a jite hi dharmasya sute sabhārye; sabhrātṛke sānucare niraste

03,119.022c duryodhane cāpi vivardhamāne; kathaṃ na sīdaty avaniḥ saśailā

03,120.001 sātyakir uvāca

03,120.001a na rāma kālaḥ paridevanāya; yad uttaraṃ tatra tad eva sarve

03,120.001b*0584_01 kurvīmahe yac ca hitaṃ bhavet tu

03,120.001b*0584_02 rājñe hy asmāyājamīḍhāya nityam

03,120.001c samācarāmo hy anatītakālaṃ; yudhiṣṭhiro yady api nāha kiṃ cit

03,120.002a ye nāthavanto hi bhavanti loke; te nātmanā karma samārabhante

03,120.002c teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ; śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ

03,120.003a yeṣāṃ tathā rāma samārabhante; kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke

03,120.003c te nāthavantaḥ puruṣapravīrā; nānāthavat kṛcchram avāpnuvanti

03,120.004a kasmād ayaṃ rāmajanārdanau ca; pradyumnasāmbau ca mayā sametau

03,120.004c vasaty araṇye saha sodarīyais; trailokyanāthān adhigamya nāthān

03,120.005a niryātu sādhv adya daśārhasenā; prabhūtanānāyudhacitravarmā

03,120.005c yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ; sabāndhavo vṛṣṇibalābhibhūtaḥ

03,120.006a tvaṃ hy eva kopāt pṛthivīm apīmāṃ; saṃveṣṭayes tiṣṭhatu śārṅgadhanvā

03,120.006c sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ; vṛtraṃ yathā devapatir mahendraḥ

03,120.007a bhrātā ca me yaś ca sakhā guruś ca; janārdanasyātmasamaś ca pārthaḥ

03,120.007b*0585_01 yadartham aicchan manujāḥ suputraṃ

03,120.007b*0585_02 śiṣyaṃ guruś cāpratikūlavādam

03,120.007c yadartham abhyudyatam uttamaṃ tat; karoti karmāgryam apāraṇīyam

03,120.008a tasyāstravarṣāṇy aham uttamāstrair; vihatya sarvāṇi raṇe 'bhibhūya

03,120.008c kāyāc chiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ; śarottamair unmathitāsmi rāma

03,120.009a khaḍgena cāhaṃ niśitena saṃkhye; kāyāc chiras tasya balāt pramathya

03,120.009c tato 'sya sarvān anugān haniṣye; duryodhanaṃ cāpi kurūṃś ca sarvān

03,120.010a āttāyudhaṃ mām iha rauhiṇeya; paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ

03,120.010c nighnantam ekaṃ kuruyodhamukhyān; kāle mahākakṣam ivāntakāgniḥ

03,120.011a pradyumnamuktān niśitān na śaktāḥ; soḍhuṃ kṛpadroṇavikarṇakarṇāḥ

03,120.011c jānāmi vīryaṃ ca tavātmajasya; kārṣṇir bhavaty eṣa yathā raṇasthaḥ

03,120.012a sāmbaḥ sasūtaṃ sarathaṃ bhujābhyāṃ; duḥśāsanaṃ śāstu balāt pramathya

03,120.012c na vidyate jāmbavatīsutasya; raṇe 'viṣahyaṃ hi raṇotkaṭasya

03,120.013a etena bālena hi śambarasya; daityasya sainyaṃ sahasā praṇunnam

03,120.013b*0586_01 hataḥ sa pāpo yudhi kevalena

03,120.013b*0586_02 yuddhe 'dvitīyo haritulyarūpaḥ

03,120.013b*0587_01 yathaiva yat tasya puraṃdarasya

03,120.013b*0587_02 haridhvajaṃ syandanam āsthitasya

03,120.013c vṛttorur atyāyatapīnabāhur; etena saṃkhye nihato 'śvacakraḥ

03,120.013e ko nāma sāmbasya raṇe manuṣyo; gatvāntaraṃ vai bhujayor dhareta

03,120.014a yathā praviśyāntaram antakasya; kāle manuṣyo na viniṣkrameta

03,120.014b*0588_01 saṃprāpya vai tādṛśīṃ yodhalakṣmīṃ

03,120.014c tathā praviśyāntaram asya saṃkhye; ko nāma jīvan punar āvrajeta

03,120.015a droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau; sutair vṛtaṃ cāpy atha somadattam

03,120.015c sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ; pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ

03,120.016a kiṃ nāma lokeṣv aviṣahyam asti; kṛṣṇasya sarveṣu sadaivateṣu

03,120.016c āttāyudhasyottamabāṇapāṇeś; cakrāyudhasyāpratimasya yuddhe

03,120.017a tato 'niruddho 'py asicarmapāṇir; mahīm imāṃ dhārtarāṣṭrair visaṃjñaiḥ

03,120.017c hṛtottamāṅgair nihataiḥ karotu; kīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvareṣu

03,120.018a gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ; śūraś ca saṃkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ

03,120.018c raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau; kulocitaṃ viprathayantu karma

03,120.019a savṛṣṇibhojāndhakayodhamukhyā; samāgatā kṣatriyaśūrasenā

03,120.019a*0589_01 samāhitaḥ pṛthivīṃ sādhu rājā

03,120.019a*0589_02 yaśobhṛtāṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

03,120.019a*0589_03 yudhiṣṭhiraḥ pālayatāṃ mahātmā

03,120.019c hatvā raṇe tān dhṛtarāṣṭraputrāṃl; loke yaśaḥ sphītam upākarotu

03,120.020a tato 'bhimanyuḥ pṛthivīṃ praśāstu; yāvad vrataṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

03,120.020c yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā; dyūte yathoktaṃ kurusattamena

03,120.021a asmatpramuktair viśikhair jitāris; tato mahīṃ bhokṣyati dharmarājaḥ

03,120.021c nirdhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrām; etad dhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśaśyam

03,120.022 vāsudeva uvāca

03,120.022a asaṃśayaṃ mādhava satyam etad; gṛhṇīma te vākyam adīnasattva

03,120.022c svābhyāṃ bhujābhyām ajitāṃ tu bhūmiṃ; necchet kurūṇām ṛṣabhaḥ kathaṃ cit

03,120.023a na hy eṣa kāmān na bhayān na lobhād; yudhiṣṭhiro jātu jahyāt svadharmam

03,120.023c bhīmārjunau cātirathau yamau vā; tathaiva kṛṣṇā drupadātmajeyam

03,120.024a ubhau hi yuddhe 'pratimau pṛthivyāṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca

03,120.024c kasmān na kṛtsnāṃ pṛthivīṃ praśāsen; mādrīsutābhyāṃ ca puraskṛto 'yam

03,120.025a yadā tu pāñcālapatir mahātmā; sakekayaś cedipatir vayaṃ ca

03,120.025c yotsyāma vikramya parāṃs tadā vai; suyodhanas tyakṣyati jīvalokam

03,120.026 yudhiṣṭhira uvāca

03,120.026a naitac citraṃ mādhava yad bravīṣi; satyaṃ tu me rakṣyatamaṃ na rājyam

03,120.026c kṛṣṇas tu māṃ veda yathāvad ekaḥ; kṛṣṇaṃ ca vedāham atho yathāvat

03,120.027a yadaiva kālaṃ puruṣapravīro; vetsyaty ayaṃ mādhava vikramasya

03,120.027c tadā raṇe tvaṃ ca śinipravīra; suyodhanaṃ jeṣyasi keśavaś ca

03,120.028a pratiprayāntv adya daśārhavīrā; dṛḍho 'smi nāthair naralokanāthaiḥ

03,120.028c dharme 'pramādaṃ kurutāprameyā; draṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān

03,120.029 vaiśaṃpāyana uvāca

03,120.029a te 'nyonyam āmantrya tathābhivādya; vṛddhān parisvajya śiśūṃś ca sarvān

03,120.029c yadupravīrāḥ svagṛhāṇi jagmū; rājāpi tīrthāny anusaṃcacāra

03,120.030a visṛjya kṛṣṇaṃ tv atha dharmarājo; vidarbharājopacitāṃ sutīrthām

03,120.030b*0590_01 jagāma puṇyāṃ saritaṃ payoṣṇīṃ

03,120.030b*0590_02 sabhrātṛbhṛtyaḥ saha lomaśena

03,120.030c sutena somena vimiśritodāṃ; tataḥ payoṣṇīṃ prati sa hy uvāsa

03,120.030d*0591_01 dvijātimukhyair muditair mahātmā

03,120.030d*0591_02 saṃstūyamānaḥ stutibhir varābhiḥ

03,121.001 lomaśa uvāca

03,121.001a nṛgeṇa yajamānena someneha puraṃdaraḥ

03,121.001c tarpitaḥ śrūyate rājan sa tṛpto madam abhyagāt

03,121.002a iha devaiḥ sahendrair hi prajāpatibhir eva ca

03,121.002c iṣṭaṃ bahuvidhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,121.003a āmūrtarayasaś ceha rājā vajradharaṃ prabhum

03,121.003c tarpayām āsa somena hayamedheṣu saptasu

03,121.004a tasya saptasu yajñeṣu sarvam āsīd dhiraṇmayam

03,121.004c vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yad dravyaṃ niyataṃ makhe

03,121.004d*0592_01 caṣālayūpacamasāḥ sthālyaḥ pātryaḥ srucaḥ sruvāḥ

03,121.005a teṣv eva cāsya yajñeṣu prayogāḥ sapta viśrutāḥ

03,121.005c saptaikaikasya yūpasya caṣālāś copari sthitāḥ

03,121.006a tasya sma yūpān yajñeṣu bhrājamānān hiraṇmayān

03,121.006c svayam utthāpayām āsur devāḥ sendrā yudhiṣṭhira

03,121.007a teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ

03,121.007c amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ

03,121.007d*0593_01 prasaṃkhyānān asaṃkhyeyān pratyagṛhṇan dvijātayaḥ

03,121.008a sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ

03,121.008c yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāś ca kena cit

03,121.009a tathaiva tad asaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yat pradadau gayaḥ

03,121.009c sadasyebhyo mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu

03,121.010a bhavet saṃkhyeyam etad vai yad etat parikīrtitam

03,121.010c na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇāvataḥ

03,121.011a hiraṇmayībhir gobhiś ca kṛtābhir viśvakarmaṇā

03,121.011c brāhmaṇāṃs tarpayām āsa nānādigbhyaḥ samāgatān

03,121.012a alpāvaśeṣā pṛthivī caityair āsīn mahātmanaḥ

03,121.012c gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate

03,121.013a sa lokān prāptavān aindrān karmaṇā tena bhārata

03,121.013c salokatāṃ tasya gacchet payoṣṇyāṃ ya upaspṛśet

03,121.014a tasmāt tvam atra rājendra bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha

03,121.014c upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi

03,121.015 vaiśaṃpāyana uvāca

03,121.015a sa payoṣṇyāṃ naraśreṣṭhaḥ snātvā vai bhrātṛbhiḥ saha

03,121.015c vaiḍūryaparvataṃ caiva narmadāṃ ca mahānadīm

03,121.015d*0594_01 uddiśya pāṇḍavaśreṣṭhaḥ sa pratasthe mahīpatiḥ

03,121.015e samājagāma tejasvī bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ

03,121.016a tato 'sya sarvāṇy ācakhyau lomaśo bhagavān ṛṣiḥ

03,121.016c tīrthāni ramaṇīyāni tatra tatra viśāṃ pate

03,121.017a yathāyogaṃ yathāprīti prayayau bhrātṛbhiḥ saha

03,121.017c dadamāno 'sakṛd vittaṃ brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ

03,121.018 lomaśa uvāca

03,121.018a devānām eti kaunteya tathā rājñāṃ salokatām

03,121.018c vaiḍūryaparvataṃ dṛṣṭvā narmadām avatīrya ca

03,121.019a saṃdhir eṣa naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca

03,121.019c etam āsādya kaunteya sarvapāpaiḥ pramucyate

03,121.020a eṣa śaryātiyajñasya deśas tāta prakāśate

03,121.020c sākṣād yatrāpibat somam aśvibhyāṃ saha kauśikaḥ

03,121.021a cukopa bhārgavaś cāpi mahendrasya mahātapāḥ

03,121.021c saṃstambhayām āsa ca taṃ vāsavaṃ cyavanaḥ prabhuḥ

03,121.021e sukanyāṃ cāpi bhāryāṃ sa rājaputrīm ivāptavān

03,121.022 yudhiṣṭhira uvāca

03,121.022a kathaṃ viṣṭambhitas tena bhagavān pākaśāsanaḥ

03,121.022c kimarthaṃ bhārgavaś cāpi kopaṃ cakre mahātapāḥ

03,121.023a nāsatyau ca kathaṃ brahman kṛtavān somapīthinau

03,121.023c etat sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātu bhagavān mama

03,122.001 lomaśa uvāca

03,122.001a bhṛgor maharṣeḥ putro 'bhūc cyavano nāma bhārgavaḥ

03,122.001c samīpe sarasaḥ so 'sya tapas tepe mahādyutiḥ

03,122.002a sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava

03,122.002c atiṣṭhat subahūn kālān ekadeśe viśāṃ pate

03,122.003a sa valmīko 'bhavad ṛṣir latābhir abhisaṃvṛtaḥ

03,122.003c kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ

03,122.004a tathā sa saṃvṛto dhīmān mṛtpiṇḍa iva sarvaśaḥ

03,122.004c tapyati sma tapo rājan valmīkena samāvṛtaḥ

03,122.005a atha dīrghasya kālasya śaryātir nāma pārthivaḥ

03,122.005c ājagāma saro ramyaṃ vihartum idam uttamam

03,122.006a tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāry āsan parigrahaḥ

03,122.006c ekaiva ca sutā śubhrā sukanyā nāma bhārata

03,122.007a sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā

03,122.007c caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat

03,122.008a sā caiva sudatī tatra paśyamānā manoramān

03,122.008c vanaspatīn vicinvantī vijahāra sakhīvṛtā

03,122.009a rūpeṇa vayasā caiva madanena madena ca

03,122.009c babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ

03,122.010a tāṃ sakhīrahitām ekām ekavastrām alaṃkṛtām

03,122.010c dadarśa bhārgavo dhīmāṃś carantīm iva vidyutam

03,122.011a tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ

03,122.011c kṣāmakaṇṭhaś ca brahmarṣis tapobalasamanvitaḥ

03,122.011e tām ābabhāṣe kalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai

03,122.012a tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī

03,122.012c kautūhalāt kaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā

03,122.013a kiṃ nu khalv idam ity uktvā nirbibhedāsya locane

03,122.013c akrudhyat sa tayā viddhe netre paramamanyumān

03,122.013e tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtraṃ samāvṛṇot

03,122.014a tato ruddhe śakṛnmūtre sainyam ānāhaduḥkhitam

03,122.014c tathāgatam abhiprekṣya paryapṛcchat sa pārthivaḥ

03,122.015a taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ

03,122.015c kenāpakṛtam adyeha bhārgavasya mahātmanaḥ

03,122.015e jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tad ṛtaṃ brūta māciram

03,122.016a tam ūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo 'pakṛtaṃ vayam

03,122.016c sarvopāyair yathākāmaṃ bhavāṃs tad adhigacchatu

03,122.017a tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam

03,122.017c paryapṛcchat suhṛdvargaṃ pratyajānan na caiva te

03,122.018a ānāhārtaṃ tato dṛṣṭvā tat sainyam asukhārditam

03,122.018c pitaraṃ duḥkhitaṃ cāpi sukanyedam athābravīt

03,122.019a mayāṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ sattvam abhijvalat

03,122.019c khadyotavad abhijñātaṃ tan mayā viddham antikāt

03,122.020a etac chrutvā tu śaryātir valmīkaṃ tūrṇam ādravat

03,122.020c tatrāpaśyat tapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam

03,122.020c*0595_01 **** **** candrādityasamaprabham

03,122.020c*0595_02 jñānavṛddhaṃ vayovṛddhaṃ

03,122.021a ayācad atha sainyārthaṃ prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ

03,122.021c ajñānād bālayā yat te kṛtaṃ tat kṣantum arhasi

03,122.021d*0596_01 imām eva ca te kanyāṃ dadāmi sudṛḍhavrata

03,122.021d*0596_02 bhāryārthī tvaṃ gṛhāṇemāṃ prasīdasva ca bhārgava

03,122.022a tato 'bravīn mahīpālaṃ cyavano bhārgavas tadā

03,122.022b*0597_01 apamānād ahaṃ viddho hy anayā darpapūrṇayā

03,122.022c rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohabalātkṛtām

03,122.023a tām eva pratigṛhyāhaṃ rājan duhitaraṃ tava

03,122.023c kṣamiṣyāmi mahīpāla satyam etad bravīmi te

03,122.024a ṛṣer vacanam ājñāya śaryātir avicārayan

03,122.024c dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane

03,122.025a pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ cyavanaḥ prasasāda ha

03,122.025c prāptaprasādo rājā sa sasainyaḥ punar āvrajat

03,122.026a sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinam aninditā

03,122.026c nityaṃ paryacarat prītyā tapasā niyamena ca

03,122.027a agnīnām atithīnāṃ ca śuśrūṣur anasūyikā

03,122.027c samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā

03,123.001 lomaśa uvāca

03,123.001a kasya cit tv atha kālasya surāṇām aśvinau nṛpa

03,123.001c kṛtābhiṣekāṃ vivṛtāṃ sukanyāṃ tām apaśyatām

03,123.002a tāṃ dṛṣṭvā darśanīyāṅgīṃ devarājasutām iva

03,123.002c ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāv aśvināv idam

03,123.003a kasya tvam asi vāmoru kiṃ vane vai karoṣi ca

03,123.003c icchāva bhadre jñātuṃ tvāṃ tat tvam ākhyāhi śobhane

03,123.004a tataḥ sukanyā saṃvītā tāv uvāca surottamau

03,123.004c śaryātitanayāṃ vittaṃ bhāryāṃ ca cyavanasya mām

03,123.004d*0598_01 nāmnā cāhaṃ sukanyeti nṛloke 'smin pratiṣṭhitā

03,123.004d*0598_02 sāhaṃ sarvātmanā nityaṃ bhartāram anuvartinī

03,123.005a athāśvinau prahasyaitām abrūtāṃ punar eva tu

03,123.005c kathaṃ tvam asi kalyāṇi pitrā dattā gatādhvane

03,123.006a bhrājase vanamadhye tvaṃ vidyut saudāminī yathā

03,123.006c na deveṣv api tulyāṃ hi tvayā paśyāva bhāmini

03,123.006d*0599_01 anābharaṇasaṃpannā paramāmbaravarjitā

03,123.006d*0599_02 śobhayasy adhikaṃ bhadre vanam apy analaṃkṛtā

03,123.007a sarvābharaṇasaṃpannā paramāmbaradhāriṇī

03,123.007c śobhethās tv anavadyāṅgi na tv evaṃ malapaṅkinī

03,123.008a kasmād evaṃvidhā bhūtvā jarājarjaritaṃ patim

03,123.008c tvam upāsse ha kalyāṇi kāmabhogabahiṣkṛtam

03,123.009a asamarthaṃ paritrāṇe poṣaṇe ca śucismite

03,123.009c sādhu cyavanam utsṛjya varayasvaikam āvayoḥ

03,123.009e patyarthaṃ devagarbhābhe mā vṛthā yauvanaṃ kṛthāḥ

03,123.010a evam uktā sukanyā tu surau tāv idam abravīt

03,123.010c ratāhaṃ cyavane patyau maivaṃ mā paryaśaṅkithāḥ

03,123.011a tāv abrūtāṃ punas tv enām āvāṃ devabhiṣagvarau

03,123.011c yuvānaṃ rūpasaṃpannaṃ kariṣyāvaḥ patiṃ tava

03,123.012a tatas tasyāvayoś caiva patim ekatamaṃ vṛṇu

03,123.012c etena samayenainam āmantraya varānane

03,123.013a sā tayor vacanād rājann upasaṃgamya bhārgavam

03,123.013c uvāca vākyaṃ yat tābhyām uktaṃ bhṛgusutaṃ prati

03,123.014a tac chrutvā cyavano bhāryām uvāca kriyatām iti

03,123.014c bhartrā sā samanujñātā kriyatām ity athābravīt

03,123.015a śrutvā tad aśvinau vākyaṃ tat tasyāḥ kriyatām iti

03,123.015c ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patis tava viśatv apaḥ

03,123.016a tato 'mbhaś cyavanaḥ śīghraṃ rūpārthī praviveśa ha

03,123.016c aśvināv api tad rājan saraḥ praviśatāṃ prabho

03,123.017a tato muhūrtād uttīrṇāḥ sarve te sarasas tataḥ

03,123.017c divyarūpadharāḥ sarve yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ

03,123.017e tulyarūpadharāś caiva manasaḥ prītivardhanāḥ

03,123.018a te 'bruvan sahitāḥ sarve vṛṇīṣvānyatamaṃ śubhe

03,123.018c asmākam īpsitaṃ bhadre patitve varavarṇini

03,123.018d*0600_01 tam aśvinor anyatamaṃ cyavanaṃ vā manasvini

03,123.018e yatra vāpy abhikāmāsi taṃ vṛṇīṣva suśobhane

03,123.019a sā samīkṣya tu tān sarvāṃs tulyarūpadharān sthitān

03,123.019c niścitya manasā buddhyā devī vavre svakaṃ patim

03,123.019d*0601_01 yady ahaṃ manasā nānyaṃ patim icche svakaṃ vinā

03,123.019d*0601_02 tena satyena me devau prayacchetāṃ patiṃ mama

03,123.019d*0602_01 evam uktau tathā sādhvyā nāsatyau surasattamau

03,123.019d*0602_02 darśayām āsatus tasyāḥ sukanyāyā bhṛgoḥ sutam

03,123.019d*0603_01 tato devāḥ sutuṣṭāś ca cyavanaṃ taṃ patiṃ daduḥ

03,123.020a labdhvā tu cyavano bhāryāṃ vayorūpaṃ ca vāñchitam

03,123.020c hṛṣṭo 'bravīn mahātejās tau nāsatyāv idaṃ vacaḥ

03,123.021a yathāhaṃ rūpasaṃpanno vayasā ca samanvitaḥ

03,123.021c kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ san bhāryāṃ ca prāptavān imām

03,123.022a tasmād yuvāṃ kariṣyāmi prītyāhaṃ somapīthinau

03,123.022c miṣato devarājasya satyam etad bravīmi vām

03,123.023a tac chrutvā hṛṣṭamanasau divaṃ tau pratijagmatuḥ

03,123.023c cyavano 'pi sukanyā ca surāv iva vijahratuḥ

03,123.023d*0604_01 tasminn eva sarastīre bibhratau rūpam uttamam

03,124.001 lomaśa uvāca

03,124.001a tataḥ śrutvā tu śaryātir vayaḥsthaṃ cyavanaṃ kṛtam

03,124.001c saṃhṛṣṭaḥ senayā sārdham upāyād bhārgavāśramam

03,124.002a cyavanaṃ ca sukanyāṃ ca dṛṣṭvā devasutāv iva

03,124.002c reme mahīpaḥ śaryātiḥ kṛtsnāṃ prāpya mahīm iva

03,124.003a ṛṣiṇā satkṛtas tena sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ

03,124.003c upopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāś cakre mahāmanāḥ

03,124.004a athainaṃ bhārgavo rājann uvāca parisāntvayan

03,124.004c yājayiṣyāmi rājaṃs tvāṃ saṃbhārān upakalpaya

03,124.005a tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ

03,124.005c cyavanasya mahārāja tad vākyaṃ pratyapūjayat

03,124.006a praśaste 'hani yajñīye sarvakāmasamṛddhimat

03,124.006c kārayām āsa śaryātir yajñāyatanam uttamam

03,124.007a tatrainaṃ cyavano rājan yājayām āsa bhārgavaḥ

03,124.007c adbhutāni ca tatrāsan yāni tāni nibodha me

03,124.008a agṛhṇāc cyavanaḥ somam aśvinor devayos tadā

03,124.008c tam indro vārayām āsa gṛhyamāṇaṃ tayor graham

03,124.009 indra uvāca

03,124.009a ubhāv etau na somārhau nāsatyāv iti me matiḥ

03,124.009c bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivam arhataḥ

03,124.010 cyavana uvāca

03,124.010a māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavattarau

03,124.010c yau cakratur māṃ maghavan vṛndārakam ivājaram

03,124.011a ṛte tvāṃ vibudhāṃś cānyān kathaṃ vai nārhataḥ savam

03,124.011c aśvināv api devendra devau viddhi puraṃdara

03,124.012 indra uvāca

03,124.012a cikitsakau karmakarau kāmarūpasamanvitau

03,124.012c loke carantau martyānāṃ kathaṃ somam ihārhataḥ

03,124.013 lomaśa uvāca

03,124.013a etad eva yadā vākyam āmreḍayati vāsavaḥ

03,124.013c anādṛtya tataḥ śakraṃ grahaṃ jagrāha bhārgavaḥ

03,124.014a grahīṣyantaṃ tu taṃ somam aśvinor uttamaṃ tadā

03,124.014c samīkṣya balabhid deva idaṃ vacanam abravīt

03,124.015a ābhyām arthāya somaṃ tvaṃ grahīṣyasi yadi svayam

03,124.015c vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpam anuttamam

03,124.016a evam uktaḥ smayann indram abhivīkṣya sa bhārgavaḥ

03,124.016c jagrāha vidhivat somam aśvibhyām uttamaṃ graham

03,124.017a tato 'smai prāharad vajraṃ ghorarūpaṃ śacīpatiḥ

03,124.017c tasya praharato bāhuṃ stambhayām āsa bhārgavaḥ

03,124.018a saṃstambhayitvā cyavano juhuve mantrato 'nalam

03,124.018c kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsitum udyataḥ

03,124.019a tataḥ kṛtyā samabhavad ṛṣes tasya tapobalāt

03,124.019c mado nāma mahāvīryo bṛhatkāyo mahāsuraḥ

03,124.019e śarīraṃ yasya nirdeṣṭum aśakyaṃ tu surāsuraiḥ

03,124.019f*0605_01 tasya pramāṇaṃ vapuṣā na tulyam iha vidyate

03,124.020a tasyāsyam abhavad ghoraṃ tīkṣṇāgradaśanaṃ mahat

03,124.020c hanur ekā sthitā tasya bhūmāv ekā divaṃ gatā

03,124.021a catasra āyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam

03,124.021c itare tv asya daśanā babhūvur daśayojanāḥ

03,124.021e prākārasadṛśākārāḥ śūlāgrasamadarśanāḥ

03,124.022a bāhū parvatasaṃkāśāv āyatāv ayutaṃ samau

03,124.022c netre raviśaśiprakhye vaktram antakasaṃnibham

03,124.023a lelihañ jihvayā vaktraṃ vidyuccapalalolayā

03,124.023c vyāttānano ghoradṛṣṭir grasann iva jagad balāt

03,124.024a sa bhakṣayiṣyan saṃkruddhaḥ śatakratum upādravat

03,124.024c mahatā ghorarūpeṇa lokāñ śabdena nādayan

03,125.001 lomaśa uvāca

03,125.001a taṃ dṛṣṭvā ghoravadanaṃ madaṃ devaḥ śatakratuḥ

03,125.001c āyāntaṃ bhakṣayiṣyantaṃ vyāttānanam ivāntakam

03,125.002a bhayāt saṃstambhitabhujaḥ sṛkkiṇī lelihan muhuḥ

03,125.002c tato 'bravīd devarājaś cyavanaṃ bhayapīḍitaḥ

03,125.003a somārhāv aśvināv etāv adya prabhṛti bhārgava

03,125.003c bhaviṣyataḥ satyam etad vaco brahman bravīmi te

03,125.004a na te mithyā samārambho bhavatv eṣa paro vidhiḥ

03,125.004c jānāmi cāhaṃ viprarṣe na mithyā tvaṃ kariṣyasi

03,125.005a somārhāv aśvināv etau yathaivādya kṛtau tvayā

03,125.005b*0606_01 tathaiva mām api brahmañ śreyasā yoktum arhasi

03,125.005c bhūya eva tu te vīryaṃ prakāśed iti bhārgava

03,125.006a sukanyāyāḥ pituś cāsya loke kīrtiḥ prathed iti

03,125.006c ato mayaitad vihitaṃ tava vīryaprakāśanam

03,125.006d*0607_01 iha riraṃsayā devāḥ pitaraś ca maharṣayaḥ

03,125.006d*0607_02 arcayanti mahāprājña kratuṃ tava mahābalāḥ

03,125.006e tasmāt prasādaṃ kuru me bhavatv etad yathecchasi

03,125.007a evam uktasya śakreṇa cyavanasya mahātmanaḥ

03,125.007c sa manyur vyagamac chīghraṃ mumoca ca puraṃdaram

03,125.008a madaṃ ca vyabhajad rājan pāne strīṣu ca vīryavān

03,125.008c akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pūrvasṛṣṭaṃ punaḥ punaḥ

03,125.009a tathā madaṃ viniṣkṣipya śakraṃ saṃtarpya cendunā

03,125.009c aśvibhyāṃ sahitān devān yājayitvā ca taṃ nṛpam

03,125.010a vikhyāpya vīryaṃ sarveṣu lokeṣu vadatāṃ varaḥ

03,125.010c sukanyayā sahāraṇye vijahārānuraktayā

03,125.010d*0608_01 adyāpīha pragāyanti gāthāṃ tasyaiva dhīmataḥ

03,125.010d*0608_02 tāṃ śrutvā cakṣuṣor hāniṃ nāpnuvantīha mānavāḥ

03,125.010d*0608_03 śaryātiṃ ca sukanyāṃ ca cyavanaṃ śakram aśvinau

03,125.010d*0608_04 ye bhuktvā saṃsmariṣyanti teṣāṃ cakṣur na hīyate

03,125.011a tasyaitad dvijasaṃghuṣṭaṃ saro rājan prakāśate

03,125.011c atra tvaṃ saha sodaryaiḥ pitṝn devāṃś ca tarpaya

03,125.011d*0609_01 tarpayādya pitṝn devān payasā pāvanena ca

03,125.012a etad dṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata

03,125.012c saindhavāraṇyam āsādya kulyānāṃ kuru darśanam

03,125.012e puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśa

03,125.012f*0610_01 sthāṇor mantrāṇi ca japan siddhiṃ prāpsyasi bhārata

03,125.012f*0610_02 saṃdhir dvayor naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca

03,125.012f*0610_03 ayaṃ hi dṛśyate pārtha sarvapāpapraṇāśanaḥ

03,125.012f*0610_04 atropaspṛśa caiva tvaṃ sarvapāpapraṇāśane

03,125.013a ārcīkaparvataś caiva nivāso vai manīṣiṇām

03,125.013c sadāphalaḥ sadāsroto marutāṃ sthānam uttamam

03,125.013e caityāś caite bahuśatās tridaśānāṃ yudhiṣṭhira

03,125.014a etac candramasas tīrtham ṛṣayaḥ paryupāsate

03,125.014c vaikhānasāś ca ṛṣayo vālakhilyās tathaiva ca

03,125.015a śṛṅgāṇi trīṇi puṇyāṇi trīṇi prasravaṇāni ca

03,125.015b*0611_01 ādisiddhāni kaunteya na vidmas tatra kāraṇam

03,125.015c sarvāṇy anuparikramya yathākāmam upaspṛśa

03,125.016a śaṃtanuś cātra kaunteya śunakaś ca narādhipa

03,125.016c naranārāyaṇau cobhau sthānaṃ prāptāḥ sanātanam

03,125.017a iha nityaśayā devāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ

03,125.017c ārcīkaparvate tepus tān yajasva yudhiṣṭhira

03,125.018a iha te vai carūn prāśnann ṛṣayaś ca viśāṃ pate

03,125.018c yamunā cākṣayasrotāḥ kṛṣṇaś ceha taporataḥ

03,125.019a yamau ca bhīmasenaś ca kṛṣṇā cāmitrakarśana

03,125.019c sarve cātra gamiṣyāmaḥ sukṛśāḥ sutapasvinaḥ

03,125.020a etat prasravaṇaṃ puṇyam indrasya manujādhipa

03,125.020c yatra dhātā vidhātā ca varuṇaś cordhvam āgatāḥ

03,125.021a iha te nyavasan rājan kṣāntāḥ paramadharmiṇaḥ

03,125.021c maitrāṇām ṛjubuddhīnām ayaṃ girivaraḥ śubhaḥ

03,125.022a eṣā sā yamunā rājan rājarṣigaṇasevitā

03,125.022c nānāyajñacitā rājan puṇyā pāpabhayāpahā

03,125.023a atra rājā maheṣvāso māndhātāyajata svayam

03,125.023c sahadevaś ca kaunteya somako dadatāṃ varaḥ

03,126.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,126.001a māndhātā rājaśārdūlas triṣu lokeṣu viśrutaḥ

03,126.001c kathaṃ jāto mahābrahman yauvanāśvo nṛpottamaḥ

03,126.001e kathaṃ caitāṃ parāṃ kāṣṭhāṃ prāptavān amitadyutiḥ

03,126.002a yasya lokās trayo vaśyā viṣṇor iva mahātmanaḥ

03,126.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ

03,126.002d*0612_01 satyakīrter hi māndhātuḥ kathyamānaṃ tvayānagha

03,126.003a yathā māndhātṛśabdaś ca tasya śakrasamadyuteḥ

03,126.003c janma cāprativīryasya kuśalo hy asi bhāṣitum

03,126.004 lomaśa uvāca

03,126.004a śṛṇuṣvāvahito rājan rājñas tasya mahātmanaḥ

03,126.004b*0613_01 yathā cāsau samabhavac caritaṃ tasya dhīmataḥ

03,126.004c yathā māndhātṛśabdo vai lokeṣu parigīyate

03,126.005a ikṣvākuvaṃśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ

03,126.005c so 'yajat pṛthivīpāla kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,126.006a aśvamedhasahasraṃ ca prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ

03,126.006c anyaiś ca kratubhir mukhyair vividhair āptadakṣiṇaiḥ

03,126.007a anapatyas tu rājarṣiḥ sa mahātmā dṛḍhavrataḥ

03,126.007c mantriṣv ādhāya tad rājyaṃ vananityo babhūva ha

03,126.008a śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānam ātmanā

03,126.008b*0614_01 sa kadā cin nṛpo rājann upavāsena duḥkhitaḥ

03,126.008c pipāsāśuṣkahṛdayaḥ praviveśāśramaṃ bhṛgoḥ

03,126.009a tām eva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ

03,126.009c iṣṭiṃ cakāra saudyumner maharṣiḥ putrakāraṇāt

03,126.010a saṃbhṛto mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān

03,126.010c tatrātiṣṭhata rājendra pūrvam eva samāhitaḥ

03,126.010e yat prāśya prasavet tasya patnī śakrasamaṃ sutam

03,126.010f*0615_01 tad vāri vidhivad rājan yasminn āsīt susaṃskṛtam

03,126.011a taṃ nyasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupus te maharṣayaḥ

03,126.011c rātrijāgaraṇaśrāntāḥ saudyumniḥ samatītya tān

03,126.012a śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pāṇīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ

03,126.012c taṃ praviśyāśramaṃ śrāntaḥ pāṇīyaṃ so 'bhyayācata

03,126.013a tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatas tadā

03,126.013c nāśrauṣīt kaś cana tadā śakuner iva vāśitam

03,126.014a tatas taṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ

03,126.014c abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsṛjat

03,126.015a sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ

03,126.015c nirvāṇam agamad dhīmān susukhī cābhavat tadā

03,126.016a tatas te pratyabudhyanta ṛṣayaḥ sanarādhipāḥ

03,126.016c nistoyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te

03,126.017a kasya karmedam iti ca paryapṛcchan samāgatāḥ

03,126.017c yuvanāśvo mayety eva satyaṃ samabhipadyata

03,126.018a na yuktam iti taṃ prāha bhagavān bhārgavas tadā

03,126.018c sutārthaṃ sthāpitā hy āpas tapasā caiva saṃbhṛtāḥ

03,126.019a mayā hy atrāhitaṃ brahma tapa āsthāya dāruṇam

03,126.019c putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama

03,126.020a mahābalo mahāvīryas tapobalasamanvitaḥ

03,126.020c yaḥ śakram api vīryeṇa gamayed yamasādanam

03,126.021a anena vidhinā rājan mayaitad upapāditam

03,126.021c abbhakṣaṇaṃ tvayā rājann ayuktaṃ kṛtam adya vai

03,126.022a na tv adya śakyam asmābhir etat kartum ato 'nyathā

03,126.022c nūnaṃ daivakṛtaṃ hy etad yad evaṃ kṛtavān asi

03,126.023a pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ

03,126.023c āpas tvayā mahārāja mattapovīryasaṃbhṛtāḥ

03,126.023e tābhyas tvam ātmanā putram evaṃvīryaṃ janiṣyasi

03,126.024a vidhāsyāmo vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutām

03,126.024c yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavān

03,126.024d*0616_01 garbhadhāraṇajaṃ vāpi na khedaṃ samavāpsyasi

03,126.024d*0617_01 iti śrutvā vacas tasya rājā tv iti tathābravīt

03,126.024d*0618_01 na ca prāṇair mahārāja viyogas te bhaviṣyati

03,126.025a tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ

03,126.025c vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ

03,126.026a niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyur āviśat

03,126.026c yuvanāśvaṃ narapatiṃ tad adbhutam ivābhavat

03,126.027a tataḥ śakro mahātejās taṃ didṛkṣur upāgamat

03,126.027b*0619_01 tato devā mahendraṃ tam apṛcchan dhāsyatīti kim

03,126.027c pradeśinīṃ tato 'syāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe

03,126.028a mām ayaṃ dhāsyatīty evaṃ paribhāṣṭaḥ sa vajriṇā

03,126.028c māndhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ

03,126.029a pradeśinīṃ śakradattām āsvādya sa śiśus tadā

03,126.029c avardhata mahīpāla kiṣkūṇāṃ ca trayodaśa

03,126.030a vedās taṃ sadhanurvedā divyāny astrāṇi ceśvaram

03,126.030c upatasthur mahārāja dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ

03,126.031a dhanur ājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgodbhavāś ca ye

03,126.031c abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyas tam upasaṃśrayan

03,126.032a so 'bhiṣikto maghavatā svayaṃ śakreṇa bhārata

03,126.032c dharmeṇa vyajayal lokāṃs trīn viṣṇur iva vikramaiḥ

03,126.033a tasyāpratihataṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ

03,126.033c ratnāni caiva rājarṣiṃ svayam evopatasthire

03,126.034a tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasudhā vasudhādhipa

03,126.034c teneṣṭaṃ vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ

03,126.035a citacaityo mahātejā dharmaṃ prāpya ca puṣkalam

03,126.035c śakrasyārdhāsanaṃ rājaṃl labdhavān amitadyutiḥ

03,126.036a ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā

03,126.036c nirjitā śāsanād eva saratnākarapattanā

03,126.037a tasya cityair mahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām

03,126.037c caturantā mahī vyāptā nāsīt kiṃ cid anāvṛtam

03,126.038a tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā

03,126.038c brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate

03,126.039a tena dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ mahātmanā

03,126.039c vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhyarthaṃ miṣato vajrapāṇinaḥ

03,126.040a tena somakulotpanno gāndhārādhipatir mahān

03,126.040c garjann iva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ

03,126.041a prajāś caturvidhās tena jitā rājan mahātmanā

03,126.041c tenātmatapasā lokāḥ sthāpitāś cāpi tejasā

03,126.042a tasyaitad devayajanaṃ sthānam ādityavarcasaḥ

03,126.042c paśya puṇyatame deśe kurukṣetrasya madhyataḥ

03,126.042d*0620_01 tathā tvam api rājendra māndhāteva mahīpatiḥ

03,126.042d*0620_02 dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svargalokam avāpsyasi

03,126.043a etat te sarvam ākhyātaṃ māndhātuś caritaṃ mahat

03,126.043c janma cāgryaṃ mahīpāla yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

03,126.043d*0621_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,126.043d*0621_01 evam uktaḥ sa kaunteyo lomaśena maharṣiṇā

03,126.043d*0621_02 papracchānantaraṃ bhūyaḥ somakaṃ prati bhārata

03,127.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,127.001a kathaṃvīryaḥ sa rājābhūt somako vadatāṃ vara

03,127.001c karmāṇy asya prabhāvaṃ ca śrotum icchāmi tattvataḥ

03,127.002 lomaśa uvāca

03,127.002a yudhiṣṭhirāsīn nṛpatiḥ somako nāma dhārmikaḥ

03,127.002c tasya bhāryāśataṃ rājan sadṛśīnām abhūt tadā

03,127.003a sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ

03,127.003c kaṃ cin nāsādayām āsa kālena mahatā api

03,127.004a kadā cit tasya vṛddhasya yatamānasya yatnataḥ

03,127.004c jantur nāma sutas tasmin strīśate samajāyata

03,127.005a taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate

03,127.005c satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhogān viśāṃ pate

03,127.005d*0622_01 mamāyam iti manvānā manobhiḥ putram aurasam

03,127.006a tataḥ pipīlikā jantuṃ kadā cid adaśat sphiji

03,127.006c sa daṣṭo vyanadad rājaṃs tena duḥkhena bālakaḥ

03,127.007a tatas tā mātaraḥ sarvāḥ prākrośan bhṛśaduḥkhitāḥ

03,127.007c parivārya jantuṃ sahitāḥ sa śabdas tumulo 'bhavat

03,127.008a tam ārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ

03,127.008c amātyapariṣanmadhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ

03,127.009a tataḥ prasthāpayām āsa kim etad iti pārthivaḥ

03,127.009c tasmai kṣattā yathāvṛttam ācacakṣe sutaṃ prati

03,127.010a tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ

03,127.010c praviśyāntaḥpuraṃ putram āśvāsayad ariṃdamaḥ

03,127.011a sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurān nṛpaḥ

03,127.011c ṛtvijaiḥ sahito rājan sahāmātya upāviśat

03,127.012 somaka uvāca

03,127.012a dhig astv ihaikaputratvam aputratvaṃ varaṃ bhavet

03,127.012c nityāturatvād bhūtānāṃ śoka evaikaputratā

03,127.013a idaṃ bhāryāśataṃ brahman parīkṣyopacitaṃ prabho

03,127.013c putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā

03,127.014a ekaḥ kathaṃ cid utpannaḥ putro jantur ayaṃ mama

03,127.014c yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkham ataḥ param

03,127.015a vayaś ca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama

03,127.015c āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake

03,127.016a syān nu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet

03,127.016c mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā

03,127.017 ṛtvig uvāca

03,127.017a asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet

03,127.017c yadi śaknoṣi tat kartum atha vakṣyāmi somaka

03,127.017d*0623_01 kriyatām avicāreṇa tataḥ prāpsyasi putrakān

03,127.018 somaka uvāca

03,127.018a kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet

03,127.018c kṛtam eva hi tad viddhi bhagavān prabravītu me

03,127.019 ṛtvig uvāca

03,127.019a yajasva jantunā rājaṃs tvaṃ mayā vitate kratau

03,127.019c tataḥ putraśataṃ śrīmad bhaviṣyaty acireṇa te

03,127.020a vapāyāṃ hūyamānāyāṃ dhūmam āghrāya mātaraḥ

03,127.020c tatas tāḥ sumahāvīryāñ janayiṣyanti te sutān

03,127.021a tasyām eva tu te jantur bhavitā punar ātmajaḥ

03,127.021c uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati

03,128.001 somaka uvāca

03,128.001a brahman yad yad yathā kāryaṃ tat tat kuru tathā tathā

03,128.001c putrakāmatayā sarvaṃ kariṣyāmi vacas tava

03,128.002 lomaśa uvāca

03,128.002*0624_01 sa somakavacaḥ śrutvā brāhmaṇo vedapāragaḥ

03,128.002a tataḥ sa yājayām āsa somakaṃ tena jantunā

03,128.002c mātaras tu balāt putram apākarṣuḥ kṛpānvitāḥ

03,128.003a hā hatāḥ smeti vāśantyas tīvraśokasamanvitāḥ

03,128.003c taṃ mātaraḥ pratyakarṣan gṛhītvā dakṣiṇe kare

03,128.003e savye pāṇau gṛhītvā tu yājako 'pi sma karṣati

03,128.004a kurarīṇām ivārtānām apākṛṣya tu taṃ sutam

03,128.004c viśasya cainaṃ vidhinā vapām asya juhāva saḥ

03,128.005a vapāyāṃ hūyamānāyāṃ gandham āghrāya mātaraḥ

03,128.005c ārtā nipetuḥ sahasā pṛthivyāṃ kurunandana

03,128.005e sarvāś ca garbhān alabhaṃs tatas tāḥ pārthivāṅganāḥ

03,128.006a tato daśasu māseṣu somakasya viśāṃ pate

03,128.006c jajñe putraśataṃ pūrṇaṃ tāsu sarvāsu bhārata

03,128.007a jantur jyeṣṭhaḥ samabhavaj janitryām eva bhārata

03,128.007c sa tāsām iṣṭa evāsīn na tathānye nijāḥ sutāḥ

03,128.008a tac ca lakṣaṇam asyāsīt sauvarṇaṃ pārśva uttare

03,128.008c tasmin putraśate cāgryaḥ sa babhūva guṇair yutaḥ

03,128.008d*0625_01 rājā pṛthivyāṃ vikhyātaḥ sadā dharmaparāyaṇaḥ

03,128.009a tataḥ sa lokam agamat somakasya guruḥ param

03,128.009c atha kāle vyatīte tu somako 'py agamat param

03,128.010a atha taṃ narake ghore pacyamānaṃ dadarśa saḥ

03,128.010c tam apṛcchat kimarthaṃ tvaṃ narake pacyase dvija

03,128.011a tam abravīd guruḥ so 'tha pacyamāno 'gninā bhṛśam

03,128.011c tvaṃ mayā yājito rājaṃs tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

03,128.012a etac chrutvā sa rājarṣir dharmarājānam abravīt

03,128.012c aham atra pravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ

03,128.012e matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā

03,128.012f*0626_01 so 'ham ātmānam ādhāsye narake mucyatāṃ guruḥ

03,128.013 dharma uvāca

03,128.013a nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājann upabhuṅkte kadā cana

03,128.013b*0627_01 yadi te 'sya phalaṃ rājann upabhojyaṃ kathaṃ cana

03,128.013c imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara

03,128.013d*0628_01 duṣkṛtaṃ cāsya vindethā mucyate tvadgurur yathā

03,128.014 somaka uvāca

03,128.014a puṇyān na kāmaye lokān ṛte 'haṃ brahmavādinam

03,128.014c icchāmy aham anenaiva saha vastuṃ surālaye

03,128.015a narake vā dharmarāja karmaṇāsya samo hy aham

03,128.015c puṇyāpuṇyaphalaṃ deva samam astv āvayor idam

03,128.016 dharma uvāca

03,128.016a yady evam īpsitaṃ rājan bhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalam

03,128.016c tulyakālaṃ sahānena paścāt prāpsyasi sadgatim

03,128.017 lomaśa uvāca

03,128.017a sa cakāra tathā sarvaṃ rājā rājīvalocanaḥ

03,128.017b*0629_01 kṣīṇapāpaś ca tasmāt sa vimukto guruṇā saha

03,128.017c punaś ca lebhe lokān svān karmaṇā nirjitāñ śubhān

03,128.017e saha tenaiva vipreṇa guruṇā sa gurupriyaḥ

03,128.018a eṣa tasyāśramaḥ puṇyo ya eṣo 'gre virājate

03,128.018c kṣānta uṣyātra ṣaḍrātraṃ prāpnoti sugatiṃ naraḥ

03,128.019a etasminn api rājendra vatsyāmo vigatajvarāḥ

03,128.019c ṣaḍrātraṃ niyatātmānaḥ sajjībhava kurūdvaha

03,129.001 lomaśa uvāca

03,129.001a asmin kila svayaṃ rājann iṣṭavān vai prajāpatiḥ

03,129.001c satram iṣṭīkṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikam

03,129.002a ambarīṣaś ca nābhāga iṣṭavān yamunām anu

03,129.002c yajñaiś ca tapasā caiva parāṃ siddhim avāpa saḥ

03,129.002d*0630_01 teṣām iṣṭāni liṅgāni dṛśyante 'dyāpi bhārata

03,129.002d*0630_02 yeṣāṃ liṅgair mahārāja saṃstīrṇaiva ca bhūr iyam

03,129.002d*0630_03 svayaṃ prakāśabahavo vṛkṣāś caite viśāṃ pate

03,129.002d*0630_04 devāś ca ṛṣayaś caiva samāgacchanti nityaśaḥ

03,129.002d*0630_05 taptuṃ sāyaṃ tathā prātar dṛśyante te hutāśanāḥ

03,129.002d*0630_06 ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate

03,129.002d*0630_07 kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmāt kuru sahānujaḥ

03,129.002d*0630_08 tato natvāplutāṅgas tvaṃ kauśikīm anuyāsyasi

03,129.002d*0630_09 viśvāmitreṇa vai tatra tapas taptam anuttamam

03,129.002d*0630_10 tatas tatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ

03,129.002d*0630_11 lomaśa uvāca

03,129.002d*0630_11 jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ sphītajalāṃ nadīm

03,129.002d*0630_12 eṣaiva ca nadī puṇyā kauśikī nāma bhārata

03,129.002d*0630_13 viśvāmitrāśramo ramya eṣa tatra prakāśate

03,129.002d*0630_14 āśramaś caiva puṇyākhyaḥ kaśyapasya mahātmanaḥ

03,129.003a deśo nāhuṣayajñānām ayaṃ puṇyatamo nṛpa

03,129.003c yatreṣṭvā daśa padmāni sadasyebhyo nisṛṣṭavān

03,129.004a sārvabhaumasya kaunteya yayāter amitaujasaḥ

03,129.004c spardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstv iha

03,129.005a paśya nānāvidhākārair agnibhir nicitāṃ mahīm

03,129.005c majjantīm iva cākrāntāṃ yayāter yajñakarmabhiḥ

03,129.006a eṣā śamy ekapatrā sā śarakaṃ caitad uttamam

03,129.006c paśya rāmahradān etān paśya nārāyaṇāśramam

03,129.007a etad ārcīkaputrasya yogair vicarato mahīm

03,129.007c apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyām amitaujasaḥ

03,129.008a atrānuvaṃśaṃ paṭhataḥ śṛṇu me kurunandana

03,129.008c ulūkhalair ābharaṇaiḥ piśācī yad abhāṣata

03,129.008d*0631_01 atra sthāsyanti ye nityaṃ teṣāṃ vighno bhaved iti

03,129.009a yugaṃdhare dadhi prāśya uṣitvā cācyutasthale

03,129.009c tadvad bhūtilaye snātvā saputrā vastum icchasi

03,129.010a ekarātram uṣitveha dvitīyaṃ yadi vatsyasi

03,129.010c etad vai te divā vṛttaṃ rātrau vṛttam ato 'nyathā

03,129.010d*0632_01 evam etad viditvā tvaṃ rātriṃ vasa mahāmate

03,129.011a atrādyāho nivatsyāmaḥ kṣapāṃ bharatasattama

03,129.011c dvāram etad dhi kaunteya kurukṣetrasya bhārata

03,129.012a atraiva nāhuṣo rājā rājan kratubhir iṣṭavān

03,129.012c yayātir bahuratnāḍhyair yatrendro mudam abhyagāt

03,129.013a etat plakṣāvataraṇaṃ yamunātīrtham ucyate

03,129.013c etad vai nākapṛṣṭhasya dvāram āhur manīṣiṇaḥ

03,129.014a atra sārasvatair yajñair ījānāḥ paramarṣayaḥ

03,129.014c yūpolūkhalinas tāta gacchanty avabhṛthāplavam

03,129.015a atraiva bharato rājā medhyam aśvam avāsṛjat

03,129.015a*0633_01 **** **** rājan kratubhir iṣṭavān

03,129.015a*0633_02 hayamedhena yajñena

03,129.015c asakṛt kṛṣṇasāraṅgaṃ dharmeṇāvāpya medinīm

03,129.016a atraiva puruṣavyāghra maruttaḥ satram uttamam

03,129.016c āste devarṣimukhyena saṃvartenābhipālitaḥ

03,129.017a atropaspṛśya rājendra sarvāṃl lokān prapaśyati

03,129.017c pūyate duṣkṛtāc caiva samupaspṛśya bhārata

03,129.018 vaiśaṃpāyana uvāca

03,129.018a tatra sabhrātṛkaḥ snātvā stūyamāno maharṣibhiḥ

03,129.018c lomaśaṃ pāṇḍavaśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt

03,129.019a sarvāṃl lokān prapaśyāmi tapasā satyavikrama

03,129.019c ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ paśyāmi śvetavāhanam

03,129.020 lomaśa uvāca

03,129.020a evam etan mahābāho paśyanti paramarṣayaḥ

03,129.020b*0634_01 iha snātvā tapoyuktāṃs trīṃl lokān sacarācarān

03,129.020c sarasvatīm imāṃ puṇyāṃ paśyaikaśaraṇāvṛtām

03,129.021a yatra snātvā naraśreṣṭha dhūtapāpmā bhaviṣyati

03,129.021c iha sārasvatair yajñair iṣṭavantaḥ surarṣayaḥ

03,129.021e ṛṣayaś caiva kaunteya tathā rājarṣayo 'pi ca

03,129.022a vedī prajāpater eṣā samantāt pañcayojanā

03,129.022c kuror vai yajñaśīlasya kṣetram etan mahātmanaḥ

03,130.001 lomaśa uvāca

03,130.001a iha martyās tapas taptvā svargaṃ gacchanti bhārata

03,130.001c martukāmā narā rājann ihāyānti sahasraśaḥ

03,130.002a evam āśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā

03,130.002c iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ

03,130.003a eṣā sarasvatī puṇyā divyā coghavatī nadī

03,130.003c etad vinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃ pate

03,130.004a dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ dveṣāt sarasvatī

03,130.004b*0635_01 kṣīṇapāpā śubhāṃl lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ

03,130.004c praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ

03,130.005a eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī

03,130.005c yatrainām abhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ

03,130.006a etat sindhor mahat tīrthaṃ yatrāgastyam ariṃdama

03,130.006c lopāmudrā samāgamya bhartāram avṛṇīta vai

03,130.007a etat prabhāsate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute

03,130.007c indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

03,130.008a etad viṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrtham uttamam

03,130.008b*0636_01 yatra gayāśaro nāma pitṝṇāṃ tuṣṭikārakam

03,130.008b*0636_02 yatra tīrthāny anekāni devatāyatanāni ca

03,130.008b*0636_03 munīnām āśramāś caiva sarvāḥ svargamayāḥ śubhāḥ

03,130.008b*0636_04 yatra gayāśiro nāma tīrthaṃ pāpabhayāpaham

03,130.008b*0636_05 kṣetram etan mahīpāla praṇamasva yathāvidhi

03,130.008b*0636_06 sarvatīrthasamāvāso dṛśyate vibudhācalaḥ

03,130.008c eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī

03,130.009a atraiva putraśokena vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ

03,130.009c baddhvātmānaṃ nipatito vipāśaḥ punar utthitaḥ

03,130.009d*0637_01 sarvatīrthasamāvāso dṛśyate 'trārbudācalaḥ

03,130.010a kāśmīramaṇḍalaṃ caitat sarvapuṇyam ariṃdama

03,130.010c maharṣibhiś cādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha

03,130.010d*0638_01 vitastāṃ paśya rājendra sarvapāpapramocanīm

03,130.010d*0638_02 maharṣibhiś cādhyuṣitāṃ śītatoyāṃ sunirmalām

03,130.011a atrottarāṇāṃ sarveṣām ṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca

03,130.011c agneś cātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata

03,130.012a etad dvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate

03,130.012c varṣam asya girer madhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam

03,130.013a eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ

03,130.013c nābhyavartata yad dvāraṃ videhān uttaraṃ ca yaḥ

03,130.013d*0639_01 idam āścaryam aparaṃ deśe 'smin puruṣarṣabha

03,130.013d*0639_02 kṣīṇe yuge 'pi kaunteya śarvasya saha pārṣadaiḥ

03,130.013d*0639_03 sahomayā ca bhavati darśanaṃ kāmarūpiṇaḥ

03,130.013d*0639_04 asmin sarasi ramye vai caitre māsi pinākinam

03,130.013d*0639_05 yajanti yājakāḥ samyak parivāraṃ śubhārthinaḥ

03,130.013d*0639_06 atropaspṛśya sarasi śraddadhāno jitendriyaḥ

03,130.013d*0639_07 kṣīṇapāpaḥ śubhāṃl lokān prāpnute nātra saṃśayaḥ

03,130.014a eṣa ujjānako nāma yavakrīr yatra śāntavān

03,130.014c arundhatīsahāyaś ca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ

03,130.015a hradaś ca kuśavān eṣa yatra padmaṃ kuśeśayam

03,130.015c āśramaś caiva rukmiṇyā yatrāśāmyad akopanā

03,130.016a samādhīnāṃ samāsas tu pāṇḍaveya śrutas tvayā

03,130.016c taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirim

03,130.016d*0640_01 maṇḍavāṃ ca tathā saṃdhyāṃ drakṣyasy amitavikrama

03,130.017a jalāṃ copajalāṃ caiva yamunām abhito nadīm

03,130.017c uśīnaro vai yatreṣṭvā vāsavād atyaricyata

03,130.018a tāṃ devasamitiṃ tasya vāsavaś ca viśāṃ pate

03,130.018c abhyagacchata rājānaṃ jñātum agniś ca bhārata

03,130.019a jijñāsamānau varadau mahātmānam uśīnaram

03,130.019c indraḥ śyenaḥ kapoto 'gnir bhūtvā yajñe 'bhijagmatuḥ

03,130.020a ūruṃ rājñaḥ samāsādya kapotaḥ śyenajād bhayāt

03,130.020c śaraṇārthī tadā rājan nililye bhayapīḍitaḥ

03,131.000*0641_01 śṛṇu tvaṃ tatra vai rājañ śyeno yad abhibhāṣata

03,131.001 śyena uvāca

03,131.001a dharmātmānaṃ tv āhur ekaṃ sarve rājan mahīkṣitaḥ

03,131.001c sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmāt karma cikīrṣasi

03,131.002a vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājan pīḍyamānasya me kṣudhā

03,131.002c mā bhāṅkṣīr dharmalobhena dharmam utsṛṣṭavān asi

03,131.003 rājovāca

03,131.003a saṃtrastarūpas trāṇārthī tvatto bhīto mahādvija

03,131.003c matsakāśam anuprāptaḥ prāṇagṛdhnur ayaṃ dvijaḥ

03,131.004a evam abhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ

03,131.004c apradāne paro 'dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyena prapaśyasi

03,131.005a praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate

03,131.005c matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ

03,131.005d*0642_01 yo hi kaś cid dvijān hanyād gāṃ vā lokasya mātaram

03,131.005d*0642_02 śaraṇāgataṃ ca tyajate tulyaṃ teṣāṃ hi pātakam

03,131.005d*0643_01 ekataḥ kratavaḥ sarve samāptavaradakṣiṇāḥ

03,131.005d*0643_02 ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇadhāraṇam

03,131.006 śyena uvāca

03,131.006a āhārāt sarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate

03,131.006c āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ

03,131.007a śakyate dustyaje 'py arthe cirarātrāya jīvitum

03,131.007c na tu bhojanam utsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram

03,131.008a bhakṣyād vilopitasyādya mama prāṇā viśāṃ pate

03,131.008c visṛjya kāyam eṣyanti panthānam apunarbhavam

03,131.009a pramṛte mayi dharmātman putradāraṃ naśiṣyati

03,131.009c rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūn prāṇān naśiṣyasi

03,131.010a dharmaṃ yo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kudharma tat

03,131.010c avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama

03,131.011a virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam

03,131.011c na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samudācaret

03,131.012a gurulāghavam ājñāya dharmādharmaviniścaye

03,131.012c yato bhūyāṃs tato rājan kuru dharmaviniścayam

03,131.013 rājovāca

03,131.013a bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama

03,131.013c suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmajñaś cāsy asaṃśayam

03,131.013e tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase

03,131.014a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid iti tvā lakṣayāmy aham

03,131.014c śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhv iti manyase

03,131.014d*0644_01 hriyamāṇaṃ tathāhāram utpannaṃ kṣudhitasya vai

03,131.015a āhārārthaṃ samārambhas tava cāyaṃ vihaṃgama

03,131.015c śakyaś cāpy anyathā kartum āhāro 'py adhikas tvayā

03,131.016a govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo 'pi vā

03,131.016c tvadartham adya kriyatāṃ yad vānyad abhikāṅkṣase

03,131.017 śyena uvāca

03,131.017a na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgān vividhāṃs tathā

03,131.017c bhakṣayāmi mahārāja kim annādyena tena me

03,131.018a yas tu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava

03,131.018c tam utsṛja mahīpāla kapotam imam eva me

03,131.019a śyenāḥ kapotān khādanti sthitir eṣā sanātanī

03,131.019c mā rājan mārgam ājñāya kadalīskandham āruha

03,131.020 rājovāca

03,131.020a rājyaṃ śibīnām ṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita

03,131.020b*0645_01 kṛtsnam etan mayā dattaṃ rājavad vihagottama

03,131.020c yad vā kāmayase kiṃ cic chyena sarvaṃ dadāni te

03,131.020e vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinam āgatam

03,131.021a yenemaṃ varjayethās tvaṃ karmaṇā pakṣisattama

03,131.021c tad ācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam

03,131.022 śyena uvāca

03,131.022a uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa

03,131.022c ātmano māṃsam utkṛtya kapotatulayā dhṛtam

03,131.023a yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhaven nṛpa

03,131.023c tadā pradeyaṃ tan mahyaṃ sā me tuṣṭir bhaviṣyati

03,131.024 rājovāca

03,131.024a anugraham imaṃ manye śyena yan mābhiyācase

03,131.024c tasmāt te 'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam

03,131.024d*0646_01 yadi prāṇy upakārāya deho 'yaṃ nopayujyate

03,131.024d*0646_02 tataḥ kim upacāro 'sya pratyahe kriyate vṛthā

03,131.025 lomaśa uvāca

03,131.025a athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit

03,131.025c tulayām āsa kaunteya kapotena sahābhibho

03,131.026a dhriyamāṇas tu tulayā kapoto vyatiricyate

03,131.026c punaś cotkṛtya māṃsāni rājā prādād uśīnaraḥ

03,131.027a na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam

03,131.027c tata utkṛttamāṃso 'sāv āruroha svayaṃ tulām

03,131.028 śyena uvāca

03,131.028a indro 'ham asmi dharmajña kapoto havyavāḍ ayam

03,131.028c jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭam upāgatau

03,131.029a yat te māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate

03,131.029c eṣā te bhāsvarī kīrtir lokān abhibhaviṣyati

03,131.030a yāval loke manuṣyās tvāṃ kathayiṣyanti pārthiva

03,131.030c tāvat kīrtiś ca lokāś ca sthāsyanti tava śāśvatāḥ

03,131.030d*0647_01 ity evam uktvā rājānam āruroha divaṃ punaḥ

03,131.030d*0647_02 uśīnaro 'pi dharmātmā dharmeṇāvṛtya rodasī

03,131.030d*0647_03 vibhrājamāno vapuṣāpy āruroha triviṣṭapam

03,131.031 lomaśa uvāca

03,131.031*0648_01 ity uktvā taṃ dānapatim indrāgnī tau tadā nṛpa

03,131.031*0648_02 pūrṇadehaṃ svakaṃ kṛtvā jagmatus tridaśālayam

03,131.031a tat pāṇḍaveya sadanaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ

03,131.031c paśyasvaitan mayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam

03,131.032a atra vai satataṃ devā munayaś ca sanātanāḥ

03,131.032c dṛśyante brāhmaṇai rājan puṇyavadbhir mahātmabhiḥ

03,132.001 lomaśa uvāca

03,132.001a yaḥ kathyate mantravid agryabuddhir; auddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām

03,132.001c tasyāśramaṃ paśya narendra puṇyaṃ; sadāphalair upapannaṃ mahījaiḥ

03,132.002a sākṣād atra śvetaketur dadarśa; sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām

03,132.002c vetsyāmi vāṇīm iti saṃpravṛttāṃ; sarasvatīṃ śvetaketur babhāṣe

03,132.003a tasmin kāle brahmavidāṃ variṣṭhāv; āstāṃ tadā mātulabhāgineyau

03,132.003c aṣṭāvakraś caiva kahoḍasūnur; auddālakiḥ śvetaketuś ca rājan

03,132.004a videharājasya mahīpates tau; viprāv ubhau mātulabhāgineyau

03,132.004c praviśya yajñāyatanaṃ vivāde; bandiṃ nijagrāhatur aprameyam

03,132.004d*0649_01 upāssva kaunteya sahānujas tvaṃ

03,132.004d*0649_02 tasyāśramaṃ puṇyatamaṃ praviśya

03,132.004d*0649_03 aṣṭāvakraṃ yasya dauhitram āhur

03,132.004d*0649_04 yo 'sau bandiṃ janakasyātha yajñe

03,132.004d*0649_05 vādī viprāgryo bāla evābhigamya

03,132.004d*0649_06 vāde bhaṅktvā majjayām āsa nadyām

03,132.005 yudhiṣṭhira uvāca

03,132.005a kathaṃprabhāvaḥ sa babhūva vipras; tathāyuktaṃ yo nijagrāha bandim

03,132.005b*0650_01 kiṃ cādhikṛtyātha tayor vivādo

03,132.005b*0650_02 videharājasya samīpa āsīt

03,132.005c aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva; tat sarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam

03,132.006 lomaśa uvāca

03,132.006a uddālakasya niyataḥ śiṣya eko; nāmnā kahoḍeti babhūva rājan

03,132.006c śuśrūṣur ācāryavaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ so 'dhyayanaṃ cakāra

03,132.007a taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃś ca śiṣyās; taṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ

03,132.007b*0651_01 tasyaiva śiṣyasya parāṃ ca śiṣyatāṃ

03,132.007b*0651_02 jñātvā vikārāṃs tatsutāyās tadānīm

03,132.007c tasmai prādāt sadya eva śrutaṃ ca; bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām

03,132.008a tasyā garbhaḥ samabhavad agnikalpaḥ; so 'dhīyānaṃ pitaram athābhyuvāca

03,132.008c sarvāṃ rātrim adhyayanaṃ karoṣi; nedaṃ pitaḥ samyag ivopavartate

03,132.008d*0652_01 vedān sāṅgān sarvaśāstrair upetān

03,132.008d*0652_02 adhītavān asmi tava prasādāt

03,132.008d*0652_03 ihaiva garbhe tena pitar bravīmi

03,132.008d*0652_04 nedaṃ tvattaḥ samyag ivopavartate

03,132.009a upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ; sa taṃ kopād udarasthaṃ śaśāpa

03,132.009c yasmāt kukṣau vartamāno bravīṣi; tasmād vakro bhavitāsy aṣṭakṛtvaḥ

03,132.010a sa vai tathā vakra evābhyajāyad; aṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ

03,132.010c tasyāsīd vai mātulaḥ śvetaketuḥ; sa tena tulyo vayasā babhūva

03,132.011a saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā; vivardhamānena sutena kukṣau

03,132.011c uvāca bhartāram idaṃ rahogatā; prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī

03,132.012a kathaṃ kariṣyāmy adhanā maharṣe; māsaś cāyaṃ daśamo vartate me

03,132.012c na cāsti te vasu kiṃ cit prajātā; yenāham etām āpadaṃ nistareyam

03,132.013a uktas tv evaṃ bhāryayā vai kahoḍo; vittasyārthe janakam athābhyagacchat

03,132.013c sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ

03,132.014a uddālakas taṃ tu tadā niśamya; sūtena vāde 'psu tathā nimajjitam

03,132.014c uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātām; aṣṭāvakre gūhitavyo 'yam arthaḥ

03,132.015a rarakṣa sā cāpy ati taṃ sumantraṃ; jāto 'py evaṃ na sa śuśrāva vipraḥ

03,132.015c uddālakaṃ pitṛvac cāpi mene; aṣṭāvakro bhrātṛvac chvetaketum

03,132.016a tato varṣe dvādaśe śvetaketur; aṣṭāvakraṃ pitur aṅke nisannam

03,132.016c apākarṣad gṛhya pāṇau rudantaṃ; nāyaṃ tavāṅkaḥ pitur ity uktavāṃś ca

03,132.017a yat tenoktaṃ duruktaṃ tat tadānīṃ; hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkham āsīt

03,132.017c gṛhaṃ gatvā mātaraṃ rodamānaḥ; papracchedaṃ kva nu tāto mameti

03,132.018a tataḥ sujātā paramārtarūpā; śāpād bhītā sarvam evācacakṣe

03,132.018c tad vai tattvaṃ sarvam ājñāya mātur; ity abravīc chvetaketuṃ sa vipraḥ

03,132.019a gacchāva yajñaṃ janakasya rājño; bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ

03,132.019c śroṣyāvo 'tra brāhmaṇānāṃ vivādam; annaṃ cāgryaṃ tatra bhokṣyāvahe ca

03,132.019e vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau; śivaś ca saumyaś ca hi brahmaghoṣaḥ

03,132.020a tau jagmatur mātulabhāgineyau; yajñaṃ samṛddhaṃ janakasya rājñaḥ

03,132.020c aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya; utsāryamāṇo vākyam idaṃ jagāda

03,133.001 aṣṭāvakra uvāca

03,133.001a andhasya panthā badhirasya panthāḥ; striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ

03,133.001c rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya; sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ

03,133.002 rājovāca

03,133.002a panthā ayaṃ te 'dya mayā nisṛṣṭo; yenecchase tena kāmaṃ vrajasva

03,133.002c na pāvako vidyate vai laghīyān; indro 'pi nityaṃ namate brāhmaṇānām

03,133.002d*0653_00 lomaśaḥ

03,133.002d*0653_01 sa evam ukto mātulenaiva sārdhaṃ

03,133.002d*0653_02 yatheṣṭamārgo yajñaniveśanaṃ tat

03,133.002d*0653_03 dharmeṇa saṃprāpya nivāritaḥ san

03,133.002d*0653_04 dvāri dvāḥsthaṃ vākyam idaṃ babhāṣe

03,133.003 aṣṭāvakra uvāca

03,133.003a yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṃ nau balavad vai vivṛddham

03,133.003c āvāṃ prāptāv atithī saṃpraveśaṃ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām

03,133.004a aindradyumner yajñadṛśāv ihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū

03,133.004c na vai krodhād vyādhinaivottamena; saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena

03,133.004d*0654_01 mā ca tvam āvāṃ vyādhinā tapyamānāv

03,133.004d*0654_02 abhibhū tvaṃ bālakau bāliśau ca

03,133.004d*0654_03 samāyātau mātulabhāgineyau

03,133.004d*0654_04 saṃmoktavyau dvārapāla kṣaṇe 'smin

03,133.005 dvārapāla uvāca

03,133.005a bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma; nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam

03,133.005c na vai bālāḥ praviśanty atra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ

03,133.006 aṣṭāvakra uvāca

03,133.006a yady atra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo; yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum

03,133.006c vayaṃ hi vṛddhāś caritavratāś ca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ

03,133.007a śuśrūṣavaś cāpi jitendriyāś ca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām

03,133.007c na bāla ity avamantavyam āhur; bālo 'py agnir dahati spṛśyamānaḥ

03,133.008 dvārapāla uvāca

03,133.008a sarasvatīm īraya vedajuṣṭām; ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam

03,133.008c aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ

03,133.009 aṣṭāvakra uvāca

03,133.009a na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhir; yathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā

03,133.009c hrasvo 'lpakāyaḥ phalito vivṛddho; yaś cāphalas tasya na vṛddhabhāvaḥ

03,133.010 dvārapāla uvāca

03,133.010a vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ

03,133.010c na hi jñānam alpakālena śakyaṃ; kasmād bālo vṛddha ivāvabhāṣase

03,133.011 aṣṭāvakra uvāca

03,133.011a na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ

03,133.011c bālo 'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ

03,133.012a na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ

03,133.012c ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān

03,133.013a didṛkṣur asmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi

03,133.013c nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline

03,133.014a draṣṭāsy adya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe

03,133.014b*0655_01 draṣṭāsy adya vadato 'smān dvārapāla manīṣibhiḥ

03,133.014b*0655_02 saha vāde vivṛddhe tu bandinaṃ cāpi nirjitam

03,133.014b*0656_01 paśyantu viprāḥ paripūrṇavidyāḥ

03,133.014b*0656_02 sahaiva rājñā sapurodhamukhyāḥ

03,133.014c utāho vāpy uccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃ bhūteṣv atha sarveṣu cādya

03,133.015 dvārapāla uvāca

03,133.015a kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśes tvaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyam

03,133.015a*0657_01 **** **** pravekṣyase bandinaṃ nānumantrya

03,133.015c upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ; praveśane kuru yatnaṃ yathāvat

03,133.015d*0658_01 eṣa rājā saṃśravaṇe sthitas te

03,133.015d*0658_02 stuhy enaṃ tvaṃ vacasā saṃskṛtena

03,133.015d*0658_03 sa cānujñāṃ dāsyati prītiyuktaḥ

03,133.015d*0658_04 praveśane yac ca kiṃ cit taveṣṭam

03,133.016 aṣṭāvakra uvāca

03,133.016a bho bho rājañ janakānāṃ variṣṭha; sabhājyas tvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham

03,133.016c tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātir eko nṛpatir vā purastāt

03,133.017a vidvān bandī vedavido nigṛhya; vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ

03,133.017c tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣair āptakṛdbhir; jale sarvān majjayatīti naḥ śrutam

03,133.018a sa tac chrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśād; brahmodyaṃ vai kathayitum āgato 'smi

03,133.018c kvāsau bandī yāvad enaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi

03,133.019 rājovāca

03,133.019a āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetum; avijñātvā vākyabalaṃ parasya

03,133.019c vijñātavīryaiḥ śakyam evaṃ pravaktuṃ; dṛṣṭaś cāsau brāhmaṇair vādaśīlaiḥ

03,133.019d*0659_01 āśaṃsase tvaṃ bandinaṃ vai vijetum

03,133.019d*0659_02 avijñātvā tu balaṃ bandino 'sya

03,133.019d*0659_03 samāgatā brāhmaṇās tena pūrvaṃ

03,133.019d*0659_04 na śobhante bhāskareṇeva tārāḥ

03,133.019d*0659_05 āśaṃsanto bandinaṃ jetukāmās

03,133.019d*0659_06 tasyāntikaṃ prāpya viluptaśobhāḥ

03,133.019d*0659_07 vijñānamattā niḥsṛtāś caiva tāta

03,133.019d*0659_08 kathaṃ sadasyair vacanaṃ vistareyuḥ

03,133.020 aṣṭāvakra uvāca

03,133.020a vivādito 'sau na hi mādṛśair hi; siṃhīkṛtas tena vadaty abhītaḥ

03,133.020c sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'dya; mārge bhagnaṃ śakaṭam ivābalākṣam

03,133.021 rājovāca

03,133.021a ṣaṇṇābher dvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ

03,133.021c yas triṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ

03,133.022 aṣṭāvakra uvāca

03,133.022a caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi

03,133.022c tat triṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati

03,133.023 rājovāca

03,133.023a vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām

03,133.023c kas tayor garbham ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca kam

03,133.024 aṣṭāvakra uvāca

03,133.024a mā sma te te gṛhe rājañ śātravāṇām api dhruvam

03,133.024c vātasārathir ādhatte garbhaṃ suṣuvatuś ca tam

03,133.025 rājovāca

03,133.025a kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati

03,133.025c kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate

03,133.026 aṣṭāvakra uvāca

03,133.026a matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati

03,133.026c aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate

03,133.027 rājovāca

03,133.027a na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ; na tvaṃ bālaḥ sthaviras tvaṃ mato me

03,133.027c na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmād dvāraṃ vitarāmy eṣa bandī

03,134.001 aṣṭāvakra uvāca

03,134.001a atrograsenasamiteṣu rājan; samāgateṣv apratimeṣu rājasu

03,134.001c na vai vivitsāntaram asti vādināṃ; mahājale haṃsaninādinām iva

03,134.002a na me 'dya vakṣyasy ativādimānin; glahaṃ prapannaḥ saritām ivāgamaḥ

03,134.002c hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ; sthiro bhavasveha mamādya bandin

03,134.003 bandy uvāca

03,134.003a vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya; āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam

03,134.003c padāhatasyeva śiro 'bhihatya; nādaṣṭo vai mokṣyase tan nibodha

03,134.004a yo vai darpāt saṃhananopapannaḥ; sudurbalaḥ parvatam āvihanti

03,134.004c tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate; na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ

03,134.005a sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ

03,134.005c nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā

03,134.005d*0660_01 āsanaṃ tu samāsyaivaṃ saṃvādaṃ bandinā saha

03,134.005d*0660_02 aṣṭāvakraḥ saṃcikīrṣan prajagarha hasan muhuḥ

03,134.005d*0661_01 yathā mahendraḥ pravaraḥ surāṇāṃ

03,134.005d*0661_02 nadīṣu gaṅgā pravarā yathaiva

03,134.005d*0661_03 tathā nṛpāṇāṃ pravaras tvam eko

03,134.005d*0661_04 bandiṃ samabhyānaya matsakāśam

03,134.006 lomaśa uvāca

03,134.006a aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno; jātakrodho bandinam āha rājan

03,134.006c ukte vākye cottaraṃ me bravīhi; vākyasya cāpy uttaraṃ te bravīmi

03,134.007 bandy uvāca

03,134.007a eka evāgnir bahudhā samidhyate; ekaḥ sūryaḥ sarvam idaṃ prabhāsate

03,134.007c eko vīro devarājo nihantā; yamaḥ pitṝṇām īśvaraś caika eva

03,134.008 aṣṭāvakra uvāca

03,134.008a dvāv indrāgnī carato vai sakhāyau; dvau devarṣī nāradaḥ parvataś ca

03,134.008c dvāv aśvinau dve ca rathasya cakre; bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā

03,134.009 bandy uvāca

03,134.009a triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ; trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti

03,134.009c adhvaryavas triṣavaṇāni tanvate; trayo lokās trīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ

03,134.010 aṣṭāvakra uvāca

03,134.010a catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ; catvāro yuktā yajñam imaṃ vahanti

03,134.010c diśaś catasraś caturaś ca varṇāś; catuṣpadā gaur api śaśvad uktā

03,134.011 bandy uvāca

03,134.011a pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktir; yajñāḥ pañcaivāpy atha pañcendriyāṇi

03,134.011c dṛṣṭā vede pañcacūḍāś ca pañca; loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam

03,134.012 aṣṭāvakra uvāca

03,134.012a ṣaḍādhāne dakṣiṇām āhur eke; ṣaḍ eveme ṛtavaḥ kālacakram

03,134.012c ṣaḍ indriyāṇy uta ṣaṭ kṛttikāś ca; ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ

03,134.013 bandy uvāca

03,134.013a sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ; sapta chandāṃsi kratum ekaṃ vahanti

03,134.013c saptarṣayaḥ sapta cāpy arhaṇāni; saptatantrī prathitā caiva vīṇā

03,134.014 aṣṭāvakra uvāca

03,134.014a aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti; tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī

03,134.014c aṣṭau vasūñ śuśruma devatāsu; yūpaś cāṣṭāsrir vihitaḥ sarvayajñaḥ

03,134.015 bandy uvāca

03,134.015a navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ; tathā prāhur navayogaṃ viṣargam

03,134.015c navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā; navayogo gaṇanām eti śaśvat

03,134.016 aṣṭāvakra uvāca

03,134.016a daśā daśoktāḥ puruṣasya loke; sahasram āhur daśa pūrṇaṃ śatāni

03,134.016c daśaiva māsān bibhrati garbhavatyo; daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ

03,134.017 bandy uvāca

03,134.017a ekādaśaikādaśinaḥ paśūnām; ekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ

03,134.017c ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā; ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ

03,134.018 aṣṭāvakra uvāca

03,134.018a saṃvatsaraṃ dvādaśa māsam āhur; jagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi

03,134.018c dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto; dvādaśādityān kathayantīha viprāḥ

03,134.019 bandy uvāca

03,134.019a trayodaśī tithir uktā mahogrā; trayodaśadvīpavatī mahī ca

03,134.020 lomaśa uvāca

03,134.020a etāvad uktvā virarāma bandī; ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ

03,134.020c trayodaśāhāni sasāra keśī; trayodaśādīny aticchandāṃsi cāhuḥ

03,134.021a tato mahān udatiṣṭhan ninādas; tūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya

03,134.021c adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānīm; aṣṭāvakraṃ cāpy udīryantam eva

03,134.022a tasmiṃs tathā saṃkule vartamāne; sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ

03,134.022c aṣṭāvakraṃ pūjayanto 'bhyupeyur; viprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ

03,134.023 aṣṭāvakra uvāca

03,134.023a anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso; vāde jitvā salile majjitāḥ kila

03,134.023c tān eva dharmān ayam adya bandī; prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam

03,134.024 bandy uvāca

03,134.024a ahaṃ putro varuṇasyota rājñas; tatrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai

03,134.024c satreṇa te janaka tulyakālaṃ; tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ

03,134.025a ete sarve varuṇasyota yajñaṃ; draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ

03,134.025c aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ; yasya hetor janitāraṃ sameṣye

03,134.026 aṣṭāvakra uvāca

03,134.026a viprāḥ samudrāmbhasi majjitās te; vācā jitā medhayā āvidānāḥ

03,134.026c tāṃ medhayā vācam athojjahāra; yathā vācam avacinvanti santaḥ

03,134.027a agnir dahañ jātavedāḥ satāṃ gṛhān; visarjayaṃs tejasā na sma dhākṣīt

03,134.027c bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu; tathā vācam avacinvanti santaḥ

03,134.028a śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi; utāho tvāṃ stutayo mādayanti

03,134.028c hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno; na māmikāṃ vācam imāṃ śṛṇoṣi

03,134.029 janaka uvāca

03,134.029a śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpām; amānuṣīṃ divyarūpo 'si sākṣāt

03,134.029c ajaiṣīr yad bandinaṃ tvaṃ vivāde; nisṛṣṭa eṣa tava kāmo 'dya bandī

03,134.030 aṣṭāvakra uvāca

03,134.030a nānena jīvatā kaś cid artho me bandinā nṛpa

03,134.030c pitā yady asya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye

03,134.031 bandy uvāca

03,134.031a ahaṃ putro varuṇasyota rājño; na me bhayaṃ salile majjitasya

03,134.031c imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate 'yam; aṣṭāvakraś ciranaṣṭaṃ kahoḍam

03,134.032 lomaśa uvāca

03,134.032a tatas te pūjitā viprā varuṇena mahātmanā

03,134.032c udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ

03,134.033 kahoḍa uvāca

03,134.033a ityartham icchanti sutāñ janā janaka karmaṇā

03,134.033c yad ahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tat putraḥ kṛtavān mama

03,134.034a utābalasya balavān uta bālasya paṇḍitaḥ

03,134.034c uta vāviduṣo vidvān putro janaka jāyate

03,134.035 bandy uvāca

03,134.035a śitena te paraśunā svayam evāntako nṛpa

03,134.035c śirāṃsy apāharatv ājau ripūṇāṃ bhadram astu te

03,134.036a mahad ukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ; samyak somaḥ pīyate cātra satre

03,134.036c śucīn bhāgān pratijagṛhuś ca hṛṣṭāḥ; sākṣād devā janakasyeha yajñe

03,134.037 lomaśa uvāca

03,134.037a samutthiteṣv atha sarveṣu rājan; vipreṣu teṣv adhikaṃ suprabheṣu

03,134.037c anujñāto janakenātha rājñā; viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī

03,134.038a aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā; saṃpūjito brāhmaṇais tair yathāvat

03,134.038c pratyājagāmāśramam eva cāgryaṃ; jitvā bandiṃ sahito mātulena

03,134.038d*0662_01 tato 'ṣṭāvakraṃ mātur athāntike pitā

03,134.038d*0662_02 nadīṃ samaṃgāṃ śīghram imāṃ viśasva

03,134.038d*0662_03 provāca caināṃ sa tathā viveśa

03,134.038d*0662_04 samair aṅgaiś cāpi babhūva sadyaḥ

03,134.038d*0662_05 nadī samaṃgā ca babhūva puṇyā

03,134.038d*0662_06 yasyāṃ snāto mucyate kilbiṣād dhi

03,134.038d*0662_07 tvam apy enāṃ snānapānāvagāhaiḥ

03,134.038d*0662_08 sabhrātṛkaḥ sahabhāryo viśasva

03,134.039a atra kaunteya sahito bhrātṛbhis tvaṃ; sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ

03,134.039c puṇyāny anyāni śucikarmaikabhaktir; mayā sārdhaṃ caritāsy ājamīḍha

03,134.039d*0662a_01 **** **** puṇyāny anyāni pāsyasi

03,134.039d*0662a_02 puṇyanadyāḥ sutīrthāni dhutapāpmā gataklamaḥ

03,134.039d*0662a_03 bhāvena dṛḍhabhaktyā ca mayā sārdhaṃ cariṣyasi

03,135.001 lomaśa uvāca

03,135.001a eṣā madhuvilā rājan samaṅgā saṃprakāśate

03,135.001c etat kardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam

03,135.002a alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ

03,135.002c āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata

03,135.003a etad vinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha

03,135.003c aditir yatra putrārthaṃ tadannam apacat purā

03,135.004a enaṃ parvatarājānam āruhya puruṣarṣabha

03,135.004c ayaśasyām asaṃśabdyām alakṣmīṃ vyapanotsyatha

03,135.005a ete kanakhalā rājan ṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ

03,135.005c eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī

03,135.006a sanatkumāro bhagavān atra siddhim agāt parām

03,135.006c ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase

03,135.007a apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam

03,135.007c tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa

03,135.008a āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate

03,135.008c atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya

03,135.009a eṣa raibhyāśramaḥ śrīmān pāṇḍaveya prakāśate

03,135.009b*0663_01 nānāpuṣpasamākīrṇaḥ phalapuṣpopaśobhitaḥ

03,135.009b*0663_02 nānāvihagasaṃghuṣṭas tāpasālaya uttamaḥ

03,135.009b*0663_03 raibhyasyaiṣa mahārāja āśramaḥ puṇyakarmaṇaḥ

03,135.009c bhāradvājo yatra kavir yavakrīto vyanaśyata

03,135.010 yudhiṣṭhira uvāca

03,135.010a kathaṃyukto 'bhavad ṛṣir bharadvājaḥ pratāpavān

03,135.010c kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata

03,135.011a etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotum icchāmi lomaśa

03,135.011c karmabhir devakalpānāṃ kīrtyamānair bhṛśaṃ rame

03,135.012 lomaśa uvāca

03,135.012a bharadvājaś ca raibhyaś ca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ

03,135.012c tāv ūṣatur ihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare

03,135.013a raibhyasya tu sutāv āstām arvāvasuparāvasū

03,135.013c āsīd yavakrīḥ putras tu bharadvājasya bhārata

03,135.014a raibhyo vidvān sahāpatyas tapasvī cetaro 'bhavat

03,135.014c tayoś cāpy atulā prītir bālyāt prabhṛti bhārata

03,135.015a yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinam asatkṛtam

03,135.015c dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha

03,135.016a paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ

03,135.016c tapas tepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava

03,135.017a susamiddhe mahaty agnau śarīram upatāpayan

03,135.017c janayām āsa saṃtāpam indrasya sumahātapāḥ

03,135.018a tata indro yavakrītam upagamya yudhiṣṭhira

03,135.018c abravīt kasya hetos tvam āsthitas tapa uttamam

03,135.019 yavakrīr uvāca

03,135.019a dvijānām anadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita

03,135.019c pratibhāntv iti tapye 'ham idaṃ paramakaṃ tapaḥ

03,135.020a svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana

03,135.020c tapasā jñātum icchāmi sarvajñānāni kauśika

03,135.021a kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhād vibho

03,135.021c prāptuṃ tasmād ayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ

03,135.022 indra uvāca

03,135.022a amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātum icchasi

03,135.022c kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi guror mukhāt

03,135.023 lomaśa uvāca

03,135.023a evam uktvā gataḥ śakro yavakrīr api bhārata

03,135.023c bhūya evākarod yatnaṃ tapasy amitavikrama

03,135.024a ghoreṇa tapasā rājaṃs tapyamāno mahātapāḥ

03,135.024c saṃtāpayām āsa bhṛśaṃ devendram iti naḥ śrutam

03,135.025a taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapas tīvraṃ mahāmunim

03,135.025c upetya balabhid devo vārayām āsa vai punaḥ

03,135.026a aśakyo 'rthaḥ samārabdho naitad buddhikṛtaṃ tava

03,135.026c pratibhāsyanti vai vedās tava caiva pituś ca te

03,135.027 yavakrīr uvāca

03,135.027a na caitad evaṃ kriyate devarāja mamepsitam

03,135.027c mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ

03,135.028a samiddhe 'gnāv upakṛtyāṅgam aṅgaṃ; hoṣyāmi vā maghavaṃs tan nibodha

03,135.028c yady etad evaṃ na karoṣi kāmaṃ; mamepsitaṃ devarājeha sarvam

03,135.029 lomaśa uvāca

03,135.029a niścayaṃ tam abhijñāya munes tasya mahātmanaḥ

03,135.029c prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān

03,135.030a tata indro 'karod rūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ

03,135.030c anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ

03,135.031a yavakrītasya yat tīrtham ucitaṃ śaucakarmaṇi

03,135.031c bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiś cakāra saḥ

03,135.032a yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ

03,135.032c vālukābhis tataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan

03,135.033a vālukāmuṣṭim aniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat

03,135.033c setum abhyārabhac chakro yavakrītaṃ nidarśayan

03,135.034a taṃ dadarśa yavakrīs tu yatnavantaṃ nibandhane

03,135.034c prahasaṃś cābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ

03,135.035a kim idaṃ vartate brahman kiṃ ca te ha cikīrṣitam

03,135.035c atīva hi mahān yatnaḥ kriyate 'yaṃ nirarthakaḥ

03,135.036 indra uvāca

03,135.036a bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati

03,135.036c kliśyate hi janas tāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ

03,135.037 yavakrīr uvāca

03,135.037a nāyaṃ śakyas tvayā baddhuṃ mahān oghaḥ kathaṃ cana

03,135.037c aśakyād vinivartasva śakyam arthaṃ samārabha

03,135.038 indra uvāca

03,135.038a yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārtham udyatam

03,135.038c aśakyaṃ tadvad asmābhir ayaṃ bhāraḥ samudyataḥ

03,135.039 yavakrīr uvāca

03,135.039a yathā tava nirartho 'yam ārambhas tridaśeśvara

03,135.039c tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana

03,135.040a kriyatāṃ yad bhavec chakyaṃ mayā suragaṇeśvara

03,135.040c varāṃś ca me prayacchānyān yair anyān bhavitāsmy ati

03,135.041 lomaśa uvāca

03,135.041a tasmai prādād varān indra uktavān yān mahātapāḥ

03,135.041c pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ

03,135.042a yac cānyat kāṅkṣase kāmaṃ yavakrīr gamyatām iti

03,135.042c sa labdhakāmaḥ pitaram upetyātha tato 'bravīt

03,136.001 yavakrīr uvāca

03,136.001a pratibhāsyanti vai vedā mama tātasya cobhayoḥ

03,136.001c ati cānyān bhaviṣyāvo varā labdhās tathā mayā

03,136.002 bharadvāja uvāca

03,136.002a darpas te bhavitā tāta varāṃl labdhvā yathepsitān

03,136.002c sa darpapūrṇaḥ kṛpaṇaḥ kṣipram eva vinaśyasi

03,136.003a atrāpy udāharantīmā gāthā devair udāhṛtāḥ

03,136.003c ṛṣir āsīt purā putra bāladhir nāma vīryavān

03,136.004a sa putraśokād udvignas tapas tepe suduścaram

03,136.004c bhaven mama suto 'martya iti taṃ labdhavāṃś ca saḥ

03,136.005a tasya prasādo devaiś ca kṛto na tv amaraiḥ samaḥ

03,136.005c nāmartyo vidyate martyo nimittāyur bhaviṣyati

03,136.006 bāladhir uvāca

03,136.006a yatheme parvatāḥ śaśvat tiṣṭhanti surasattamāḥ

03,136.006c akṣayās tan nimittaṃ me sutasyāyur bhaved iti

03,136.007 bharadvāja uvāca

03,136.007a tasya putras tadā jajñe medhāvī krodhanaḥ sadā

03,136.007c sa tac chrutvākarod darpam ṛṣīṃś caivāvamanyata

03,136.008a vikurvāṇo munīnāṃ tu caramāṇo mahīm imām

03,136.008c āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam

03,136.009a tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān

03,136.009c bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata

03,136.010a dhanuṣākṣas tu taṃ dṛṣṭvā medhāvinam anāmayam

03,136.010b*0664_01 munis tat kāraṇaṃ jñātvā svayaṃ mahiṣarūpadhṛk

03,136.010b*0664_02 śṛṅgeṇādrīn acalayat tato 'yaṃ bhasmasād abhūt

03,136.010c nimittam asya mahiṣair bhedayām āsa vīryavān

03,136.011a sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ

03,136.011c taṃ mṛtaṃ putram ādāya vilalāpa tataḥ pitā

03,136.012a lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punar ārtavat

03,136.012c ūcur vedoktayā pūrvaṃ gāthayā tan nibodha me

03,136.013a na diṣṭam artham atyetum īśo martyaḥ kathaṃ cana

03,136.013c mahiṣair bhedayām āsa dhanuṣākṣo mahīdharān

03,136.014a evaṃ labdhvā varān bālā darpapūrṇās tarasvinaḥ

03,136.014c kṣipram eva vinaśyanti yathā na syāt tathā bhavān

03,136.015a eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau

03,136.015c taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryās tv atandritaḥ

03,136.016a sa hi kruddhaḥ samarthas tvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā

03,136.016c vaidyaś cāpi tapasvī ca kopanaś ca mahān ṛṣiḥ

03,136.017 yavakrīr uvāca

03,136.017a evaṃ kariṣye mā tāpaṃ tāta kārṣīḥ kathaṃ cana

03,136.017c yathā hi me bhavān mānyas tathā raibhyaḥ pitā mama

03,136.018 lomaśa uvāca

03,136.018a uktvā sa pitaraṃ ślakṣṇaṃ yavakrīr akutobhayaḥ

03,136.018c viprakurvann ṛṣīn anyān atuṣyat parayā mudā

03,137.001 lomaśa uvāca

03,137.001a caṅkramyamāṇaḥ sa tadā yavakrīr akutobhayaḥ

03,137.001c jagāma mādhave māsi raibhyāśramapadaṃ prati

03,137.002a sa dadarśāśrame puṇye puṣpitadrumabhūṣite

03,137.002c vicarantīṃ snuṣāṃ tasya kiṃnarīm iva bhārata

03,137.003a yavakrīs tām uvācedam upatiṣṭhasva mām iti

03,137.003c nirlajjo lajjayā yuktāṃ kāmena hṛtacetanaḥ

03,137.004a sā tasya śīlam ājñāya tasmāc chāpāc ca bibhyatī

03,137.004c tejasvitāṃ ca raibhyasya tathety uktvā jagāma sā

03,137.004d*0665_01 athāśramapadaṃ prāpya yavakrītena yācitā

03,137.004d*0665_02 pativratā yavakrīta

03,137.005a tata ekāntam unnīya majjayām āsa bhārata

03,137.005c ājagāma tadā raibhyaḥ svam āśramam ariṃdama

03,137.006a rudantīṃ ca snuṣāṃ dṛṣṭvā bhāryām ārtāṃ parāvasoḥ

03,137.006c sāntvayañ ślakṣṇayā vācā paryapṛcchad yudhiṣṭhira

03,137.007a sā tasmai sarvam ācaṣṭa yavakrībhāṣitaṃ śubhā

03,137.007c pratyuktaṃ ca yavakrītaṃ prekṣāpūrvaṃ tadātmanā

03,137.008a śṛṇvānasyaiva raibhyasya yavakrītaviceṣṭitam

03,137.008c dahann iva tadā cetaḥ krodhaḥ samabhavan mahān

03,137.009a sa tadā manyunāviṣṭas tapasvī bhṛśakopanaḥ

03,137.009c avalupya jaṭām ekāṃ juhāvāgnau susaṃskṛte

03,137.010a tataḥ samabhavan nārī tasyā rūpeṇa saṃmitā

03,137.010c avalupyāparāṃ cātha juhāvāgnau jaṭāṃ punaḥ

03,137.011a tataḥ samabhavad rakṣo ghorākṣaṃ bhīmadarśanam

03,137.011c abrūtāṃ tau tadā raibhyaṃ kiṃ kāryaṃ karavāmahe

03,137.012a tāv abravīd ṛṣiḥ kruddho yavakrīr vadhyatām iti

03,137.012c jagmatus tau tathety uktvā yavakrītajighāṃsayā

03,137.012d*0666_01 tataḥ snuṣākṛtīkṛtya yavakrītam upāgamat

03,137.012d*0666_02 yavakrīto 'pi raibhyasya snuṣāṃ matvā jagāma tām

03,137.013a tatas taṃ samupāsthāya kṛtyā sṛṣṭā mahātmanā

03,137.013c kamaṇḍaluṃ jahārāsya mohayitvā tu bhārata

03,137.014a ucchiṣṭaṃ tu yavakrītam apakṛṣṭakamaṇḍalum

03,137.014c tata udyataśūlaḥ sa rākṣasaḥ samupādravat

03,137.015a tam āpatantaṃ saṃprekṣya śūlahastaṃ jighāṃsayā

03,137.015c yavakrīḥ sahasotthāya prādravad yena vai saraḥ

03,137.016a jalahīnaṃ saro dṛṣṭvā yavakrīs tvaritaḥ punaḥ

03,137.016c jagāma saritaḥ sarvās tāś cāpy āsan viśoṣitāḥ

03,137.017a sa kālyamāno ghoreṇa śūlahastena rakṣasā

03,137.017c agnihotraṃ pitur bhītaḥ sahasā samupādravat

03,137.018a sa vai praviśamānas tu śūdreṇāndhena rakṣiṇā

03,137.018c nigṛhīto balād dvāri so 'vātiṣṭhata pārthiva

03,137.019a nigṛhītaṃ tu śūdreṇa yavakrītaṃ sa rākṣasaḥ

03,137.019c tāḍayām āsa śūlena sa bhinnahṛdayo 'patat

03,137.020a yavakrītaṃ sa hatvā tu rākṣaso raibhyam āgamat

03,137.020c anujñātas tu raibhyeṇa tayā nāryā sahācarat

03,138.001 lomaśa uvāca

03,138.001a bharadvājas tu kaunteya kṛtvā svādhyāyam āhnikam

03,138.001c samitkalāpam ādāya praviveśa svam āśramam

03,138.002a taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ

03,138.002c na tv enam upatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ

03,138.002d*0667_01 putramṛtyujam āśaucaṃ bharadvājo na jajñivān

03,138.003a vaikṛtaṃ tv agnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ

03,138.003c tam andhaṃ śūdram āsīnaṃ gṛhapālam athābravīt

03,138.004a kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam

03,138.004c tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccit kṣemam ihāśrame

03,138.005a kaccin na raibhyaṃ putro me gatavān alpacetanaḥ

03,138.005c etad ācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manaḥ

03,138.006 śūdra uvāca

03,138.006a raibhyaṃ gato nūnam asau sutas te mandacetanaḥ

03,138.006c tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā

03,138.007a prakālyamānas tenāyaṃ śūlahastena rakṣasā

03,138.007c agnyāgāraṃ prati dvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ

03,138.008a tataḥ sa nihato hy atra jalakāmo 'śucir dhruvam

03,138.008c saṃbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā

03,138.009 lomaśa uvāca

03,138.009a bharadvājas tu śūdrasya tac chrutvā vipriyaṃ vacaḥ

03,138.009c gatāsuṃ putram ādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ

03,138.010a brāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃs tapaḥ

03,138.010c dvijānām anadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntv iti

03,138.011a tathā kalyāṇaśīlas tvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu

03,138.011c anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvam upeyivān

03,138.012a pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt

03,138.012c gatavān eva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam

03,138.013a yaḥ sa jānan mahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam

03,138.013c gatavān eva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ

03,138.014a putraśokam anuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā

03,138.014c tyakṣyāmi tvām ṛte putra prāṇān iṣṭatamān bhuvi

03,138.015a yathāhaṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilbiṣī

03,138.015c tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyāc chīghram anāgasam

03,138.016a sukhino vai narā yeṣāṃ jātyā putro na vidyate

03,138.016c te putraśokam aprāpya vicaranti yathāsukham

03,138.017a ye tu putrakṛtāc chokād bhṛśaṃ vyākulacetasaḥ

03,138.017c śapantīṣṭān sakhīn ārtās tebhyaḥ pāpataro nu kaḥ

03,138.018a parāsuś ca suto dṛṣṭaḥ śaptaś ceṣṭaḥ sakhā mayā

03,138.018c īdṛśīm āpadaṃ ko nu dvitīyo 'nubhaviṣyati

03,138.019a vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājo 'dahat sutam

03,138.019c susamiddhaṃ tataḥ paścāt praviveśa hutāśanam

03,139.001 lomaśa uvāca

03,139.001a etasminn eva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ

03,139.001c satram āste mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān

03,139.002a tena raibhyasya vai putrāv arvāvasuparāvasū

03,139.002c vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā

03,139.003a tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ

03,139.003c āśrame tv abhavad raibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ

03,139.004a athāvalokako 'gacchad gṛhān ekaḥ parāvasuḥ

03,139.004c kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane

03,139.005a jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasy api

03,139.005c carantaṃ gahane 'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam

03,139.006a mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ

03,139.006c akāmayānena tadā śarīratrāṇam icchatā

03,139.006d*0668_01 tataḥ samīpam āsādya pitaraṃ dṛṣṭavān hatam

03,139.006d*0668_02 ajñānāt pitaraṃ hatvā mṛgabuddhyā parāvasuḥ

03,139.006d*0668_03 vilapya bahudhā rājan raibhyasya ca mahātmanaḥ

03,139.007a sa tasya pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata

03,139.007c punar āgamya tat satram abravīd bhrātaraṃ vacaḥ

03,139.008a idaṃ karma na śaktas tvaṃ voḍhum ekaḥ kathaṃ cana

03,139.008c mayā tu hiṃsitas tāto manyamānena taṃ mṛgam

03,139.009a so 'smadarthe vrataṃ sādhu cara tvaṃ brahmahiṃsanam

03,139.009c samartho hy aham ekākī karma kartum idaṃ mune

03,139.010 arvāvasur uvāca

03,139.010a karotu vai bhavān satraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ

03,139.010c brahmahatyāṃ cariṣye 'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ

03,139.010d*0669_01 so 'gacchad vanam ekāgro brahmahatyāvrataṃ caran

03,139.010d*0670_01 tac chrutvārvāvasuḥ paścāt prāyaścittaṃ vidhāya ca

03,139.011 lomaśa uvāca

03,139.011a sa tasyā brahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira

03,139.011c arvāvasus tadā satram ājagāma punar muniḥ

03,139.012a tataḥ parāvasur dṛṣṭvā bhrātaraṃ samupasthitam

03,139.012c bṛhaddyumnam uvācedaṃ vacanaṃ pariṣadgatam

03,139.013a eṣa te brahmahā yajñaṃ mā draṣṭuṃ praviśed iti

03,139.013c brahmahā prekṣitenāpi pīḍayet tvāṃ na saṃśayaḥ

03,139.013d*0671_00 lomaśa uvāca

03,139.013d*0671_01 tac chrutvaiva tadā rājā preṣyān āha sa viṭpate

03,139.014a preṣyair utsāryamāṇas tu rājann arvāvasus tadā

03,139.014c na mayā brahmahatyeyaṃ kṛtety āha punaḥ punaḥ

03,139.015a ucyamāno 'sakṛt preṣyair brahmahann iti bhārata

03,139.015c naiva sa pratijānāti brahmahatyāṃ svayaṃ kṛtām

03,139.015e mama bhrātrā kṛtam idaṃ mayā tu parirakṣitam

03,139.015f*0672_01 sa tathā pravadan krodhāt taiś ca preṣyaiḥ prabhāṣitaḥ

03,139.015f*0672_02 tūṣṇīṃ jagāma brahmarṣir vanam eva mahātapāḥ

03,139.015f*0672_03 ugraṃ tapaḥ samāsthāya divākaram athāśritaḥ

03,139.015f*0672_04 rahasyavedaṃ kṛtavān sūryasya dvijasattamaḥ

03,139.015f*0672_05 mūrtimāṃs taṃ dadarśātha svayam agrabhug avyayaḥ

03,139.016a prītās tasyābhavan devāḥ karmaṇārvāvasor nṛpa

03,139.016c taṃ te pravarayām āsur nirāsuś ca parāvasum

03,139.017a tato devā varaṃ tasmai dadur agnipurogamāḥ

03,139.017c sa cāpi varayām āsa pitur utthānam ātmanaḥ

03,139.018a anāgastvaṃ tathā bhrātuḥ pituś cāsmaraṇaṃ vadhe

03,139.018c bharadvājasya cotthānaṃ yavakrītasya cobhayoḥ

03,139.018d*0673_01 pratiṣṭhāṃ cāpi vedasya saurasya dvijasattamaḥ

03,139.018d*0673_02 evam astv iti taṃ devāḥ procuś cāpi varān daduḥ

03,139.019a tataḥ prādurbabhūvus te sarva eva yudhiṣṭhira

03,139.019c athābravīd yavakrīto devān agnipurogamān

03,139.020a samadhītaṃ mayā brahma vratāni caritāni ca

03,139.020c kathaṃ nu raibhyaḥ śakto mām adhīyānaṃ tapasvinam

03,139.020e tathāyuktena vidhinā nihantum amarottamāḥ

03,139.021 devā ūcuḥ

03,139.021a maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune

03,139.021c ṛte gurum adhītā hi sukhaṃ vedās tvayā purā

03,139.022a anena tu gurūn duḥkhāt toṣayitvā svakarmaṇā

03,139.022c kālena mahatā kleśād brahmādhigatam uttamam

03,139.023 lomaśa uvāca

03,139.023a yavakrītam athoktvaivaṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ

03,139.023c saṃjīvayitvā tān sarvān punar jagmus triviṣṭapam

03,139.023d*0674_01 tato vai sa yavakrīto brahmacaryaṃ cacāra ha

03,139.023d*0674_02 aṣṭau daśa ca varṣāṇi triṃśataṃ ca yudhiṣṭhira

03,139.024a āśramas tasya puṇyo 'yaṃ sadāpuṣpaphaladrumaḥ

03,139.024c atroṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ pramokṣyase

03,140.001 lomaśa uvāca

03,140.001a uśīrabījaṃ mainākaṃ giriṃ śvetaṃ ca bhārata

03,140.001c samatīto 'si kaunteya kālaśailaṃ ca pārthiva

03,140.002a eṣā gaṅgā saptavidhā rājate bharatarṣabha

03,140.002c sthānaṃ virajasaṃ ramyaṃ yatrāgnir nityam idhyate

03,140.003a etad vai mānuṣeṇādya na śakyaṃ draṣṭum apy uta

03,140.003c samādhiṃ kurutāvyagrās tīrthāny etāni drakṣyatha

03,140.003d*0675_01 etad dṛśyati devānām ākrīḍaṃ caraṇāṅkitam

03,140.003d*0675_02 atikrānto 'si kaunteya kālaśailaṃ ca parvatam

03,140.004a śvetaṃ giriṃ pravekṣyāmo mandaraṃ caiva parvatam

03,140.004c yatra māṇicaro yakṣaḥ kuberaś cāpi yakṣarāṭ

03,140.005a aṣṭāśītisahasrāṇi gandharvāḥ śīghracāriṇaḥ

03,140.005c tathā kiṃpuruṣā rājan yakṣāś caiva caturguṇāḥ

03,140.006a anekarūpasaṃsthānā nānāpraharaṇāś ca te

03,140.006c yakṣendraṃ manujaśreṣṭha māṇibhadram upāsate

03,140.007a teṣām ṛddhir atīvāgryā gatau vāyusamāś ca te

03,140.007c sthānāt pracyāvayeyur ye devarājam api dhruvam

03,140.008a tais tāta balibhir guptā yātudhānaiś ca rakṣitāḥ

03,140.008c durgamāḥ parvatāḥ pārtha samādhiṃ paramaṃ kuru

03,140.009a kuberasacivāś cānye raudrā maitrāś ca rākṣasāḥ

03,140.009c taiḥ sameṣyāma kaunteya yatto vikramaṇe bhava

03,140.010a kailāsaḥ parvato rājan ṣaḍyojanaśatāny uta

03,140.010c yatra devāḥ samāyānti viśālā yatra bhārata

03,140.011a asaṃkhyeyās tu kaunteya yakṣarākṣasakiṃnarāḥ

03,140.011c nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ kuberasadanaṃ prati

03,140.012a tān vigāhasva pārthādya tapasā ca damena ca

03,140.012c rakṣyamāṇo mayā rājan bhīmasenabalena ca

03,140.013a svasti te varuṇo rājā yamaś ca samitiṃjayaḥ

03,140.013c gaṅgā ca yamunā caiva parvataś ca dadhātu te

03,140.013d*0676_01 marutaś ca sahāśvibhyāṃ saritaś ca sarāṃsi ca

03,140.013d*0676_02 svasti devāsurebhyaś ca vasubhyaś ca mahādyute

03,140.014a indrasya jāmbūnadaparvatāgre; śṛṇomi ghoṣaṃ tava devi gaṅge

03,140.014c gopāyayemaṃ subhage giribhyaḥ; sarvājamīḍhāpacitaṃ narendram

03,140.014e bhavasva śarma pravivikṣato 'sya; śailān imāñ śailasute nṛpasya

03,140.014f*0677_01 uktvā tathā sāgaragāṃ sa vipro

03,140.014f*0677_02 yatto bhavasveti śaśāsa pārtham

03,140.014f*0678_01 śivapradā sarvasaritpradhāne

03,140.014f*0678_02 sabhrātṛkasyeha yudhiṣṭhirasya

03,140.015 yudhiṣṭhira uvāca

03,140.015a apūrvo 'yaṃ saṃbhramo lomaśasya; kṛṣṇāṃ sarve rakṣata mā pramādam

03,140.015c deśo hy ayaṃ durgatamo mato 'sya; tasmāt paraṃ śaucam ihācaradhvam

03,140.016 vaiśaṃpāyana uvāca

03,140.016a tato 'bravīd bhīmam udāravīryaṃ; kṛṣṇāṃ yattaḥ pālaya bhīmasena

03,140.016c śūnye 'rjune 'saṃnihite ca tāta; tvam eva kṛṣṇāṃ bhajase 'sukheṣu

03,140.017a tato mahātmā yamajau sametya; mūrdhany upāghrāya vimṛjya gātre

03,140.017c uvāca tau bāṣpakalaṃ sa rājā; mā bhaiṣṭam āgacchatam apramattau

03,141.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,141.001a antarhitāni bhūtāni rakṣāṃsi balavanti ca

03,141.001c agninā tapasā caiva śakyaṃ gantuṃ vṛkodara

03,141.002a saṃnivartaya kaunteya kṣutpipāse balānvayāt

03,141.002c tato balaṃ ca dākṣyaṃ ca saṃśrayasva kurūdvaha

03,141.003a ṛṣes tvayā śrutaṃ vākyaṃ kailāsaṃ parvataṃ prati

03,141.003c buddhyā prapaśya kaunteya kathaṃ kṛṣṇā gamiṣyati

03,141.004a atha vā sahadevena dhaumyena ca sahābhibho

03,141.004c sūdaiḥ paurogavaiś caiva sarvaiś ca paricārakaiḥ

03,141.005a rathair aśvaiś ca ye cānye viprāḥ kleśāsahāḥ pathi

03,141.005c sarvais tvaṃ sahito bhīma nivartasvāyatekṣaṇa

03,141.006a trayo vayaṃ gamiṣyāmo laghvāhārā yatavratāḥ

03,141.006c ahaṃ ca nakulaś caiva lomaśaś ca mahātapāḥ

03,141.007a mamāgamanam ākāṅkṣan gaṅgādvāre samāhitaḥ

03,141.007c vaseha draupadīṃ rakṣan yāvadāgamanaṃ mama

03,141.008 bhīma uvāca

03,141.008a rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata

03,141.008c vrajaty eva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā

03,141.008d*0679_01 apaśyantīha taṃ vīram evam eṣā suduḥkhitā

03,141.008d*0679_02 kiṃ punar nakulaṃ tvāṃ ca taṃ ca vīraṃ dhanaṃjayam

03,141.009a tava cāpy aratis tīvrā vardhate tam apaśyataḥ

03,141.009b*0680_01 guḍākeśaṃ mahātmānaṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam

03,141.009c kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata

03,141.010a rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ

03,141.010c sūdāḥ paurogavāś caiva manyate yatra no bhavān

03,141.011a na hy ahaṃ hātum icchāmi bhavantam iha karhi cit

03,141.011c śaile 'smin rākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca

03,141.012a iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā

03,141.012c tvām ṛte puruṣavyāghra notsahed vinivartitum

03,141.013a tathaiva sahadevo 'yaṃ satataṃ tvām anuvrataḥ

03,141.013c na jātu vinivarteta matajño hy aham asya vai

03,141.014a api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā

03,141.014c sarve lālasabhūtāḥ sma tasmād yāsyāmahe saha

03,141.015a yady aśakyo rathair gantuṃ śailo 'yaṃ bahukandaraḥ

03,141.015c padbhir eva gamiṣyāmo mā rājan vimanā bhava

03,141.016a ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati

03,141.016c iti me vartate buddhir mā rājan vimanā bhava

03,141.017a sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāv ubhau

03,141.017c durge saṃtārayiṣyāmi yady aśaktau bhaviṣyataḥ

03,141.018 yudhiṣṭhira uvāca

03,141.018a evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām

03,141.018c yas tvam utsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule 'dhvani

03,141.019a yamajau cāpi bhadraṃ te naitad anyatra vidyate

03,141.019c balaṃ ca te yaśaś caiva dharmaḥ kīrtiś ca vardhatām

03,141.020a yas tvam utsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā

03,141.020c mā te glānir mahābāho mā ca te 'stu parābhavaḥ

03,141.021 vaiśaṃpāyana uvāca

03,141.021a tataḥ kṛṣṇābravīd vākyaṃ prahasantī manoramā

03,141.021c gamiṣyāmi na saṃtāpaḥ kāryo māṃ prati bhārata

03,141.022 lomaśa uvāca

03,141.022a tapasā śakyate gantuṃ parvato gandhamādanaḥ

03,141.022c tapasā caiva kaunteya sarve yokṣyāmahe vayam

03,141.023a nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pārthiva

03,141.023c ahaṃ ca tvaṃ ca kaunteya drakṣyāmaḥ śvetavāhanam

03,141.024 vaiśaṃpāyana uvāca

03,141.024a evaṃ saṃbhāṣamāṇās te subāhor viṣayaṃ mahat

03,141.024c dadṛśur muditā rājan prabhūtagajavājimat

03,141.025a kirātataṅgaṇākīrṇaṃ kuṇindaśatasaṃkulam

03,141.025c himavaty amarair juṣṭaṃ bahvāścaryasamākulam

03,141.026a subāhuś cāpi tān dṛṣṭvā pūjayā pratyagṛhṇata

03,141.026c viṣayānte kuṇindānām īśvaraḥ prītipūrvakam

03,141.027a tatra te pūjitās tena sarva eva sukhoṣitāḥ

03,141.027c pratasthur vimale sūrye himavantaṃ giriṃ prati

03,141.028a indrasenamukhāṃś caiva bhṛtyān paurogavāṃs tathā

03,141.028c sūdāṃś ca paribarhaṃ ca draupadyāḥ sarvaśo nṛpa

03,141.029a rājñaḥ kuṇindādhipateḥ paridāya mahārathāḥ

03,141.029c padbhir eva mahāvīryā yayuḥ kauravanandanāḥ

03,141.030a te śanaiḥ prādravan sarve kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ

03,141.030c tasmād deśāt susaṃhṛṣṭā draṣṭukāmā dhanaṃjayam

03,142.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,142.001a bhīmasena yamau cobhau pāñcāli ca nibodhata

03,142.001c nāsti bhūtasya nāśo vai paśyatāsmān vanecarān

03,142.002a durbalāḥ kleśitāḥ smeti yad bravīthetaretaram

03,142.002c aśakye 'pi vrajāmeti dhanaṃjayadidṛkṣayā

03,142.003a tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ

03,142.003c yac ca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayam upāntike

03,142.004a tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanam āsthitam

03,142.004c yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahaty uta

03,142.005a nakulāt pūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmy amitaujasam

03,142.005c ajeyam ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara

03,142.006a tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca

03,142.006c carāmi saha yuṣmābhis tasya darśanakāṅkṣayā

03,142.007a pañca varṣāṇy ahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayam

03,142.007c yan na paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkodara

03,142.008a taṃ vai śyāmaṃ guḍākeśaṃ siṃhavikrāntagāminam

03,142.008c na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkodara

03,142.009a kṛtāstraṃ nipuṇaṃ yuddhe pratimānaṃ dhanuṣmatām

03,142.009c na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkodara

03,142.010a carantam arisaṃgheṣu kālaṃ kruddham ivāntakam

03,142.010c prabhinnam iva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayam

03,142.011a yaḥ sa śakrād anavaro vīryeṇa draviṇena ca

03,142.011c yamayoḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śvetāśvo 'mitavikramaḥ

03,142.011d*0681_01 nārāyaṇasamo yuddhe satyasaṃdho dṛḍhavrataḥ

03,142.011d*0681_02 taṃ mamāpaśyato bhīma na śāntir hṛdayasya vai

03,142.012a duḥkhena mahatāviṣṭaḥ svakṛtenānivartinā

03,142.012c ajeyam ugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunam

03,142.013a satataṃ yaḥ kṣamāśīlaḥ kṣipyamāṇo 'py aṇīyasā

03,142.013c ṛjumārgaprapannasya śarmadātābhayasya ca

03,142.014a sa tu jihmapravṛttasya māyayābhijighāṃsataḥ

03,142.014c api vajradharasyāpi bhavet kālaviṣopamaḥ

03,142.015a śatror api prapannasya so 'nṛśaṃsaḥ pratāpavān

03,142.015c dātābhayasya bībhatsur amitātmā mahābalaḥ

03,142.016a sarveṣām āśrayo 'smākaṃ raṇe 'rīṇāṃ pramarditā

03,142.016c āhartā sarvaratnānāṃ sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ

03,142.017a ratnāni yasya vīryeṇa divyāny āsan purā mama

03,142.017c bahūni bahujātāni yāni prāptaḥ suyodhanaḥ

03,142.018a yasya bāhubalād vīra sabhā cāsīt purā mama

03,142.018c sarvaratnamayī khyātā triṣu lokeṣu pāṇḍava

03,142.019a vāsudevasamaṃ vīrye kārtavīryasamaṃ yudhi

03,142.019c ajeyam ajitaṃ yuddhe taṃ na paśyāmi phalgunam

03,142.020a saṃkarṣaṇaṃ mahāvīryaṃ tvāṃ ca bhīmāparājitam

03,142.020c anujātaḥ sa vīryeṇa vāsudevaṃ ca śatruhā

03,142.021a yasya bāhubale tulyaḥ prabhāve ca puraṃdaraḥ

03,142.021c jave vāyur mukhe somaḥ krodhe mṛtyuḥ sanātanaḥ

03,142.022a te vayaṃ taṃ naravyāghraṃ sarve vīra didṛkṣavaḥ

03,142.022c pravekṣyāmo mahābāho parvataṃ gandhamādanam

03,142.023a viśālā badarī yatra naranārāyaṇāśramaḥ

03,142.023c taṃ sadādhyuṣitaṃ yakṣair drakṣyāmo girim uttamam

03,142.024a kuberanalinīṃ ramyāṃ rākṣasair abhirakṣitām

03,142.024c padbhir eva gamiṣyāmas tapyamānā mahat tapaḥ

03,142.025a nātaptatapasā śakyo deśo gantuṃ vṛkodara

03,142.025c na nṛśaṃsena lubdhena nāpraśāntena bhārata

03,142.026a tatra sarve gamiṣyāmo bhīmārjunapadaiṣiṇaḥ

03,142.026c sāyudhā baddhanistriṃśāḥ saha viprair mahāvrataiḥ

03,142.027a makṣikān maśakān daṃśān vyāghrān siṃhān sarīsṛpān

03,142.027c prāpnoty aniyataḥ pārtha niyatas tān na paśyati

03,142.028a te vayaṃ niyatātmānaḥ parvataṃ gandhamādanam

03,142.028c pravekṣyāmo mitāhārā dhanaṃjayadidṛkṣavaḥ

03,142.028d@016_0000 lomaśa uvāca

03,142.028d@016_0001 draṣṭāraḥ parvatāḥ sarve nadyaḥ sapurakānanāḥ

03,142.028d@016_0002 tīrthāni caiva śrīmanti spṛṣṭaṃ ca salilaṃ karaiḥ

03,142.028d@016_0003 parvataṃ mandaraṃ divyam eṣa panthāḥ prayāsyati

03,142.028d@016_0004 samāhitā nirudvignāḥ sarve bhavata pāṇḍavāḥ

03,142.028d@016_0005 ayaṃ devanivāso vai gantavyo vo bhaviṣyati

03,142.028d@016_0006 ṛṣīṇāṃ caiva divyānāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām

03,142.028d@016_0007 eṣā śivajalā puṇyā yāti saumya mahānadī

03,142.028d@016_0008 badarīprabhavā rājan devarṣigaṇasevitā

03,142.028d@016_0009 eṣā vaihāyasair nityaṃ vālakhilyair mahātmabhiḥ

03,142.028d@016_0010 arcitā copayātā ca gandharvaiś ca mahātmabhiḥ

03,142.028d@016_0011 atra sāma sma gāyanti sāmagāḥ puṇyanisvanāḥ

03,142.028d@016_0012 marīciḥ pulahaś caiva bhṛguś caivāṅgirās tathā

03,142.028d@016_0013 atrāhnikaṃ suraśreṣṭho japate samarudgaṇaḥ

03,142.028d@016_0014 sādhyāś caivāśvinau caiva paridhāvanti taṃ tadā

03,142.028d@016_0015 candramāḥ saha sūryeṇa jyotīṃṣi ca grahaiḥ saha

03,142.028d@016_0016 ahorātravibhāgena nadīm enām anuvrajan

03,142.028d@016_0017 etasyāḥ salilaṃ mūrdhnā vṛṣāṅkaḥ paryadhārayat

03,142.028d@016_0018 gaṅgādvāre mahābhāga yena lokasthitir bhavet

03,142.028d@016_0019 etāṃ bhagavatīṃ devīṃ bhavantaḥ sarva eva hi

03,142.028d@016_0020 prayatenātmanā tāta pratigamyābhivādata

03,142.028d@016_0021 tasya tad vacanaṃ śrutvā lomaśasya mahātmanaḥ

03,142.028d@016_0022 ākāśagaṅgāṃ prayatāḥ pāṇḍavās te 'bhyavādayan

03,142.028d@016_0023 abhivādya ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

03,142.028d@016_0024 punaḥ prayātāḥ saṃhṛṣṭāḥ sarvair ṛṣigaṇaiḥ saha

03,142.028d@016_0025 tato dūrāt prakāśantaṃ pāṇḍuraṃ merusaṃnibham

03,142.028d@016_0026 dadṛśus te naraśreṣṭhā vikīrṇaṃ sarvatodiśam

03,142.028d@016_0027 tān praṣṭukāmān vijñāya pāṇḍavān sa tu lomaśaḥ

03,142.028d@016_0028 uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śṛṇudhvaṃ pāṇḍunandanāḥ

03,142.028d@016_0029 etad vikīrṇaṃ suśrīmat kailāsaśikharopamam

03,142.028d@016_0030 yat paśyasi naraśreṣṭha parvatapratimaṃ sthitam

03,142.028d@016_0031 etāny asthīni daityasya narakasya mahātmanaḥ

03,142.028d@016_0032 parvatapratimaṃ bhāti parvataprastarāśritam

03,142.028d@016_0033 purātanena devena viṣṇunā paramātmanā

03,142.028d@016_0034 daityo vinihatas tāta surarājahitaiṣiṇā

03,142.028d@016_0035 daśa varṣasahasrāṇi tapas tapyan mahāmanāḥ

03,142.028d@016_0036 aindraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsvādhyāyavikramāt

03,142.028d@016_0037 tapobalena mahatā bāhuvegabalena ca

03,142.028d@016_0038 nityam eva durādharṣo dharṣayan sa diteḥ sutaḥ

03,142.028d@016_0039 sa tu tasya balaṃ jñātvā dharme ca caritavratam

03,142.028d@016_0040 bhayābhibhūtaḥ saṃvignaḥ śakra āsīt tadānagha

03,142.028d@016_0041 tena saṃcintito devo manasā viṣṇur avyayaḥ

03,142.028d@016_0042 sarvatragaḥ prabhuḥ śrīmān āgataś ca sthito babhau

03,142.028d@016_0043 ṛṣayaś cāpi taṃ sarve tuṣṭuvuś ca divaukasaḥ

03,142.028d@016_0044 taṃ dṛṣṭvā jvalamānaśrīr bhagavān havyavāhanaḥ

03,142.028d@016_0045 naṣṭatejāḥ samabhavat tasya tejobhibhartsitaḥ

03,142.028d@016_0046 taṃ dṛṣṭvā varadaṃ devaṃ viṣṇuṃ devagaṇeśvaram

03,142.028d@016_0047 prāñjaliḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya ca vajrabhṛt

03,142.028d@016_0048 viṣṇur uvāca

03,142.028d@016_0048 prāha vākyaṃ tatas tattvaṃ yatas tasya bhayaṃ bhavet

03,142.028d@016_0049 jānāmi te bhayaṃ śakra daityendrān narakāt tataḥ

03,142.028d@016_0050 aindraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsiddhena karmaṇā

03,142.028d@016_0051 so 'ham enaṃ tava prītyā tapaḥsiddham api dhruvam

03,142.028d@016_0052 viyunajmi dehād devendra muhūrtaṃ pratipālaya

03,142.028d@016_0053 tasya viṣṇur mahātejāḥ pāṇinā cetanāṃ harat

03,142.028d@016_0054 sa papāta tato bhūmau girirāja ivāhataḥ

03,142.028d@016_0055 tasyaitad asthisaṃghātaṃ māyāvinihatasya vai

03,142.028d@016_0056 idaṃ dvitīyam aparaṃ viṣṇoḥ karma prakāśate

03,142.028d@016_0057 naṣṭā vasumatī kṛtsnā pātāle caiva majjitā

03,142.028d@016_0058 yudhiṣṭhira uvāca

03,142.028d@016_0058 punar uddharitā tena vārāheṇaikaśṛṅgiṇā

03,142.028d@016_0059 bhagavan vistareṇemāṃ kathāṃ kathaya tattvataḥ

03,142.028d@016_0060 kathaṃ tena sureśena naṣṭā vasumatī tadā

03,142.028d@016_0061 yojanānāṃ śataṃ brahman punar uddharitā tadā

03,142.028d@016_0062 kena caiva prakāreṇa jagato dharaṇī dhruvā

03,142.028d@016_0063 śivā devī mahābhāgā sarvasasyaprarohiṇī

03,142.028d@016_0064 kasya caiva prabhāvād dhi yojanānāṃ śataṃ gatā

03,142.028d@016_0065 kenaitad vīryasarvasvaṃ darśitaṃ paramātmanaḥ

03,142.028d@016_0066 etat sarvaṃ yathātattvam icchāmi dvijasattama

03,142.028d@016_0067 lomaśa uvāca

03,142.028d@016_0067 śrotuṃ vistaraśaḥ sarvaṃ tvaṃ hi tasya pratiśrayaḥ

03,142.028d@016_0068 yat te 'haṃ paripṛṣṭo 'smi kathām etāṃ yudhiṣṭhira

03,142.028d@016_0069 tat sarvam akhileneha śrūyatāṃ mama bhāṣataḥ

03,142.028d@016_0070 purā kṛtayuge tāta vartamāne 'bhayaṃkare

03,142.028d@016_0071 yamatvaṃ kārayām āsa ādidevaḥ purātanaḥ

03,142.028d@016_0072 yamatvaṃ kurvatas tasya devadevasya dhīmataḥ

03,142.028d@016_0073 na tatra mriyate kaś cij jāyate vā tathācyuta

03,142.028d@016_0074 vardhante pakṣisaṃghāś ca tathā paśugaveḍakam

03,142.028d@016_0075 gavāśvaṃ ca mṛgāś caiva sarve te piśitāśanāḥ

03,142.028d@016_0076 tathā puruṣaśārdūla mānuṣāś ca paraṃtapa

03,142.028d@016_0077 sahasraśo hy ayutaśo vardhante salilaṃ yathā

03,142.028d@016_0078 etasmin saṃkule tāta vartamāne bhayaṃkare

03,142.028d@016_0079 atibhārād vasumatī yojanānāṃ śataṃ gatā

03,142.028d@016_0080 sā vai vyathitasarvāṅgī bhāreṇākrāntacetanā

03,142.028d@016_0081 nārāyaṇaṃ varaṃ devaṃ prapannā śaraṇaṃ gatā

03,142.028d@016_0081 pṛthivy uvāca

03,142.028d@016_0082 bhagavaṃs tvatprasādād dhi tiṣṭheyaṃ suciraṃ tv iha

03,142.028d@016_0083 bhāreṇāsmi samākrāntā na śaknomi sma vartitum

03,142.028d@016_0084 mamemaṃ bhagavan bhāraṃ vyapanetuṃ tvam arhasi

03,142.028d@016_0085 lomaśa uvāca

03,142.028d@016_0085 śaraṇāgatāsmi te deva prasādaṃ kuru me vibho

03,142.028d@016_0086 tasyās tad vacanaṃ śrutvā bhagavān akṣaraḥ prabhuḥ

03,142.028d@016_0087 provāca vacanaṃ hṛṣṭaḥ śravyākṣarasamīritam

03,142.028d@016_0088 na te mahi bhayaṃ kāryaṃ bhārārte vasudhāriṇi

03,142.028d@016_0089 ayam evaṃ tathā kurmi yathā laghvī bhaviṣyasi

03,142.028d@016_0090 sa tāṃ visarjayitvā tu vasudhāṃ śailakuṇḍalām

03,142.028d@016_0091 tato varāhaḥ saṃvṛtta ekaśṛṅgo mahādyutiḥ

03,142.028d@016_0092 raktābhyāṃ nayanābhyāṃ tu bhayam utpādayann iva

03,142.028d@016_0093 dhūmaṃ ca jvalayaṃl lakṣmyā tatra deśe vyavardhata

03,142.028d@016_0094 sa gṛhītvā vasumatīṃ śṛṅgeṇaikena bhāsvatā

03,142.028d@016_0095 yojanānāṃ śataṃ vīra samuddharati so 'kṣaraḥ

03,142.028d@016_0096 tasyāṃ coddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata

03,142.028d@016_0097 devāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve ṛṣayaś ca tapodhanāḥ

03,142.028d@016_0098 hāhābhūtam abhūt sarvaṃ tridivaṃ vyoma bhūs tathā

03,142.028d@016_0099 na paryavasthitaḥ kaś cid devo vā mānuṣo 'pi vā

03,142.028d@016_0100 tato brahmāṇam āsīnaṃ jvalamānam iva śriyā

03,142.028d@016_0101 devāḥ sarṣigaṇāś caiva upatasthur anekaśaḥ

03,142.028d@016_0102 upasarpya ca deveśaṃ brahmāṇaṃ lokasākṣikam

03,142.028d@016_0103 bhūtvā prāñjalayaḥ sarve vākyam uccārayaṃs tadā

03,142.028d@016_0104 lokāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve vyākulaṃ ca carācaram

03,142.028d@016_0105 samudrāṇāṃ ca saṃkṣobhas tridaśeśa prakāśate

03,142.028d@016_0106 saiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā

03,142.028d@016_0107 kim etat kiṃprabhāveṇa yenedaṃ vyākulaṃ jagat

03,142.028d@016_0108 brahmovāca

03,142.028d@016_0108 ākhyātu no bhavāñ śīghraṃ visaṃjñāḥ smeha sarvaśaḥ

03,142.028d@016_0109 asurebhyo bhayaṃ nāsti yuṣmākaṃ kutra cit kva cit

03,142.028d@016_0110 śrūyatāṃ yat kṛteṣv eva saṃkṣobho jāyate 'marāḥ

03,142.028d@016_0111 yo 'sau sarvatragaḥ śrīmān akṣarātmā vyavasthitaḥ

03,142.028d@016_0112 tasya prabhāvāt saṃkṣobhas tridivasya prakāśate

03,142.028d@016_0113 yaiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā

03,142.028d@016_0114 samuddhṛtā punas tena viṣṇunā paramātmanā

03,142.028d@016_0115 tasyām uddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata

03,142.028d@016_0116 devā ūcuḥ

03,142.028d@016_0116 evaṃ bhavanto jānantu chidyatāṃ saṃśayaś ca vaḥ

03,142.028d@016_0117 kva tadbhūtaṃ vasumatīṃ samuddharati hṛṣṭavat

03,142.028d@016_0118 brahmovāca

03,142.028d@016_0118 taṃ deśaṃ bhagavan brūhi tatra yāsyāmahe vayam

03,142.028d@016_0119 hanta gacchata bhadraṃ vo nandane paśyata sthitam

03,142.028d@016_0120 eṣo 'tra bhagavāñ śrīmān suparṇaḥ saṃprakāśate

03,142.028d@016_0121 vārāheṇaiva rūpeṇa bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

03,142.028d@016_0122 kālānala ivābhāti pṛthivītalam uddharan

03,142.028d@016_0123 etasyorasi suvyaktaṃ śrīvatsam abhirājate

03,142.028d@016_0124 paśyadhvaṃ vibudhāḥ sarve bhūtam etad anāmayam

03,142.028d@016_0124 lomaśa uvāca

03,142.028d@016_0125 tato dṛṣṭvā mahātmānaṃ śrutvā cāmantrya cāmarāḥ

03,142.028d@016_0126 vaiśaṃpāyana uvāca

03,142.028d@016_0126 pitāmahaṃ puraskṛtya jagmur devā yathāgatam

03,142.028d@016_0127 śrutvā tu tāṃ kathāṃ sarve pāṇḍavā janamejaya

03,142.028d@016_0128 lomaśādeśitenāśu pathā jagmuḥ prahṛṣṭavat

03,143.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,143.001a te śūrās tatadhanvānas tūṇavantaḥ samārgaṇāḥ

03,143.001c baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ khadgavanto 'mitaujasaḥ

03,143.002a parigṛhya dvijaśreṣṭhāñ śreṣṭhāḥ sarvadhanuṣmatām

03,143.002c pāñcālīsahitā rājan prayayur gandhamādanam

03,143.003a sarāṃsi saritaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca

03,143.003c vṛkṣāṃś ca bahulacchāyān dadṛśur girimūrdhani

03,143.003e nityapuṣpaphalān deśān devarṣigaṇasevitān

03,143.004a ātmany ātmānam ādhāya vīrā mūlaphalāśanāḥ

03,143.004c cerur uccāvacākārān deśān viṣamasaṃkaṭān

03,143.004e paśyanto mṛgajātāni bahūni vividhāni ca

03,143.005a ṛṣisiddhāmarayutaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam

03,143.005c viviśus te mahātmānaḥ kiṃnarācaritaṃ girim

03,143.006a praviśatsv atha vīreṣu parvataṃ gandhamādanam

03,143.006c caṇḍavātaṃ mahad varṣaṃ prādurāsīd viśāṃ pate

03,143.007a tato reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatrabahulo mahān

03,143.007c pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva tamasāvṛṇot

03,143.008a na sma prajñāyate kiṃ cid āvṛte vyomni reṇunā

03,143.008c na cāpi śekus te kartum anyonyasyābhibhāṣaṇam

03,143.009a na cāpaśyanta te 'nyonyaṃ tamasā hatacakṣuṣaḥ

03,143.009c ākṛṣyamāṇā vātena sāśmacūrṇena bhārata

03,143.010a drumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśam

03,143.010c anyeṣāṃ ca mahījānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān

03,143.011a dyauḥ svit patati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kim

03,143.011c iti te menire sarve pavanena vimohitāḥ

03,143.012a te yathānantarān vṛkṣān valmīkān viṣamāṇi ca

03,143.012c pāṇibhiḥ parimārganto bhītā vāyor nililyire

03,143.013a tataḥ kārmukam udyamya bhīmaseno mahābalaḥ

03,143.013c kṛṣṇām ādāya saṃgatyā tasthāv āśritya pādapam

03,143.014a dharmarājaś ca dhaumyaś ca nililyāte mahāvane

03,143.014c agnihotrāṇy upādāya sahadevas tu parvate

03,143.015a nakulo brāhmaṇāś cānye lomaśaś ca mahātapāḥ

03,143.015c vṛkṣān āsādya saṃtrastās tatra tatra nililyire

03,143.016a mandībhūte ca pavane tasmin rajasi śāmyati

03,143.016c mahadbhiḥ pṛṣatais tūrṇaṃ varṣam abhyājagāma ha

03,143.016d*0682_01 bhṛśaṃ caṭacaṭāśabdo vajrāṇāṃ kṣipyatām iva

03,143.016d*0682_02 tatas tāḥ cañcalābhāsaś cerur abhre ca vidyutaḥ

03,143.017a tato 'śmasahitā dhārāḥ saṃvṛṇvantyaḥ samantataḥ

03,143.017c prapetur aniśaṃ tatra śīghravātasamīritāḥ

03,143.018a tataḥ sāgaragā āpaḥ kīryamāṇāḥ samantataḥ

03,143.018c prādurāsan sakalusāḥ phenavatyo viśāṃ pate

03,143.019a vahantyo vāri bahulaṃ phenoḍupapariplutam

03,143.019c parisasrur mahāśabdāḥ prakarṣantyo mahīruhān

03,143.020a tasminn uparate varṣe vāte ca samatāṃ gate

03,143.020c gate hy ambhasi nimnāni prādurbhūte divākare

03,143.021a nirjagmus te śanaiḥ sarve samājagmuś ca bhārata

03,143.021c pratasthuś ca punar vīrāḥ parvataṃ gandhamādanam

03,144.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,144.001a tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

03,144.001c padbhyām anucitā gantuṃ draupadī samupāviśat

03,144.002a śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca

03,144.002c saukumāryāc ca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī

03,144.003a sā pātyamānā mohena bāhubhyām asitekṣaṇā

03,144.003c vṛttābhyām anurūpābhyām ūrū samavalambata

03,144.004a ālambamānā sahitāv ūrū gajakaropamau

03,144.004c papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā

03,144.005a tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latām iva

03,144.005c nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān

03,144.006 nakula uvāca

03,144.006a rājan pāñcālarājasya suteyam asitekṣaṇā

03,144.006c śrāntā nipatitā bhūmau tām avekṣasva bhārata

03,144.007a aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī

03,144.007c āśvāsaya mahārāja tām imāṃ śramakarśitām

03,144.008 vaiśaṃpāyana uvāca

03,144.008a rājā tu vacanāt tasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ

03,144.008c bhīmaś ca sahadevaś ca sahasā samupādravan

03,144.009a tām avekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām

03,144.009c aṅkam ānīya dharmātmā paryadevayad āturaḥ

03,144.010a kathaṃ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā

03,144.010c śete nipatitā bhūmau sukhārhā varavarṇinī

03,144.011a sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabham

03,144.011c matkṛte 'dya varārhāyāḥ śyāmatāṃ samupāgatam

03,144.012a kim idaṃ dyūtakāmena mayā kṛtam abuddhinā

03,144.012c ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇāyute

03,144.013a sukhaṃ prāpsyati pāñcālī pāṇḍavān prāpya vai patīn

03,144.013c iti drupadarājena pitrā dattāyatekṣaṇā

03,144.014a tat sarvam anavāpyaiva śramaśokād dhi karśitā

03,144.014c śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ

03,144.015a tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire

03,144.015c dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmur dvijottamāḥ

03,144.016a te samāśvāsayām āsur āśīrbhiś cāpy apūjayan

03,144.016c rakṣoghnāṃś ca tathā mantrāñ jepuś cakruś ca te kriyāḥ

03,144.017a paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ

03,144.017c spṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiś ca muhur muhuḥ

03,144.018a sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā

03,144.018c pāñcālī sukham āsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ

03,144.019a parigṛhya ca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇām ajinasaṃstare

03,144.019c tadā viśrāmayām āsur labdhasaṃjñāṃ tapasvinīm

03,144.020a tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau

03,144.020c karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ

03,144.021a paryāśvāsayad apy enāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,144.021c uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ

03,144.022a bahavaḥ parvatā bhīma viṣamā himadurgamāḥ

03,144.022c teṣu kṛṣṇā mahābāho kathaṃ nu vicariṣyati

03,144.023 bhīmasena uvāca

03,144.023a tvāṃ rājan rājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabhau

03,144.023c svayaṃ neṣyāmi rājendra mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ

03,144.024a atha vāsau mayā jāto vihago madbalopamaḥ

03,144.024c vahed anagha sarvān no vacanāt te ghatotkacaḥ

03,144.024d*0683_01 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīmasenasya dharmarāṭ

03,144.024d*0683_02 bhīmaṃ saṃpūjayaṃs tuṣṭa evam astv ity abhāṣata

03,144.025 vaiśaṃpāyana uvāca

03,144.025a anujñāto dharmarājñā putraṃ sasmāra rākṣasam

03,144.025c ghaṭotkacaś ca dharmātmā smṛtamātraḥ pitus tadā

03,144.025e kṛtāñjalir upātiṣṭhad abhivādyātha pāṇḍavān

03,144.026a brāhmaṇāṃś ca mahābāhuḥ sa ca tair abhinanditaḥ

03,144.026c uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ

03,144.027a smṛto 'smi bhavatā śīghraṃ śuśrūṣur aham āgataḥ

03,144.027c ājñāpaya mahābāho sarvaṃ kartāsmy asaṃśayam

03,144.027e tac chrutvā bhīmasenas tu rākṣasaṃ pariṣasvaje

03,145.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,145.001a dharmajño balavāñ śūraḥ sadyo rākṣasapuṃgavaḥ

03,145.001c bhakto 'smān aurasaḥ putro bhīma gṛhṇātu mātaram

03,145.002a tava bhīma balenāham atibhīmaparākrama

03,145.002c akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanam

03,145.003 vaiśaṃpāyana uvāca

03,145.003a bhrātur vacanam ājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam

03,145.003c ādideśa naravyāghras tanayaṃ śatrukarśanam

03,145.004a haiḍimbeya pariśrāntā tava mātāparājitā

03,145.004c tvaṃ ca kāmagamas tāta balavān vaha tāṃ khaga

03,145.005a skandham āropya bhadraṃ te madhye 'smākaṃ vihāyasā

03,145.005c gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ

03,145.006 ghaṭotkaca uvāca

03,145.006a dharmarājaṃ ca dhaumyaṃ ca rājaputrīṃ yamau tathā

03,145.006c eko 'py aham alaṃ voḍhuṃ kim utādya sahāyavān

03,145.006d*0684_01 anye ca śataśaḥ śūrā vihagāḥ kāmarūpiṇaḥ

03,145.006d*0684_02 sarvān vo brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vakṣyanti sahitānagha

03,145.006d*0685_01 mandaṃ mandaṃ gamiṣyāmi vahan drupadanandinīm

03,145.007 vaiśaṃpāyana uvāca

03,145.007a evam uktvā tataḥ kṛṣṇām uvāha sa ghaṭotkacaḥ

03,145.007c pāṇḍūnāṃ madhyago vīraḥ pāṇḍavān api cāpare

03,145.008a lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ

03,145.008c svenaivātmaprabhāvena dvitīya iva bhāskaraḥ

03,145.009a brāhmaṇāṃś cāpi tān sarvān samupādāya rākṣasāḥ

03,145.009c niyogād rākṣasendrasya jagmur bhīmaparākramāḥ

03,145.010a evaṃ suramaṇīyāni vanāny upavanāni ca

03,145.010c ālokayantas te jagmur viśālāṃ badarīṃ prati

03,145.011a te tv āśugatibhir vīrā rākṣasais tair mahābalaiḥ

03,145.011c uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahad adhvānam alpavat

03,145.012a deśān mlecchagaṇākīrṇān nānāratnākarāyutān

03,145.012c dadṛśur giripādāṃś ca nānādhātusamācitān

03,145.012d*0686_01 āsevitān kiṃpuruṣair gandharvaiś ca samantataḥ

03,145.013a vidyādharagaṇākīrṇān yutān vānarakiṃnaraiḥ

03,145.013c tathā kiṃpuruṣaiś caiva gandharvaiś ca samantataḥ

03,145.013d*0687_01 sṛmaraiś camaraiś caiva vānarai rurubhis tathā

03,145.013d*0687_02 varāhair gavayaiś caiva mahiṣaiś ca samāvṛtān

03,145.013d*0688_01 nānāvidhair mṛgair anyair upetān saumyadarśanaiḥ

03,145.014a nadījālasamākīrṇān nānāpakṣirutākulān

03,145.014c nānāvidhair mṛgair juṣṭān vānaraiś copaśobhitān

03,145.014d*0689_01 samadaiś cāpi vihagaiḥ pādapair anvitāṃs tathā

03,145.015a te vyatītya bahūn deśān uttarāṃś ca kurūn api

03,145.015c dadṛśur vividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatottamam

03,145.016a tasyābhyāśe tu dadṛśur naranārāyaṇāśramam

03,145.016c upetaṃ pādapair divyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ

03,145.017a dadṛśus tāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manoramām

03,145.017c snigdhām aviralacchāyāṃ śriyā paramayā yutām

03,145.018a patraiḥ snigdhair aviralair upetāṃ mṛdubhiḥ śubhām

03,145.018c viśālaśākhāṃ vistīrṇām atidyutisamanvitām

03,145.019a phalair upacitair divyair ācitāṃ svādubhir bhṛśam

03,145.019c madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitām

03,145.019e madapramuditair nityaṃ nānādvijagaṇair yutām

03,145.020a adaṃśamaśake deśe bahumūlaphalodake

03,145.020c nīlaśādvalasaṃchanne devagandharvasevite

03,145.021a susamīkṛtabhūbhāge svabhāvavihite śubhe

03,145.021c jātāṃ himamṛdusparśe deśe 'pahatakaṇṭake

03,145.022a tām upetya mahātmānaḥ saha tair brāhmaṇarṣabhaiḥ

03,145.022c avaterus tataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ

03,145.023a tatas tam āśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam

03,145.023c dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan sahitā dvijapuṃgavaiḥ

03,145.024a tamasā rahitaṃ puṇyam anāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ

03,145.024c kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiś ca varjitaṃ śokanāśanam

03,145.025a maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam

03,145.025c duṣpraveśaṃ mahārāja narair dharmabahiṣkṛtaiḥ

03,145.026a balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam

03,145.026c divyapuṣpopahāraiś ca sarvato 'bhivirājitam

03,145.027a viśālair agniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍair ācitaṃ śubhaiḥ

03,145.027c mahadbhis toyakalaśaiḥ kaṭhinaiś copaśobhitam

03,145.027e śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghoṣanināditam

03,145.028a divyam āśrayaṇīyaṃ tam āśramaṃ śramanāśanam

03,145.028c śriyā yutam anirdeśyaṃ devacaryopaśobhitam

03,145.029a phalamūlāśanair dāntaiś cīrakṛṣṇājināmbaraiḥ

03,145.029c sūryavaiśvānarasamais tapasā bhāvitātmabhiḥ

03,145.030a maharṣibhir mokṣaparair yatibhir niyatendriyaiḥ

03,145.030c brahmabhūtair mahābhāgair upetaṃ brahmavādibhiḥ

03,145.031a so 'bhyagacchan mahātejās tān ṛṣīn niyataḥ śuciḥ

03,145.031c bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,145.032a divyajñānopapannās te dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram

03,145.032c abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ

03,145.032e āśīrvādān prayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhṛśam

03,145.033a prītās te tasya satkāraṃ vidhinā pāvakopamāḥ

03,145.033c upājahruś ca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci

03,145.034a sa taiḥ prītyātha satkāram upanītaṃ maharṣibhiḥ

03,145.034c prayataḥ pratigṛhyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,145.035a taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam

03,145.035c prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā

03,145.036a viveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiś ca sahānagha

03,145.036c brāhmaṇair vedavedāṅgapāragaiś ca sahācyutaḥ

03,145.037a tatrāpaśyat sa dharmātmā devadevarṣipūjitam

03,145.037c naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam

03,145.037d*0690_01 paśyantas te naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ

03,145.038a madhusravaphalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitām

03,145.038c tām upetya mahātmānas te 'vasan brāhmaṇaiḥ saha

03,145.038d*0691_01 mudā yuktā mahātmāno remire tatra te tadā

03,145.039a ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam

03,145.039c hiraṇyaśikharaṃ caiva tac ca bindusaraḥ śivam

03,145.040a bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām

03,145.040b*0692_01 prāpya puṇyāṃ devanadīṃ viśālāṃ badarīṃ tathā

03,145.040c maṇipravālaprastārāṃ pādapair upaśobhitām

03,145.041a divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ prītivardhanīm

03,145.041c vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrus tatra pāṇḍavāḥ

03,145.041d*0693_01 tasmin devarṣicarite deśe paramadurgame

03,145.041d*0693_02 bhāgīrathīpuṇyajale tarpayāṃ cakrire tadā

03,145.041d*0693_03 devān ṛṣīṃś ca kaunteyāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ

03,145.042a tatra devān pitṝṃś caiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ

03,145.042c brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasan puruṣarṣabhāḥ

03,145.043a kṛṣṇāyās tatra paśyantaḥ krīḍitāny amaraprabhāḥ

03,145.043c vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ

03,146.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,146.001a tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ

03,146.001c ṣaḍrātram avasan vīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā

03,146.001e tasmin viharamāṇāś ca ramamāṇāś ca pāṇḍavāḥ

03,146.002a manojñe kānanavare sarvabhūtamanorame

03,146.002c pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ

03,146.003a śobhitaṃ sarvatoramyaiḥ puṃskokilakulākulaiḥ

03,146.003c snigdhapatrair aviralaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ

03,146.004a sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca

03,146.004c kamalaiḥ sotpalais tatra bhrājamānāni sarvaśaḥ

03,146.004e paśyantaś cārurūpāṇi remire tatra pāṇḍavāḥ

03,146.005a puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ

03,146.005c hlādayan pāṇḍavān sarvān sakṛṣṇān sadvijarṣabhān

03,146.006a tataḥ pūrvottaro vāyuḥ pavamāno yadṛcchayā

03,146.006c sahasrapatram arkābhaṃ divyaṃ padmam udāvahat

03,146.007a tad apaśyata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam

03,146.007c anilenāhṛtaṃ bhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci

03,146.008a tac chubhā śubham āsādya saugandhikam anuttamam

03,146.008c atīva muditā rājan bhīmasenam athābravīt

03,146.009a paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpam anuttamam

03,146.009c gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam

03,146.010a etat tu dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa

03,146.010b*0694_01 gṛhyāparāṇi puṣpāṇi bahūni puruṣarṣabha

03,146.010c harer idaṃ me kāmāya kāmyake punar āśrame

03,146.011a yadi te 'haṃ priyā pārtha bahūnīmāny upāhara

03,146.011c tāny ahaṃ netum icchāmi kāmyakaṃ punar āśramam

03,146.012a evam uktvā tu pāñcālī bhīmasenam aninditā

03,146.012c jagāma dharmarājāya puṣpam ādāya tat tadā

03,146.013a abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ

03,146.013c priyāyāḥ priyakāmaḥ sa bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,146.014a vātaṃ tam evābhimukho yatas tat puṣpam āgatam

03,146.014c ājihīrṣur jagāmāśu sa puṣpāṇy aparāṇy api

03,146.015a rukmapṛṣṭhaṃ dhanur gṛhya śarāṃś cāśīviṣopamān

03,146.015c mṛgarāḍ iva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ

03,146.015d*0695_01 dadṛśuḥ sarvabhūtāni mahābāṇadhanurdharam

03,146.015d*0695_02 na glānir na ca vaiklavyaṃ na bhayaṃ na ca saṃbhramaḥ

03,146.015d*0695_03 kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ

03,146.016a draupadyāḥ priyam anvicchan svabāhubalam āśritaḥ

03,146.016c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī

03,146.017a sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam

03,146.017c giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham

03,146.018a nānāvarṇadharaiś citraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ

03,146.018c sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmer bhujam ivocchritam

03,146.019a sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu

03,146.019c saktacakṣur abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan

03,146.020a puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca

03,146.020c baddhaśrotramanaścakṣur jagāmāmitavikramaḥ

03,146.021a jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam

03,146.021c gandham uddāmam uddāmo vane matta iva dvipaḥ

03,146.021d*0696_01 vījyamānaḥ supuṇyena nānākusumagandhinā

03,146.022a hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

03,146.022c pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā

03,146.023a sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam

03,146.023c viloḍayām āsa tadā puṣpahetor ariṃdamaḥ

03,146.024a viṣamacchedaracitair anuliptam ivāṅgulaiḥ

03,146.024c vimalair dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ

03,146.025a sapakṣam iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ

03,146.025c muktāhārair iva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ

03,146.026a abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram

03,146.026c apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam

03,146.027a digvāraṇaviṣāṇāgrair ghṛṣṭopalaśilātalam

03,146.027c srastāṃśukam ivākṣobhyair nimnagāniḥsṛtair jalaiḥ

03,146.028a saśaṣpakavalaiḥ svasthair adūraparivartibhiḥ

03,146.028c bhayasyājñaiś ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ

03,146.029a cālayann ūruvegena latājālāny anekaśaḥ

03,146.029c ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmān vāyusuto yayau

03,146.030a priyāmanorathaṃ kartum udyataś cārulocanaḥ

03,146.030c prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā

03,146.031a mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān

03,146.031c mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ

03,146.032a priyapārśvopaviṣṭābhir vyāvṛttābhir viceṣṭitaiḥ

03,146.032c yakṣagandharvayoṣābhir adṛśyābhir nirīkṣitaḥ

03,146.032d*0697_01 yakṣarākṣasagandharvanāgakanyāpaṇājire

03,146.033a navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇann iva pāṇḍavaḥ

03,146.033c cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu

03,146.034a saṃsmaran vividhān kleśān duryodhanakṛtān bahūn

03,146.034c draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ

03,146.035a so 'cintayad gate svargam arjune mayi cāgate

03,146.035c puṣpahetoḥ kathaṃ nv āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ

03,146.036a snehān naravaro nūnam aviśvāsād vanasya ca

03,146.036c nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ

03,146.037a kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syāc chīghram iti cintayan

03,146.037c pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍ iva vegitaḥ

03,146.038a kampayan medinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu

03,146.038c trāsayan gajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ

03,146.039a siṃhavyāghragaṇāṃś caiva mardamāno mahābalaḥ

03,146.039c unmūlayan mahāvṛkṣān pothayaṃś corasā balī

03,146.040a latāvallīś ca vegena vikarṣan pāṇḍunandanaḥ

03,146.040c upary upari śailāgram ārurukṣur iva dvipaḥ

03,146.040e vinardamāno 'tibhṛśaṃ savidyud iva toyadaḥ

03,146.040f*0698_01 vyanadat sumahānādaṃ bhīmaseno mahābalaḥ

03,146.041a tasya śabdena ghoreṇa dhanurghoṣeṇa cābhibho

03,146.041b*0699_01 guhāḥ saṃtatyajur vyāghrā nililyur bilavāsinaḥ

03,146.041c trastāni mṛgayūthāni samantād vipradudruvuḥ

03,146.041d*0700_01 ṛkṣāś cotsasṛjur vṛkṣāṃs tatyajur harayo guhām

03,146.041d*0700_02 vyajṛmbhanta mahāsiṃhā mahiṣāś cāvalokayan

03,146.041d*0700_03 tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ

03,146.041d*0700_04 tad vanaṃ saṃparityajya jagmur anyan mahāvanam

03,146.041d*0700_05 varāhamṛgasaṃghāś ca mahiṣāś ca vanecarāḥ

03,146.041d*0700_06 vyāghragomāyusaṃghāś ca praṇedur gavayaiḥ saha

03,146.041d*0700_07 rathāṅgasāhvadātyūhā haṃsakāraṇḍavaplavāḥ

03,146.041d*0700_08 śukāḥ puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ

03,146.041d*0700_09 tathānye darpitā nāgā mahiṣāś ca mahābalāḥ

03,146.042a athāpaśyan mahābāhur gandhamādanasānuṣu

03,146.042c suramyaṃ kadalīṣaṇḍaṃ bahuyojanavistṛtam

03,146.043a tam abhyagacchad vegena kṣobhayiṣyan mahābalaḥ

03,146.043c mahāgaja ivāsrāvī prabhañjan vividhān drumān

03,146.044a utpāṭya kadalīskandhān bahutālasamucchrayān

03,146.044c cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantād balināṃ varaḥ

03,146.044d*0701_01 mahāntam akarot tatra tarūṇāṃ pāṇḍavo balī

03,146.044d*0702_01 vimardaṃ sumahātejā nṛsiṃha iva darpitaḥ

03,146.045a tataḥ sattvāny upākrāman bahūni ca mahānti ca

03,146.045c ruruvāraṇasaṃghāś ca mahiṣāś ca jalāśrayāḥ

03,146.045d*0703_01 praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ

03,146.045d*0703_02 vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ

03,146.045d*0703a_01 dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ

03,146.046a siṃhavyāghrāś ca saṃkruddhā bhīmasenam abhidravan

03,146.046b*0704_01 śakṛn mūtraṃ ca muñcānāṃ bhayavibhrāntamānasāḥ

03,146.046c vyāditāsyā mahāraudrā vinadanto 'tibhīṣaṇāḥ

03,146.047a tato vāyusutaḥ krodhāt svabāhubalam āśritaḥ

03,146.047c gajenāghnan gajaṃ bhīmaḥ siṃhaṃ siṃhena cābhibhūḥ

03,146.047e talaprahārair anyāṃś ca vyahanat pāṇḍavo balī

03,146.048a te hanyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ

03,146.048c bhayād visasṛpuḥ sarve śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ

03,146.049a praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ

03,146.049c vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ

03,146.050a tena śabdena cogreṇa bhīmasenaraveṇa ca

03,146.050c vanāntaragatāḥ sarve vitresur mṛgapakṣiṇaḥ

03,146.051a taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā mṛgapakṣisamīritam

03,146.051c jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ

03,146.052a tān audakān pakṣigaṇān nirīkṣya bharatarṣabhaḥ

03,146.052c tān evānusaran ramyaṃ dadarśa sumahat saraḥ

03,146.053a kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍair mandamārutakampitaiḥ

03,146.053c vījyamānam ivākṣobhyaṃ tīrāntaravisarpibhiḥ

03,146.054a tat saro 'thāvatīryāśu prabhūtakamalotpalam

03,146.054c mahāgaja ivoddāmaś cikrīḍa balavad balī

03,146.054e vikrīḍya tasmin suciram uttatārāmitadyutiḥ

03,146.054f*0705_01 kṣobhayan salilaṃ bhīmaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ

03,146.055a tato 'vagāhya vegena tad vanaṃ bahupādapam

03,146.055c dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ

03,146.055d*0706_01 āsphoṭayac ca balavān bhīmaḥ saṃnādayan diśaḥ

03,146.056a tasya śaṅkhasya śabdena bhīmasenaraveṇa ca

03,146.056c bāhuśabdena cogreṇa nardantīva girer guhāḥ

03,146.056d*0707_01 tataḥ śaṅkhasvanaṃ śrutvā narditaṃ ca muhur muhuḥ

03,146.056d*0707_02 vṛkṣāṇāṃ bhajyamānānāṃ śabdaṃ śrutvā tadā girau

03,146.056d*0707_03 gandhamādanapārśvastho rāmasyābhimataḥ sakhā

03,146.056d*0707_04 hanūmān nāma sa kapir lāṅgūlamadhunot tataḥ

03,146.056d*0707_05 tasya dodhūyamānasya lāṅgūlaṃ līlayā muhuḥ

03,146.056d*0707_06 tena lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa

03,146.056d*0707_07 tataḥ pṛthvī ca śailāś ca prakampitam ivābhavat (!)

03,146.057a taṃ vajraniṣpeṣasamam āsphoṭitaravaṃ bhṛśam

03,146.057c śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhair mukto mahāsvanaḥ

03,146.058a siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarair api bhārata

03,146.058c mukto virāvaḥ sumahān parvato yena pūritaḥ

03,146.059a taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ

03,146.059c prājṛmbhata mahākāyo hanūmān nāma vānaraḥ

03,146.059d*0708_01 bhrātaraṃ bhīmasenaṃ tu vijñāya hanumān kapiḥ

03,146.059d*0708_02 divaṃgamaṃ rurodhātha mārgaṃ bhīmasya kāraṇāt

03,146.059d*0708_03 anena hi pathā mā vai gacched iti vicārya saḥ

03,146.059d*0708_04 āsta ekāyane mārge kadalīṣaṇḍamaṇḍite

03,146.059d*0708_05 bhrātur bhīmasya rakṣārthaṃ taṃ mārgam avarudhya vai

03,146.059d*0708_06 mātra prāpsyati śāpaṃ vā dharṣaṇāṃ veti pāṇḍavaḥ

03,146.059d*0708_07 kadalīṣaṇḍamadhyastha evaṃ saṃcintya vānaraḥ

03,146.060a kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatas tadā

03,146.060b*0709_01 tena śabdena mahatā vyābudhyata mahākapiḥ

03,146.060c jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajam ivocchritam

03,146.060e āsphoṭayata lāṅgūlam indrāśanisamasvanam

03,146.061a tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ

03,146.061c udgāram iva gaur nardam utsasarja samantataḥ

03,146.061d*0710_01 lāṅgūlāsphoṭaśabdāc ca calitaḥ sa mahāgiriḥ

03,146.061d*0710_02 vighūrṇamānaśikharaḥ samantāt paryaśīryata

03,146.062a sa lāṅgūlaravas tasya mattavāraṇanisvanam

03,146.062c antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu

03,146.062d*0711_01 tasya śrutvā tu ninadaṃ mahāmegharavasvanam

03,146.062d*0711_02 pratinedur gajāḥ siṃhā vitresuś ca mṛgadvijāḥ

03,146.063a sa bhīmasenas taṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

03,146.063c śabdaprabhavam anvicchaṃś cacāra kadalīvanam

03,146.064a kadalīvanamadhyastham atha pīne śilātale

03,146.064c sa dadarśa mahābāhur vānarādhipatiṃ sthitam

03,146.065a vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam

03,146.065c vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam

03,146.066a bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam

03,146.066c skandhabhūyiṣṭhakāyatvāt tanumadhyakaṭītaṭam

03,146.067a kiṃ cic cābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca

03,146.067c lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam

03,146.068a raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam

03,146.068b*0712_01 vivṛttadaṃṣṭrādaśanaṃ śuklatīkṣṇāgraśobhitam

03,146.068c vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantam ivoḍupam

03,146.069a vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsair alaṃkṛtam

03,146.069c kesarotkarasaṃmiśram aśokānām ivotkaram

03,146.070a hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim

03,146.070c dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantam ivānalam

03,146.071a nirīkṣantam avitrastaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ

03,146.071c taṃ vānaravaraṃ vīram atikāyaṃ mahābalam

03,146.071d*0713_01 svargapanthānam āvṛtya himavantam iva sthitam

03,146.071d*0714_01 dṛṣṭvā cainaṃ mahābāhur ekas tasmin mahāvane

03,146.072a athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,146.072b*0715_01 bhīmo bhīmabalas tatra praviṣṭaḥ kadalīvanam

03,146.072b*0715_02 apaśyad vānaraṃ suptam ekāyanagate pathi

03,146.072c siṃhanādaṃ samakarod bodhayiṣyan kapiṃ tadā

03,146.073a tena śabdena bhīmasya vitresur mṛgapakṣiṇaḥ

03,146.073c hanūmāṃś ca mahāsattva īṣad unmīlya locane

03,146.073e avaikṣad atha sāvajñaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ

03,146.073f*0716_01 tataḥ pavanajaḥ śrīmān antikasthaṃ mahaujasam

03,146.074a smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naram abravīt

03,146.074c kimarthaṃ sarujas te 'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ

03,146.075a nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā

03,146.075c vayaṃ dharmaṃ na jānīmas tiryagyoniṃ samāśritāḥ

03,146.076a manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu

03,146.076c krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu

03,146.076e dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

03,146.077a na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitās tvayā

03,146.077c alpabuddhitayā vanyān utsādayasi yan mṛgān

03,146.078a brūhi kas tvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvam idam āgataḥ

03,146.078c varjitaṃ mānuṣair bhāvais tathaiva puruṣair api

03,146.078d*0717_01 kva vā tvayādya gantavyaṃ prabrūhi puruṣarṣabha

03,146.079a ataḥ paramagamyo 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ

03,146.079c vinā siddhagatiṃ vīra gatir atra na vidyate

03,146.079d*0718_01 devalokasya mārgo 'yam agamyo mānuṣaiḥ sadā

03,146.080a kāruṇyāt sauhṛdāc caiva vāraye tvāṃ mahābala

03,146.080c nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantum āśvasihi prabho

03,146.080d*0719_01 svāgataṃ sarvathaiveha tavādya manujarṣabha

03,146.081a imāny amṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca

03,146.081c bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama

03,146.081c*0720_01 **** **** mā vṛthā prāpsyase vadham

03,147.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,147.001a etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ

03,147.001c bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ

03,147.002a ko bhavān kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapur āśritaḥ

03,147.002c brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupṛcchati

03,147.003a kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ

03,147.003c pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ

03,147.004a sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat

03,147.004c hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata

03,147.005a vānaro 'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam

03,147.005c sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam

03,147.006 bhīma uvāca

03,147.006a vaiśasaṃ vāstu yad vānyan na tvā pṛcchāmi vānara

03,147.006c prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam

03,147.007 hanūmān uvāca

03,147.007a nāsti śaktir mamotthātuṃ vyādhinā kleśito hy aham

03,147.007c yady avaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām

03,147.008 bhīma uvāca

03,147.008a nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati

03,147.008c tam ahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye

03,147.009a yady āgamair na vindeyaṃ tam ahaṃ bhūtabhāvanam

03,147.009c krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmān iva sāgaram

03,147.010 hanūmān uvāca

03,147.010a ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ

03,147.010c pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate

03,147.011 bhīma uvāca

03,147.011a bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ

03,147.011c rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ

03,147.012a rāmapatnīkṛte yena śatayojanam āyataḥ

03,147.012c sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ

03,147.013a sa me bhrātā mahāvīryas tulyo 'haṃ tasya tejasā

03,147.013c bale parākrame yuddhe śakto 'haṃ tava nigrahe

03,147.013d*0721_01 idaṃ deśam anuprāptaḥ kāraṇenāsmi kena cit

03,147.014a uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'dya pauruṣam

03,147.014c macchāsanam akurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam

03,147.015 vaiśaṃpāyana uvāca

03,147.015a vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam

03,147.015c hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmān vākyam abravīt

03,147.016a prasīda nāsti me śaktir utthātuṃ jarayānagha

03,147.016c mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām

03,147.016d*0722_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,147.016d*0722_01 evam ukte hanumatā hīnavīryaparākramam

03,147.016d*0722_02 manasācintayad bhīmaḥ svabāhubaladarpitaḥ

03,147.016d*0722_03 pucche pragṛhya tarasā hīnavīryaparākramam

03,147.016d*0722_04 sālokyam antakasyainaṃ nayāmy adyeha vānaram

03,147.016d*0723_01 evam uktas tu balavān bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,147.017a sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā

03,147.017c na cāśakac cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ

03,147.018a uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam

03,147.018c noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ

03,147.019a utkṣiptabhrūr vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ

03,147.019c svinnagātro 'bhavad bhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha

03,147.020a yatnavān api tu śrīmāṃl lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ

03,147.020c kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ

03,147.021a praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt

03,147.021c prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama

03,147.022a siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ

03,147.022c pṛṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṃ vānararūpadhṛk

03,147.022d*0724_01 na ced guhyaṃ mahābāho śrotavyaṃ ced bhaven mama

03,147.022d*0725_01 śiṣyavat tvāṃ tu pṛcchāmi upapanno 'smi te 'nagha

03,147.023 hanūmān uvāca

03,147.023a yat te mama parijñāne kautūhalam ariṃdama

03,147.023c tat sarvam akhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana

03,147.024a ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā

03,147.024c jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ

03,147.025a sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam

03,147.025c sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ

03,147.026a upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana

03,147.026c sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā

03,147.026d*0726_01 **** **** tayor bhrātror mahātmanoḥ

03,147.026d*0726_02 tayor nāsīt samo vīrye

03,147.027a nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃś cit kāraṇāntare

03,147.027c ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasac ciram

03,147.028a atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ

03,147.028c viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām

03,147.029a sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ

03,147.029c sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ

03,147.030a tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt

03,147.030b*0727_01 rākṣasendreṇa balinā rāvaṇena durātmanā

03,147.030b*0727_02 suvarṇaratnacitreṇa mṛgarūpeṇa rakṣasā

03,147.030c vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam

03,147.031a hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgan sa rāghavaḥ

03,147.031c dṛṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham

03,147.032a tena tasyābhavat sakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ

03,147.032c sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat

03,147.032e sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe

03,147.032f*0728_01 vānarān preṣayāmāsa śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,147.033a tato vānarakoṭībhir yāṃ vayaṃ prasthitā diśam

03,147.033a*0729_01 **** **** sahito 'haṃ nararṣabha

03,147.033a*0729_02 sītāṃ mārgan mahābāho

03,147.033c tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā

03,147.033d*0730_01 saṃpātinā samākhyātā rāvaṇasya niveśane

03,147.034a tato 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,147.034b*0731_01 saṃpātigṛdhrādhigatapravṛttiḥ pāṇḍunandana

03,147.034c śatayojanavistīrṇam arṇavaṃ sahasāplutaḥ

03,147.034d*0732_01 ahaṃ svavīryād uttīrya sāgaraṃ makarālayam

03,147.034d*0732_02 sutāṃ janakarājasya sītāṃ surasutopamām

03,147.035a dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane

03,147.035b*0733_01 sametya tām ahaṃ devīṃ vaidehīṃ rāghavapriyām

03,147.035b*0733_02 dagdhvā laṅkām aśeṣeṇa sāṭṭaprākāratoraṇām

03,147.035c pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai

03,147.035d*0734_01 madvākyaṃ cāvadhāryāśu rāmo rājīvalocanaḥ

03,147.035d*0734_02 abaddhapūrvam anyaiś ca baddhvā setuṃ mahodadhau

03,147.035d*0734_03 vṛto vānarakoṭībhiḥ samuttīrṇo mahārṇavam

03,147.036a tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān

03,147.036b*0735_01 raṇe sa rākṣasagaṇaṃ rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

03,147.036b*0735_02 niśācarendraṃ hatvā tu sabhrātṛsutabāndhavam

03,147.036b*0735_03 rājye 'bhiṣicya laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam

03,147.036b*0735_04 dhārmikaṃ bhaktimantaṃ ca bhaktānugatavatsalam

03,147.036c punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā

03,147.036d*0736_01 tayaiva sahitaḥ sādhvyā patnyā rāmo mahāyaśāḥ

03,147.036d*0736_02 gatvā tato 'titvaritaḥ svāṃ purīṃ raghunandanaḥ

03,147.036d*0736_03 adhyāvasat tato 'yodhyām ayodhyāṃ dviṣatāṃ prabhuḥ

03,147.037a tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro 'yaṃ yācito mayā

03,147.037b*0737_01 varaṃ mayā yācito 'sau rāmo rājīvalocanaḥ

03,147.037c yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan

03,147.037e tāvaj jīveyam ity evaṃ tathāstv iti ca so 'bravīt

03,147.037f*0738_01 sītāprasādāc ca sadā mām ihastham ariṃdama

03,147.037f*0738_02 upatiṣṭhanti divyā hi bhogā bhīma yathepsitāḥ

03,147.038a daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

03,147.038c rājyaṃ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṃ gataḥ

03,147.039a tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha

03,147.039c tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām

03,147.040a ayaṃ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana

03,147.040c tato 'haṃ ruddhavān mārgaṃ tavemaṃ devasevitam

03,147.040d*0739_01 tvām anena pathā yāntaṃ yakṣo vā rākṣaso 'pi vā

03,147.040e dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata

03,147.041a divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ

03,147.041c yadartham āgataś cāsi tat saro 'bhyarṇa eva hi

03,148.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,148.001a evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān

03,148.001c praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ

03,148.001e uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram

03,148.002a mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham

03,148.002c anugraho me sumahāṃs tṛptiś ca tava darśanāt

03,148.003a evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama

03,148.003c yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṃ makarālayam

03,148.003e rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum

03,148.004a evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ

03,148.004c evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt

03,148.005a na tac chakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cit

03,148.005c kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṃpratam

03,148.005d*0740_01 tato 'dya duṣkaraṃ draṣṭuṃ mama rūpaṃ narottama

03,148.006a anyaḥ kṛtayuge kālas tretāyāṃ dvāpare 'paraḥ

03,148.006c ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me

03,148.007a bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ

03,148.007c kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge

03,148.007d*0741_01 kālaṃ kālaṃ samāsādya narāṇāṃ narapuṃgava

03,148.007e balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca

03,148.008a tad alaṃ tava tad rūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha

03,148.008c yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ

03,148.009 bhīma uvāca

03,148.009a yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge

03,148.009c dharmakāmārthabhāvāṃś ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau

03,148.010 hanūmān uvāca

03,148.010a kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ

03,148.010c kṛtam eva na kartavyaṃ tasmin kāle yugottame

03,148.011a na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ

03,148.011c tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam

03,148.012a devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ

03,148.012c nāsan kṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ

03,148.013a na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīc ca mānavī

03,148.013c abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca

03,148.014a na tasmin yugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ

03,148.014c nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam

03,148.015a na vigrahaḥ kutas tandrī na dveṣo nāpi vaikṛtam

03,148.015c na bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ

03,148.016a tataḥ paramakaṃ brahma yā gatir yogināṃ parā

03,148.016c ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇas tadā

03,148.017a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtalakṣaṇāḥ

03,148.017c kṛte yuge samabhavan svakarmaniratāḥ prajāḥ

03,148.018a samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalam

03,148.018c tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmān avāpnuvan

03,148.019a ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ

03,148.019c pṛthagdharmās tv ekavedā dharmam ekam anuvratāḥ

03,148.020a cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā

03,148.020c akāmaphalasaṃyogāt prāpnuvanti parāṃ gatim

03,148.021a ātmayogasamāyukto dharmo 'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ

03,148.021c kṛte yuge catuṣpādaś cāturvarṇyasya śāśvataḥ

03,148.022a etat kṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam

03,148.022c tretām api nibodha tvaṃ yasmin satraṃ pravartate

03,148.023a pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ

03,148.023c satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ

03,148.024a tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ

03,148.024c tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ

03,148.025a pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ

03,148.025c svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan

03,148.026a dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate

03,148.026c viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca

03,148.027a tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare

03,148.027c dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare

03,148.028a evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā

03,148.028c tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā

03,148.029a ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ

03,148.029c satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ

03,148.030a satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan

03,148.030c kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ

03,148.031a yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ

03,148.031c kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare

03,148.032a evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ

03,148.032c pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ

03,148.033a tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ

03,148.033c vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā

03,148.034a ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā

03,148.034c upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā

03,148.035a yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ

03,148.035c dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ

03,148.036a loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ

03,148.036c yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate

03,148.037a etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate

03,148.037c yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ

03,148.038a yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama

03,148.038c anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ

03,148.039a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

03,148.039c yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām

03,149.001 bhīma uvāca

03,149.001a pūrvarūpam adṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃ cana

03,149.001c yadi te 'ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā

03,149.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,149.002a evam uktas tu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ

03,149.002c tad rūpaṃ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane

03,149.003a bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ

03,149.003b*0742_01 tad rūpaṃ yat purā tasya babhūvodadhilaṅghane

03,149.003c dehas tasya tato 'tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ

03,149.004a tad rūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayann amitadyutiḥ

03,149.004c gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ

03,149.005a samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ

03,149.005c tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ

03,149.005e dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ

03,149.006a tad rūpaṃ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ

03,149.006c visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ

03,149.007a tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam

03,149.007c pradīptam iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat

03,149.008a ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṃ smayann iva

03,149.008c etāvad iha śaktas tvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha

03,149.009a vardhe 'haṃ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam

03,149.009c bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtir ojasā

03,149.010a tad adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham

03,149.010c dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ

03,149.011a pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

03,149.011c kṛtāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam

03,149.012a dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho

03,149.012c saṃharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā

03,149.013a na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaram ivoditam

03,149.013c aprameyam anādhṛṣyaṃ mainākam iva parvatam

03,149.014a vismayaś caiva me vīra sumahān manaso 'dya vai

03,149.014c yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇam abhyagāt

03,149.015a tvam eva śaktas tāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām

03,149.015c svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā

03,149.016a na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate

03,149.016c tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi

03,149.017a evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ

03,149.017c pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā

03,149.018a evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata

03,149.018c bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ

03,149.019a mayā tu tasmin nihate rāvaṇe lokakaṇṭake

03,149.019c kīrtir naśyed rāghavasya tata etad upekṣitam

03,149.020a tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipam

03,149.020c ānītā svapuraṃ sītā loke kīrtiś ca sthāpitā

03,149.021a tad gaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ

03,149.021c ariṣṭaṃ kṣemam adhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ

03,149.022a eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te

03,149.022c drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ

03,149.023a na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayam

03,149.023c daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ

03,149.024a balihomanamaskārair mantraiś ca bharatarṣabha

03,149.024c daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata

03,149.025a mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmam anupālaya

03,149.025c svadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca

03,149.026a na hi dharmam avijñāya vṛddhān anupasevya ca

03,149.026c dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamair api

03,149.027a adharmo yatra dharmākhyo dharmaś cādharmasaṃjñitaḥ

03,149.027c vijñātavyo vibhāgena yatra muhyanty abuddhayaḥ

03,149.028a ācārasaṃbhavo dharmo dharmād vedāḥ samutthitāḥ

03,149.028c vedair yajñāḥ samutpannā yajñair devāḥ pratiṣṭhitāḥ

03,149.029a vedācāravidhānoktair yajñair dhāryanti devatāḥ

03,149.029c bṛhaspatyuśanoktaiś ca nayair dhāryanti mānavāḥ

03,149.030a paṇyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyātho yonipoṣaṇaiḥ

03,149.030c vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmair etair dvijātibhiḥ

03,149.031a trayī vārtā daṇḍanītis tisro vidyā vijānatām

03,149.031c tābhiḥ samyakprayuktābhir lokayātrā vidhīyate

03,149.032a sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam ṛte bhuvi

03,149.032c daṇḍanītim ṛte cāpi nirmaryādam idaṃ bhavet

03,149.033a vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ

03,149.033c supravṛttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ

03,149.034a dvijānām amṛtaṃ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ

03,149.034c yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ

03,149.035a yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ

03,149.035c pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam

03,149.036a śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate

03,149.036c bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām

03,149.037a kṣatradharmo 'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam

03,149.037c svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ

03,149.038a vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ

03,149.038c susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate

03,149.039a nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate

03,149.039c tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā

03,149.040a tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca

03,149.040c nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayas tathā

03,149.041a rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ

03,149.041c nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam

03,149.042a sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca

03,149.042c sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ

03,149.043a mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha

03,149.043c sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet

03,149.044a striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā

03,149.044c na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam

03,149.044d*0743_01 sarvaṃ doṣakṛtaṃ yeṣāṃ vairaṃ tatra pratiṣṭhitam

03,149.045a mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet

03,149.045c snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet

03,149.046a dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān

03,149.046c strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu

03,149.047a svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā

03,149.047c buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam

03,149.048a buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham

03,149.048c nigrahaṃ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet

03,149.049a nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate

03,149.049c tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā

03,149.050a eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ

03,149.050b*0744_01 sāmnā mitrāṇi dānena brāhmaṇaṃ kṛtrimāni ca

03,149.050b*0744_02 bhedenārīn pradamayet kuṇḍena sādhayet prajāḥ

03,149.050c taṃ svadharmavibhāgena vinayastho 'nupālaya

03,149.051a tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam

03,149.051c dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim

03,149.051d*0745_01 dvijaśuśrūṣayā śūdrā labhante gatim uttamām

03,149.052a kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ

03,149.052c samyak praṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ

03,149.052e alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām

03,150.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,150.001a tataḥ saṃhṛtya vipulaṃ tad vapuḥ kāmavardhitam

03,150.001c bhīmasenaṃ punar dorbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ

03,150.002a pariṣvaktasya tasyāśu bhrātrā bhīmasya bhārata

03,150.002c śramo nāśam upāgacchat sarvaṃ cāsīt pradakṣiṇam

03,150.002d*0746_01 balaṃ cātibalo mene na me 'sti sadṛśaḥ kva cit

03,150.003a tataḥ punar athovāca paryaśrunayano hariḥ

03,150.003c bhīmam ābhāṣya sauhārdād bāṣpagadgadayā girā

03,150.004a gaccha vīra svam āvāsaṃ smartavyo 'smi kathāntare

03,150.004b*0747_01 śīghraṃ tu kāryasidhyarthaṃ gaccha tvaṃ pāṇḍunandana

03,150.004b*0747_02 smartavyo 'smi tvayā vīra kathāsvamitavikrama

03,150.004c ihasthaś ca kuruśreṣṭha na nivedyo 'smi kasya cit

03,150.005a dhanadasyālayāc cāpi visṛṣṭānāṃ mahābala

03,150.005c deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayoṣitām

03,150.006a mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ smāritaś cāsmi rāghavam

03,150.006b*0748_01 rāmābhidhānaṃ viṣṇuṃ hi jagad dhṛdayanandanam

03,150.006b*0748_02 sītāvaktrāravindārkaṃ daśāsyadhvāntabhāskaram

03,150.006c mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tvayā saha

03,150.007a tad asmaddarśanaṃ vīra kaunteyāmogham astu te

03,150.007c bhrātṛtvaṃ tvaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata

03,150.008a yadi tāvan mayā kṣudrā gatvā vāraṇasāhvayam

03,150.008c dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvad etat karomy aham

03,150.008d*0749_01 nihatān dhārtarāṣṭrāṃs tu tan me vada ca bhārata

03,150.009a śilayā nagaraṃ vā tan marditavyaṃ mayā yadi

03,150.009b*0750_01 baddhvā duryodhanaṃ cādya ānayāmi tavāntikam

03,150.009c yāvad adya karomy etat kāmaṃ tava mahābala

03,150.010a bhīmasenas tu tad vākyaṃ śrutvā tasya mahātmanaḥ

03,150.010c pratyuvāca hanūmantaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

03,150.011a kṛtam eva tvayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava

03,150.011c svasti te 'stu mahābāho kṣāmaye tvāṃ prasīda me

03,150.012a sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tvayā nāthena vīryavan

03,150.012c tavaiva tejasā sarvān vijeṣyāmo vayaṃ ripūn

03,150.013a evam uktas tu hanumān bhīmasenam abhāṣata

03,150.013c bhrātṛtvāt sauhṛdāc cāpi kariṣyāmi tava priyam

03,150.014a camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulām

03,150.014c yadā siṃharavaṃ vīra kariṣyasi mahābala

03,150.014e tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi svaraveṇa ravaṃ tava

03,150.014f*0751_01 yaṃ śrutvaiva bhaviṣyanti vyasavas te 'rayo raṇe

03,150.015a vijayasya dhvajasthaś ca nādān mokṣyāmi dāruṇān

03,150.015c śatrūṇāṃ te prāṇaharān ity uktvāntaradhīyata

03,150.015c*0752_01 **** **** sukhaṃ yena haniṣyatha

03,150.015c*0752_02 evam ābhāṣya hanumāṃs tadā pāṇḍavanandanam

03,150.015c*0752_03 mārgam ākhyāya bhīmāya

03,150.015c*0753_01 **** **** mā bhūt te mānaso jvaraḥ

03,150.015c*0753_02 mayā hi prāṇasarvasvaṃ lāṅgūle viniveśitam

03,150.015c*0753_03 śatruprāṇaharaṃ yogyaṃ

03,150.016a gate tasmin harivare bhīmo 'pi balināṃ varaḥ

03,150.016c tena mārgeṇa vipulaṃ vyacarad gandhamādanam

03,150.017a anusmaran vapus tasya śriyaṃ cāpratimāṃ bhuvi

03,150.017c māhātmyam anubhāvaṃ ca smaran dāśarather yayau

03,150.018a sa tāni ramaṇīyāni vanāny upavanāni ca

03,150.018c viloḍayām āsa tadā saugandhikavanepsayā

03,150.019a phullapadmavicitrāṇi puṣpitāni vanāni ca

03,150.019a*0754_01 **** **** sarāṃsi saritas tathā

03,150.019a*0754_02 nānākusumacitrāṇi

03,150.019b*0755_01 phullapadmavicitrāṇi sarāṃsi saritas tathā

03,150.019b*0756_01 nānāvihagajuṣṭāni paśyati sma samantataḥ

03,150.019c mattavāraṇayūthāni paṅkaklinnāni bhārata

03,150.019e varṣatām iva meghānāṃ vṛndāni dadṛśe tadā

03,150.020a hariṇaiś cañcalāpāṅgair hariṇīsahitair vane

03,150.020c saśaṣpakavalaiḥ śrīmān pathi dṛṣṭo drutaṃ yayau

03,150.021a mahiṣaiś ca varāhaiś ca śārdūlaiś ca niṣevitam

03,150.021c vyapetabhīr giriṃ śauryād bhīmaseno vyagāhata

03,150.022a kusumānataśākhaiś ca tāmprapallavakomalaiḥ

03,150.022c yācyamāna ivāraṇye drumair mārutakampitaiḥ

03,150.023a kṛtapadmāñjalipuṭā mattaṣaṭpadasevitāḥ

03,150.023c priyatīrthavanā mārge padminīḥ samatikraman

03,150.024a sajjamānamanodṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu

03,150.024c draupadīvākyapātheyo bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau

03,150.025a parivṛtte 'hani tataḥ prakīrṇahariṇe vane

03,150.025c kāñcanair vimalaiḥ padmair dadarśa vipulāṃ nadīm

03,150.026a mattakāraṇḍavayutāṃ cakravākopaśobhitām

03,150.026c racitām iva tasyādrer mālāṃ vimalapaṅkajām

03,150.027a tasyāṃ nadyāṃ mahāsattvaḥ saugandhikavanaṃ mahat

03,150.027c apaśyat prītijananaṃ bālārkasadṛśadyuti

03,150.028a tad dṛṣṭvā labdhakāmaḥ sa manasā pāṇḍunandanaḥ

03,150.028c vanavāsaparikliṣṭāṃ jagāma manasā priyām

03,151.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,151.001a sa gatvā nalinīṃ ramyāṃ rākṣasair abhirakṣitām

03,151.001c kailāsaśikhare ramye dadarśa śubhakānane

03,151.001d*0757_01 nīlaśādvalaparyantāṃ citradrumaparicchadām

03,151.002a kuberabhavanābhyāśe jātāṃ parvatanirjhare

03,151.002c suramyāṃ vipulacchāyāṃ nānādrumalatāvṛtām

03,151.003a haritāmbujasaṃchannāṃ divyāṃ kanakapuṣkarām

03,151.003b*0758_01 nānāpakṣigaṇākīrṇāṃ sūpatīrthām akardamām

03,151.003b*0758_02 atīva ramyāṃ sujalāṃ jātāṃ parvatasānuṣu

03,151.003c pavitrabhūtāṃ lokasya śubhām adbhutadarśanām

03,151.004a tatrāmṛtarasaṃ śītaṃ laghu kuntīsutaḥ śubham

03,151.004c dadarśa vimalaṃ toyaṃ śivaṃ bahu ca pāṇḍavaḥ

03,151.005a tāṃ tu puṣkariṇīṃ ramyāṃ padmasaugandhikāyutām

03,151.005c jātarūpamayaiḥ padmaiś channāṃ paramagandhibhiḥ

03,151.006a vaiḍūryavaranālaiś ca bahucitrair manoharaiḥ

03,151.006c haṃsakāraṇḍavoddhūtaiḥ sṛjadbhir amalaṃ rajaḥ

03,151.007a ākrīḍaṃ yakṣarājasya kuberasya mahātmanaḥ

03,151.007c gandharvair apsarobhiś ca devaiś ca paramārcitām

03,151.008a sevitām ṛṣibhir divyāṃ yakṣaiḥ kiṃpuruṣais tathā

03,151.008c rākṣasaiḥ kiṃnaraiś caiva guptāṃ vaiśravaṇena ca

03,151.009a tāṃ ca dṛṣṭvaiva kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ

03,151.009c babhūva paramaprīto divyaṃ saṃprekṣya tat saraḥ

03,151.010a tac ca krodhavaśā nāma rākṣasā rājaśāsanāt

03,151.010c rakṣanti śatasāhasrāś citrāyudhaparicchadāḥ

03,151.011a te tu dṛṣṭvaiva kaunteyam ajinaiḥ parivāritam

03,151.011c rukmāṅgadadharaṃ vīraṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam

03,151.012a sāyudhaṃ baddhanistriṃśam aśaṅkitam ariṃdamam

03,151.012c puṣkarepsum upāyāntam anyonyam abhicukruśuḥ

03,151.013a ayaṃ puruṣaśārdūlaḥ sāyudho 'jinasaṃvṛtaḥ

03,151.013c yac cikīrṣur iha prāptas tat saṃpraṣṭum ihārhatha

03,151.014a tataḥ sarve mahābāhuṃ samāsādya vṛkodaram

03,151.014c tejoyuktam apṛcchanta kas tvam ākhyātum arhasi

03,151.015a muniveṣadharaś cāsi cīravāsāś ca lakṣyase

03,151.015c yadartham asi saṃprāptas tad ācakṣva mahādyute

03,152.001 bhīma uvāca

03,152.001a pāṇḍavo bhīmaseno 'haṃ dharmaputrād anantaraḥ

03,152.001c viśālāṃ badarīṃ prāpto bhrātṛbhiḥ saha rākṣasāḥ

03,152.002a apaśyat tatra pañcālī saugandhikam anuttamam

03,152.002c aniloḍham ito nūnaṃ sā bahūni parīpsati

03,152.003a tasyā mām anavadyāṅgyā dharmapatnyāḥ priye sthitam

03,152.003c puṣpāhāram iha prāptaṃ nibodhata niśācarāḥ

03,152.004 rākṣasā ūcuḥ

03,152.004a ākrīḍo 'yaṃ kuberasya dayitaḥ puruṣarṣabha

03,152.004c neha śakyaṃ manuṣyeṇa vihartuṃ martyadharmiṇā

03,152.005a devarṣayas tathā yakṣā devāś cātra vṛkodara

03,152.005c āmantrya yakṣapravaraṃ pibanti viharanti ca

03,152.005e gandharvāpsarasaś caiva viharanty atra pāṇḍava

03,152.005f*0759_01 yakṣādhipasyānumate kuberasya mahātmanaḥ

03,152.006a anyāyeneha yaḥ kaś cid avamanya dhaneśvaram

03,152.006c vihartum icched durvṛttaḥ sa vinaśyed asaṃśayam

03,152.007a tam anādṛtya padmāni jihīrṣasi balād itaḥ

03,152.007c dharmarājasya cātmānaṃ bravīṣi bhrātaraṃ katham

03,152.007d*0760_01 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā vāryamāṇo 'pi pāṇḍavaḥ

03,152.007d*0761_01 āmantrya yakṣarājaṃ vai tataḥ piba harasva ca

03,152.007d*0761_02 nāto 'nyathā tvayā śakyaṃ kiṃ cit puṣkaram īkṣitum

03,152.008 bhīma uvāca

03,152.008a rākṣasās taṃ na paśyāmi dhaneśvaram ihāntike

03,152.008c dṛṣṭvāpi ca mahārājaṃ nāhaṃ yācitum utsahe

03,152.009a na hi yācanti rājāna eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

03,152.009c na cāhaṃ hātum icchāmi kṣātradharmaṃ kathaṃ cana

03,152.010a iyaṃ ca nalinī ramyā jātā parvatanirjhare

03,152.010c neyaṃ bhavanam āsādya kuberasya mahātmanaḥ

03,152.011a tulyā hi sarvabhūtānām iyaṃ vaiśravaṇasya ca

03,152.011c evaṃgateṣu dravyeṣu kaḥ kaṃ yācitum arhati

03,152.012 vaiśaṃpāyana uvāca

03,152.012a ity uktvā rākṣasān sarvān bhīmaseno vyagāhata

03,152.012b*0762_01 vyagāhata mahābāhur nalinīṃ tāṃ mahābalaḥ

03,152.012b*0763_01 tāṃ tu puṣkariṇīṃ vīraḥ prabhinna iva kuñjaraḥ

03,152.012c tataḥ sa rākṣasair vācā pratiṣiddhaḥ pratāpavān

03,152.012e mā maivam iti sakrodhair bhartsayadbhiḥ samantataḥ

03,152.013a kadarthīkṛtya tu sa tān rākṣasān bhīmavikramaḥ

03,152.013c vyagāhata mahātejās te taṃ sarve nyavārayan

03,152.013d*0764_01 balāj jagrāha padmāni rakṣasāṃ paśyatāṃ tadā

03,152.013d*0764_02 te taṃ na mamṛṣur vīrā gṛhṇantaṃ kamalottamān

03,152.013d*0765_01 agaṇayya sa tān sarvān bhīmasenaḥ pratāpavān

03,152.013d*0765_02 padmāny agṛhṇāt sahasā pauruṣe sve vyavasthitaḥ

03,152.014a gṛhṇīta badhnīta nikṛntatemaṃ; pacāma khādāma ca bhīmasenam

03,152.014c kruddhā bruvanto 'nuyayur drutaṃ te; śastrāṇi codyamya vivṛttanetrāḥ

03,152.015a tataḥ sa gurvīṃ yamadaṇḍakalpāṃ; mahāgadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhām

03,152.015c pragṛhya tān abhyapatat tarasvī; tato 'bravīt tiṣṭhata tiṣṭhateti

03,152.016a te taṃ tadā tomarapaṭṭiśādyair; vyāvidhya śastraiḥ sahasābhipetuḥ

03,152.016c jighāṃsavaḥ krodhavaśāḥ subhīmā; bhīmaṃ samantāt parivavrur ugrāḥ

03,152.017a vātena kuntyāṃ balavān sa jātaḥ; śūras tarasvī dviṣatāṃ nihantā

03,152.017c satye ca dharme ca rataḥ sadaiva; parākrame śatrubhir apradhṛṣyaḥ

03,152.018a teṣāṃ sa mārgān vividhān mahātmā; nihatya śastrāṇi ca śātravāṇām

03,152.018c yathāpravīrān nijaghāna vīraḥ; paraḥśatān puṣkariṇīsamīpe

03,152.019a te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā; vidyābalaṃ bāhubalaṃ tathaiva

03,152.019c aśaknuvantaḥ sahitāḥ samantād; dhatapravīrāḥ sahasā nivṛttāḥ

03,152.020a vidīryamāṇās tata eva tūrṇam; ākāśam āsthāya vimūḍhasaṃjñāḥ

03,152.020c kailāsaśṛṅgāṇy abhidudruvus te; bhīmārditāḥ krodhavaśāḥ prabhagnāḥ

03,152.021a sa śakravad dānavadaityasaṃghān; vikramya jitvā ca raṇe 'risaṃghān

03,152.021c vigāhya tāṃ puṣkariṇīṃ jitāriḥ; kāmāya jagrāha tato 'mbujāni

03,152.022a tataḥ sa pītvāmṛtakalpam ambho; bhūyo babhūvottamavīryatejāḥ

03,152.022c utpāṭya jagrāha tato 'mbujāni; saugandhikāny uttamagandhavanti

03,152.023a tatas tu te krodhavaśāḥ sametya; dhaneśvaraṃ bhīmabalapraṇunnāḥ

03,152.023c bhīmasya vīryaṃ ca balaṃ ca saṃkhye; yathāvad ācakhyur atīva dīnāḥ

03,152.024a teṣāṃ vacas tat tu niśamya devaḥ; prahasya rakṣāṃśi tato 'bhyuvāca

03,152.024c gṛhṇātu bhīmo jalajāni kāmaṃ; kṛṣṇānimittaṃ viditaṃ mamaitat

03,152.025a tato 'bhyanujñāya dhaneśvaraṃ te; jagmuḥ kurūṇāṃ pravaraṃ viroṣāḥ

03,152.025c bhīmaṃ ca tasyāṃ dadṛśur nalinyāṃ; yathopajoṣaṃ viharantam ekam

03,153.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,153.001a tatas tāni mahārhāṇi divyāni bharatarṣabha

03,153.001c bahūni bahurūpāṇi virajāṃsi samādade

03,153.001d*0765_01 etasminn antare rājan yudhiṣṭhirasamīpataḥ

03,153.002a tato vāyur mahāñ śīghro nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ

03,153.002c prādurāsīt kharasparśaḥ saṃgrāmam abhicodayan

03,153.003a papāta mahatī colkā sanirghātā mahāprabhā

03,153.003c niṣprabhaś cābhavat sūryaś channaraśmis tamovṛtaḥ

03,153.004a nirghātaś cābhavad bhīmo bhīme vikramam āsthite

03,153.004c cacāla pṛthivī cāpi pāṃsuvarṣaṃ papāta ca

03,153.005a salohitā diśaś cāsan kharavāco mṛgadvijāḥ

03,153.005c tamovṛtam abhūt sarvaṃ na prajñāyata kiṃ cana

03,153.005d*0766_01 anye ca bahavo bhīmā utpātās tatra jajñire

03,153.006a tad adbhutam abhiprekṣya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,153.006c uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ ko 'smān abhibhaviṣyati

03,153.007a sajjībhavata bhadraṃ vaḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ

03,153.007c yathārūpāṇi paśyāmi svabhyagro naḥ parākramaḥ

03,153.008a evam uktvā tato rājā vīkṣāṃ cakre samantataḥ

03,153.008c apaśyamāno bhīmaṃ ca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,153.009a tatra kṛṣṇāṃ yamau caiva samīpasthān ariṃdamaḥ

03,153.009c papraccha bhrātaraṃ bhīmaṃ bhīmakarmāṇam āhave

03,153.010a kaccin na bhīmaḥ pāñcāli kiṃ cit kṛtyaṃ cikīrṣati

03,153.010c kṛtavān api vā vīraḥ sāhasaṃ sāhasapriyaḥ

03,153.011a ime hy akasmād utpātā mahāsamaradarśinaḥ

03,153.011c darśayanto bhayaṃ tīvraṃ prādurbhūtāḥ samantataḥ

03,153.012a taṃ tathā vādinaṃ kṛṣṇā pratyuvāca manasvinī

03,153.012c priyā priyaṃ cikīrṣantī mahiṣī cāruhāsinī

03,153.013a yat tat saugandhikaṃ rājann āhṛtaṃ mātariśvanā

03,153.013c tan mayā bhīmasenasya prītayādyopapāditam

03,153.014a api cokto mayā vīro yadi paśyed bahūny api

03,153.014c tāni sarvāṇy upādāya śīghram āgamyatām iti

03,153.015a sa tu nūnaṃ mahābāhuḥ priyārthaṃ mama pāṇḍavaḥ

03,153.015c prāgudīcīṃ diśaṃ rājaṃs tāny āhartum ito gataḥ

03,153.016a uktas tv evaṃ tayā rājā yamāv idam athābravīt

03,153.016c gacchāma sahitās tūrṇaṃ yena yāto vṛkodaraḥ

03,153.017a vahantu rākṣasā viprān yathāśrāntān yathākṛśān

03,153.017c tvam apy amarasaṃkāśa vaha kṛṣṇāṃ ghaṭotkaca

03,153.018a vyaktaṃ dūram ito bhīmaḥ praviṣṭa iti me matiḥ

03,153.018c ciraṃ ca tasya kālo 'yaṃ sa ca vāyusamo jave

03,153.019a tarasvī vainateyasya sadṛśo bhuvi laṅghane

03,153.019c utpated api cākāśaṃ nipatec ca yathecchakam

03,153.020a tam anviyāma bhavatāṃ prabhāvād rajanīcarāḥ

03,153.020c purā sa nāparādhnoti siddhānāṃ brahmavādinām

03,153.021a tathety uktvā tu te sarve haiḍimbapramukhās tadā

03,153.021c uddeśajñāḥ kuberasya nalinyā bharatarṣabha

03,153.022a ādāya pāṇḍavāṃś caiva tāṃś ca viprān anekaśaḥ

03,153.022c lomaśenaiva sahitāḥ prayayuḥ prītamānasāḥ

03,153.023a te gatvā sahitāḥ sarve dadṛśus tatra kānane

03,153.023c praphullapaṅkajavatīṃ nalinīṃ sumanoharām

03,153.024a taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyās tīre vyavasthitam

03,153.024c dadṛśur nihatāṃś caiva yakṣān suvipulekṣaṇān

03,153.024d*0767_01 bhinnakāyākṣibāhūrūn saṃcūrṇitaśirodharān

03,153.024d*0767_02 taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyās tīre vyavasthitam

03,153.024d*0767_03 sakrodhaṃ stabdhanayanaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam

03,153.025a udyamya ca gadāṃ dorbhyāṃ nadītīre vyavasthitam

03,153.025c prajāsaṃkṣepasamaye daṇḍahastam ivāntakam

03,153.026a taṃ dṛṣṭvā dharmarājas tu pariṣvajya punaḥ punaḥ

03,153.026c uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteya kim idaṃ kṛtam

03,153.027a sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānām api cāpriyam

03,153.027c punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam

03,153.028a anuśāsya ca kaunteyaṃ padmāni pratigṛhya ca

03,153.028c tasyām eva nalinyāṃ te vijahrur amaropamāḥ

03,153.029a etasminn eva kāle tu pragṛhītaśilāyudhāḥ

03,153.029c prādurāsan mahākāyās tasyodyānasya rakṣiṇaḥ

03,153.029d*0768_01 uccukruśuś ca te 'nyonyaṃ rākṣasā bhīmadarśanāḥ

03,153.029d*0768_02 rājñas te vai kuberasya nalinīṃ vanacāriṇaḥ

03,153.029d*0768_03 saṃbhrāntamanasaḥ sarve vyākulenāntarātmabhiḥ

03,153.029d*0768_04 upatasthur mahātmānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

03,153.030a te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ devarṣiṃ cāpi lomaśam

03,153.030c nakulaṃ sahadevaṃ ca tathānyān brāhmaṇarṣabhān

03,153.030e vinayenānatāḥ sarve praṇipetuś ca bhārata

03,153.031a sāntvitā dharmarājena praseduḥ kṣaṇadācarāḥ

03,153.031c viditāś ca kuberasya tatas te narapuṃgavāḥ

03,153.031e ūṣur nāticiraṃ kālaṃ ramamāṇāḥ kurūdvahāḥ

03,153.031f@017_0000 vaiśaṃpāyana uvāca

03,153.031f@017_0001 tasmin nivasamāno 'tha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,153.031f@017_0002 kṛṣṇayā sahitān bhrātṝn ity uvāca sahadvijān

03,153.031f@017_0003 dṛṣṭāni tīrthāny asmābhiḥ puṇyāni ca śivāni ca

03,153.031f@017_0004 manaso hlādanīyāni vanāni ca pṛthak pṛthak

03,153.031f@017_0005 devaiḥ pūrvaṃ vicīrṇāni munibhiś ca mahātmabhiḥ

03,153.031f@017_0006 yathākramaviśeṣeṇa dvijaiḥ saṃpūjitāni ca

03,153.031f@017_0007 ṛṣīṇāṃ pūrvacaritaṃ tathā karma viceṣṭitam

03,153.031f@017_0008 rājarṣīṇāṃ ca caritaṃ kathāś ca vividhāḥ śubhāḥ

03,153.031f@017_0009 śṛṇvānās tatra tatra sma āśrameṣu śiveṣu ca

03,153.031f@017_0010 abhiṣekaṃ dvijaiḥ sārdhaṃ kṛtavanto viśeṣataḥ

03,153.031f@017_0011 arcitāḥ satataṃ devāḥ puṣpair adbhiḥ sadā ca vaḥ

03,153.031f@017_0012 yathālabdhair mūlaphalaiḥ pitaraś cāpi tarpitāḥ

03,153.031f@017_0013 parvateṣu ca ramyeṣu sarveṣu ca saraḥsu ca

03,153.031f@017_0014 udadhau ca mahāpuṇye sūpaspṛṣṭaṃ mahātmabhiḥ

03,153.031f@017_0015 ilā sarasvatī sindhur yamunā narmadā tathā

03,153.031f@017_0016 nānātīrtheṣu ramyeṣu sūpaspṛṣṭaṃ saha dvijaiḥ

03,153.031f@017_0017 gaṅgādvāram atikramya bahavaḥ parvatāḥ śubhāḥ

03,153.031f@017_0018 himavān parvataś caiva nānādvijagaṇāyutaḥ

03,153.031f@017_0019 viśālā badarī dṛṣṭā naranārāyaṇāśramaḥ

03,153.031f@017_0020 divyā puṣkariṇī dṛṣṭā siddhadevarṣipūjitā

03,153.031f@017_0021 yathākramaviśeṣeṇa sarvāṇy āyatanāni ca

03,153.031f@017_0022 darśitāni dvijaśreṣṭhā lomaśena mahātmanā

03,153.031f@017_0023 imaṃ vaiśravaṇāvāsaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam

03,153.031f@017_0024 kathaṃ bhīma gamiṣyāmo gatir antaradhīyatām

03,153.031f@017_0025 evaṃ bruvati rājendre vāg uvācāśarīriṇī

03,153.031f@017_0026 na śakyo durgamo gantum ito vaiśravaṇāśramāt

03,153.031f@017_0027 anenaiva pathā rājan pratigaccha yathāgatam

03,153.031f@017_0028 naranārāyaṇasthānaṃ badarīty abhiviśrutam

03,153.031f@017_0029 tasmād yāsyasi kaunteya siddhacāraṇasevitam

03,153.031f@017_0030 bahupuṣpaphalaṃ ramyam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ

03,153.031f@017_0031 atikramya ca taṃ pārtha tv ārṣṭiṣeṇāśrame vaseḥ

03,153.031f@017_0032 tato drakṣyasi kaunteya niveśaṃ dhanadasya ca

03,153.031f@017_0033 etasminn antare vāyur divyagandhavahaḥ śuciḥ

03,153.031f@017_0034 sukhaprahlādanaḥ śītaḥ puṣpavarṣaṃ vavarṣa ca

03,153.031f@017_0035 śrutvā tu divyam ākāśād vācaṃ sarve visismiyuḥ

03,153.031f@017_0036 ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca pārthivānāṃ viśeṣataḥ

03,153.031f@017_0037 śrutvā tan mahad āścaryaṃ dvijo dhaumyo 'bravīt tadā

03,153.031f@017_0038 na śakyam uttaraṃ vaktum evaṃ bhavatu bhārata

03,153.031f@017_0039 tato yudhiṣṭhiro rājā pratijagrāha tad vacaḥ

03,153.031f@017_0040 pratyāgamya punas taṃ tu naranārāyaṇāśramam

03,153.031f@017_0041 bhīmasenādibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

03,153.031f@017_0042 pāñcālyā brāhmaṇāś caiva nyavasanta sukhaṃ tadā

03,153.031f*0769_01 pratīkṣamāṇā bībhatsuṃ gandhamādanasānuṣu

03,154.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,154.001a tatas tān pariviśvastān vasatas tatra pāṇḍavān

03,154.001b*0770_01 parvatendre dvijaiḥ sārdhaṃ pārthāgamanakāṅkṣayā

03,154.001c gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje 'pi ca

03,154.001d*0771_01 ājagāma tadā rakṣo nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ

03,154.002a rahitān bhīmasenena kadā cit tān yadṛcchayā

03,154.002c jahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ

03,154.002d*0772_00 janamejayaḥ

03,154.002d*0772_01 brahman kathaṃ dharmarājaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ

03,154.002d*0772_02 jagāma kutra bhīmaś ca gato rākṣasakaṇṭakaḥ

03,154.002d*0772_03 vaktum arhasi viprāgrya vṛttam etan mamānagha

03,154.003a brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ

03,154.003b*0773_01 jāmadagnyasya śiṣyo 'haṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,154.003c iti bruvan pāṇḍaveyān paryupāste sma nityadā

03,154.004a parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi ca

03,154.004c antaraṃ samabhiprepsur nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ

03,154.004c*0774_01 **** **** draupadyā haraṇaṃ prati

03,154.004c*0774_02 duṣṭātmā pāpabuddhiḥ sa

03,154.004d*0775_01 poṣaṇaṃ tasya rājendra cakre pāṇḍavanandanaḥ

03,154.004d*0775_02 bubudhe na ca taṃ pāpaṃ bhasmacchannam ivānalam

03,154.005a sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārtham ariṃdame

03,154.005b*0776_01 ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ dṛṣṭvā vipradrutaṃ diśaḥ

03,154.005b*0776_02 lomaśaprabhṛtīṃs tāṃs tu maharṣīṃś ca samāhitān

03,154.005b*0776_03 snātuṃ vinirgatān dṛṣṭvā puṣpārthaṃ ca tapodhanān

03,154.005c anyad rūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat

03,154.006a gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya ca

03,154.006c prātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīn gṛhītvā ca pāṇḍavān

03,154.007a sahadevas tu yatnena tato 'pakramya pāṇḍavaḥ

03,154.007b*0777_01 vikramya kauśikaṃ khaḍgaṃ mokṣayitvā grahaṃ ripoḥ

03,154.007c ākrandad bhīmasenaṃ vai yena yāto mahābalaḥ

03,154.008a tam abravīd dharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ

03,154.008c dharmas te hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase

03,154.009a ye 'nye ke cin manuṣyeṣu tiryagyonigatā api

03,154.009b*0778_01 dharmaṃ te samavekṣante rakṣāṃsi ca viśeṣataḥ

03,154.009b*0778_02 dharmasya rākṣasā mūlaṃ dharmaṃ te vidur uttamam

03,154.009b*0778_03 etat parīkṣya sarvaṃ tvaṃ samaye sthātum arhasi

03,154.009b*0778_04 devāś ca ṛṣayaḥ siddhāḥ pitaraś cāpi rākṣasāḥ

03,154.009c gandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavas tathā

03,154.009d*0779_01 tiryag yonigatāś caiva api kīṭapipīlikāḥ

03,154.009e manuṣyān upajīvanti tatas tvam upajīvasi

03,154.010a samṛddhyā hy asya lokasya loko yuṣmākam ṛdhyate

03,154.010c imaṃ ca lokaṃ śocantam anuśocanti devatāḥ

03,154.010e pūjyamānāś ca vardhante havyakavyair yathāvidhi

03,154.011a vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraś ca rākṣasa

03,154.011c rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham

03,154.012a na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātv anāgasi

03,154.012c aṇur apy apacāraś ca nāsty asmākaṃ narāśana

03,154.012d*0780_01 vighasāśān yathāśaktyā kurmahe devatādiṣu

03,154.012d*0780_02 gurūṃś ca brāhmaṇāṃś caiva pramāṇapravaṇāḥ sadā

03,154.013a drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhi cit

03,154.013c yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca syāt pratiśrayaḥ

03,154.014a sa tvaṃ pratiśraye 'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ

03,154.014c bhuktvā cānnāni duṣprajña katham asmāñ jihīrṣasi

03,154.015a evam eva vṛthācāro vṛthāvṛddho vṛthāmatiḥ

03,154.015c vṛthāmaraṇam arhas tvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi

03,154.016a atha ced duṣṭabuddhis tvaṃ sarvair dharmair vivarjitaḥ

03,154.016c pradāya śastrāṇy asmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara

03,154.017a atha cet tvam avijñāya idaṃ karma kariṣyasi

03,154.017c adharmaṃ cāpy akīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalam

03,154.018a etām adya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīm

03,154.018c viṣam etat samāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā

03,154.019a tato yudhiṣṭhiras tasya bhārikaḥ samapadyata

03,154.019c sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago 'bhavat

03,154.020a athābravīd draupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ

03,154.020c mā bhaiṣṭa rākṣasān mūḍhād gatir asya mayā hṛtā

03,154.021a nātidūre mahābāhur bhavitā pavanātmajaḥ

03,154.021c asmin muhūrte saṃprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ

03,154.022a sahadevas tu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasam

03,154.022c uvāca vacanaṃ rājan kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

03,154.023a rājan kiṃ nāma tat kṛtyaṃ kṣatriyasyāsty ato 'dhikam

03,154.023c yad yuddhe 'bhimukhaḥ prāṇāṃs tyajec chatrūñ jayeta vā

03,154.024a eṣa cāsmān vayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa

03,154.024c sūdayema mahābāho deśakālo hy ayaṃ nṛpa

03,154.025a kṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama

03,154.025c jayantaḥ pātyamānā vā prāptum arhāma sadgatim

03,154.026a rākṣase jīvamāne 'dya ravir astam iyād yadi

03,154.026c nāhaṃ brūyāṃ punar jātu kṣatriyo 'smīti bhārata

03,154.027a bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo 'smi pāṇḍavaḥ

03,154.027c hatvā vā māṃ nayasvainān hato vādyeha svapsyasi

03,154.028a tathaiva tasmin bruvati bhīmaseno yadṛcchayā

03,154.028c prādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ

03,154.029a so 'paśyad bhrātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīm

03,154.029c kṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā

03,154.030a mārgāc ca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasam

03,154.030c bhramantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritam

03,154.031a bhrātṝṃs tān hriyato dṛṣṭvā draupadīṃ ca mahābalaḥ

03,154.031c krodham āhārayad bhīmo rākṣasaṃ cedam abravīt

03,154.032a vijñāto 'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañ śastraparīkṣaṇe

03,154.032c āsthā tu tvayi me nāsti yato 'si na hatas tadā

03,154.032e brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam

03,154.033a priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam

03,154.033c atithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyām anāgasam

03,154.033e rākṣasaṃ manyamāno 'pi yo hanyān narakaṃ vrajet

03,154.034a apakvasya ca kālena vadhas tava na vidyate

03,154.034c nūnam adyāsi saṃpakvo yathā te matir īdṛśī

03,154.034e dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā

03,154.034f*0781_01 so 'pi kālaṃ samāsādya tathādya na bhaviṣyasi

03,154.035a baḍiśo 'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ

03,154.035c matsyo 'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me 'dya gamiṣyasi

03,154.036a yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te

03,154.036c na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ

03,154.037a evam uktas tu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ

03,154.037c bhīta utsṛjya tān sarvān yuddhāya samupasthitaḥ

03,154.038a abravīc ca punar bhīmaṃ roṣāt prasphuritādharaḥ

03,154.038c na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam

03,154.039a śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe

03,154.039c teṣām adya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām

03,154.040a evam uktas tato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

03,154.040c smayamāna iva krodhāt sākṣāt kālāntakopamaḥ

03,154.040d*0782_01 bruvan vai tiṣṭha tiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ

03,154.040e bāhusaṃrambham evecchann abhidudrāva rākṣasam

03,154.041a rākṣaso 'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinam avasthitam

03,154.041b*0783_01 muhur muhur vyādadānaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan

03,154.041c abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā

03,154.041d*0784_01 bhīmaseno 'py avaṣṭabdho niyuddhāyābhavat sthitaḥ

03,154.041d*0784_02 rākṣaso 'pi ca visrabdho bāhuyuddham akāṅkṣata

03,154.042a vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe

03,154.042c mādrīputrāv abhikruddhāv ubhāv apy abhyadhāvatām

03,154.043a nyavārayat tau prahasan kuntīputro vṛkodaraḥ

03,154.043c śakto 'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvam iti cābravīt

03,154.044a ātmanā bhrātṛbhiś cāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca

03,154.044c iṣṭena ca śape rājan sūdayiṣyāmi rākṣasam

03,154.045a ity evam uktvā tau vīrau spardhamānau parasparam

03,154.045c bāhubhiḥ samasajjetām ubhau rakṣovṛkodarau

03,154.046a tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor bhīmarakṣasoḥ

03,154.046c amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayor iva

03,154.047a ārujyārujya tau vṛkṣān anyonyam abhijaghnatuḥ

03,154.047c jīmūtāv iva gharmānte vinadantau mahābalau

03,154.048a babhañjatur mahāvṛkṣān ūrubhir balināṃ varau

03,154.048c anyonyenābhisaṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau

03,154.049a tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam

03,154.049c vālisugrīvayor bhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ

03,154.050a āvidhyāvidhya tau vṛkṣān muhūrtam itaretaram

03,154.050c tāḍayām āsatur ubhau vinadantau muhur muhuḥ

03,154.051a tasmin deśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥ

03,154.051c puñjīkṛtāś ca śataśaḥ parasparavadhepsayā

03,154.052a tadā śilāḥ samādāya muhūrtam iva bhārata

03,154.052c mahābhrair iva śailendrau yuyudhāte mahābalau

03,154.053a ugrābhir ugrarūpābhir bṛhatībhiḥ parasparam

03,154.053c vajrair iva mahāvegair ājaghnatur amarṣaṇau

03,154.054a abhihatya ca bhūyas tāv anyonyaṃ baladarpitau

03,154.054c bhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāv iva

03,154.055a muṣṭibhiś ca mahāghorair anyonyam abhipetatuḥ

03,154.055c tayoś caṭacaṭāśabdo babhūva sumahātmanoḥ

03,154.056a tataḥ saṃhṛtya muṣṭiṃ tu pañcaśīrṣam ivoragam

03,154.056c vegenābhyahanad bhīmo rākṣasasya śirodharām

03,154.057a tataḥ śrāntaṃ tu tad rakṣo bhīmasenabhujāhatam

03,154.057c supariśrāntam ālakṣya bhīmaseno 'bhyavartata

03,154.058a tata enaṃ mahābāhur bāhubhyām amaropamaḥ

03,154.058c samutkṣipya balād bhīmo niṣpipeṣa mahītale

03,154.058d*0785_01 tataḥ saṃpīḍya balavad bhujābhyāṃ krodhamūrchitaḥ

03,154.059a tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayām āsa pāṇḍavaḥ

03,154.059c aratninā cābhihatya śiraḥ kāyād apāharat

03,154.060a saṃdaṣṭoṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛntād iva cyutam

03,154.060c jaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalād dhṛtam

03,154.060e papāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam

03,154.061a taṃ nihatya maheṣvāso yudhiṣṭhiram upāgamat

03,154.061a*0786_01 **** **** dānavendram iveśvaraḥ

03,154.061a*0786_02 babhūva puruṣavyāghraḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥ

03,154.061a*0786_03 tato yudhiṣṭhiro rājā dhaumyaḥ kṛṣṇā yamau tathā

03,154.061a*0786_04 bhīmasenam upāyāntaṃ dadṛśus te ca pāṇḍavam

03,154.061a*0786_05 upasaṃhṛtya dhaumyaṃ ca pāṇḍavaṃ ca yudhiṣṭhiram

03,154.061a*0786_06 paryaṣvajata durdharṣo yamau cāpi vṛkodaraḥ

03,154.061a*0786_07 hataṃ jaṭāsuraṃ dṛṣṭvā pāñcālī bhīmam acyutam

03,154.061a*0786_08 muditaṃ pūjayām āsa paulomīva puraṃdaram

03,154.061a*0786_09 saṃpūjitaḥ * * sadbhir brāhmaṇān abhivādya ca

03,154.061a*0786_10 jitārir mudito bhīmo babhūva bharatarṣabhaḥ

03,154.061c stūyamāno dvijāgryais tair marudbhir iva vāsavaḥ

03,155.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,155.001a nihate rākṣase tasmin punar nārāyaṇāśramam

03,155.001c abhyetya rājā kaunteyo nivāsam akarot prabhuḥ

03,155.002a sa samānīya tān sarvān bhrātṝn ity abravīd vacaḥ

03,155.002c draupadyā sahitān kāle saṃsmaran bhrātaraṃ jayam

03,155.003a samāś catasro 'bhigatāḥ śivena caratāṃ vane

03,155.003c kṛtoddeśaś ca bībhatsuḥ pañcamīm abhitaḥ samām

03,155.004a prāpya parvatarājānaṃ śvetaṃ śikhariṇāṃ varam

03,155.004b*0787_01 puṣpitair drumakhaṇḍaiś ca mattakokilaṣaṭpadaiḥ

03,155.004b*0787_02 mayūraiś cātakaiś cāpi nityotsavavibhūṣitam

03,155.004b*0787_03 vyāghrair varāhair mahiṣair gavayair hariṇais tathā

03,155.004b*0787_04 śvāpadair vyālarūpaiś ca rurubhiś ca niṣevitam

03,155.004b*0787_05 phullaiḥ sahasrapatraiś ca śatapatrais tathotpalaiḥ

03,155.004b*0787_06 praphullaiḥ kamalaiś caiva tathā nīlotpalair api

03,155.004b*0787_07 mahāpuṇyaṃ pavitraṃ ca surāsuraniṣevitam

03,155.004c tatrāpi ca kṛtoddeśaḥ samāgamadidṛkṣubhiḥ

03,155.005a kṛtaś ca samayas tena pārthenāmitatejasā

03,155.005c pañca varṣāṇi vatsyāmi vidyārthīti purā mayi

03,155.006a tatra gāṇḍīvadhanvānam avāptāstram ariṃdamam

03,155.006c devalokād imaṃ lokaṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam

03,155.007a ity uktvā brāhmaṇān sarvān āmantrayata pāṇḍavaḥ

03,155.007c kāraṇaṃ caiva tat teṣām ācacakṣe tapasvinām

03,155.008a tam ugratapasaḥ prītāḥ kṛtvā pārthaṃ pradakṣiṇam

03,155.008c brāhmaṇās te 'nvamodanta śivena kuśalena ca

03,155.009a sukhodarkam imaṃ kleśam acirād bharatarṣabha

03,155.009c kṣatradharmeṇa dharmajña tīrtvā gāṃ pālayiṣyasi

03,155.010a tat tu rājā vacas teṣāṃ pratigṛhya tapasvinām

03,155.010c pratasthe saha viprais tair bhrātṛbhiś ca paraṃtapaḥ

03,155.011a draupadyā sahitaḥ śrīmān haiḍimbeyādibhis tathā

03,155.011c rākṣasair anuyātaś ca lomaśenābhirakṣitaḥ

03,155.012a kva cij jagāma padbhyāṃ tu rākṣasair uhyate kva cit

03,155.012c tatra tatra mahātejā bhrātṛbhiḥ saha suvrataḥ

03,155.013a tato yudhiṣṭhiro rājā bahūn kleśān vicintayan

03,155.013c siṃhavyāghragajākīrṇām udīcīṃ prayayau diśam

03,155.014a avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatam

03,155.014c gandhamādanapādāṃś ca meruṃ cāpi śiloccayam

03,155.015a upary upari śailasya bahvīś ca saritaḥ śivāḥ

03,155.015c prasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau saptadaśe 'hani

03,155.016a dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan gandhamādanam antikāt

03,155.016c pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatāyute

03,155.017a salilāvartasaṃjātaiḥ puṣpitaiś ca mahīruhaiḥ

03,155.017c samāvṛtaṃ puṇyatamam āśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ

03,155.018a tam upakramya rājarṣiṃ dharmātmānam ariṃdamāḥ

03,155.018c pāṇḍavā vṛṣaparvāṇam avandanta gataklamāḥ

03,155.019a abhyanandat sa rājarṣiḥ putravad bharatarṣabhān

03,155.019c pūjitāś cāvasaṃs tatra saptarātram ariṃdamāḥ

03,155.020a aṣṭame 'hani saṃprāpte tam ṛṣiṃ lokaviśrutam

03,155.020c āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ prasthānaṃ samarocayan

03,155.021a ekaikaśaś ca tān viprān nivedya vṛṣaparvaṇe

03,155.021c nyāsabhūtān yathākālaṃ bandhūn iva susatkṛtān

03,155.021d*0788_01 paribarhaṃ ca taṃ śeṣaṃ paridāya mahātmane

03,155.022a tatas te varavastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca

03,155.022c nyadadhuḥ pāṇḍavās tasminn āśrame vṛṣaparvaṇaḥ

03,155.023a atītānāgate vidvān kuśalaḥ sarvadharmavit

03,155.023c anvaśāsat sa dharmajñaḥ putravad bharatarṣabhān

03,155.024a te 'nujñātā mahātmānaḥ prayayur diśam uttarām

03,155.024c kṛṣṇayā sahitā vīrā brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ

03,155.024e tān prasthitān anvagacchad vṛṣaparvā mahīpatiḥ

03,155.025a upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃs tadā

03,155.025c anusaṃsādhya kaunteyān āśīrbhir abhinandya ca

03,155.025e vṛṣaparvā nivavṛte panthānam upadiśya ca

03,155.026a nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ kaunteyaḥ satyavikramaḥ

03,155.026c padātir bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ

03,155.027a nānādrumanirodheṣu vasantaḥ śailasānuṣu

03,155.027c parvataṃ viviśuḥ śvetaṃ caturthe 'hani pāṇḍavāḥ

03,155.028a mahābhraghanasaṃkāśaṃ salilopahitaṃ śubham

03,155.028c maṇikāñcanaramyaṃ ca śailaṃ nānāsamucchrayam

03,155.028d*0789_01 ramyaṃ himavataḥ prasthaṃ bahukandaranirjharam

03,155.028d*0789_02 śilāvihaṃgaviṭapaṃ latāpādapasaṃkulam

03,155.029a te samāsādya panthānaṃ yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā

03,155.029c anusasrur yathoddeśaṃ paśyanto vividhān nagān

03,155.030a upary upari śailasya guhāḥ paramadurgamāḥ

03,155.030c sudurgamāṃs te subahūn sukhenaivābhicakramuḥ

03,155.031a dhaumyaḥ kṛṣṇā ca pārthāś ca lomaśaś ca mahān ṛṣiḥ

03,155.031c agaman sahitās tatra na kaś cid avahīyate

03,155.032a te mṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ nānādvijasamākulam

03,155.032c śākhāmṛgagaṇaiś caiva sevitaṃ sumanoharam

03,155.033a puṇyaṃ padmasaropetaṃ sapalvalamahāvanam

03,155.033c upatasthur mahāvīryā mālyavantaṃ mahāgirim

03,155.033d*0790_01 gajasaṃghasamāvāsaṃ siṃhavyāghragaṇāyutam

03,155.034a tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ siddhacāraṇasevitam

03,155.034c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ parvataṃ gandhamādanam

03,155.035a vidyādharānucaritaṃ kiṃnarībhis tathaiva ca

03,155.035c gajasiṃhasamākīrṇam udīrṇaśarabhāyutam

03,155.035d*0791_01 śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānāmṛganiṣevitam

03,155.036a upetam anyaiś ca tadā mṛgair mṛduninādibhiḥ

03,155.036c te gandhamādanavanaṃ tan nandanavanopamam

03,155.037a muditāḥ pāṇḍutanayā manohṛdayanandanam

03,155.037c viviśuḥ kramaśo vīrā araṇyaṃ śubhakānanam

03,155.038a draupadīsahitā vīrās taiś ca viprair mahātmabhiḥ

03,155.038c śṛṇvantaḥ prītijananān valgūn madakalāñ śubhān

03,155.038e śrotraramyān sumadhurāñ śabdān khagamukheritān

03,155.039a sarvartuphalabhārāḍhyān sarvartukusumojjvalān

03,155.039c paśyantaḥ pādapāṃś cāpi phalabhārāvanāmitān

03,155.040a āmrān āmrātakān phullān nārikelān satindukān

03,155.040c ajātakāṃs tathā jīrān dāḍimān bījapūrakān

03,155.041a panasāṃl likucān mocān kharjūrān āmravetasān

03,155.041c pārāvatāṃs tathā kṣaudrān nīpāṃś cāpi manoramān

03,155.042a bilvān kapitthāñ jambūṃś ca kāśmarīr badarīs tathā

03,155.042c plakṣān udumbaravaṭān aśvatthān kṣīriṇas tathā

03,155.042e bhallātakān āmalakān harītakabibhītakān

03,155.043a iṅgudān karavīrāṃś ca tindukāṃś ca mahāphalān

03,155.043c etān anyāṃś ca vividhān gandhamādanasānuṣu

03,155.044a phalair amṛtakalpais tān ācitān svādubhis tarūn

03,155.044c tathaiva campakāśokān ketakān bakulāṃs tathā

03,155.045a puṃnāgān saptaparṇāṃś ca karṇikārān saketakān

03,155.045c pāṭalān kuṭajān ramyān mandārendīvarāṃs tathā

03,155.046a pārijātān kovidārān devadārutarūṃs tathā

03,155.046c śālāṃs tālāṃs tamālāṃś ca priyālān bakulāṃs tathā

03,155.046e śālmalīḥ kiṃśukāśokāñ śiṃśapāṃs taralāṃs tathā

03,155.047a cakoraiḥ śatapatraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ

03,155.047c kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ

03,155.048a priyavrataiś cātakaiś ca tathānyair vividhaiḥ khagaiḥ

03,155.048c śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiś cāpy adhiṣṭhitān

03,155.049a sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca

03,155.049c kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā kokanadotpalaiḥ

03,155.049e kahlāraiḥ kamalaiś caiva ācitāni samantataḥ

03,155.050a kadambaiś cakravākaiś ca kurarair jalakukkuṭaiḥ

03,155.050c kāraṇḍavaiḥ plavair haṃsair bakair madgubhir eva ca

03,155.050e etaiś cānyaiś ca kīrṇāni samantāj jalacāribhiḥ

03,155.051a hṛṣṭais tathā tāmarasarasāsavamadālasaiḥ

03,155.051c padmodaracyutarajaḥkiñjalkāruṇarañjitaiḥ

03,155.052a madhurasvarair madhukarair virutān kamalākarān

03,155.052c paśyantas te manoramyān gandhamādanasānuṣu

03,155.053a tathaiva padmaṣaṇḍaiś ca maṇḍiteṣu samantataḥ

03,155.053c śikhaṇḍinībhiḥ sahitāṃl latāmaṇḍapakeṣu ca

03,155.053e meghatūryaravoddāmamadanākulitān bhṛśam

03,155.054a kṛtvaiva kekāmadhuraṃ saṃgītamadhurasvaram

03,155.054c citrān kalāpān vistīrya savilāsān madālasān

03,155.054e mayūrān dadṛśuś citrān nṛtyato vanalāsakān

03,155.055a kāntābhiḥ sahitān anyān apaśyan ramataḥ sukham

03,155.055c vallīlatāsaṃkaṭeṣu kaṭakeṣu sthitāṃs tathā

03,155.056a kāṃś cic chakunajātāṃś ca viṭapeṣūtkaṭān api

03,155.056c kalāparacitāṭopān vicitramukuṭān iva

03,155.056e vivareṣu tarūṇāṃ ca muditān dadṛśuś ca te

03,155.057a sindhuvārān athoddāmān manmathasyeva tomarān

03,155.057c suvarṇakusumākīrṇān girīṇāṃ śikhareṣu ca

03,155.058a karṇikārān viracitān karṇapūrān ivottamān

03,155.058b*0792_01 tathā vanaspatībhāraṃ bhūribhārāsamadyutim

03,155.058b*0792_02 dadhantyaḥ saṃgatāś cārulatāpuṣpasamāgatāḥ

03,155.058c athāpaśyan kurabakān vanarājiṣu puṣpitān

03,155.058e kāmavaśyotsukakarān kāmasyeva śarotkarān

03,155.059a tathaiva vanarājīnām udārān racitān iva

03,155.059c virājamānāṃs te 'paśyaṃs tilakāṃs tilakān iva

03,155.060a tathānaṅgaśarākārān sahakārān manoramān

03,155.060c apaśyan bhramarārāvān mañjarībhir virājitān

03,155.061a hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpair dāvāgnisadṛśair api

03,155.061c lohitair añjanābhaiś ca vaiḍūryasadṛśair api

03,155.062a tathā śālāṃs tamālāṃś ca pāṭalyo bakulāni ca

03,155.062c mālā iva samāsaktāḥ śailānāṃ śikhareṣu ca

03,155.063a evaṃ krameṇa te vīrā vīkṣamāṇāḥ samantataḥ

03,155.063c gajasaṃghasamābādhaṃ siṃhavyāghrasamāyutam

03,155.064a śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānārāvanināditam

03,155.064c sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ gandhamādanasānuṣu

03,155.065a pītā bhāsvaravarṇābhā babhūvur vanarājayaḥ

03,155.065c nātra kaṇṭakinaḥ ke cin nātra ke cid apuṣpitāḥ

03,155.065e snigdhapatraphalā vṛkṣā gandhamādanasānuṣu

03,155.065f*0793_01 bhramarārāvamadhurā nalinīḥ phullapaṅkajāḥ

03,155.065f*0793_02 viloḍyamānāḥ paśyemāḥ karibhiḥ sakareṇubhiḥ

03,155.065f*0793_03 paśyemāṃ nalinīṃ cānyāṃ kamalotpalamālinīm

03,155.065f*0793_04 sragdharāṃ vigrahavatīṃ sākṣāc chriyam ivāparām

03,155.065f*0793_05 nānākusumagandhāḍhyās tasyemāḥ kānanottame

03,155.065f*0793_06 upagīyamānā bhramarai rājante vanarājayaḥ

03,155.066a vimalasphaṭikābhāni pāṇḍuracchadanair dvijaiḥ

03,155.066c rājahaṃsair upetāni sārasābhirutāni ca

03,155.066e sarāṃsi saritaḥ pārthāḥ paśyantaḥ śailasānuṣu

03,155.066f*0794_01 viviśuḥ kramaśo vīrā ananyaṃ śubhakānanam

03,155.066f*0794_02 paśyantī vividhān vṛkṣāṃs tatra kṛṣṇā manoharān

03,155.066f*0794_03 antikastham atha prītyā bhīmasenam uvāca ha

03,155.067a padmotpalavicitrāṇi sukhasparśajalāni ca

03,155.067c gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca

03,155.067d*0795_01 sarāṃsi ca manojñāni vṛkṣāṃś cātimanoramān

03,155.067d*0795_02 viviśuḥ pāṇḍavāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ

03,155.067d*0795_03 kamalotpalakahlārapuṇḍarīkasugandhinā

03,155.067d*0795_04 sevyamānā vane tasmin sukhasparśena vāyunā

03,155.067d*0795_05 tato yudhiṣṭhiro bhīmam āhedaṃ prītimad vacaḥ

03,155.067d*0796_01 aho śrīmad idaṃ bhīma gandhamādanakānanam

03,155.067e atīva vṛkṣā rājante puṣpitāḥ śailasānuṣu

03,155.068a ete cānye ca bahavas tatra kānanajā drumāḥ

03,155.068c latāś ca vividhākārāḥ patrapuṣpaphaloccayāḥ

03,155.068d*0797_01 bhānty ete puṣpavikacāḥ puṃskokilakulākulāḥ

03,155.069a yudhiṣṭhiras tu tān vṛkṣān paśyamāno nagottame

03,155.069c bhīmasenam idaṃ vākyam abravīn madhurākṣaram

03,155.070a paśya bhīma śubhān deśān devākrīḍān samantataḥ

03,155.070c amānuṣagatiṃ prāptāḥ saṃsiddhāḥ sma vṛkodara

03,155.071a latābhiś caiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapottamāḥ

03,155.071c saṃśliṣṭāḥ pārtha śobhante gandhamādanasānuṣu

03,155.072a śikhaṇḍinībhiś caratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍinām

03,155.072c nardatāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ bhīma parvatasānuṣu

03,155.073a cakorāḥ śatapatrāś ca mattakokilaśārikāḥ

03,155.073c patriṇaḥ puṣpitān etān saṃśliṣyanti mahādrumān

03,155.074a raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgragatā dvijāḥ

03,155.074c parasparam udīkṣante bahavo jīvajīvakāḥ

03,155.075a haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ

03,155.075c sārasāḥ pratidṛśyante śailaprasravaṇeṣv api

03,155.076a vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanonugāḥ

03,155.076c bhṛṅgarājopacakrāś ca lohapṛṣṭhāś ca patriṇaḥ

03,155.077a caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ

03,155.077c ete vaiḍūryavarṇābhaṃ kṣobhayanti mahat saraḥ

03,155.078a bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgāt paricyutāḥ

03,155.078c nānāprasravaṇebhyaś ca vāridhārāḥ patanty amūḥ

03,155.079a bhāskarābhaprabhā bhīma śāradābhraghanopamāḥ

03,155.079c śobhayanti mahāśailaṃ nānārajatadhātavaḥ

03,155.080a kva cid añjanavarṇābhāḥ kva cit kāñcanasaṃnibhāḥ

03,155.080c dhātavo haritālasya kva cid dhiṅgulakasya ca

03,155.081a manaḥśilāguhāś caiva saṃdhyābhranikaropamāḥ

03,155.081c śaśalohitavarṇābhāḥ kva cid gairikadhātavaḥ

03,155.082a sitāsitābhrapratimā bālasūryasamaprabhāḥ

03,155.082c ete bahuvidhāḥ śailaṃ śobhayanti mahāprabhāḥ

03,155.083a gandharvāḥ saha kāntābhir yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā

03,155.083c dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha

03,155.084a gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ

03,155.084c śrūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanoharaḥ

03,155.085a mahāgaṅgām udīkṣasva puṇyāṃ devanadīṃ śubhām

03,155.085c kalahaṃsagaṇair juṣṭām ṛṣikiṃnarasevitām

03,155.086a dhātubhiś ca saridbhiś ca kiṃnarair mṛgapakṣibhiḥ

03,155.086c gandharvair apsarobhiś ca kānanaiś ca manoramaiḥ

03,155.087a vyālaiś ca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ

03,155.087c upetaṃ paśya kaunteya śailarājam ariṃdama

03,155.088a te prītamanasaḥ śūrāḥ prāptā gatim anuttamām

03,155.088c nātṛpyan parvatendrasya darśanena paraṃtapāḥ

03,155.088d*0798_01 draupadyā sahitā vīrās taiś ca viprair mahātmabhiḥ

03,155.089a upetam atha mālyaiś ca phalavadbhiś ca pādapaiḥ

03,155.089c ārṣṭiṣeṇasya rājarṣer āśramaṃ dadṛśus tadā

03,155.090a tatas taṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamanisaṃtatam

03,155.090c pāragaṃ sarvadharmāṇām ārṣṭiṣeṇam upāgaman

03,156.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,156.001a yudhiṣṭhiras tam āsādya tapasā dagdhakilbiṣam

03,156.001c abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan

03,156.002a tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaś ca yamau cāpi yaśasvinau

03,156.002c śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire

03,156.003a tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ

03,156.003c yathānyāyam upākrāntas tam ṛṣiṃ saṃśitavratam

03,156.004a anvajānāt sa dharmajño munir divyena cakṣuṣā

03,156.004c pāṇḍoḥ putrān kuruśreṣṭhān āsyatām iti cābravīt

03,156.005a kurūṇām ṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ

03,156.005c saha bhrātṛbhir āsīnaṃ paryapṛcchad anāmayam

03,156.006a nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kaccid dharme ca vartase

03,156.006c matāpitroś ca te vṛttiḥ kaccit pārtha na sīdati

03,156.007a kaccit te guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāś ca pūjitāḥ

03,156.007c kaccin na kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu

03,156.008a sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kaccid dhātuṃ ca duṣkṛtam

03,156.008c yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase

03,156.009a yathārhaṃ mānitāḥ kaccit tvayā nandanti sādhavaḥ

03,156.009c vaneṣv api vasan kaccid dharmam evānuvartase

03,156.010a kaccid dhaumyas tvadācārair na pārtha paritapyate

03,156.010c dānadharmatapaḥśaucair ārjavena titikṣayā

03,156.011a pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccit pārthānuvartase

03,156.011c kaccid rājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava

03,156.012a sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ

03,156.012c pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca

03,156.013a kiṃ nv asya duṣkṛte 'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati

03,156.013c kiṃ cāsya sukṛte 'smābhiḥ prāptavyam iti śobhanam

03,156.014a pitā mātā tathaivāgnir gurur ātmā ca pañcamaḥ

03,156.014c yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāv ubhau jitau

03,156.014d*0798a_00 yudhiṣṭhira uvāca

03,156.014d*0798a_01 bhagavan nyāyyam āhaitad yathāvad dharmaniścayam

03,156.014d*0798a_02 yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate 'yaṃ vidhir mayā

03,156.015a abbhakṣā vāyubhakṣāś ca plavamānā vihāyasā

03,156.015c juṣante parvataśreṣṭham ṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu

03,156.016a kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparam anuvratāḥ

03,156.016c dṛśyante śailaśṛṅgasthās tathā kiṃpuruṣā nṛpa

03,156.017a arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca

03,156.017c dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

03,156.018a vidyādharagaṇāś caiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ

03,156.018c mahoragagaṇāś caiva suparṇāś coragādayaḥ

03,156.019a asya copari śailasya śrūyate parvasaṃdhiṣu

03,156.019c bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ

03,156.020a ihasthair eva tat sarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ

03,156.020c na kāryā vaḥ kathaṃ cit syāt tatrābhisaraṇe matiḥ

03,156.021a na cāpy ataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ

03,156.021c vihāro hy atra devānām amānuṣagatis tu sā

03,156.022a īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyam iha bhārata

03,156.022c dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ

03,156.023a abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira

03,156.023c gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate

03,156.024a cāpalād iha gacchantaṃ pārtha yānam ataḥ param

03,156.024c ayaḥśūlādibhir ghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana

03,156.025a apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ

03,156.025c iha vaiśravaṇas tāta parvasaṃdhiṣu dṛśyate

03,156.026a śikhare taṃ samāsīnam adhipaṃ sarvarakṣasām

03,156.026c prekṣante sarvabhūtāni bhānumantam ivoditam

03,156.027a devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca

03,156.027c gireḥ śikharam udyānam idaṃ bharatasattama

03,156.028a upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasaṃdhiṣu

03,156.028c gītasāmasvanas tāta śrūyate gandhamādane

03,156.029a etad evaṃvidhaṃ citram iha tāta yudhiṣṭhira

03,156.029c prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu

03,156.030a bhuñjānāḥ sarvabhojyāni rasavanti phalāni ca

03,156.030c vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvad arjunadarśanam

03,156.031a na tāta capalair bhāvyam iha prāptaiḥ kathaṃ cana

03,156.031b*0798b_01 capalaḥ sarvabhūtānāṃ dveṣyo bhavati mānavaḥ

03,156.031c uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca

03,156.031e tataḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi

03,157.001 janamejaya uvāca

03,157.001*0799_01 ārṣṭiṣeṇāśrame tasmin mama pūrvapitāmahāḥ

03,157.001a pāṇḍoḥ putrā mahātmānaḥ sarve divyaparākramāḥ

03,157.001c kiyantaṃ kālam avasan parvate gandhamādane

03,157.001d*0800_01 kiṃ cakrus tatra te vīrāḥ sarve 'tibalapauruṣāḥ

03,157.002a kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṃ mahātmanām

03,157.002c vasatāṃ lokavīrāṇām āsaṃs tad brūhi sattama

03,157.003a vistareṇa ca me śaṃsa bhīmasenaparākramam

03,157.003c yad yac cakre mahābāhus tasmin haimavate girau

03,157.003e na khalv āsīt punar yuddhaṃ tasya yakṣair dvijottama

03,157.003f*0801_01 dhanadādhyuṣite nityaṃ vasatas tasya parvate

03,157.004a kaccit samāgamas teṣām āsīd vaiśravaṇena ca

03,157.004c tatra hy āyāti dhanada ārṣṭiṣeṇo yathābravīt

03,157.005a etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana

03,157.005c na hi me śṛṇvatas tṛptir asti teṣāṃ viceṣṭitam

03,157.006 vaiśaṃpāyana uvāca

03,157.006a etad ātmahitaṃ śrutvā tasyāpratimatejasaḥ

03,157.006c śāsanaṃ satataṃ cakrus tathaiva bharatarṣabhāḥ

03,157.007a bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca

03,157.007c śuddhabāṇahatānāṃ ca mṛgāṇāṃ piśitāny api

03,157.008a medhyāni himavatpṛṣṭhe madhūni vividhāni ca

03,157.008c evaṃ te nyavasaṃs tatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ

03,157.009a tathā nivasatāṃ teṣāṃ pañcamaṃ varṣam abhyagāt

03,157.009c śṛṇvatāṃ lomaśoktāni vākyāni vividhāni ca

03,157.010a kṛtyakāla upasthāsya iti coktvā ghaṭotkacaḥ

03,157.010c rākṣasaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pūrvam eva gataḥ prabho

03,157.011a ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṃ vasatāṃ vai mahātmanām

03,157.011c agacchan bahavo māsāḥ paśyatāṃ mahad adbhutam

03,157.012a tais tatra ramamāṇaiś ca viharadbhiś ca pāṇḍavaiḥ

03,157.012c prītimanto mahābhāgā munayaś cāraṇās tathā

03,157.013a ājagmuḥ pāṇḍavān draṣṭuṃ siddhātmāno yatavratāḥ

03,157.013c tais taiḥ saha kathāś cakrur divyā bharatasattamāḥ

03,157.014a tataḥ katipayāhasya mahāhradanivāsinam

03,157.014c ṛddhimantaṃ mahānāgaṃ suparṇaḥ sahasāharat

03,157.015a prākampata mahāśailaḥ prāmṛdyanta mahādrumāḥ

03,157.015c dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavāś ca tad adbhutam

03,157.016a tataḥ śailottamasyāgrāt pāṇḍavān prati mārutaḥ

03,157.016c avahat sarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca

03,157.017a tatra puṣpāṇi divyāni suhṛdbhiḥ saha pāṇḍavāḥ

03,157.017c dadṛśuḥ pañca varṇāni draupadī ca yaśasvinī

03,157.018a bhīmasenaṃ tataḥ kṛṣṇā kāle vacanam abravīt

03,157.018c vivikte parvatoddeśe sukhāsīnaṃ mahābhujam

03,157.019a suparṇānilavegena śvasanena mahābalāt

03,157.019c pañcavarṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha

03,157.019d*0802_01 divyavarṇāni divyāni divyagandhavahāni ca

03,157.019d*0802_02 madayantīva gandhena mano me bharatarṣabha

03,157.019d*0802_03 yeṣāṃ tu darśanāt sparśāt saurabhyāc ca tathaiva ca

03,157.019d*0802_04 naśyatīva manoduḥkhaṃ mamedaṃ śatrutāpana

03,157.019d*0802_05 īdṛśaiḥ kusumair divyair divyagandhavahaiḥ śubhaiḥ

03,157.019d*0802_06 devatāny arcayitvāham iccheyaṃ saṃgamaṃ tvayā

03,157.019d*0802_07 idaṃ tu puruṣavyāghra viśeṣeṇāmbujaṃ śubham

03,157.019d*0802_08 gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ mama mānasavardhanam

03,157.019e pratyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ nadīm aśvarathāṃ prati

03,157.019f*0803_01 vāsudevasahāyena vāsudevapriyeṇa ca

03,157.020a khāṇḍave satyasaṃdhena bhrātrā tava nareśvara

03,157.020c gandharvoragarakṣāṃsi vāsavaś ca nivāritaḥ

03,157.020e hatā māyāvinaś cogrā dhanuḥ prāptaṃ ca gāṇḍivam

03,157.021a tavāpi sumahat tejo mahad bāhubalaṃ ca te

03,157.021c aviṣahyam anādhṛṣyaṃ śatakratubalopamam

03,157.022a tvadbāhubalavegena trāsitāḥ sarvarākṣasāḥ

03,157.022c hitvā śailaṃ prapadyantāṃ bhīmasena diśo daśa

03,157.023a tataḥ śailottamasyāgraṃ citramālyadharaṃ śivam

03,157.023c vyapetabhayasaṃmohāḥ paśyantu suhṛdas tava

03,157.023d*0804_01 sāśanaṃ satataṃ kuryus tathaiva bharatarṣabha

03,157.024a evaṃ praṇihitaṃ bhīma cirāt prabhṛti me manaḥ

03,157.024c draṣṭum icchāmi śailāgraṃ tvadbāhubalam āśritā

03,157.024d*0805_01 icchāmi ca naravyāghra puṣpaṃ pratyakṣam īdṛśam

03,157.024d*0805_02 ānīyamānaṃ kṣipraṃ vai tvayā bharatasattama

03,157.025a tataḥ kṣiptam ivātmānaṃ draupadyā sa paraṃtapaḥ

03,157.025c nāmṛṣyata mahābāhuḥ prahāram iva sadgavaḥ

03,157.026a siṃharṣabhagatiḥ śrīmān udāraḥ kanakaprabhaḥ

03,157.026c manasvī balavān dṛpto mānī śūraś ca pāṇḍavaḥ

03,157.027a lohitākṣaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ

03,157.027c siṃhadaṃṣṭro bṛhatskandhaḥ śālapota ivodgataḥ

03,157.028a mahātmā cārusarvāṅgaḥ kambugrīvo mahābhujaḥ

03,157.028c rukmapṛṣṭhaṃ dhanuḥ khaḍgaṃ tūṇāṃś cāpi parāmṛśat

03,157.029a kesarīva yathotsiktaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ

03,157.029c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī

03,157.030a taṃ mṛgendram ivāyāntaṃ prabhinnam iva vāraṇam

03,157.030c dadṛśuḥ sarvabhūtāni bāṇakhaḍgadhanurdharam

03,157.031a draupadyā vardhayan harṣaṃ gadām ādāya pāṇḍavaḥ

03,157.031c vyapetabhayasaṃmohaḥ śailarājaṃ samāviśat

03,157.032a na glānir na ca kātaryaṃ na vaiklavyaṃ na matsaraḥ

03,157.032c kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ

03,157.033a tad ekāyanam āsādya viṣamaṃ bhīmadarśanam

03,157.033c bahutālocchrayaṃ śṛṅgam āruroha mahābalaḥ

03,157.034a sa kiṃnaramahānāgamunigandharvarākṣasān

03,157.034c harṣayan parvatasyāgram āsasāda mahābalaḥ

03,157.035a tatra vaiśravaṇāvāsaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ

03,157.035c kāñcanaiḥ sphāṭikākārair veśmabhiḥ samalaṃkṛtam

03,157.035d*0806_01 prākāreṇa parikṣiptaṃ sauvarṇena samantataḥ

03,157.035d*0806_02 sarvaratnadyutimatā sarvodyānavatā tathā

03,157.035d*0806_03 śailād abhyucchrayavatā cayāṭṭālakaśobhinā

03,157.035d*0806_04 dvāratoraṇanirvyūhadhvajasaṃvāhaśobhinā

03,157.035d*0806_05 vilāsinībhir atyarthaṃ nṛtyantībhiḥ samantataḥ

03,157.035d*0806_06 vāyunā dhūyamānābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam

03,157.035d*0806_07 dhanuṣkoṭim avaṣṭabhya vakrabhāvena bāhunā

03,157.035d*0806_08 paśyamānaḥ sa khedena draviṇādhipateḥ puram

03,157.036a modayan sarvabhūtāni gandhamādanasaṃbhavaḥ

03,157.036c sarvagandhavahas tatra mārutaḥ susukho vavau

03,157.037a citrā vividhavarṇābhāś citramañjaridhāriṇaḥ

03,157.037c acintyā vividhās tatra drumāḥ paramaśobhanāḥ

03,157.038a ratnajālaparikṣiptaṃ citramālyadharaṃ śivam

03,157.038c rākṣasādhipateḥ sthānaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ

03,157.039a gadākhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ

03,157.039c bhīmaseno mahābāhus tasthau girir ivācalaḥ

03,157.040a tataḥ śaṅkham upādhmāsīd dviṣatāṃ lomaharṣaṇam

03,157.040c jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtāny amohayat

03,157.041a tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tam abhidudruvuḥ

03,157.041c yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ

03,157.042a gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ

03,157.042c pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ

03,157.043a tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata

03,157.043b*0807_01 saṃrabdhānāṃ mahāghoṣaṃ siṃhānām iva nardatām

03,157.043c taiḥ prayuktān mahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān

03,157.043e bhallair bhīmaḥ praciccheda bhīmavegatarais tataḥ

03,157.044a antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām

03,157.044c śarair vivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ

03,157.044d*0808_01 śoṇitasya tataḥ petur ghanānām iva bhārata

03,157.045a sā lohitamahāvṛṣṭir abhyavarṣan mahābalam

03,157.045c kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ

03,157.045d*0809_01 gadāparighapāṇīnāṃ rakṣasāṃ kāyasaṃbhavāḥ

03,157.046a bhīmabāhubalotsṛṣṭair bahudhā yakṣarakṣasām

03,157.046c vinikṛttāny adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca

03,157.047a pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam

03,157.047c dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryam abhragaṇair iva

03,157.048a sa raśmibhir ivādityaḥ śarair arinighātibhiḥ

03,157.048c sarvān ārchan mahābāhur balavān satyavikramaḥ

03,157.049a abhitarjayamānāś ca ruvantaś ca mahāravān

03,157.049c na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ

03,157.050a te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ

03,157.050c bhīmam ārtasvaraṃ cakrur viprakīrṇamahāyudhāḥ

03,157.051a utsṛjya te gadāśūlān asiśaktiparaśvadhān

03,157.051c dakṣiṇāṃ diśam ājagmus trāsitā dṛḍhadhanvanā

03,157.052a tatra śūlagadāpāṇir vyūḍhorasko mahābhujaḥ

03,157.052c sakhā vaiśravaṇasyāsīn maṇimān nāma rākṣasaḥ

03,157.053a adarśayad adhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ

03,157.053c sa tān dṛṣṭvā parāvṛttān smayamāna ivābravīt

03,157.054a ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ

03,157.054c prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram

03,157.055a evam ābhāṣya tān sarvān nyavartata sa rākṣasaḥ

03,157.055c śaktiśūlagadāpāṇir abhyadhāvac ca pāṇḍavam

03,157.056a tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam

03,157.056c vatsadantais tribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat

03,157.057a maṇimān api saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām

03,157.057c prāhiṇod bhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ

03,157.058a vidyudrūpāṃ mahāghorām ākāśe mahatīṃ gadām

03,157.058c śarair bahubhir abhyarchad bhīmasenaḥ śilāśitaiḥ

03,157.059a pratyahanyanta te sarve gadām āsādya sāyakāḥ

03,157.059c na vegaṃ dhārayām āsur gadāvegasya vegitāḥ

03,157.060a gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān

03,157.060c vyaṃsayām āsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ

03,157.061a tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm

03,157.061c tasminn evāntare dhīmān prajahārātha rākṣasaḥ

03,157.062a sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam

03,157.062c sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi

03,157.063a so 'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ

03,157.063c gadāṃ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ

03,157.063d*0810_01 rukmapaṭṭapinaddhāṃ tāṃ śatrūṇāṃ bhayavardhinīm

03,157.064a tāṃ pragṛhyonnadan bhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadām

03,157.064c tarasā so 'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalam

03,157.065a dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ pragṛhya maṇimān api

03,157.065c prāhiṇod bhīmasenāya vegena mahatā nadan

03,157.066a bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ

03,157.066c abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmān iva pannagam

03,157.067a so 'ntarikṣam abhiplutya vidhūya sahasā gadām

03,157.067c pracikṣepa mahābāhur vinadya raṇamūrdhani

03,157.067d*0811_01 tatas taṃ gadayā bhīmo maṇimantaṃ niśācaraḥ

03,157.067d*0811_02 jaghāna sahasā mūrdhni sa papāta mamāra ca

03,157.068a sendrāśanir ivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā

03,157.068c hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha

03,157.069a taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitam

03,157.069c dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patim

03,157.070a taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ

03,157.070c bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācīṃ diśaṃ prati

03,158.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,158.001a śrutvā bahuvidhaiḥ śabdair nādyamānā girer guhāḥ

03,158.001c ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāv ubhāv api

03,158.002a dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāś ca sarve ca suhṛdas tathā

03,158.002c bhīmasenam apaśyantaḥ sarve vimanaso 'bhavan

03,158.003a draupadīm ārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ

03,158.003c sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailam āruruhus tadā

03,158.004a tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ

03,158.004c dadṛśus te maheṣvāsā bhīmasenam ariṃdamam

03,158.005a sphurataś ca mahākāyān gatasattvāṃś ca rākṣasān

03,158.005c mahābalān mahāghorān bhīmasenena pātitān

03,158.006a śuśubhe sa mahābāhur gadākhaḍgadhanurdharaḥ

03,158.006c nihatya samare sarvān dānavān maghavān iva

03,158.007a tatas te samatikramya pariṣvajya vṛkodaram

03,158.007c tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatim anuttamām

03,158.008a taiś caturbhir maheṣvāsair giriśṛṅgam aśobhata

03,158.008c lokapālair mahābhāgair divaṃ devavarair iva

03,158.009a kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃś ca nipātitān

03,158.009c bhrātā bhrātaram āsīnam abhyabhāṣata pāṇḍavam

03,158.010a sāhasād yadi vā mohād bhīma pāpam idaṃ kṛtam

03,158.010c naitat te sadṛśaṃ vīra muner iva mṛṣāvacaḥ

03,158.011a rājadviṣṭaṃ na kartavyam iti dharmavido viduḥ

03,158.011c tridaśānām idaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam

03,158.012a arthadharmāv anādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ

03,158.012c karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam

03,158.012d*0812_01 karmaṇāṃ pārtha sarveṣāṃ na pāpāt parimucyate

03,158.012d*0813_01 sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānām api cāpriyam

03,158.012e punar evaṃ na kartavyaṃ mama ced icchasi priyam

03,158.013a evam uktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaram acyutam

03,158.013b*0814_01 bhīmasenaṃ mahābāhum apradhṛṣyaparākramam

03,158.013c arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,158.013e virarāma mahātejās tam evārthaṃ vicintayan

03,158.014a tatas tu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ

03,158.014c sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati

03,158.015a te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam

03,158.015c bhīmam ārtasvaraṃ cakrur bhīmasenabhayārditāḥ

03,158.016a nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ

03,158.016c prakīrṇamūrdhajā rājan yakṣādhipatim abruvan

03,158.017a gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ

03,158.017c rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ

03,158.018a pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara

03,158.018c ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ

03,158.019a pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa

03,158.019c śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ

03,158.020a labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃs te sakhā hataḥ

03,158.020c mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yad anantaram

03,158.021a sa tac chrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ

03,158.021c kopasaṃraktanayanaḥ katham ity abravīd vacaḥ

03,158.022a dvitīyam aparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ

03,158.022c cukrodha yakṣādhipatir yujyatām iti cābravīt

03,158.023a athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭam ivocchritam

03,158.023c hayaiḥ saṃyojayām āsur gāndharvair uttamaṃ ratham

03,158.024a tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ

03,158.024c tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ

03,158.025a śobhamānā rathe yuktās tariṣyanta ivāśugāḥ

03,158.025b*0815_01 tatas te tu mahāyakṣāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā dhaneśvaram

03,158.025c harṣayām āsur anyonyam iṅgitair vijayāvahaiḥ

03,158.026a sa tam āsthāya bhagavān rājarājo mahāratham

03,158.026c prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ

03,158.027a taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam

03,158.027b*0816_01 anujagmur mahātmānaṃ dhanadaṃ ghoradarśanāḥ

03,158.027c raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ

03,158.028a sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ

03,158.028c javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire

03,158.028d*0817_01 gandhamādanam ājagmuḥ prakarṣantam ivāmbaram

03,158.028d*0817_02 tat kesarimahājālaṃ dhanādhipatipālitam

03,158.028d*0818_01 ramyaṃ caiva gireḥ śṛṅgam āsedur yatra pāṇḍavāḥ

03,158.029a taṃ mahāntam upāyāntaṃ dhaneśvaram upāntike

03,158.029c dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam

03,158.030a kuberas tu mahāsattvān pāṇḍoḥ putrān mahārathān

03,158.030c āttakārmukanistriṃśān dṛṣṭvā prīto 'bhavat tadā

03,158.030d*0819_01 sarve ceme naravyāghrāḥ puraṃdarasamaujasaḥ

03,158.030d*0820_01 devakāryaṃ cikīrṣan sa hṛdayena tutoṣa ha

03,158.031a te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ

03,158.031c tasthus teṣāṃ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ

03,158.032a tatas taṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavān prati bhārata

03,158.032c samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ

03,158.033a pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum

03,158.033c nakulaḥ sahadevaś ca dharmaputraś ca dharmavit

03,158.034a aparāddham ivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ

03,158.034c tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram

03,158.035a śayyāsanavaraṃ śrīmat puṣpakaṃ viśvakarmaṇā

03,158.035c vihitaṃ citraparyantam ātiṣṭhata dhanādhipaḥ

03,158.036a tam āsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ

03,158.036c upopaviviśur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ

03,158.037a śataśaś cāpi gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ

03,158.037c parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum

03,158.038a kāñcanīṃ śirasā bibhrad bhīmasenaḥ srajaṃ śubhām

03,158.038c bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇir udaikṣata dhanādhipam

03,158.039a na bhīr bhīmasya na glānir vikṣatasyāpi rākṣasaiḥ

03,158.039c āsīt tasyām avasthāyāṃ kuberam api paśyataḥ

03,158.040a ādadānaṃ śitān bāṇān yoddhukāmam avasthitam

03,158.040c dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutam abravīn naravāhanaḥ

03,158.041a vidus tvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam

03,158.041c nirbhayaś cāpi śailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ

03,158.042a na ca manyus tvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava

03,158.042c kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittam anujas tava

03,158.043a vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṃ yad idaṃ kṛtam

03,158.043c dṛṣṭaś cāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśo yakṣarakṣasām

03,158.044a na bhīmasene kopo me prīto 'smi bharatarṣabha

03,158.044c karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭir abhūt purā

03,158.045a evam uktvā tu rājānaṃ bhīmasenam abhāṣata

03,158.045c naitan manasi me tāta vartate kurusattama

03,158.045e yad idaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavān asi

03,158.046a mām anādṛtya devāṃś ca vināśaṃ yakṣarakṣasām

03,158.046c svabāhubalam āśritya tenāhaṃ prītimāṃs tvayi

03,158.046e śāpād asmi vinirmukto ghorād adya vṛkodara

03,158.047a ahaṃ pūrvam agastyena kruddhena paramarṣiṇā

03,158.047c śapto 'parādhe kasmiṃś cit tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā

03,158.048a dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana

03,158.048c na tavātrāparādho 'sti kathaṃ cid api śatruhan

03,158.049 yudhiṣṭhira uvāca

03,158.049a kathaṃ śapto 'si bhagavann agastyena mahātmanā

03,158.049c śrotum icchāmy ahaṃ deva tavaitac chāpakāraṇam

03,158.050a idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yat krodhāt tasya dhīmataḥ

03,158.050c tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ

03,158.051 vaiśravaṇa uvāca

03,158.051a devatānām abhūn mantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara

03,158.051c vṛtas tatrāham agamaṃ mahāpadmaśatais tribhiḥ

03,158.051e yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām

03,158.052a adhvany aham athāpaśyam agastyam ṛṣisattamam

03,158.052c ugraṃ tapas tapasyantaṃ yamunātīram āśritam

03,158.052e nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam

03,158.053a tam ūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam

03,158.053c tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanam ivaidhitam

03,158.054a rākṣasādhipatiḥ śrīmān maṇimān nāma me sakhā

03,158.054c maurkhyād ajñānabhāvāc ca darpān mohāc ca bhārata

03,158.054e nyaṣṭhīvad ākāśagato maharṣes tasya mūrdhani

03,158.055a sa kopān mām uvācedaṃ diśaḥ sarvā dahann iva

03,158.055c mām avajñāya duṣṭātmā yasmād eṣa sakhā tava

03,158.056a dharṣaṇāṃ kṛtavān etāṃ paśyatas te dhaneśvara

03,158.056c tasmāt sahaibhiḥ sainyais te vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt

03,158.057a tvaṃ cāpy ebhir hataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate

03,158.057c tam eva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣād vipramokṣyase

03,158.058a sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam

03,158.058c na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te ''jñāṃ kariṣyati

03,158.059a eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāk tasmād ṛṣisattamāt

03,158.059c sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ

03,159.001 vaiśravaṇa uvāca

03,159.001a yudhiṣṭhira dhṛtir dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ

03,159.001c lokatantravidhānānām eṣa pañcavidho vidhiḥ

03,159.002a dhṛtimantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata

03,159.002c parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge 'bhavan

03,159.003a dhṛtimān deśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit

03,159.003c kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīm anuśāsti vai

03,159.004a ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu

03,159.004c sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim

03,159.005a deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam

03,159.005c saṃprāptas tridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha

03,159.005d*0821_01 yas tu kevalasaṃrambhāt prapātaṃ na nirīkṣate

03,159.006a pāpātmā pāpabuddhir yaḥ pāpam evānuvartate

03,159.006c karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati

03,159.007a akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇām aviśeṣavit

03,159.007c vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati

03,159.008a sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām

03,159.008c sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ

03,159.009a adharmajño 'valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ

03,159.009c nirbhayo bhīmaseno 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha

03,159.009d*0822_01 tac chrutvā dhanado vākyaṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam

03,159.009d*0822_02 utthāya sa ha taiḥ sārdhaṃ calitas tatkṣaṇād vṛtam

03,159.009d*0822_03 kuberaḥ prāpya rājānaṃ yudhiṣṭhiram abhāṣata

03,159.010a ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ prāpya bhūyas tvam āśramam

03,159.010c tāmisraṃ prathamaṃ pakṣaṃ vītaśokabhayo vasa

03,159.011a alakāḥ saha gandharvair yakṣaiś ca saha rākṣasaiḥ

03,159.011c manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ

03,159.011e rakṣantu tvā mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ

03,159.012a sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhann iha śaile vṛkodaraḥ

03,159.012c vāryatāṃ sādhv ayaṃ rājaṃs tvayā dharmabhṛtāṃ vara

03,159.013a itaḥ paraṃ ca rājendra drakṣyanti vanagocarāḥ

03,159.013c upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ

03,159.014a tathaiva cānnapānāni svādūni ca bahūni ca

03,159.014c upasthāsyanti vo gṛhya matpreṣyāḥ puruṣarṣabha

03,159.015a yathā jiṣṇur mahendrasya yathā vāyor vṛkodaraḥ

03,159.015c dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ

03,159.016a ātmajāv ātmasaṃpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ

03,159.016c rakṣyās tadvan mamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira

03,159.017a arthatattvavibhāgajñaḥ sarvadharmaviśeṣavit

03,159.017c bhīmasenād avarajaḥ phalgunaḥ kuśalī divi

03,159.018a yāḥ kāś cana matā lokeṣv agryāḥ paramasaṃpadaḥ

03,159.018c janmaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitās tāta dhanaṃjaye

03,159.019a damo dānaṃ balaṃ buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam

03,159.019c etāny api mahāsattve sthitāny amitatejasi

03,159.020a na mohāt kurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam

03,159.020c na pārthasya mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu

03,159.021a sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ

03,159.021c mānitaḥ kurute 'strāṇi śakrasadmani bhārata

03,159.022a yo 'sau sarvān mahīpālān dharmeṇa vaśam ānayat

03,159.022c sa śaṃtanur mahātejāḥ pitus tava pitāmahaḥ

03,159.022e prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā

03,159.023a samyak cāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ

03,159.023c pitṝn devāṃs tathā viprān pūjayitvā mahāyaśāḥ

03,159.023e sapta mukhyān mahāmedhān āharad yamunāṃ prati

03,159.024a adhirājaḥ sa rājaṃs tvāṃ śaṃtanuḥ prapitāmahaḥ

03,159.024c svargajic chakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati

03,159.025 vaiśaṃpāyana uvāca

03,159.025*0823_01 etac chrutvā tu vacanaṃ dhanadena prabhāṣitam

03,159.025*0823_02 pāṇḍavāś ca tatas tena babhūvuḥ saṃpraharṣitāḥ

03,159.025a tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuś ca bharatarṣabha

03,159.025c prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ

03,159.026a tato 'bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam

03,159.026c mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ

03,159.026d*0824_01 vibhavas tāta śailāgre vasānaḥ saha bandhubhiḥ

03,159.026d*0824_02 suparṇapitṛdevānāṃ satataṃ mānakṛd bhava

03,159.026d*0824_03 ṛjuṃ paśyata mā vakraṃ satyaṃ vadata mānṛtam

03,159.026d*0824_04 dīrghaṃ paśyata mā hrasvaṃ paraṃ paśyata māparam

03,159.027a sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ

03,159.027c kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ

03,159.028a śīghram eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ

03,159.028c sākṣān maghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ

03,159.029a evam uttamakarmāṇam anuśiṣya yudhiṣṭhiram

03,159.029c astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ

03,159.030a taṃ paristomasaṃkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ

03,159.030c yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ

03,159.031a pakṣiṇām iva nirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati

03,159.031c babhūva paramāśvānām airāvatapathe yatām

03,159.032a te jagmus tūrṇam ākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ

03,159.032c prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam

03,159.033a tatas tāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām

03,159.033c apākṛṣyanta śailāgrād dhanādhipatiśāsanāt

03,159.034a teṣāṃ hi śāpakālo 'sau kṛto 'gastyena dhīmatā

03,159.034c samare nihatās tasmāt sarve maṇimatā saha

03,159.035a pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṃ kṣapām

03,159.035c sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ

03,160.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,160.001a tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama

03,160.001c ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata

03,160.002a te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha

03,160.002c tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan

03,160.002d*0825_01 ārṣṭiṣeṇaḥ pariṣvajya putravad bharatarṣabhān

03,160.003a tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare

03,160.003c prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt

03,160.004a asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati

03,160.004c śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate

03,160.005a indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ

03,160.005c parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām

03,160.006a etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca

03,160.006c ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ

03,160.007a ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ

03,160.007c ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ

03,160.008a yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ

03,160.008c pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam

03,160.009a etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam

03,160.009c pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam

03,160.010a yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati

03,160.010c astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ

03,160.011a etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim

03,160.011c āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati

03,160.012a udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān

03,160.012c mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ

03,160.013a yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ

03,160.013c bhūtātmā visṛjan sarvaṃ yat kiṃ cij jaṅgamāgamam

03,160.014a yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān

03,160.014c teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam

03,160.015a atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca

03,160.015c sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā

03,160.016a deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam

03,160.016c yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ

03,160.017a yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam

03,160.017c anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param

03,160.018a brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṃ sthānaṃ prakāśate

03,160.018c devāś ca yatnāt paśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam

03,160.019a atyarkānaladīptaṃ tat sthānaṃ viṣṇor mahātmanaḥ

03,160.019c svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ

03,160.019d*0826_01 prācyāṃ nārāyaṇasthānaṃ merāvativirājate

03,160.019d*0827_01 yatra bhūteśvaras tāta sarvaprakṛtir ātmabhūḥ

03,160.019d*0827_02 bhāsayan sarvabhūtāni suśriyābhivirājate

03,160.019d*0827_03 nātra brahmarṣayas tāta kuta eva maharṣayaḥ

03,160.019d*0827_04 prāpnuvanti gatiṃ hy etāṃ yatīnāṃ kurusattama

03,160.020a tad vai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca

03,160.020c svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate

03,160.021a yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim

03,160.021c pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ

03,160.022a yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ

03,160.022c tatra gatvā punar nemaṃ lokam āyānti bhārata

03,160.022d*0828_01 svayaṃbhuvaṃ mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam

03,160.023a sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam

03,160.023c īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira

03,160.023d*0829_01 enaṃ tvaharahar meruṃ sūryācandramasau dhruvam

03,160.023d*0829_02 pradakṣiṇam upāvṛttau kurutaḥ kurusattama

03,160.023d*0829_03 jyotīṃṣi cāpy aśeṣeṇa sarvāṇy anagha sarvataḥ

03,160.023d*0829_04 pariyānti mahārāja girirājaṃ pradakṣiṇam

03,160.024a etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api

03,160.024c kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam

03,160.025a astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ

03,160.025c udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ

03,160.026a sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava

03,160.026c prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ

03,160.027a sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu

03,160.027c tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati

03,160.028a evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ

03,160.028b*0830_01 somaś ca vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu

03,160.028c bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram

03,160.029a tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat

03,160.029c mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate

03,160.030a sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam

03,160.030c tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati

03,160.031a sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā

03,160.031c tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ

03,160.032a tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān

03,160.032c prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate

03,160.033a evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān

03,160.033c punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ

03,160.034a vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān

03,160.034c vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate

03,160.035a evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ

03,160.035c prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate

03,160.036a saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava

03,160.036c ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ

03,160.037a vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata

03,160.037c ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ

03,161.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,161.001a tasmin nagendre vasatāṃ tu teṣāṃ; mahātmanāṃ sadvratam āsthitānām

03,161.001c ratiḥ pramodaś ca babhūva teṣām; ākāṅkṣatāṃ darśanam arjunasya

03,161.002a tān vīryayuktān suviśuddhasattvāṃs; tejasvinaḥ satyadhṛtipradhānān

03,161.002c saṃprīyamāṇā bahavo 'bhijagmur; gandharvasaṃghāś ca maharṣayaś ca

03,161.003a taṃ pādapaiḥ puṣpadharair upetaṃ; nagottamaṃ prāpya mahārathānām

03,161.003c manaḥprasādaḥ paramo babhūva; yathā divaṃ prāpya marudgaṇānām

03,161.004a mayūrahaṃsasvananāditāni; puṣpopakīrṇāni mahācalasya

03,161.004c śṛṅgāṇi sānūni ca paśyamānā; gireḥ paraṃ harṣam avāpya tasthuḥ

03,161.005a sākṣāt kubereṇa kṛtāś ca tasmin; nagottame saṃvṛtakūlarodhasaḥ

03,161.005c kādambakāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ; padmākulāḥ puṣkariṇīr apaśyan

03,161.006a krīḍāpradeśāṃś ca samṛddharūpān; sucitramālyāvṛtajātaśobhān

03,161.006c maṇipravekān sumanoharāṃś ca; yathā bhaveyur dhanadasya rājñaḥ

03,161.007a anekavarṇaiś ca sugandhibhiś ca; mahādrumaiḥ saṃtatam abhramālibhiḥ

03,161.007c tapaḥpradhānāḥ satataṃ carantaḥ; śṛṅgaṃ gireś cintayituṃ na śekuḥ

03,161.008a svatejasā tasya nagottamasya; mahauṣadhīnāṃ ca tathā prabhāvāt

03,161.008c vibhaktabhāvo na babhūva kaś cid; aharniśānāṃ puruṣapravīra

03,161.009a yam āsthitaḥ sthāvarajaṅgamāni; vibhāvasur bhāvayate 'mitaujāḥ

03,161.009c tasyodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrās; tatra sthitās te dadṛśur nṛsiṃhāḥ

03,161.010a raves tamisrāgamanirgamāṃs te; tathodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāḥ

03,161.010c samāvṛtāḥ prekṣya tamonudasya; gabhastijālaiḥ pradiśo diśaś ca

03,161.011a svādhyāyavantaḥ satatakriyāś ca; dharmapradhānāś ca śucivratāś ca

03,161.011c satye sthitās tasya mahārathasya; satyavratasyāgamanapratīkṣāḥ

03,161.012a ihaiva harṣo 'stu samāgatānāṃ; kṣipraṃ kṛtāstreṇa dhanaṃjayena

03,161.012c iti bruvantaḥ paramāśiṣas te; pārthās tapoyogaparā babhūvuḥ

03,161.013a dṛṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni; kirīṭinaṃ cintayatām abhīkṣṇam

03,161.013c babhūva rātrir divasaś ca teṣāṃ; saṃvatsareṇaiva samānarūpaḥ

03,161.014a yadaiva dhaumyānumate mahātmā; kṛtvā jaṭāḥ pravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ

03,161.014c tadaiva teṣāṃ na babhūva harṣaḥ; kuto ratis tadgatamānasānām

03,161.015a bhrātur niyogāt tu yudhiṣṭhirasya; vanād asau vāraṇamattagāmī

03,161.015c yat kāmyakāt pravrajitaḥ sa jiṣṇus; tadaiva te śokahatā babhūvuḥ

03,161.015d*0831_01 saṃtyajya kāmān pravrajitās tadaiva

03,161.015d*0831_02 pārthās tadā śokaparā babhūvuḥ

03,161.016a tathā tu taṃ cintayatāṃ sitāśvam; astrārthinaṃ vāsavam abhyupetam

03,161.016c māso 'tha kṛcchreṇa tadā vyatītas; tasmin nage bhārata bhāratānām

03,161.016d*0832_01 uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣaniveśane

03,161.016d*0832_02 avāpya divyāny astrāṇi sarvāṇi vibudheśvarāt

03,161.016d*0832_03 āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam

03,161.016d*0832_04 aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ

03,161.016d*0832_05 yamasya dhātuḥ savitus tvaṣṭur vaiśravaṇasya ca

03,161.016d*0832_06 tāni prāpya sahasrākṣād abhivādya śatakratum

03,161.016d*0832_07 anujñātas tadā tena kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

03,161.016d*0832_08 āgacchad arjunaḥ prītaḥ prahṛṣṭo gandhamādanam

03,161.017a tataḥ kadā cid dharisaṃprayuktaṃ; mahendravāhaṃ sahasopayātam

03,161.017c vidyutprabhaṃ prekṣya mahārathānāṃ; harṣo 'rjunaṃ cintayatāṃ babhūva

03,161.018a sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṃ; prakāśayan mātalisaṃgṛhītaḥ

03,161.018c babhau maholkeva ghanāntarasthā; śikheva cāgner jvalitā vidhūmā

03,161.019a tam āsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī; sragvī varāṇy ābharaṇāni bibhrat

03,161.019c dhanaṃjayo vajradharaprabhāvaḥ; śriyā jvalan parvatam ājagāma

03,161.020a sa śailam āsādya kirīṭamālī; mahendravāhād avaruhya tasmāt

03,161.020c dhaumyasya pādāv abhivādya pūrvam; ajātaśatros tadanantaraṃ ca

03,161.021a vṛkodarasyāpi vavanda pādau; mādrīsutābhyām abhivāditaś ca

03,161.021c sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ; prahvo 'bhavad bhrātur upahvare saḥ

03,161.022a babhūva teṣāṃ paramaḥ praharṣas; tenāprameyeṇa samāgatānām

03,161.022c sa cāpi tān prekṣya kirīṭamālī; nananda rājānam abhipraśaṃsan

03,161.023a yam āsthitaḥ sapta jaghāna pūgān; diteḥ sutānāṃ namucer nihantā

03,161.023c tam indravāhaṃ samupetya pārthāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ

03,161.024a te mātaleś cakrur atīva hṛṣṭāḥ; satkāram agryaṃ surarājatulyam

03,161.024c sarvaṃ yathāvac ca divaukasas tān; papracchur enaṃ kururājaputrāḥ

03,161.025a tān apy asau mātalir abhyanandat; piteva putrān anuśiṣya cainān

03,161.025c yayau rathenāpratimaprabheṇa; punaḥ sakāśaṃ tridiveśvarasya

03,161.026a gate tu tasmin varadevavāhe; śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī

03,161.026b*0833_01 sākṣāt sahasrākṣa iva pratītaḥ

03,161.026b*0833_02 śrīmān svadehād avamucya jiṣṇuḥ

03,161.026c śakreṇa dattāni dadau mahātmā; mahādhanāny uttamarūpavanti

03,161.026e divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni; prītaḥ priyāyai sutasomamātre

03,161.027a tataḥ sa teṣāṃ kurupuṃgavānāṃ; teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇām

03,161.027c viprarṣabhāṇām upaviśya madhye; sarvaṃ yathāvat kathayāṃ babhūva

03,161.027d*0834_01 devais tu dattā hi yathāstramukhyāḥ

03,161.027d*0834_02 prakhyāpayad valkalacīravāsāḥ

03,161.028a evaṃ mayāstrāṇy upaśikṣitāni; śakrāc ca vātāc ca śivāc ca sākṣāt

03,161.028c tathaiva śīlena samādhinā ca; prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ

03,161.029a saṃkṣepato vai sa viśuddhakarmā; tebhyaḥ samākhyāya divi praveśam

03,161.029c mādrīsutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī; suṣvāpa tām āvasatiṃ pratītaḥ

03,162.000*0835_01 tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,162.000*0835_02 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair avandata dhanaṃjayaḥ

03,162.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,162.001a etasminn eva kāle tu sarvavāditranisvanaḥ

03,162.001c babhūva tumulaḥ śabdas tv antarikṣe divaukasām

03,162.002a rathanemisvanaś caiva ghaṇṭāśabdaś ca bhārata

03,162.002c pṛthag vyālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ

03,162.002d*0836_01 ravonmukhās te saṃprekṣya prīyamāṇāḥ kurūdvahāḥ

03,162.002d*0836_02 marudbhir anvitaṃ śakram āpatantaṃ vihāyasā

03,162.003a taṃ samantād anuyayur gandharvāpsarasas tathā

03,162.003c vimānaiḥ sūryasaṃkāśair devarājam ariṃdamam

03,162.004a tataḥ sa haribhir yuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam

03,162.004c meghanādinam āruhya śriyā paramayā jvalan

03,162.005a pārthān abhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ

03,162.005c āgatya ca sahasrākṣo rathād avaruroha vai

03,162.006a taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,162.006c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān devarājam upāgamat

03,162.007a pūjayām āsa caivātha vidhivad bhūridakṣiṇaḥ

03,162.007c yathārham amitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

03,162.008a dhanaṃjayaś ca tejasvī praṇipatya puraṃdaram

03,162.008c bhṛtyavat praṇatas tasthau devarājasamīpataḥ

03,162.009a āpyāyata mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,162.009c dhanaṃjayam abhiprekṣya vinītaṃ sthitam antike

03,162.010a jaṭilaṃ devarājasya tapoyuktam akalmaṣam

03,162.010c harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāt

03,162.010d*0837_01 babhūva paramaprīto devarājaṃ ca pūjayan

03,162.011a taṃ tathādīnamanasaṃ rājānaṃ harṣasaṃplutam

03,162.011c uvāca vacanaṃ dhīmān devarājaḥ puraṃdaraḥ

03,162.012a tvam imāṃ pṛthivīṃ rājan praśāsiṣyasi pāṇḍava

03,162.012c svasti prāpnuhi kaunteya kāmyakaṃ punar āśramam

03,162.013a astrāṇi labdhāni ca pāṇḍavena; sarvāṇi mattaḥ prayatena rājan

03,162.013c kṛtapriyaś cāsmi dhanaṃjayena; jetuṃ na śakyas tribhir eṣa lokaiḥ

03,162.014a evam uktvā sahasrākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

03,162.014c jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

03,162.015a dhaneśvaragṛhasthānāṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam

03,162.015c śakreṇa ya imaṃ vidvān adhīyīta samāhitaḥ

03,162.016a saṃvatsaraṃ brahmacārī niyataḥ saṃśitavrataḥ

03,162.016c sa jīveta nirābādhaḥ susukhī śaradāṃ śatam

03,163.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,163.001a yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ

03,163.001c kṛṣṇayā caiva bībhatsur dharmaputram apūjayat

03,163.002a abhivādayamānaṃ tu mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam

03,163.002c harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo 'rjunam abravīt

03,163.003a katham arjuna kālo 'yaṃ svarge vyatigatas tava

03,163.003c kathaṃ cāstrāṇy avāptāni devarājaś ca toṣitaḥ

03,163.004a samyag vā te gṛhītāni kaccid astrāṇi bhārata

03,163.004c kaccit surādhipaḥ prīto rudraś cāstrāṇy adāt tava

03,163.005a yathā dṛṣṭaś ca te śakro bhagavān vā pinākadhṛk

03,163.005c yathā cāstrāṇy avāptāni yathā cārādhitaś ca te

03,163.006a yathoktavāṃs tvāṃ bhagavāñ śatakratur ariṃdama

03,163.006c kṛtapriyas tvayāsmīti tac ca te kiṃ priyaṃ kṛtam

03,163.006e etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute

03,163.007a yathā tuṣṭo mahādevo devarājaś ca te 'nagha

03,163.007c yac cāpi vajrapāṇes te priyaṃ kṛtam ariṃdama

03,163.007e etad ākhyāhi me sarvam akhilena dhanaṃjaya

03,163.008 arjuna uvāca

03,163.008a śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān

03,163.008c śatakratum ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram

03,163.009a vidyām adhītya tāṃ rājaṃs tvayoktām arimardana

03,163.009c bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam

03,163.010a bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ

03,163.010c ekarātroṣitaḥ kaṃ cid apaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi

03,163.011a sa mām apṛcchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me

03,163.011c tasmā avitathaṃ sarvam abruvaṃ kurunandana

03,163.012a sa tathyaṃ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama

03,163.012c apūjayata māṃ rājan prītimāṃś cābhavan mayi

03,163.013a tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata

03,163.013c tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam

03,163.014a tato 'haṃ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram

03,163.014c tapo 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ

03,163.015a dvitīyaś cāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ

03,163.015c nirāhāras tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana

03,163.016a ūrdhvabāhuś caturthaṃ tu māsam asmi sthitas tadā

03,163.016c na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat

03,163.017a caturthe samabhikrānte prathame divase gate

03,163.017c varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpam upāgamat

03,163.018a nighnan prothena pṛthivīṃ vilikhaṃś caraṇair api

03,163.018c saṃmārjañ jaṭhareṇorvīṃ vivartaṃś ca muhur muhuḥ

03,163.019a anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahat kairātasaṃsthitam

03,163.019c dhanurbāṇāsimat prāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā

03,163.020a tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī

03,163.020c atāḍayaṃ śareṇātha tad bhūtaṃ lomaharṣaṇam

03,163.021a yugapat tat kirātaś ca vikṛṣya balavad dhanuḥ

03,163.021c abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayann iva me manaḥ

03,163.022a sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ

03,163.022c mṛgayādharmam utsṛjya kimarthaṃ tāḍitas tvayā

03,163.023a eṣa te niśitair bāṇair darpaṃ hanmi sthiro bhava

03,163.023c sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata

03,163.024a tato girim ivātyartham āvṛṇon māṃ mahāśaraiḥ

03,163.024c taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram

03,163.025a tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ

03,163.025c pratyavidhyam ahaṃ taṃ tu vajrair iva śiloccayam

03,163.026a tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā

03,163.026c tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam

03,163.027a punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata

03,163.027c adṛśyanta mahārāja tāny ahaṃ vyadhamaṃ punaḥ

03,163.028a aṇur bṛhacchirā bhūtvā bṛhac cāṇuśirāḥ punaḥ

03,163.028c ekībhūtas tadā rājan so 'bhyavartata māṃ yudhi

03,163.029a yadābhibhavituṃ bāṇair naiva śaknomi taṃ raṇe

03,163.029c tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha

03,163.030a na cainam aśakaṃ hantuṃ tad adbhutam ivābhavat

03,163.030c tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt

03,163.031a bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṃ tataḥ

03,163.031c astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram

03,163.032a sthūṇākarṇam ayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam

03,163.032c śailāstram aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāham abhyayām

03,163.032e jagrāsa prahasaṃs tāni sarvāṇy astrāṇi me 'nagha

03,163.033a teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam

03,163.033c tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata

03,163.033e upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata

03,163.034a tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā

03,163.034c kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato 'bhividīpitam

03,163.035a tad apy astraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat

03,163.035a*0838_01 **** **** tato 'ham apataṃ mahīm

03,163.035a*0838_02 tataḥ prahasya tad bhūtaṃ

03,163.035c brahmāstre tu hate rājan bhayaṃ māṃ mahad āviśat

03,163.036a tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī

03,163.036c sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tāny apy astrāṇy abhakṣayat

03,163.037a hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca

03,163.037c mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata

03,163.038a vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talair api samāhatau

03,163.038c apātayac ca tad bhūtaṃ niśceṣṭo hy agamaṃ mahīm

03,163.039a tataḥ prahasya tad bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata

03,163.039b*0839_01 tataś cintāṃ samagamaṃ pūjayiṣyāmy ahaṃ punaḥ

03,163.039b*0839_02 iti puṣpāṇi saṃgṛhya saikataṃ śaṃkaraṃ prabhum

03,163.039b*0839_03 pūjayiṣyaṃs tam adrākṣaṃ kirātaṃ puṣpadhāriṇam

03,163.039b*0839_04 tataś cānyāni puṣpāṇi pūjayiṣyan punaḥ punaḥ

03,163.039b*0839_05 tāni sarvāṇi dṛṣṭvāhaṃ kirātasya ca mūrdhani

03,163.039b*0839_06 iti kṛtvā mahādevaṃ praṇato 'smi punaḥ punaḥ

03,163.039c saha strībhir mahārāja paśyato me 'dbhutopamam

03,163.040a evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃs tato 'nyad rūpam ātmanaḥ

03,163.040c divyam eva mahārāja vasāno 'dbhutam ambaram

03,163.041a hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ

03,163.041c svarūpaṃ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ

03,163.042a adṛśyata tataḥ sākṣād bhagavān govṛṣadhvajaḥ

03,163.042c umāsahāyo haridṛg bahurūpaḥ pinākadhṛk

03,163.043a sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam

03,163.043c śūlapāṇir athovāca tuṣṭo 'smīti paraṃtapa

03,163.044a tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau

03,163.044c prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt

03,163.045a tuṣṭo 'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te

03,163.045c yat te manogataṃ vīra tad brūhi vitarāmy aham

03,163.045e amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam

03,163.046a tataḥ prāñjalir evāham astreṣu gatamānasaḥ

03,163.046c praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanam ādade

03,163.047a bhagavān me prasannaś ced īpsito 'yaṃ varo mama

03,163.047c astrāṇīcchāmy ahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kāni cit

03,163.047e dadānīty eva bhagavān abravīt tryambakaś ca mām

03,163.048a raudram astraṃ madīyaṃ tvām upasthāsyati pāṇḍava

03,163.048c pradadau ca mama prītaḥ so 'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ

03,163.049a uvāca ca mahādevo dattvā me 'straṃ sanātanam

03,163.049c na prayojyaṃ bhaved etan mānuṣeṣu kathaṃ cana

03,163.049d*0840_01 jagad vinirdahed evam alpatejasi pātitam

03,163.050a pīḍyamānena balavat prayojyaṃ te dhanaṃjaya

03,163.050c astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ

03,163.051a tad apratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam

03,163.051c mūrtiman me sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje

03,163.052a utsādanam amitrāṇāṃ parasenānikartanam

03,163.052c durāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānavarākṣasaiḥ

03,163.053a anujñātas tv ahaṃ tena tatraiva samupāviśam

03,163.053c prekṣataś caiva me devas tatraivāntaradhīyata

03,164.001 arjuna uvāca

03,164.001a tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata

03,164.001c prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ

03,164.002a vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām

03,164.002c apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā

03,164.003a tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam

03,164.003c bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata

03,164.004a sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ

03,164.004c dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit

03,164.005a sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ

03,164.005c draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati

03,164.006a evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ

03,164.006c agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ

03,164.007a athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ

03,164.007c punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan

03,164.008a divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca

03,164.008c śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ

03,164.009a vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ

03,164.009c stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ

03,164.010a gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca

03,164.010c purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ

03,164.011a marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman

03,164.011c mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ

03,164.012a tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ

03,164.012c śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ

03,164.013a etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ

03,164.013c darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ

03,164.014a dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam

03,164.014c varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam

03,164.015a te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ

03,164.015c savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān

03,164.016a surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram

03,164.016c asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ

03,164.017a tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān

03,164.017c pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho

03,164.018a gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata

03,164.018c atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama

03,164.019a maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham

03,164.019c uvāca bhagavān vākyaṃ smayann iva surārihā

03,164.020a puraivāgamanād asmād vedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya

03,164.020c ataḥ paraṃ tv ahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha

03,164.021a tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto 'sakṛt

03,164.021c tapaś cedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava

03,164.022a bhūyaś caiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam

03,164.022b*0841_01 duścaraṃ ghoram astrāṇāṃ tapasaś copadarśanam

03,164.022c uvāca bhagavān sarvaṃ tapasaś copapādanam

03,164.022d*0842_01 svargas tv avaśyaṃ gantavyas tvayā śatruniṣūdana

03,164.023a mātalir manniyogāt tvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati

03,164.023c viditas tvaṃ hi devānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

03,164.023d*0843_01 ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭha tapaḥ kurvan suduṣkaram

03,164.024a tato 'ham abruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavan mama

03,164.024c ācāryaṃ varaye tvāham astrārthaṃ tridaśeśvara

03,164.025 indra uvāca

03,164.025a krūraṃ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṃtapa

03,164.025c yadartham astrāṇīpsus tvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi

03,164.026 arjuna uvāca

03,164.026a tato 'ham abruvaṃ nāhaṃ divyāny astrāṇi śatruhan

03,164.026c mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam

03,164.027a tāni divyāni me 'strāṇi prayaccha vibudhādhipa

03,164.027c lokāṃś cāstrajitān paścāl labheyaṃ surapuṃgava

03,164.028 indra uvāca

03,164.028a parīkṣārthaṃ mayaitat te vākyam uktaṃ dhanaṃjaya

03,164.028c mamātmajasya vacanaṃ sūpapannam idaṃ tava

03,164.029a śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata

03,164.029c vāyor agner vasubhyo 'tha varuṇāt samarudgaṇāt

03,164.030a sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām

03,164.030c vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca

03,164.030e madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha

03,164.031 arjuna uvāca

03,164.031a evam uktvā tu māṃ śakras tatraivāntaradhīyata

03,164.031c athāpaśyaṃ hariyujaṃ ratham aindram upasthitam

03,164.031e divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa

03,164.032a lokapāleṣu yāteṣu mām uvācātha mātaliḥ

03,164.032c draṣṭum icchati śakras tvāṃ devarājo mahādyute

03,164.033a saṃsiddhas tvaṃ mahābāho kuru kāryam anuttamam

03,164.033c paśya puṇyakṛtāṃ lokān saśarīro divaṃ vraja

03,164.033d*0844_01 devarājaḥ sahasrākṣas tvāṃ didṛkṣati bhārata

03,164.034a ity ukto 'haṃ mātalinā girim āmantrya śaiśiram

03,164.034c pradakṣiṇam upāvṛtya samārohaṃ rathottamam

03,164.035a codayām āsa sa hayān manomārutaraṃhasaḥ

03,164.035c mātalir hayaśāstrajño yathāvad bhūridakṣiṇaḥ

03,164.036a avaikṣata ca me vaktraṃ sthitasyātha sa sārathiḥ

03,164.036c tathā bhrānte rathe rājan vismitaś cedam abravīt

03,164.037a atyadbhutam idaṃ me 'dya vicitraṃ pratibhāti mām

03,164.037c yad āsthito rathaṃ divyaṃ padā na calito bhavān

03,164.038a devarājo 'pi hi mayā nityam atropalakṣitaḥ

03,164.038c vicalan prathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha

03,164.039a tvaṃ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvaha

03,164.039c atiśakram idaṃ sattvaṃ taveti pratibhāti me

03,164.040a ity uktvākāśam āviśya mātalir vibudhālayān

03,164.040c darśayām āsa me rājan vimānāni ca bhārata

03,164.040d*0845_01 sa ratho haribhir yukto hy ūrdhvam ācakrame tataḥ

03,164.040d*0845_02 ṛṣayo devatāś caiva pūjayanti narottama

03,164.040d*0845_03 tataḥ kāmagamāṃl lokān apaśyaṃ vai surarṣiṇām

03,164.040d*0845_04 gandharvāpsarasāṃ caiva prabhāvam amitaujasām

03,164.041a nandanādīni devānāṃ vanāni bahulāny uta

03,164.041c darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ

03,164.042a tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm

03,164.042c divyaiḥ kāmaphalair vṛkṣai ratnaiś ca samalaṃkṛtām

03,164.043a na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ

03,164.043c rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nṛpa

03,164.044a na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate

03,164.044c divaukasāṃ mahārāja na ca glānir ariṃdama

03,164.045a na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṃ ca viśāṃ pate

03,164.045c nityatuṣṭāś ca hṛṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani

03,164.046a nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ

03,164.046c puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ

03,164.047a śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ

03,164.047c sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā

03,164.048a mṛgadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ

03,164.048c vimānayāyinaś cātra dṛśyante bahavo 'marāḥ

03,164.049a tato 'paśyaṃ vasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān

03,164.049c ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam

03,164.050a te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca

03,164.050c astraiś cāpy anvajānanta saṃgrāmavijayena ca

03,164.051a praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām

03,164.051c devarājaṃ sahasrākṣam upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ

03,164.052a dadāv ardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ

03,164.052c bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ

03,164.053a tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhuridakṣiṇa

03,164.053c astrārtham avasaṃ svarge kurvāṇo 'strāṇi bhārata

03,164.054a viśvāvasoś ca me putraś citraseno 'bhavat sakhā

03,164.054c sa ca gāndharvam akhilaṃ grāhayām āsa māṃ nṛpa

03,164.055a tato 'ham avasaṃ rājan gṛhītāstraḥ supūjitaḥ

03,164.055c sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ

03,164.056a śṛṇvan vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam

03,164.056c paśyaṃś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa

03,164.057a tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata

03,164.057c atyarthaṃ pratigṛhyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ

03,164.058a tato 'tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ

03,164.058c evaṃ me vasato rājann eṣa kālo 'tyagād divi

03,165.001 arjuna uvāca

03,165.001a kṛtāstram abhiviśvastam atha māṃ harivāhanaḥ

03,165.001c saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyām idaṃ vacanam abravīt

03,165.002a na tvam adya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇair api

03,165.002c kiṃ punar mānuṣe loke mānuṣair akṛtātmabhiḥ

03,165.002e aprameyo 'pradhṛṣyaś ca yuddheṣv apratimas tathā

03,165.002f*0846_01 ajeyas tvaṃ hi saṃgrāme sarvair api surāsuraiḥ

03,165.003a athābravīt punar devaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

03,165.003c astrayuddhe samo vīra na te kaś cid bhaviṣyati

03,165.004a apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ

03,165.004c brahmaṇyaś cāstravic cāsi śūraś cāsi kurūdvaha

03,165.005a astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca

03,165.005c pañcabhir vidhibhiḥ pārtha na tvayā vidyate samaḥ

03,165.006a prayogam upasaṃhāram āvṛttiṃ ca dhanaṃjaya

03,165.006c prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratighātaṃ ca sarvaśaḥ

03,165.007a tava gurvarthakālo 'yam upapannaḥ paraṃtapa

03,165.007c pratijānīṣva taṃ kartum ato vetsyāmy ahaṃ param

03,165.008a tato 'ham abruvaṃ rājan devarājam idaṃ vacaḥ

03,165.008c viṣahyaṃ cen mayā kartuṃ kṛtam eva nibodha tat

03,165.009a tato mām abravīd rājan prahasya balavṛtrahā

03,165.009c nāviṣahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃ cana

03,165.010a nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ

03,165.010c samudrakukṣim āśritya durge prativasanty uta

03,165.011a tisraḥ koṭyaḥ samākhyātās tulyarūpabalaprabhāḥ

03,165.011c tāṃs tatra jahi kaunteya gurvarthas te bhaviṣyati

03,165.012a tato mātalisaṃyuktaṃ mayūrasamaromabhiḥ

03,165.012c hayair upetaṃ prādān me rathaṃ divyaṃ mahāprabham

03,165.013a babandha caiva me mūrdhni kirīṭam idam uttamam

03,165.013c svarūpasadṛśaṃ caiva prādād aṅgavibhūṣaṇam

03,165.014a abhedyaṃ kavacaṃ cedaṃ sparśarūpavad uttamam

03,165.014c ajarāṃ jyām imāṃ cāpi gāṇḍīve samayojayat

03,165.015a tataḥ prāyām ahaṃ tena syandanena virājatā

03,165.015c yenājayad devapatir baliṃ vairocaniṃ purā

03,165.016a tato devāḥ sarva eva tena ghoṣeṇa bodhitaḥ

03,165.016c manvānā devarājaṃ māṃ samājagmur viśāṃ pate

03,165.016e dṛṣṭvā ca mām apṛcchanta kiṃ kariṣyasi phalguna

03,165.017a tān abruvaṃ yathābhūtam idaṃ kartāsmi saṃyuge

03,165.017c nivātakavacānāṃ tu prasthitaṃ māṃ vadhaiṣiṇam

03,165.017e nibodhata mahābhāgāḥ śivaṃ cāśāsta me 'naghāḥ

03,165.017f*0847_01 tato vāgbhiḥ praśastābhis tridaśāḥ pṛthivīpate

03,165.018a tuṣṭuvur māṃ prasannās te yathā devaṃ puraṃdaram

03,165.018c rathenānena maghavā jitavāñ śambaraṃ yudhi

03,165.018e namuciṃ balavṛtrau ca prahlādanarakāv api

03,165.019a bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca

03,165.019c rathenānena daityānāṃ jitavān maghavān yudhi

03,165.020a tvam apy etena kaunteya nivātakavacān raṇe

03,165.020c vijetā yudhi vikramya pureva maghavān vaśī

03,165.021a ayaṃ ca śaṅkhapravaro yena jetāsi dānavān

03,165.021c anena vijitā lokāḥ śakreṇāpi mahātmanā

03,165.022a pradīyamānaṃ devais tu devadattaṃ jalodbhavam

03,165.022c pratyagṛhṇaṃ jayāyainaṃ stūyamānas tadāmaraiḥ

03,165.023a sa śaṅkhī kavacī bāṇī pragṛhītaśarāsanaḥ

03,165.023c dānavālayam atyugraṃ prayāto 'smi yuyutsayā

03,166.001 arjuna uvāca

03,166.001a tato 'haṃ stūyamānas tu tatra tatra maharṣibhiḥ

03,166.001c apaśyam udadhiṃ bhīmam apāṃpatim athāvyayam

03,166.002a phenavatyaḥ prakīrṇāś ca saṃhatāś ca samucchritāḥ

03,166.002c ūrmayaś cātra dṛśyante calanta iva parvatāḥ

03,166.002e nāvaḥ sahasraśas tatra ratnapūrṇāḥ samantataḥ

03,166.002f*0848_01 nabhasīva vimānāni vicarantyo virejire

03,166.003a timiṃgilāḥ kacchapāś ca tathā timitimiṃgilāḥ

03,166.003c makarāś cātra dṛśyante jale magnā ivādrayaḥ

03,166.004a śaṅkhānāṃ ca sahasrāṇi magnāny apsu samantataḥ

03,166.004c dṛśyante sma yathā rātrau tārās tanv abhrasaṃvṛtāḥ

03,166.005a tathā sahasraśas tatra ratnasaṃghāḥ plavanty uta

03,166.005c vāyuś ca ghūrṇate bhīmas tad adbhutam ivābhavat

03,166.006a tam atītya mahāvegaṃ sarvāmbhonidhim uttamam

03,166.006c apaśyaṃ dānavākīrṇaṃ tad daityapuram antikāt

03,166.007a tatraiva mātalis tūrṇaṃ nipatya pṛthivītale

03,166.007b*0849_01 rathaṃ taṃ tu samāśliṣya prādravad rathayogavit

03,166.007c nādayan rathaghoṣeṇa tat puraṃ samupādravat

03,166.008a rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā stanayitnor ivāmbare

03,166.008c manvānā devarājaṃ māṃ saṃvignā dānavābhavan

03,166.009a sarve saṃbhrāntamanasaḥ śaracāpadharāḥ sthitāḥ

03,166.009c tathā śūlāsiparaśugadāmusalapāṇayaḥ

03,166.010a tato dvārāṇi pidadhur dānavās trastacetasaḥ

03,166.010c saṃvidhāya pure rakṣāṃ na sma kaś cana dṛśyate

03,166.011a tataḥ śaṅkham upādāya devadattaṃ mahāsvanam

03,166.011c puram āsuram āśliṣya prādhamaṃ taṃ śanair aham

03,166.012a sa tu śabdo divaṃ stabdhvā pratiśabdam ajījanat

03,166.012c vitresuś ca nililyuś ca bhūtāni sumahānty api

03,166.013a tato nivātakavacāḥ sarva eva samantataḥ

03,166.013c daṃśitā vividhais trāṇair vividhāyudhapāṇayaḥ

03,166.014a āyasaiś ca mahāśūlair gadābhir musalair api

03,166.014c paṭṭiśaiḥ karavālaiś ca rathacakraiś ca bhārata

03,166.015a śataghnībhir bhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiś citraiḥ svalaṃkṛtaiḥ

03,166.015c pragṛhītair diteḥ putrāḥ prādurāsan sahasraśaḥ

03,166.016a tato vicārya bahudhā rathamārgeṣu tān hayān

03,166.016c prācodayat same deśe mātalir bharatarṣabha

03,166.017a tena teṣāṃ praṇunnānām āśutvāc chīghragāminām

03,166.017c nānvapaśyaṃ tadā kiṃ cit tan me 'dbhutam ivābhavat

03,166.018a tatas te dānavās tatra yodhavrātāny anekaśaḥ

03,166.018c vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇy acodayan

03,166.019a tena śabdena mahatā samudre parvatopamāḥ

03,166.019c āplavanta gataiḥ sattvair matsyāḥ śatasahasraśaḥ

03,166.020a tato vegena mahatā dānavā mām upādravan

03,166.020c vimuñcantaḥ śitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,166.021a sa saṃprahāras tumulas teṣāṃ mama ca bhārata

03,166.021c avartata mahāghoro nivātakavacāntakaḥ

03,166.022a tato devarṣayaś caiva dānavarṣigaṇāś ca ye

03,166.022c brahmarṣayaś ca siddhāś ca samājagmur mahāmṛdhe

03,166.023a te vai mām anurūpābhir madhurābhir jayaiṣiṇaḥ

03,166.023c astuvan munayo vāgbhir yathendraṃ tārakāmaye

03,167.001 arjuna uvāca

03,167.001a tato nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata

03,167.001c abhyadravan māṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe

03,167.002a ācchidya rathapanthānam utkrośanto mahārathāḥ

03,167.002c āvṛtya sarvatas te māṃ śaravarṣair avākiran

03,167.003a tato 'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ

03,167.003c śūlāni ca bhuśuṇḍīś ca mumucur dānavā mayi

03,167.004a tac chūlavarṣaṃ sumahad gadāśaktisamākulam

03,167.004c aniśaṃ sṛjyamānaṃ tair apatan madrathopari

03,167.005a anye mām abhyadhāvanta nivātakavacā yudhi

03,167.005c śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ

03,167.006a tān ahaṃ vividhair bāṇair vegavadbhir ajihmagaiḥ

03,167.006c gāṇḍīvamuktair abhyaghnam ekaikaṃ daśabhir mṛdhe

03,167.006e te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ

03,167.007a tato mātalinā tūrṇaṃ hayās te saṃpracoditāḥ

03,167.007c rathamārgād bahūṃs tatra vicerur vātaraṃhasaḥ

03,167.007e susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥ sutān

03,167.008a śataṃ śatās te harayas tasmin yuktā mahārathe

03,167.008c tadā mātalinā yattā vyacarann alpakā iva

03,167.009a teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca

03,167.009c mama bāṇanipātaiś ca hatās te śataśo 'surāḥ

03,167.010a gatāsavas tathā cānye pragṛhītaśarāsanāḥ

03,167.010c hatasārathayas tatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ

03,167.011a te diśo vidiśaḥ sarvāḥ pratirudhya prahāriṇaḥ

03,167.011c nighnanti vividhaiḥ śastrais tato me vyathitaṃ manaḥ

03,167.012a tato 'haṃ mātaler vīryam apaśyaṃ paramādbhutam

03,167.012c aśvāṃs tathā vegavato yad ayatnād adhārayat

03,167.013a tato 'haṃ laghubhiś citrair astrais tān asurān raṇe

03,167.013c sāyudhān acchinaṃ rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,167.014a evaṃ me caratas tatra sarvayatnena śatruhan

03,167.014c prītimān abhavad vīro mātaliḥ śakrasārathiḥ

03,167.015a vadhyamānās tatas te tu hayais tena rathena ca

03,167.015c agaman prakṣayaṃ ke cin nyavartanta tathāpare

03,167.016a spardhamānā ivāsmābhir nivātakavacā raṇe

03,167.016c śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt pratyavārayan

03,167.016d*0850_01 śaravegair nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ

03,167.016d*0850_02 jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ

03,167.017a tato 'haṃ laghubhiś citrair brahmāstraparimantritaiḥ

03,167.017c vyadhamaṃ sāyakair āśu śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,167.018a tataḥ saṃpīḍyamānās te krodhāviṣṭā mahāsurāḥ

03,167.018c apīḍayan māṃ sahitāḥ śaraśūlāsivṛṣṭibhiḥ

03,167.019a tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasam

03,167.019c dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata

03,167.020a tataḥ khaḍgāṃs triśūlāṃś ca tomarāṃś ca sahasraśaḥ

03,167.020c astravīryeṇa śatadhā tair muktān aham acchinam

03,167.021a chittvā praharaṇāny eṣāṃ tatas tān api sarvaśaḥ

03,167.021c pratyavidhyam ahaṃ roṣād daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ

03,167.022a gāṇḍīvād dhi tadā saṃkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ

03,167.022c niṣpatanti tathā bāṇās tan mātalir apūjayat

03,167.023a teṣām api tu bāṇās te bahutvāc chalabhā iva

03,167.023c avākiran māṃ balavat tān ahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ

03,167.024a vadhyamānās tatas te tu nivātakavacāḥ punaḥ

03,167.024c śaravarṣair mahadbhir māṃ samantāt paryavārayan

03,167.025a śaravegān nihatyāham astraiḥ śaravighātibhiḥ

03,167.025c jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghrais tān avidhyaṃ sahasraśaḥ

03,167.026a teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam

03,167.026c prāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharābhṛtām

03,167.027a indrāśanisamasparśair vegavadbhir ajihmagaiḥ

03,167.027c madbāṇair vadhyamānās te samudvignāḥ sma dānavāḥ

03,167.028a śatadhā bhinnadehāntrāḥ kṣīṇapraharaṇaujasaḥ

03,167.028c tato nivātakavacā mām ayudhyanta māyayā

03,168.001 arjuna uvāca

03,168.001a tato 'śmavarṣaṃ sumahat prādurāsīt samantataḥ

03,168.001c nagamātrair mahāghorais tan māṃ dṛḍham apīḍayat

03,168.002a tad ahaṃ vajrasaṃkāśaiḥ śarair indrāstracoditaiḥ

03,168.002c acūrṇayaṃ vegavadbhiḥ śatadhaikaikam āhave

03,168.003a cūrṇyamāne 'śmavarṣe tu pāvakaḥ samajāyata

03,168.003c tatrāśmacūrṇam apatat pāvakaprakarā iva

03,168.003d*0851_01 tato 'haṃ vāruṇāstreṇa aśmavarṣaṃ viśātavān

03,168.004a tato 'śmavarṣe nihate jalavarṣaṃ mahattaram

03,168.004c dhārābhir akṣamātrābhiḥ prādurāsīn mamāntike

03,168.005a nabhasaḥ pracyutā dhārās tigmavīryāḥ sahasraśaḥ

03,168.005c āvṛṇvan sarvato vyoma diśaś copadiśas tathā

03,168.006a dhārāṇāṃ ca nipātena vāyor visphūrjitena ca

03,168.006c garjitena ca daityānāṃ na prājñāyata kiṃ cana

03,168.007a dhārā divi ca saṃbaddhā vasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ

03,168.007c vyāmohayanta māṃ tatra nipatantyo 'niśaṃ bhuvi

03,168.008a tatropadiṣṭam indreṇa divyam astraṃ viśoṣaṇam

03,168.008c dīptaṃ prāhiṇavaṃ ghoram aśuṣyat tena taj jalam

03,168.009a hate 'śmavarṣe tu mayā jalavarṣe ca śoṣite

03,168.009c mumucur dānavā māyām agniṃ vāyuṃ ca mānada

03,168.010a tato 'ham agniṃ vyadhamaṃ salilāstreṇa sarvaśaḥ

03,168.010c śailena ca mahāstreṇa vāyor vegam adhārayam

03,168.011a tasyāṃ pratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ

03,168.011c prākurvan vividhā māyā yaugapadyena bhārata

03,168.012a tato varṣaṃ prādurabhūt sumahal lomaharṣaṇam

03,168.012c astrāṇāṃ ghorarūpāṇām agner vāyos tathāśmanām

03,168.013a sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayām āsa māṃ yudhi

03,168.013c atha ghoraṃ tamas tīvraṃ prādurāsīt samantataḥ

03,168.014a tamasā saṃvṛte loke ghoreṇa paruṣeṇa ca

03,168.014c turagā vimukhāś cāsan prāskhalac cāpi mātaliḥ

03,168.015a hastād dhiraṇmayaś cāsya pratodaḥ prāpatad bhuvi

03,168.015c asakṛc cāha māṃ bhītaḥ kvāsīti bharatarṣabha

03,168.016a māṃ ca bhīr āviśat tīvrā tasmin vigatacetasi

03,168.016c sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idam abravīt

03,168.017a surāṇām asurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahān abhūt

03,168.017c amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭo mayānagha

03,168.018a śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahān abhūt

03,168.018c sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavān aham

03,168.019a tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā

03,168.019c vairocaner mayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇam

03,168.019d*0852_01 balaprajñādayaś cāpi tathānyeṣāṃ ca pāṇḍava

03,168.020a ete mayā mahāghorāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ

03,168.020c na cāpi vigatajñāno bhūtapūrvo 'smi pāṇḍava

03,168.021a pitāmahena saṃhāraḥ prajānāṃ vihito dhruvam

03,168.021c na hi yuddham idaṃ yuktam anyatra jagataḥ kṣayāt

03,168.022a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃstabhyātmānam ātmanā

03,168.022c mohayiṣyan dānavānām ahaṃ māyāmayaṃ balam

03,168.023a abruvaṃ mātaliṃ bhītaṃ paśya me bhujayor balam

03,168.023c astrāṇāṃ ca prabhāvaṃ me dhanuṣo gāṇḍivasya ca

03,168.024a adyāstramāyayaiteṣāṃ māyām etāṃ sudāruṇām

03,168.024c vinihanmi tamaś cograṃ mā bhaiḥ sūta sthiro bhava

03,168.025a evam uktvāham asṛjam astramāyāṃ narādhipa

03,168.025c mohanīṃ sarvaśatrūṇāṃ hitāya tridivaukasām

03,168.026a pīḍyamānāsu māyāsu tāsu tāsv asureśvarāḥ

03,168.026c punar bahuvidhā māyāḥ prākurvann amitaujasaḥ

03,168.027a punaḥ prakāśam abhavat tamasā grasyate punaḥ

03,168.027c vrajaty adarśanaṃ lokaḥ punar apsu nimajjati

03,168.028a susaṃgṛhītair haribhiḥ prakāśe sati mātaliḥ

03,168.028c vyacarat syandanāgryeṇa saṃgrāme lomaharṣaṇe

03,168.029a tataḥ paryapatann ugrā nivātakavacā mayi

03,168.029c tān ahaṃ vivaraṃ dṛṣṭvā prāhiṇvaṃ yamasādanam

03,168.029d*0853_01 tathā devair avadhyatvaṃ purasyābhedyatvam eva tu

03,168.029d*0853_02 manuṣyāṇāṃ durbalatvād upekṣyaiva mahāsuraiḥ

03,168.030a vartamāne tathā yuddhe nivātakavacāntake

03,168.030c nāpaśyaṃ sahasā sarvān dānavān māyayāvṛtān

03,169.001 arjuna uvāca

03,169.001a adṛśyamānās te daityā yodhayanti sma māyayā

03,169.001c adṛśyān astravīryeṇa tān apy aham ayodhayam

03,169.002a gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyag astrapracoditāḥ

03,169.002c acchindann uttamāṅgāni yatra yatra sma te 'bhavan

03,169.003a tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi

03,169.003c saṃhṛtya māyāṃ sahasā prāviśan puram ātmanaḥ

03,169.004a vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane

03,169.004c apaśyaṃ dānavāṃs tatra hatāñ śatasahasraśaḥ

03,169.005a viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇy ābharaṇāni ca

03,169.005c kūṭaśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca

03,169.006a hayānāṃ nāntaraṃ hy āsīt padād vicalituṃ padam

03,169.006c utpatya sahasā tasthur antarikṣagamās tataḥ

03,169.007a tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam

03,169.007c adṛśyā hy abhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān

03,169.008a antarbhūmigatāś cānye hayānāṃ caraṇāny atha

03,169.008c nyagṛhṇan dānavā ghorā rathacakre ca bhārata

03,169.009a vinigṛhya harīn aśvān rathaṃ ca mama yudhyataḥ

03,169.009c sarvato mām acinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ

03,169.010a parvatair upacīyadbhiḥ patamānais tathāparaiḥ

03,169.010c sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata

03,169.011a parvataiś chādyamāno 'haṃ nigṛhītaiś ca vājibhiḥ

03,169.011c agacchaṃ paramām ārtiṃ mātalis tad alakṣayat

03,169.012a lakṣayitvā tu māṃ bhītam idaṃ vacanam abravīt

03,169.012c arjunārjuna mā bhais tvaṃ vajram astram udīraya

03,169.013a tato 'haṃ tasya tad vākyaṃ śrutvā vajram udīrayam

03,169.013c devarājasya dayitaṃ vajram astraṃ narādhipa

03,169.014a acalaṃ sthānam āsādya gāṇḍīvam anumantrya ca

03,169.014c amuñcaṃ vajrasaṃsparśān āyasān niśitāñ śarān

03,169.015a tato māyāś ca tāḥ sarvā nivātakavacāṃś ca tān

03,169.015c te vajracoditā bāṇā vajrabhūtāḥ samāviśan

03,169.016a te vajravegābhihatā dānavāḥ parvatopamāḥ

03,169.016c itaretaram āśliṣya nyapatan pṛthivītale

03,169.017a antarbhūmau tu ye 'gṛhṇan dānavā rathavājinaḥ

03,169.017c anupraviśya tān bāṇāḥ prāhiṇvan yamasādanam

03,169.018a hatair nivātakavacair nirastaiḥ parvatopamaiḥ

03,169.018c samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇair iva parvataiḥ

03,169.019a na hayānāṃ kṣatiḥ kā cin na rathasya na mātaleḥ

03,169.019c mama cādṛśyata tadā tad adbhutam ivābhavat

03,169.020a tato māṃ prahasan rājan mātaliḥ pratyabhāṣata

03,169.020c naitad arjuna deveṣu tvayi vīryaṃ yadīkṣyate

03,169.021a hateṣv asurasaṃgheṣu dārās teṣāṃ tu sarvaśaḥ

03,169.021c prākrośan nagare tasmin yathā śaradi lakṣmaṇāḥ

03,169.022a tato mātalinā sārdham ahaṃ tat puram abhyayām

03,169.022c trāsayan rathaghoṣeṇa nivātakavacastriyaḥ

03,169.023a tān dṛṣṭvā daśasāhasrān mayūrasadṛśān hayān

03,169.023c rathaṃ ca ravisaṃkāśaṃ prādravan gaṇaśaḥ striyaḥ

03,169.024a tābhir ābharaṇaiḥ śabdas trāsitābhiḥ samīritaḥ

03,169.024c śilānām iva śaileṣu patantīnām abhūt tadā

03,169.025a vitrastā daityanāryas tāḥ svāni veśmāny athāviśan

03,169.025c bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca

03,169.026a tad adbhutākāram ahaṃ dṛṣṭvā nagaram uttamam

03,169.026c viśiṣṭaṃ devanagarād apṛcchaṃ mātaliṃ tataḥ

03,169.027a idam evaṃvidhaṃ kasmād devatā nāviśanty uta

03,169.027c puraṃdarapurād dhīdaṃ viśiṣṭam iti lakṣaye

03,169.028 mātalir uvāca

03,169.028a āsīd idaṃ purā pārtha devarājasya naḥ puram

03,169.028c tato nivātakavacair itaḥ pracyāvitāḥ surāḥ

03,169.029a tapas taptvā mahat tīvraṃ prasādya ca pitāmaham

03,169.029c idaṃ vṛtaṃ nivāsāya devebhyaś cābhayaṃ yudhi

03,169.030a tataḥ śakreṇa bhagavān svayambhūr abhicoditaḥ

03,169.030c vidhattāṃ bhagavān atrety ātmano hitakāmyayā

03,169.031a tata ukto bhagavatā diṣṭam atreti vāsavaḥ

03,169.031c bhavitāntas tvam evaiṣāṃ dehenānyena vṛtrahan

03,169.032a tata eṣāṃ vadhārthāya śakro 'strāṇi dadau tava

03,169.032c na hi śakyāḥ surair hantuṃ ya ete nihatās tvayā

03,169.033a kālasya pariṇāmena tatas tvam iha bhārata

03,169.033c eṣām antakaraḥ prāptas tat tvayā ca kṛtaṃ tathā

03,169.034a dānavānāṃ vināśārthaṃ mahāstrāṇāṃ mahad balam

03,169.034c grāhitas tvaṃ mahendreṇa puruṣendra tad uttamam

03,169.035 arjuna uvāca

03,169.035a tataḥ praviśya nagaraṃ dānavāṃś ca nihatya tān

03,169.035c punar mātalinā sārdham agacchaṃ devasadma tat

03,170.001 arjuna uvāca

03,170.001a nivartamānena mayā mahad dṛṣṭaṃ tato 'param

03,170.001c puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham

03,170.002a drumai ratnamayaiś caitrair bhāsvaraiś ca patatribhiḥ

03,170.002c paulomaiḥ kālakeyaiś ca nityahṛṣṭair adhiṣṭhitam

03,170.003a gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadam

03,170.003c sarvaratnamayaṃ divyam adbhutopamadarśanam

03,170.003e drumaiḥ puṣpaphalopetair divyaratnamayair vṛtam

03,170.004a tathā patatribhir divyair upetaṃ sumanoharaiḥ

03,170.004c asurair nityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥ

03,170.004e cāpamudgarahastaiś ca sragvibhiḥ sarvato vṛtam

03,170.005a tad ahaṃ prekṣya daityānāṃ puram adbhutadarśanam

03,170.005c apṛcchaṃ mātaliṃ rājan kim idaṃ dṛśyateti vai

03,170.006 mātalir uvāca

03,170.006a pulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī

03,170.006c divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ

03,170.006e tapaso 'nte tatas tābhyāṃ svayambhūr adadād varam

03,170.007a agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānām alpaduḥkhatām

03,170.007c avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ

03,170.008a ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabham

03,170.008c sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣam amarair api

03,170.008e sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ

03,170.009a sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokam anāmayam

03,170.009c brahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam

03,170.010a tad etat khacaraṃ divyaṃ caraty amaravarjitam

03,170.010c paulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiś ca dānavaiḥ

03,170.011a hiraṇyapuram ity etat khyāyate nagaraṃ mahat

03,170.011c rakṣitaṃ kālakeyaiś ca paulomaiś ca mahāsuraiḥ

03,170.012a ta ete muditā nityam avadhyāḥ sarvadaivataiḥ

03,170.012c nivasanty atra rājendra gatodvegā nirutsukāḥ

03,170.012d*0854_01 surāsurair avadhyānāṃ dānavānāṃ dhanaṃjaya

03,170.012e mānuṣo mṛtyur eteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā

03,170.012f*0855_01 etān api raṇe pārtha kālakañjān durāsadān

03,170.012f*0855_02 vajrāstreṇa nayasvāśu vināśaṃ sumahābalān

03,170.013 arjuna uvāca

03,170.013a surāsurair avadhyāṃs tān ahaṃ jñātvā tataḥ prabho

03,170.013c abruvaṃ mātaliṃ hṛṣṭo yāhy etat puram añjasā

03,170.014a tridaśeśadviṣo yāvat kṣayam astrair nayāmy aham

03,170.014c na kathaṃ cid dhi me pāpā na vadhyā ye suradviṣaḥ

03,170.015a uvāha māṃ tataḥ śīghraṃ hiraṇyapuram antikāt

03,170.015c rathena tena divyena hariyuktena mātaliḥ

03,170.016a te mām ālakṣya daiteyā vicitrābharaṇāmbarāḥ

03,170.016c samutpetur mahāvegā rathān āsthāya daṃśitāḥ

03,170.017a tato nālīkanārācair bhallaśaktyṛṣṭitomaraiḥ

03,170.017c abhyaghnan dānavendrā māṃ kruddhās tīvraparākramāḥ

03,170.018a tad ahaṃ cāstravarṣeṇa mahatā pratyavārayam

03,170.018c śastravarṣaṃ mahad rājan vidyābalam upāśritaḥ

03,170.019a vyāmohayaṃ ca tān sarvān rathamārgaiś caran raṇe

03,170.019c te 'nyonyam abhisaṃmūḍhāḥ pātayanti sma dānavāḥ

03,170.020a teṣām ahaṃ vimūḍhānām anyonyam abhidhāvatām

03,170.020c śirāṃsi viśikhair dīptair vyaharaṃ śatasaṃghaśaḥ

03,170.021a te vadhyamānā daiteyāḥ puram āsthāya tat punaḥ

03,170.021c kham utpetuḥ sanagarā māyām āsthāya dānavīm

03,170.022a tato 'haṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam

03,170.022c mārgam āvṛtya daityānāṃ gatiṃ caiṣām avārayam

03,170.023a tat puraṃ khacaraṃ divyaṃ kāmagaṃ divyavarcasam

03,170.023c daiteyair varadānena dhāryate sma yathāsukham

03,170.024a antarbhūmau nipatitaṃ punar ūrdhvaṃ pratiṣṭhate

03,170.024c punas tiryak prayāty āśu punar apsu nimajjati

03,170.025a amarāvatisaṃkāśaṃ puraṃ kāmagamaṃ tu tat

03,170.025c aham astrair bahuvidhaiḥ pratyagṛhṇaṃ narādhipa

03,170.026a tato 'haṃ śarajālena divyāstramuditena ca

03,170.026c nyagṛhṇaṃ saha daiteyais tat puraṃ bharatarṣabha

03,170.027a vikṣataṃ cāyasair bāṇair matprayuktair ajihmagaiḥ

03,170.027c mahīm abhyapatad rājan prabhagnaṃ puram āsuram

03,170.028a te vadhyamānā madbāṇair vajravegair ayasmayaiḥ

03,170.028c paryabhramanta vai rājann asurāḥ kālacoditāḥ

03,170.029a tato mātalir apy āśu purastān nipatann iva

03,170.029c mahīm avātarat kṣipraṃ rathenādityavarcasā

03,170.030a tato rathasahasrāṇi ṣaṣṭis teṣām amarṣiṇām

03,170.030c yuyutsūnāṃ mayā sārdhaṃ paryavartanta bhārata

03,170.031a tān ahaṃ niśitair bāṇair vyadhamaṃ gārdhravājitaiḥ

03,170.031c te yuddhe saṃnyavartanta samudrasya yathormayaḥ

03,170.032a neme śakyā mānuṣeṇa yuddheneti pracintya vai

03,170.032c tato 'ham ānupūrvyeṇa sarvāṇy astrāṇy ayojayam

03,170.033a tatas tāni sahasrāṇi rathānāṃ citrayodhinām

03,170.033c astrāṇi mama divyāni pratyaghnañ śanakair iva

03,170.034a rathamārgān vicitrāṃs te vicaranto mahārathāḥ

03,170.034c pratyadṛśyanta saṃgrāme śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,170.035a vicitramukuṭāpīḍā vicitrakavacadhvajāḥ

03,170.035c vicitrābharaṇāś caiva nandayantīva me manaḥ

03,170.036a ahaṃ tu śaravarṣais tān astrapramuditai raṇe

03,170.036c nāśaknuvaṃ pīḍayituṃ te tu māṃ paryapīḍayan

03,170.037a taiḥ pīḍyamāno bahubhiḥ kṛtāstraiḥ kuśalair yudhi

03,170.037c vyathito 'smi mahāyuddhe bhayaṃ cāgān mahan mama

03,170.037d*0856_01 tato 'haṃ paramāyasto mātaliṃ paripṛṣṭavān

03,170.037d*0856_02 kim ete mama bāṇaughair divyāstraparimantritaiḥ

03,170.037d*0856_03 na vadhyante mahāghorais tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ

03,170.037d*0856_04 sa mām uvāca paryāptas tvam eṣāṃ bharatarṣabha

03,170.037d*0856_05 tān uddiśyātha marmāṇi pratighātaṃ tadācara

03,170.037d*0856_06 etac chrutvā tu rājendra saṃprahṛṣṭas tam ūcivān

03,170.037d*0856_07 nivartaya rathaṃ śīghraṃ paśya caitān nipātitān

03,170.037d*0856_08 evam ukto rathaṃ tatra mātaliḥ paryavartayat

03,170.037d*0856_09 tato matvā raṇe bhagnaṃ dānavāḥ pratiharṣitāḥ

03,170.037d*0856_10 vicukruśur mahārāja svareṇa mahatā tadā

03,170.037d*0856_11 abhagnaḥ kaiś cid apy eṣa pāṇḍavo raṇamūrdhani

03,170.037d*0856_12 asmābhiḥ samare bhagna ity evaṃ saṃghaśas tadā

03,170.038a tato 'haṃ devadevāya rudrāya praṇato raṇe

03,170.038b*0857_01 prayataḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya mahātmane

03,170.038c svasti bhūtebhya ity uktvā mahāstraṃ samayojayam

03,170.038e yat tad raudram iti khyātaṃ sarvāmitravināśanam

03,170.038f*0858_01 ahaṃ pāśupataṃ divyaṃ sarvalokanamaskṛtam

03,170.039a tato 'paśyaṃ triśirasaṃ puruṣaṃ navalocanam

03,170.039c trimukhaṃ ṣaḍbhujaṃ dīptam arkajvalanamūrdhajam

03,170.039e lelihānair mahānāgaiḥ kṛtaśīrṣam amitrahan

03,170.039f*0859_01 bhaktānukampinaṃ devaṃ nāgayajñopavītinam

03,170.040a vibhīs tatas tad astraṃ tu ghoraṃ raudraṃ sanātanam

03,170.040c dṛṣṭvā gāṇḍīvasaṃyogam ānīya bharatarṣabha

03,170.041a namaskṛtvā trinetrāya śarvāyāmitatejase

03,170.041c muktavān dānavendrāṇāṃ parābhāvāya bhārata

03,170.042a muktamātre tatas tasmin rūpāṇy āsan sahasraśaḥ

03,170.042c mṛgāṇām atha siṃhānāṃ vyāghrāṇāṃ ca viśāṃ pate

03,170.042e ṛkṣāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca pannagānāṃ tathā gavām

03,170.043a gajānāṃ sṛmarāṇāṃ ca śarabhāṇāṃ ca sarvaśaḥ

03,170.043c ṛṣabhāṇāṃ varāhāṇāṃ mārjārāṇāṃ tathaiva ca

03,170.043d*0860_01 ṛkṣāśvameṣavaktrāṇām ulūkānāṃ tathaiva ca

03,170.043d*0860_02 mīnavāyasarūpāṇāṃ nānāvaktrapracāriṇām

03,170.043e śālāvṛkāṇāṃ pretānāṃ bhuruṇḍānāṃ ca sarvaśaḥ

03,170.043f*0861_01 śārdūlānāṃ varāhāṇāṃ śarabhāṇāṃ pravalgatām

03,170.044a gṛdhrāṇāṃ garuḍānāṃ ca makarāṇāṃ tathaiva ca

03,170.044b*0862_01 vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca samudrāṇāṃ tathaiva ca

03,170.044b*0863_01 devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ

03,170.044c piśācānāṃ sayakṣāṇāṃ tathaiva ca suradviṣām

03,170.045a guhyakānāṃ ca saṃgrāme nairṛtānāṃ tathaiva ca

03,170.045c jhaṣāṇāṃ gajavaktrāṇām ulūkānāṃ tathaiva ca

03,170.046a mīnakūrmasamūhānāṃ nānāśastrāsipāṇinām

03,170.046c tathaiva yātu dhānānāṃ gadāmudgaradhāriṇām

03,170.047a etaiś cānyaiś ca bahubhir nānārūpadharais tathā

03,170.047c sarvam āsīj jagad vyāptaṃ tasminn astre visarjite

03,170.048a triṣirobhiś caturdaṃṣṭraiś caturāsyaiś caturbhujaiḥ

03,170.048c anekarūpasaṃyuktair māṃsamedovasāśibhiḥ

03,170.048e abhīkṣṇaṃ vadhyamānās te dānavā ye samāgatāḥ

03,170.049a arkajvalanatejobhir vajrāśanisamaprabhaiḥ

03,170.049c adrisāramayaiś cānyair bāṇair arividāraṇaiḥ

03,170.049e nyahanaṃ dānavān sarvān muhūrtenaiva bhārata

03,170.050a gāṇḍīvāstrapraṇunnāṃs tān gatāsūn nabhasaś cyutān

03,170.050c dṛṣṭvāhaṃ prāṇamaṃ bhūyas tripuraghnāya vedhase

03,170.051a tathā raudrāstraniṣpiṣṭān divyābharaṇabhūṣitān

03,170.051c niśāmya paramaṃ harṣam agamad devasārathiḥ

03,170.052a tad asahyaṃ kṛtaṃ karma devair api durāsadam

03,170.052c dṛṣṭvā māṃ pūjayām āsa mātaliḥ śakrasārathiḥ

03,170.053a uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ

03,170.053b*0864_01 hatāṃs tān dānavān dṛṣṭvā mayā saṃkhye sahasraśaḥ

03,170.053c surāsurair asahyaṃ hi karma yat sādhitaṃ tvayā

03,170.053e na hy etat saṃyuge kartum api śaktaḥ sureśvaraḥ

03,170.053f*0865_01 dhruvaṃ dhanaṃjaya prītas tvayi śakraḥ purārdana

03,170.054a surāsurair avadhyaṃ hi puram etat khagaṃ mahat

03,170.054c tvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt

03,170.055a vidhvaste 'tha pure tasmin dānaveṣu hateṣu ca

03,170.055c vinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpetur nagarād bahiḥ

03,170.056a prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ

03,170.056b*0866_01 kurarya iva vāśantyo duḥkhitāś ca muhur muhuḥ

03,170.056c petuḥ putrān pitṝn bhrātṝñ śocamānā mahītale

03,170.057a rudantyo dīnakaṇṭhyas tā vinadantyo hateśvarāḥ

03,170.057c urāṃsi pāṇibhir ghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ

03,170.058a tac chokayuktam aśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatam

03,170.058c na babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram

03,170.059a gandharvanagarākāraṃ hatanāgam iva hradam

03,170.059c śuṣkavṛkṣam ivāraṇyam adṛśyam abhavat puram

03,170.060a māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalir ānayat

03,170.060c devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇam āhavāt

03,170.061a hiraṇyapuram ārujya nihatya ca mahāsurān

03,170.061c nivātakavacāṃś caiva tato 'haṃ śakram āgamam

03,170.062a mama karma ca devendraṃ mātalir vistareṇa tat

03,170.062c sarvaṃ viśrāvayām āsa yathā bhūtaṃ mahādyute

03,170.063a hiraṇyapuraghātaṃ ca māyānāṃ ca nivāraṇam

03,170.063c nivātakavacānāṃ ca vadhaṃ saṃkhye mahaujasām

03,170.063d*0867_01 kālakeyavadhaṃ caiva adbhutaṃ romaharṣaṇam

03,170.064a tac chrutvā bhagavān prītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ

03,170.064c marudbhiḥ sahitaḥ śrīmān sādhu sādhv ity athābravīt

03,170.064d*0868_01 pariṣvajya ca māṃ premṇā mūrdhny upāghrāya sasmitam

03,170.065a tato māṃ devarājo vai samāśvāsya punaḥ punaḥ

03,170.065c abravīd vibudhaiḥ sārdham idaṃ sumadhuraṃ vacaḥ

03,170.066a atidevāsuraṃ karma kṛtam etat tvayā raṇe

03,170.066c gurvarthaś ca mahān pārtha kṛtaḥ śatrūn ghnatā mama

03,170.067a evam eva sadā bhāvyaṃ sthireṇājau dhanaṃjaya

03,170.067c asaṃmūḍhena cāstrāṇāṃ kartavyaṃ pratipādanam

03,170.068a aviṣahyo raṇe hi tvaṃ devadānavarākṣasaiḥ

03,170.068c sayakṣāsuragandharvaiḥ sapakṣigaṇapannagaiḥ

03,170.069a vasudhāṃ cāpi kaunteya tvadbāhubalanirjitām

03,170.069c pālayiṣyati dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,171.001 arjuna uvāca

03,171.001a tato mām abhiviśvastaṃ saṃrūḍhaśaravikṣatam

03,171.001c devarājo 'nugṛhyedaṃ kāle vacanam abravīt

03,171.002a divyāny astrāṇi sarvāṇi tvayi tiṣṭhanti bhārata

03,171.002c na tvābhibhavituṃ śakto mānuṣo bhuvi kaś cana

03,171.003a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇaḥ śakuniḥ saha rājabhiḥ

03,171.003c saṃgrāmasthasya te putra kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

03,171.004a idaṃ ca me tanutrāṇaṃ prāyacchan maghavān prabhuḥ

03,171.004c abhedyaṃ kavacaṃ divyaṃ srajaṃ caiva hiraṇmayīm

03,171.005a devadattaṃ ca me śaṅkhaṃ devaḥ prādān mahāravam

03,171.005c divyaṃ cedaṃ kirīṭaṃ me svayam indro yuyoja ha

03,171.006a tato divyāni vastrāṇi divyāny ābharaṇāni ca

03,171.006c prādāc chakro mamaitāni rucirāṇi bṛhanti ca

03,171.007a evaṃ saṃpūjitas tatra sukham asmy uṣito nṛpa

03,171.007c indrasya bhavane puṇye gandharvaśiśubhiḥ saha

03,171.008a tato mām abravīc chakraḥ prītimān amaraiḥ saha

03,171.008c samayo 'rjuna gantuṃ te bhrātaro hi smaranti te

03,171.009a evam indrasya bhavane pañca varṣāṇi bhārata

03,171.009c uṣitāni mayā rājan smaratā dyūtajaṃ kalim

03,171.010a tato bhavantam adrākṣaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam

03,171.010c gandhamādanam āsādya parvatasyāsya mūrdhani

03,171.011 yudhiṣṭhira uvāca

03,171.011a diṣṭyā dhanaṃjayāstrāṇi tvayā prāptāni bhārata

03,171.011c diṣṭyā cārādhito rājā devānām īśvaraḥ prabhuḥ

03,171.012a diṣṭyā ca bhagavān sthāṇur devyā saha paraṃtapa

03,171.012c sākṣād dṛṣṭaḥ suyuddhena toṣitaś ca tvayānagha

03,171.013a diṣṭyā ca lokapālais tvaṃ sameto bharatarṣabha

03,171.013c diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyāsi punarāgataḥ

03,171.014a adya kṛtsnām imāṃ devīṃ vijitāṃ puramālinīm

03,171.014b*0869_01 paśyāmi bhūmiṃ kaunteya tvayā me pratipāditām

03,171.014c manye ca dhṛtarāṣṭrasya putrān api vaśīkṛtān

03,171.015a tāni tv icchāmi te draṣṭuṃ divyāny astrāṇi bhārata

03,171.015c yais tathā vīryavantas te nivātakavacā hatā

03,171.015d*0870_01 mahābalā mahāmāyā ekena nihitā yudhi

03,171.016 arjuna uvāca

03,171.016a śvaḥ prabhāte bhavān draṣṭā divyāny astrāṇi sarvaśaḥ

03,171.016c nivātakavacā ghorā yair mayā vinipātitāḥ

03,171.017 vaiśaṃpāyana uvāca

03,171.017a evam āgamanaṃ tatra kathayitvā dhanaṃjayaḥ

03,171.017c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvai rajanīṃ tām uvāsa ha

03,172.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,172.001a tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,172.001c utthāyāvaśyakāryāṇi kṛtavān bhratṛbhiḥ saha

03,172.002a tataḥ saṃcodayām āsa so 'rjunaṃ bhrātṛnandanam

03,172.002c darśayāstrāṇi kaunteya yair jitā dānavās tvayā

03,172.003a tato dhanaṃjayo rājan devair dattāni pāṇḍavaḥ

03,172.003c astrāṇi tāni divyāni darśayām āsa bhārata

03,172.004a yathānyāyaṃ mahātejāḥ śaucaṃ paramam āsthitaḥ

03,172.004b*0871_01 namaskṛtya triṇetrāya vāsavāya ca pāṇḍavaḥ

03,172.004c girikūbaraṃ pādapāṅgaṃ śubhaveṇu triveṇukam

03,172.004e pārthivaṃ ratham āsthāya śobhamāno dhanaṃjayaḥ

03,172.005a tataḥ sudaṃśitas tena kavacena suvarcasā

03,172.005c dhanur ādāya gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca vārijam

03,172.006a śośubhyamānaḥ kaunteya ānupūrvyān mahābhujaḥ

03,172.006c astrāṇi tāni divyāni darśanāyopacakrame

03,172.007a atha prayokṣyamāṇena divyāny astrāṇi tena vai

03,172.007c samākrāntā mahī padbhyāṃ samakampata sadrumā

03,172.008a kṣubhitāḥ saritaś caiva tathaiva ca mahodadhiḥ

03,172.008c śailāś cāpi vyaśīryanta na vavau ca samīraṇaḥ

03,172.009a na babhāse sahasrāṃśur na jajvāla ca pāvakaḥ

03,172.009c na vedāḥ pratibhānti sma dvijātīnāṃ kathaṃ cana

03,172.010a antarbhūmigatā ye ca prāṇino janamejaya

03,172.010c pīḍyamānāḥ samutthāya pāṇḍavaṃ paryavārayan

03,172.011a vepamānāḥ prāñjalayas te sarve pihitānanāḥ

03,172.011c dahyamānās tadāstrais tair yācanti sma dhanaṃjayam

03,172.012a tato brahmarṣayaś caiva siddhāś caiva surarṣayaḥ

03,172.012c jaṅgamāni ca bhūtāni sarvāṇy evāvatasthire

03,172.013a rājarṣayaś ca pravarās tathaiva ca divaukasaḥ

03,172.013c yakṣarākṣasagandharvās tathaiva ca patatriṇaḥ

03,172.013d*0872_01 khecarāṇi ca bhūtāni sarvāṇy evāvatasthire

03,172.014a tataḥ pitāmahaś caiva lokapālāś ca sarvaśaḥ

03,172.014c bhagavāṃś ca mahādevaḥ sagaṇo 'bhyāyayau tadā

03,172.015a tato vāyur mahārāja divyair mālyaiḥ sugandhibhiḥ

03,172.015c abhitaḥ pāṇḍavāṃś citrair avacakre samantataḥ

03,172.016a jaguś ca gāthā vividhā gandharvāḥ suracoditāḥ

03,172.016c nanṛtuḥ saṃghaśaś caiva rājann apsarasāṃ gaṇāḥ

03,172.016d*0873_01 devatūryāṇy avādyanta ramyāṇi madhurāṇi ca

03,172.017a tasmiṃs tu tumule kāle nāradaḥ suracoditaḥ

03,172.017c āgamyāha vacaḥ pārthaṃ śravaṇīyam idaṃ nṛpa

03,172.018a arjunārjuna mā yuṅkṣva divyāny astrāṇi bhārata

03,172.018c naitāni niradhiṣṭhāne prayujyante kadā cana

03,172.018d*0874_01 tato mahātmā sa viśuddhabuddhiḥ

03,172.018d*0874_02 saṃprārthayām āsa nagendravaryam

03,172.019a adhiṣṭhāne na vānārtaḥ prayuñjīta kadā cana

03,172.019c prayoge sumahān doṣo hy astrāṇāṃ kurunandana

03,172.020a etāni rakṣyamāṇāni dhanaṃjaya yathāgamam

03,172.020c balavanti sukhārhāṇi bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

03,172.021a arakṣyamāṇāny etāni trailokyasyāpi pāṇḍava

03,172.021c bhavanti sma vināśāya maivaṃ bhūyaḥ kṛthāḥ kva cit

03,172.022a ajātaśatro tvaṃ caiva drakṣyase tāni saṃyuge

03,172.022c yojyamānāni pārthena dviṣatām avamardane

03,172.023a nivāryātha tataḥ pārthaṃ sarve devā yathāgatam

03,172.023c jagmur anye ca ye tatra samājagmur nararṣabha

03,172.024a teṣu sarveṣu kauravya pratiyāteṣu pāṇḍavāḥ

03,172.024c tasminn eva vane hṛṣṭās ta ūṣuḥ saha kṛṣṇayā

03,173.001 janamejaya uvāca

03,173.001a tasmin kṛtāstre rathināṃ pradhāne; pratyāgate bhavanād vṛtrahantuḥ

03,173.001c ataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ; sametya śūreṇa dhanaṃjayena

03,173.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,173.002a vaneṣu teṣv eva tu te narendrāḥ; sahārjunenendrasamena vīrāḥ

03,173.002c tasmiṃś ca śailapravare suramye; dhaneśvarākrīḍagatā vijahruḥ

03,173.003a veśmāni tāny apratimāni paśyan; krīḍāś ca nānādrumasaṃnikarṣāḥ

03,173.003c cacāra dhanvī bahudhā narendraḥ; so 'streṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī

03,173.004a avāpya vāsaṃ naradevaputrāḥ; prasādajaṃ vaiśravaṇasya rājñaḥ

03,173.004c na prāṇināṃ te spṛhayanti rājañ; śivaś ca kālaḥ sa babhūva teṣām

03,173.005a sametya pārthena yathaikarātram; ūṣuḥ samās tatra tadā catasraḥ

03,173.005c pūrvāś ca ṣaṭ tā daśa pāṇḍavānāṃ; śivā babhūvur vasatāṃ vaneṣu

03,173.006a tato 'bravīd vāyusutas tarasvī; jiṣṇuś ca rājānam upopaviśya

03,173.006c yamau ca vīrau surarājakalpāv; ekāntam āsthāya hitaṃ priyaṃ ca

03,173.007a tava pratijñāṃ kururāja satyāṃ; cikīrṣamāṇās tvadanu priyaṃ ca

03,173.007c tato 'nugacchāma vanāny apāsya; suyodhanaṃ sānucaraṃ nihantum

03,173.008a ekādaśaṃ varṣam idaṃ vasāmaḥ; suyodhanenāttasukhāḥ sukhārhāḥ

03,173.008c taṃ vañcayitvādhamabuddhiśīlam; ajñātavāsaṃ sukham āpnuyāmaḥ

03,173.009a tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā; vihāya mānaṃ vicaran vanāni

03,173.009c samīpavāsena vilobhitās te; jñāsyanti nāsmān apakṛṣṭadeśān

03,173.010a saṃvatsaraṃ taṃ tu vihṛtya gūḍhaṃ; narādhamaṃ taṃ sukham uddharema

03,173.010c niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ; tasmai narendrādhamapūruṣāya

03,173.011a suyodhanāyānucarair vṛtāya; tato mahīm āhara dharmarāja

03,173.011c svargopamaṃ śailam imaṃ caradbhiḥ; śakyo vihantuṃ naradeva śokaḥ

03,173.012a kīrtiś ca te bhārata puṇyagandhā; naśyeta lokeṣu carācareṣu

03,173.012c tat prāpya rājyaṃ kurupuṃgavānāṃ; śakyaṃ mahat prāptam atha kriyāś ca

03,173.013a idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra; prāptuṃ tvayā yal labhase kuberāt

03,173.013c kuruṣva buddhiṃ dviṣatāṃ vadhāya; kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca

03,173.014a tejas tavograṃ na saheta rājan; sametya sākṣād api vajrapāṇiḥ

03,173.014c na hi vyathāṃ jātu kariṣyatas tau; sametya devair api dharmarāja

03,173.015a tvadarthasiddhyartham abhipravṛttau; suparṇaketuś ca śineś ca naptā

03,173.015c yathaiva kṛṣṇo 'pratimo balena; tathaiva rājan sa śinipravīraḥ

03,173.016a tavārthasiddhyartham abhipravṛttau; yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavais taiḥ

03,173.016c tathaiva cāvāṃ naradevavarya; yamau ca vīrau kṛtinau prayoge

03,173.016e tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ; samaṃ kariṣyāma parān sametya

03,173.017a tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ

03,173.017c pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ; cakāra dharmārthavid uttamaujaḥ

03,173.018a āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi; sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ

03,173.018c yathāgataṃ mārgam avekṣamāṇaḥ; punar giriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ

03,173.019a samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhir; jitvā sapatnān pratilabhya rājyam

03,173.019c śailendra bhūyas tapase dhṛtātmā; draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra

03,173.020a vṛtaḥ sa sarvair anujair dvijaiś ca; tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām

03,173.020c uvāha cainān sagaṇāṃs tathaiva; ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu

03,173.021a tān prasthitān prītimanā maharṣiḥ; piteva putrān anuśiṣya sarvān

03,173.021c sa lomaśaḥ prītamanā jagāma; divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam

03,173.022a tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva; tīrthāni ramyāṇi tapovanāni

03,173.022c mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ; saṃpaśyamānāḥ prayayur narāgryāḥ

03,174.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,174.001a nagottamaṃ prasravaṇair upetaṃ; diśāṃ gajaiḥ kiṃnarapakṣibhiś ca

03,174.001c sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ; na prītir āsīd bharatarṣabhāṇām

03,174.002a tatas tu teṣāṃ punar eva harṣaḥ; kailāsam ālokya mahān babhūva

03,174.002c kuberakāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ; mahīdharaṃ vāridharaprakāśam

03,174.003a samucchrayān parvatasaṃnirodhān; goṣṭhān girīṇāṃ girisetumālāḥ

03,174.003c bahūn prapātāṃś ca samīkṣya vīrāḥ; sthalāni nimnāni ca tatra tatra

03,174.004a tathaiva cānyāni mahāvanāni; mṛgadvijānekapasevitāni

03,174.004c ālokayanto 'bhiyayuḥ pratītās; te dhanvinaḥ khaḍgadharā narāgryāḥ

03,174.005a vanāni ramyāṇi sarāṃsi nadyo; guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi

03,174.005c ete nivāsāḥ satataṃ babhūvur; niśāniśaṃ prāpya nararṣabhāṇām

03,174.006a te durgavāsaṃ bahudhā niruṣya; vyatītya kailāsam acintyarūpam

03,174.006c āsedur atyarthamanoramaṃ vai; tam āśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇas te

03,174.007a sametya rājñā vṛṣaparvaṇas te; pratyarcitās tena ca vītamohāḥ

03,174.007c śaśaṃsire vistaraśaḥ pravāsaṃ; śivaṃ yathāvad vṛṣaparvaṇas te

03,174.008a sukhoṣitās tatra ta ekarātraṃ; puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe

03,174.008c abhyāyayus te badarīṃ viśālāṃ; sukhena vīrāḥ punar eva vāsam

03,174.009a ūṣus tatas tatra mahānubhāvā; nārāyaṇasthānagatā narāgryāḥ

03,174.009c kuberakāntāṃ nalinīṃ viśokāḥ; saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām

03,174.010a tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśokāḥ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapravīrāḥ

03,174.010c te remire nandanavāsam etya; dvijarṣayo vītabhayā yathaiva

03,174.011a tataḥ krameṇopayayur nṛvīrā; yathāgatenaiva pathā samagrāḥ

03,174.011c vihṛtya māsaṃ sukhino badaryāṃ; kirātarājño viṣayaṃ subāhoḥ

03,174.012a cīnāṃs tukhārān daradān sadārvān; deśān kuṇindasya ca bhūriratnān

03,174.012c atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ; puraṃ subāhor dadṛśur nṛvīrāḥ

03,174.013a śrutvā ca tān pārthivaputrapautrān; prāptān subāhur viṣaye samagrān

03,174.013c pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā; taṃ cābhyanandan vṛṣabhāḥ kurūṇām

03,174.014a sametya rājñā tu subāhunā te; sūtair viśokapramukhaiś ca sarvaiḥ

03,174.014c sahendrasenaiḥ paricārakaiś ca; paurogavair ye ca mahānasasthāḥ

03,174.015a sukhoṣitās tatra ta ekarātraṃ; sūtān upādāya rathāṃś ca sarvān

03,174.015c ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ visṛjya; tato 'bhyayur yāmunam adrirājam

03,174.016a tasmin girau prasravaṇopapanne; himottarīyāruṇapāṇḍusānau

03,174.016c viśākhayūpaṃ samupetya cakrus; tadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ

03,174.017a varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ; mahad vanaṃ caitrarathaprakāśam

03,174.017c śivena yātvā mṛgayāpradhānāḥ; saṃvatsaraṃ tatra vane vijahruḥ

03,174.018a tatrāsasādātibalaṃ bhujaṃgaṃ; kṣudhārditaṃ mṛtyum ivograrūpam

03,174.018c vṛkodaraḥ parvatakandarāyāṃ; viṣādamohavyathitāntarātmā

03,174.019a dvīpo 'bhavad yatra vṛkodarasya; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

03,174.019c amokṣayad yas tam anantatejā; grāheṇa saṃveṣṭitasarvagātram

03,174.020a te dvādaśaṃ varṣam athopayāntaṃ; vane vihartuṃ kuravaḥ pratītāḥ

03,174.020c tasmād vanāc caitrarathaprakāśāc; chriyā jvalantas tapasā ca yuktāḥ

03,174.021a tataś ca yātvā marudhanvapārśvaṃ; sadā dhanurvedaratipradhānāḥ

03,174.021c sarasvatīm etya nivāsakāmāḥ; saras tato dvaitavanaṃ pratīyuḥ

03,174.022a samīkṣya tān dvaitavane niviṣṭān; nivāsinas tatra tato 'bhijagmuḥ

03,174.022c tapodamācārasamādhiyuktās; tṛṇodapātrāharaṇāśmakuṭṭāḥ

03,174.023a plakṣākṣarauhītakavetasāś ca; snuhā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ

03,174.023c bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ; sarasvatītīraruhā babhūvuḥ

03,174.024a tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntām; āyāgabhūtām iva devatānām

03,174.024c sarasvatīṃ prītiyutāś carantaḥ; sukhaṃ vijahrur naradevaputrāḥ

03,175.001 janamejaya uvāca

03,175.001a kathaṃ nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ

03,175.001c bhayam āhārayat tīvraṃ tasmād ajagarān mune

03,175.002a paulastyaṃ yo ''hvayad yuddhe dhanadaṃ baladarpitaḥ

03,175.002c nalinyāṃ kadanaṃ kṛtvā varāṇāṃ yakṣarakṣasām

03,175.003a taṃ śaṃsasi bhayāviṣṭam āpannam arikarṣaṇam

03,175.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

03,175.004 vaiśaṃpāyana uvāca

03,175.004a bahvāścarye vane teṣāṃ vasatām ugradhanvinām

03,175.004c prāptānām āśramād rājan rājarṣer vṛṣaparvaṇaḥ

03,175.005a yadṛcchayā dhanuṣpāṇir baddhakhaḍgo vṛkodaraḥ

03,175.005c dadarśa tad vanaṃ ramyaṃ devagandharvasevitam

03,175.006a sa dadarśa śubhān deśān girer himavatas tadā

03,175.006c devarṣisiddhacaritān apsarogaṇasevitān

03,175.007a cakoraiś cakravākaiś ca pakṣibhir jīvajīvakaiḥ

03,175.007c kokilair bhṛṅgarājaiś ca tatra tatra vināditān

03,175.008a nityapuṣpaphalair vṛkṣair himasaṃsparśakomalaiḥ

03,175.008c upetān bahulacchāyair manonayananandanaiḥ

03,175.009a sa saṃpaśyan girinadīr vaiḍūryamaṇisaṃnibhaiḥ

03,175.009c salilair himasaṃsparśair haṃsakāraṇḍavāyutaiḥ

03,175.010a vanāni devadārūṇāṃ meghānām iva vāgurāḥ

03,175.010c haricandanamiśrāṇi tuṅgakālīyakāny api

03,175.011a mṛgayāṃ paridhāvan sa sameṣu marudhanvasu

03,175.011c vidhyan mṛgāñ śaraiḥ śuddhaiś cacāra sumahābalaḥ

03,175.011d@018_0001 bhīmasenas tu vikhyāto mahāntaṃ daṃṣṭriṇaṃ balāt

03,175.011d@018_0002 nighnan nāgaśataprāṇo vane tasmin mahābhujaḥ

03,175.011d@018_0003 mṛgāṇāṃ savarāhāṇāṃ mahiṣāṇāṃ mahābhujaḥ

03,175.011d@018_0004 vinighnaṃs tatra tatraiva bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,175.011d@018_0005 sa mātaṅgaśataprāṇo manuṣyaśatavāraṇaḥ

03,175.011d@018_0006 siṃhaśārdūlavikrānto vane tasmin mahābalaḥ

03,175.011d@018_0007 vṛkṣān utpāṭayām āsa tarasā vai babhañja ca

03,175.011d@018_0008 pṛthivyāś ca pradeśān vai nādayaṃs tu vanāni ca

03,175.011d@018_0009 parvatāgrāṇi vai mṛdnan nādayānaś ca vijvaraḥ

03,175.011d@018_0010 prakṣipan pādapāṃś cāpi nādenāpūrayan mahīm

03,175.011d@018_0011 vegena nyapatad bhīmo nirbhayaś ca punaḥ punaḥ

03,175.011d@018_0012 āsphoṭayan kṣveḍayaṃś ca talatālāṃś ca vādayan

03,175.011d@018_0013 cirasaṃbaddhadarpas tu bhīmaseno vane tadā

03,175.011d@018_0014 gajendrāś ca mahāsattvā mṛgendrāś ca mahābalāḥ

03,175.011d@018_0015 bhīmasenasya nādena vyamuñcanta guhā bhayāt

03,175.011d@018_0016 kva cit pradhāvaṃs tiṣṭhaṃś ca kva cic copaviśaṃs tathā

03,175.011d@018_0017 mṛgaprepsur mahāraudre vane carati nirbhayaḥ

03,175.011d@018_0018 sa tatra manujavyāghro vane vanacaropamaḥ

03,175.011d@018_0019 padbhyām abhisamāpede bhīmaseno mahābalaḥ

03,175.011d@018_0020 sa praviṣṭo mahāraṇye nādān nadati cādbhutān

03,175.011d@018_0021 trāsayan sarvabhūtāni mahāsattvaparākramaḥ

03,175.011d@018_0022 tato bhīmasya śabdena bhītāḥ sarpā guhāśayāḥ

03,175.011d@018_0023 atikrāntās tu vegena jagāmānusṛtaḥ śanaiḥ

03,175.011d@018_0024 tato 'maravaraprakhyo bhīmaseno mahābalaḥ

03,175.012a sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lomaharṣaṇam

03,175.012c giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram

03,175.013a parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiś candrārkamaṇḍalaiḥ

03,175.013c citrāṅgam ajinaiś citrair haridrāsadṛśacchavim

03,175.014a guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā

03,175.014c dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ

03,175.015a trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam

03,175.015c niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantam iva sthitam

03,175.016a sa bhīmaṃ sahasābhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam

03,175.016c jagrāhājagaro grāho bhujayor ubhayor balāt

03,175.017a tena saṃspṛṣṭamātrasya bhimasenasya vai tadā

03,175.017c saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya ha

03,175.018a daśa nāgasahasrāṇi dhārayanti hi yad balam

03,175.018c tad balaṃ bhīmasenasya bhujayor asamaṃ paraiḥ

03,175.019a sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ

03,175.019c visphurañ śanakair bhīmo na śaśāka viceṣṭitum

03,175.020a nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

03,175.020c gṛhīto vyajahāt sattvaṃ varadānena mohitaḥ

03,175.021a sa hi prayatnam akarot tīvram ātmavimokṣaṇe

03,175.021c na cainam aśakad vīraḥ kathaṃ cit pratibādhitum

03,176.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,176.001a sa bhīmasenas tejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ

03,176.001c cintayām āsa sarpasya vīryam atyadbhutaṃ mahat

03,176.002a uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannaga

03,176.002c kas tvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi

03,176.003a pāṇḍavo bhimaseno 'haṃ dharmarājād anantaraḥ

03,176.003c nāgāyutasamaprāṇas tvayā nītaḥ kathaṃ vaśam

03,176.004a siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇās tathā

03,176.004c samāgatāś ca bahuśo nihatāś ca mayā mṛdhe

03,176.005a dānavāś ca piśācāś ca rākṣasāś ca mahābalāḥ

03,176.005c bhujavegam aśaktā me soḍhuṃ pannagasattama

03,176.006a kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānam atho tava

03,176.006c udyogam api kurvāṇo vaśago 'smi kṛtas tvayā

03,176.007a asatyo vikramo nṝṇām iti me niścitā matiḥ

03,176.007c yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat

03,176.008a ity evaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmam akliṣṭakāriṇam

03,176.008c bhogena mahatā sarpaḥ samantāt paryaveṣṭayat

03,176.009a nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagas tadā

03,176.009c vimucyāsya bhujau pīnāv idaṃ vacanam abravīt

03,176.010a diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devair bhakṣo mahābhuja

03,176.010c diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām

03,176.011a yathā tv idaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvam ariṃdama

03,176.011c tad avaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama

03,176.012a imām avasthāṃ saṃprāpto hy ahaṃ kopān manīṣiṇām

03,176.012c śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat

03,176.013a nahuṣo nāma rājarṣir vyaktaṃ te śrotram āgataḥ

03,176.013c tavaiva pūrvaḥ pūrveṣām āyor vaṃśakaraḥ sutaḥ

03,176.013d*0875_01 tapobhiḥ kratubhiś caiva vidyayābhijanena ca

03,176.013d*0875_02 trailokyaiśvaryam atulaṃ prāptaṃ me vikrameṇa ca

03,176.013d*0875_03 atha sarvanṛponmāthī mado māṃ samupāviśat

03,176.013d*0875_04 sahasraṃ munimukhyānām uvāha śibikāṃ mama

03,176.013d*0875_05 tato vibhraṃśitaś cāham agastyena mahātmanā

03,176.013d*0875_06 imām avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya daivam idaṃ mama

03,176.013d*0875_07 na daivaṃ prajñayā tāta na balotsāhaśaktibhiḥ

03,176.013d*0875_08 na sahāyabalaiś cāpi kaś cid apy ativartate

03,176.013d*0875_09 atha prajñā ca śauryaṃ ca saṃpadaḥ kāraṇaṃ bhavet

03,176.013d*0875_10 prajñāvatāṃ ca śūrāṇāṃ na kadā cid asaṃpadaḥ

03,176.013d*0875_11 yathā prājñāś ca śūrāś ca dṛśyante duḥkhajīvinaḥ

03,176.013d*0875_12 bhīrumūrkhāś ca sukhinas tasmād daivaṃ hi kāraṇam

03,176.014a so 'haṃ śāpād agastyasya brāhmaṇān avamanya ca

03,176.014c imām avasthām āpannaḥ paśya daivam idaṃ mama

03,176.014d*0876_01 patito hi vimānāgryāt sa muniḥ prārthito mayā

03,176.014d*0876_02 kuru śāpāntam ity evaṃ provācedaṃ dayānvitaḥ

03,176.014d*0876_03 yas tu te vyāhṛtān praśnān prativakṣyati dharmataḥ

03,176.014d*0876_04 sa tvāṃ mokṣayitā śāpāt kasmiṃś cit kālaparyaye

03,176.014d*0876_05 na ca te matprasādena smṛtibhraṃśo bhaviṣyati

03,176.014d*0876_06 balavān api jantus te gṛhīto vaśyam eṣyati

03,176.015a tvāṃ ced avadhyam āyāntam atīva priyadarśanam

03,176.015c aham adyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam

03,176.016a na hi me mucyate kaś cit kathaṃ cid grahaṇaṃ gataḥ

03,176.016c gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama

03,176.017a nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā

03,176.017c gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānam idaṃ mama

03,176.018a patatā hi vimānāgrān mayā śakrāsanād drutam

03,176.018c kuru śāpāntam ity ukto bhagavān munisattamaḥ

03,176.019a sa mām uvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ

03,176.019b*0877_01 yas tvayā veṣṭito rājan moham eti mahābalaḥ

03,176.019c mokṣas te bhavitā rājan kasmāc cit kālaparyayāt

03,176.020a tato 'smi patito bhūmau na ca mām ajahāt smṛtiḥ

03,176.020c smārtam asti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā

03,176.021a yas tu te vyāhṛtān praśnān pratibrūyād viśeṣavit

03,176.021c sa tvāṃ mokṣayitā śāpād iti mām abravīd ṛṣiḥ

03,176.022a gṛhītasya tvayā rājan prāṇino 'pi balīyasaḥ

03,176.022c sattvabhraṃśo 'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati

03,176.023a iti cāpy aham aśrauṣaṃ vacas teṣāṃ dayāvatām

03,176.023c mayi saṃjātahārdānām atha te 'ntarhitā dvijāḥ

03,176.024a so 'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye 'śucau

03,176.024c sarpayonim imāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute

03,176.025a tam uvāca mahābāhur bhīmaseno bhujaṃgamam

03,176.025c na te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye

03,176.026a yasmād abhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ

03,176.026c āgame yadi vāpāye na tatra glapayen manaḥ

03,176.027a daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum arhati

03,176.027c daivam eva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ

03,176.028a paśya daivopaghātād dhi bhujavīryavyapāśrayam

03,176.028c imām avasthāṃ saṃprāptam animittam ihādya mām

03,176.029a kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitam

03,176.029c yathā tu vipine nyastān bhrātṝn rājyaparicyutān

03,176.030a himavāṃś ca sudurgo 'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ

03,176.030c māṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ

03,176.031a vinaṣṭam atha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ

03,176.031c dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā

03,176.032a atha vā nārjuno dhīmān viṣādam upayāsyati

03,176.032c sarvāstravid anādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ

03,176.033a samarthaḥ sa mahābāhur ekāhnā sumahābalaḥ

03,176.033c devarājam api sthānāt pracyāvayitum ojasā

03,176.034a kiṃ punar dhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinam

03,176.034c vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam

03,176.035a mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm

03,176.035c yāsmākaṃ nityam āśāste mahattvam adhikaṃ paraiḥ

03,176.036a kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśād bhujaṃgama

03,176.036c aphalās te bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ

03,176.037a nakulaḥ sahadevaś ca yamajau guruvartinau

03,176.037c madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau

03,176.038a nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau

03,176.038c madvināśāt paridyūnāv iti me vartate matiḥ

03,176.039a evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ

03,176.039c bhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakac ca viceṣṭitum

03,176.040a yudhiṣṭhiras tu kaunteya babhūvāsvasthacetanaḥ

03,176.040c aniṣṭadarśanān ghorān utpātān paricintayan

03,176.041a dāruṇaṃ hy aśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitā

03,176.041c dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha

03,176.042a ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā

03,176.042c rudhiraṃ vamantī dadṛśe pratyādityam apasvarā

03,176.043a pravavāv anilo rūkṣaś caṇḍaḥ śarkarakarṣaṇaḥ

03,176.043c apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca

03,176.044a pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhi yāhīti vāśati

03,176.044c muhur muhuḥ prasphurati dakṣiṇo 'sya bhujas tathā

03,176.045a hṛdayaṃ caraṇaś cāpi vāmo 'sya parivartate

03,176.045c savyasyākṣṇo vikāraś cāpy aniṣṭaḥ samapadyata

03,176.046a sa dharmarājo medhāvī śaṅkamāno mahad bhayam

03,176.046c draupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata

03,176.047a śaśaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaram

03,176.047b*0878_01 kathayām āsa tat sarvaṃ mṛgān hantum ito gatam

03,176.047b*0878_02 tac chrutvā tvarito rājā bhṛśam udvignamānasaḥ

03,176.047c sa pratasthe mahābāhur dhaumyena sahito nṛpaḥ

03,176.048a draupadyā rakṣaṇaṃ kāryam ity uvāca dhanaṃjayam

03,176.048c nakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijān prati

03,176.049a sa tasya padam unnīya tasmād evāśramāt prabhuḥ

03,176.049b*0879_01 mṛgayām āsa kaunteya bhīmasenaṃ mahāvane

03,176.049b*0879_02 sa prācīṃ diśam āsthāya mahato gajayūthapān

03,176.049c dadarśa pṛthivīṃ cihnair bhīmasya paricihnitām

03,176.049d*0880_01 tato mṛgasahasrāṇi mṛgendrāṇāṃ śatāni ca

03,176.049d*0880_02 patitāni vane dṛṣṭvā mārgaṃ tasyāviśan nṛpaḥ

03,176.050a dhāvatas tasya vīrasya mṛgārthe vātaraṃhasaḥ

03,176.050c ūruvātavinirbhagnān drumān vyāvarjitān pathi

03,176.051a sa gatvā tais tadā cihnair dadarśa girigahvare

03,176.051b*0881_01 rūkṣamārutabhūyiṣṭhe niṣpatradrumasaṃkaṭe

03,176.051b*0881_02 īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṃkule

03,176.051b*0881_03 aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe

03,176.051c gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭam anujaṃ tathā

03,177.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,177.001a yudhiṣṭhiras tam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam

03,177.001c dayitaṃ bhrātaraṃ vīram idaṃ vacanam abravīt

03,177.002a kuntīmātaḥ katham imām āpadaṃ tvam avāptavān

03,177.002c kaś cāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ

03,177.003a sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam

03,177.003c kathayām āsa tat sarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam

03,177.003d*0882_00 bhīma uvāca

03,177.003d*0882_01 ayam ārya mahāsattvo bhakṣārthaṃ māṃ gṛhītavān

03,177.003d*0882_02 nahuṣo nāma rājarṣiḥ prāṇavān iva saṃsthitaḥ

03,177.003d*0882_02 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.003d*0882_03 mucyatām ayam āyuṣman bhrātā me 'mitavikramaḥ

03,177.003d*0882_04 sarpa uvāca

03,177.003d*0882_04 vayam āhāramanyaṃ te dāsyāmaḥ kṣunnivāraṇam

03,177.003d*0882_05 āhāro rājaputro 'yaṃ mayā prāpto mukhāgataḥ

03,177.003d*0882_06 gamyatāṃ neha sthātavyaṃ śvo bhavān api me bhavet

03,177.003d*0882_07 vratam etan mahābāho viṣayaṃ mama yo vrajet

03,177.003d*0882_08 sa me bhakṣo bhavet tāta tvaṃ cāpi viṣaye mama

03,177.003d*0882_09 cireṇādya mayāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava

03,177.003d*0882_10 nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāṅkṣaye

03,177.004 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.004a devo vā yadi vā daitya urago vā bhavān yadi

03,177.004c satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ

03,177.004d*0883_01 kimarthaṃ ca tvayā grasto bhīmaseno bhujaṃgama

03,177.005a kim āhṛtya viditvā vā prītis te syād bhujaṃgama

03,177.005c kim āhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñced bhavān imam

03,177.006 sarpa uvāca

03,177.006a nahuṣo nāma rājāham āsaṃ pūrvas tavānagha

03,177.006c prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa

03,177.007a kratubhis tapasā caiva svādhyāyena damena ca

03,177.007c trailokyaiśvaryam avyagraṃ prāpto vikramaṇena ca

03,177.008a tad aiśvaryaṃ samāsādya darpo mām agamat tadā

03,177.008c sahasraṃ hi dvijātīnām uvāha śibikāṃ mama

03,177.009a aiśvaryamadamatto 'ham avamanya tato dvijān

03,177.009c imām agastyena daśām ānītaḥ pṛthivīpate

03,177.010a na tu mām ajahāt prajñā yāvad adyeti pāṇḍava

03,177.010c tasyaivānugrahād rājann agastyasya mahātmanaḥ

03,177.011a ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto 'yam anujas tava

03,177.011c nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye

03,177.012a praśnān uccāritāṃs tu tvaṃ vyāhariṣyasi cen mama

03,177.012c atha paścād vimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram

03,177.013 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.013a brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ

03,177.013c api cec chaknuyāṃ prītim āhartuṃ te bhujaṃgama

03,177.014a vedyaṃ yad brāhmaṇeneha tad bhavān vetti kevalam

03,177.014b*0884_01 brūhi yat te mayā vācyaṃ tattvaṃ dharmabhṛtāṃ vara

03,177.014c sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ

03,177.014d@019_0000 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0001 dharmaṃ sarve praśaṃsanti devā brahmarṣayas tathā

03,177.014d@019_0002 tasmāt samāsato dharmaṃ kathayasva mamānagha

03,177.014d@019_0002 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0003 satyaṃ damas tapaḥ śaucaṃ saṃtoṣo hrīḥ kṣamārjavam

03,177.014d@019_0004 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0004 jñānaṃ śamo dayā dhyānam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

03,177.014d@019_0005 kiṃ satyaṃ procyate rājan ko damaḥ saṃprakīrtitaḥ

03,177.014d@019_0006 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0006 tapaso lakṣaṇaṃ kiṃ syāt kiṃ tac chaucam udāhṛtam

03,177.014d@019_0007 satyaṃ bhūtahitaṃ proktaṃ manaso damanaṃ damaḥ

03,177.014d@019_0008 tapaḥ svadharmavartitvaṃ śaucaṃ saṃkaravarjanam

03,177.014d@019_0008 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0009 saṃtoṣaḥ kaḥ paraḥ proktaḥ kā ca hrīḥ parikīrtitā

03,177.014d@019_0010 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0010 kṣamā ca kā parā proktā kiṃ cārjavam udāhṛtam

03,177.014d@019_0011 saṃtoṣo viṣayatyāgo hrīr akāryanivartanam

03,177.014d@019_0012 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0012 kṣamā dvaṃdvasahiṣṇutvam ārjavaṃ samacittatā

03,177.014d@019_0013 kiṃ jñānaṃ procyate rājan kaḥ śamaś ca prakīrtitaḥ

03,177.014d@019_0014 dayā ca kā parā proktā kiṃ ca dhyānam udāhṛtam

03,177.014d@019_0014 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0015 jñānaṃ tattvārthasaṃbodhaḥ śamaś cittapraśāntatā

03,177.014d@019_0016 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0016 dayā bhūtahitaiṣitvaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ

03,177.014d@019_0017 kaḥ śatrur durjayaḥ puṃsāṃ kaś ca vyādhir anantakaḥ

03,177.014d@019_0018 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0018 kīdṛśaś ca smṛtaḥ sādhur asādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ

03,177.014d@019_0019 krodhas tu durjayaḥ śatrur lobho vyādhir anantakaḥ

03,177.014d@019_0020 sarvabhūtahitaḥ sādhur asādhur nirdayaḥ smṛtaḥ

03,177.014d@019_0020 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0021 ko mohaḥ procyate rājan kaś ca mānaḥ prakīrtitaḥ

03,177.014d@019_0022 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0022 kim ālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaś ca śoka ihocyate

03,177.014d@019_0023 moho dharmavimūḍhatvaṃ mānas tv ātmābhimānitā

03,177.014d@019_0024 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0024 dharmaniṣkriyatālasyaṃ śokas tv ajñānam ucyate

03,177.014d@019_0025 kiṃ sthairyaṃ munibhiḥ proktaṃ kiṃ tad dhairyam udāhṛtam

03,177.014d@019_0026 snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tad dānam ihocyate

03,177.014d@019_0026 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0027 svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyam indriyanigrahaḥ

03,177.014d@019_0028 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0028 snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ tv abhayadakṣiṇā

03,177.014d@019_0029 kaḥ paṇḍitaḥ pumāñ jñeyaḥ kaś ca mūrkho janeśvara

03,177.014d@019_0030 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0030 saṃsārahetuḥ kaś cāsya hṛttāpaḥ kaḥ paras tathā

03,177.014d@019_0031 dharmātmā paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate

03,177.014d@019_0032 kāmaḥ saṃsārahetuś ca hṛttāpo matsaraḥ paraḥ

03,177.014d@019_0032 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0033 ko 'haṃkāra iti proktaḥ kaś cid dambho janeśvara

03,177.014d@019_0034 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0034 abhyasūyā ca kā proktā kiṃ tat paiśunyam ucyate

03,177.014d@019_0035 mohajñānam ahaṃkāro dambho dharmadhvajocchrayaḥ

03,177.014d@019_0036 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0036 dharmadveṣo hy asūyā ca paiśunyaṃ paradūṣaṇam

03,177.014d@019_0037 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca parasparavirodhinaḥ

03,177.014d@019_0038 teṣāṃ nityavirodhitvāt kva nu syāt saṃgataṃ nṛpa

03,177.014d@019_0038 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0039 saṃtuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca

03,177.014d@019_0040 yasminn etat kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam

03,177.014d@019_0041 yadā bhartā ca bhāryā ca parasparavaśānugau

03,177.014d@019_0042 sarpa uvāca

03,177.014d@019_0042 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ

03,177.014d@019_0043 jātyā kulena vṛttena svādhyāyena śrutena ca

03,177.014d@019_0044 brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhy etad viniścayam

03,177.014d@019_0044 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.014d@019_0045 na jātir na kulaṃ tāta na svādhyāyaḥ śrutaṃ na ca

03,177.014d@019_0046 kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam

03,177.014d@019_0047 aneke munayas tāta tiryagyonisamāśritāḥ

03,177.014d@019_0048 svadharmācāraniratā brahmalokam ito gatāḥ

03,177.014d@019_0049 bahunā kim adhītena naṭasyeva durātmanaḥ

03,177.014d@019_0050 tenādhītaṃ śrutaṃ tena yo vṛttam anutiṣṭhati

03,177.014d@019_0051 kapālasthaṃ yathā toyaṃ śvadṛtau ca yathā payaḥ

03,177.014d@019_0052 duṣṭaṃ syāt sthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam

03,177.014d@019_0053 vṛttaṃ yatnena rakṣyaṃ syād vittam eti ca yāti ca

03,177.014d@019_0054 akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ

03,177.014d@019_0055 kiṃ kulenopadiṣṭena vipulena durātmanaḥ

03,177.014d@019_0056 kṛmayaḥ kiṃ na jāyante kusumeṣu sugandhiṣu

03,177.014d@019_0057 tasmād viddhi mahārāja vṛttaṃ brāhmaṇalakṣaṇam

03,177.014d@019_0058 caturvedo 'pi durvṛttaḥ śūdrāt pāpataraḥ smṛtaḥ

03,177.014d@019_0059 yo 'gnihotraparo dāntaḥ saṃtoṣaniyataḥ śuciḥ

03,177.014d@019_0060 tapaḥsvādhyāyaśīlaś ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,177.014d@019_0061 sarvadvaṃdvasaho dhīraḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ

03,177.014d@019_0062 sarvabhūtahito maitras taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,177.014d@019_0063 yena kena cid ācchanno yena kena cid āsitaḥ

03,177.014d@019_0064 yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,177.014d@019_0065 yo 'her iva gaṇād bhīto sanmānān maraṇād iva

03,177.014d@019_0066 kuṇapād iva ca strībhyas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,177.015 sarpa uvāca

03,177.015a brāhmaṇaḥ ko bhaved rājan vedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira

03,177.015c bravīhy atimatiṃ tvāṃ hi vākyair anumimīmahe

03,177.016 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.016a satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā

03,177.016c dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

03,177.016d*0885_01 pareṣāṃ ca guṇānveṣī satataṃ puruṣarṣabha

03,177.016d*0885_02 sato 'pi doṣān rājendra na gṛhṇāti kadā cana

03,177.016d*0885_03 dīnānukampī satataṃ satataṃ sādhuvatsalaḥ

03,177.016d*0885_04 sarpa uvāca

03,177.016d*0885_04 nityaṃ dānarataś caiva taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,177.016d*0885_05 yatnena brūhi rājendra kaḥ kālaḥ śrāddhadānayoḥ

03,177.016d*0885_06 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.016d*0885_06 praśnaṃ praśnavidāṃ śreṣṭha sarvavit tvaṃ mato 'si me

03,177.016d*0885_07 yatra vai brāhmaṇaṃ paśyec chrotriyaṃ dhyānatatparam

03,177.016d*0885_08 sarpa uvāca

03,177.016d*0885_08 dhanaṃ manyed viśiṣṭaṃ tu sa kālaḥ śrāddhadānayoḥ

03,177.016d*0885_09 kiṃ vedyaṃ paramaṃ rājañ śaṃsa me tvaṃ yudhiṣṭhira

03,177.016d*0885_10 sarvajño 'si mahābāho vākyair anumimīmahe

03,177.017a vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkham asukhaṃ ca yat

03,177.017c yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam

03,177.018 sarpa uvāca

03,177.018a cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha

03,177.018c śūdreṣv api ca satyaṃ ca dānam akrodha eva ca

03,177.018e ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira

03,177.019a vedyaṃ yac cāttha nirduḥkham asukhaṃ ca narādhipa

03,177.019c tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyan na tad astīti lakṣaye

03,177.019d*0886_01 tāṃś ca sarvān aśeṣeṇa kathayasva narādhipa

03,177.020 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.020a śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije tac ca na vidyate

03,177.020c na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ

03,177.021a yatraital lakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ

03,177.021c yatraitan na bhavet sarpa taṃ śūdram iti nirdiśet

03,177.022a yat punar bhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha

03,177.022c tābhyāṃ hīnam atītyātra padaṃ nāstīti ced api

03,177.023a evam etan mataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate

03,177.023c yathā śītoṣṇayor madhye bhaven noṣṇaṃ na śītatā

03,177.024a evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnam asti padaṃ kva cit

03,177.024c eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān

03,177.025 sarpa uvāca

03,177.025a yadi te vṛttato rājan brāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ

03,177.025c vyarthā jātis tadāyuṣman kṛtir yāvan na dṛśyate

03,177.026 yudhiṣṭhira uvāca

03,177.026a jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate

03,177.026c saṃkarāt sarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ

03,177.027a sarve sarvāsv apatyāni janayanti yadā narāḥ

03,177.027c vāṅ maithunam atho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām

03,177.028a idam ārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ity api

03,177.028c tasmāc chīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidur ye tattvadarśinaḥ

03,177.029a prāṅ nābhivardhanāt puṃso jātakarma vidhīyate

03,177.029b*0887_01 tatas tu nāmakaraṇaṃ tataś caulaṃ vidhīyate

03,177.029b*0887_02 tatopanayanaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ yathāvidhi

03,177.029c tatrāsya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate

03,177.030a vṛttyā śūdrasamo hy eṣa yāvad vede na jāyate

03,177.030c asminn evaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt

03,177.031a kṛtakṛtyāḥ punar varṇā yadi vṛttaṃ na vidyate

03,177.031c saṃkaras tatra nāgendra balavān prasamīkṣitaḥ

03,177.032a yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttam iṣyate

03,177.032c taṃ brāhmaṇam ahaṃ pūrvam uktavān bhujagottama

03,177.033 sarpa uvāca

03,177.033a śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira

03,177.033c bhakṣayeyam ahaṃ kasmād bhrātaraṃ te vṛkodaram

03,178.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.001a bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ

03,178.001c brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhaved gatir anuttamā

03,178.002 sarpa uvāca

03,178.002a pātre dattvā priyāṇy uktvā satyam uktvā ca bhārata

03,178.002c ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacched iti matir mama

03,178.003 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.003a dānād vā sarpa satyād vā kim ato guru dṛśyate

03,178.003c ahiṃsāpriyayoś caiva gurulāghavam ucyatām

03,178.004 sarpa uvāca

03,178.004a dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca

03,178.004c eṣāṃ kāryagarīyastvād dṛśyate gurulāghavam

03,178.005a kasmāc cid dānayogād dhi satyam eva viśiṣyate

03,178.005c satyavākyāc ca rājendra kiṃ cid dānaṃ viśiṣyate

03,178.006a evam eva maheṣvāsa priyavākyān mahīpate

03,178.006c ahiṃsā dṛśyate gurvī tataś ca priyam iṣyate

03,178.007a evam etad bhaved rājan kāryāpekṣam anantaram

03,178.007c yad abhipretam anyat te brūhi yāvad bravīmy aham

03,178.008 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.008a kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam

03,178.008c aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃś ca bravīhi me

03,178.009 sarpa uvāca

03,178.009a tisro vai gatayo rājan paridṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ

03,178.009c mānuṣyaṃ svargavāsaś ca tiryagyoniś ca tat tridhā

03,178.010a tatra vai mānuṣāl lokād dānādibhir atandritaḥ

03,178.010c ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargam aśnute

03,178.011a viparītaiś ca rājendra kāraṇair mānuṣo bhavet

03,178.011c tiryagyonis tathā tāta viśeṣaś cātra vakṣyate

03,178.012a kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ

03,178.012c manuṣyatvāt paribhraṣṭas tiryagyonau prasūyate

03,178.013a tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyate

03,178.013c gavādibhyas tathāśvebhyo devatvam api dṛśyate

03,178.014a so 'yam etā gatīḥ sarvā jantuś carati kāryavān

03,178.014c nitye mahati cātmānam avasthāpayate nṛpa

03,178.015a jāto jātaś ca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān

03,178.015c phalārthas tāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ

03,178.016 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.016a śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ

03,178.016c tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham

03,178.017a kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate

03,178.017c etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama

03,178.018 sarpa uvāca

03,178.018a yad ātmadravyam āyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam

03,178.018c karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi

03,178.019a jñānaṃ caivātra buddhiś ca manaś ca bharatarṣabha

03,178.019c tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me

03,178.020a manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān

03,178.020c viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ

03,178.021a atra cāpi naravyāghra mano jantor vidhīyate

03,178.021c tasmād yugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate

03,178.022a sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ

03,178.022c dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām

03,178.023a buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ

03,178.023c eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ

03,178.024 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.024a manasaś cāpi buddheś ca brūhi me lakṣaṇaṃ param

03,178.024c etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate

03,178.025 sarpa uvāca

03,178.025a buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate

03,178.025c tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhis tasyaiṣaṇe bhavet

03,178.026a buddher guṇavidhir nāsti manas tu guṇavad bhavet

03,178.026c buddhir utpadyate kārye manas tūtpannam eva hi

03,178.027a etad viśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyor mayeritam

03,178.027c tvam apy atrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān

03,178.028 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.028a aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava

03,178.028c viditaṃ veditavyaṃ te kasmān mām anupṛcchasi

03,178.028d@020_0000 sarpa uvāca

03,178.028d@020_0001 uktās te sarvaśas tāta praśnāḥ praśnavidāṃ vara

03,178.028d@020_0002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,178.028d@020_0002 idānīm eṣa muñcāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram

03,178.028d@020_0003 nahuṣeṇa tato muktaṃ bhīmam āśliṣya sodaram

03,178.028d@020_0004 yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā nahuṣaṃ pratyapūjayat

03,178.028d@020_0005 nahuṣo 'pi muneḥ śāpād vimuktaḥ prītamānasaḥ

03,178.028d@020_0006 divyarūpadharaḥ śrīmān pratyuvāca yudhiṣṭhiram

03,178.028d@020_0007 saṃbhāṣyaṃ sādhubhiḥ puṇyam iti vai vaidikī śrutiḥ

03,178.028d@020_0008 sarpatvāt paśya mukto 'haṃ tvayā saṃbhāṣya sādhunā

03,178.028d@020_0009 dharmaṃ kila narāḥ kṛtvā labhante satsutān iha

03,178.028d@020_0010 dharmeṇa kaḥ kṛto dharmo yena labdho bhavān sutaḥ

03,178.028d@020_0011 na kevalaṃ prajā dhanyā yāsāṃ rājan nṛpo bhavān

03,178.028d@020_0012 dharmo 'pi dhanyo dharmajña yasya putras tvam īdṛśaḥ

03,178.028d@020_0013 dṛṣṭāḥ śrutāś ca bahavo nṛpā dharmaparāyaṇāḥ

03,178.028d@020_0014 yudhiṣṭhira uvāca

03,178.028d@020_0014 na śruto na ca dṛṣṭo me dharmajñas tvādṛśo nṛpaḥ

03,178.028d@020_0015 sabhāgyo 'haṃ mahābhāga yasya tuṣṭo bhavān guṇaiḥ

03,178.028d@020_0016 nāsabhāgyasya tuṣyanti devakalpā bhavādṛśāḥ

03,178.028d@020_0017 kiṃ tu kautūhalaṃ tāta mama pārthivasattama

03,178.028d@020_0018 ataḥ pṛcchāmi sauhārdāt tvām ahaṃ nābhyasūyayā

03,178.028d@020_0019 sarvaśāstrārthatattvajñaṃ trailokyeśvarapūjitam

03,178.028d@020_0020 nahuṣa uvāca

03,178.028d@020_0020 kathaṃ tvām āviśan mohaḥ prākṛtaṃ puruṣaṃ yathā

03,178.028d@020_0021 śrutaśīlādibhir yuktaṃ dhārmikaṃ tapasi sthitam

03,178.028d@020_0022 suprājñam api kaunteya ṛddhir mohayate naram

03,178.028d@020_0023 hīnābhijanavṛtto 'pi na sa rājāsti kaś cana

03,178.028d@020_0024 yasya cetasi rājendra karoti na madaḥ padam

03,178.028d@020_0025 yathāgnau dhruvam uṣṇatvam anile calanaṃ yathā

03,178.028d@020_0026 yathā śaśini śītatvaṃ tathaiśvarye dhruvo madaḥ

03,178.028d@020_0027 aiśvaryatimiraṃ cakṣur na tat paśyati nirmalam

03,178.028d@020_0028 paścād vimalatāṃ yāti vinipātāñjanāñjitam

03,178.028d@020_0029 vartamānaḥ sukhe svarge nāvaitīti matir mama

03,178.028d@020_0030 so 'ham aiśvaryamohena yadāviṣṭo yudhiṣṭhira

03,178.028d@020_0031 patitaḥ pratisaṃbuddhaḥ sāṃprataṃ bodhayāmi vaḥ

03,178.028d@020_0032 lokadvayahitaṃ vaktuṃ jñātuṃ ko vā na paṇḍitaḥ

03,178.028d@020_0033 tatkriyānuvidhānatve munayo 'pi na paṇḍitāḥ

03,178.028d@020_0034 tasmāl lokadvayasyeṣṭaṃ kartavyaṃ te narādhipa

03,178.028d@020_0035 guhyam etan mahābāho kathitaṃ te mayākhilam

03,178.028d@020_0036 dvijāś ca nāvamantavyās trailokyeśvarapūjitāḥ

03,178.028d@020_0037 devavat pūjanīyāś ca dānamānārcanādibhiḥ

03,178.028d@020_0038 yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣo 'gnir apeyaś ca mahodadhiḥ

03,178.028d@020_0039 kṣayī cāpāditaś candraḥ ko na naśyet prakopya tān

03,178.028d@020_0040 lokān anyān sṛjeyur ye lokapālāṃś ca kopitāḥ

03,178.028d@020_0041 devān kuryur adevāṃś ca kaḥ kṣuṇvaṃs tān samṛdhnuyāt

03,178.028d@020_0042 yān upāśritya tiṣṭhanti lokā devāś ca sarvadā

03,178.028d@020_0043 brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāt tāñ jijīviṣuḥ

03,178.028d@020_0044 praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat

03,178.028d@020_0045 evaṃ vidvān avidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ param

03,178.029a sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśat svargavāsinam

03,178.029b*0888_01 kathaṃ ca sarpatāṃ yāto bhavān vyākhyātum arhati

03,178.029c evam adbhutakarmāṇam iti me saṃśayo mahān

03,178.030 sarpa uvāca

03,178.030a suprajñam api cec chūram ṛddhir mohayate naram

03,178.030c vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matir mama

03,178.031a so 'ham aiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira

03,178.031c patitaḥ pratisaṃbuddhas tvāṃ tu saṃbodhayāmy aham

03,178.032a kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa

03,178.032c kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā

03,178.033a ahaṃ hi divi divyena vimānena caran purā

03,178.033c abhimānena mattaḥ san kaṃ cin nānyam acintayam

03,178.034a brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ

03,178.034c karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ

03,178.035a cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate

03,178.035c tasya tejo harāmy āśu tad dhi dṛṣṭibalaṃ mama

03,178.036a brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama

03,178.036c sa mām apanayo rājan bhraṃśayām āsa vai śriyaḥ

03,178.037a tatra hy agastyaḥ pādena vahan spṛṣṭo mayā muniḥ

03,178.037c adṛṣṭena tato 'smy ukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā

03,178.038a tatas tasmād vimānāgrāt pracyutaś cyutabhūṣaṇaḥ

03,178.038c prapatan bubudhe ''tmānaṃ vyālībhūtam adhomukham

03,178.039a ayācaṃ tam ahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhaved iti

03,178.039c ajñānāt saṃpravṛttasya bhagavan kṣantum arhasi

03,178.040a tataḥ sa mām uvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ

03,178.040c yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāt tvāṃ mokṣayiṣyati

03,178.041a abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipa

03,178.041c phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyam avāpsyasi

03,178.042a tato me vismayo jātas tad dṛṣṭvā tapaso balam

03,178.042c brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāham acūcudam

03,178.043a satyaṃ damas tapo yogam ahiṃsā dānanityatā

03,178.043c sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātir na kulaṃ nṛpa

03,178.044a ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥ

03,178.044c svasti te 'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ

03,178.044d*0889_01 sa cāyaṃ puruṣavyāghra kālaḥ puṇya upasthitaḥ

03,178.044d*0889_02 tad asmāt kāraṇāt pārtha kāryaṃ mama mahat kṛtam

03,178.045 vaiśaṃpāyana uvāca

03,178.045*0890_01 tatas tasmin muhūrte tu vimānaṃ kāmagāmi vai

03,178.045*0890_02 avapātena mahatā tatrāvāpatad uttamam

03,178.045a ity uktvājagaraṃ dehaṃ tyaktvā sa nahuṣo nṛpaḥ

03,178.045c divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatas tridivam eva ha

03,178.046a yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ

03,178.046c dhaumyena sahitaḥ śrīmān āśramaṃ punar abhyagāt

03,178.047a tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham

03,178.047c kathayām āsa tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,178.048a tac chrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraś cāsya te trayaḥ

03,178.048c āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī

03,178.049a te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā

03,178.049c maivam ity abruvan bhīmaṃ garhayanto 'sya sāhasam

03,178.050a pāṇḍavās tu bhayān muktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam

03,178.050c harṣam āhārayāṃ cakrur vijahruś ca mudā yutāḥ

03,179.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,179.001a nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ

03,179.001c tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭ samabhipadyata

03,179.002a chādayanto mahāghoṣāḥ khaṃ diśaś ca balāhakāḥ

03,179.002c pravavarṣur divārātram asitāḥ satataṃ tadā

03,179.003a tapātyayaniketāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,179.003c apetārkaprabhājālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ

03,179.004a virūḍhaśaṣpā pṛthivī mattadaṃśasarīsṛpā

03,179.004c babhūva payasā siktā śāntadhūmarajo 'ruṇā

03,179.005a na sma prajñāyate kiṃ cid ambhasā samavastṛte

03,179.005c samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyo vā sthāvarāṇi vā

03,179.006a kṣubdhatoyā mahāghoṣāḥ śvasamānā ivāśugāḥ

03,179.006c sindhavaḥ śobhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye

03,179.007a nadatāṃ kānanānteṣu śrūyante vividhāḥ svanāḥ

03,179.007c vṛṣṭibhis tāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇām

03,179.008a stokakāḥ śikhinaś caiva puṃskokilagaṇaiḥ saha

03,179.008c mattāḥ paripatanti sma dardurāś caiva darpitāḥ

03,179.009a tathā bahuvidhākārā prāvṛṇ meghānunāditā

03,179.009c abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu

03,179.010a krauñcahaṃsagaṇākīrṇā śarat praṇihitābhavat

03,179.010c rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā

03,179.011a vimalākāśanakṣatrā śarat teṣāṃ śivābhavat

03,179.011c mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām

03,179.012a paśyantaḥ śāntarajasaḥ kṣapā jaladaśītalāḥ

03,179.012c grahanakṣatrasaṃghaiś ca somena ca virājitāḥ

03,179.013a kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca śītavāridharāḥ śivāḥ

03,179.013c nadīḥ puṣkariṇīś caiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ

03,179.014a ākāśanīkāśataṭāṃ nīpanīvārasaṃkulām

03,179.014c babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīm

03,179.015a te vai mumudire vīrāḥ prasannasalilāṃ śivām

03,179.015c paśyanto dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīm

03,179.016a teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parvasaṃdhau sma śāradī

03,179.016c tatraiva vasatām āsīt kārttikī janamejaya

03,179.017a puṇyakṛdbhir mahāsattvais tāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ

03,179.017c tat sarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhur yogam uttamam

03,179.018a tamisrābhyudaye tasmin dhaumyena saha pāṇḍavāḥ

03,179.018c sūtaiḥ paurogavaiś caiva kāmyakaṃ prayayur vanam

03,180.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,180.001a kāmyakaṃ prāpya kaunteyā yudhiṣṭhirapurogamāḥ

03,180.001c kṛtātithyā munigaṇair niṣeduḥ saha kṛṣṇayā

03,180.002a tatas tān pariviśvastān vasataḥ pāṇḍunandanān

03,180.002c brāhmaṇā bahavas tatra samantāt paryavārayan

03,180.003a athābravīd dvijaḥ kaś cid arjunasya priyaḥ sakhā

03,180.003c eṣyatīha mahābāhur vaśī śaurir udāradhīḥ

03,180.004a viditā hi harer yūyam ihāyātāḥ kurūdvahāḥ

03,180.004c sadā hi darśanākāṅkṣī śreyo 'nveṣī ca vo hariḥ

03,180.005a bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,180.005c svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṃ yuṣmān sameṣyati

03,180.006a tathaiva tasya bruvataḥ pratyadṛṣyata keśavaḥ

03,180.006c sainyasugrīvayuktena rathena rathināṃ varaḥ

03,180.007a maghavān iva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā

03,180.007c upāyād devakīputro didṛkṣuḥ kurusattamān

03,180.008a avatīrya rathāt kṛṣṇo dharmarājaṃ yathāvidhi

03,180.008c vavande mudito dhīmān bhīmaṃ ca balināṃ varam

03,180.009a pūjayām āsa dhaumyaṃ ca yamābhyām abhivāditaḥ

03,180.009c pariṣvajya guḍākeśaṃ draupadīṃ paryasāntvayat

03,180.010a sa dṛṣṭvā phalgunaṃ vīraṃ cirasya priyam āgatam

03,180.010c paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punar ariṃdamam

03,180.011a tathaiva satyabhāmāpi draupadīṃ pariṣasvaje

03,180.011c pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā

03,180.012a tatas te pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapurohitāḥ

03,180.012c ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruś ca sarvaśaḥ

03,180.013a kṛṣṇas tu pārthena sametya vidvān; dhanaṃjayenāsuratarjanena

03,180.013c babhau yathā bhūtapatir mahātmā; sametya sākṣād bhagavān guhena

03,180.014a tataḥ samastāni kirīṭamālī; vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya

03,180.014c uktvā yathāvat punar anvapṛcchat; kathaṃ subhadrā ca tathābhimanyuḥ

03,180.015a sa pūjayitvā madhuhā yathāvat; pārthāṃś ca kṛṣṇāṃ ca purohitaṃ ca

03,180.015c uvāca rājānam abhipraśaṃsan; yudhiṣṭhiraṃ tatra sahopaviśya

03,180.016a dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhāt; tasyārtham āhus tapa eva rājan

03,180.016c satyārjavābhyāṃ caratā svadharmaṃ; jitas tavāyaṃ ca paraś ca lokaḥ

03,180.017a adhītam agre caratā vratāni; samyag dhanurvedam avāpya kṛtsnam

03,180.017c kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā; sarve hy avāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ

03,180.018a na grāmyadharmeṣu ratis tavāsti; kāmān na kiṃ cit kuruṣe narendra

03,180.018c na cārthalobhāt prajahāsi dharmaṃ; tasmāt svabhāvād asi dharmarājaḥ

03,180.019a dānaṃ ca satyaṃ ca tapaś ca rājañ; śraddhā ca śāntiś ca dhṛtiḥ kṣamā ca

03,180.019b*0891_01 āpatsv api tvaṃ na jahāsi rājan

03,180.019c avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogān; eṣā parā pārtha sadā ratis te

03,180.020a yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṃ; kṛṣṇāṃ sabhāyām avaśām apaśyat

03,180.020c apetadharmavyavahāravṛttaṃ; saheta tat pāṇḍava kas tvad anyaḥ

03,180.021a asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ; kṣipraṃ prajāḥ pālayitāsi samyak

03,180.021c ime vayaṃ nigrahaṇe kurūṇāṃ; yadi pratijñā bhavataḥ samāptā

03,180.022a dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; yamau ca bhīmaṃ ca daśārhasiṃhaḥ

03,180.022c uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena; prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ

03,180.023a provāca kṛṣṇām api yājñasenīṃ; daśārhabhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ

03,180.023b*0892_01 diṣṭyā samagrāsi dhanaṃjayena

03,180.023b*0892_02 samāgatety evam uvāca kṛṣṇaḥ

03,180.023c kṛṣṇe dhanurvedaratipradhānāḥ; satyavratās te śiśavaḥ suśīlāḥ

03,180.023e sadbhiḥ sadaivācaritaṃ samādhiṃ; caranti putrās tava yājñaseni

03,180.024a rājyena rāṣṭraiś ca nimantryamāṇāḥ; pitrā ca kṛṣṇe tava sodaraiś ca

03,180.024c na yajñasenasya na mātulānāṃ; gṛheṣu bālā ratim āpnuvanti

03,180.025a ānartam evābhimukhāḥ śivena; gatvā dhanurvedaratipradhānāḥ

03,180.025c tavātmajā vṛṣṇipuraṃ praviśya; na daivatebhyaḥ spṛhayanti kṛṣṇe

03,180.026a yathā tvam evārhasi teṣu vṛttiṃ; prayoktum āryā ca yathaiva kuntī

03,180.026c teṣv apramādena sadā karoti; tathā ca bhūyaś ca tathā subhadrā

03,180.027a yathāniruddhasya yathābhimanyor; yathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ

03,180.027c tathā vinetā ca gatiś ca kṛṣṇe; tavātmajānām api raukmiṇeyaḥ

03,180.028a gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrān; astreṣu śikṣāsu rathāśvayāne

03,180.028c samyag vinetā vinayaty atandrīs; tāṃś cābhimanyuḥ satataṃ kumāraḥ

03,180.029a sa cāpi samyak praṇidhāya śikṣām; astrāṇi caiṣāṃ guruvat pradāya

03,180.029c tavātmajānāṃ ca tathābhimanyoḥ; parākramais tuṣyati raukmiṇeyaḥ

03,180.030a yadā vihāraṃ prasamīkṣamāṇāḥ; prayānti putrās tava yājñaseni

03,180.030c ekaikam eṣām anuyānti tatra; rathāś ca yānāni ca dantinaś ca

03,180.031a athābravīd dharmarājaṃ tu kṛṣṇo; daśārhayodhāḥ kukurāndhakāś ca

03,180.031c ete nideśaṃ tava pālayanti; tiṣṭhanti yatrecchasi tatra rājan

03,180.031d*0893_01 yodhās tavārtheṣu narendrayantā

03,180.031d*0893_02 kurvantu kāryaṃ sarathāḥ sanāgāḥ

03,180.032a āvartatāṃ kārmukavegavātā; halāyudhapragrahaṇā madhūnām

03,180.032c senā tavārtheṣu narendra yattā; sasādipattyaśvarathā sanāgā

03,180.033a prasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ; suyodhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ

03,180.033c sa sānubandhaḥ sasuhṛdgaṇaś ca; saubhasya saubhādhipateś ca mārgam

03,180.034a kāmaṃ tathā tiṣṭha narendra tasmin; yathā kṛtas te samayaḥ sabhāyām

03,180.034c dāśārhayodhais tu sasādiyodhaṃ; pratīkṣatāṃ nāgapuraṃ bhavantam

03,180.035a vyapetamanyur vyapanītapāpmā; vihṛtya yatrecchasi tatra kāmam

03,180.035c tataḥ samṛddhaṃ prathamaṃ viśokaḥ; prapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭram

03,180.036a tatas tad ājñāya mataṃ mahātmā; yathāvad uktaṃ puruṣottamena

03,180.036c praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ; kṛtāñjaliḥ keśavam ity uvāca

03,180.037a asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ; bhavān gatis tvaccharaṇā hi pārthāḥ

03,180.037c kālodaye tac ca tataś ca bhūyaḥ; kartā bhavān karma na saṃśayo 'sti

03,180.038a yathāpratijñaṃ vihṛtaś ca kālaḥ; sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu

03,180.038c ajñātacaryāṃ vidhivat samāpya; bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ

03,180.038d*0894_01 eṣaiva buddhir juṣatāṃ sadā tvāṃ

03,180.038d*0894_02 satye sthitāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ

03,180.038d*0894_03 sadānadharmāḥ sajanāḥ sadārāḥ

03,180.038d*0894_04 sabāndhavās tvaccharaṇā hi pārthāḥ

03,180.039 vaiśaṃpāyana uvāca

03,180.039a tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata

03,180.039c atha paścāt tapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk

03,180.039e pratyadṛṣyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,180.039f*0895_01 ajaraś cāmaraś caiva rūpaudāryaguṇānvitaḥ

03,180.039f*0895_02 vyadṛśyata tathā yukto yathā syāt pañcaviṃśakaḥ

03,180.039f*0896_01 mahāvarāhakoṭyāṃ ca brahmaṇām ayutāni ca

03,180.039f*0896_02 vyacintayan mahātmā vai tathā rāmaṃ salakṣmaṇam

03,180.040a tam āgatam ṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam

03,180.040c ānarcur brāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaś ca saha pāṇḍavaiḥ

03,180.041a tam arcitaṃ suviṣvastam āsīnam ṛṣisattamam

03,180.041c brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ

03,180.042a śuśrūṣavaḥ pāṇḍavās te brāhmaṇāś ca samāgatāḥ

03,180.042c draupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ

03,180.043a purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ

03,180.043c rājñāṃ strīṇām ṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ

03,180.044a teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣir api nāradaḥ

03,180.044c ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavān avalokakaḥ

03,180.045a tam apy atha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ

03,180.045c pādyārghyābhyāṃ yathānyāyam upatasthur manīṣiṇam

03,180.046a nāradas tv atha devarṣir jñātvā tāṃs tu kṛtakṣaṇān

03,180.046c mārkaṇḍeyasya vadatas tāṃ kathām anvamodata

03,180.047a uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayann iva sa nāradaḥ

03,180.047c brahmarṣe kathyatāṃ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam

03,180.048a evam uktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,180.048c kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulam ākhyātavyaṃ bhaviṣyati

03,180.049a evam uktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tair dvijaiḥ

03,180.049c madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantas taṃ mahāmunim

03,181.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,181.001a taṃ vivakṣantam ālakṣya kururājo mahāmunim

03,181.001c kathāsaṃjananārthāya codayām āsa pāṇḍavaḥ

03,181.002a bhavān daivatadaityānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

03,181.002c rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ

03,181.003a sevyaś copāsitavyaś ca mato naḥ kāṅkṣitaś ciram

03,181.003c ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto 'smān avalokakaḥ

03,181.004a bhavaty eva hi me buddhir dṛṣṭvātmānaṃ sukhāc cyutam

03,181.004c dhārtarāṣṭrāṃś ca durvṛttān ṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ

03,181.005a karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpy aśubhasya ca

03,181.005c svaphalaṃ tad upāśnāti kathaṃ kartā svid īśvaraḥ

03,181.006a atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara

03,181.006c iha vā kṛtam anveti paradehe 'tha vā punaḥ

03,181.007a dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ

03,181.007c kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama

03,181.008a aihalaukikam evaitad utāho pāralaukikam

03,181.008c kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava

03,181.008d*0897_01 etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ mune vaktum ihārhasi

03,181.009 mārkaṇḍeya uvāca

03,181.009a tvadyukto 'yam anupraśno yathāvad vadatāṃ vara

03,181.009c viditaṃ veditavyaṃ te sthityartham anupṛcchasi

03,181.010a atra te vartayiṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu

03,181.010c yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkham upāśnute

03,181.011a nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām

03,181.011c sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ

03,181.012a amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ

03,181.012c brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana

03,181.013a sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam

03,181.013c tataś ca punar āyānti sarve svacchandacāriṇaḥ

03,181.014a svacchandamaraṇāś cāsan narāḥ svacchandajīvinaḥ

03,181.014c alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ

03,181.015a draṣṭāro devasaṃghānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām

03,181.015c pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ

03,181.016a āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ

03,181.016c tataḥ kālāntare 'nyasmin pṛthivītalacāriṇaḥ

03,181.017a kāmakrodhābhibhūtās te māyāvyājopajīvinaḥ

03,181.017c lobhamohābhibhūtāś ca tyaktā devais tato narāḥ

03,181.018a aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpās tiryaṅ narakagāminaḥ

03,181.018c saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ

03,181.019a mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ

03,181.019b*0898_01 kāṅkṣiṇaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ

03,181.019c sarvātiśaṅkinaś caiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ

03,181.019e aśubhaiḥ karmabhiś cāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ

03,181.020a dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno 'pratāpinaḥ

03,181.020c bhavanty alpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ

03,181.020e nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ

03,181.021a jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svair iha karmabhiḥ

03,181.021c prājñasya hīnabuddheś ca karmakośaḥ kva tiṣṭhati

03,181.022a kvasthas tat samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat

03,181.022b*0899_00 mārkaṇḍeya uvāca

03,181.022b*0899_01 tvad yukto 'yam anupraśnaḥ śṛṇu bhārata tattvataḥ

03,181.022c iti te darśanaṃ yac ca tatrāpy anunayaṃ śṛṇu

03,181.023a ayam ādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ

03,181.023c śubhānām aśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat

03,181.024a āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram

03,181.024c saṃbhavaty eva yugapad yonau nāsty antarābhavaḥ

03,181.025a tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā

03,181.025b*0900_01 anuśete śayānaṃ ca tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati

03,181.025b*0900_02 anudhāvati dhāvantaṃ pūrvakarma kṛtaṃ naram

03,181.025c phalaty atha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate

03,181.026a kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa jantur lakṣaṇaiḥ śubhaiḥ

03,181.026c aśubhair vā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ

03,181.027a eṣā tāvad abuddhīnāṃ gatir uktā yudhiṣṭhira

03,181.027c ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatim uttamām

03,181.028a manuṣyās taptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ

03,181.028c sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ

03,181.029a suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ

03,181.029c śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ

03,181.030a jitendriyatvād vaśinaḥ śuklatvān mandarogiṇaḥ

03,181.030c alpabādhaparitrāsād bhavanti nirupadravāḥ

03,181.031a cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ

03,181.031c svam ātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ

03,181.031d*0901_01 ṛṣayas te mahātmānaḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ

03,181.031e karmabhūmim imāṃ prāpya punar yānti surālayam

03,181.031f*0902_01 kṛtvā śubhāni karmāṇi jñānena bharatarṣabha

03,181.032a kiṃ cid daivād dhaṭhāt kiṃ cit kiṃ cid eva svakarmabhiḥ

03,181.032c prāpnuvanti narā rājan mā te 'stv anyā vicāraṇā

03,181.033a imām atropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara

03,181.033c manuṣyaloke yac chreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira

03,181.034a iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha

03,181.034c iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha

03,181.035a dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi; nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ

03,181.035c teṣām ayaṃ śatruvaraghna loko; nāsau sadā dehasukhe ratānām

03,181.036a ye yogayuktās tapasi prasaktāḥ; svādhyāyaśīlā jarayanti dehān

03,181.036c jitendriyā bhūtahite niviṣṭās; teṣām asau nāyam arighna lokaḥ

03,181.037a ye dharmam eva prathamaṃ caranti; dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle

03,181.037c dārān avāpya kratubhir yajante; teṣām ayaṃ caiva paraś ca lokaḥ

03,181.038a ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ; na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante

03,181.038c na cādhigacchanti sukhāny abhāgyās; teṣām ayaṃ caiva paraś ca nāsti

03,181.039a sarve bhavantas tv ativīryasattvā; divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ

03,181.039c lokād amuṣmād avaniṃ prapannāḥ; svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ

03,181.040a kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrās; tapodamācāravihāraśīlāḥ

03,181.040c devān ṛṣīn pretagaṇāṃś ca sarvān; saṃtarpayitvā vidhinā pareṇa

03,181.041a svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ; krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ

03,181.041c mā bhūd viśaṅkā tava kauravendra; dṛṣṭvātmanaḥ kleśam imaṃ sukhārha

03,182.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,182.001a mārkaṇḍeyaṃ mahātmānam ūcuḥ pāṇḍusutās tadā

03,182.001c māhātmyaṃ dvijamukhyānāṃ śrotum icchāma kathyatām

03,182.002a evam uktaḥ sa bhagavān mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,182.002c uvāca sumahātejāḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

03,182.003a haihayānāṃ kulakaro rājā parapuraṃjayaḥ

03,182.003c kumāro rūpasaṃpanno mṛgayām acarad balī

03,182.004a caramāṇas tu so 'raṇye tṛṇavīrutsamāvṛte

03,182.004c kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ dadarśa munim antike

03,182.004e sa tena nihato 'raṇye manyamānena vai mṛgam

03,182.005a vyathitaḥ karma tat kṛtvā śokopahatacetanaḥ

03,182.005c jagāma haihayānāṃ vai sakāśaṃ prathitātmanām

03,182.006a rājñāṃ rājīvanetrosau kumāraḥ pṛthivīpate

03,182.006c teṣāṃ ca tad yathāvṛttaṃ kathayām āsa vai tadā

03,182.006d*0903_01 sukumāro mahīpālo hehayānāṃ mahībhṛtām

03,182.007a taṃ cāpi hiṃsitaṃ tāta muniṃ mūlaphalāśinam

03,182.007c śrutvā dṛṣṭvā ca te tatra babhūvur dīnamānasāḥ

03,182.008a kasyāyam iti te sarve mārgamāṇās tatas tataḥ

03,182.008c jagmuś cāriṣṭanemes te tārkṣyasyāśramam añjasā

03,182.009a te 'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam

03,182.009c tasthuḥ sarve sa tu munis teṣāṃ pūjām athāharat

03,182.010a te tam ūcur mahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune

03,182.010c tvatto 'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ

03,182.011a tān abravīt sa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ

03,182.011c kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapobalam

03,182.012a te tu tat sarvam akhilam ākhyāyāsmai yathātatham

03,182.012c nāpaśyaṃs tam ṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ

03,182.012e anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavad gatamānasāḥ

03,182.013a tān abravīt tatra munis tārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ

03,182.013c syād ayaṃ brāhmaṇaḥ so 'tha yo yuṣmābhir vināśitaḥ

03,182.013e putro hy ayaṃ mama nṛpās tapobalasamanvitaḥ

03,182.014a te tu dṛṣṭvaiva tam ṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

03,182.014c mahad āścaryam iti vai vibruvāṇā mahīpate

03,182.015a mṛto hy ayam ato dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitam āptavān

03,182.015c kim etat tapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ

03,182.015e śrotum icchāma viprarṣe yadi śrotavyam ity uta

03,182.016a sa tān uvāca nāsmākaṃ mṛtyuḥ prabhavate nṛpāḥ

03,182.016c kāraṇaṃ vaḥ pravakṣyāmi hetuyogaṃ samāsataḥ

03,182.016d*0904_01 śuddhācārā analasāḥ saṃdhyopāsanatatparāḥ

03,182.016d*0904_02 suśuddhānnāḥ śuddhadhanā brahmacaryavratānvitāḥ

03,182.016d*0905_01 mṛtyuḥ prabhavate yena nāsmākaṃ nṛpasattamāḥ

03,182.017a satyam evābhijānīmo nānṛte kurmahe manaḥ

03,182.017c svadharmam anutiṣṭhāmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ

03,182.018a yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ kathayāmahe

03,182.018c naiṣāṃ duścaritaṃ brūmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ

03,182.019a atithīn annapānena bhṛtyān atyaśanena ca

03,182.019b*0906_01 saṃbhojya śeṣam aśnīmas tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ

03,182.019b*0906_02 kṣāntā dāntāḥ kṣamāśīlās tīrthadānaparāyaṇāḥ

03,182.019b*0906_03 puṇyadeśanivāsāc ca tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ

03,182.019c tejasvideśavāsāc ca tasmān mṛtyubhayaṃ na naḥ

03,182.020a etad vai leśamātraṃ vaḥ samākhyātaṃ vimatsarāḥ

03,182.020c gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve na pāpād bhayam asti vaḥ

03,182.021a evam astv iti te sarve pratipūjya mahāmunim

03,182.021c svadeśam agaman hṛṣṭā rājāno bharatarṣabha

03,183.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,183.001a bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me

03,183.001c vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ

03,183.001e tam atrir gantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam

03,183.002a bhūyo 'tha nānurudhyat sa dharmavyaktinidarśanāt

03,183.002c saṃcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat

03,183.002e dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃś cedam uvāca ha

03,183.003a prāpsyāmaḥ phalam atyantaṃ bahulaṃ nirupadravam

03,183.003c araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam

03,183.004a taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmam evānurudhyatī

03,183.004c vainyaṃ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṃ bahu

03,183.004e sa te dāsyati rājarṣir yajamāno 'rthine dhanam

03,183.005a tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu

03,183.005c bhṛtyān sutān saṃvibhajya tato vraja yathepsitam

03,183.005e eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhṛtaḥ

03,183.006 atrir uvāca

03,183.006a kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā

03,183.006c vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ

03,183.007a kiṃ tv asti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ

03,183.007c yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmy aham

03,183.008a tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām

03,183.008c mayoktām anyathā brūyus tatas te vai nirarthakām

03,183.009a gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacas tava

03,183.009c gāś ca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam

03,183.010 mārkaṇḍeya uvāca

03,183.010a evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ

03,183.010c gatvā ca yajñāyatanam atris tuṣṭāva taṃ nṛpam

03,183.010d*0907_01 vākyair maṅgalasaṃyuktaiḥ pūjayāno 'bravīd vacaḥ

03,183.011a rājan vainya tvam īśaś ca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ

03,183.011c stuvanti tvāṃ munigaṇās tvad anyo nāsti dharmavit

03,183.012a tam abravīd ṛṣis tatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ

03,183.012c maivam atre punar brūyā na te prajñā samāhitā

03,183.012e atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ

03,183.013a athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata

03,183.013c ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ

03,183.013e tvam eva muhyase mohān na prajñānaṃ tavāsti ha

03,183.014 gautama uvāca

03,183.014a jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣur vimuhyase

03,183.014c stoṣyase 'bhyudayaprepsus tasya darśanasaṃśrayāt

03,183.015a na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam

03,183.015c bālas tvam asi mūḍhaś ca vṛddhaḥ kenāpi hetunā

03,183.016 mārkaṇḍeya uvāca

03,183.016a vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau

03,183.016c ye tasya yajñe saṃvṛttās te 'pṛcchanta kathaṃ tv imau

03,183.017a praveśaḥ kena datto 'yam anayor vainyasaṃsadi

03,183.017c uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau

03,183.018a tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit

03,183.018c vivādināv anuprāptau tāv ubhau pratyavedayat

03,183.019a athābravīt sadasyāṃs tu gautamo munisattamān

03,183.019c āvayor vyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ

03,183.019e vainyo vidhātety āhātrir atra naḥ saṃśayo mahān

03,183.019f*0908_01 tatas tad gautamenoktaṃ vākyaṃ vainyasya saṃsadi

03,183.020a śrutvaiva tu mahātmāno munayo 'bhyadravan drutam

03,183.020c sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai

03,183.020d*0909_01 papracchuḥ praṇatāḥ sarve brahmāṇam iva somapāḥ

03,183.021a sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ

03,183.021c pratyuvācātha tān evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ

03,183.022 sanatkumāra uvāca

03,183.022a brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha

03,183.022b*0910_01 saṃyuktau dahataḥ śatrūn vanānīvāgnimārutau

03,183.022c rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patir eva ca

03,183.022e sa eva śakraḥ śukraś ca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ

03,183.023a prajāpatir virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ

03,183.023c ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum arhati

03,183.024a purāyonir yudhājic ca abhiyā mudito bhavaḥ

03,183.024c svarṇetā sahajid babhrur iti rājābhidhīyate

03,183.025a satyamanyur yudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ

03,183.025c adharmād ṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan

03,183.025d*0911_01 purā yo brahmaṇā sṛṣṭaḥ prajānāṃ paripālane

03,183.025d*0911_02 duṣṭānāṃ nigrahaṃ kartā sa ca rājābhidhīyate

03,183.025d*0911_03 satyaṃ manyur dayā rakṣā dharmādharmavilokanam

03,183.025d*0911_04 vidyante yasya cārāś ca sa rājety abhidhīyate

03,183.025d*0912_01 asmābhir brāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatreṇa brahma cāvyayam

03,183.026a ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā

03,183.026c tathaiva nṛpatir bhūmāv adharmaṃ nudate bhṛśam

03,183.027a ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt

03,183.027c uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam

03,183.027d*0913_01 atriṇā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ tat tathaiva na cānyathā

03,183.028 mārkaṇḍeya uvāca

03,183.028a tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ

03,183.028c tam atrim abravīt prītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ

03,183.029a yasmāt sarvamanuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ mām ihābravīḥ

03,183.029c sarvadevaiś ca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭham eva ca

03,183.029e tasmāt te 'haṃ pradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca

03,183.030a dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇām alaṃkṛtam

03,183.030c daśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṃs tathā daśa

03,183.030e etad dadāni te vipra sarvajñas tvaṃ hi me mataḥ

03,183.031a tad atrir nyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhya mahāmanāḥ

03,183.031c pratyājagāma tejasvī gṛhān eva mahātapāḥ

03,183.032a pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān

03,183.032c tapaḥ samabhisaṃdhāya vanam evānvapadyata

03,184.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,184.001a atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya

03,184.001c pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā

03,184.002 tārkṣya uvāca

03,184.002a kiṃ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre; kathaṃ kurvan na cyavate svadharmāt

03,184.002c ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ; tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt

03,184.003a kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā; kasmin kāle kena dharmo na naśyet

03,184.003c etat sarvaṃ subhage prabravīhi; yathā lokān virajāḥ saṃcareyam

03,184.004 mārkaṇḍeya uvāca

03,184.004a evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena; śuśrūṣum īkṣyottamabuddhiyuktam

03,184.004c tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca; sarasvatī vākyam idaṃ babhāṣe

03,184.005 sarasvaty uvāca

03,184.005a yo brahma jānāti yathāpradeśaṃ; svādhyāyanityaḥ śucir apramattaḥ

03,184.005c sa vai puro devapurasya gantā; sahāmaraiḥ prāpnuyāt prītiyogam

03,184.006a tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ; supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ

03,184.006c akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā; hiraṇmayair āvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ

03,184.007a tāsāṃ tīreṣv āsate puṇyakarmā; mahīyamānaḥ pṛthag apsarobhiḥ

03,184.007c supuṇyagandhābhir alaṃkṛtābhir; hiraṇyavarṇābhir atīva hṛṣṭaḥ

03,184.008a paraṃ lokaṃ gopradās tv āpnuvanti; dattvānaḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti

03,184.008c vāso dattvā candramasaḥ sa lokaṃ; dattvā hiraṇyam amṛtatvam eti

03,184.009a dhenuṃ dattvā suvratāṃ sādhudohāṃ; kalyāṇavat sāmapalāyinīṃ ca

03,184.009c yāvanti romāṇi bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam

03,184.010a anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti; halasya voḍhāram anantavīryam

03,184.010c dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ; prāpnoti lokān daśa dhenudasya

03,184.010d*0914_01 dadāti yo vai kapilāṃ sacailāṃ

03,184.010d*0914_02 kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām

03,184.010d*0914_03 tais tair guṇaiḥ kāmaduhātha bhūtvā

03,184.010d*0914_04 naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ

03,184.010d*0914_05 yāvanti romāṇi bhavanti dhenvās

03,184.010d*0914_06 tāvat phalaṃ labhate gopradāne

03,184.010d*0914_07 putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam

03,184.010d*0914_08 āsaptamaṃ tārayate paratra

03,184.010d*0914_09 sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ

03,184.010d*0914_10 kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām

03,184.010d*0914_11 dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya

03,184.010d*0914_12 lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti

03,184.010d*0914_13 svakarmabhir dānavasaṃniruddhe

03,184.010d*0914_14 tīvrāndhakāre narake patantam

03,184.010d*0914_15 mahārṇave naur iva vātayuktā

03,184.010d*0914_16 dānaṃ gavāṃ tārayate paratra

03,184.010d*0914_17 yo brahmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ

03,184.010d*0914_18 bhūmipradānaṃ ca karoti vipre

03,184.010d*0914_19 dadāti dānaṃ vidhinā ca yaś ca

03,184.010d*0914_20 sa lokam āpnoti puraṃdarasya

03,184.011a yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya; havyaṃ tv agnau suvrataḥ sādhuśīlaḥ

03,184.011c saptāvarān sapta pūrvān punāti; pitāmahān ātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ

03,184.012 tārkṣya uvāca

03,184.012a kim agnihotrasya vrataṃ purāṇam; ācakṣva me pṛcchataś cārurūpe

03,184.012c tvayānuśiṣṭo 'ham ihādya vidyāṃ; yad agnihotrasya vrataṃ purāṇam

03,184.013 sarasvaty uvāca

03,184.013a na cāśucir nāpy anirṇiktapāṇir; nābrahmavij juhuyān nāvipaścit

03,184.013c bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā; nāśraddadhānād dhi havir juṣanti

03,184.014a nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyān; moghaṃ parā siñcati tādṛśo hi

03,184.014c apūrṇam aśrotriyam āha tārkṣya; na vai tādṛg juhuyād agnihotram

03,184.015a kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ; satyavratā hutaśiṣṭāśinaś ca

03,184.015c gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ; paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam

03,184.016 tārkṣya uvāca

03,184.016a kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve; karmodaye buddhim atipraviṣṭām

03,184.016c prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya; pṛcchāmi tvāṃ kā hy asi cārurūpe

03,184.017 sarasvaty uvāca

03,184.017a agnihotrād aham abhyāgatāsmi; viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya

03,184.017c tvatsaṃyogād aham etad abruvaṃ; bhāve sthitā tathyam arthaṃ yathāvat

03,184.018 tārkṣya uvāca

03,184.018a na hi tvayā sadṛśī kā cid asti; vibhrājase hy atimātraṃ yathā śrīḥ

03,184.018c rūpaṃ ca te divyam atyantakāntaṃ; prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi

03,184.019 sarasvaty uvāca

03,184.019a śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha; yajñeṣu vidvann upapādayanti

03,184.019c tair evāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi; āpyāyitā rūpavatī ca vipra

03,184.020a yac cāpi dravyam upayujyate ha; vānaspatyam āyasaṃ pārthivaṃ vā

03,184.020c divyena rūpeṇa ca prajñayā ca; tenaiva siddhir iti viddhi vidvan

03,184.021 tārkṣya uvāca

03,184.021a idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā; vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ

03,184.021c ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ; mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ

03,184.021d*0915_01 sāṃkhyā yogāḥ paramaṃ yaṃ vadanti

03,184.021d*0915_02 paraṃ purāṇaṃ tam ahaṃ na vedmi

03,184.022 sarasvaty uvāca

03,184.022a taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ; paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam

03,184.022c svādhyāyadānavratapuṇyayogais; tapodhanā vītaśokā vimuktāḥ

03,184.023a tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ; sahasraśākho vimalo vibhāti

03,184.023c tasya mūlāt saritaḥ prasravanti; madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ

03,184.024a śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ

03,184.024c dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ

03,184.025a yasminn agnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ

03,184.025c ījire kratubhiḥ śreṣṭhais tat padaṃ paramaṃ mune

03,185.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,185.001a tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyam uvāca ha

03,185.001c kathayasveha caritaṃ manor vaivasvatasya me

03,185.002 mārkaṇḍeya uvāca

03,185.002a vivasvataḥ suto rājan paramarṣiḥ pratāpavān

03,185.002c babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ

03,185.003a ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ

03,185.003c aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham

03,185.004a ūrdhvabāhur viśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ

03,185.004c ekapādasthitas tīvraṃ cacāra sumahat tapaḥ

03,185.005a avākśirās tathā cāpi netrair animiṣair dṛḍham

03,185.005c so 'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇām ayutaṃ tadā

03,185.006a taṃ kadā cit tapasyantam ārdracīrajaṭādharam

03,185.006c vīriṇītīram āgamya matsyo vacanam abravīt

03,185.007a bhagavan kṣudramatsyo 'smi balavadbhyo bhayaṃ mama

03,185.007c matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātum arhasi suvrata

03,185.008a durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ

03,185.008c bhakṣayanti yathā vṛttir vihitā naḥ sanātanī

03,185.009a tasmād bhayaughān mahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ

03,185.009c trātum arhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava

03,185.010a sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ

03,185.010c manur vaivasvato 'gṛhṇāt taṃ matsyaṃ pāṇinā svayam

03,185.011a udakāntam upānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ

03,185.011c aliñjare prākṣipat sa candrāṃśusadṛśaprabham

03,185.012a sa tatra vavṛdhe rājan matsyaḥ paramasatkṛtaḥ

03,185.012c putravac cākarot tasmin manur bhāvaṃ viśeṣataḥ

03,185.013a atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahān abhūt

03,185.013c aliñjare jale caiva nāsau samabhavat kila

03,185.014a atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata

03,185.014c bhagavan sādhu me 'dyānyat sthānaṃ saṃpratipādaya

03,185.015a uddhṛtyāliñjarāt tasmāt tataḥ sa bhagavān muniḥ

03,185.015c taṃ matsyam anayad vāpīṃ mahatīṃ sa manus tadā

03,185.016a tatra taṃ prākṣipac cāpi manuḥ parapuraṃjaya

03,185.016c athāvardhata matsyaḥ sa punar varṣagaṇān bahūn

03,185.017a dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam

03,185.017c tasyāṃ nāsau samabhavan matsyo rājīvalocana

03,185.017e viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate

03,185.018a manuṃ matsyas tato dṛṣṭvā punar evābhyabhāṣata

03,185.018c naya māṃ bhagavan sādho samudramahiṣīṃ prabho

03,185.018e gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase

03,185.018f*0916_01 nideśe hi mayā tubhyaṃ sthātavyam anasūyatā

03,185.018f*0916_02 vṛddhir hi paramā prāptā tvatkṛte hi mayānagha

03,185.019a evam ukto manur matsyam anayad bhagavān vaśī

03,185.019c nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipad acyutaḥ

03,185.020a sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃ cit kālam ariṃdama

03,185.020c tataḥ punar manuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanam abravīt

03,185.021a gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvāc ceṣṭituṃ prabho

03,185.021c samudraṃ naya mām āśu prasīda bhagavann iti

03,185.022a uddhṛtya gaṅgāsalilāt tato matsyaṃ manuḥ svayam

03,185.022c samudram anayat pārtha tatra cainam avāsṛjat

03,185.023a sumahān api matsyaḥ san sa manor manasas tadā

03,185.023c āsīd yatheṣṭahāryaś ca sparśagandhasukhaś ca vai

03,185.024a yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā

03,185.024c tata enam idaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt

03,185.025a bhagavan kṛtā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ

03,185.025c prāptakālaṃ tu yat kāryaṃ tvayā tac chrūyatāṃ mama

03,185.026a acirād bhagavan bhaumam idaṃ sthāvarajaṅgamam

03,185.026c sarvam eva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati

03,185.027a saṃprakṣālanakālo 'yaṃ lokānāṃ samupasthitaḥ

03,185.027c tasmāt tvāṃ bodhayāmy adya yat te hitam anuttamam

03,185.028a trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati

03,185.028c tasya sarvasya saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ

03,185.029a nauś ca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarā

03,185.029c tatra saptarṣibhiḥ sārdham āruhethā mahāmune

03,185.030a bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā

03,185.030c tasyām ārohayer nāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ

03,185.031a nausthaś ca māṃ pratīkṣethās tadā munijanapriya

03,185.031c āgamiṣyāmy ahaṃ śṛṅgī vijñeyas tena tāpasa

03,185.032a evam etat tvayā kāryam āpṛṣṭo 'si vrajāmy aham

03,185.032b*0917_01 tā na śakyā mahatyo vai āpas tartuṃ mayā vinā

03,185.032c nātiśaṅkyam idaṃ cāpi vacanaṃ te mamābhibho

03,185.033a evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣata

03,185.033c jagmatuś ca yathākāmam anujñāpya parasparam

03,185.034a tato manur mahārāja yathoktaṃ matsyakena ha

03,185.034c bījāny ādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā

03,185.034e nāvā tu śubhayā vīra mahormiṇam ariṃdama

03,185.035a cintayām āsa ca manus taṃ matsyaṃ pṛthivīpate

03,185.035c sa ca tac cintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjaya

03,185.035e śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama

03,185.036a taṃ dṛṣṭvā manujendrendra manur matsyaṃ jalārṇave

03,185.036c śṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrim ivocchritam

03,185.037a vaṭākaramayaṃ pāśam atha matsyasya mūrdhani

03,185.037c manur manujaśārdūla tasmiñ śṛṅge nyaveśayat

03,185.038a saṃyatas tena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya

03,185.038c vegena mahatā nāvaṃ prākarṣal lavaṇāmbhasi

03,185.039a sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara

03,185.039c nṛtyamānam ivormībhir garjamānam ivāmbhasā

03,185.040a kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naus tasmin mahodadhau

03,185.040c ghūrṇate capaleva strī mattā parapuraṃjaya

03,185.041a naiva bhūmir na ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire

03,185.041c sarvam āmbhasam evāsīt khaṃ dyauś ca narapuṃgava

03,185.042a evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabha

03,185.042c adṛśyanta saptarṣayo manur matsyaḥ sahaiva ha

03,185.043a evaṃ bahūn varṣagaṇāṃs tāṃ nāvaṃ so 'tha matsyakaḥ

03,185.043c cakarṣātandrito rājaṃs tasmin salilasaṃcaye

03,185.044a tato himavataḥ śṛṅgaṃ yat paraṃ puruṣarṣabha

03,185.044c tatrākarṣat tato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana

03,185.045a tato 'bravīt tadā matsyas tān ṛṣīn prahasañ śanaiḥ

03,185.045c asmin himavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram

03,185.046a sā baddhā tatra tais tūrṇam ṛṣibhir bharatarṣabha

03,185.046c naur matsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatas tadā

03,185.047a tac ca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ param

03,185.047c khyātam adyāpi kaunteya tad viddhi bharatarṣabha

03,185.048a athābravīd animiṣas tān ṛṣīn sahitāṃs tadā

03,185.048c ahaṃ prajāpatir brahmā matparaṃ nādhigamyate

03,185.048e matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmān mokṣitā bhayāt

03,185.049a manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ

03,185.049c sraṣṭavyāḥ sarvalokāś ca yac ceṅgaṃ yac ca neṅgati

03,185.050a tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati

03,185.050c matprasādāt prajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati

03,185.051a ity uktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ

03,185.051c sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam

03,185.051e pramūḍho 'bhūt prajāsarge tapas tepe mahat tataḥ

03,185.052a tapasā mahatā yuktaḥ so 'tha sraṣṭuṃ pracakrame

03,185.052c sarvāḥ prajā manuḥ sākṣād yathāvad bharatarṣabha

03,185.053a ity etan mātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam

03,185.053c ākhyānam idam ākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā

03,185.054a ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ manoś caritam āditaḥ

03,185.054c sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokam iyān naraḥ

03,186.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,186.001a tataḥ sa punar evātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam

03,186.001c papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,186.002a naike yugasahasrāntās tvayā dṛṣṭā mahāmune

03,186.002c na cāpīha samaḥ kaś cid āyuṣā tava vidyate

03,186.002e varjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam

03,186.002f*0918_01 na te 'sti sadṛśaḥ kaś cid āyuṣā brahmavittama

03,186.003a anantarikṣe loke 'smin devadānavavarjite

03,186.003c tvam eva pralaye vipra brahmāṇam upatiṣṭhasi

03,186.004a pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe

03,186.004c tvam eva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi

03,186.005a caturvidhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā

03,186.005c vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tatas tataḥ

03,186.006a tvayā lokaguruḥ sākṣāt sarvalokapitāmahaḥ

03,186.006c ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā

03,186.006d*0919_01 svapramāṇam atho vipra tvayā kṛtam anekaśaḥ

03,186.006d*0919_02 ghoreṇāviśya tapasā vedhaso nirjitās tvayā

03,186.006d*0919_03 nārāyaṇāṅkaprakhyas tvaṃ sāṃparāye 'tipaṭhyase

03,186.006d*0919_04 bhagavān ekaśaḥ kṛtvā tvayā viṣṇoś ca viśvakṛt

03,186.006d*0919_05 karṇikoddharaṇaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ kāmarūpiṇaḥ

03,186.006d*0919_06 ratnālaṃkārayogābhyāṃ dṛgbhyāṃ dṛṣṭas tvayā purā

03,186.007a tasmāt sarvāntako mṛtyur jarā vā dehanāśinī

03,186.007c na tvā viśati viprarṣe prasādāt parameṣṭhinaḥ

03,186.008a yadā naiva ravir nāgnir na vāyur na ca candramāḥ

03,186.008c naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃ cana

03,186.009a tasminn ekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame

03,186.009c naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage

03,186.010a śayānam amitātmānaṃ padme padmaniketanam

03,186.010c tvam ekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇam upatiṣṭhasi

03,186.011a etat pratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottama

03,186.011c tasmād icchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām

03,186.012a anubhūtaṃ hi bahuśas tvayaikena dvijottama

03,186.012c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cit sarvalokeṣu nityadā

03,186.013 mārkaṇḍeya uvāca

03,186.013a hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve

03,186.013c puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca

03,186.013d*0920_01 avyaktāya susūkṣmāya nirguṇāya guṇātmane

03,186.014a ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ

03,186.014c eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt

03,186.015a acintyaṃ mahad āścaryaṃ pavitram api cottamam

03,186.015c anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvam akṣayam avyayam

03,186.016a eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe

03,186.016c yo hy enaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ

03,186.017a sarvam āścaryam evaitan nirvṛttaṃ rājasattama

03,186.017c ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye

03,186.018a catvāry āhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam

03,186.018c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param

03,186.019a trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugam ihocyate

03,186.019c tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param

03,186.020a tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ

03,186.020c tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param

03,186.021a sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam

03,186.021c tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tataḥ param

03,186.021e saṃdhyāsaṃdhyāṃśayos tulyaṃ pramāṇam upadhāraya

03,186.022a kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam

03,186.022c eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā

03,186.023a etat sahasraparyantam aho brāhmam udāhṛtam

03,186.023c viśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate

03,186.023e lokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidur budhāḥ

03,186.024a alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha

03,186.024c sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo 'nṛtavādinaḥ

03,186.025a yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhis tathā

03,186.025c vratapratinidhiś caiva tasmin kāle pravartate

03,186.026a brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇas tathā śūdrā dhanārjakāḥ

03,186.026c kṣatradharmeṇa vāpy atra vartayanti gate yuge

03,186.027a nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ

03,186.027c brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāś ca bhaviṣyanti kalau yuge

03,186.028a ajapā brāhmaṇās tāta śūdrā japaparāyaṇāḥ

03,186.028c viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat

03,186.029a bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa

03,186.029c mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ

03,186.030a āndhrāḥ śakāḥ pulindāś ca yavanāś ca narādhipāḥ

03,186.030c kāmbojā aurṇikāḥ śūdrās tathābhīrā narottama

03,186.030d*0921_01 yugānte manujavyāghra tathākārāś ca bhārata

03,186.031a na tadā brāhmaṇaḥ kaś cit svadharmam upajīvati

03,186.031c kṣatriyā api vaiśyāś ca vikarmasthā narādhipa

03,186.032a alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ

03,186.032c alpadehālpasārāś ca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ

03,186.033a bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ

03,186.033c yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ

03,186.033e bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāś cāryavādinaḥ

03,186.034a yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ

03,186.034c na tathā ghrāṇayuktāś ca sarvagandhā viśāṃ pate

03,186.034e rasāś ca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ

03,186.035a bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ

03,186.035c mukhebhagāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye

03,186.036a aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ

03,186.036c keśaśūlāḥ striyo rājan bhaviṣyanti yugakṣaye

03,186.036d*0922_01 aṭṭam annam iti prāhuḥ śūlaṃ vikrayam ucyate

03,186.036d*0922_02 vedaḥ śivam iti proktaṃ brāhmaṇāś ca catuṣpathāḥ

03,186.036d*0922_03 keśo bhaga iti proktas taṃ vikrīyaiva bhuñjate

03,186.037a alpakṣīrās tathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa

03,186.037c alpapuṣpaphalāś cāpi pādapā bahuvāyasāḥ

03,186.038a brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām

03,186.038c nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ

03,186.039a lobhamohaparītāś ca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ

03,186.039c bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijair diśaḥ

03,186.040a karabhārabhayāt puṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ

03,186.040c municchadmākṛticchannā vāṇijyam upajīvate

03,186.041a mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narās tadā

03,186.041c arthalobhān naravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ

03,186.042a āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ

03,186.042c aihalaukikam īhante māṃsaśoṇitavardhanam

03,186.042d*0923_01 pāralaukikakāryeṣu pramattā bhṛśanāstikāḥ

03,186.043a bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ

03,186.043c āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye

03,186.044a yathartuvarṣī bhagavān na tathā pākaśāsanaḥ

03,186.044c na tadā sarvabījāni samyag rohanti bhārata

03,186.044d*0924_01 hiṃsābhirāmaś ca janas tathā saṃpadyate 'śuciḥ

03,186.044e adharmaphalam atyarthaṃ tadā bhavati cānagha

03,186.044f*0925_01 phalaṃ dharmasya rājendra sarvatra parihīyate

03,186.045a tathā ca pṛthivīpāla yo bhaved dharmasaṃyutaḥ

03,186.045c alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo 'sti kaś cana

03,186.046a bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiś ca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ

03,186.046c vaṇijaś ca naravyāghra bahumāyā bhavanty uta

03,186.047a dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyān vardhate janaḥ

03,186.047c dharmasya balahāniḥ syād adharmaś ca balī tathā

03,186.048a alpāyuṣo daridrāś ca dharmiṣṭhā mānavās tadā

03,186.048c dīrghāyuṣaḥ samṛddhāś ca vidharmāṇo yugakṣaye

03,186.048d*0926_01 nagarāṇāṃ vihāreṣu vidharmāṇo yugakṣaye

03,186.049a adharmiṣṭhair upāyaiś ca prajā vyavaharanty uta

03,186.049c saṃcayenāpi cālpena bhavanty āḍhyā madānvitāḥ

03,186.050a dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ

03,186.050c hartuṃ vyavasitā rājan māyācārasamanvitāḥ

03,186.050d*0927_01 naitad astīti manujā vartanti nirapatrapāḥ

03,186.051a puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo 'tha mṛgās tathā

03,186.051c nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣv api ca śerate

03,186.052a saptavarṣāṣṭavarṣāś ca striyo garbhadharā nṛpa

03,186.052c daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate

03,186.053a bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinas tathā

03,186.053c āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣipram eva prapadyate

03,186.054a kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ

03,186.054c taruṇānāṃ ca yac chīlaṃ tad vṛddheṣu prajāyate

03,186.055a viparītās tadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn

03,186.055c vyuccaranty api duḥśīlā dāsaiḥ paśubhir eva ca

03,186.055d*0928_01 vīrapatnyas tathā nāryaḥ saṃśrayanti narān nṛpa

03,186.055d*0928_02 bhartāram api jīvantam anyān vyabhicaranty uta

03,186.056a tasmin yugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye

03,186.056c anāvṛṣṭir mahārāja jāyate bahuvārṣikī

03,186.057a tatas tāny alpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca

03,186.057c pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate

03,186.058a tato dinakarair dīptaiḥ saptabhir manujādhipa

03,186.058c pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca

03,186.059a yac ca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata

03,186.059c sarvaṃ tad bhasmasād bhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha

03,186.060a tataḥ saṃvartako vahnir vāyunā saha bhārata

03,186.060c lokam āviśate pūrvam ādityair upaśoṣitam

03,186.061a tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam

03,186.061c devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat

03,186.062a nirdahan nāgalokaṃ ca yac ca kiṃ cit kṣitāv iha

03,186.062c adhastāt pṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt

03,186.063a tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca

03,186.063c nirdahaty aśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako 'nalaḥ

03,186.064a sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam

03,186.064c tato dahati dīptaḥ sa sarvam eva jagad vibhuḥ

03,186.065a tato gajakulaprakhyās taḍinmālāvibhūṣitāḥ

03,186.065c uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasy adbhutadarśanāḥ

03,186.066a ke cin nīlotpalaśyāmāḥ ke cit kumudasaṃnibhāḥ

03,186.066b*0929_01 kāraṇḍakanibhāḥ ke cit ke cid iṅgulikaprabhāḥ

03,186.066c ke cit kiñjalkasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ

03,186.067a ke cid dhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhās tathā

03,186.067b*0930_01 ke cid dāridryasaṃkāśāḥ ke cit pītāḥ payodharāḥ

03,186.067c ke cit kamalapatrābhāḥ ke cid dhiṅgulakaprabhāḥ

03,186.068a ke cit puravarākārāḥ ke cid gajakulopamāḥ

03,186.068c ke cid añjanasaṃkāśāḥ ke cin makarasaṃsthitāḥ

03,186.068e vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ

03,186.069a ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ

03,186.069c tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam

03,186.069d*0931_01 garjantaḥ pṛthivīpāla pṛthivīdharasaṃnibhāḥ

03,186.070a tair iyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā

03,186.070c āpūryate mahārāja salilaughapariplutā

03,186.071a tatas te jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha

03,186.071c sarvataḥ plāvayanty āśu coditāḥ parameṣṭhinā

03,186.072a varṣamāṇā mahat toyaṃ pūrayanto vasuṃdharām

03,186.072c sughoram aśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam

03,186.073a tato dvādaśa varṣāṇi payodās ta upaplave

03,186.073c dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā

03,186.074a tataḥ samudraḥ svāṃ velām atikrāmati bhārata

03,186.074c parvatāś ca viśīryante mahī cāpi viśīryate

03,186.075a sarvataḥ sahasā bhrāntās te payodā nabhastalam

03,186.075c saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ

03,186.076a tatas taṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūr manujādhipa

03,186.076c ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata

03,186.077a tasminn ekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame

03,186.077c naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite

03,186.078a nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe

03,186.078c anantarikṣe loke 'smin bhramāmy eko 'ham ādṛtaḥ

03,186.079a ekārṇave jale ghore vicaran pārthivottama

03,186.079c apaśyan sarvabhūtāni vaiklavyam agamaṃ param

03,186.080a tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipa

03,186.080c śrāntaḥ kva cin na śaraṇaṃ labhāmy aham atandritaḥ

03,186.081a tataḥ kadā cit paśyāmi tasmin salilasaṃplave

03,186.081c nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate

03,186.082a śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa

03,186.082c paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte

03,186.083a upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanam

03,186.083c phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata

03,186.084a tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahān abhūt

03,186.084c kathaṃ tv ayaṃ śiśuḥ śete loke nāśam upāgate

03,186.085a tapasā cintayaṃś cāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye

03,186.085c bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca jānann api narādhipa

03,186.086a atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ

03,186.086c sākṣāl lakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me

03,186.087a tato mām abravīd bālaḥ sa padmanibhalocanaḥ

03,186.087c śrīvatsadhārī dyutimān vākyaṃ śrutisukhāvaham

03,186.088a jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam

03,186.088c mārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvad icchasi bhārgava

03,186.089a abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama

03,186.089c āssva bho vihito vāsaḥ prasādas te kṛto mayā

03,186.090a tato bālena tenaivam uktasyāsīt tadā mama

03,186.090c nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata

03,186.091a tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam

03,186.091c tasyāham avaśo vaktraṃ daivayogāt praveśitaḥ

03,186.092a tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa

03,186.092c sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm

03,186.093a gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunām atha kauśikīm

03,186.093c carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm

03,186.094a sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīm api

03,186.094c vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata

03,186.095a nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām

03,186.095c suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm

03,186.095d*0932_01 vitastāṃ ca mahārāja kāverīṃ ca mahānadīm

03,186.095e śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunām api

03,186.096a etāś cānyāś ca nadyo 'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama

03,186.096c parikrāman prapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ

03,186.097a tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam

03,186.097c ratnākaram amitraghna nidhānaṃ payaso mahat

03,186.098a tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam

03,186.098c jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ

03,186.098e paśyāmi ca mahīṃ rājan kānanair upaśobhitām

03,186.098f*0933_01 saparvatavanadvīpāṃ nimagnāśatasaṃkulām

03,186.099a yajante hi tadā rājan brāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ

03,186.099c kṣatriyāś ca pravartante sarvavarṇānurañjane

03,186.100a vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa

03,186.100c śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalās tathā

03,186.101a tataḥ paripatan rājaṃs tasya kukṣau mahātmanaḥ

03,186.101c himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam

03,186.102a niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam

03,186.102a*0933a_01 **** **** pāriyātraṃ ca parvatam

03,186.102a*0933a_02 naiṣadhaṃ cāpi paśyāmi

03,186.102c paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam

03,186.103a mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim

03,186.103c paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam

03,186.104a mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girim uttamam

03,186.104c malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam

03,186.105a ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ

03,186.105c tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ

03,186.106a siṃhān vyāghrān varāhāṃś ca nāgāṃś ca manujādhipa

03,186.106c pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate

03,186.106e tāni sarvāṇy ahaṃ tatra paśyan paryacaraṃ tadā

03,186.107a kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcaran diśaḥ

03,186.107c śakrādīṃś cāpi paśyāmi kṛtsnān devagaṇāṃs tathā

03,186.107d*0934_01 sādhyān rudrāṃs tathādityān guhyakān pitaras tathā

03,186.107d*0934_02 sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn apy aśvināv api

03,186.108a gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate

03,186.108c daityadānavasaṃghāṃś ca kāleyāṃś ca narādhipa

03,186.108e siṃhikātanayāṃś cāpi ye cānye suraśatravaḥ

03,186.109a yac ca kiṃ cin mayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam

03,186.109c tad apaśyam ahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ

03,186.109e phalāhāraḥ pravicaran kṛtsnaṃ jagad idaṃ tadā

03,186.110a antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam

03,186.110c na ca paśyāmi tasyāham antaṃ dehasya kutra cit

03,186.111a satataṃ dhāvamānaś ca cintayāno viśāṃ pate

03,186.111b*0935_01 bhramaṃs tatra mahīpāla yadā varṣagaṇān bahūn

03,186.111c āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājan mahātmanaḥ

03,186.112a tatas tam eva śaraṇaṃ gato 'smi vidhivat tadā

03,186.112c vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca

03,186.113a tato 'haṃ sahasā rājan vāyuvegena niḥsṛtaḥ

03,186.113c mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣottama

03,186.114a tatas tasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate

03,186.114c āste manujaśārdūla kṛtsnam ādāya vai jagat

03,186.115a tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam

03,186.115c āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmy amitatejasam

03,186.116a tato mām abravīd vīra sa bālaḥ prahasann iva

03,186.116c śrīvatsadhārī dyutimān pītavāsā mahādyutiḥ

03,186.117a apīdānīṃ śarīre 'smin māmake munisattama

03,186.117c uṣitas tvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me

03,186.118a muhūrtād atha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punar navā

03,186.118b*0936_01 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ munir vacanam abruvam

03,186.118c yayā nirmuktam ātmānam apaśyaṃ labdhacetasam

03,186.119a tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau

03,186.119c sujātau mṛduraktābhir aṅgulībhir alaṃkṛtau

03,186.120a prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hy abhivanditau

03,186.120c dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvam amitaujasaḥ

03,186.121a vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca

03,186.121c dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ

03,186.122a tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā namaskṛtyedam abruvam

03,186.122c jñātum icchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām

03,186.123a āsyenānupraviṣṭo 'haṃ śarīraṃ bhagavaṃs tava

03,186.123c dṛṣṭavān akhilāṃl lokān samastāñ jaṭhare tava

03,186.124a tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ

03,186.124c yakṣagandharvanāgāś ca jagat sthāvarajaṅgamam

03,186.125a tvatprasādāc ca me deva smṛtir na parihīyate

03,186.125c drutam antaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ

03,186.125d*0937_01 nirgato 'ham akāmas tu icchayā te mahāprabho

03,186.126a icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāham anindita

03,186.126c iha bhūtvā śiśuḥ sākṣāt kiṃ bhavān avatiṣṭhate

03,186.126e pītvā jagad idaṃ viśvam etad ākhyātum arhasi

03,186.127a kimarthaṃ ca jagat sarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha

03,186.127c kiyantaṃ ca tvayā kālam iha stheyam ariṃdama

03,186.128a etad icchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā

03,186.128c tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham

03,186.128e mahad dhy etad acintyaṃ ca yad ahaṃ dṛṣṭavān prabho

03,186.129a ity uktaḥ sa mayā śrīmān devadevo mahādyutiḥ

03,186.129c sāntvayan mām idaṃ vākyam uvāca vadatāṃ varaḥ

03,187.001 deva uvāca

03,187.001a kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ

03,187.001c tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmy aham

03,187.002a pitṛbhakto 'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ

03,187.002c ato dṛṣṭo 'smi te sākṣād brahmacaryaṃ ca te mahat

03,187.003a āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā

03,187.003c tena nārāyaṇo 'smy ukto mama tad dhy ayanaṃ sadā

03,187.004a ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato 'vyayaḥ

03,187.004c vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama

03,187.005a ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakraś cāhaṃ surādhipaḥ

03,187.005c ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipas tathā

03,187.006a ahaṃ śivaś ca somaś ca kaśyapaś ca prajāpatiḥ

03,187.006c ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaś cāhaṃ dvijottama

03,187.007a agnir āsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane

03,187.007b*0938_01 dyaur mūrdhā khaṃ diśaḥ śrotre tathāpaḥ svedasaṃbhavāḥ

03,187.007c sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyur manasi me sthitaḥ

03,187.008a mayā kratuśatair iṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ

03,187.008c yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam

03,187.009a pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś ca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ

03,187.009c yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ

03,187.010a catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām

03,187.010c śeṣo bhūtvāham evaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām

03,187.011a vārāhaṃ rūpam āsthāya mayeyaṃ jagatī purā

03,187.011c majjamānā jale vipra vīryeṇāsīt samuddhṛtā

03,187.012a agniś ca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama

03,187.012c pibāmy apaḥ samāviddhās tāś caiva visṛjāmy aham

03,187.013a brahma vaktraṃ bhujau kṣatram ūrū me saṃśritā viśaḥ

03,187.013c pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca

03,187.014a ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedo 'py atharvaṇaḥ

03,187.014c mattaḥ prādurbhavanty ete mām eva praviśanti ca

03,187.015a yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ

03,187.015c kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ

03,187.016a sattvasthā nirahaṃkārā nityam adhyātmakovidāḥ

03,187.016c mām eva satataṃ viprāś cintayanta upāsate

03,187.017a ahaṃ saṃvartako jyotir ahaṃ sarvartako yamaḥ

03,187.017c ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako 'nilaḥ

03,187.018a tārārūpāṇi dṛśyante yāny etāni nabhastale

03,187.018c mama rūpāṇy athaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama

03,187.019a ratnākarāḥ samudrāś ca sarva eva caturdiśam

03,187.019c vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me

03,187.019d*0939_01 mayaiva suvibhaktās te devakāryārthasiddhaye

03,187.020a kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca

03,187.020c mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇy etāni sattama

03,187.021a prāpnuvanti narā vipra yat kṛtvā karmaśobhanam

03,187.021c satyaṃ dānaṃ tapaś cogram ahiṃsā caiva jantuṣu

03,187.022a madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ

03,187.022c mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ

03,187.023a samyag vedam adhīyānā yajanto vividhair makhaiḥ

03,187.023c śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ

03,187.024a prāptuṃ na śakyo yo vidvan narair duṣkṛtakarmabhiḥ

03,187.024c lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇair anāryair akṛtātmabhiḥ

03,187.025a taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ

03,187.025b*0940_01 tvam evāpyaṃ vijānīhi narāṇāṃ bhāvitātmanām

03,187.025c duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogair niṣevitam

03,187.026a yadā yadā ca dharmasya glānir bhavati sattama

03,187.026c abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham

03,187.027a daityā hiṃsānuraktāś ca avadhyāḥ surasattamaiḥ

03,187.027c rākṣasāś cāpi loke 'smin yadotpatsyanti dāruṇāḥ

03,187.028a tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām

03,187.028c praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmy aham

03,187.029a sṛṣṭvā devamanuṣyāṃś ca gandharvoragarākṣasān

03,187.029c sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmy ātmamāyayā

03,187.030a karmakāle punar deham anucintya sṛjāmy aham

03,187.030c praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt

03,187.031a śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītas tretāyuge mama

03,187.031c rakto dvāparam āsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā

03,187.032a trayo bhāgā hy adharmasya tasmin kāle bhavanty uta

03,187.032b*0941_01 yadā bhavati me varṇaḥ kṛṣṇo vai munisattama

03,187.032c antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ

03,187.032e trailokyaṃ nāśayāmy ekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam

03,187.033a ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ

03,187.033c abhibhūḥ sarvago 'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ

03,187.034a kālacakraṃ nayāmy eko brahmann aham arūpi vai

03,187.034c śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam

03,187.034d*0942_01 sarvaloke ca māṃ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ

03,187.035a evaṃ praṇihitaḥ samyaṅ mayātmā munisattama

03,187.035c sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaś cana

03,187.036a yac ca kiṃ cit tvayā prāptaṃ mayi kleṣātmakaṃ dvija

03,187.036c sukhodayāya tat sarvaṃ śreyase ca tavānagha

03,187.037a yac ca kiṃ cit tvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam

03,187.037c vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama

03,187.038a ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ

03,187.038c ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ

03,187.039a yāvad yugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam

03,187.039c tāvat svapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ

03,187.040a evaṃ sarvam ahaṃ kālam ihāse munisattama

03,187.040c aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvad brahmā na budhyate

03,187.041a mayā ca vipra datto 'yaṃ varas te brahmarūpiṇā

03,187.041c asakṛt parituṣṭena viprarṣigaṇapūjita

03,187.042a sarvam ekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam

03,187.042c viklavo 'si mayā jñātas tatas te darśitaṃ jagat

03,187.043a abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo 'si yadā mama

03,187.043c dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase

03,187.044a tato 'si vaktrād viprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā

03,187.044c ākhyātas te mayā cātmā durjñeyo 'pi surāsuraiḥ

03,187.045a yāvat sa bhagavān brahmā na budhyati mahātapāḥ

03,187.045c tāvat tvam iha viprarṣe viśrabdhaś cara vai sukham

03,187.046a tato vibuddhe tasmiṃs tu sarvalokapitāmahe

03,187.046c ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrād dvijasattama

03,187.047a ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotir vāyuṃ salilam eva ca

03,187.047c loke yac ca bhavec cheṣam iha sthāvarajaṅgamam

03,187.048 mārkaṇḍeya uvāca

03,187.048a ity uktvāntarhitas tāta sa devaḥ paramādbhutaḥ

03,187.048c prajāś cemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ

03,187.049a etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tasmin prāpte yugakṣaye

03,187.049c āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara

03,187.049d*0943_01 sūtātmānaṃ samāhṛta caturddaśavidhānataḥ

03,187.049d*0943_02 paramātmānam āviśya supityamittadhī * *

03,187.050a yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ

03,187.050c sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ

03,187.051a asyaiva varadānād dhi smṛtir na prajahāti mām

03,187.051c dīrgham āyuś ca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā

03,187.052a sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ

03,187.052c āste harir acintyātmā krīḍann iva mahābhujaḥ

03,187.053a eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ

03,187.053c śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ

03,187.054a dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtir mām iyam āgatā

03,187.054c ādidevam ajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam

03,187.055a sarveṣām eva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ

03,187.055c gacchadhvam enaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ

03,188.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,188.001a evam uktās tu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau

03,188.001c draupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaścakrur janārdanam

03,188.002a sa caitān puruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā

03,188.002c sāntvayām āsa mānārhān manyamāno yathāvidhi

03,188.003a yudhiṣṭhiras tu kaunteyo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim

03,188.003c punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagato gatim

03,188.004a āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śrutaṃ no vadatāṃ vara

03,188.004c mune bhārgava yad vṛttaṃ yugādau prabhavāpyayau

03,188.005a asmin kaliyuge 'py asti punaḥ kautūhalaṃ mama

03,188.005c samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati

03,188.006a kiṃvīryā mānavās tatra kimāhāravihāriṇaḥ

03,188.006c kimāyuṣaḥ kiṃvasanā bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.007a kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtam

03,188.007c vistareṇa mune brūhi vicitrāṇīha bhāṣase

03,188.008a ity uktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punar evābhyabhāṣata

03,188.008c ramayan vṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃś ca mahāmuniḥ

03,188.009 mārkaṇḍeya uvāca

03,188.009*0944_01 śṛṇu rājan mayā dṛṣṭaṃ yat purā śrutam eva ca

03,188.009*0944_02 anubhūtaṃ ca rājendra devadevaprasādajam

03,188.009a bhaviṣyaṃ sarvalokasya vṛttāntaṃ bharatarṣabha

03,188.009c kaluṣaṃ kālam āsādya kathyamānaṃ nibodha me

03,188.010a kṛte catuṣpāt sakalo nirvyājopādhivarjitaḥ

03,188.010c vṛṣaḥ pratiṣṭhito dharmo manuṣyeṣv abhavat purā

03,188.011a adharmapādaviddhas tu tribhir aṃśaiḥ pratiṣṭhitaḥ

03,188.011c tretāyāṃ dvāpare 'rdhena vyāmiśro dharma ucyate

03,188.012a tribhir aṃśair adharmas tu lokān ākramya tiṣṭhati

03,188.012b*0945_01 tāmasaṃ yugam āsādya tadā bharatasattama

03,188.012c caturthāṃśena dharmas tu manuṣyān upatiṣṭhati

03,188.013a āyur vīryam atho buddhir balaṃ tejaś ca pāṇḍava

03,188.013c manuṣyāṇām anuyugaṃ hrasatīti nibodha me

03,188.014a rājāno brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yudhiṣṭhira

03,188.014c vyājair dharmaṃ cariṣyanti dharmavaitaṃsikā narāḥ

03,188.015a satyaṃ saṃkṣepsyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ

03,188.015c satyahānyā tatas teṣām āyur alpaṃ bhaviṣyati

03,188.016a āyuṣaḥ prakṣayād vidyāṃ na śakṣyanty upaśikṣitum

03,188.016c vidyāhīnān avijñānāl lobho 'py abhibhaviṣyati

03,188.017a lobhakrodhaparā mūḍhāḥ kāmasaktāś ca mānavāḥ

03,188.017c vairabaddhā bhaviṣyanti parasparavadhepsavaḥ

03,188.018a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ saṃkīryantaḥ parasparam

03,188.018c śūdratulyā bhaviṣyanti tapaḥsatyavivarjitāḥ

03,188.019a antyā madhyā bhaviṣyanti madhyāś cāntāvasāyinaḥ

03,188.019c īdṛśo bhavitā loko yugānte paryupasthite

03,188.020a vastrāṇāṃ pravarā śāṇī dhānyānāṃ koradūṣakāḥ

03,188.020c bhāryāmitrāś ca puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.021a matsyāmiṣeṇa jīvanto duhantaś cāpy ajaiḍakam

03,188.021c goṣu naṣṭāsu puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.021c*0946_01 **** **** ye 'pi nityaṃ dhṛtavratāḥ

03,188.021c*0946_02 te 'pi lobhasamāyuktā

03,188.022a anyonyaṃ parimuṣṇanto hiṃsayantaś ca mānavāḥ

03,188.022c ajapā nāstikāḥ stenā bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.023a sarittīreṣu kuddālair vāpayiṣyanti cauṣadhīḥ

03,188.023c tāś cāpy alpaphalās teṣāṃ bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.024a śrāddhe daive ca puruṣā ye ca nityaṃ dhṛtavratāḥ

03,188.024c te 'pi lobhasamāyuktā bhokṣyantīha parasparam

03,188.025a pitā putrasya bhoktā ca pituḥ putras tathaiva ca

03,188.025c atikrāntāni bhojyāni bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.025d*0947_01 rātrau bhokṣyanti vratino gṛhiṇo 'pi yugakṣaye

03,188.025d*0947_02 evaṃvidhaṃ kariṣyanti kalau śāstravimohitāḥ

03,188.026a na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā vedanindakāḥ

03,188.026c na yakṣyanti na hoṣyanti hetuvādavilobhitāḥ

03,188.026d*0948_01 nimneṣv īhāṃ kariṣyanti hetuvādavimohitāḥ

03,188.027a nimne kṛṣiṃ kariṣyanti yokṣyanti dhuri dhenukāḥ

03,188.027c ekahāyanavatsāṃś ca vāhayiṣyanti mānavāḥ

03,188.028a putraḥ pitṛvadhaṃ kṛtvā pitā putravadhaṃ tathā

03,188.028c nirudvego bṛhadvādī na nindām upalapsyate

03,188.029a mlecchabhūtaṃ jagat sarvaṃ niśkriyaṃ yajñavarjitam

03,188.029c bhaviṣyati nirānandam anutsavam atho tathā

03,188.030a prāyaśaḥ kṛpaṇānāṃ hi tathā bandhumatām api

03,188.030c vidhavānāṃ ca vittāni hariṣyantīha mānavāḥ

03,188.031a alpavīryabalāḥ stabdhā lobhamohaparāyaṇāḥ

03,188.031c tatkathādānasaṃtuṣṭā duṣṭānām api mānavāḥ

03,188.031e parigrahaṃ kariṣyanti pāpācāraparigrahāḥ

03,188.032a saṃghātayantaḥ kaunteya rājānaḥ pāpabuddhayaḥ

03,188.032c parasparavadhodyuktā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ

03,188.032e bhaviṣyanti yugasyānte kṣatriyā lokakaṇṭakāḥ

03,188.033a arakṣitāro lubdhāś ca mānāhaṃkāradarpitāḥ

03,188.033c kevalaṃ daṇḍarucayo bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.034a ākramyākramya sādhūnāṃ dārāṃś caiva dhanāni ca

03,188.034c bhokṣyante niranukrośā rudatām api bhārata

03,188.035a na kanyāṃ yācate kaś cin nāpi kanyā pradīyate

03,188.035c svayaṃgrāhā bhaviṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.036a rājānaś cāpy asaṃtuṣṭāḥ parārthān mūḍhacetasaḥ

03,188.036c sarvopāyair hariṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.037a mlecchībhūtaṃ jagat sarvaṃ bhaviṣyati ca bhārata

03,188.037c hasto hastaṃ parimuṣed yugānte paryupasthite

03,188.038a satyaṃ saṃkṣipyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ

03,188.038c sthavirā bālamatayo bālāḥ sthavirabuddhayaḥ

03,188.039a bhīravaḥ śūramānīnaḥ śūrā bhīruviṣādinaḥ

03,188.039c na viśvasanti cānyonyaṃ yugānte paryupasthite

03,188.040a ekāhāryaṃ jagat sarvaṃ lobhamohavyavasthitam

03,188.040c adharmo vardhati mahān na ca dharmaḥ pravartate

03,188.041a brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā na śiṣyanti janādhipa

03,188.041c ekavarṇas tadā loko bhaviṣyati yugakṣaye

03,188.042a na kṣaṃsyati pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā

03,188.042c bhāryā ca patiśuśrūṣāṃ na kariṣyati kā cana

03,188.043a ye yavānnā janapadā godhūmānnās tathaiva ca

03,188.043c tān deśān saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.044a svairāhārāś ca puruṣā yoṣitaś ca viśāṃ pate

03,188.044c anyonyaṃ na sahiṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.045a mlecchabhūtaṃ jagat sarvaṃ bhaviṣyati yudhiṣṭhira

03,188.045c na śrāddhair hi pitṝṃś cāpi tarpayiṣyanti mānavāḥ

03,188.046a na kaś cit kasya cic chrotā na kaś cit kasya cid guruḥ

03,188.046c tamograstas tadā loko bhaviṣyati narādhipa

03,188.047a paramāyuś ca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa

03,188.047c tataḥ prāṇān vimokṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.048a pañcame vātha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyā prasūyate

03,188.048c saptavarṣāṣṭavarṣāś ca prajāsyanti narās tadā

03,188.049a patyau strī tu tadā rājan puruṣo vā striyaṃ prati

03,188.049c yugānte rājaśārdūla na toṣam upayāsyati

03,188.050a alpadravyā vṛthāliṅgā hiṃsā ca prabhaviṣyati

03,188.050c na kaś cit kasya cid dātā bhaviṣyati yugakṣaye

03,188.051a aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāś catuṣpathāḥ

03,188.051c keśaśūlāḥ striyaś cāpi bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.052a mlecchāḥ krūrāḥ sarvabhakṣā dāruṇāḥ sarvakarmasu

03,188.052c bhāvinaḥ paścime kāle manuṣyā nātra saṃśayaḥ

03,188.053a krayavikrayakāle ca sarvaḥ sarvasya vañcanam

03,188.053c yugānte bharataśreṣṭha vṛttilobhāt kariṣyati

03,188.054a jñānāni cāpy avijñāya kariṣyanti kriyās tathā

03,188.054c ātmacchandena vartante yugānte paryupasthite

03,188.055a svabhāvāt krūrakarmāṇaś cānyonyam abhiśaṅkinaḥ

03,188.055c bhavitāro janāḥ sarve saṃprāpte yugasaṃkṣaye

03,188.056a ārāmāṃś caiva vṛkṣāṃś ca nāśayiṣyanti nirvyathāḥ

03,188.056c bhavitā saṃkṣayo loke jīvitasya ca dehinām

03,188.057a tathā lobhābhibhūtāś ca cariṣyanti mahīm imām

03,188.057c brāhmaṇāś ca bhaviṣyanti brahmasvāni ca bhuñjate

03,188.058a hāhākṛtā dvijāś caiva bhayārtā vṛṣalārditāḥ

03,188.058c trātāram alabhanto vai bhramiṣyanti mahīm imām

03,188.059a jīvitāntakarā raudrāḥ krūrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ

03,188.059c yadā bhaviṣyanti narās tadā saṃkṣepsyate yugam

03,188.060a āśrayiṣyanti ca nadīḥ parvatān viṣamāṇi ca

03,188.060c pradhāvamānā vitrastā dvijāḥ kurukulodvaha

03,188.061a dasyuprapīḍitā rājan kākā iva dvijottamāḥ

03,188.061c kurājabhiś ca satataṃ karabhāraprapīḍitāḥ

03,188.062a dhairyaṃ tyaktvā mahīpāla dāruṇe yugasaṃkṣaye

03,188.062c vikarmāṇi kariṣyanti śūdrāṇāṃ paricārakāḥ

03,188.063a śūdrā dharmaṃ pravakṣyanti brāhmaṇāḥ paryupāsakāḥ

03,188.063c śrotāraś ca bhaviṣyanti prāmāṇyena vyavasthitāḥ

03,188.064a viparītaś ca loko 'yaṃ bhaviṣyaty adharottaraḥ

03,188.064b*0949_01 dharmācāraparibhraṣṭā lobhamohasamanvitāḥ

03,188.064c eḍūkān pūjayiṣyanti varjayiṣyanti devatāḥ

03,188.064e śūdrāḥ paricariṣyanti na dvijān yugasaṃkṣaye

03,188.065a āśrameṣu maharṣīṇāṃ brāhmaṇāvasatheṣu ca

03,188.065c devasthāneṣu caityeṣu nāgānām ālayeṣu ca

03,188.066a eḍūkacihnā pṛthivī na devagṛhabhūṣitā

03,188.066c bhaviṣyati yuge kṣīṇe tad yugāntasya lakṣaṇam

03,188.067a yadā raudrā dharmahīnā māṃsādāḥ pānapās tathā

03,188.067c bhaviṣyanti narā nityaṃ tadā saṃkṣepsyate yugam

03,188.068a puṣpe puṣpaṃ yadā rājan phale phalam upāśritam

03,188.068c prajāsyati mahārāja tadā saṃkṣepsyate yugam

03,188.069a akālavarṣī parjanyo bhaviṣyati gate yuge

03,188.069c akrameṇa manuṣyāṇāṃ bhaviṣyati tadā kriyā

03,188.069e virodham atha yāsyanti vṛṣalā brāhmaṇaiḥ saha

03,188.070a mahī mlecchasamākīrṇā bhaviṣyati tato 'cirāt

03,188.070c karabhārabhayād viprā bhajiṣyanti diśo daśa

03,188.070d*0950_01 anyāyavartinaś cāpi bhaviṣyanti narādhipāḥ

03,188.071a nirviśeṣā janapadā narāvṛṣṭibhir arditāḥ

03,188.071c āśramān abhipatsyanti phalamūlopajīvinaḥ

03,188.072a evaṃ paryākule loke maryādā na bhaviṣyati

03,188.072b*0951_01 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ parityakṣyanti satkriyām

03,188.072c na sthāsyanty upadeśe ca śiṣyā vipriyakāriṇaḥ

03,188.073a ācāryopanidhiś caiva vatsyate tadanantaram

03,188.073c arthayuktyā pravatsyanti mitrasaṃbandhibāndhavāḥ

03,188.073e abhāvaḥ sarvabhūtānāṃ yugānte ca bhaviṣyati

03,188.074a diśaḥ prajvalitāḥ sarvā nakṣatrāṇi calāni ca

03,188.074c jyotīṃṣi pratikūlāni vātāḥ paryākulās tathā

03,188.074e ulkāpātāś ca bahavo mahābhayanidarśakāḥ

03,188.075a ṣaḍbhir anyaiś ca sahito bhāskaraḥ pratapiṣyati

03,188.075c tumulāś cāpi nirhrādā digdāhāś cāpi sarvaśaḥ

03,188.075e kabandhāntarhito bhānur udayāstamaye tadā

03,188.076a akālavarṣī ca tadā bhaviṣyati sahasradṛk

03,188.076c sasyāni ca na rokṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.077a abhīkṣṇaṃ krūravādinyaḥ paruṣā ruditapriyāḥ

03,188.077c bhartṝṇāṃ vacane caiva na sthāsyanti tadā striyaḥ

03,188.078a putrāś ca mātāpitarau haniṣyanti yugakṣaye

03,188.078c sūdayiṣyanti ca patīn striyaḥ putrān apāśritāḥ

03,188.079a aparvaṇi mahārāja sūryaṃ rāhur upaiṣyati

03,188.079c yugānte hutabhuk cāpi sarvataḥ prajvaliṣyati

03,188.080a pānīyaṃ bhojanaṃ caiva yācamānās tadādhvagāḥ

03,188.080c na lapsyante nivāsaṃ ca nirastāḥ pathi śerate

03,188.081a nirghātavāyasā nāgāḥ śakunāḥ samṛgadvijāḥ

03,188.081c rūkṣā vāco vimokṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.082a mitrasaṃbandhinaś cāpi saṃtyakṣyanti narās tadā

03,188.082c janaṃ parijanaṃ cāpi yugānte paryupasthite

03,188.083a atha deśān diśaś cāpi pattanāni purāṇi ca

03,188.083c kramaśaḥ saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite

03,188.084a hā tāta hā sutety evaṃ tadā vācaḥ sudāruṇāḥ

03,188.084c vikrośamānaś cānyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati

03,188.084d*0952_01 bhovādinas tathā śūdrā brāhmaṇāḥ prākṛtapriyāḥ

03,188.084d*0952_02 pāṣaṇḍajanasaṃkīrṇā bhaviṣyanti yugakṣaye

03,188.085a tatas tumulasaṃghāte vartamāne yugakṣaye

03,188.085c dvijātipūrvako lokaḥ krameṇa prabhaviṣyati

03,188.086a tataḥ kālāntare 'nyasmin punar lokavivṛddhaye

03,188.086c bhaviṣyati punar daivam anukūlaṃ yadṛcchayā

03,188.087a yadā candraś ca sūryaś ca tathā tiṣyabṛhaspatī

03,188.087c ekarāśau sameṣyanti prapatsyati tadā kṛtam

03,188.088a kālavarṣī ca parjanyo nakṣatrāṇi śubhāni ca

03,188.088c pradakṣiṇā grahāś cāpi bhaviṣyanty anulomagāḥ

03,188.088d*0953_01 dakṣiṇāni bhaviṣyanti grahāś cāpy anulomagāḥ

03,188.088d*0953_02 pradakṣiṇā bhaviṣyanti pūjayantaḥ parasparam

03,188.088e kṣemaṃ subhikṣam ārogyaṃ bhaviṣyati nirāmayam

03,188.089a kalkir viṣṇuyaśā nāma dvijaḥ kālapracoditaḥ

03,188.089c utpatsyate mahāvīryo mahābuddhiparākramaḥ

03,188.090a saṃbhūtaḥ saṃbhalagrāme brāhmaṇāvasathe śubhe

03,188.090c manasā tasya sarvāṇi vāhanāny āyudhāni ca

03,188.090e upasthāsyanti yodhāś ca śastrāṇi kavacāni ca

03,188.091a sa dharmavijayī rājā cakravartī bhaviṣyati

03,188.091c sa cemaṃ saṃkulaṃ lokaṃ prasādam upaneṣyati

03,188.092a utthito brāhmaṇo dīptaḥ kṣayāntakṛd udāradhīḥ

03,188.092c sa saṃkṣepo hi sarvasya yugasya parivartakaḥ

03,188.093a sa sarvatra gatān kṣudrān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ

03,188.093c utsādayiṣyati tadā sarvān mlecchagaṇān dvijaḥ

03,188.90b*0954_01 mahātmā vṛttasaṃpannaḥ prajānāṃ hitakṛn nṛpa

03,189.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,189.001a tataś corakṣayaṃ kṛtvā dvijebhyaḥ pṛthivīm imām

03,189.001c vājimedhe mahāyajñe vidhivat kalpayiṣyati

03,189.002a sthāpayitvā sa maryādāḥ svayambhuvihitāḥ śubhāḥ

03,189.002c vanaṃ puṇyayaśaḥkarmā jarāvān saṃśrayiṣyati

03,189.003a tacchīlam anuvartsyante manuṣyā lokavāsinaḥ

03,189.003c vipraiś corakśaye caiva kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati

03,189.004a kṛṣṇājināni śaktīś ca triśūlāny āyudhāni ca

03,189.004c sthāpayan vipraśārdūlo deśeṣu vijiteṣu ca

03,189.005a saṃstūyamāno viprendrair mānayāno dvijottamān

03,189.005c kalkiś cariṣyati mahīṃ sadā dasyuvadhe rataḥ

03,189.006a hā tāta hā sutety evaṃ tās tā vācaḥ sudāruṇāḥ

03,189.006c vikrośamānān subhṛśaṃ dasyūn neṣyati saṃkṣayam

03,189.007a tato 'dharmavināśo vai dharmavṛddhiś ca bhārata

03,189.007c bhaviṣyati kṛte prāpte kriyāvāṃś ca janas tathā

03,189.008a ārāmāś caiva caityāś ca taṭākāny avaṭās tathā

03,189.008b*0955_01 puṣkariṇyaś ca vividhā devatāyatāni ca

03,189.008c yajñakriyāś ca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge

03,189.009a brāhmaṇāḥ sādhavaś caiva munayaś ca tapasvinaḥ

03,189.009c āśramāḥ sahapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāḥ prajāḥ

03,189.010a jāsyanti sarvabījāni upyamānāni caiva ha

03,189.010c sarveṣv ṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati

03,189.011a narā dāneṣu niratā vrateṣu niyameṣu ca

03,189.011c japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ

03,189.011e pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṃ vasuṃdharām

03,189.012a vyavahāraratā vaiśyā bhaviṣyanti kṛte yuge

03,189.012c ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ

03,189.013a śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrās tathā varṇatrayasya ca

03,189.013c eṣa dharmaḥ kṛtayuge tretāyāṃ dvāpare tathā

03,189.013e paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ

03,189.014a sarvalokasya viditā yugasaṃkhyā ca pāṇḍava

03,189.014c etat te sarvam ākhyātam atītānāgataṃ mayā

03,189.014e vāyuproktam anusmṛtya purāṇam ṛṣisaṃstutam

03,189.015a evaṃ saṃsāramārgā me bahuśaś cirajīvinā

03,189.015c dṛṣṭāś caivānubhūtāś ca tāṃs te kathitavān aham

03,189.016a idaṃ caivāparaṃ bhūyaḥ saha bhrātṛbhir acyuta

03,189.016b*0956_01 sarvam etad yathātattvaṃ kathitaṃ tava sarvaśaḥ

03,189.016c dharmasaṃśayamokṣārthaṃ nibodha vacanaṃ mama

03,189.017a dharme tvayātmā saṃyojyo nityaṃ dharmabhṛtāṃ vara

03,189.017c dharmātmā hi sukhaṃ rājā pretya ceha ca nandati

03,189.018a nibodha ca śubhāṃ vāṇīṃ yāṃ pravakṣyāmi te 'nagha

03,189.018c na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyas te kadā cana

03,189.018e brāhmaṇo ruṣito hanyād api lokān pratijñayā

03,189.019 vaiśaṃpāyana uvāca

03,189.019a mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ

03,189.019c uvāca vacanaṃ dhīmān paramaṃ paramadyutiḥ

03,189.020a kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune

03,189.020c kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ

03,189.020d*0957_00 yudhiṣṭhiraḥ

03,189.020d*0957_01 etac chrutvā mayā kiṃ syāt kartavyaṃ munisattama

03,189.020d*0957_02 kathaṃ cāyaṃ jito loko rakṣitavyo bhaviṣyati

03,189.021 mārkaṇḍeya uvāca

03,189.021a dayāvān sarvabhūteṣu hito rakto 'nasūyakaḥ

03,189.021c apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ

03,189.021e cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya

03,189.022a pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt saṃyag dānena taj jaya

03,189.022c alaṃ te mānam āśritya satataṃ paravān bhava

03,189.023a vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava

03,189.023c eṣa bhūto bhaviṣyaś ca dharmas te samudīritaḥ

03,189.024a na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid atītānāgataṃ bhuvi

03,189.024c tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ

03,189.024d*0958_01 prājñās tāta na muhyanti kālenābhiprapīḍitāḥ

03,189.025a eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām

03,189.025c muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ

03,189.026a mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha

03,189.026c atiśaṅkya vaco hy etad dharmalopo bhavet tava

03,189.027a jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha

03,189.027c karmaṇā manasā vācā sarvam etat samācara

03,189.028 yudhiṣṭhira uvāca

03,189.028a yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam

03,189.028c tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho

03,189.029a na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ

03,189.029c kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho

03,189.030 vaiśaṃpāyana uvāca

03,189.030a śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ

03,189.030c prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā

03,189.030d*0959_01 viprarṣabhāś ca te sarve ye tatrāsan samāgatāḥ

03,189.031a tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ

03,189.031c vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt

03,190.000*0960_00 janamejaya uvāca

03,190.000*0960_01 bhūya eva brāhmaṇānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi

03,190.000*0960_02 pāṇḍavānāṃ yathācaṣṭa mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,190.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,190.001A bhūya eva brāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktum arhasīty abravīt pāṇḍaveyo mārkaṇḍeyam

03,190.002A athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ

03,190.002*0961_01 apūrvam idaṃ śrūyatāṃ brāhmaṇānāṃ caritam

03,190.002*0962_01 śrūyatāṃ kathayāmīdaṃ brahmarṣīṇāṃ pūrvacaritam

03,190.003A ayodhyāyām ikṣvākukulotpannaḥ pārthivaḥ parikṣin nāma mṛgayām agamat

03,190.004A tam ekāśvena mṛgam anusarantaṃ mṛgo dūram apāharat

03,190.005A athādhvani jātaśramaḥ kṣuttṛṣṇābhibhūtaś ca kasmiṃś cid uddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍam apaśyat

03,190.005B tac ca viveśa

03,190.006A tatas tasya vanaṣaṇḍasya madhye 'tīva ramaṇīyaṃ saro dṛṣṭvā sāśva eva vyagāhata

03,190.007A athāśvastaḥ sa bisamṛṇālam aśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇītīre samāviśat

03,190.008A tataḥ śayāno madhuraṃ gītaśabdam aśṛṇot

03,190.009A sa śrutvācintayat

03,190.009B neha manuṣyagatiṃ paśyāmi

03,190.009C kasya khalv ayaṃ gītaśabda iti

03,190.010A athāpaśyat kanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇy avacinvatīṃ gāyantīṃ ca

03,190.011A atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmat

03,190.012A tām abravīd rājā

03,190.012B kasyāsi subhage tvam iti

03,190.013A sā pratyuvāca

03,190.013B kanyāsmīti

03,190.014A tāṃ rājovāca

03,190.014B arthī tvayāham iti

03,190.015A athovāca kanyā

03,190.015B samayenāhaṃ śakyā tvayā labdhum

03,190.015C nānyatheti

03,190.016A tāṃ rājā samayam apṛcchat

03,190.017A tataḥ kanyedam uvāca

03,190.017B udakaṃ me na darśayitavyam iti

03,190.018A sa rājā bāḍham ity uktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste

03,190.019A tatraivāsīne rājani senānvagacchat

03,190.019B padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhat

03,190.020A paryāśvastaś ca rājā tayaiva saha śibikayā prāyād avighāṭitayā

03,190.020B svanagaram anuprāpya rahasi tayā saha ramann āste

03,190.020C nānyat kiṃ canāpaśyat

03,190.021A atha pradhānāmātyas tasyābhyāśacarāḥ striyo 'pṛcchat

03,190.021B kim atra prayojanaṃ vartata iti

03,190.022A athābruvaṃs tāḥ striyaḥ

03,190.022B apūrvam iva paśyāma udakaṃ nātra nīyateti

03,190.023A athāmātyo 'nudakaṃ vanaṃ kārayitvodāravṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasy upagamya rājānam abravīt

03,190.023B vanam idam udāram anudakam

03,190.023C sādhv atra ramyatām iti

03,190.024A sa tasya vacanāt tayaiva saha devyā tad vanaṃ prāviśat

03,190.024B sa kadā cit tasmin vane ramye tayaiva saha vyavaharat

03,190.024C atha kṣuttṛṣṇārditaḥ śrānto 'timātram atimuktāgāram apaśyat

03,190.025A tat praviśya rājā saha priyayā sudhātalasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīm apaśyat

03,190.026A dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyā eva tīre sahaiva tayā devyā vyatiṣṭhat

03,190.027A atha tāṃ devīṃ sa rājābravīt

03,190.027B sādhv avatara vāpīsalilam iti

03,190.028A sā tadvacaḥ śrutvāvatīrya vāpīṃ nyamajjat

03,190.028B na punar udamajjat

03,190.029A tāṃ mṛgayamāṇo rājā nāpaśyat

03,190.030A vāpīm api niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śvabhramukhe dṛṣṭvā kruddha ājñāpayām āsa

03,190.030B sarvamaṇḍūkavadhaḥ kriyatām iti

03,190.030C yo mayārthī sa mṛtakair maṇḍūkair upāyanair mām upatiṣṭhed iti

03,190.031A atha maṇḍūkavadhe ghore kriyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkān bhayam āviśat

03,190.031B te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nyavedayan

03,190.032A tato maṇḍūkarāṭ tāpasaveṣadhārī rājānam abhyagacchat

03,190.033A upetya cainam uvāca

03,190.033B mā rājan krodhavaśaṃ gamaḥ

03,190.033C prasādaṃ kuru

03,190.033D nārhasi maṇḍūkānām anaparādhināṃ vadhaṃ kartum iti

03,190.034a mā maṇḍūkāñ jighāṃsa tvaṃ kopaṃ saṃdhārayācyuta

03,190.034A ślokau cātra bhavataḥ

03,190.034c prakṣīyate dhanodreko janānām avijānatām

03,190.035a pratijānīhi naitāṃs tvaṃ prāpya krodhaṃ vimokṣyase

03,190.035c alaṃ kṛtvā tavādharmaṃ maṇḍūkaiḥ kiṃ hatair hi te

03,190.036A tam evaṃvādinam iṣṭajanaśokaparītātmā rājā provāca

03,190.036B na hi kṣamyate tan mayā

03,190.036C haniṣyāmy etān

03,190.036D etair durātmabhiḥ priyā me bhakṣitā

03,190.036E sarvathaiva me vadhyā maṇḍūkāḥ

03,190.036F nārhasi vidvan mām uparoddhum iti

03,190.037A sa tad vākyam upalabhya vyathitendriyamanāḥ provāca

03,190.037B prasīda rājan

03,190.037C aham āyur nāma maṇḍūkarājaḥ

03,190.037D mama sā duhitā suśobhanā nāma

03,190.037E tasyā dauḥśīlyam etat

03,190.037F bahavo hi rājānas tayā vipralabdhapūrvā iti

03,190.038A tam abravīd rājā

03,190.038B tayāsmy arthī

03,190.038C sā me dīyatām iti

03,190.039A athaināṃ rājñe pitādāt

03,190.039B abravīc cainām

03,190.039C enaṃ rājānaṃ śuśrūṣasveti

03,190.040A sa uvāca duhitaram

03,190.040B yasmāt tvayā rājāno vipralabdhās tasmād abrahmaṇyāni tavāpatyāni bhaviṣyanty anṛtakatvāt taveti

03,190.041A sa ca rājā tām upalabhya tasyāṃ surataguṇanibaddhahṛdayo lokatrayaiśvaryam ivopalabhya harṣabāṣpakalayā vācā praṇipatyābhipūjya maṇḍūkarājānam abravīt

03,190.041B anugṛhīto 'smīti

03,190.042A sa ca maṇḍūkarājo jāmātaram anujñāpya yathāgatam agacchat

03,190.043A atha kasya cit kālasya tasyāṃ kumārās trayas tasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalo dalo balaś ceti

03,190.043B tatas teṣāṃ jyeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye 'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma

03,190.044A atha kadā cic chalo mṛgayām acarat

03,190.044B mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvat

03,190.045A sūtaṃ covāca

03,190.045B śīghraṃ māṃ vahasveti

03,190.046A sa tathoktaḥ sūto rājānam abravīt

03,190.046B mā kriyatām anubandhaḥ

03,190.046C naiṣa śakyas tvayā mṛgo grahītuṃ yady api te rathe yuktau vāmyau syātām iti

03,190.047A tato 'bravīd rājā sūtam

03,190.047B ācakṣva me vāmyau

03,190.047C hanmi vā tvām iti

03,190.048A sa evam ukto rājabhayabhīto vāmadevaśāpabhītaś ca sann ācakhyau rājñe

03,190.048B vāmadevasyāśvau vāmyau manojavāv iti

03,190.048*0963_01 tataḥ punaḥ sa rājā khaḍgam udyamya śīghraṃ kathayasveti tam āha

03,190.048*0963_02 haniṣye tvām iti sa tad āha rājabhayabhītaḥ sūtaḥ

03,190.049A athainam evaṃ bruvāṇam abravīd rājā

03,190.049B vāmadevāśramaṃ yāhīti

03,190.050A sa gatvā vāmadevāśramaṃ tam ṛṣim abravīt

03,190.050B bhagavan mṛgo mayā viddhaḥ palāyate

03,190.050C taṃ saṃbhāvayeyam

03,190.050D arhasi me vāmyau dātum iti

03,190.051A tam abravīd ṛṣiḥ

03,190.051B dadāni te vāmyau

03,190.051C kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kṣipram iti

03,190.052A sa ca tāv aśvau pratigṛhyānujñāpya carṣiṃ prāyād vāmyasaṃyuktena rathena mṛgaṃ prati

03,190.052C gacchaṃś cābravīt sūtam

03,190.052D aśvaratnāv imāv ayogyau brāhmaṇānām

03,190.052E naitau pratideyau vāmadevāyeti

03,190.053A evam uktvā mṛgam avāpya svanagaram etyāśvāvantaḥpure 'sthāpayat

03,190.054A atharṣiś cintayām āsa

03,190.054B taruṇo rājaputraḥ kalyāṇaṃ patram āsādya ramate

03,190.054C na me pratiniryātayati

03,190.054D aho kaṣṭam iti

03,190.055A manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyam abravīt

03,190.055B gacchātreya

03,190.055C rājānaṃ brūhi

03,190.055D yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāv iti

03,190.056A sa gatvaivaṃ taṃ rājānam abravīt

03,190.057A taṃ rājā pratyuvāca

03,190.057B rājñām etad vāhanam

03,190.057C anarhā brāhmaṇā ratnānām evaṃvidhānām

03,190.057D kiṃ ca brāhmaṇānām aśvaiḥ kāryam

03,190.057E sādhu pratigamyatām iti

03,190.058A sa gatvaivam upādhyāyāyācaṣṭa

03,190.059A tac chrutvā vacanam apriyaṃ vāmadevaḥ krodhaparītātmā svayam eva rājānam abhigamyāśvārtham abhyacodayat

03,190.059B na cādād rājā

03,190.060 vāmadeva uvāca

03,190.060a prayaccha vāmyau mama pārthiva tvaṃ; kṛtaṃ hi te kāryam anyair aśakyam

03,190.060c mā tvā vadhīd varuṇo ghorapāśair; brahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ

03,190.061 rājovāca

03,190.061a anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāv; etad viprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva

03,190.061c tābhyāṃ yāhi tvaṃ yatra kāmo maharṣe; chandāṃsi vai tvādṛśaṃ saṃvahanti

03,190.062 vāmadeva uvāca

03,190.062a chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti; loke 'muṣmin pārthiva yāni santi

03,190.062c asmiṃs tu loke mama yānam etad; asmadvidhānām apareṣāṃ ca rājan

03,190.063 rājovāca

03,190.063a catvāro vā gardabhās tvāṃ vahantu; śreṣṭhāśvataryo harayo vā turaṃgāḥ

03,190.063c tais tvaṃ yāhi kṣatriyasyaiṣa vāho; mama vāmyau na tavaitau hi viddhi

03,190.064 vāmadeva uvāca

03,190.064a ghoraṃ vrataṃ brāhmaṇasyaitad āhur; etad rājan yad ihājīvamānaḥ

03,190.064c ayasmayā ghorarūpā mahānto; vahantu tvāṃ śitaśūlāś caturdhā

03,190.064c*0964_01 catvāro vā yātudhānāḥ suraudrāḥ

03,190.064c*0964_02 mayā prayuktās tvadvadham īpsamānā

03,190.065 rājovāca

03,190.065a ye tvā vidur brāhmaṇaṃ vāmadeva; vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā

03,190.065c te tvāṃ saśiṣyam iha pātayantu; madvākyanunnāḥ śitaśūlāsihastāḥ

03,190.065d*0965_00 vāmadeva uvāca

03,190.065d*0965_01 mamaitau vāmyau pratigṛhya rājan

03,190.065d*0965_02 punar dadānīti prapadya me tvam

03,190.065d*0965_03 prayaccha śīghraṃ mama vāmyau tvam aśvau

03,190.065d*0965_04 rājovāca

03,190.065d*0965_04 yady ātmānaṃ jīvituṃ te kṣamaṃ syāt

03,190.065d*0965_05 na brāhmaṇebhyo mṛgayā prasūtā

03,190.065d*0965_06 na tv ānuśāsmy adya prabhṛti hy asatyam

03,190.065d*0965_07 tavaivājñāṃ saṃpraṇidhāya sarvāṃ

03,190.065d*0965_08 tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam

03,190.066 vāmadeva uvāca

03,190.066a nānuyogā brāhmaṇānāṃ bhavanti; vācā rājan manasā karmaṇā vā

03,190.066c yas tv evaṃ brahma tapasānveti vidvāṃs; tena śreṣṭho bhavati hi jīvamānaḥ

03,190.067 mārkaṇḍeya uvāca

03,190.067a evam ukte vāmadevena rājan; samuttasthū rākṣasā ghorarūpāḥ

03,190.067c taiḥ śūlahastair vadhyamānaḥ sa rājā; provācedaṃ vākyam uccais tadānīm

03,190.068a ikṣvākavo yadi brahman dalo vā; vidheyā me yadi vānye viśo 'pi

03,190.068c notsrakṣye 'haṃ vāmadevasya vāmyau; naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti

03,190.069a evaṃ bruvann eva sa yātudhānair; hato jagāmāśu mahīṃ kṣitīśaḥ

03,190.069c tato viditvā nṛpatiṃ nipātitam; ikṣvākavo vai dalam abhyaṣiñcan

03,190.070a rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ; provācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ

03,190.070c dalaṃ rājānaṃ brāhmaṇānāṃ hi deyam; evaṃ rājan sarvadharmeṣu dṛṣṭam

03,190.071a bibheṣi cet tvam adharmān narendra; prayaccha me śīghram evādya vāmyau

03,190.071c etac chrutvā vāmadevasya vākyaṃ; sa pārthivaḥ sūtam uvāca roṣāt

03,190.072a ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ; digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītam

03,190.072c yena viddho vāmadevaḥ śayīta; saṃdaśyamānaḥ śvabhir ārtarūpaḥ

03,190.073 vāmadeva uvāca

03,190.073a jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ; jātaṃ mahiṣyāṃ śyenajitaṃ narendra

03,190.073c taṃ jahi tvaṃ madvacanāt praṇunnas; tūrṇaṃ priyaṃ sāyakair ghorarūpaiḥ

03,190.074 mārkaṇḍeya uvāca

03,190.074a evam ukto vāmadevena rājann; antaḥpure rājaputraṃ jaghāna

03,190.074c sa sāyakas tigmatejā visṛṣṭaḥ; śrutvā dalas tac ca vākyaṃ babhāṣe

03,190.075a ikṣvākavo hanta carāmi vaḥ priyaṃ; nihanmīmaṃ vipram adya pramathya

03,190.075c ānīyatām aparas tigmatejāḥ; paśyadhvaṃ me vīryam adya kṣitīśāḥ

03,190.076 vāmadeva uvāca

03,190.076a yaṃ tvam enaṃ sāyakaṃ ghorarūpaṃ; viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi

03,190.076c na tvam enaṃ śaravaryaṃ vimoktuṃ; saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra

03,190.077 rājovāca

03,190.077a ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ; na vai śaknomy eṣa śaraṃ vimoktum

03,190.077c na cāsya kartuṃ nāśam abhyutsahāmi; āyuṣmān vai jīvatu vāmadevaḥ

03,190.078 vāmadeva uvāca

03,190.078a saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena; tatas tasmād enaso mokṣyase tvam

03,190.079 mārkaṇḍeya uvāca

03,190.079a tatas tathā kṛtavān pārthivas tu; tato muniṃ rājaputrī babhāṣe

03,190.079c yathā yuktaṃ vāmadevāham enaṃ; dine dine saṃviśantī vyaśaṃsam

03,190.079e brāhmaṇebhyo mṛgayantī sūnṛtāni; tathā brahman puṇyalokaṃ labheyam

03,190.080 vāmadeva uvāca

03,190.080a tvayā trātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te

03,190.080c praśādhīmaṃ svajanaṃ rājaputri; ikṣvākurājyaṃ sumahac cāpy anindye

03,190.080d*0966_01 sādhvi sthiraṃ ceyam aduṣṭacittā

03,190.080d*0966_02 dharme matis te satataṃ prayātu

03,190.080d*0966_03 varaṃ ca mattaḥ pratikāṅkṣasva subhru

03,190.080d*0966_04 tvayā vṛṣaḥ pālanīyo hi nityam

03,190.081 rājaputry uvāca

03,190.081a varaṃ vṛṇe bhagavann ekam eva; vimucyatāṃ kilbiṣād adya bhartā

03,190.081b*0967_01 vṛttena buddhyā ca vivṛddhim etu

03,190.081b*0967_02 jīved asau mama putro 'dya vipra

03,190.081c śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ; varo vṛto hy eṣa mayā dvijāgrya

03,190.082 mārkaṇḍeya uvāca

03,190.082a śrutvā vacaḥ sa munī rājaputryās; tathāstv iti prāha kurupravīra

03,190.082c tataḥ sa rājā mudito babhūva; vāmyau cāsmai saṃpradadau praṇamya

03,190.082d@021_0001 1

03,190.082d@021_0002 vaiśaṃpāyana uvāca |

03,190.082d@021_0003 mārkaṇḍeyam ṛṣayo brāhmaṇā yudhiṣṭhiraś ca paryapṛcchan | ṛṣiḥ kena

03,190.082d@021_0004 dīrghāyur āsīd bakaḥ ||1|| mārkaṇḍeyas tu tān sarvān uvāca | mahātapā

03,190.082d@021_0005 dīrghāyuś ca bako rājarṣiḥ | nātra kāryā vicāraṇā ||2||

03,190.082d@021_0006 etac chrutvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ saha bhārata |

03,190.082d@021_0007 mārkaṇḍeyaṃ paryapṛcchad dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||3||

03,190.082d@021_0008 bakadālbhyau mahātmānau śrūyete cirajīvinau |

03,190.082d@021_0009 sakhāyau devarājasya tāv ṛṣī lokasaṃmatau ||4||

03,190.082d@021_0010 etad icchāmi bhagavan bakaśakrasamāgamam |

03,190.082d@021_0011 sukhaduḥkhasamāyuktaṃ tattvena kathayasva me ||5||

03,190.082d@021_0012 mārkaṇḍeya uvāca |

03,190.082d@021_0013 vṛtte devāsure rājan saṃgrāme lomaharṣaṇe |

03,190.082d@021_0014 trayāṇām api lokānām indro lokādhipo 'bhavat ||6||

03,190.082d@021_0015 samyag varṣati parjanyaḥ sasyasapada uttamāḥ |

03,190.082d@021_0016 nirāmayāḥ sudharmiṣṭhāḥ prajā dharmaparāyaṇāḥ ||7||

03,190.082d@021_0017 muditaś ca janaḥ sarvaḥ svadharmeṣu vyavasthitaḥ |

03,190.082d@021_0018 tāḥ prajā muditāḥ sarvā dṛṣṭvā balaniṣūdanaḥ ||8||

03,190.082d@021_0019 tatas tu mudito rājan devarājaḥ śatakratuḥ |

03,190.082d@021_0020 airāvataṃ samāsthāya tāḥ paśyan muditāḥ prajāḥ ||9||

03,190.082d@021_0021 āśramāṃś ca vicitrāṃś ca nadīś ca vividhāḥ śubhāḥ |

03,190.082d@021_0022 nagarāṇi samṛddhāni kheṭāñ janapadāṃs tathā ||10||

03,190.082d@021_0023 prajāpālanadakṣāṃś ca narendrān dharmacāriṇaḥ |

03,190.082d@021_0024 udapānaṃ prapā vāpī taḍāgāni sarāṃsi ca ||11||

03,190.082d@021_0025 nānāvratasamācāraiḥ sevitāni dvijottamaiḥ |

03,190.082d@021_0026 tato 'vatīrya ramyāyāṃ pṛthvyāṃ rājañ śatakratuḥ ||12||

03,190.082d@021_0027 tatra ramye śive deśe bahuvṛkṣasamākule |

03,190.082d@021_0028 pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ samudrābhyāśato nṛpa ||13||

03,190.082d@021_0029 tatrāśramapadaṃ ramyaṃ mṛgadvijaniṣevitam |

03,190.082d@021_0030 tatrāśramapade ramye bakaṃ paśyati devarāṭ ||14||

03,190.082d@021_0031 bakas tu dṛṣṭvā devendraṃ dṛḍhaṃ prītamanābhavat |

03,190.082d@021_0032 pādyāsanārghadānena phalamūlair athārcayat ||15||

03,190.082d@021_0033 sukhopaviṣṭo varadas tatas tu balasūdanaḥ |

03,190.082d@021_0034 tataḥ praśnaṃ bakaṃ deva uvāca tridaśeśvaraḥ ||16||

03,190.082d@021_0035 śataṃ varṣasahasrāṇi mune jātasya te 'nagha |

03,190.082d@021_0036 samākhyāhi mama brahman kiṃ duḥkhaṃ cirajīvinām ||17||

03,190.082d@021_0037 baka uvāca |

03,190.082d@021_0038 apriyaiḥ saha saṃvāsaḥ priyaiś cāpi vinābhavaḥ |

03,190.082d@021_0039 asadbhiḥ saṃprayogaś ca tad duḥkhaṃ cirajīvinām ||18||

03,190.082d@021_0040 putradāravināśo 'tra jñātīnāṃ suhṛdām api |

03,190.082d@021_0041 pareṣv āyattatā kṛcchraṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||19||

03,190.082d@021_0042 nānyad duḥkhataraṃ kiṃ cil lokeṣu pratibhāti me |

03,190.082d@021_0043 arthair vihīnaḥ puruṣaḥ paraiḥ saṃparibhūyate ||20||

03,190.082d@021_0044 akulānāṃ kule bhāvaṃ kulīnānāṃ kulakṣayam |

03,190.082d@021_0045 saṃyogaṃ viprayogaṃ ca paśyanti cirajīvinaḥ ||21||

03,190.082d@021_0046 api pratyakṣam evaitat tava deva śatakrato |

03,190.082d@021_0047 akulānāṃ samṛddhānāṃ kathaṃ kulaviparyayaḥ ||22||

03,190.082d@021_0048 devadānavagandharvamanuṣyoragarākṣasāḥ |

03,190.082d@021_0049 prāpnuvanti viparyāsaṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ ||23||

03,190.082d@021_0050 kule jātāś ca kliśyante dauṣkuleyavaśānugāḥ |

03,190.082d@021_0051 āḍhyair daridrāvamatāḥ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ |

03,190.082d@021_0052 loke vaidharmyam etat tu dṛśyate bahuvistaram ||24||

03,190.082d@021_0053 hīnajñānāś ca dṛśyante kliśyante prājñakovidāḥ |

03,190.082d@021_0054 bahuduḥkhaparikleśaṃ mānuṣyam iha dṛśyate ||25||

03,190.082d@021_0055 indra uvāca |

03,190.082d@021_0056 punar eva mahābhāga devarṣigaṇasevita |

03,190.082d@021_0057 samākhyāhi mama brahman kiṃ sukhaṃ cirajīvinām ||26||

03,190.082d@021_0058 baka uvāca |

03,190.082d@021_0059 aṣṭame dvādaśe vāpi śākaṃ yaḥ pacate gṛhe |

03,190.082d@021_0060 kumitrāṇy anapāśritya kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||27||

03,190.082d@021_0061 yatrāhāni na gaṇyante nainam āhur mahāśanam |

03,190.082d@021_0062 api śākaṃ pacānasya sukhaṃ vai maghavan gṛhe ||28||

03,190.082d@021_0063 arjitaṃ svena vīryeṇa nānyapāśritya kaṃ cana |

03,190.082d@021_0064 phalaśākam api śreyo bhoktuṃ hy akṛpaṇaṃ gṛhe ||29||

03,190.082d@021_0065 parasya tu gṛhe bhoktuḥ paribhūtasya nityaśaḥ |

03,190.082d@021_0066 sumṛṣṭam api na śreyo vikalpo 'yam ataḥ satām ||30||

03,190.082d@021_0067 śvavat kīlālapo yas tu parānnaṃ bhoktum icchati |

03,190.082d@021_0068 dhig astu tasya tad bhuktaṃ kṛpaṇasya durātmanaḥ ||31||

03,190.082d@021_0069 yo dattvātithibhūtebhyaḥ pitṛbhyaś ca dvijottamaḥ |

03,190.082d@021_0070 śiṣṭāny annāni yo bhuṅkte kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||32||

03,190.082d@021_0071 ato mṛṣṭataraṃ nānyat pūtaṃ kiṃ cic chatakrato |

03,190.082d@021_0072 dattvā yas tv atithibhyo vai bhuṅkte tenaiva nityaśaḥ ||33||

03,190.082d@021_0073 yāvato hy andhasaḥ piṇḍān aśnāti satataṃ dvijaḥ |

03,190.082d@021_0074 tāvatāṃ gosahasrāṇāṃ phalaṃ prāpnoti dāyakaḥ ||34||

03,190.082d@021_0075 yad eno yauvanakṛtaṃ tat sarvaṃ naśyate dhruvam |

03,190.082d@021_0076 sadakṣiṇasya bhuktasya dvijasya tu kare gatam |

03,190.082d@021_0077 yad vāri vāriṇā siñcet tad dhy enas tarate kṣaṇāt ||35||

03,190.082d@021_0078 mārkaṇḍeya uvāca |

03,190.082d@021_0079 etāś cānyāś ca vai bahvīḥ kathayitvā kathāḥ śubhāḥ |

03,190.082d@021_0080 bakena saha devendra āpṛcchya tridivaṃ gataḥ ||36||

03,190.082d@021_0082 2

03,190.082d@021_0083 vaiśaṃpāyana uvāca |

03,190.082d@021_0084 tataḥ pāṇḍavāḥ punar mārkaṇḍeyam ūcuḥ | kathitaṃ brāhmaṇamahābhāgyam |

03,190.082d@021_0085 rājanyamahābhāgyam idānīṃ śuśrūṣām āha iti ||37||

03,190.082d@021_0086 tān uvāca mārkaṇḍeyo maharṣiḥ | śrūyatām idānīṃ rājanyānāṃ mahābhāgyam iti ||38||

03,190.082d@021_0087 kurūṇām anyatamaḥ suhotro nāma rājā maharṣīn abhigamya

03,190.082d@021_0088 nivṛtya rathastham eva rājānam auśīnaraṃ śibiṃ dadarśābhimukham ||39||

03,190.082d@021_0089 tau sametya paraspareṇa yathāvayaḥ pūjāṃ prayujya guṇasāmyena

03,190.082d@021_0090 paraspareṇa tulyātmānau viditvānyonyasya panthānaṃ na dadatuḥ ||40||

03,190.082d@021_0091 tatra nāradaḥ prādur āsīt | kim idaṃ bhavantau parasparasya panthānam āvṛtya

03,190.082d@021_0092 tiṣṭhata iti ||41|| tāv ūcatur nāradam | naitad bhagavan | pūrvakarmakartrādibhir

03,190.082d@021_0093 viśiṣṭasya panthā upadiśyate samarthāya vā | āvāṃ ca sakhyaṃ

03,190.082d@021_0094 paraspareṇopagatau | tac cāvadhānato 'tyutkṛṣṭam adharottaraṃ paribhraṣṭam ||42||

03,190.082d@021_0095 nāradas tv evam uktaḥ ślokatrayam apaṭhat ||43||

03,190.082d@021_0096 krūraḥ kauravya mṛdave mṛduḥ krūre ca kaurava |

03,190.082d@021_0097 sādhuś cāsādhave sādhuḥ sādhave nāpnuyāt katham ||44||

03,190.082d@021_0098 kṛtaṃ śataguṇaṃ kuryān nāsti deveṣu nirṇayaḥ |

03,190.082d@021_0099 auśīnaraḥ sādhuśīlo bhavato vai mahīpatiḥ ||45||

03,190.082d@021_0100 jayet kadaryaṃ dānena satyenānṛtavādinam |

03,190.082d@021_0101 kṣamayā krūrakarmāṇam asādhuṃ sādhunā jayet ||46||

03,190.082d@021_0102 tad ubhāv eva bhavantāv udārau | ya idānīṃ bhavadbhyām anyatamaḥ so 'pasarpatu |

03,190.082d@021_0103 etad vai nidarśanam | ity uktvā tūṣṇīṃ nārado babhūva ||47||

03,190.082d@021_0104 etac chrutvā tu kauravyaḥ śibiṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā panthānaṃ dattvā bahukarmabhiḥ

03,190.082d@021_0105 praśasya prayayau ||48|| tad etad rājño mahābhāgyam apy uktavān

03,190.082d@021_0106 nāradaḥ ||49||

03,190.082d@021_0108 3

03,190.082d@021_0109 mārkaṇḍeya uvāca |

03,190.082d@021_0110 idam anyac chrūyatām | yayātir nāhuṣo rājā rājyasthaḥ paurajanāvṛta

03,190.082d@021_0111 āsāṃ cakre ||50|| gurvarthī brāhmaṇa upetyābravīt | bho rājan gurvarthaṃ

03,190.082d@021_0112 bhikṣeyaṃ samayād iti ||51|| rājovāca | bravītu bhagavān samayam

03,190.082d@021_0113 iti ||52||

03,190.082d@021_0114 brāhmaṇa uvāca |

03,190.082d@021_0115 vidveṣaṇaṃ paramaṃ jīvaloke

03,190.082d@021_0116 kuryān naraḥ pārthiva yācyamānaḥ |

03,190.082d@021_0117 taṃ tvāṃ pṛcchāmi kathaṃ tu rājan

03,190.082d@021_0118 dadyād bhavān dayitaṃ ca me 'dya ||53||

03,190.082d@021_0119 rājovāca |

03,190.082d@021_0120 na cānukīrtaye dattvā

03,190.082d@021_0121 ayācyam arthaṃ na ca saṃśṛṇomi |

03,190.082d@021_0122 prāpyam arthaṃ ca saṃśrutya

03,190.082d@021_0123 taṃ cāpi dattvā susukhī bhavāmi ||54||

03,190.082d@021_0124 dadāmi te rohiṇīnāṃ sahasraṃ

03,190.082d@021_0125 priyo hi me brāhmaṇo yācamānaḥ |

03,190.082d@021_0126 na me manaḥ kupyati yācamāne

03,190.082d@021_0127 dattaṃ na śocāmi kadā cid artham ||55||

03,190.082d@021_0128 ity uktvā brāhmaṇāya rājā gosahasraṃ dadau | prāptavāṃś ca gavāṃ sahasraṃ

03,190.082d@021_0129 brāhmaṇa iti ||56||

03,190.082d@021_0131 4

03,190.082d@021_0132 vaiśaṃpāyana uvāca |

03,190.082d@021_0133 bhūya eva mahābhāgyaṃ kathyatām ity abravīt pāṇḍavaḥ ||57||

03,190.082d@021_0134 athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ | mahārāja vṛṣadarbhasedukanāmānau rājānau

03,190.082d@021_0135 nītimārgaratāv astropāstrakṛtinau ||58|| seduko vṛṣadarbhasya bālasyaiva

03,190.082d@021_0136 upāṃśuvratam abhyajānāt | kupyam adeyaṃ brāhmaṇasya ||59|| atha taṃ sedukaṃ

03,190.082d@021_0137 brāhmaṇaḥ kaś cid vedādhyayanasaṃpanna āśiṣaṃ dattvā gurvarthī bhikṣitavān |

03,190.082d@021_0138 aśvasahasraṃ me bhagavān dadātv iti ||60|| taṃ seduko brāhmaṇam abravīt |

03,190.082d@021_0139 nāsti saṃbhavo gurvarthaṃ dātum iti | sa tvaṃ gaccha vṛṣadarbhasakāśam |

03,190.082d@021_0140 rājā paramadharmajñaḥ | brāhmaṇa taṃ bhikṣasva | sa te dāsyati | tasyaitad upāṃśuvratam

03,190.082d@021_0141 iti ||61|| atha brāhmaṇo vṛṣadarbhasakāśaṃ gatvā aśvasahasram

03,190.082d@021_0142 ayācata | sa rājā taṃ kaśenātāḍayat | taṃ brāhmaṇo 'bravīt | kiṃ

03,190.082d@021_0143 haṃsy anāgasaṃ mām iti ||62|| evam uktvā taṃ śapantaṃ rājāha | vipra kiṃ

03,190.082d@021_0144 yo na dadāti tubhyam | utāho svid brāhmaṇyam etat ||63|| brāhmaṇa

03,190.082d@021_0145 uvāca | rājādhirāja tava samīpaṃ sedukena preṣito bhikṣitum āgataḥ |

03,190.082d@021_0146 tenānuśiṣṭena mayā tvaṃ bhikṣito 'si ||64|| rājovāca | pūrvāhṇe te

03,190.082d@021_0147 dāsyāmi | yo me 'dya balir āgamiṣyati | yo hanyate kaśayā kathaṃ

03,190.082d@021_0148 moghaṃ kṣepaṇaṃ tasya syāt ||65|| ity uktvā brāhmaṇāya daivasikām utpattiṃ

03,190.082d@021_0149 prādāt | adhikasyāśvasahasrasya mūlyam evādād iti ||66||

03,190.082d@021_0151 5

03,190.082d@021_0152 mārkaṇḍeya uvāca |

03,190.082d@021_0153 devānāṃ kathā saṃjātā | mahītalaṃ gatvā mahīpatiṃ śibim auśīnaraṃ

03,190.082d@021_0154 sādhv enaṃ śibiṃ jijñāsyāma iti ||67|| evaṃ bho ity uktvā agnīndrāv

03,190.082d@021_0155 upatiṣṭhetām | agniḥ kapotarūpeṇa | tam abhyadhāvad āmiṣārtham indraḥ

03,190.082d@021_0156 śyenarūpeṇa ||68|| atha kapoto rājño divyāsanāsīnasyotsaṅgaṃ

03,190.082d@021_0157 nyapatat ||69||

03,190.082d@021_0158 atha purohito rājānam abravīt | prāṇarakṣaṇārthaṃ śyenād bhīto

03,190.082d@021_0159 bhavantaṃ prāṇārthī prapadyate | vasu dadātu | antavān pārthivo 'sya

03,190.082d@021_0160 niṣkṛtiṃ kuryāt | ghoraṃ kapotasya nipātam āhuḥ ||70||

03,190.082d@021_0161 atha kapoto rājānam abravīt | prāṇarakṣārthaṃ śyenād bhīto bhavantaṃ

03,190.082d@021_0162 prāṇarakṣārthī prapadye | aṅgair aṅgāni prāpyārthī munir bhūtvā prāṇāṃs tvāṃ

03,190.082d@021_0163 prapadye | svādhyāyena karśitaṃ brahmacāriṇaṃ māṃ viddhi | tapasā damena

03,190.082d@021_0164 yuktam ācāryasyāpratikūlabhāṣiṇam | evaṃyuktam apāpaṃ māṃ viddhi ||71||

03,190.082d@021_0165 gadāmi vedān vicinomi chandaḥ

03,190.082d@021_0166 sarve vedā akṣaraśo me adhītāḥ |

03,190.082d@021_0167 na sādhu dānaṃ śrotriyasya pradānaṃ

03,190.082d@021_0168 mā prādāḥ śyenāya na kapoto 'smi ||72||

03,190.082d@021_0169 atha śyeno rājānam abravīt ||73||

03,190.082d@021_0170 paryāyeṇa vasatir vā bhaveṣu

03,190.082d@021_0171 sarge jātaḥ pūrvam asmāt kapotāt |

03,190.082d@021_0172 tvam ādadāno 'tha kapotam enaṃ

03,190.082d@021_0173 mā tvaṃ rājan vighnakartā bhavethāḥ ||74||

03,190.082d@021_0174 rājovāca |

03,190.082d@021_0175 kenedṛśī jātu parā hi dṛṣṭā

03,190.082d@021_0176 vāg ucyamānā śakunena saṃskṛtā |

03,190.082d@021_0177 yāṃ vai kapoto vadate yāṃ ca śyena

03,190.082d@021_0178 ubhau viditvā katham astu sādhu ||75||

03,190.082d@021_0179 nāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle

03,190.082d@021_0180 nāsya bījaṃ rohati kāla uptam |

03,190.082d@021_0181 bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave

03,190.082d@021_0182 na trāṇaṃ labhet trāṇam icchan sa kāle ||76||

03,190.082d@021_0183 jātā hrasvā prajā pramīyate

03,190.082d@021_0184 sadā na vāsaṃ pitaro 'sya kurvate |

03,190.082d@021_0185 bhītaṃ prapannaṃ yo dadāti śatrave

03,190.082d@021_0186 nāsya devāḥ pratigṛhṇanti havyam ||77||

03,190.082d@021_0187 mogham annaṃ vindati cāpracetāḥ

03,190.082d@021_0188 svargāl lokād bhraśyati śīghram eva |

03,190.082d@021_0189 bhītaṃ prapannaṃ yo hi dadāti śatrave

03,190.082d@021_0190 sendrā devāḥ praharanty asya vajram ||78||

03,190.082d@021_0191 ukṣāṇaṃ paktvā saha odanena

03,190.082d@021_0192 asmāt kapotāt prati te nayantu |

03,190.082d@021_0193 yasmin deśe ramase 'tīva śyena

03,190.082d@021_0194 tatra māṃsaṃ śibayas te vahantu ||79||

03,190.082d@021_0195 śyena uvāca |

03,190.082d@021_0196 nokṣāṇo rājan prārthayeyaṃ na cānyad

03,190.082d@021_0197 asmān māṃsam adhikaṃ vā kapotāt |

03,190.082d@021_0198 devair dattaḥ so 'dya mamaiṣa bhakṣas

03,190.082d@021_0199 tan me dadasva śakunānām abhāvāt ||80||

03,190.082d@021_0200 rājovāca |

03,190.082d@021_0201 ukṣāṇaṃ veha tam anūnaṃ nayantu

03,190.082d@021_0202 te paśyantu puruṣā mamaiva |

03,190.082d@021_0203 bhayāhitasya dāyaṃ mamāntikāt tvāṃ

03,190.082d@021_0204 pratyāmnāyaṃ tu tvaṃ hy enaṃ mā hiṃsīḥ ||81||

03,190.082d@021_0205 tyaje prāṇān naiva dadyāṃ kapotaṃ

03,190.082d@021_0206 saumyo hy ayaṃ kiṃ na jānāsi śyena |

03,190.082d@021_0207 yathā kleśaṃ mā kuruṣveha saumya

03,190.082d@021_0208 nāhaṃ kapotam arpayiṣye kathaṃ cit ||82||

03,190.082d@021_0209 yathā māṃ vai sādhuvādaiḥ prasannāḥ

03,190.082d@021_0210 praśaṃseyuḥ śibayaḥ karmaṇā tu |

03,190.082d@021_0211 yathā śyena priyam eva kuryāṃ

03,190.082d@021_0212 praśādhi māṃ yad vades tat karomi ||83||

03,190.082d@021_0213 śyena uvāca | ūror dakṣiṇād utkṛtya svapiśitaṃ tāvad rājan yāvan

03,190.082d@021_0214 māsaṃ kapotena samam | tathā tasmāt sādhu trātaḥ kapotaḥ | praśaṃseyuś ca

03,190.082d@021_0215 śibayaḥ | kṛtaṃ ca priyaṃ syān mameti ||84||

03,190.082d@021_0216 atha sa dakṣiṇād ūror utkṛtya svamāṃsapeśīṃ tulayādhārayat | gurutara

03,190.082d@021_0217 eva kapota āsīt ||85|| punar anyam uccakarta | gurutara eva

03,190.082d@021_0218 kapotaḥ ||86|| evaṃ sarvaṃ samadhigatya śarīraṃ tulāyām āropayām āsa |

03,190.082d@021_0219 tat tathāpi gurutara eva kapota āsīt ||87|| atha rājā svayam eva

03,190.082d@021_0220 tulām āruroha | na ca vyalīkam āsīd rājñaḥ ||88|| etad vṛttāntaṃ dṛṣṭvā

03,190.082d@021_0221 trāta ity uktvā prālīyata śyenaḥ ||89|| atha rājā abravīt ||90||

03,190.082d@021_0222 kapotaṃ vidyuḥ śibayas tvāṃ kapota

03,190.082d@021_0223 pṛcchāmi te śakune ko nu śyenaḥ |

03,190.082d@021_0224 nānīśvara īdṛśaṃ jātu kuryād

03,190.082d@021_0225 etaṃ praśnaṃ bhagavan me vicakṣva ||91||

03,190.082d@021_0226 kapota uvāca |

03,190.082d@021_0227 vaiśvānaro 'haṃ jvalano dhūmaketur

03,190.082d@021_0228 athaiva śyeno vajrahastaḥ śacīpatiḥ |

03,190.082d@021_0229 sādhu jñātuṃ tvām ṛṣabhaṃ sauratheya nau

03,190.082d@021_0230 jijñāsayā tvatsakāśaṃ prapannau ||92||

03,190.082d@021_0231 yām etāṃ peśīṃ mama niṣkrayāya

03,190.082d@021_0232 prādād bhavān asinotkṛtya rājan |

03,190.082d@021_0233 etad vo lakṣma śivaṃ karomi

03,190.082d@021_0234 hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ puṇyagandham ||93||

03,190.082d@021_0235 etāsāṃ prajānāṃ pālayitā yaśasvī

03,190.082d@021_0236 surarṣīṇām atha saṃmato bhṛśam |

03,190.082d@021_0237 etasmāt pārśvāt puruṣo janiṣyati

03,190.082d@021_0238 kapotarometi ca tasya nāma ||94||

03,190.082d@021_0239 kapotaromāṇaṃ śibinaudbhidaṃ putraṃ prāpsyasi nṛpa | vṛṣasaṃhananaṃ

03,190.082d@021_0240 yaśodīpyamānaṃ draṣṭāsi śūravṛṣabhaṃ saurathānām ||95||

03,190.082d@021_0242 6

03,190.082d@021_0243 vaiśaṃpāyana uvāca |

03,190.082d@021_0244 bhūya eva mahābhāgyaṃ kathyatām | ity abravīt pāṇḍavo mārkaṇḍeyam

03,190.082d@021_0245 ||96||

03,190.082d@021_0246 athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ | aṣṭakasya vaiśvāmitrer aśvamedhe sarve rājānaḥ

03,190.082d@021_0247 prāgacchan | bhrātaraś cāsya pratardano vasumanāḥ śibir auśīnara iti ||97||

03,190.082d@021_0248 sa ca samāptayajño bhrātṛbhiḥ saha rathena prāyāt | te ca nāradam āgacchantam

03,190.082d@021_0249 abhivādyārohatu bhavān ratham ity abruvan ||98|| tāṃs tathety uktvā

03,190.082d@021_0250 ratham āruroha ||99||

03,190.082d@021_0251 atha teṣām ekaḥ surarṣiṃ nāradam abravīt | prasādya bhagavantaṃ kiṃ cid

03,190.082d@021_0252 iccheyaṃ praṣṭum iti ||100|| pṛccha | ity abravīd ṛṣiḥ ||101||

03,190.082d@021_0253 so 'bravīt | āyuṣmantaḥ sarvaguṇapramuditāḥ | athāyuṣmantaṃ

03,190.082d@021_0254 svargasthānaṃ caturbhir yātavyaṃ syāt ko 'vataret ||102|| ayam aṣṭako 'vataret |

03,190.082d@021_0255 ity abravīd ṛṣiḥ ||103|| kiṃ kāraṇam | ity apṛcchat ||104||

03,190.082d@021_0256 athācaṣṭa | aṣṭakasya gṛhe mayā uṣitam | sa māṃ rathenānuprāvahat ||105||

03,190.082d@021_0257 athāpaśyam anekāni gosahasrāṇi varṇaśo viviktāni

03,190.082d@021_0258 ||106|| tam aham apṛccham | kasyemā gāva iti ||107|| so 'bravīt |

03,190.082d@021_0259 mayā nisṛṣṭā ity etāḥ ||108|| tenaiva svayaṃ ślāghati kathitena | eṣo 'vataret

03,190.082d@021_0260 ||109||

03,190.082d@021_0261 atha tribhir yātavyam | sāṃprataṃ ko 'vataret ||110|| pratardanaḥ |

03,190.082d@021_0262 ity abravīd ṛṣiḥ ||111|| tatra kiṃ kāraṇam ||112|| pratardanasyāpi gṛhe

03,190.082d@021_0263 mayoṣitam | sa māṃ rathenānuprāvahat ||113|| athainaṃ brāhmaṇo bhikṣeta |

03,190.082d@021_0264 aśvaṃ me dadātu bhavān ||114|| nivṛtto dāsyāmi | ity abravīd brāhmaṇam

03,190.082d@021_0265 ||115|| tvaritam eva dīyatām | ity abravīd brāhmaṇaḥ ||116|| tvaritam

03,190.082d@021_0266 eva ||117|| sa brāhmaṇasyaivam uktvā dakṣiṇaṃ pārśvam adadat ||118||

03,190.082d@021_0267 athānyo 'py aśvārthī brāhmaṇa āgacchat ||119|| tathaiva cainam uktvā

03,190.082d@021_0268 vāmapārṣṇim abhyadāt ||120|| atha prāyāt | punar api cānyo 'py aśvārthī

03,190.082d@021_0269 brāhmaṇa āgacchat | tvarito 'tha tasmai apanahya vāmaṃ dhuryam adadat

03,190.082d@021_0270 ||121|| atha prayāt | punar anya āgacchad aśvārthī brāhmaṇaḥ || tam abravīt |

03,190.082d@021_0271 atiyāto dāsyāmi ||122|| tvaritam eva me dīyatām |

03,190.082d@021_0272 ity abravīd brāhmaṇaḥ ||123|| tasmai dattvāśvaṃ rathadhuraṃ gṛhṇatā vyāhṛtam |

03,190.082d@021_0273 brāhmaṇānāṃ sāṃprataṃ nāsti kiṃ cid iti ||124|| ya eṣa dadāti cāsūyati

03,190.082d@021_0274 ca tena vyāhṛtena tathāvataret ||125||

03,190.082d@021_0275 atha dvābhyāṃ yātavyam iti ko 'vataret ||126|| vasumanā avataret |

03,190.082d@021_0276 ity abravīd ṛṣiḥ ||127|| kiṃ kāraṇam | ity apṛcchat ||128||

03,190.082d@021_0277 athācaṣṭa nāradaḥ | ahaṃ paribhraman vasumanaso gṛham upasthitaḥ | svastivacanam

03,190.082d@021_0278 āsīt | puṣparathasya prayojanena tam aham anvagaccham | svastivāciteṣu

03,190.082d@021_0279 brāhmaṇeṣu ratho brāhmaṇānāṃ darśitaḥ | tam ahaṃ rathaṃ prāśaṃsam

03,190.082d@021_0280 ||129|| atha rājābravīt | bhagavatā rathaḥ praśastaḥ | eṣa bhagavato

03,190.082d@021_0281 ratha iti ||130|| atha kadā cit punar apy aham upasthitaḥ | punar eva ca rathaprayojanam

03,190.082d@021_0282 āsīt ||131|| samyag ayam eṣa bhagavataḥ | ity evaṃ rājābravīd

03,190.082d@021_0283 iti ||132|| punar eva tṛtīyaṃ svastivācanaṃ samabhāvayam ||133|| atha

03,190.082d@021_0284 rājā brāhmaṇānāṃ darśayan mām abhiprekṣyābravīt | atho bhagavatā

03,190.082d@021_0285 puṣparathasya svastivācanāni suṣṭhu saṃbhāvitāni ||134|| etena drohavacanenāvataret

03,190.082d@021_0286 ||135||

03,190.082d@021_0287 athaikena yātavyaṃ syāt ko 'vataret ||136|| punar nārada āha |

03,190.082d@021_0288 śibir yāyāt | aham avatareyam ||137|| atra kiṃ kāraṇam | ity abravīt ||138||

03,190.082d@021_0289 asāv ahaṃ śibinā samo nāsmi ||139|| yato brāhmaṇaḥ kaś cid

03,190.082d@021_0290 enam abravīt | śibe annārthy asmīti ||140|| tam abravīc chibiḥ | kiṃ

03,190.082d@021_0291 kriyatām | ājñāpayatu bhavān iti ||141|| athainaṃ brāhmaṇo 'bravīt |

03,190.082d@021_0292 ya eṣa te putro bṛhadgarbho nāma eṣa pramātavya iti | tam enaṃ saṃskuru |

03,190.082d@021_0293 annaṃ copapādaya | tato 'haṃ pratīkṣya iti ||142|| tataḥ putraṃ pramāthya

03,190.082d@021_0294 saṃskṛtya vidhinā sādhayitvā pātryām arpayitvā śirasā pratigṛhya

03,190.082d@021_0295 brāhmaṇam amṛgayat ||143|| athāsya mṛgayamāṇasya kaś cid ācaṣṭa | eṣa

03,190.082d@021_0296 te brāhmaṇo nagaraṃ praviśya dahati te gṛhaṃ kośāgāram āyudhāgāraṃ

03,190.082d@021_0297 stryagāram aśvaśālāṃ hastiśālāṃ ca kruddha iti ||144|| atha śibis tathaivāvikṛtamukhavarṇo

03,190.082d@021_0298 nagaraṃ praviśya brāhmaṇaṃ tam abravīt | siddhaṃ bhagavann

03,190.082d@021_0299 annam iti ||145|| brāhmaṇo na kiṃ cid vyājahāra | vismayād adhomukhaś

03,190.082d@021_0300 cāsīt ||146|| tataḥ prāsādayad brāhmaṇam | bhagavan bhujyatām iti

03,190.082d@021_0301 ||147|| muhūrtād udvīkṣva śibim abravīt | tvam evaitad aśāneti ||148||

03,190.082d@021_0302 tatrāha | tathā | iti ||149|| śibis tathaivāvimanā mahitvā kapālam

03,190.082d@021_0303 abhyuddhārya bhoktum aicchat ||150|| athāsya brāhmaṇo hastam agṛhṇāt |

03,190.082d@021_0304 abravīc cainam | jitakrodho 'si | na te kiṃ cid aparityājyaṃ brāhmaṇārthe

03,190.082d@021_0305 ||151|| brāhmaṇo 'pi taṃ mahābhāgaṃ sabhājayat ||152|| sa hy udvīkṣyamāṇaḥ

03,190.082d@021_0306 putram apaśyad agre tiṣṭhantaṃ devakumāram iva puṇyagandhānvitam alaṃkṛtam

03,190.082d@021_0307 ||153|| sarvaṃ ca tam arthaṃ vidhāya brāhmaṇo 'ntaradhīyata ||154||

03,190.082d@021_0308 tasya rājarṣer vidhātā tenaiva veṣeṇa parīkṣārtham āgata iti ||155||

03,190.082d@021_0309 tasminn antarhite amātyā rājānam ūcuḥ | kiṃ prepsunā bhavatā idam evaṃ

03,190.082d@021_0310 jānatā kṛtam iti ||156||

03,190.082d@021_0311 śibir uvāca |

03,190.082d@021_0312 naivāham etad yaśase dadāni

03,190.082d@021_0313 na cārthahetor na ca bhogatṛṣṇayā |

03,190.082d@021_0314 pāpair anāsevita eṣa mārga

03,190.082d@021_0315 ity evam etat sakalaṃ karomi ||157||

03,190.082d@021_0316 sadbhiḥ sadādhyāsitaṃ tu praśastaṃ

03,190.082d@021_0317 tasmāt praśastaṃ śrayate matir me |

03,190.082d@021_0318 etan mahābhāgyavaraṃ śibes tu

03,190.082d@021_0319 tasmād ahaṃ veda yathāvad etat ||158||

03,191.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,191.001A mārkaṇḍeyam ṛṣayaḥ pāṇḍavāś ca paryapṛcchan

03,191.001B asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti

03,191.002A sa tān uvāca

03,191.002B asti khalu rājarṣir indradyumno nāma kṣīṇapuṇyas tridivāt pracyutaḥ

03,191.002C kīrtis te vyucchinneti

03,191.002D sa mām upātiṣṭhat

03,191.002E atha pratyabhijānāti māṃ bhavān iti

03,191.003A tam aham abruvam

03,191.003B na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe 'rthānām anuṣṭhānam

03,191.003*0968_01 evam uktaḥ sa rājarṣir indradyumnaḥ punar mām abravīt | athāsti

03,191.003*0968_02 kaś cit tvattaś cirajātatara iti | taṃ punaḥ pratyabruvam |

03,191.003*0969_01 tam aham abruvam | ākulatvāt kāryaceṣṭānāṃ na pratyabhijāne

03,191.003*0969_02 'ham | sa mām uvāca | asty anyaś cirajātatara iti | tam abruvam |

03,191.004A asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ

03,191.004B sa bhavantaṃ yadi jānīyāt

03,191.004C prakṛṣṭe cādhvani himavān

03,191.004D tatrāsau prativasatīti

03,191.005A sa mām aśvo bhūtvā tatrāvahad yatra babhūvolūkaḥ

03,191.006A athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat

03,191.006B pratyabhijānāti māṃ bhavān iti

03,191.007A sa muhūrtaṃ dhyātvābravīd enam

03,191.007B nābhijāne bhavantam iti

03,191.008A sa evam ukto rājarṣir indradyumnaḥ punas tam ulūkam abravīt

03,191.008B asti kaś cid bhavataś cirajātatara iti

03,191.009A sa evam ukto 'bravīd enam

03,191.009B asti khalv indradyumnasaro nāma

03,191.009C tasmin nāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati

03,191.009D so 'smattaś cirajātataraḥ

03,191.009E taṃ pṛccheti

03,191.010A tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tat saro 'gacchad yatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva

03,191.011A so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ

03,191.011B bhavān indradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti

03,191.012A sa evam ukto 'bravīn muhūrtaṃ dhyātvā

03,191.012B nābhijānāmy aham indradyumnaṃ rājānam iti

03,191.013A tataḥ so 'smābhiḥ pṛṣṭaḥ

03,191.013B asti kaś cid anyo bhavataś cirajātatara iti

03,191.014A sa no 'bravīd asti khalv ihaiva sarasy akūpāro nāma kacchapaḥ prativasati

03,191.014B sa mattaś cirajātatara iti

03,191.014C sa yadi kathaṃ cid abhijānīyād imaṃ rājānaṃ tam akūpāraṃ pṛcchāma iti

03,191.015A tataḥ sa bakas tam akūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayām āsa

03,191.015B asty asmākam abhipretaṃ bhavantaṃ kaṃ cid artham abhipraṣṭum

03,191.015C sādhv āgamyatāṃ tāvad iti

03,191.016A etac chrutvā sa kacchapas tasmāt sarasa utthāyābhyagacchad yatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasas tīre

03,191.017A āgataṃ cainaṃ vayam apṛcchāma

03,191.017B bhavān indradyumnaṃ rājānam abhijānātīti

03,191.018A sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalir abravīt

03,191.018B kim aham enaṃ na pratyabhijānāmi

03,191.018C ahaṃ hy anena sahasrakṛtvaḥ pūrvam agnicitiṣūpahitapūrvaḥ

03,191.018D saraś cedam asya dakṣiṇādattābhir gobhir atikramamāṇābhiḥ kṛtam

03,191.018E atra cāhaṃ prativasāmīti

03,191.019A athaitat kacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokād devarathaḥ prādurāsīt

03,191.020A vācaś cāśrūyantendradyumnaṃ prati

03,191.020B prastutas te svargaḥ

03,191.020C yathocitaṃ sthānam abhipadyasva

03,191.020D kīrtimān asi

03,191.020E avyagro yāhīti

03,191.021a divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ

03,191.021c yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate

03,191.022a akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasya cit

03,191.022c pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate

03,191.023a tasmāt kalyāṇavṛttaḥ syād atyantāya naro bhuvi

03,191.023c vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmam evābhisaṃśrayet

03,191.024A ity etac chrutvā sa rājābravīt

03,191.024B tiṣṭha tāvad yāvad idānīm imau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti

03,191.025A sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ

03,191.026A etan mayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭam iti pāṇḍavān uvāca mārkaṇḍeyaḥ

03,191.027A pāṇḍavāś cocuḥ prītāḥ

03,191.027B sādhu

03,191.027C śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānam indradyumnaṃ svargalokāc cyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti

03,191.028A athainān abravīd asau

03,191.028B nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣir nṛgas tasmāt kṛcchrāt samuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti

03,192.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,192.001*0970_01 śrutvā sa rājā rājarṣer indradyumnasya tat tadā

03,192.001*0970_02 mārkaṇḍeyān mahābhāgāt svargasya pratipādanam

03,192.001a yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha

03,192.001c mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣam akalmaṣam

03,192.002a viditās tava dharmajña devadānavarākṣasāḥ

03,192.002c rājavaṃśāś ca vividhā ṛṣivaṃśāś ca śāśvatāḥ

03,192.002e na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid asmiṃl loke dvijottama

03,192.003a kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām

03,192.003b*0971_01 devagandharvayakṣāṇāṃ kiṃnarāpsarasāṃ tathā

03,192.003c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija

03,192.004a kuvalāśva iti khyāta ikṣvākur aparājitaḥ

03,192.004c kathaṃ nāma viparyāsād dhundhumāratvam āgataḥ

03,192.005*0972_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,192.005*0972_01 yudhiṣṭhireṇaivam ukto mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ

03,192.005*0972_02 dhaundhumāram upākhyānaṃ kathayām āsa bhārata

03,192.005a etad icchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama

03,192.005c viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ

03,192.006 mārkaṇḍeya uvāca

03,192.006a hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājan yudhiṣṭhira

03,192.006c dharmiṣṭham idam ākhyānaṃ dhundhumārasya tac chṛṇu

03,192.007a yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ

03,192.007c dhundhumāratvam agamat tac chṛṇuṣva mahīpate

03,192.008a maharṣir viśrutas tāta uttaṅka iti bhārata

03,192.008c marudhanvasu ramyeṣu āśramas tasya kaurava

03,192.009a uttaṅkas tu mahārāja tapo 'tapyat suduścaram

03,192.009c ārirādhayiṣur viṣṇuṃ bahūn varṣagaṇān vibho

03,192.010a tasya prītaḥ sa bhagavān sākṣād darśanam eyivān

03,192.010c dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvas taṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ

03,192.011a tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ

03,192.011c sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca

03,192.011e brahma vedāś ca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute

03,192.012a śiras te gaganaṃ deva netre śaśidivākarau

03,192.012c niḥśvāsaḥ pavanaś cāpi tejo 'gniś ca tavācyuta

03,192.012e bāhavas te diśaḥ sarvāḥ kukṣiś cāpi mahārṇavaḥ

03,192.013a ūrū te parvatā deva khaṃ nābhir madhusūdana

03,192.013c pādau te pṛthivī devī romāṇy oṣadhayas tathā

03,192.014a indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ

03,192.014c prahvās tvām upatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ

03,192.015a tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara

03,192.015c yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ

03,192.016a tvayi tuṣṭe jagat svasthaṃ tvayi kruddhe mahad bhayam

03,192.016c bhayānām apanetāsi tvam ekaḥ puruṣottama

03,192.017a devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ

03,192.017c tribhir vikramaṇair deva trayo lokās tvayāhṛtāḥ

03,192.017e asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaś ca tvayā kṛtaḥ

03,192.018a tava vikramaṇair devā nirvāṇam agaman param

03,192.018c parābhavaṃ ca daityendrās tvayi kruddhe mahādyute

03,192.019a tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānām iha sarvaśaḥ

03,192.019c ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ

03,192.020a evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā

03,192.020c uttaṅkam abravīd viṣṇuḥ prītas te 'haṃ varaṃ vṛṇu

03,192.021 uttaṅka uvāca

03,192.021a paryāpto me varo hy eṣa yad ahaṃ dṛṣṭavān harim

03,192.021c puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ prabhum

03,192.022 viṣṇur uvāca

03,192.022a prītas te 'ham alaulyena bhaktyā ca dvijasattama

03,192.022c avaśyaṃ hi tvayā brahman matto grāhyo varo dvija

03,192.023a evaṃ saṃchandyamānas tu vareṇa hariṇā tadā

03,192.023c uttaṅkaḥ prāñjalir vavre varaṃ bharatasattama

03,192.024a yadi me bhagavān prītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ

03,192.024c dharme satye dame caiva buddhir bhavatu me sadā

03,192.024e abhyāsaś ca bhaved bhaktyā tvayi nityaṃ maheśvara

03,192.025 viṣṇur uvāca

03,192.025a sarvam etad dhi bhavitā matprasādāt tava dvija

03,192.025c pratibhāsyati yogaś ca yena yukto divaukasām

03,192.025e trayāṇām api lokānāṃ mahat kāryaṃ kariṣyasi

03,192.026a utsādanārthaṃ lokānāṃ dhundhur nāma mahāsuraḥ

03,192.026c tapasyati tapo ghoraṃ śṛṇu yas taṃ haniṣyati

03,192.026d*0973_01 rājā hi vīryavāṃs tāta ikṣvākur aparājitaḥ

03,192.027a bṛhadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ

03,192.027c tasya putraḥ śucir dāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ

03,192.028a sa yogabalam āsthāya māmakaṃ pārthivottamaḥ

03,192.028c śāsanāt tava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati

03,192.029 mārkaṇḍeya uvāca

03,192.029a uttaṅkam evam uktvā tu viṣṇur antaradhīyata

03,193.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,193.001a ikṣvākau saṃsthite rājañ śaśādaḥ pṛthivīm imām

03,193.001c prāptaḥ paramadharmātmā so 'yodhyāyāṃ nṛpo 'bhavat

03,193.002a śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān

03,193.002c anenāś cāpi kākutsthaḥ pṛthuś cānenasaḥ sutaḥ

03,193.003a viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putras tasmād ārdras tu jajñivān

03,193.003c ārdrasya yuvanāśvas tu śrāvastas tasya cātmajaḥ

03,193.004a jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā

03,193.004c śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahābalaḥ

03,193.004e bṛhadaśvasutaś cāpi kuvalāśva iti smṛtaḥ

03,193.005a kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ

03,193.005c sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ

03,193.006a kuvalāśvas tu pitṛto guṇair abhyadhiko 'bhavat

03,193.006c samaye taṃ tato rājye bṛhadaśvo 'bhyaṣecayat

03,193.006e kuvalāśvaṃ mahārāja śūram uttamadhārmikam

03,193.007a putrasaṃkrāmitaśrīs tu bṛhadaśvo mahīpatiḥ

03,193.007c jagāma tapase dhīmāṃs tapovanam amitrahā

03,193.008a atha śuśrāva rājarṣiṃ tam uttaṅko yudhiṣṭhira

03,193.008c vanaṃ saṃprasthitaṃ rājan bṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ

03,193.009a tam uttaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃ varam

03,193.009c nyavārayad ameyātmā samāsādya narottamam

03,193.010 uttaṅka uvāca

03,193.010a bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tat tāvat kartum arhasi

03,193.010c nirudvignā vayaṃ rājaṃs tvatprasādād vasemahi

03,193.011a tvayā hi pṛthivī rājan rakṣyamāṇā mahātmanā

03,193.011c bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantum arhasi

03,193.012a pālane hi mahān dharmaḥ prajānām iha dṛśyate

03,193.012c na tathā dṛśyate 'raṇye mā te bhūd buddhir īdṛśī

03,193.013a īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kva cana dṛśyate

03,193.013c prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ

03,193.013e rakṣitavyāḥ prajā rājñā tās tvaṃ rakṣitum arhasi

03,193.014a nirudvignas tapaś cartuṃ na hi śaknomi pārthiva

03,193.014c mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu

03,193.015a samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ

03,193.015c bahuyojanavistīrṇo bahuyojanam āyataḥ

03,193.016a tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ

03,193.016c madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur nāma sudāruṇaḥ

03,193.017a antarbhūmigato rājan vasaty amitavikramaḥ

03,193.017c taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantum arhasi

03,193.018a śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam

03,193.018c tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva

03,193.019a avadhyo devatānāṃ sa daityānām atha rakṣasām

03,193.019c nāgānām atha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ

03,193.019e avāpya sa varaṃ rājan sarvalokapitāmahāt

03,193.020a taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhir ato 'nyathā

03,193.020c prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīm avyayāṃ dhruvām

03,193.021a krūrasya svapatas tasya vālukāntarhitasya vai

03,193.021c saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate

03,193.021e yadā tadā bhūś calati saśailavanakānanā

03,193.022a tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat

03,193.022c ādityapatham āvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam

03,193.022e savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hy atidāruṇam

03,193.023a tena rājan na śaknomi tasmin sthātuṃ sva āśrame

03,193.023c taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā

03,193.023e lokāḥ svasthā bhavantv adya tasmin vinihate 'sure

03,193.023f*0974_01 dhundhurnāmanam aty ugraṃ dānavaṃ romaharṣaṇam

03,193.023f*0974_02 samare ghoram atule vināśaya maheṣuṇā

03,193.024a tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ

03,193.024c tejasā tava tejaś ca viṣṇur āpyāyayiṣyati

03,193.025a viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe

03,193.025c yas taṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ

03,193.025e tejas taṃ vaiṣṇavam iti pravekṣyati durāsadam

03,193.026a tat tejas tvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham

03,193.026c taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam

03,193.027a na hi dhundhur mahātejās tejasālpena śakyate

03,193.027c nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatair api

03,194.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,194.001a sa evam ukto rājarṣir uttaṅkenāparājitaḥ

03,194.001c uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalir athābravīt

03,194.002a na te 'bhigamanaṃ brahman mogham etad bhaviṣyati

03,194.002c putro mamāyaṃ bhagavan kuvalāśva iti smṛtaḥ

03,194.003a dhṛtimān kṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi

03,194.003c priyaṃ vai sarvam etat te kariṣyati na saṃśayaḥ

03,194.004a putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ

03,194.004b*0975_01 haniṣyati mahābāhus taṃ vai dhundhuṃ mahāsuram

03,194.004c visarjayasva māṃ brahman nyastaśastro 'smi sāṃpratam

03,194.005a tathāstv iti ca tenokto munināmitatejasā

03,194.005c sa tam ādiśya tanayam uttaṅkāya mahātmane

03,194.005e kriyatām iti rājarṣir jagāma vanam uttamam

03,194.006 yudhiṣṭhira uvāca

03,194.006a ka eṣa bhagavan daityo mahāvīryas tapodhana

03,194.006c kasya putro 'tha naptā vā etad icchāmi veditum

03,194.007a evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana

03,194.007b*0976_01 yasya niḥśvāsavātena kampate bhūḥ saparvatā

03,194.007c etad icchāmi bhagavan yāthātathyena veditum

03,194.007e sarvam eva mahāprājña vistareṇa tapodhana

03,194.008 mārkaṇḍeya uvāca

03,194.008a śṛṇu rājann idaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa

03,194.008b*0977_01 kathyamānaṃ mahāprājña vistareṇa yathātatham

03,194.008c ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame

03,194.008e pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha

03,194.009a prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo 'vyayaḥ

03,194.009b*0978_01 yam āhur munayaḥ siddhāḥ sarvalokamaheśvaram

03,194.009b*0979_01 caturbhujam udārāṅgaṃ dṛṣṭavān asmi bhārata

03,194.009c suṣvāpa bhagavān viṣṇur apśayyām eka eva ha

03,194.009e nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ

03,194.010a lokakartā mahābhāga bhagavān acyuto hariḥ

03,194.010c nāgabhogena mahatā parirabhya mahīm imām

03,194.011a svapatas tasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham

03,194.011c nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ

03,194.011e sākṣāl lokagurur brahmā padme sūryendusaprabhe

03,194.012a caturvedaś caturmūrtis tathaiva ca caturmukhaḥ

03,194.012c svaprabhāvād durādharṣo mahābalaparākramaḥ

03,194.013a kasya cit tv atha kālasya dānavau vīryavattarau

03,194.013b*0980_01 viṣṇukarṇamalodbhūtau yojanānāṃ śatoc chritau

03,194.013c madhuś ca kaiṭabhaś caiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum

03,194.014a śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim

03,194.014c bahuyojanavistīrṇe bahuyojanam āyate

03,194.015a kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam

03,194.015c dīpyamānaṃ śriyā rājaṃs tejasā vapuṣā tathā

03,194.015e sahasrasūryapratimam adbhutopamadarśanam

03,194.016a vismayaḥ sumahān āsīn madhukaiṭabhayos tadā

03,194.016c dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam

03,194.017a vitrāsayetām atha tau brahmāṇam amitaujasam

03,194.017c vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ

03,194.017e akampayat padmanālaṃ tato 'budhyata keśavaḥ

03,194.018a athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau

03,194.018a*0981_01 **** **** brahmāṇam amitaujasam

03,194.018a*0981_02 tau ca vīryamadonmattau

03,194.018c dṛṣṭvā tāv abravīd devaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau

03,194.018e dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītir hi mama jāyate

03,194.019a tau prahasya hṛṣīkeśaṃ mahāvīryau mahāsurau

03,194.019c pratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanam

03,194.020a āvāṃ varaya deva tvaṃ varadau svaḥ surottama

03,194.020c dātārau svo varaṃ tubhyaṃ tad bravīhy avicārayan

03,194.021 bhagavān uvāca

03,194.021a pratigṛhṇe varaṃ vīrāv īpsitaś ca varo mama

03,194.021b*0982_01 vidhārayan varaṃ vīrau pratigṛhṇāmi kāmataḥ

03,194.021c yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vām asti samaḥ pumān

03,194.022a vadhyatvam upagacchetāṃ mama satyaparākramau

03,194.022c etad icchāmy ahaṃ kāmaṃ prāptuṃ lokahitāya vai

03,194.023 madhukaiṭabhāv ūcatuḥ

03,194.023a anṛtaṃ noktapūrvaṃ nau svaireṣv api kuto 'nyathā

03,194.023c satye dharme ca niratau viddhy āvāṃ puruṣottama

03,194.024a bale rūpe ca vīrye ca śame ca na samo 'sti nau

03,194.024c dharme tapasi dāne ca śīlasattvadameṣu ca

03,194.025a upaplavo mahān asmān upāvartata keśava

03,194.025c uktaṃ pratikuruṣva tvaṃ kālo hi duratikramaḥ

03,194.026a āvām icchāvahe deva kṛtam ekaṃ tvayā vibho

03,194.026c anāvṛte 'sminn ākāśe vadhaṃ suravarottama

03,194.026d*0983_01 vināśe tejasā yuktā * * puruṣasattama

03,194.027a putratvam abhigacchāva tava caiva sulocana

03,194.027c vara eṣa vṛto deva tad viddhi surasattama

03,194.027d*0984_01 anṛtaṃ mā bhaved deva yad dhi nau saṃśrutaṃ tadā

03,194.028 bhagavān uvāca

03,194.028a bāḍham evaṃ kariṣyāmi sarvam etad bhaviṣyati

03,194.029 mārkaṇḍeya uvāca

03,194.029a vicintya tv atha govindo nāpaśyad yad anāvṛtam

03,194.029c avakāśaṃ pṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ

03,194.030a svakāv anāvṛtāv ūrū dṛṣṭvā devavaras tadā

03,194.030c madhukaiṭabhayo rājañ śirasī madhusūdanaḥ

03,194.030e cakreṇa śitadhāreṇa nyakṛntata mahāyaśāḥ

03,195.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,195.001a dhundhur nāma mahātejās tayoḥ putro mahādyutiḥ

03,195.001c sa tapo 'tapyata mahan mahāvīryaparākramaḥ

03,195.002a atiṣṭhad ekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ

03,195.002c tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho

03,195.003a devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām

03,195.003c avadhyo 'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā

03,195.004a evaṃ bhavatu gaccheti tam uvāca pitāmahaḥ

03,195.004c sa evam uktas tatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha

03,195.005a sa tu dhundhur varaṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ

03,195.005c anusmaran pitṛvadhaṃ tato viṣṇum upādravat

03,195.006a sa tu devān sagandharvāñ jitvā dhundhur amarṣaṇaḥ

03,195.006c babādha sarvān asakṛd devān viṣṇuṃ ca vai bhṛśam

03,195.007a samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ

03,195.007c āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha

03,195.007e bādhate sma paraṃ śaktyā tam uttaṅkāśramaṃ prabho

03,195.008a antarbhūmigatas tatra vālukāntarhitas tadā

03,195.008c madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhur bhīmaparākramaḥ

03,195.009a śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ

03,195.009c uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasan pāvakārciṣaḥ

03,195.010a etasminn eva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ

03,195.010b*0985_01 uttaṅkaviprasahitaḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ

03,195.010b*0985_02 putraiḥ saha mahīpālaḥ prayayau bharatarṣabha

03,195.010b*0986_01 kuvalāśvo narapatiḥ putraiś ca sahitaḥ prabhuḥ

03,195.010c kuvalāśvo narapatir anvito balaśālinām

03,195.011a sahasrair ekaviṃśatyā putrāṇām arimardanaḥ

03,195.011c prāyād uttaṅkasahito dhundhos tasya niveśanam

03,195.012a tam āviśat tato viṣṇur bhagavāṃs tejasā prabhuḥ

03,195.012c uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā

03,195.013a tasmin prayāte durdharṣe divi śabdo mahān abhūt

03,195.013c eṣa śrīmān nṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati

03,195.014a divyaiś ca puṣpais taṃ devāḥ samantāt paryavākiran

03,195.014c devadundubhayaś caiva neduḥ svayam udīritāḥ

03,195.015a śītaś ca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ

03,195.015c vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvan vavarṣa ca sureśvaraḥ

03,195.015d*0987_01 pradakṣiṇāś cāpy abhavan vanyās tasya mṛgadvijāḥ

03,195.016a antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira

03,195.016c tatraiva samadṛśyanta dhundhur yatra mahāsuraḥ

03,195.017a kuvalāśvasya dhundhoś ca yuddhakautūhalānvitāḥ

03,195.017c devagandharvasahitāḥ samavaikṣan maharṣayaḥ

03,195.018a nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitas tadā

03,195.018b*0988_01 hitārthaṃ sarvalokānām udaṅkasya vaśe sthitaḥ

03,195.018c sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putrais taiḥ sarvatodiśam

03,195.019a arṇavaṃ khānayām āsa kuvalāśvo mahīpatiḥ

03,195.019c kuvalāśvasya putrais tu tasmin vai vālukārṇave

03,195.020a saptabhir divasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhur mahābalaḥ

03,195.020c āsīd ghoraṃ vapus tasya vālukāntarhitaṃ mahat

03,195.020d*0989_01 yugānte sarvabhūtāni pāvakasyeva dhakṣyataḥ

03,195.020e dīpyamānaṃ yathā sūryas tejasā bharatarṣabha

03,195.020f*0990_01 dīpyamānas tato dhundhus tejasā ca nareśvara

03,195.021a tato dhundhur mahārāja diśam āśritya paścimām

03,195.021c supto 'bhūd rājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ

03,195.022a kuvalāśvasya putrais tu sarvataḥ parivāritaḥ

03,195.022c abhidrutaḥ śarais tīkṣṇair gadābhir musalair api

03,195.022e paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiś ca vimalaiḥ śitaiḥ

03,195.023a sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ

03,195.023c kruddhaś cābhakṣayat teṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca

03,195.024a āsyād vaman pāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā

03,195.024c tān sarvān nṛpateḥ putrān adahat svena tejasā

03,195.025a mukhajenāgninā kruddho lokān udvartayann iva

03,195.025c kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ

03,195.025e sagarasyātmajān kruddhas tad adbhutam ivābhavat

03,195.026a teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama

03,195.026c taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇam ivāparam

03,195.026e āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ

03,195.027a tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ

03,195.027c tadāpīyata tat tejo rājā vārimayaṃ nṛpa

03,195.027e yogī yogena vahniṃ ca śamayām āsa vāriṇā

03,195.028a brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam

03,195.028c dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai

03,195.029a so 'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram

03,195.029c suraśatrum amitraghnas trilokeśa ivāparaḥ

03,195.029d*0991_01 dhundhor vadhāt tadā rājā kuvalāśvo mahāmanāḥ

03,195.029d*0992_01 kuvalāśvo mahābāhur dhundhuṃ hatvā jaharṣa ca

03,195.029e dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavat tataḥ

03,195.030a prītaiś ca tridaśaiḥ sarvair maharṣisahitais tadā

03,195.030c varaṃ vṛṇīṣvety uktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatas tadā

03,195.030e atīva mudito rājann idaṃ vacanam abravīt

03,195.031a dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ

03,195.031c sakhyaṃ ca viṣṇunā me syād bhūteṣv adroha eva ca

03,195.031e dharme ratiś ca satataṃ svarge vāsas tathākṣayaḥ

03,195.032a tathāstv iti tato devaiḥ prītair uktaḥ sa pārthivaḥ

03,195.032c ṛṣibhiś ca sagandharvair uttaṅkena ca dhīmatā

03,195.033a sabhājya cainaṃ vividhair āśīrvādais tato nṛpam

03,195.033c devā maharṣayaś caiva svāni sthānāni bhejire

03,195.034a tasya putrās trayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavan

03,195.034c dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaś ca candrāśvaś caiva bhārata

03,195.034e tebhyaḥ paramparā rājann ikṣvākūṇāṃ mahātmanām

03,195.034f*0993_01 vaṃśasya sumahābhāga rājñām amitatejasām

03,195.035a evaṃ sa nihatas tena kuvalāśvena sattama

03,195.035c dhundhur daityo mahāvīryo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ

03,195.036a kuvalāśvas tu nṛpatir dhundhumāra iti smṛtaḥ

03,195.036c nāmnā ca guṇasaṃyuktas tadā prabhṛti so 'bhavat

03,195.037a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

03,195.037c dhaundhumāram upākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā

03,195.038a idaṃ tu puṇyam ākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanam

03,195.038c śṛṇuyād yaḥ sa dharmātmā putravāṃś ca bhaven naraḥ

03,195.039a āyuṣmān dhṛtimāṃś caiva śrutvā bhavati parvasu

03,195.039c na ca vyādhibhayaṃ kiṃ cit prāpnoti vigatajvaraḥ

03,196.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,196.001a tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim

03,196.001c papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam

03,196.002a śrotum icchāmi bhagavan strīṇāṃ māhātmyam uttamam

03,196.002c kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ

03,196.003a pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama

03,196.003c sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnir eva ca

03,196.004a pitā mātā ca bhagavan gāva eva ca sattama

03,196.004c yac cānyad eva vihitaṃ tac cāpi bhṛgunandana

03,196.005a manye 'haṃ guruvat sarvam ekapatnyas tathā striyaḥ

03,196.005c pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me

03,196.006a pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi naḥ prabho

03,196.006b*0994_01 nānyad daivatam ity eva strīṇāṃ bhartur dvijottama

03,196.006c nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha

03,196.006e patiṃ daivatavac cāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ

03,196.007a bhagavan duṣkaraṃ hy etat pratibhāti mama prabho

03,196.007c mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija

03,196.008a strīṇāṃ dharmāt sughorād dhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram

03,196.008c sādhv ācārāḥ striyo brahman yat kurvanti sadādṛtāḥ

03,196.008e duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraś ca vai

03,196.009a ekapatnyaś ca yā nāryo yāś ca satyaṃ vadanty uta

03,196.009c kukṣiṇā daśa māsāṃś ca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ

03,196.009e nāryaḥ kālena saṃbhūya kim adbhutataraṃ tataḥ

03,196.010a saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanām atulām api

03,196.010c prajāyante sutān nāryo duḥkhena mahatā vibho

03,196.010e puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama

03,196.010f*0995_01 cintayanti tataś cāpi kiṃśīlo 'yaṃ bhaviṣyati

03,196.011a ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ

03,196.011c svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tac ca me matam

03,196.012a kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija

03,196.012c dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā

03,196.013a etad icchāmi bhagavan praśnaṃ praśnavidāṃ vara

03,196.013c śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata

03,196.014 mārkaṇḍeya uvāca

03,196.014a hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam

03,196.014c tattvena bharataśreṣṭha gadatas tan nibodha me

03,196.015a mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate

03,196.015c duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ

03,196.016a tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā

03,196.016c abhicārair upāyaiś ca īhante pitaraḥ sutān

03,196.017a evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham

03,196.017c cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati

03,196.017d*0996_01 ye cakrur eṣu sarveṣu vartamānajugupsayā

03,196.018a āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata

03,196.018c yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca

03,196.018d*0997_01 mātuḥ pituś ca rājendra satataṃ hitakāriṇaḥ

03,196.019a tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit

03,196.019c pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā

03,196.019e iha pretya ca tasyātha kīrtir dharmaś ca śāśvataḥ

03,196.020a naiva yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam

03,196.020c yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute

03,196.021a etat prakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira

03,196.021c prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu

03,197.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,197.001a kaś cid dvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ

03,197.001c tapasvī dharmaśīlaś ca kauśiko nāma bhārata

03,197.002a sāṅgopaniṣadān vedān adhīte dvijasattamaḥ

03,197.002c sa vṛkṣamūle kasmiṃś cid vedān uccārayan sthitaḥ

03,197.003a upariṣṭāc ca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata

03,197.003c tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari

03,197.004a tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ

03,197.004b*0998_01 tāṃ balākāṃ mahārāja vilīnāṃ nagamūrdhani

03,197.004c bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā

03,197.005a apadhyātā ca vipreṇa nyapatad vasudhātale

03,197.005c balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām

03,197.005e kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ

03,197.006a akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ

03,197.006c ity uktvā bahuśo vidvān grāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ

03,197.007a grāme śucīni pracaran kulāni bharatarṣabha

03,197.007c praviṣṭas tat kulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃs tu saḥ

03,197.008a dehīti yācamāno vai tiṣṭhety uktaḥ striyā tataḥ

03,197.008c śaucaṃ tu yāvat kurute bhājanasya kuṭumbinī

03,197.009a etasminn antare rājan kṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam

03,197.009c bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama

03,197.010a sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam

03,197.010c pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam

03,197.011a prahvā paryacarac cāpi bhartāram asitekṣaṇā

03,197.011c āhāreṇātha bhakṣyaiś ca vākyaiḥ sumadhurais tathā

03,197.012a ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira

03,197.012c daivataṃ ca patiṃ mene bhartuś cittānusāriṇī

03,197.013a na karmaṇā na manasā nātyaśnān nāpi cāpibat

03,197.013c taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā

03,197.014a sādhvācārā śucir dakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī

03,197.014c bhartuś cāpi hitaṃ yat tat satataṃ sānuvartate

03,197.015a devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayos tathā

03,197.015c śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā

03,197.016a sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam

03,197.016c kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā

03,197.017a vrīḍitā sābhavat sādhvī tadā bharatasattama

03,197.017c bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī

03,197.018 brāhmaṇa uvāca

03,197.018a kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhety uktvā varāṅgane

03,197.018c uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavaty asi

03,197.019 mārkaṇḍeya uvāca

03,197.019a brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā

03,197.019c dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt

03,197.019d*0999_01 kṣamasva viprapravara kṣamasva strījaḍatvatām

03,197.019d*0999_02 prasīda bhagavan mahyaṃ kṛpāṃ kuru mayi dvija

03,197.020a kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat

03,197.020c sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā

03,197.021 brāhmaṇa uvāca

03,197.021a brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃs te patiḥ kṛtaḥ

03,197.021c gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase

03,197.022a indro 'py eṣāṃ praṇamate kiṃ punar mānuṣā bhuvi

03,197.022c avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā

03,197.022e brāhmaṇā hy agnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api

03,197.022f*1000_01 saparvatavanadvīpāṃ kṣipram evāvamānitāḥ

03,197.023 stry uvāca

03,197.023a nāvajānāmy ahaṃ viprān devais tulyān manasvinaḥ

03,197.023c aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha

03,197.023d*1001_01 nāhaṃ balākā viprendra tyaja krodhaṃ tapodhana

03,197.023d*1001_02 anayā kruddhayā dṛṣṭyā kruddhaḥ kiṃ māṃ kariṣyasi

03,197.024a jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām

03,197.024c apeyaḥ sāgaraḥ krodhāt kṛto hi lavaṇodakaḥ

03,197.025a tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām

03,197.025c yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati

03,197.025d*1002_01 kasmāt paribhaven mūḍho brāhmaṇān amitaujasaḥ

03,197.026a brāhmaṇānāṃ paribhavād vātāpiś ca durātmavān

03,197.026c agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ

03,197.027a prabhāvā bahavaś cāpi śrūyante brahmavādinām

03,197.027c krodhaḥ suvipulo brahman prasādaś ca mahātmanām

03,197.028a asmiṃs tv atikrame brahman kṣantum arhasi me 'nagha

03,197.028c patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija

03,197.029a daivateṣv api sarveṣu bhartā me daivataṃ param

03,197.029c aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama

03,197.030a śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyur brāhmaṇa yādṛśam

03,197.030c balākā hi tvayā dagdhā roṣāt tad viditaṃ mama

03,197.031a krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama

03,197.031b*1003_01 mā sma kruddho balākeva na vadhyāsmi pativratā

03,197.031c yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,197.032a yo vaded iha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca

03,197.032c hiṃsitaś ca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,197.033a jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ

03,197.033c kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,197.034a yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ

03,197.034c sarvadharmeṣu ca ratas taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,197.035a yo 'dhyāpayed adhīyīta yajed vā yājayīta vā

03,197.035c dadyād vāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,197.036a brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ

03,197.036c svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

03,197.037a yad brāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tad eṣāṃ parikīrtayet

03,197.037c satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ

03,197.038a dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damam ārjavam

03,197.038c indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama

03,197.038e satyārjave dharmam āhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ

03,197.039a durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ

03,197.039c śrutipramāṇo dharmaḥ syād iti vṛddhānuśāsanam

03,197.040a bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama

03,197.040c bhavān api ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ

03,197.040e na tu tattvena bhagavan dharmān vetsīti me matiḥ

03,197.040f*1004_01 yadi vipra na jānīṣe dharmaṃ paramakaṃ dvija

03,197.040f*1004_02 dharmavyādhaṃ tataḥ pṛccha gatvā tu mithilāṃ purīm

03,197.041a mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ

03,197.041c mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati

03,197.041e tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama

03,197.041f*1005_01 vyādhaḥ paramadharmātmā sa te chetsyati saṃśayān

03,197.042a atyuktam api me sarvaṃ kṣantum arhasy anindita

03,197.042c striyo hy avadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ

03,197.043 brāhmaṇa uvāca

03,197.043a prīto 'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaś ca śobhane

03,197.043c upālambhas tvayā hy ukto mama niḥśreyasaṃ param

03,197.043e svasti te 'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane

03,197.044 mārkaṇḍeya uvāca

03,197.044a tayā visṛṣṭo nirgamya svam eva bhavanaṃ yayau

03,197.044c vinindan sa dvijo ''tmānaṃ kauśiko narasattama

03,197.044d*1006_01 dhanyā tvam asi kalyāṇi yasyāḥ syād vṛttam īdṛśam

03,198.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,198.001a cintayitvā tad āścaryaṃ striyā proktam aśeṣataḥ

03,198.001c vinindan sa dvijo ''tmānam āgaskṛta ivābabhau

03,198.002a cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatim athābravīt

03,198.002c śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilām aham

03,198.003a kṛtātmā dharmavit tasyāṃ vyādho nivasate kila

03,198.003c taṃ gacchāmy aham adyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam

03,198.004a iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ

03,198.004c balākāpratyayenāsau dharmyaiś ca vacanaiḥ śubhaiḥ

03,198.004e saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ

03,198.004e*1007_01 **** **** janakenābhipālitām

03,198.004e*1007_02 pathi paśyan nadī ramyāḥ

03,198.005a atikrāmann araṇyāni grāmāṃś ca nagarāṇi ca

03,198.005c tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām

03,198.006a dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām

03,198.006c gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām

03,198.007a praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānair bahubhir vṛtām

03,198.007c paṇyaiś ca bahubhir yuktāṃ suvibhaktamahāpathām

03,198.008a aśvai rathais tathā nāgair yānaiś ca bahubhir vṛtām

03,198.008c hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām

03,198.009a so 'paśyad bahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman

03,198.009c dharmavyādham apṛcchac ca sa cāsya kathito dvijaiḥ

03,198.010a apaśyat tatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam

03,198.010c mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam

03,198.010e ākulatvāt tu kretṝṇām ekānte saṃsthito dvijaḥ

03,198.011a sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ

03,198.011c ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane

03,198.012 vyādha uvāca

03,198.012a abhivādaye tvā bhagavan svāgataṃ te dvijottama

03,198.012c ahaṃ vyādhas tu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām

03,198.013a ekapatnyā yad ukto 'si gaccha tvaṃ mithilām iti

03,198.013c jānāmy etad ahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvam ihāgataḥ

03,198.014 mārkaṇḍeya uvāca

03,198.014a śrutvā tu tasya tad vākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ

03,198.014c dvitīyam idam āścaryam ity acintayata dvijaḥ

03,198.015a adeśasthaṃ hi te sthānam iti vyādho 'bravīd dvijam

03,198.015c gṛhaṃ gacchāva bhagavan yadi rocayase 'nagha

03,198.016a bāḍham ity eva saṃhṛṣṭo vipro vacanam abravīt

03,198.016c agratas tu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhān prati

03,198.017a praviśya ca gṛhaṃ ramyam āsanenābhipūjitaḥ

03,198.017b*1008_01 arghyeṇa ca sa vai tena vyādhena dvijasattamaḥ

03,198.017c pādyam ācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ

03,198.018a tataḥ sukhopaviṣṭas taṃ vyādhaṃ vacanam abravīt

03,198.018c karmaitad vai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me

03,198.018e anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā

03,198.019 vyādha uvāca

03,198.019a kulocitam idaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama

03,198.019c vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija

03,198.020a dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmy aham

03,198.020c prayatnāc ca gurū vṛddhau śuśrūṣe 'haṃ dvijottama

03,198.021a satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca

03,198.021c devatātithibhṛtyānām avaśiṣṭena vartaye

03,198.022a na kutsayāmy ahaṃ kiṃ cin na garhe balavattaram

03,198.022c kṛtam anveti kartāraṃ purā karma dvijottama

03,198.023a kṛṣigorakṣyavāṇijyam iha lokasya jīvanam

03,198.023c daṇḍanītis trayī vidyā tena lokā bhavanty uta

03,198.024a karma śūdre kṛṣir vaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ

03,198.024c brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā

03,198.025a rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ

03,198.025c vikarmāṇaś ca ye ke cit tān yunakti svakarmasu

03,198.026a bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānām adhipā hi te

03,198.026c mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ

03,198.027a janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate

03,198.027c svakarmaniratā varṇāś catvāro 'pi dvijottama

03,198.028a sa eṣa janako rājā durvṛttam api cet sutam

03,198.028c daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam

03,198.029a suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati

03,198.029c śrīś ca rājyaṃ ca daṇḍaś ca kṣatriyāṇāṃ dvijottama

03,198.030a rājāno hi svadharmeṇa śriyam icchanti bhūyasīm

03,198.030c sarveṣām eva varṇānāṃ trātā rājā bhavaty uta

03,198.031a pareṇa hi hatān brahman varāhamahiṣān aham

03,198.031c na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tv aham

03,198.032a na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hy aham

03,198.032c sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija

03,198.033a aśīlaś cāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān

03,198.033c prāṇihiṃsārataś cāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ

03,198.034a vyabhicārān narendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān

03,198.034c adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ

03,198.035a uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣās tathaiva ca

03,198.035c klībāś cāndhāś ca jāyante badhirā lambacūcukāḥ

03,198.035e pārthivānām adharmatvāt prajānām abhavaḥ sadā

03,198.036a sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati

03,198.036c anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā

03,198.036d*1009_01 pāty eṣa rājā janakaḥ pitṛvad dvijasattama

03,198.037a ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ

03,198.037c sarvān supariṇītena karmaṇā toṣayāmy aham

03,198.038a ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ

03,198.038c na kiṃ cid upajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ

03,198.038d*1010_01 na kiṃ cit phalam āpnoti svadharmasya ca lopanāt

03,198.039a śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā

03,198.039c yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā

03,198.039e tyāgān nānyatra martyānāṃ guṇās tiṣṭhanti pūruṣe

03,198.040a mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ

03,198.040c na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet

03,198.041a priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret

03,198.041c na muhyed arthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet

03,198.042a karma cet kiṃ cid anyat syād itaran na samācaret

03,198.042c yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet

03,198.043a na pāpaṃ prati pāpaḥ syāt sādhur eva sadā bhavet

03,198.043c ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartum icchati

03,198.044a karma caitad asādhūnāṃ vṛjinānām asādhuvat

03,198.044c na dharmo 'stīti manvānāḥ śucīn avahasanti ye

03,198.044e aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ

03,198.045a mahādṛtir ivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā

03,198.045b*1011_01 sādhusannītimān eva sarvatra dvijasattama

03,198.045c mūḍhānām avaliptānām asāraṃ bhāṣitaṃ bhavet

03,198.045e darśayaty antarātmānaṃ divā rūpam ivāṃśumān

03,198.046a na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā

03,198.046c api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate

03,198.047a abruvan kasya cin nindām ātmapūjām avarṇayan

03,198.047c na kaś cid guṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate

03,198.048a vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpād viparimucyate

03,198.048c naitat kuryāṃ punar iti dvitīyāt parimucyate

03,198.048d*1012_01 kariṣye dharmam eveti tṛtīyāt parimucyate

03,198.049a karmaṇā yena teneha pāpād dvijavarottama

03,198.049c evaṃ śrutir iyaṃ brahman dharmeṣu paridṛśyate

03,198.050a pāpāny abuddhveha purā kṛtāni; prāg dharmaśīlo vinihanti paścāt

03,198.050c dharmo brahman nudate pūruṣāṇāṃ; yat kurvate pāpam iha pramādāt

03,198.051a pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ

03,198.051b*1013_01 taṃ tu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ

03,198.051c cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ

03,198.052a vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ

03,198.052b*1014_01 apaśyann ātmano doṣān sa pāpaḥ pretya naśyati

03,198.052c pāpaṃ cet puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate

03,198.052e mucyate sarvapāpebhyo mahābhrair iva candramāḥ

03,198.053a yathādityaḥ samudyan vai tamaḥ sarvaṃ vyapohati

03,198.053c evaṃ kalyāṇam ātiṣṭhan sarvapāpaiḥ pramucyate

03,198.054a pāpānāṃ viddhy adhiṣṭhānaṃ lobham eva dvijottama

03,198.054b*1015_01 tasmāt tau viduṣāṃ vipra varjanīyau pradhānataḥ

03,198.054c lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ

03,198.054e adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ

03,198.055a teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ

03,198.055c sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ

03,198.056 mārkaṇḍeya uvāca

03,198.056a sa tu vipro mahāprājño dharmavyādham apṛcchata

03,198.056c śiṣṭācāraṃ katham ahaṃ vidyām iti narottama

03,198.056d*1016_01 etad icchāmi bhadraṃ te śrotuṃ dharmabhṛtāṃ vara

03,198.056d*1017_01 pañca kāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā

03,198.056e etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham

03,198.057 vyādha uvāca

03,198.057a yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama

03,198.057c pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā

03,198.058a kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobham anārjavam

03,198.058c dharma ity eva saṃtuṣṭās te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

03,198.059a na teṣāṃ vidyate 'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām

03,198.059c ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam

03,198.060a guruśuśrūṣaṇaṃ satyam akrodho dānam eva ca

03,198.060c etac catuṣṭayaṃ brahmañ śiṣṭācāreṣu nityadā

03,198.061a śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ

03,198.061c yām ayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hy ato 'nyathā

03,198.062a vedasyopaniṣat satyaṃ satyasyopaniṣad damaḥ

03,198.062c damasyopaniṣat tyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā

03,198.063a ye tu dharmam asūyante buddhimohānvitā narāḥ

03,198.063c apathā gacchatāṃ teṣām anuyātāpi pīḍyate

03,198.064a ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ

03,198.064b*1018_01 vyādhaḥ

03,198.064b*1018_01 etan mahāmate vyādha prabravīhi yathātatham

03,198.064b*1018_02 yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama

03,198.064b*1018_03 pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā

03,198.064c dharmyaṃ panthānam ārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

03,198.065a niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ

03,198.065c upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ

03,198.066a nāstikān bhinnamaryādān krūrān pāpamatau sthitān

03,198.066c tyaja tāñ jñānam āśritya dhārmikān upasevya ca

03,198.067a kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm

03,198.067c nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

03,198.068a krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān

03,198.068c śiṣṭācāre bhavet sādhū rāgaḥ śukleva vāsasi

03,198.069a ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param

03,198.069c ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ

03,198.069e satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ

03,198.070a satyam eva garīyas tu śiṣṭācāraniṣevitam

03,198.070c ācāraś ca satāṃ dharmaḥ santaś cācāralakṣaṇāḥ

03,198.071a yo yathāprakṛtir jantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtim aśnute

03,198.071c pāpātmā krodhakāmādīn doṣān āpnoty anātmavān

03,198.072a ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ

03,198.072c anācāras tv adharmeti etac chiṣṭānuśāsanam

03,198.073a akrudhyanto 'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ

03,198.073c ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te

03,198.074a traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ

03,198.074c guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavanty uta

03,198.075a teṣām adīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām

03,198.075c svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati

03,198.076a taṃ sadācāram āścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam

03,198.076c dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ

03,198.077a āstikā mānahīnāś ca dvijātijanapūjakāḥ

03,198.077c śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ

03,198.078a vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ

03,198.078c śiṣṭācīrṇaś ca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam

03,198.079a pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānām avagāhanam

03,198.079c kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam

03,198.080a sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā

03,198.080c paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ

03,198.081a śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye

03,198.081c vipākam abhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

03,198.082a nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ

03,198.082c santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāś ca satpathe

03,198.083a dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ

03,198.083c sarvabhūtadayāvantas te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ

03,198.084a sarvapūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ

03,198.084c dānanityāḥ sukhāṃl lokān āpnuvantīha ca śriyam

03,198.085a pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ

03,198.085c atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ

03,198.086a lokayātrāṃ ca paśyanto dharmam ātmahitāni ca

03,198.086c evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ

03,198.087a ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyam athārjavam

03,198.087c adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ

03,198.088a dhīmanto dhṛtimantaś ca bhūtānām anukampakāḥ

03,198.088c akāmadveṣasaṃyuktās te santo lokasatkṛtāḥ

03,198.089a trīṇy eva tu padāny āhuḥ satāṃ vṛttam anuttamam

03,198.089c na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva sadā vadet

03,198.090a sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ

03,198.090c gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānam uttamam

03,198.090e śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ

03,198.091a anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā

03,198.091c kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam

03,198.092a karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgam anuttamam

03,198.092c śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣv atandritāḥ

03,198.093a prajñāprāsādam āruhya muhyato mahato janān

03,198.093c prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama

03,198.093e atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama

03,198.094a etat te sarvam ākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam

03,198.094c śiṣṭācāraguṇān brahman puraskṛtya dvijarṣabha

03,199.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,199.001a sa tu vipram athovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira

03,199.001c yad ahaṃ hy ācare karma ghoram etad asaṃśayam

03,199.002a vidhis tu balavān brahman dustaraṃ hi purākṛtam

03,199.002c purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavaty ayam

03,199.002e doṣasyaitasya vai brahman vighāte yatnavān aham

03,199.003a vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet

03,199.003c nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo 'sya dvijottama

03,199.004a yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija

03,199.004c teṣām api bhaved dharma upabhogena bhakṣaṇāt

03,199.004e devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt

03,199.005a oṣadhyo vīrudhaś cāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ

03,199.005c annādyabhūtā lokasya ity api śrūyate śrutiḥ

03,199.006a ātmamāṃsapradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ

03,199.006c svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvān dvijasattama

03,199.007a rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija

03,199.007c dve sahasre tu vadhyete paśūnām anvahaṃ tadā

03,199.007d*1019_01 ahany ahani vadhyete dve sahasre gavāṃ tathā

03,199.008a samāṃsaṃ dadato hy annaṃ rantidevasya nityaśaḥ

03,199.008c atulā kīrtir abhavan nṛpasya dvijasattama

03,199.008e cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ

03,199.009a agnayo māṃsakāmāś ca ity api śrūyate śrutiḥ

03,199.009c yajñeṣu paśavo brahman vadhyante satataṃ dvijaiḥ

03,199.009e saṃskṛtāḥ kila mantraiś ca te 'pi svargam avāpnuvan

03,199.010a yadi naivāgnayo brahman māṃsakāmābhavan purā

03,199.010c bhakṣyaṃ naiva bhaven māṃsaṃ kasya cid dvijasattama

03,199.011a atrāpi vidhir uktaś ca munibhir māṃsabhakṣaṇe

03,199.011c devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā

03,199.011e yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt

03,199.012a amāṃsāśī bhavaty evam ity api śrūyate śrutiḥ

03,199.012c bhāryāṃ gacchan brahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ

03,199.013a satyānṛte viniścitya atrāpi vidhir ucyate

03,199.013c saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija

03,199.013e śāpābhibhūtena bhṛśam atra kiṃ pratibhāti te

03,199.014a svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama

03,199.014c purākṛtam iti jñātvā jīvāmy etena karmaṇā

03,199.015a svakarma tyajato brahmann adharma iha dṛśyate

03,199.015c svakarmanirato yas tu sa dharma iti niścayaḥ

03,199.016a pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati

03,199.016c dhātrā vidhir ayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye

03,199.017a draṣṭavyaṃ tu bhavet prājña krūre karmaṇi vartatā

03,199.017c kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt

03,199.017e karmaṇas tasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet

03,199.018a dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā

03,199.018c dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā

03,199.018e ativādātimānābhyāṃ nivṛtto 'smi dvijottama

03,199.019a kṛṣiṃ sādhv iti manyante tatra hiṃsā parā smṛtā

03,199.019c karṣanto lāṅgalaiḥ puṃso ghnanti bhūmiśayān bahūn

03,199.019e jīvān anyāṃś ca bahuśas tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.020a dhānyabījāni yāny āhur vrīhy ādīni dvijottama

03,199.020c sarvāṇy etāni jīvāni tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.021a adhyākramya paśūṃś cāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca

03,199.021c vṛkṣān athauṣadhīś caiva chindanti puruṣā dvija

03,199.022a jīvā hi bahavo brahman vṛkṣeṣu ca phaleṣu ca

03,199.022c udake bahavaś cāpi tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.023a sarvaṃ vyāptam idaṃ brahman prāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ

03,199.023c matsyā grasante matsyāṃś ca tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.024a sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā dvijasattama

03,199.024c prāṇino 'nyonyabhakṣāś ca tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.025a caṅkramyamāṇā jīvāṃś ca dharaṇīsaṃśritān bahūn

03,199.025c padbhyāṃ ghnanti narā vipra tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.026a upaviṣṭāḥ śayānāś ca ghnanti jīvān anekaśaḥ

03,199.026c jñānavijñānavantaś ca tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.027a jīvair grastam idaṃ sarvam ākāśaṃ pṛthivī tathā

03,199.027c avijñānāc ca hiṃsanti tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.028a ahiṃseti yad uktaṃ hi puruṣair vismitaiḥ purā

03,199.028c ke na hiṃsanti jīvan vai loke 'smin dvijasattama

03,199.028e bahu saṃcintya iha vai nāsti kaś cid ahiṃsakaḥ

03,199.029a ahiṃsāyāṃ tu niratā yatayo dvijasattama

03,199.029c kurvanty eva hi hiṃsāṃ te yatnād alpatarā bhavet

03,199.030a ālakṣyāś caiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ

03,199.030c mahāghorāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca

03,199.031a suhṛdaḥ suhṛdo 'nyāṃś ca durhṛdaś cāpi durhṛdaḥ

03,199.031c samyak pravṛttān puruṣān na samyag anupaśyataḥ

03,199.032a samṛddhaiś ca na nandanti bāndhavā bāndhavair api

03,199.032c gurūṃś caiva vinindanti mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ

03,199.033a bahu loke viparyastaṃ dṛśyate dvijasattama

03,199.033c dharmayuktam adharmaṃ ca tatra kiṃ pratibhāti te

03,199.034a vaktuṃ bahuvidhaṃ śakyaṃ dharmādharmeṣu karmasu

03,199.034b*1020_01 vedadharmāviruddhaṃ yat pramāṇaiḥ pratitaṃ śubham

03,199.034c svakarmanirato yo hi sa yaśaḥ prāpnuyān mahat

03,200.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,200.001a dharmavyādhas tu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira

03,200.001c viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ

03,200.002a śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam

03,200.002c sūkṣmā gatir hi dharmasya bahuśākhā hy anantikā

03,200.003a prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet

03,200.003c anṛtaṃ ca bhavet satyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet

03,200.004a yad bhūtahitam atyantaṃ tat satyam iti dhāraṇā

03,200.004c viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām

03,200.004d*1021_01 yat karoty aśubhaṃ karma paśya dharmasya sūkṣmatām

03,200.005a yat karoty aśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama

03,200.005b*1022_01 asya kartur gatiṃ sarvāṃ vakṣyāmi dvijasattama

03,200.005c avaśyaṃ tat samāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ

03,200.006a viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devān garhati vai bhṛśam

03,200.006c ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānāty apaṇḍitaḥ

03,200.007a mūḍho naikṛtikaś cāpi capalaś ca dvijottama

03,200.007c sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate

03,200.007e nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam

03,200.007f*1023_01 śubhaṃ badhnāti vai karma puruṣaḥ pāpaniścayaḥ

03,200.008a yo yam icched yathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt

03,200.008c yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam

03,200.009a saṃyatāś cāpi dakṣāś ca matimantaś ca mānavāḥ

03,200.009c dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ

03,200.010a bhūtānām aparaḥ kaś cid dhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ

03,200.010c vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati

03,200.011a aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃ cid upatiṣṭhati

03,200.011c kaś cit karmāṇi kurvan hi na prāpyam adhigacchati

03,200.012a devān iṣṭvā tapas taptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ

03,200.012c daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ

03,200.013a apare dhanadhānyaiś ca bhogaiś ca pitṛsaṃcitaiḥ

03,200.013c vipulair abhijāyante labdhās tair eva maṅgalaiḥ

03,200.013d*1024_01 na dehajā manuṣyāṇāṃ vyādhayo dvijasattama

03,200.014a karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāsty atra saṃśayaḥ

03,200.014c ādhibhiś caiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva

03,200.015a te cāpi kuśalair vaidyair nipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥ

03,200.015c vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhair iva dvija

03,200.016a yeṣām asti ca bhoktavyaṃ grahaṇīdoṣapīḍitāḥ

03,200.016c na śaknuvanti te bhoktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara

03,200.017a apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥ

03,200.017c duḥkhena cādhigacchanti bhojanaṃ dvijasattama

03,200.018a iti lokam anākrandaṃ mohaśokapariplutam

03,200.018c srotasāsakṛd ākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā

03,200.019a na mriyeyur na jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥ

03,200.019c nāpriyaṃ pratipaśyeyur vaśitvaṃ yadi vai bhavet

03,200.020a upary upari lokasya sarvo gantuṃ samīhate

03,200.020c yatate ca yathāśakti na ca tad vartate tathā

03,200.021a bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ

03,200.021c mahac ca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu

03,200.021d*1025_01 vahanti śibikām anye yānty anye śibikāgatāḥ

03,200.022a na kaś cid īśate brahman svayaṃgrāhasya sattama

03,200.022c karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate

03,200.023a yathā śrutir iyaṃ brahmañ jīvaḥ kila sanātanaḥ

03,200.023c śarīram adhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇinām iha

03,200.024a vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavaty uta

03,200.024c jīvaḥ saṃkramate 'nyatra karmabandhanibandhanaḥ

03,200.025 brāhmaṇa uvāca

03,200.025a kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ

03,200.025c etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara

03,200.026 vyādha uvāca

03,200.026a na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mriyateti mūḍhāḥ

03,200.026c jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ

03,200.027a anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma; sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī

03,200.027c yat tena kiṃ cid dhi kṛtaṃ hi karma; tad aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ

03,200.028a apuṇyaśīlāś ca bhavanti puṇyā; narottamāḥ pāpakṛto bhavanti

03,200.028c naro 'nuyātas tv iha karmabhiḥ svais; tataḥ samutpadyati bhāvitas taiḥ

03,200.029 brāhmaṇa uvāca

03,200.029a kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ

03,200.029c jātīḥ puṇyā hy apuṇyāś ca kathaṃ gacchati sattama

03,200.030 vyādha uvāca

03,200.030a garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate

03,200.030c samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama

03,200.031a yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punar eva prajāyate

03,200.031c śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu

03,200.032a śubhaiḥ prayogair devatvaṃ vyāmiśrair mānuṣo bhavet

03,200.032c mohanīyair viyonīṣu tv adhogāmī ca kilbiṣaiḥ

03,200.033a jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ

03,200.033c saṃsāre pacyamānaś ca doṣair ātmakṛtair naraḥ

03,200.034a tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakam eva ca

03,200.034c jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ

03,200.035a jantus tu karmabhis tais taiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ

03,200.035c tadduḥkhapratighātārtham apuṇyāṃ yonim aśnute

03,200.036a tataḥ karma samādatte punar anyan navaṃ bahu

03,200.036c pacyate tu punas tena bhuktvāpathyam ivāturaḥ

03,200.037a ajasram eva duḥkhārto 'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ

03,200.037c tato 'nivṛttabandhatvāt karmaṇām udayād api

03,200.037e parikrāmati saṃsāre cakravad bahuvedanaḥ

03,200.038a sa cen nivṛttabandhas tu viśuddhaś cāpi karmabhiḥ

03,200.038b*1026_01 tapoyogasamārambhaṃ kurute dvijasattama

03,200.038b*1026_02 karmabhir bahubhiś cāpi lokān aśnāti mānavaḥ

03,200.038c prāpnoti sukṛtāṃl lokān yatra gatvā na śocati

03,200.039a pāpaṃ kurvan pāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati

03,200.039b*1027_01 puṇyaṃ kurvan puṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati

03,200.039c tasmāt puṇyaṃ yatet kartuṃ varjayeta ca pātakam

03,200.040a anasūyuḥ kṛtajñaś ca kalyāṇāny eva sevate

03,200.040c sukhāni dharmam arthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ

03,200.041a saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ

03,200.041c prājñasyānantarā vṛttir iha loke paratra ca

03,200.042a satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavad ācaret

03,200.042c asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija

03,200.043a santi hy āgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ

03,200.043c svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so 'py asaṃkaraḥ

03,200.044a prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati

03,200.044b*1028_01 dharmeṇa vṛttiṃ kurute dharmaṃ caiva praśaṃsati

03,200.044c tasya dharmād avāpteṣu dhaneṣu dvijasattama

03,200.044e tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇān paśyati yatra vai

03,200.045a dharmātmā bhavati hy evaṃ cittaṃ cāsya prasīdati

03,200.045c sa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati

03,200.046a śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhān iṣṭāṃś ca sattama

03,200.046c prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitat phalaṃ viduḥ

03,200.047a dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija

03,200.047c atṛpyamāṇo nirvedam ādatte jñānacakṣuṣā

03,200.048a prajñācakṣur nara iha doṣaṃ naivānurudhyate

03,200.048c virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati

03,200.049a sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam

03,200.049c tato mokṣe prayatate nānupāyād upāyataḥ

03,200.050a evaṃ nirvedam ādatte pāpaṃ karma jahāti ca

03,200.050c dhārmikaś cāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param

03,200.051a tapo niḥśreyasaṃ jantos tasya mūlaṃ śamo damaḥ

03,200.051c tena sarvān avāpnoti kāmān yān manasecchati

03,200.052a indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca

03,200.052c brahmaṇaḥ padam āpnoti yat paraṃ dvijasattama

03,200.053 brāhmaṇa uvāca

03,200.053a indriyāṇi tu yāny āhuḥ kāni tāni yatavrata

03,200.053c nigrahaś ca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam

03,200.054a kathaṃ ca phalam āpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara

03,200.054c etad icchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika

03,201.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,201.001a evam uktas tu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira

03,201.001c pratyuvāca yathā vipraṃ tac chṛṇuṣva narādhipa

03,201.002 vyādha uvāca

03,201.002a vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartate

03,201.002c tat prāpya kāmaṃ bhajate krodhaṃ ca dvijasattama

03,201.003a tatas tadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat

03,201.003c iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca niṣevate

03,201.004a tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca tadanantaram

03,201.004c tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram

03,201.005a tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca

03,201.005c na dharme jāyate buddhir vyājād dharmaṃ karoti ca

03,201.006a vyājena carate dharmam arthaṃ vyājena rocate

03,201.006c vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama

03,201.006e tatraiva ramate buddhis tataḥ pāpaṃ cikīrṣati

03,201.007a suhṛdbhir vāryamāṇaś ca paṇḍitaiś ca dvijottama

03,201.007c uttaraṃ śrutisaṃbaddhaṃ bravīti śrutiyojitam

03,201.008a adharmas trividhas tasya vardhate rāgadoṣataḥ

03,201.008c pāpaṃ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca

03,201.009a tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ

03,201.009c ekaśīlāś ca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ

03,201.010a sa tenāsukham āpnoti paratra ca vihanyate

03,201.010c pāpātmā bhavati hy evaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu

03,201.011a yas tv etān prajñayā doṣān pūrvam evānupaśyati

03,201.011c kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃś cāpy upasevate

03,201.011e tasya sādhusamārambhād buddhir dharmeṣu jāyate

03,201.012 brāhmaṇa uvāca

03,201.012a bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate

03,201.012c divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me

03,201.013 vyādha uvāca

03,201.013a brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā

03,201.013c teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā

03,201.014a yat teṣāṃ ca priyaṃ tat te vakṣyāmi dvijasattama

03,201.014c namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me

03,201.015a idaṃ viśvaṃ jagat sarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ

03,201.015c mahābhūtātmakaṃ brahman nātaḥ parataraṃ bhavet

03,201.016a mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpas tathā ca bhūḥ

03,201.016b*1029_01 vāyur ākāśasaṃyuktaḥ sarvabhūteṣu vartate

03,201.016c śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca tadguṇāḥ

03,201.016d*1030_01 tapasā hi samāpnoti yad yad evābhivāñchitam

03,201.016d*1031_01 tad indriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā

03,201.017a teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam

03,201.017c pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu

03,201.018a ṣaṣṭhas tu cetanā nāma mana ity abhidhīyate

03,201.018c saptamī tu bhaved buddhir ahaṃkāras tataḥ param

03,201.019a indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamas tathā

03,201.019c ity eṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ

03,201.020a sarvair ihendriyārthais tu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ

03,201.020c caturviṃśaka ity eṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ

03,201.020e etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotum icchasi

03,202.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,202.001a evam uktaḥ sa vipras tu dharmavyādhena bhārata

03,202.001c kathām akathayad bhūyo manasaḥ prītivardhanīm

03,202.002 brāhmaṇa

03,202.002a mahābhūtāni yāny āhuḥ pañca dharmavidāṃ vara

03,202.002c ekaikasya guṇān samyak pañcānām api me vada

03,202.003 vyādha uvāca

03,202.003a bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca

03,202.003c guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān

03,202.004a bhūmiḥ pañcaguṇā brahmann udakaṃ ca caturguṇam

03,202.004c guṇās trayas tejasi ca trayaś cākāśavātayoḥ

03,202.005a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ

03,202.005c ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ

03,202.006a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpi dvijottama

03,202.006c apām ete guṇā brahman kīrtitās tava suvrata

03,202.007a śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca tejaso 'tha guṇās trayaḥ

03,202.007c śabdaḥ sparśaś ca vāyau tu śabda ākāśa eva ca

03,202.008a ete pañcadaśa brahman guṇā bhūteṣu pañcasu

03,202.008c vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

03,202.008e anyonyaṃ nātivartante saṃpac ca bhavati dvija

03,202.009a yadā tu viṣamībhāvam ācaranti carācarāḥ

03,202.009c tadā dehī deham anyaṃ vyatirohati kālataḥ

03,202.010a ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ

03,202.010c tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ

03,202.010e yair āvṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

03,202.011a indriyaiḥ sṛjyate yad yat tat tad vyaktam iti smṛtam

03,202.011c avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam

03,202.012a yathāsvaṃ grāhakāny eṣāṃ śabdādīnām imāni tu

03,202.012c indriyāṇi yadā dehī dhārayann iha tapyate

03,202.013a loke vitatam ātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati

03,202.013c parāvarajñaḥ saktaḥ san sarvabhūtāni paśyati

03,202.014a paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā

03,202.014c brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate

03,202.015a jñānamūlātmakaṃ kleśam ativṛttasya mohajam

03,202.015c loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate

03,202.016a anādinidhanaṃ jantum ātmayoniṃ sadāvyayam

03,202.016c anaupamyam amūrtaṃ ca bhagavān āha buddhimān

03,202.016e tapomūlam idaṃ sarvaṃ yan māṃ viprānupṛcchasi

03,202.017a indriyāṇy eva tat sarvaṃ yat svarganarakāv ubhau

03,202.017c nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca

03,202.018a eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvad indriyadhāraṇam

03,202.018c etan mūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca

03,202.019a indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣam ṛcchaty asaṃśayam

03,202.019c saṃniyamya tu tāny eva tataḥ siddhim avāpnute

03,202.020a ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati

03,202.020c na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ

03,202.021a rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭam; ātmā niyantendriyāṇy āhur aśvān

03,202.021c tair apramattaḥ kuśalī sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ

03,202.022a ṣaṇṇām ātmani nityānām indriyāṇāṃ pramāthinām

03,202.022c yo dhīro dhārayed raśmīn sa syāt paramasārathiḥ

03,202.023a indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānām iva vartmasu

03,202.023c dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayed dhruvam

03,202.024a indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate

03,202.024c tad asya harate buddhiṃ nāvaṃ vāyur ivāmbhasi

03,202.025a yeṣu vipratipadyante ṣaṭsu mohāt phalāgame

03,202.025c teṣv adhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam

03,203.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,203.001a evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata

03,203.001c brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ

03,203.002 brāhmaṇa uvāca

03,203.002a sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca yathātatham

03,203.002c guṇāṃs tattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ

03,203.003 vyādha uvāca

03,203.003a hanta te kathayiṣyāmi yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

03,203.003c eṣāṃ guṇān pṛthaktvena nibodha gadato mama

03,203.004a mohātmakaṃ tamas teṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam

03,203.004c prakāśabahulatvāc ca sattvaṃ jyāya ihocyate

03,203.005a avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ

03,203.005c durdṛśīkas tamodhvastaḥ sakrodhas tāmaso 'lasaḥ

03,203.006a pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgy abhyasūyakaḥ

03,203.006c vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ

03,203.007a prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ

03,203.007c akrodhano naro dhīmān dāntaś caiva sa sāttvikaḥ

03,203.008a sāttvikas tv atha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate

03,203.008c yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate

03,203.009a vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate

03,203.009c mṛdur bhavaty ahaṃkāraḥ prasīdaty ārjavaṃ ca yat

03,203.010a tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam

03,203.010c na cāsya saṃyamo nāma kva cid bhavati kaś cana

03,203.011a śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ

03,203.011c vaiśyatvaṃ bhavati brahman kṣatriyatvaṃ tathaiva ca

03,203.012a ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate

03,203.012c guṇās te kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

03,203.013 brāhmaṇa uvāca

03,203.013a pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet

03,203.013c avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ

03,203.014 mārkaṇḍeya uvāca

03,203.014a praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira

03,203.014c vyādhaḥ sa kathayām āsa brāhmaṇāya mahātmane

03,203.015 vyādha uvāca

03,203.015a mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan

03,203.015c prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate

03,203.015e bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam

03,203.016a śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe

03,203.016c sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ

03,203.016e mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaś ca saḥ

03,203.016f*1032_01 śarīramadhye nābhiḥ syān nābhyām agniḥ pratiṣṭhitaḥ

03,203.016f*1033_01 avyaktaṃ sattvasaṃjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi

03,203.016f*1033_02 prakṛtiḥ puruṣaś caiva prāṇa eva dvijottama

03,203.016f*1033_03 jāgarti svapnakāle ca svapne svapnāyate ca saḥ

03,203.016f*1033_04 jāgratsu balam ādhatte ceṣṭatsu ceṣṭayaty api

03,203.016f*1033_05 tasmin niruddhe viprendra mṛta ity abhidhīyate

03,203.016f*1033_06 tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punar anyat prapadyate

03,203.017a evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate

03,203.017c pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ

03,203.018a bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ

03,203.018c vahan mūtraṃ purīṣaṃ cāpy apānaḥ parivartate

03,203.019a prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate

03,203.019c udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ

03,203.020a saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣv api tathānilaḥ

03,203.020c śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiṣyate

03,203.020d*1034_01 tvaṅmāṃsamedomajjāsthirasaraktāś ca dhātavaḥ

03,203.021a dhātuṣv agnis tu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ

03,203.021c rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayan paridhāvati

03,203.022a prāṇānāṃ saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate

03,203.022c ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām

03,203.023a apānodānayor madhye prāṇavyānau samāhitau

03,203.023c samanvitas tv adhiṣṭhānaṃ samyak pacati pāvakaḥ

03,203.024a tasyāpi pāyuparyantas tathā syād gudasaṃjñitaḥ

03,203.024c srotāṃsi tasmāj jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām

03,203.025a agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate

03,203.025c sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam

03,203.026a pakvāśayas tv adho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ

03,203.026c nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ

03,203.027a pravṛttā hṛdayāt sarvās tiryag ūrdhvam adhas tathā

03,203.027c vahanty annarasān nāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ

03,203.028a yoginām eṣa mārgas tu yena gacchanti tatparam

03,203.028c jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ

03,203.028e evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu

03,203.028f*1035_01 tāv agnisahitau brahman viddhi vai prāṇam ātmani

03,203.029a ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ

03,203.029c mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam

03,203.030a tasmin yaḥ saṃsthito hy agnir nityaṃ sthālyām ivāhitaḥ

03,203.030c ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam

03,203.031a devo yaḥ saṃsthitas tasminn abbindur iva puṣkare

03,203.031c kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam

03,203.032a jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamas tathā

03,203.032c jīvam ātmaguṇaṃ viddhi tathātmānaṃ parātmakam

03,203.033a sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam

03,203.033c tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti; prākalpayad yo bhuvanāni sapta

03,203.034a evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate

03,203.034c dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ

03,203.035a cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham

03,203.035c prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute

03,203.036a lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet

03,203.036b*1036_01 sukhaduḥkhe hi saṃtyajya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ

03,203.036c nivāte vā yathā dīpo dīpyet kuśaladīpitaḥ

03,203.037a pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ

03,203.037c laghvāhāro viśuddhātmā paśyann ātmānam ātmani

03,203.038a pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati

03,203.038c dṛṣṭvātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate

03,203.039a sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ

03,203.039c etat pavitraṃ yajñānāṃ tapo vai saṃkramo mataḥ

03,203.040a nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt

03,203.040c vidyāṃ mānāpamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ

03,203.041a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam

03,203.041c ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam

03,203.042a satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet

03,203.042c yad bhūtahitam atyantaṃ tad vai satyaṃ paraṃ matam

03,203.043a yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā

03,203.043c tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān

03,203.044a yato na gurur apy enaṃ cyāvayed upapādayan

03,203.044c taṃ vidyād brahmaṇo yogaṃ viyogaṃ yogasaṃjñitam

03,203.045a na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataś caret

03,203.045c nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kena cit

03,203.046a ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvam acāpalam

03,203.046c etad eva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānam uttamam

03,203.047a parigrahaṃ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ

03,203.047c aśokaṃ sthānam ātiṣṭhen niścalaṃ pretya ceha ca

03,203.047d*1037_01 bāhyasparśeṣu saktātmā vindaty ātmani yat sukham

03,203.047d*1037_02 tad brahmayogayuktā[tmā] sukham a[kṣayyam a]śnute

03,203.048a taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā

03,203.048c ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā

03,203.049a guṇāguṇam anāsaṅgam ekakāryam anantaram

03,203.049c etad brāhmaṇa te vṛttam āhur ekapadaṃ sukham

03,203.050a parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpy ubhayaṃ naraḥ

03,203.050c brahma prāpnoti so 'tyantam asaṅgena ca gacchati

03,203.051a yathāśrutam idaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama

03,203.051c etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

03,204.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,204.001a evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira

03,204.001c dṛḍhaṃ prītamanā vipro dharmavyādham uvāca ha

03,204.002a nyāyayuktam idaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam

03,204.002c na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid dharmeṣv iha hi dṛśyate

03,204.003 vyādha uvāca

03,204.003a pratyakṣaṃ mama yo dharmas taṃ paśya dvijasattama

03,204.003c yena siddhir iyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṃgava

03,204.004a uttiṣṭha bhagavan kṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham

03,204.004c draṣṭum arhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me

03,204.004d*1038_01 tasya vyādhasya pitarau brāhmaṇaḥ saṃdadarśa ha

03,204.005 mārkaṇḍeya uvāca

03,204.005a ity uktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam

03,204.005c saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālam atīva ca manoharam

03,204.006a devatāgṛhasaṃkāśaṃ daivataiś ca supūjitam

03,204.006c śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiś ca paramair yutam

03,204.007a tatra śuklāmbaradharau pitarāv asya pūjitau

03,204.007c kṛtāhārau sutuṣṭau tāv upaviṣṭau varāsane

03,204.007e dharmavyādhas tu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasāpatat

03,204.008 vṛddhāv ūcatuḥ

03,204.008a uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmas tvām abhirakṣatu

03,204.008c prītau svas tava śaucena dīrgham āyur avāpnuhi

03,204.008d*1039_01 gatim iṣṭāṃ tathā jñānam evaṃ ca paravān bhava

03,204.008e satputreṇa tvayā putra nityakālaṃ supūjitau

03,204.008f*1040_01 sukham āvāṃ vasāvo 'tra devalokagatāv iva

03,204.009a na te 'nyad daivataṃ kiṃ cid daivateṣv api vartate

03,204.009c prayatatvād dvijātīnāṃ damenāsi samanvitaḥ

03,204.010a pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ

03,204.010c prītās te satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā

03,204.011a manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate

03,204.011c na cānyā vitathā buddhir dṛśyate sāṃprataṃ tava

03,204.012a jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau

03,204.012c tathā tvayā kṛtaṃ sarvaṃ tadviśiṣṭaṃ ca putraka

03,204.013 mārkaṇḍeya uvāca

03,204.013a tatas taṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat

03,204.013c tau svāgatena taṃ vipram arcayām āsatus tadā

03,204.014a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāv ubhau

03,204.014c saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccid vāṃ kuśalaṃ gṛhe

03,204.014e anāmayaṃ ca vāṃ kaccit sadaiveha śarīrayoḥ

03,204.015 vṛddhāv ūcatuḥ

03,204.015a kuśalaṃ no gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ

03,204.015c kaccit tvam apy avighnena saṃprāpto bhagavann iha

03,204.016 mārkaṇḍeya uvāca

03,204.016a bāḍham ity eva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ

03,204.016c dharmavyādhas tu taṃ vipram arthavad vākyam abravīt

03,204.017a pitā mātā ca bhagavann etau me daivataṃ param

03,204.017c yad daivatebhyaḥ kartavyaṃ tad etābhyāṃ karomy aham

03,204.018a trayastriṃśad yathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ

03,204.018c saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāv imau mama

03,204.019a upahārān āharanto devatānāṃ yathā dvijāḥ

03,204.019c kurvate tadvad etābhyāṃ karomy aham atandritaḥ

03,204.020a etau me paramaṃ brahman pitā mātā ca daivatam

03,204.020c etau puṣpaiḥ phalai ratnais toṣayāmi sadā dvija

03,204.021a etāv evāgnayo mahyaṃ yān vadanti manīṣiṇaḥ

03,204.021c yajñā vedāś ca catvāraḥ sarvam etau mama dvija

03,204.022a etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putrāḥ suhṛjjanāḥ

03,204.022c saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityam eva karomy aham

03,204.023a svayaṃ ca snāpayāmy etau tathā pādau pradhāvaye

03,204.023c āhāraṃ saṃprayacchāmi svayaṃ ca dvijasattama

03,204.024a anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjayan

03,204.024c adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyam ābhyāṃ karomy aham

03,204.025a dharmam eva guruṃ jñātvā karomi dvijasattama

03,204.025c atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomy aham

03,204.026a pañcaiva guravo brahman puruṣasya bubhūṣataḥ

03,204.026c pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca dvijasattama

03,204.027a eteṣu yas tu varteta samyag eva dvijottama

03,204.027c bhaveyur agnayas tasya paricīrṇās tu nityaśaḥ

03,204.027e gārhasthye vartamānasya dharma eṣa sanātanaḥ

03,204.027f*1041_01 kathitas te mayā vipra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

03,205.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,205.001a gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāv ubhau

03,205.001c punar eva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇam abravīt

03,205.002a pravṛttacakṣur jāto 'smi saṃpaśya tapaso balam

03,205.002c yadartham ukto 'si tayā gacchasva mithilām iti

03,205.003a patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā

03,205.003c mithilāyāṃ vasan vyādhaḥ sa te dharmān pravakṣyati

03,205.004 brāhmaṇa uvāca

03,205.004a pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata

03,205.004c saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavān asi me mataḥ

03,205.005 vyādha uvāca

03,205.005a yat tadā tvaṃ dvijaśreṣṭha tayokto māṃ prati prabho

03,205.005c dṛṣṭam etat tayā samyag ekapatnyā na saṃśayaḥ

03,205.006a tvadanugrahabuddhyā tu vipraitad darśitaṃ mayā

03,205.006c vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yat te vakṣye hitaṃ dvija

03,205.007a tvayā vinikṛtā mātā pitā ca dvijasattama

03,205.007c anisṛṣṭo 'si niṣkrānto gṛhāt tābhyām anindita

03,205.007e vedoccāraṇakāryārtham ayuktaṃ tat tvayā kṛtam

03,205.008a tava śokena vṛddhau tāv andhau jātau tapasvinau

03,205.008c tau prasādayituṃ gaccha mā tvā dharmo 'tyagān mahān

03,205.009a tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā

03,205.009c sarvam etad apārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya

03,205.009d*1042_01 tau prasādya dvijaśreṣṭha yac chreyas tad avāpsyasi

03,205.010a śraddadhasva mama brahman nānyathā kartum arhasi

03,205.010c gamyatām adya viprarṣe śreyas te kathayāmy aham

03,205.011 brāhmaṇa uvāca

03,205.011a yad etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ satyam asaṃśayam

03,205.011c prīto 'smi tava dharmajña sādhvācāra guṇānvita

03,205.012 vyādha uvāca

03,205.012a daivatapratimo hi tvaṃ yas tvaṃ dharmam anuvrataḥ

03,205.012c purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpam akṛtātmabhiḥ

03,205.012d*1043_01 mātāpitroḥ sakāśaṃ hi gatvā tvaṃ dvijasattama

03,205.013a atandritaḥ kuru kṣipraṃ mātāpitror hi pūjanam

03,205.013c ataḥ param ahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃ cana

03,205.014 brāhmaṇa uvāca

03,205.014a ihāham āgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā

03,205.014c īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ

03,205.015a eko narasahasreṣu dharmavid vidyate na vā

03,205.015c prīto 'smi tava satyena bhadraṃ te puruṣottama

03,205.016a patamāno hi narake bhavatāsmi samuddhṛtaḥ

03,205.016c bhavitavyam athaivaṃ ca yad dṛṣṭo 'si mayānagha

03,205.017a rājā yayātir dauhitraiḥ patitas tārito yathā

03,205.017c sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathāhaṃ bhavatā tv iha

03,205.018a mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāt tava

03,205.018c nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam

03,205.019a durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā

03,205.019c na tvāṃ śūdram ahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam

03,205.019e yena karmavipākena prāpteyaṃ śūdratā tvayā

03,205.020a etad icchāmi vijñātuṃ tattvena hi mahāmate

03,205.020c kāmayā brūhi me tathyaṃ sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān

03,205.021 vyādha uvāca

03,205.021a anatikramaṇīyā hi brāhmaṇā vai dvijottama

03,205.021c śṛṇu sarvam idaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha

03,205.022a ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvam āsaṃ dvijavarātmaja

03,205.022c vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ

03,205.022e ātmadoṣakṛtair brahmann avasthāṃ prāptavān imām

03,205.023a kaś cid rājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ

03,205.023c saṃsargād dhanuṣi śreṣṭhas tato 'ham abhavaṃ dvija

03,205.024a etasminn eva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ

03,205.024c sahito yodhamukhyaiś ca mantribhiś ca susaṃvṛtaḥ

03,205.024e tato 'bhyahan mṛgāṃs tatra subahūn āśramaṃ prati

03,205.025a atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama

03,205.025b*1044_01 tato mṛgān varāhāṃś ca mahiṣāṃś ca mahīpatiḥ

03,205.025b*1044_02 jaghāna puruṣavyāghraḥ sa rājā brāhmaṇottama

03,205.025b*1044_03 tato 'ham api krīḍārthaṃ rājñaḥ priyahite rataḥ

03,205.025b*1044_04 varān nighnan varāhāṃś ca śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

03,205.025b*1044_05 vanadurgeṣu dharmajña samaṃ rājñā mahātmanā

03,205.025b*1044_06 vyacaraṃ dhanur ādāya mṛgahā lubdhako yathā

03,205.025b*1044_07 tatrāśramasamabhyāśe mayā dharmavidāṃ vara

03,205.025b*1044_08 mṛgasya vajrasaṃkāśaḥ śaraḥ kṣiptas tadā dvija

03,205.025c tāḍitaś ca munis tena śareṇānataparvaṇā

03,205.026a bhūmau nipatito brahmann uvāca pratinādayan

03,205.026c nāparādhyāmy ahaṃ kiṃ cit kena pāpam idaṃ kṛtam

03,205.027a manvānas taṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim

03,205.027c apaśyaṃ tam ṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā

03,205.027e tam ugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale

03,205.028a akāryakaraṇāc cāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ

03,205.028c ajānatā kṛtam idaṃ mayety atha tam abruvam

03,205.028e kṣantum arhasi me brahmann iti cokto mayā muniḥ

03,205.029a tataḥ pratyabravīd vākyam ṛṣir māṃ krodhamūrchitaḥ

03,205.029c vyādhas tvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāv iti dvija

03,206.001 vyādha uvāca

03,206.001a evaṃ śapto 'ham ṛṣiṇā tadā dvijavarottama

03,206.001c abhiprasādayam ṛṣiṃ girā vākyaviśāradam

03,206.002a ajānatā mayākāryam idam adya kṛtaṃ mune

03,206.002c kṣantum arhasi tat sarvaṃ prasīda bhagavann iti

03,206.003 ṛṣir uvāca

03,206.003a nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṃśayam

03,206.003c ānṛśaṃsyād ahaṃ kiṃ cit kartānugraham adya te

03,206.004a śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hy asi

03,206.004c mātāpitroś ca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ

03,206.005a tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi

03,206.005c jātismaraś ca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi

03,206.005d*1045_01 bhūtvā ca dhārmiko vyādhaḥ pitroḥ śuśrūṣaṇe rataḥ

03,206.005e śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punar dvijaḥ

03,206.006 vyādha uvāca

03,206.006a evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmy ugratejasā

03,206.006c prasādaś ca kṛtas tena mamaivaṃ dvipadāṃ vara

03,206.007a śaraṃ coddhṛtavān asmi tasya vai dvijasattama

03,206.007c āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇair vyayujyata

03,206.008a etat te sarvam ākhyātaṃ yathā mama purābhavat

03,206.008c abhitaś cāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama

03,206.009 brāhmaṇa uvāca

03,206.009a evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca

03,206.009c prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartum arhasi

03,206.009e duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātim ātmanaḥ

03,206.009f*1046_01 lokavṛttāntatattvajña nityaṃ dharmaparāyaṇa

03,206.010a karmadoṣaś ca vai vidvann ātmajātikṛtena vai

03,206.010c kaṃ cit kālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato 'si bhavitā dvijaḥ

03,206.010e sāṃprataṃ ca mato me 'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ

03,206.011a brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu

03,206.011c dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet

03,206.012a yas tu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ

03,206.012c taṃ brāhmaṇam ahaṃ manye vṛttena hi bhaved dvijaḥ

03,206.013a karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatim āpnoti dāruṇām

03,206.013c kṣīṇadoṣam ahaṃ manye cābhitas tvāṃ narottama

03,206.014a kartum arhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hy aviṣādinaḥ

03,206.014c lokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ

03,206.015 vyādha uvāca

03,206.015a prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ

03,206.015c etad vijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet

03,206.016a aniṣṭasaṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca

03,206.016c mānuṣā mānasair duḥkhair yujyante alpabuddhayaḥ

03,206.017a guṇair bhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca

03,206.017c sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate

03,206.018a aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃs tathā kṣipraṃ virajyate

03,206.018c tataś ca pratikurvanti yadi paśyanty upakramam

03,206.018e śocato na bhavet kiṃ cit kevalaṃ paritapyate

03,206.019a parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpy ubhayaṃ narāḥ

03,206.019c ta eva sukham edhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ

03,206.020a asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ

03,206.020c asaṃtoṣasya nāsty antas tuṣṭis tu paramaṃ sukham

03,206.020e na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim

03,206.021a na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣam uttamam

03,206.021c mārayaty akṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ

03,206.022a yaṃ viṣādo 'bhibhavati viṣame samupasthite

03,206.022c tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate

03,206.023a avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalam

03,206.023c na hi nirvedam āgamya kiṃ cit prāpnoti śobhanam

03,206.024a athāpy upāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe

03,206.024c aśocann ārabhetaiva yuktaś cāvyasanī bhavet

03,206.025a bhūteṣv abhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ

03,206.025c na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim

03,206.026a na śocāmi ca vai vidvan kālākāṅkṣī sthito 'smy aham

03,206.026c etair nidarśanair brahman nāvasīdāmi sattama

03,206.027 brāhmaṇa uvāca

03,206.027a kṛtaprajño 'si medhāvī buddhiś ca vipulā tava

03,206.027c nāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto 'si dharmavit

03,206.028a āpṛcche tvāṃ svasti te 'stu dharmas tvā parirakṣatu

03,206.028c apramādas tu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara

03,206.029 mārkaṇḍeya uvāca

03,206.029a bāḍham ity eva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjalir uvāca ha

03,206.029c pradakṣiṇam atho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ

03,206.030a sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃs tadā

03,206.030c mātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ

03,206.031a etat te sarvam ākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira

03,206.031c pṛṣṭavān asi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara

03,206.032a pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama

03,206.032c mātāpitroś ca śuśrūṣā vyādhe dharmaś ca kīrtitaḥ

03,206.033 yudhiṣṭhira uvāca

03,206.033a atyadbhutam idaṃ brahman dharmākhyānam anuttamam

03,206.033c sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha kathitaṃ dvijasattama

03,206.034a sukhaśravyatayā vidvan muhūrtam iva me gatam

03,206.034c na hi tṛpto 'smi bhagavañ śṛṇvāno dharmam uttamam

03,207.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,207.001a śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām

03,207.001c punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam

03,207.002 yudhiṣṭhira uvāca

03,207.002a katham agnir vanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpy aṅgirāḥ purā

03,207.002c naṣṭe 'gnau havyam avahad agnir bhūtvā mahān ṛṣiḥ

03,207.003a agnir yadā tv eka eva bahutvaṃ cāsya karmasu

03,207.003c dṛśyate bhagavan sarvam etad icchāmi veditum

03,207.004a kumāraś ca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat

03,207.004c yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca

03,207.005a etad icchāmy ahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavanandana

03,207.005c kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṃ mahāmune

03,207.005d*1047_01 vaktum arhasi me brahmann itihāsam imaṃ śubham

03,207.006 mārkaṇḍeya uvāca

03,207.006a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

03,207.006c yathā kruddho hutavahas tapas taptuṃ vanaṃ gataḥ

03,207.007a yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat

03,207.007c saṃtāpayan svaprabhayā nāśayaṃs timirāṇi ca

03,207.007d*1048_01 purāṅgirā mahābāho cacāra tapa uttamam

03,207.008a āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan

03,207.008c tathā sa bhūtvā tu tadā jagat sarvaṃ prakāśayan

03,207.009a tapaś caraṃś ca hutabhuk saṃtaptas tasya tejasā

03,207.009c bhṛśaṃ glānaś ca tejasvī na sa kiṃ cit prajajñivān

03,207.010a atha saṃcintayām āsa bhagavān havyavāhanaḥ

03,207.010c anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā saṃpravartitaḥ

03,207.010e agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ

03,207.011a katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ

03,207.011c apaśyad agnival lokāṃs tāpayantaṃ mahāmunim

03,207.012a sopāsarpac chanair bhītas tam uvāca tadāṅgirāḥ

03,207.012c śīghram eva bhavasvāgnis tvaṃ punar lokabhāvanaḥ

03,207.012e vijñātaś cāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu

03,207.013a tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ

03,207.013c svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda

03,207.014 agnir uvāca

03,207.014a naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñ jāto hutāśanaḥ

03,207.014c bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ

03,207.015a nikṣipāmy aham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava

03,207.015c bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca

03,207.016 aṅgirā uvāca

03,207.016a kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnis timirāpahaḥ

03,207.016c māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā

03,207.017 mārkaṇḍeya uvāca

03,207.017a tac chrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedās tathākarot

03,207.017c rājan bṛhaspatir nāma tasyāpy aṅgirasaḥ sutaḥ

03,207.018a jñātvā prathamajaṃ taṃ tu vahner āṅgirasaṃ sutam

03,207.018c upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata

03,207.019a sa tu pṛṣṭas tadā devais tataḥ kāraṇam abravīt

03,207.019c pratyagṛhṇaṃs tu devāś ca tad vaco 'ṅgirasas tadā

03,207.020a atra nānāvidhān agnīn pravakṣyāmi mahāprabhān

03,207.020c karmabhir bahubhiḥ khyātān nānātvaṃ brāhmaṇeṣv iha

03,208.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,208.001a brahmaṇo yas tṛtīyas tu putraḥ kurukulodvaha

03,208.001c tasyāpavasutā bhāryā prajās tasyāpi me śṛṇu

03,208.002a bṛhajjyotir bṛhatkīrtir bṛhadbrahmā bṛhanmanāḥ

03,208.002c bṛhanmantro bṛhadbhāsas tathā rājan bṛhaspatiḥ

03,208.003a prajāsu tāsu sarvāsu rūpeṇāpratimābhavat

03,208.003c devī bhānumatī nāma prathamāṅgirasaḥ sutā

03,208.004a bhūtānām eva sarveṣāṃ yasyāṃ rāgas tadābhavat

03,208.004c rāgād rāgeti yām āhur dvitīyāṅgirasaḥ sutā

03,208.005a yāṃ kapardisutām āhur dṛśyādṛśyeti dehinaḥ

03,208.005c tanutvāt sā sinīvālī tṛtīyāṅgirasaḥ sutā

03,208.006a paśyaty arciṣmatī bhābhir havirbhiś ca haviṣmatī

03,208.006c ṣaṣṭhīm aṅgirasaḥ kanyāṃ puṇyām āhur haviṣmatīm

03,208.007a mahāmakheṣv āṅgirasī dīptimatsu mahāmatī

03,208.007c mahāmatīti vikhyātā saptamī kathyate sutā

03,208.008a yāṃ tu dṛṣṭvā bhagavatīṃ janaḥ kuhukuhāyate

03,208.008c ekānaṃśeti yām āhuḥ kuhūm aṅgirasaḥ sutām

03,209.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,209.001a bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī

03,209.001c agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām

03,209.002a āhutiṣv eva yasyāgner haviṣājyaṃ vidhīyate

03,209.002c so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ

03,209.003a cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ

03,209.003c dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān

03,209.004a śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā

03,209.004c agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ

03,209.005a prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare

03,209.005c agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate

03,209.006a paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam

03,209.006c bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ

03,209.007a tisraḥ kanyā bhavanty anyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ

03,209.007c bharatas tu sutas tasya bharaty ekā ca putrikā

03,209.008a bharato bharatasyāgneḥ pāvakas tu prajāpateḥ

03,209.008c mahān atyartham ahitas tathā bharatasattama

03,209.009a bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraś ca piṇḍadaḥ

03,209.009c prāhur ājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ

03,209.010a haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate

03,209.010c rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate

03,209.011a sarayvāṃ janayat siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot

03,209.011c āgneyam ānayan nityam āhvāneṣv eṣa kathyate

03,209.012a yas tu na cyavate nityaṃ yaśasā varcasā śriyā

03,209.012c agnir niścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam

03,209.013a vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan

03,209.013c vipāpo 'gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu

03,209.014a ākrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim

03,209.014c agniḥ sa niṣkṛtir nāma śobhayaty abhisevitaḥ

03,209.015a anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ

03,209.015c tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ

03,209.016a yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati

03,209.016c taṃ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam

03,209.017a antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṃ pacati dehinām

03,209.017c sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata

03,209.018a brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulavrataḥ

03,209.018c brāhmaṇāḥ pūjayanty enaṃ pākayajñeṣu pāvakam

03,209.019a prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā

03,209.019c tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartṛbhiḥ

03,209.020a vaḍavāmukhaḥ pibaty ambho yo 'sau paramadāruṇaḥ

03,209.020c ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ

03,209.021a udagdvāraṃ havir yasya gṛhe nityaṃ pradīyate

03,209.021c tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ

03,209.022a yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ

03,209.022b*1049_01 manyumān nāma bhagavān agnir eva mahābalaḥ

03,209.022b*1049_02 āraṇyāni tathā grāmyān yo dahan saṃprakāśate

03,209.022b*1049_03 svayam utpatitaḥ śrīmān vṛddhimān nāma pāvakaḥ

03,209.022b*1050_01 krodhaḥ sa tu mahātejā vijñeyaḥ sarvadehiṣu

03,209.022c krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā

03,209.022e svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati

03,209.023a tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaś cana

03,209.023c atulyatvāt kṛto devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ

03,209.024a saṃharṣād dhārayan krodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ

03,209.024c samare nāśayec chatrūn amogho nāma pāvakaḥ

03,209.025a uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ

03,209.025c mahāvācaṃ tv ajanayat sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ

03,210.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,210.001a kāśyapo hy atha vāsiṣṭhaḥ prāṇaś ca prāṇaputrakaḥ

03,210.001c agnir āṅgirasaś caiva cyavanas triṣuvarcakaḥ

03,210.002a acaranta tapas tīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam

03,210.002c putraṃ labhema dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam

03,210.003a mahāvyāhṛtibhir dhyātaḥ pañcabhis tais tadā tv atha

03,210.003c jajñe tejomayo 'rciṣmān pañcavarṇaḥ prabhāvanaḥ

03,210.004a samiddho 'gniḥ śiras tasya bāhū sūryanibhau tathā

03,210.004c tvaṅ netre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata

03,210.005a pañcavarṇaḥ sa tapasā kṛtas taiḥ pañcabhir janaiḥ

03,210.005c pāñcajanyaḥ śruto vede pañcavaṃśakaras tu saḥ

03,210.006a daśa varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahātapāḥ

03,210.006c janayat pāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan

03,210.007a bṛhad rathaṃtaraṃ mūrdhno vaktrāc ca tarasāharau

03,210.007c śivaṃ nābhyāṃ balād indraṃ vāyvagnī prāṇato 'sṛjat

03,210.008a bāhubhyām anudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha

03,210.008c etān sṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇām asṛjat sutān

03,210.009a bṛhadūrjasya praṇidhiḥ kāśyapasya bṛhattaraḥ

03,210.009c bhānur aṅgiraso vīraḥ putro varcasya saubharaḥ

03,210.010a prāṇasya cānudāttaś ca vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ

03,210.010c devān yajñamuṣaś cānyān sṛjan pañcadaśottarān

03,210.011a abhīmam atibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalam

03,210.011c etān yajñamuṣaḥ pañca devān abhyasṛjat tapaḥ

03,210.012a sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanam

03,210.012c mitradharmāṇam ity etān devān abhyasṛjat tapaḥ

03,210.013a surapravīraṃ vīraṃ ca sukeśaṃ ca suvarcasam

03,210.013c surāṇām api hantāraṃ pañcaitān asṛjat tapaḥ

03,210.014a trividhaṃ saṃsthitā hy ete pañca pañca pṛthak pṛthak

03,210.014c muṣṇanty atra sthitā hy ete svargato yajñayājinaḥ

03,210.015a teṣām iṣṭaṃ haranty ete nighnanti ca mahad bhuvi

03,210.015c spardhayā havyavāhānāṃ nighnanty ete haranti ca

03,210.016a havir vedyāṃ tad ādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitam

03,210.016c tad ete nopasarpanti yatra cāgniḥ sthito bhavet

03,210.017a cito 'gnir udvahan yajñaṃ pakṣābhyāṃ tān prabādhate

03,210.017c mantraiḥ praśamitā hy ete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyam

03,210.018a bṛhadukthatapasyaiva putro bhūmim upāśritaḥ

03,210.018c agnihotre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhir ijyate

03,210.019a rathaṃtaraś ca tapasaḥ putro 'gniḥ paripaṭhyate

03,210.019c mitravindāya vai tasya havir adhvaryavo viduḥ

03,210.019d*1051_01 etaiḥ saha mahābhāga tapas tejasvibhir nṛpa

03,210.019e mumude paramaprītaḥ saha putrair mahāyaśāḥ

03,211.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,211.001a gurubhir niyamair yukto bharato nāma pāvakaḥ

03,211.001c agniḥ puṣṭimatir nāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati

03,211.001e bharaty eṣa prajāḥ sarvās tato bharata ucyate

03,211.001f*1052_01 satataṃ bharataśreṣṭha pāvako vai mahāprabhaḥ

03,211.002a agnir yas tu śivo nāma śaktipūjāparaś ca saḥ

03,211.002c duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛt satataṃ śivaḥ

03,211.003a tapasas tu phalaṃ dṛṣṭvā saṃpravṛddhaṃ tapo mahat

03,211.003c uddhartukāmo matimān putro jajñe puraṃdaraḥ

03,211.004a ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so 'gnir bhūteṣu lakṣyate

03,211.004c agniś cāpi manur nāma prājāpatyam akārayat

03,211.005a śaṃbhum agnim atha prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ

03,211.005c āvasathyaṃ dvijāḥ prāhur dīptam agniṃ mahāprabham

03,211.006a ūrjaskarān havyavāhān suvarṇasadṛśaprabhān

03,211.006c agnis tapo hy ajanayat pañca yajñasutān iha

03,211.007a praśānte 'gnir mahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ

03,211.007c asurāñ janayan ghorān martyāṃś caiva pṛthagvidhān

03,211.008a tapasaś ca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpy aṅgirāsṛjat

03,211.008c bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhur brāhmaṇā vedapāragāḥ

03,211.009a bhānor bhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajā

03,211.009c asṛjetāṃ tu ṣaṭ putrāñ śṛṇu tāsāṃ prajāvidhim

03,211.009c*1053_01 **** **** tadā sā kanyayā saha

03,211.009c*1053_02 bhānor aṅgirasasyātha

03,211.010a durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ saṃprayacchati

03,211.010c tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam

03,211.011a yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati dāruṇaḥ

03,211.011c agniḥ sa manyumān nāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ

03,211.012a darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate

03,211.012c viṣṇur nāmeha yo 'gnis tu dhṛtimān nāma so 'ṅgirāḥ

03,211.013a indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam

03,211.013c agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayas tu saḥ

03,211.014a cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ

03,211.014c caturbhiḥ sahitaḥ putrair bhānor evānvayas tu saḥ

03,211.015a niśāṃ tv ajanayat kanyām agnīṣomāv ubhau tathā

03,211.015c manor evābhavad bhāryā suṣuve pañca pāvakān

03,211.016a pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ

03,211.016c parjanyasahitaḥ śrīmān agnir vaiśvānaras tu saḥ

03,211.017a asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate

03,211.017c so 'gnir viśvapatir nāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ

03,211.017e tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ

03,211.018a kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā

03,211.018c karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ

03,211.019a prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām

03,211.019c tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ

03,211.020a śuklakṛṣṇagatir devo yo bibharti hutāśanam

03,211.020c akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritas tu saḥ

03,211.021a kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhur yatayaḥ sadā

03,211.021c agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ

03,211.022a agnir yacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā

03,211.022c karmasv iha vicitreṣu so 'graṇīr vahnir ucyate

03,211.023a imān anyān samasṛjat pāvakān prathitān bhuvi

03,211.023c agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān

03,211.024a saṃspṛśeyur yadānyonyaṃ kathaṃ cid vāyunāgnayaḥ

03,211.024c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai śucaye 'gnaye

03,211.025a dakṣiṇāgnir yadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila

03,211.025c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai vītaye 'gnaye

03,211.026a yady agnayo hi spṛśyeyur niveśasthā davāgninā

03,211.026c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā tu śucaye 'gnaye

03,211.027a agniṃ rajasvalā cet strī saṃspṛśed agnihotrikam

03,211.027c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā dasyumate 'gnaye

03,211.028a mṛtaḥ śrūyeta yo jīvan pareyuḥ paśavo yathā

03,211.028c iṣṭir aṣṭākapālena kartavyābhimate 'gnaye

03,211.029a ārto na juhuyād agniṃ trirātraṃ yas tu brāhmaṇaḥ

03,211.029c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā syād uttarāgnaye

03,211.030a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca yasya tiṣṭhet pratiṣṭhitam

03,211.030c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā pathikṛte 'gnaye

03,211.031a sūtikāgnir yadā cāgniṃ saṃspṛśed agnihotrikam

03,211.031c iṣṭir aṣṭākapālena kāryā cāgnimate 'gnaye

03,212.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,212.001a āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā

03,212.001c bhūpatir bhuvabhartā ca janayat pāvakaṃ param

03,212.002a bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim

03,212.002c ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu

03,212.003a mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ

03,212.003c bhagavān sa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ

03,212.004a agnir gṛhapatir nāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate

03,212.004c hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ

03,212.005a apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ

03,212.005c bhūpatir bhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate

03,212.006a dahan mṛtāni bhūtāni tasyāgnir bharato 'bhavat

03,212.006c agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu

03,212.006d*1054_01 sa vanhiḥ prathamo nityaṃ devair anviṣyate prabhuḥ

03,212.007a āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt

03,212.007c devās taṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam

03,212.008a dṛṣṭvā tv agnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt

03,212.008c devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ

03,212.008e atharvan gaccha madhvakṣaṃ priyam etat kuruṣva me

03,212.009a preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat

03,212.009c matsyās tasya samācakhyuḥ kruddhas tān agnir abravīt

03,212.010a bhakṣyā vai vividhair bhāvair bhaviṣyatha śarīriṇām

03,212.010c atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīd vacaḥ

03,212.011a anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyād dhi tena saḥ

03,212.011c naicchad voḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat

03,212.012a sa tac charīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā

03,212.012c bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjad dhātūn pṛthak pṛthag atīva hi

03,212.013a āsyāt sugandhi tejaś ca asthibhyo devadāru ca

03,212.013c śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittān marakataṃ tathā

03,212.014a yakṛt kṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ

03,212.014c nakhās tasyābhrapaṭalaṃ śirājālāni vidrumam

03,212.014e śarīrād vividhāś cānye dhātavo 'syābhavan nṛpa

03,212.015a evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ

03,212.015c bhṛgvaṅgirādibhir bhūyas tapasotthāpitas tadā

03,212.016a bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī

03,212.016c dṛṣṭvā ṛṣīn bhayāc cāpi praviveśa mahārṇavam

03,212.017a tasmin naṣṭe jagad bhītam atharvāṇam athāśritam

03,212.017c arcayām āsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ

03,212.018a atharvā tv asṛjal lokān ātmanālokya pāvakam

03,212.018c miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam

03,212.019a evam agnir bhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā

03,212.019c āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā

03,212.020a evaṃ tv ajanayad dhiṣṇyān vedoktān vibudhān bahūn

03,212.020c vicaran vividhān deśān bhramamāṇas tu tatra vai

03,212.021a sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī

03,212.021c gaṅgā ca śatakumbhā ca śarayūr gaṇḍasāhvayā

03,212.022a carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithis tathā

03,212.022c tāmrāvatī vetravatī nadyas tisro 'tha kauśikī

03,212.023a tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā

03,212.023c veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata

03,212.024a bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā

03,212.024c kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca

03,212.024e etā nadyas tu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ

03,212.025a adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ

03,212.025c yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somās tāvanta eva ca

03,212.026a atreś cāpy anvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ

03,212.026c atriḥ putrān sraṣṭukāmas tān evātmany adhārayat

03,212.026e tasya tad brahmaṇaḥ kāyān nirharanti hutāśanāḥ

03,212.027a evam ete mahātmānaḥ kīrtitās te 'gnayo mayā

03,212.027c aprameyā yathotpannāḥ śrīmantas timirāpahāḥ

03,212.028a adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam

03,212.028c tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hy eṣa hutāśanaḥ

03,212.029a eka evaiṣa bhagavān vijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ

03,212.029c bahudhā niḥsṛtaḥ kāyāj jyotiṣṭomaḥ kratur yathā

03,212.030a ity eṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā

03,212.030c pāvito vividhair mantrair havyaṃ vahati dehinām

03,213.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,213.001a agnīnāṃ vividho vaṃśaḥ kīrtitas te mayānagha

03,213.001c śṛṇu janma tu kauravya kārttikeyasya dhīmataḥ

03,213.001d*1055_00 vaiśaṃpāyanaḥ

03,213.001d*1055_01 śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām

03,213.001d*1055_02 yudhiṣṭhiraḥ

03,213.001d*1055_02 punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam

03,213.001d*1055_03 kumāras tu yathā jāto yathā cāgneḥ suto 'bhavat

03,213.001d*1055_04 yathā rudrāc ca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca

03,213.001d*1055_05 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kautūhalam atīva me

03,213.002a adbhutasyādbhutaṃ putraṃ pravakṣyāmy amitaujasam

03,213.002c jātaṃ saptarṣibhāryābhir brahmaṇyaṃ kīrtivardhanam

03,213.003a devāsurāḥ purā yattā vinighnantaḥ parasparam

03,213.003c tatrājayan sadā devān dānavā ghorarūpiṇaḥ

03,213.004a vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bahuśas taiḥ puraṃdaraḥ

03,213.004c svasainyanāyakārthāya cintām āpa bhṛśaṃ tadā

03,213.005a devasenāṃ dānavair yo bhagnāṃ dṛṣṭvā mahābalaḥ

03,213.005c pālayed vīryam āśritya sa jñeyaḥ puruṣo mayā

03,213.006a sa śailaṃ mānasaṃ gatvā dhyāyann artham imaṃ bhṛśam

03,213.006c śuśrāvārtasvaraṃ ghoram atha muktaṃ striyā tadā

03,213.007a abhidhāvatu mā kaś cit puruṣas trātu caiva ha

03,213.007c patiṃ ca me pradiśatu svayaṃ vā patir astu me

03,213.008a puraṃdaras tu tām āha mā bhair nāsti bhayaṃ tava

03,213.008c evam uktvā tato 'paśyat keśinaṃ sthitam agrataḥ

03,213.009a kirīṭinaṃ gadāpāṇiṃ dhātumantam ivācalam

03,213.009c haste gṛhītvā tāṃ kanyām athainaṃ vāsavo 'bravīt

03,213.009d*1056_01 keśinn anicchatīṃ kanyāṃ vijane varayasva mām

03,213.009d*1056_02 mayi śāstari duṣṭānāṃ vajrahaste madodite

03,213.010a anāryakarman kasmāt tvam imāṃ kanyāṃ jihīrṣasi

03,213.010c vajriṇaṃ māṃ vijānīhi viramāsyāḥ prabādhanāt

03,213.011 keśy uvāca

03,213.011a visṛjasva tvam evaināṃ śakraiṣā prārthitā mayā

03,213.011c kṣamaṃ te jīvato gantuṃ svapuraṃ pākaśāsana

03,213.012 mārkaṇḍeya uvāca

03,213.012a evam uktvā gadāṃ keśī cikṣependravadhāya vai

03,213.012c tām āpatantīṃ ciccheda madhye vajreṇa vāsavaḥ

03,213.013a athāsya śailaśikharaṃ keśī kruddho vyavāsṛjat

03,213.013b*1057_01 mahāmeghapratīkāśaṃ calat pāvakasaṃkulam

03,213.013c tad āpatantaṃ saṃprekṣya śailaśṛṅgaṃ śatakratuḥ

03,213.013e bibheda rājan vajreṇa bhuvi tan nipapāta ha

03,213.014a patatā tu tadā keśī tena śṛṅgeṇa tāḍitaḥ

03,213.014c hitvā kanyāṃ mahābhāgāṃ prādravad bhṛśapīḍitaḥ

03,213.015a apayāte 'sure tasmiṃs tāṃ kanyāṃ vāsavo 'bravīt

03,213.015c kāsi kasyāsi kiṃ ceha kuruṣe tvaṃ śubhānane

03,213.016 kanyovāca

03,213.016a ahaṃ prajāpateḥ kanyā devaseneti viśrutā

03,213.016c bhaginī daityasenā me sā pūrvaṃ keśinā hṛtā

03,213.017a sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam

03,213.017c āgacchāveha ratyartham anujñāpya prajāpatim

03,213.018a nityaṃ cāvāṃ prārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ

03,213.018c icchaty enaṃ daityasenā na tv ahaṃ pākaśāsana

03,213.019a sā hṛtā tena bhagavan muktāhaṃ tvadbalena tu

03,213.019c tvayā devendra nirdiṣṭaṃ patim icchāmi durjayam

03,213.020 indra uvāca

03,213.020a mama mātṛṣvaseyā tvaṃ mātā dākṣāyaṇī mama

03,213.020c ākhyātaṃ tv aham icchāmi svayam ātmabalaṃ tvayā

03,213.021 kanyovāca

03,213.021a abalāhaṃ mahābāho patis tu balavān mama

03,213.021c varadānāt pitur bhāvī surāsuranamaskṛtaḥ

03,213.022 indra uvāca

03,213.022a kīdṛśaṃ vai balaṃ devi patyus tava bhaviṣyati

03,213.022c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tava vākyam anindite

03,213.023 kanyovāca

03,213.023a devadānavayakṣāṇāṃ kiṃnaroragarakṣasām

03,213.023c jetā sa dṛṣṭo duṣṭānāṃ mahāvīryo mahābalaḥ

03,213.024a yas tu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati

03,213.024c sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ

03,213.025 mārkaṇḍeya uvāca

03,213.025a indras tasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito 'cintayad bhṛśam

03,213.025c asyā devyāḥ patir nāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate

03,213.026a athāpaśyat sa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ

03,213.026c somaṃ caiva mahābhāgaṃ viśamānaṃ divākaram

03,213.027a amāvāsyāṃ saṃpravṛttaṃ muhūrtaṃ raudram eva ca

03,213.027c devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so 'paśyad udaye girau

03,213.028a lohitaiś ca ghanair yuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ

03,213.028c apaśyal lohitodaṃ ca bhagavān varuṇālayam

03,213.029a bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ

03,213.029c havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram

03,213.030a parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryam upasthitam

03,213.030c tathā dharmagataṃ raudraṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam

03,213.031a samālokyaikatām eva śaśino bhāskarasya ca

03,213.031c samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro vyacintayat

03,213.031d*1057_01 sūryācandramasor ghoraṃ dṛśyate pariveṣaṇam

03,213.031d*1057_02 etasminn eva rātryante mahad yuddhaṃ tu śaṃsati

03,213.031d*1057_03 sarit sindhur apīyaṃ tu pratyasṛgvāhinī bhṛśam

03,213.031d*1057_04 śṛgāliny agnivaktrā ca pratyādityaṃ virāviṇī

03,213.032a eṣa raudraś ca saṃghāto mahān yuktaś ca tejasā

03,213.032c somasya vahnisūryābhyām adbhuto 'yaṃ samāgamaḥ

03,213.032e janayed yaṃ sutaṃ somaḥ so 'syā devyāḥ patir bhavet

03,213.033a agniś caitair guṇair yuktaḥ sarvair agniś ca devatā

03,213.033c eṣa cej janayed garbhaṃ so 'syā devyāḥ patir bhavet

03,213.034a evaṃ saṃcintya bhagavān brahmalokaṃ tadā gataḥ

03,213.034c gṛhītvā devasenāṃ tām avandat sa pitāmaham

03,213.034e uvāca cāsyā devyās tvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśa

03,213.035 brahmovāca

03,213.035a yathaitac cintitaṃ kāryaṃ tvayā dānavasūdana

03,213.035c tathā sa bhavitā garbho balavān uruvikramaḥ

03,213.036a sa bhaviṣyati senānīs tvayā saha śatakrato

03,213.036c asyā devyāḥ patiś caiva sa bhaviṣyati vīryavān

03,213.037 mārkaṇḍeya uvāca

03,213.037a etac chrutvā namas tasmai kṛtvāsau saha kanyayā

03,213.037c tatrābhyagacchad devendro yatra devarṣayo 'bhavan

03,213.037e vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāvratāḥ

03,213.038a bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathādhvare

03,213.038c pipāsavo yayur devāḥ śatakratupurogamāḥ

03,213.039a iṣṭiṃ kṛtvā yathānyāyaṃ susamiddhe hutāśane

03,213.039c juhuvus te mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām

03,213.040a samāhūto hutavahaḥ so 'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt

03,213.040c viniḥsṛtyāyayau vahnir vāgyato vidhivat prabhuḥ

03,213.040e āgamyāhavanīyaṃ vai tair dvijair mantrato hutam

03,213.041a sa tatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhya hutāśanaḥ

03,213.041c ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām

03,213.042a niṣkrāmaṃś cāpy apaśyat sa patnīs teṣāṃ mahātmanām

03,213.042c sveṣv āśrameṣūpaviṣṭāḥ snāyantīś ca yathāsukham

03,213.043a rukmavedinibhās tās tu candralekhā ivāmalāḥ

03,213.043c hutāśanārcipratimāḥ sarvās tārā ivādbhutāḥ

03,213.044a sa tadgatena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ

03,213.044c patnīr dṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau

03,213.045a sa bhūyaś cintayām āsa na nyāyyaṃ kṣubhito 'smi yat

03,213.045c sādhvīḥ patnīr dvijendrāṇām akāmāḥ kāmayāmy aham

03,213.046a naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vāpy animittataḥ

03,213.046c gārhapatyaṃ samāviśya tasmāt paśyāmy abhīkṣṇaśaḥ

03,213.047a saṃspṛśann iva sarvās tāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ

03,213.047c paśyamānaś ca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ

03,213.048a niruṣya tatra suciram evaṃ vahnir vaśaṃ gataḥ

03,213.048c manas tāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ

03,213.049a kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge suniścitaḥ

03,213.049c alābhe brāhmaṇastrīṇām agnir vanam upāgataḥ

03,213.050a svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamaṃ kāmayat tadā

03,213.050c sā tasya chidram anvaicchac cirāt prabhṛti bhāminī

03,213.050e apramattasya devasya na cāpaśyad aninditā

03,213.051a sā taṃ jñātvā yathāvat tu vahniṃ vanam upāgatam

03,213.051c tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayām āsa bhāminī

03,213.052a ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam

03,213.052c kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam

03,213.052e evaṃ kṛte prītir asya kāmāvāptiś ca me bhavet

03,214.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,214.001a śivā bhāryā tv aṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā

03,214.001c tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvā devī janādhipa

03,214.001e jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā

03,214.002a mām agne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitum arhasi

03,214.002c kariṣyasi na ced evaṃ mṛtāṃ mām upadhāraya

03,214.002d*1059_01 tavāpy adharmaḥ sumahān bhavitā vai hutāśana

03,214.003a aham aṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana

03,214.003c sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam

03,214.004 agnir uvāca

03,214.004a kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtam itarāḥ katham

03,214.004c yās tvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ

03,214.005 śivovāca

03,214.005a asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmas tu vayaṃ tava

03,214.005c tvaccittam iṅgitair jñātvā preṣitāsmi tavāntikam

03,214.006a maithunāyeha saṃprāptā kāmaṃ prāptaṃ drutaṃ cara

03,214.006b*1060_01 upayantuṃ mahāvīrya pūrvam eva tvam arhasi

03,214.006c mātaro māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana

03,214.007 mārkaṇḍeya uvāca

03,214.007a tato 'gnir upayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ

03,214.007c prītyā devī ca saṃyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā

03,214.008a acintayan mamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane

03,214.008c te brāhmaṇīnām anṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake

03,214.009a tasmād etad rakṣyamāṇā garuḍī saṃbhavāmy aham

03,214.009c vanān nirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati

03,214.010a suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt

03,214.010c apaśyat parvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam

03,214.011a dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣair guptaṃ bhogibhir adbhutaiḥ

03,214.011c rakṣobhiś ca piśācaiś ca raudrair bhūtagaṇais tathā

03,214.011e rākṣasībhiś ca saṃpūrṇam anekaiś ca mṛgadvijaiḥ

03,214.011f*1061_01 nadīprasravaṇopetaṃ nānātarulatācitam

03,214.012a sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam

03,214.012c prākṣipat kāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā satī

03,214.013a śiṣṭānām api sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām

03,214.013c patnīsarūpatāṃ kṛtvā kāmayām āsa pāvakam

03,214.014a divyarūpam arundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā

03,214.014c tasyās tapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca

03,214.015a ṣaṭkṛtvas tat tu nikṣiptam agne retaḥ kurūttama

03,214.015c tasmin kuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā

03,214.016a tat skannaṃ tejasā tatra saṃbhṛtaṃ janayat sutam

03,214.016c ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannam anayat skandatāṃ tataḥ

03,214.017a ṣaṭśirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhujakramaḥ

03,214.017c ekagrīvas tv ekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata

03,214.018a dvitīyāyām abhivyaktas tṛtīyāyāṃ śiśur babhau

03,214.018c aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaś caturthyām abhavad guhaḥ

03,214.019a lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā

03,214.019c lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ

03,214.020a gṛhītaṃ tu dhanus tena vipulaṃ lomaharṣaṇam

03,214.020c nyastaṃ yat tripuraghnena surārivinikṛntanam

03,214.021a tad gṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃs tadā

03,214.021c saṃmohayann ivemān sa trīṃl lokān sacarācarān

03,214.022a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughanisvanam

03,214.022c utpetatur mahānāgau citraś cairāvataś ca ha

03,214.023a tāv āpatantau saṃprekṣya sa bālārkasamadyutiḥ

03,214.023c dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā

03,214.023e apareṇāgnidāyādas tāmracūḍaṃ bhujena saḥ

03,214.024a mahākāyam upaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam

03,214.024c gṛhītvā vyanadad bhīmaṃ cikrīḍa ca mahābalaḥ

03,214.025a dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavān gṛhītvā śaṅkham uttamam

03,214.025c prādhmāpayata bhūtānāṃ trāsanaṃ balinām api

03,214.026a dvābhyāṃ bhujābhyām ākāśaṃ bahuśo nijaghāna saḥ

03,214.026c krīḍan bhāti mahāsenas trīṃl lokān vadanaiḥ piban

03,214.026e parvatāgre 'prameyātmā raśmimān udaye yathā

03,214.027a sa tasya parvatasyāgre niṣaṇṇo 'dbhutavikramaḥ

03,214.027c vyalokayad ameyātmā mukhair nānāvidhair diśaḥ

03,214.027e sa paśyan vividhān bhāvāṃś cakāra ninadaṃ punaḥ

03,214.028a tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatan bahudhā janāḥ

03,214.028c bhītāś codvignamanasas tam eva śaraṇaṃ yayuḥ

03,214.029a ye tu taṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇās tadā janāḥ

03,214.029c tān apy āhuḥ pāriṣadān brāhmaṇāḥ sumahābalān

03,214.030a sa tūtthāya mahābāhur upasāntvya ca tāñ janān

03,214.030c dhanur vikṛṣya vyasṛjad bāṇāñ śvete mahāgirau

03,214.031a bibheda sa śaraiḥ śailaṃ krauñcaṃ himavataḥ sutam

03,214.031c tena haṃsāś ca gṛdhrāś ca meruṃ gacchanti parvatam

03,214.032a sa viśīrṇo 'patac chailo bhṛśam ārtasvarān ruvan

03,214.032c tasmin nipatite tv anye neduḥ śailā bhṛśaṃ bhayāt

03,214.032d*1062_01 ghoram ārtasvaraṃ sarve dṛṣṭvā krauñcaṃ vidāritam

03,214.033a sa taṃ nādaṃ bhṛśārtānāṃ śrutvāpi balināṃ varaḥ

03,214.033c na prāvyathad ameyātmā śaktim udyamya cānadat

03,214.034a sā tadā vipulā śaktiḥ kṣiptā tena mahātmanā

03,214.034c bibheda śikharaṃ ghoraṃ śvetasya tarasā gireḥ

03,214.035a sa tenābhihato dīno giriḥ śveto 'calaiḥ saha

03,214.035c utpapāta mahīṃ tyaktvā bhītas tasmān mahātmanaḥ

03,214.036a tataḥ pravyathitā bhūmir vyaśīryata samantataḥ

03,214.036c ārtā skandaṃ samāsādya punar balavatī babhau

03,214.037a parvatāś ca namaskṛtya tam eva pṛthivīṃ gatāḥ

03,214.037c athāyam abhajal lokaḥ skandaṃ śuklasya pañcamīm

03,215.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,215.001*1063_01 tasmiñ jāte mahāsattve mahāsene mahābale

03,215.001*1063_02 samuttasthur mahotpātā ghorarūpāḥ pṛthagvidhāḥ

03,215.001*1063_03 strīpuṃsor viparītaṃ ca tathā dvaṃdvāni yāni ca

03,215.001*1063_04 grahā dīptā diśaḥ khaṃ ca rarāsa ca mahī bhṛśam

03,215.001*1064_01 ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm

03,215.001*1064_02 tato yuddhaṃ mahad ghoraṃ ṣaṣṭhyāṃ vṛttaṃ janādhipa

03,215.001a ṛṣayas tu mahāghorān dṛṣṭvotpātān pṛthagvidhān

03,215.001c akurvañ śāntim udvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ

03,215.002a nivasanti vane ye tu tasmiṃś caitrarathe janāḥ

03,215.002c te 'bruvann eṣa no 'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān

03,215.002e saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇām iti sma ha

03,215.003a apare garuḍīm āhus tvayānartho 'yam āhṛtaḥ

03,215.003c yair dṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī

03,215.003e na tu tat svāhayā karma kṛtaṃ jānāti vai janaḥ

03,215.004a suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayas tv iti

03,215.004c upagamya śanaiḥ skandam āhāhaṃ jananī tava

03,215.005a atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam

03,215.005c tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīr vinā devīm arundhatīm

03,215.006a ṣaḍbhir eva tadā jātam āhus tad vanavāsinaḥ

03,215.006c saptarṣīn āha ca svāhā mama putro 'yam ity uta

03,215.006e ahaṃ jāne naitad evam iti rājan punaḥ punaḥ

03,215.007a viśvāmitras tu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ

03,215.007c pāvakaṃ kāmasaṃtaptam adṛṣṭaḥ pṛṣṭhato 'nvagāt

03,215.007e tat tena nikhilaṃ sarvam avabuddhaṃ yathātatham

03,215.008a viśvāmitras tu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ

03,215.008c stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenasya cāpi saḥ

03,215.009a maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa

03,215.009c jātakarmādikās tasya kriyāś cakre mahāmuniḥ

03,215.010a ṣaḍvaktrasya tu māhātmyaṃ kukkuṭasya ca sādhanam

03,215.010c śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadām api

03,215.011a viśvāmitraś cakāraitat karma lokahitāya vai

03,215.011c tasmād ṛṣiḥ kumārasya viśvāmitro 'bhavat priyaḥ

03,215.012a anvajānāc ca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ

03,215.012c abravīc ca munīn sarvān nāparādhyanti vai striyaḥ

03,215.012e śrutvā tu tattvatas tasmāt te patnīḥ sarvato 'tyajan

03,215.013a skandaṃ śrutvā tato devā vāsavaṃ sahitābruvan

03,215.013c aviṣahyabalaṃ skandaṃ jahi śakrāśu māciram

03,215.014a yadi vā na nihaṃsy enam adyendro 'yaṃ bhaviṣyati

03,215.014c trailokyaṃ saṃnigṛhyāsmāṃs tvāṃ ca śakra mahābalaḥ

03,215.015a sa tān uvāca vyathito bālo 'yaṃ sumahābalaḥ

03,215.015b*1065_01 na bālam utsahe hantum iti śakraḥ prabhāṣate

03,215.015b*1065_02 te 'bruvan nāsti te vīryaṃ yata evaṃ prabhāṣase

03,215.015c sraṣṭāram api lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet

03,215.016a sarvās tv adyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ

03,215.016c kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathety uktvā ca tā yayuḥ

03,215.017a tam apratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanās tu tāḥ

03,215.017c aśakyo 'yaṃ vicintyaivaṃ tam eva śaraṇaṃ yayuḥ

03,215.018a ūcuś cāpi tvam asmākaṃ putro 'smābhir dhṛtaṃ jagat

03,215.018c abhinandasva naḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklavāḥ

03,215.018d*1066_01 tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā pātukāmaḥ stanān prabhuḥ

03,215.019a tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥ kāmāṃś cāsāṃ pradāya saḥ

03,215.019c apaśyad agnim āyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī

03,215.020a sa tu saṃpūjitas tena saha mātṛgaṇena ha

03,215.020c parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ sthiram

03,215.021a sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā

03,215.021c dhātrī sā putravat skandaṃ śūlahastābhyarakṣata

03,215.022a lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā

03,215.022c pariṣvajya mahāsenaṃ putravat paryarakṣata

03,215.023a agnir bhūtvā naigameyaś chāgavaktro bahuprajaḥ

03,215.023c ramayām āsa śailasthaṃ bālaṃ krīḍanakair iva

03,216.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,216.001a grahāḥ sopagrahāś caiva ṛṣayo mātaras tathā

03,216.001c hutāśanamukhāś cāpi dīptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ

03,216.002a ete cānye ca bahavo ghorās tridivavāsinaḥ

03,216.002c parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha

03,216.003a saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ

03,216.003c āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha

03,216.003d*1067_01 ādāya vajraṃ balavān sarvair devagaṇair vṛtaḥ

03,216.003e vijighāṃsur mahāsenam indras tūrṇataraṃ yayau

03,216.004a ugraṃ tac ca mahāvegaṃ devānīkaṃ mahāprabham

03,216.004c vicitradhvajasaṃnāhaṃ nānāvāhanakārmukam

03,216.004e pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭam alaṃkṛtam

03,216.005a vijighāṃsuṃ tadāyāntaṃ kumāraḥ śakram abhyayāt

03,216.005c vinadan pathi śakras tu drutaṃ yāti mahābalaḥ

03,216.005e saṃharṣayan devasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam

03,216.006a saṃpūjyamānas tridaśais tathaiva paramarṣibhiḥ

03,216.006c samīpam upasaṃprāptaḥ kārttikeyasya vāsavaḥ

03,216.006d*1068_01 atha dṛṣṭvā sthitaṃ skandaṃ śvetasyāgre mahāgireḥ

03,216.007a siṃhanādaṃ tataś cakre deveśaḥ sahitaḥ suraiḥ

03,216.007c guho 'pi śabdaṃ taṃ śrutvā vyanadat sāgaro yathā

03,216.008a tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham

03,216.008c babhrāma tatra tatraiva devasainyam acetanam

03,216.009a jighāṃsūn upasaṃprāptān devān dṛṣṭvā sa pāvakiḥ

03,216.009c visasarja mukhāt kruddhaḥ pravṛddhāḥ pāvakārciṣaḥ

03,216.009e tā devasainyāny adahan veṣṭamānāni bhūtale

03,216.010a te pradīptaśirodehāḥ pradīptāyudhavāhanāḥ

03,216.010c pracyutāḥ sahasā bhānti citrās tārāgaṇā iva

03,216.011a dahyamānāḥ prapannās te śaraṇaṃ pāvakātmajam

03,216.011c devā vajradharaṃ tyaktvā tataḥ śāntim upāgatāḥ

03,216.012a tyakto devais tataḥ skande vajraṃ śakro 'bhyavāsṛjat

03,216.012c tad visṛṣṭaṃ jaghānāśu pārśvaṃ skandasya dakṣiṇam

03,216.012e bibheda ca mahārāja pārśvaṃ tasya mahātmanaḥ

03,216.013a vajraprahārāt skandasya saṃjātaḥ puruṣo 'paraḥ

03,216.013c yuvā kāñcanasaṃnāhaḥ śaktidhṛg divyakuṇḍalaḥ

03,216.013e yad vajraviśanāj jāto viśākhas tena so 'bhavat

03,216.014a taṃ jātam aparaṃ dṛṣṭvā kālānalasamadyutim

03,216.014c bhayād indras tataḥ skandaṃ prāñjaliḥ śaraṇaṃ gataḥ

03,216.015a tasyābhayaṃ dadau skandaḥ sahasainyasya sattama

03,216.015c tataḥ prahṛṣṭās tridaśā vāditrāṇy abhyavādayan

03,217.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,217.001a skandasya pārṣadān ghorāñ śṛṇuṣvādbhutadarśanān

03,217.001c vajraprahārāt skandasya jajñus tatra kumārakāḥ

03,217.001e ye haranti śiśūñ jātān garbhasthāṃś caiva dāruṇāḥ

03,217.002a vajraprahārāt kanyāś ca jajñire 'sya mahābalāḥ

03,217.002c kumārāś ca viśākhaṃ taṃ pitṛtve samakalpayan

03,217.003a sa bhūtvā bhagavān saṃkhye rakṣaṃś chāgamukhas tadā

03,217.003c vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvair ātmanīnaiś ca putrakaiḥ

03,217.004a mātṝṇāṃ prekṣatīnāṃ ca bhadraśākhaś ca kauśalaḥ

03,217.004c tataḥ kumārapitaraṃ skandam āhur janā bhuvi

03,217.005a rudram agnim umāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalām

03,217.005c yajanti putrakāmāś ca putriṇaś ca sadā janāḥ

03,217.006a yās tās tv ajanayat kanyās tapo nāma hutāśanaḥ

03,217.006c kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣata

03,217.007 mātara ūcuḥ

03,217.007a bhavema sarvalokasya vayaṃ mātara uttamāḥ

03,217.007c prasādāt tava pūjyāś ca priyam etat kuruṣva naḥ

03,217.008 mārkaṇḍeya uvāca

03,217.008a so 'bravīd bāḍham ity evaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthagvidhāḥ

03,217.008c aśivāś ca śivāś caiva punaḥ punar udāradhīḥ

03,217.009a tataḥ saṃkalpya putratve skaṃdaṃ mātṛgaṇo 'gamat

03,217.009c kākī ca halimā caiva rudrātha bṛhalī tathā

03,217.009e āryā palālā vai mitrā saptaitāḥ śiśumātaraḥ

03,217.010a etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśur nāmātidāruṇaḥ

03,217.010c skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ

03,217.011a eṣa vīrāṣṭakaḥ proktaḥ skandamātṛgaṇodbhavaḥ

03,217.011c chāgavaktreṇa sahito navakaḥ parikīrtyate

03,217.012a ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vaktraṃ skandasyaiveti viddhi tat

03,217.012c ṣaṭśiro 'bhyantaraṃ rājan nityaṃ mātṛgaṇārcitam

03,217.013a ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇām iha śabdyate

03,217.013c śaktiṃ yenāsṛjad divyāṃ bhadraśākha iti sma ha

03,217.014a ity etad vividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm

03,217.014c tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa

03,218.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,218.001a upaviṣṭaṃ tataḥ skandaṃ hiraṇyakavacasrajam

03,218.001c hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāprabham

03,218.002a lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam

03,218.002c sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam

03,218.003a tatas taṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam

03,218.003c abhajat padmarūpā śrīḥ svayam eva śarīriṇī

03,218.004a śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāravaras tadā

03,218.004c niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī

03,218.005a apūjayan mahātmāno brāhmaṇās taṃ mahābalam

03,218.005c idam āhus tadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ

03,218.006a hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava

03,218.006c tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ

03,218.007a abhayaṃ ca punar dattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama

03,218.007c tasmād indro bhavān astu trailokyasyābhayaṃkaraḥ

03,218.008 skanda uvāca

03,218.008a kim indraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ

03,218.008c kathaṃ devagaṇāṃś caiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ

03,218.009 ṛṣaya ūcuḥ

03,218.009a indro diśati bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham

03,218.009c tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvān dāyān sureśvaraḥ

03,218.010a durvṛttānāṃ saṃharati vṛttasthānāṃ prayacchati

03,218.010c anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ

03,218.011a asūrye ca bhavet sūryas tathācandre ca candramāḥ

03,218.011c bhavaty agniś ca vāyuś ca pṛthivy āpaś ca kāraṇaiḥ

03,218.012a etad indreṇa kartavyam indre hi vipulaṃ balam

03,218.012c tvaṃ ca vīra balaśreṣṭhas tasmād indro bhavasva naḥ

03,218.013 śakra uvāca

03,218.013a bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ

03,218.013c abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo 'si sattama

03,218.014 skanda uvāca

03,218.014a śādhi tvam eva trailokyam avyagro vijaye rataḥ

03,218.014c ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvam īpsitam

03,218.015 śakra uvāca

03,218.015a balaṃ tavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānām arīñ jahi

03,218.015c avajñāsyanti māṃ lokā vīryeṇa tava vismitāḥ

03,218.016a indratve 'pi sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam

03,218.016b*1069_01 tvattejasāvamaṃsyanti lokā māṃ surasattama

03,218.016c āvayoś ca mitho bhede prayatiṣyanty atandritāḥ

03,218.017a bhedite ca tvayi vibho loko dvaidham upeṣyati

03,218.017c dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣv āvayos tathā

03,218.017e vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedān mahābala

03,218.018a tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi

03,218.018c tasmād indro bhavān adya bhavitā mā vicāraya

03,218.019 skanda uvāca

03,218.019a tvam eva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca

03,218.019c karomi kiṃ ca te śakra śāsanaṃ tad bravīhi me

03,218.020 śakra uvāca

03,218.020a yadi satyam idaṃ vākyaṃ niścayād bhāṣitaṃ tvayā

03,218.020c yadi vā śāsanaṃ skanda kartum icchasi me śṛṇu

03,218.021a abhiṣicyasva devānāṃ senāpatye mahābala

03,218.021c aham indro bhaviṣyāmi tava vākyān mahābala

03,218.022 skanda uvāca

03,218.022a dānavānāṃ vināśāya devānām arthasiddhaye

03,218.022c gobrāhmaṇasya trāṇārthaṃ senāpatye 'bhiṣiñca mām

03,218.023 mārkaṇḍeya uvāca

03,218.023a so 'bhiṣikto maghavatā sarvair devagaṇaiḥ saha

03,218.023c atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ

03,218.023d*1070_01 tasya tad vacanaṃ śrutvā skandasya balavṛtrahā

03,218.023d*1070_02 ṛṣibhis taṃ mahāsenaṃ hṛṣṭo devagaṇaiḥ saha

03,218.023d*1070_03 sauvarṇe ratnakhacite taruṇāruṇabhāsvare

03,218.023d*1070_04 divyāsane samāsthāpya vimalaiḥ puṇyavāribhiḥ

03,218.023d*1070_05 mahāsenaṃ tadā śakraḥ senāpatye 'bhiṣiktavān

03,218.024a tasya tat kāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata

03,218.024c yathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam

03,218.025a viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī

03,218.025c ābaddhā tripuraghnena svayam eva yaśasvinā

03,218.026a āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa

03,218.026c arcayām āsa suprīto bhagavān govṛṣadhvajaḥ

03,218.027a rudram agniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnus tatas tu saḥ

03,218.027b*1071_01 kīrtyate sumahātejāḥ kumāro 'dbhutadarśanaḥ

03,218.027c rudreṇa śukram utsṛṣṭaṃ tac chvetaḥ parvato 'bhavat

03,218.027d*1072_01 tac chuklaṃ bhakṣayām āsa vahnis tasmād guho 'bhavat

03,218.027e pāvakasyendriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage

03,218.028a pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ

03,218.028c rudrasūnuṃ tataḥ prāhur guhaṃ guṇavatāṃ varam

03,218.029a anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hy ayaṃ śiśuḥ

03,218.029c tatra jātas tataḥ skando rudrasūnus tato 'bhavat

03,218.030a rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā

03,218.030c jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnus tato 'bhavat

03,218.031a araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ

03,218.031c bhāti dīptavapuḥ śrīmān raktābhrābhyām ivāṃśumān

03,218.032a kukkuṭaś cāgninā dattas tasya ketur alaṃkṛtaḥ

03,218.032c rathe samucchrito bhāti kālāgnir iva lohitaḥ

03,218.032d*1073_01 yā ceṣṭā sarvabhūtānāṃ prabhā śāntir balaṃ tathā

03,218.032d*1073_02 agratas tasya sā śaktir devānāṃ jayavardhinī

03,218.033a viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tataḥ

03,218.033c yudhyamānasya devasya prādurbhavati tat sadā

03,218.034a śaktir varma balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyam akṣatiḥ

03,218.034c brahmaṇyatvam asaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam

03,218.035a nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam

03,218.035c skandena saha jātāni sarvāṇy eva janādhipa

03,218.036a evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ

03,218.036c babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ

03,218.037a iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiś ca devatūryaravair api

03,218.037c devagandharvagītaiś ca sarvair apsarasāṃ gaṇaiḥ

03,218.038a etaiś cānyaiś ca vividhair hṛṣṭatuṣṭair alaṃkṛtaiḥ

03,218.038b*1074_01 susaṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā

03,218.038c krīḍann iva tadā devair abhiṣiktaḥ sa pāvakiḥ

03,218.039a abhiṣiktaṃ mahāsenam apaśyanta divaukasaḥ

03,218.039c vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathehābhyuditaṃ tathā

03,218.040a athainam abhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ

03,218.040c asmākaṃ tvaṃ patir iti bruvāṇāḥ sarvatodiśam

03,218.041a tāḥ samāsādya bhagavān sarvabhūtagaṇair vṛtaḥ

03,218.041c arcitaś ca stutaś caiva sāntvayām āsa tā api

03,218.042a śatakratuś cābhiṣicya skandaṃ senāpatiṃ tadā

03,218.042c sasmāra tāṃ devasenāṃ yā sā tena vimokṣitā

03,218.043a ayaṃ tasyāḥ patir nūnaṃ vihito brahmaṇā svayam

03,218.043c iti cintyānayām āsa devasenāṃ svalaṃkṛtām

03,218.044a skandaṃ covāca balabhid iyaṃ kanyā surottama

03,218.044c ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayaṃbhuvā

03,218.045a tasmāt tvam asyā vidhivat pāṇiṃ mantrapuraskṛtam

03,218.045c gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasam

03,218.045d*1075_01 evam ukto bhagavatā mahāseno mahābalaḥ

03,218.045d*1075_02 dṛṣṭvā kamalapatrākṣīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm

03,218.045d*1075_03 atīva rūpasaṃpannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām

03,218.045d*1075_04 sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ devasenāṃ śucismitām

03,218.046a evam uktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi

03,218.046b*1076_01 jagrāha bharataśreṣṭha devasenāpatis tataḥ

03,218.046c bṛhaspatir mantravidhiṃ jajāpa ca juhāva ca

03,218.047a evaṃ skandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidur budhāḥ

03,218.047c ṣaṣṭhīṃ yāṃ brāhmaṇāḥ prāhur lakṣmīm āśāṃ sukhapradām

03,218.047e sinīvālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttim aparājitām

03,218.047f*1077_01 ity evamādibhir devī nāmabhiḥ parikīrtyate

03,218.048a yadā skandaḥ patir labdhaḥ śāśvato devasenayā

03,218.048c tadā tam āśrayal lakṣmīḥ svayaṃ devī śarīriṇī

03,218.049a śrījuṣṭaḥ pañcamīṃ skandas tasmāc chrīpañcamī smṛtā

03,218.049c ṣaṣṭhyāṃ kṛtārtho 'bhūd yasmāt tasmāt ṣaṣṭhī mahātithiḥ

03,219.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,219.001a śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatiṃ kṛtam

03,219.001c saptarṣipatnyaḥ ṣaḍ devyas tatsakāśam athāgaman

03,219.002a ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ

03,219.002c drutam āgamya cocus tā devasenāpatiṃ prabhum

03,219.003a vayaṃ putra parityaktā bhartṛbhir devasaṃmitaiḥ

03,219.003a*1078_01 **** **** dharmayuktā mahāvratāḥ

03,219.003a*1078_02 bhavadīyaikaśaraṇāḥ

03,219.003c akāraṇād ruṣā tāta puṇyasthānāt paricyutāḥ

03,219.004a asmābhiḥ kila jātas tvam iti kenāpy udāhṛtam

03,219.004c asatyam etat saṃśrutya tasmān nas trātum arhasi

03,219.005a akṣayaś ca bhavet svargas tvatprasādād dhi naḥ prabho

03,219.005c tvāṃ putraṃ cāpy abhīpsāmaḥ kṛtvaitad anṛṇo bhava

03,219.006 skanda uvāca

03,219.006a mātaro hi bhavatyo me suto vo 'ham aninditāḥ

03,219.006c yac cābhīpsatha tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati vas tathā

03,219.007 mārkaṇḍeya uvāca

03,219.007a evam ukte tataḥ śakraṃ kiṃ kāryam iti so 'bravīt

03,219.007c uktaḥ skandena brūhīti so 'bravīd vāsavas tataḥ

03,219.008a abhijit spardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā

03,219.008c icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapas taptuṃ vanaṃ gatā

03,219.009a tatra mūḍho 'smi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāc cyutam

03,219.009c kālaṃ tv imaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya

03,219.010a dhaniṣṭhādis tadā kālo brahmaṇā parinirmitaḥ

03,219.010c rohiṇyādyo 'bhavat pūrvam evaṃ saṃkhyā samābhavat

03,219.011a evam ukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ

03,219.011c nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tad vahnidaivatam

03,219.012a vinatā cābravīt skandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ

03,219.012c icchāmi nityam evāhaṃ tvayā putra sahāsitum

03,219.013 skanda uvāca

03,219.013a evam astu namas te 'stu putrasnehāt praśādhi mām

03,219.013c snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā

03,219.014 mārkaṇḍeya uvāca

03,219.014a atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanam abravīt

03,219.014c vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ

03,219.014e icchāmo mātaras tubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ

03,219.014f*1079_01 sa tāsāṃ vacanaṃ śrutvā skando vacanam abravīt

03,219.015 skanda uvāca

03,219.015a mātaras tu bhavatyo me bhavatīnām ahaṃ sutaḥ

03,219.015c ucyatāṃ yan mayā kāryaṃ bhavatīnām athepsitam

03,219.016 mātara ūcuḥ

03,219.016a yās tu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ

03,219.016c asmākaṃ tad bhavet sthānaṃ tāsāṃ caiva na tad bhavet

03,219.017a bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha

03,219.017c prajāsmākaṃ hṛtās tābhis tvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ

03,219.018 skanda uvāca

03,219.018a dattāḥ prajā na tāḥ śakyā bhavatībhir niṣevitum

03,219.018c anyāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchatha

03,219.019 mātara ūcuḥ

03,219.019a icchāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ

03,219.019c tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsām atheśvarāḥ

03,219.020 skanda uvāca

03,219.020a prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhir udāhṛtam

03,219.020c parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajāḥ sādhu namaskṛtāḥ

03,219.021 mātara ūcuḥ

03,219.021a parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi

03,219.021c tvayā no rocate skanda sahavāsaś ciraṃ prabho

03,219.022 skanda uvāca

03,219.022a yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ

03,219.022c prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvad rūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ

03,219.023a ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudram ātmānam avyayam

03,219.023c paramaṃ tena sahitā sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ

03,219.024 mārkaṇḍeya uvāca

03,219.024a tataḥ śarīrāt skandasya puruṣaḥ kāñcanaprabhaḥ

03,219.024c bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ

03,219.025a apatat sa tadā bhūmau visaṃjño 'tha kṣudhānvitaḥ

03,219.025c skandena so 'bhyanujñāto raudrarūpo 'bhavad grahaḥ

03,219.025e skandāpasmāram ity āhur grahaṃ taṃ dvijasattamāḥ

03,219.026a vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ

03,219.026c pūtanāṃ rākṣasīṃ prāhus taṃ vidyāt pūtanāgraham

03,219.027a kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī

03,219.027c piśācī dāruṇākārā kathyate śītapūtanā

03,219.027e garbhān sā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā

03,219.028a aditiṃ revatīṃ prāhur grahas tasyās tu raivataḥ

03,219.028c so 'pi bālāñ śiśūn ghoro bādhate vai mahāgrahaḥ

03,219.029a daityānāṃ yā ditir mātā tām āhur mukhamaṇḍikām

03,219.029c atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā

03,219.030a kumārāś ca kumāryaś ca ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ

03,219.030c te 'pi garbhabhujaḥ sarve kauravya sumahāgrahāḥ

03,219.031a tāsām eva kumārīṇāṃ patayas te prakīrtitāḥ

03,219.031c ajñāyamānā gṛhṇanti bālakān raudrakarmiṇaḥ

03,219.032a gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhir nṛpa

03,219.032c śakunis tām athāruhya saha bhuṅkte śiśūn bhuvi

03,219.033a saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa

03,219.033c sāpi garbhān samādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi

03,219.034a pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā

03,219.034b*1080_01 varadā sā hi saumyā ca nityaṃ bhūtānukampinī

03,219.034c karañje tāṃ namasyanti tasmāt putrārthino narāḥ

03,219.035a ime tv aṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ

03,219.035c dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe

03,219.036a kadrūḥ sūkṣmavapur bhūtvā garbhiṇīṃ praviśed yadā

03,219.036c bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate

03,219.037a gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati

03,219.037c tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate

03,219.038a yā janitrī tv apsarasāṃ garbham āste pragṛhya sā

03,219.038c upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ

03,219.039a lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā

03,219.039c lohitāyanir ity evaṃ kadambe sā hi pūjyate

03,219.040a puruṣeṣu yathā rudras tathāryā pramadāsv api

03,219.040c āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārtham ijyate

03,219.041a evam ete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ

03,219.041c yāvat ṣoḍaśa varṣāṇi aśivās te śivās tataḥ

03,219.042a ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāś caiva ye grahāḥ

03,219.042c sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ

03,219.043a teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpam athāñjanam

03,219.043c balikarmopahāraś ca skandasyejyā viśeṣataḥ

03,219.044a evam ete 'rcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām

03,219.044c āyur vīryaṃ ca rājendra samyak pūjānamaskṛtāḥ

03,219.045a ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśād varṣād ye bhavanti grahā nṛṇām

03,219.045c tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram

03,219.046a yaḥ paśyati naro devāñ jāgrad vā śayito 'pi vā

03,219.046c unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ

03,219.047a āsīnaś ca śayānaś ca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn

03,219.047c unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyas tu pitṛgrahaḥ

03,219.048a avamanyati yaḥ siddhān kruddhāś cāpi śapanti yam

03,219.048c unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahas tu saḥ

03,219.049a upāghrāti ca yo gandhān rasāṃś cāpi pṛthagvidhān

03,219.049c unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ

03,219.050a gandharvāś cāpi yaṃ divyāḥ saṃspṛśanti naraṃ bhuvi

03,219.050c unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ

03,219.051a āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye

03,219.051c unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahas tu saḥ

03,219.052a adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ kva cit

03,219.052c unmādyati sa tu kṣipraṃ paiśācaṃ taṃ grahaṃ viduḥ

03,219.053a yasya doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ

03,219.053c unmādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ

03,219.054a vaiklavyāc ca bhayāc caiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt

03,219.054c unmādyati sa tu kṣipraṃ sattvaṃ tasya tu sādhanam

03,219.055a kaś cit krīḍitukāmo vai bhoktukāmas tathāparaḥ

03,219.055c abhikāmas tathaivānya ity eṣa trividho grahaḥ

03,219.056a yāvat saptativarṣāṇi bhavanty ete grahā nṛṇām

03,219.056c ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyo bhavej jvaraḥ

03,219.057a aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityam atandritam

03,219.057c āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti sadā grahāḥ

03,219.058a ity eṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ

03,219.058c na spṛśanti grahā bhaktān narān devaṃ maheśvaram

03,220.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,220.001a yadā skandena mātṝṇām evam etat priyaṃ kṛtam

03,220.001c athainam abravīt svāhā mama putras tvam aurasaḥ

03,220.002a icchāmy ahaṃ tvayā dattāṃ prītiṃ paramadurlabhām

03,220.002c tām abravīt tataḥ skandaḥ prītim icchasi kīdṛśīm

03,220.003 svāhovāca

03,220.003a dakṣasyāhaṃ priyā kanyā svāhā nāma mahābhuja

03,220.003c bālyāt prabhṛti nityaṃ ca jātakāmā hutāśane

03,220.004a na ca māṃ kāminīṃ putra samyag jānāti pāvakaḥ

03,220.004c icchāmi śāśvataṃ vāsaṃ vastuṃ putra sahāgninā

03,220.005 skanda uvāca

03,220.005a havyaṃ kavyaṃ ca yat kiṃ cid dvijā mantrapuraskṛtam

03,220.005c hoṣyanty agnau sadā devi svāhety uktvā samudyatam

03,220.006a adya prabhṛti dāsyanti suvṛttāḥ satpathe sthitāḥ

03,220.006c evam agnis tvayā sārdhaṃ sadā vatsyati śobhane

03,220.007 mārkaṇḍeya uvāca

03,220.007a evam uktā tataḥ svāhā tuṣṭā skandena pūjitā

03,220.007c pāvakena samāyuktā bhartrā skandam apūjayat

03,220.008a tato brahmā mahāsenaṃ prajāpatir athābravīt

03,220.008c abhigaccha mahādevaṃ pitaraṃ tripurārdanam

03,220.009a rudreṇāgniṃ samāviśya svāhām āviśya comayā

03,220.009c hitārthaṃ sarvalokānāṃ jātas tvam aparājitaḥ

03,220.010a umāyonyāṃ ca rudreṇa śukraṃ siktaṃ mahātmanā

03,220.010c āste girau nipatitaṃ miñjikāmiñjikaṃ yataḥ

03,220.010d*1081_01 mithunaṃ vai mahābhāga tatra tad rudrasaṃbhavam

03,220.011a saṃbhūtaṃ lohitode tu śukraśeṣam avāpatat

03,220.011c sūryaraśmiṣu cāpy anyad anyac caivāpatad bhuvi

03,220.011e āsaktam anyad vṛkṣeṣu tad evaṃ pañcadhāpatat

03,220.012a ta ete vividhākārā gaṇā jñeyā manīṣibhiḥ

03,220.012c tava pāriṣadā ghorā ya ete piśitāśanāḥ

03,220.013a evam astv iti cāpy uktvā mahāseno maheśvaram

03,220.013c apūjayad ameyātmā pitaraṃ pitṛvatsalaḥ

03,220.014a arkapuṣpais tu te pañca gaṇāḥ pūjyā dhanārthibhiḥ

03,220.014c vyādhipraśamanārthaṃ ca teṣāṃ pūjāṃ samācaret

03,220.015a miñjikāmiñjikaṃ caiva mithunaṃ rudrasaṃbhavam

03,220.015c namaskāryaṃ sadaiveha bālānāṃ hitam icchatā

03,220.016a striyo mānuṣamāṃsādā vṛddhikā nāma nāmataḥ

03,220.016c vṛkṣeṣu jātās tā devyo namaskāryāḥ prajārthibhiḥ

03,220.017a evam ete piśācānām asaṃkhyeyā gaṇāḥ smṛtāḥ

03,220.017c ghaṇṭāyāḥ sapatākāyāḥ śṛṇu me saṃbhavaṃ nṛpa

03,220.018a airāvatasya ghaṇṭe dve vaijayantyāv iti śrute

03,220.018c guhasya te svayaṃ datte śakreṇānāyya dhīmatā

03,220.019a ekā tatra viśākhasya ghaṇṭā skandasya cāparā

03,220.019c patākā kārttikeyasya viśākhasya ca lohitā

03,220.020a yāni krīḍanakāny asya devair dattāni vai tadā

03,220.020c tair eva ramate devo mahāseno mahābalaḥ

03,220.021a sa saṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇair devagaṇais tathā

03,220.021c śuśubhe kāñcane śaile dīpyamānaḥ śriyā vṛtaḥ

03,220.022a tena vīreṇa śuśubhe sa śailaḥ śubhakānanaḥ

03,220.022c ādityenevāṃśumatā mandaraś cārukandaraḥ

03,220.023a saṃtānakavanaiḥ phullaiḥ karavīravanair api

03,220.023c pārijātavanaiś caiva japāśokavanais tathā

03,220.024a kadambataruṣaṇḍaiś ca divyair mṛgagaṇair api

03,220.024c divyaiḥ pakṣigaṇaiś caiva śuśubhe śvetaparvataḥ

03,220.025a tatra devagaṇāḥ sarve sarve caiva maharṣayaḥ

03,220.025c meghatūryaravāś caiva kṣubdhodadhisamasvanāḥ

03,220.026a tatra divyāś ca gandharvā nṛtyanty apsarasas tathā

03,220.026c hṛṣṭānāṃ tatra bhūtānāṃ śrūyate ninado mahān

03,220.027a evaṃ sendraṃ jagat sarvaṃ śvetaparvatasaṃsthitam

03,220.027c prahṛṣṭaṃ prekṣate skandaṃ na ca glāyati darśanāt

03,221.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,221.001a yadābhiṣikto bhagavān senāpatyena pāvakiḥ

03,221.001c tadā saṃprasthitaḥ śrīmān hṛṣṭo bhadravaṭaṃ haraḥ

03,221.001e rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ prabhuḥ

03,221.001f*1082_01 anuyātaḥ suraiḥ sarvaiḥ sahasrākṣapurogamaiḥ

03,221.002a sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasmin yuktaṃ rathottame

03,221.002c utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracoditaḥ

03,221.003a te pibanta ivākāśaṃ trāsayantaś carācarān

03,221.003c siṃhā nabhasy agacchanta nadantaś cārukesarāḥ

03,221.004a tasmin rathe paśupatiḥ sthito bhāty umayā saha

03,221.004c vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā

03,221.005a agratas tasya bhagavān dhaneśo guhyakaiḥ saha

03,221.005c āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ

03,221.006a airāvataṃ samāsthāya śakraś cāpi suraiḥ saha

03,221.006c pṛṣṭhato 'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajam

03,221.007a jambhakair yakṣarakṣobhiḥ sragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ

03,221.007c yāty amogho mahāyakṣo dakṣiṇaṃ pakṣam āsthitaḥ

03,221.008a tasya dakṣiṇato devā marutaś citrayodhinaḥ

03,221.008c gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiś ca saha saṃgatāḥ

03,221.009a yamaś ca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ

03,221.009c ghorair vyādhiśatair yāti ghorarūpavapus tathā

03,221.010a yamasya pṛṣṭhataś caiva ghoras triśikharaḥ śitaḥ

03,221.010c vijayo nāma rudrasya yāti śūlaḥ svalaṃkṛtaḥ

03,221.011a tam ugrapāśo varuṇo bhagavān salileśvaraḥ

03,221.011c parivārya śanair yāti yādobhir vividhair vṛtaḥ

03,221.012a pṛṣṭhato vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ

03,221.012c gadāmusalaśaktyādyair vṛtaḥ praharaṇottamaiḥ

03,221.013a paṭṭiśaṃ tv anvagād rājaṃś chatraṃ raudraṃ mahāprabham

03,221.013c kamaṇḍaluś cāpy anu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ

03,221.014a tasya dakṣiṇato bhāti daṇḍo gacchañ śriyā vṛtaḥ

03,221.014c bhṛgvaṅgirobhiḥ sahito devaiś cāpy abhipūjitaḥ

03,221.015a eṣāṃ tu pṛṣṭhato rudro vimale syandane sthitaḥ

03,221.015c yāti saṃharṣayan sarvāṃs tejasā tridivaukasaḥ

03,221.016a ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvā bhujagās tathā

03,221.016c nadyo nadā drumāś caiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ

03,221.017a nakṣatrāṇi grahāś caiva devānāṃ śiśavaś ca ye

03,221.017c striyaś ca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ

03,221.017e sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ

03,221.018a parjanyaś cāpy anuyayau namaskṛtya pinākinam

03,221.018c chatraṃ tu pāṇḍuraṃ somas tasya mūrdhany adhārayat

03,221.018e cāmare cāpi vāyuś ca gṛhītvāgniś ca viṣṭhitau

03,221.019a śakraś ca pṛṣṭhatas tasya yāti rājañ śriyā vṛtaḥ

03,221.019c saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ stuvāno vṛṣaketanam

03,221.020a gaurī vidyātha gāndhārī keśinī mitrasāhvayā

03,221.020c sāvitryā saha sarvās tāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ

03,221.021a tatra vidyāgaṇāḥ sarve ye ke cit kavibhiḥ kṛtāḥ

03,221.021b*1083_01 svena svenānuyogena sarve te 'nuyayur haram

03,221.021c yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāś camūmukhe

03,221.022a sa gṛhītvā patākāṃ tu yāty agre rākṣaso grahaḥ

03,221.022c vyāpṛtas tu śmaśāne yo nityaṃ rudrasya vai sakhā

03,221.022e piṅgalo nāma yakṣendro lokasyānandadāyakaḥ

03,221.023a ebhiḥ sa sahitas tatra yayau devo yathāsukham

03,221.023c agrataḥ pṛṣṭhataś caiva na hi tasya gatir dhruvā

03,221.024a rudraṃ satkarmabhir martyāḥ pūjayantīha daivatam

03,221.024c śivam ity eva yaṃ prāhur īśaṃ rudraṃ pinākinam

03,221.024d*1084_01 evaṃ sarve suragaṇās tadā vai prītamānasāḥ

03,221.024e bhāvais tu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvaram

03,221.025a devasenāpatis tv evaṃ devasenābhir āvṛtaḥ

03,221.025c anugacchati deveśaṃ brahmaṇyaḥ kṛttikāsutaḥ

03,221.026a athābravīn mahāsenaṃ mahādevo bṛhadvacaḥ

03,221.026c saptamaṃ mārutaskandhaṃ rakṣa nityam atandritaḥ

03,221.027 skanda uvāca

03,221.027a saptamaṃ mārutaskandhaṃ pālayiṣyāmy ahaṃ prabho

03,221.027c yad anyad api me kāryaṃ deva tad vada māciram

03,221.028 rudra uvāca

03,221.028a kāryeṣv ahaṃ tvayā putra saṃdraṣṭavyaḥ sadaiva hi

03,221.028c darśanān mama bhaktyā ca śreyaḥ param avāpsyasi

03,221.029 mārkaṇḍeya uvāca

03,221.029a ity uktvā visasarjainaṃ pariṣvajya maheṣvaraḥ

03,221.029b*1085_01 skandaṃ sahomayā prīto jvalantam iva tejasā

03,221.029c visarjite tataḥ skande babhūvautpātikaṃ mahat

03,221.029e sahasaiva mahārāja devān sarvān pramohayat

03,221.030a jajvāla khaṃ sanakṣatraṃ pramūḍhaṃ bhuvanaṃ bhṛśam

03,221.030c cacāla vyanadac corvī tamobhūtaṃ jagat prabho

03,221.031a tatas tad dāruṇaṃ dṛṣṭvā kṣubhitaḥ śaṃkaras tadā

03,221.031c umā caiva mahābhāgā devāś ca samaharṣayaḥ

03,221.032a tatas teṣu pramūḍheṣu parvatāmbudasaṃnibham

03,221.032c nānāpraharaṇaṃ ghoram adṛśyata mahad balam

03,221.033a tad dhi ghoram asaṃkhyeyaṃ garjac ca vividhā giraḥ

03,221.033c abhyadravad raṇe devān bhagavantaṃ ca śaṃkaram

03,221.034a tair visṛṣṭāny anīkeṣu bāṇajālāny anekaśaḥ

03,221.034c parvatāś ca śataghnyaś ca prāsāś ca parighā gadāḥ

03,221.035a nipatadbhiś ca tair ghorair devānīkaṃ mahāyudhaiḥ

03,221.035c kṣaṇena vyadravat sarvaṃ vimukhaṃ cāpy adṛśyata

03,221.036a nikṛttayodhanāgāśvaṃ kṛttāyudhamahāratham

03,221.036c dānavair arditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau

03,221.037a asurair vadhyamānaṃ tat pāvakair iva kānanam

03,221.037c apatad dagdhabhūyiṣṭhaṃ mahādrumavanaṃ yathā

03,221.038a te vibhinnaśirodehāḥ pracyavante divaukasaḥ

03,221.038c na nātham adhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe

03,221.039a atha tad vidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ

03,221.039c āśvāsayann uvācedaṃ balavad dānavārditam

03,221.040a bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata

03,221.040c kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kā cid vyathā bhavet

03,221.041a jayatainān sudurvṛttān dānavān ghoradarśanān

03,221.041c abhidravata bhadraṃ vo mayā saha mahāsurān

03,221.042a śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divaukasaḥ

03,221.042c dānavān pratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam

03,221.043a tatas te tridaśāḥ sarve marutaś ca mahābalāḥ

03,221.043c pratyudyayur mahāvegāḥ sādhyāś ca vasubhiḥ saha

03,221.044a tair visṛṣṭāny anīkeṣu kruddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge

03,221.044c śarāś ca daityakāyeṣu pibanti smāsṛgulbaṇam

03,221.045a teṣāṃ dehān vinirbhidya śarās te niśitās tadā

03,221.045c niṣpatanto adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ

03,221.046a tāni daityaśarīrāṇi nirbhinnāni sma sāyakaiḥ

03,221.046c apatan bhūtale rājaṃś chinnābhrāṇīva sarvaśaḥ

03,221.047a tatas tad dānavaṃ sainyaṃ sarvair devagaṇair yudhi

03,221.047c trāsitaṃ vividhair bāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukham

03,221.048a athotkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvair devair udāyudhaiḥ

03,221.048c saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇy anekaśaḥ

03,221.049a evam anyonyasaṃyuktaṃ yuddham āsīt sudāruṇam

03,221.049c devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśoṇitakardamam

03,221.050a anayo devalokasya sahasaiva vyadṛśyata

03,221.050c tathā hi dānavā ghorā vinighnanti divaukasaḥ

03,221.051a tatas tūryapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ

03,221.051c babhūvur dānavendrāṇāṃ siṃhanādāś ca dāruṇāḥ

03,221.052a atha daityabalād ghorān niṣpapāta mahābalaḥ

03,221.052c dānavo mahiṣo nāma pragṛhya vipulaṃ girim

03,221.053a te taṃ ghanair ivādityaṃ dṛṣṭvā saṃparivāritam

03,221.053c samudyatagiriṃ rājan vyadravanta divaukasaḥ

03,221.054a athābhidrutya mahiṣo devāṃś cikṣepa taṃ girim

03,221.054b*1086_01 mahākāyaṃ mahārāja satoyam iva toyadam

03,221.054c patatā tena giriṇā devasainyasya pārthiva

03,221.054e bhīmarūpeṇa nihatam ayutaṃ prāpatad bhuvi

03,221.055a atha tair dānavaiḥ sārdhaṃ mahiṣas trāsayan surān

03,221.055c abhyadravad raṇe tūrṇaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgān iva

03,221.056a tam āpatantaṃ mahiṣaṃ dṛṣṭvā sendrā divaukasaḥ

03,221.056c vyadravanta raṇe bhītā viśīrṇāyudhaketanāḥ

03,221.057a tataḥ sa mahiṣaḥ kruddhas tūrṇaṃ rudrarathaṃ yayau

03,221.057c abhidrutya ca jagrāha rudrasya rathakūbaram

03,221.058a yadā rudrarathaṃ kruddho mahiṣaḥ sahasā gataḥ

03,221.058c resatū rodasī gāḍhaṃ mumuhuś ca maharṣayaḥ

03,221.059a vyanadaṃś ca mahākāyā daityā jaladharopamāḥ

03,221.059c āsīc ca niścitaṃ teṣāṃ jitam asmābhir ity uta

03,221.060a tathābhūte tu bhagavān nāvadhīn mahiṣaṃ raṇe

03,221.060a*1087_01 **** **** āhūya guham ātmajam

03,221.060a*1087_02 uvāca sasmitaṃ devo vivitsuḥ putravikramam

03,221.060a*1087_03 daurātmyaṃ paśya putra tvaṃ dānavasya durātmanaḥ

03,221.060a*1087_04 jahi śīghraṃ durācāraṃ draṣṭum icchāmi te balam

03,221.060a*1087_05 ity uktvā bhagavān skandaṃ pariṣvajya maheśvaraḥ

03,221.060a*1087_06 ayojayan nigrahārthaṃ mahiṣasya gatāyuṣaḥ

03,221.060a*1087_07 tathābhūte tu bhagavān

03,221.060c sasmāra ca tadā skandaṃ mṛtyuṃ tasya durātmanaḥ

03,221.061a mahiṣo 'pi rathaṃ dṛṣṭvā raudraṃ rudrasya nānadat

03,221.061c devān saṃtrāsayaṃś cāpi daityāṃś cāpi praharṣayan

03,221.062a tatas tasmin bhaye ghore devānāṃ samupasthite

03,221.062c ājagāma mahāsenaḥ krodhāt sūrya iva jvalan

03,221.063a lohitāmbarasaṃvīto lohitasragvibhūṣaṇaḥ

03,221.063c lohitāsyo mahābāhur hiraṇyakavacaḥ prabhuḥ

03,221.064a ratham ādityasaṃkāśam āsthitaḥ kanakaprabham

03,221.064c taṃ dṛṣṭvā daityasenā sā vyadravat sahasā raṇe

03,221.065a sa cāpi tāṃ prajvalitāṃ mahiṣasya vidāriṇīm

03,221.065c mumoca śaktiṃ rājendra mahāseno mahābalaḥ

03,221.066a sā muktābhyahanac chaktir mahiṣasya śiro mahat

03,221.066c papāta bhinne śirasi mahiṣas tyaktajīvitaḥ

03,221.066d*1088_01 patatā śirasā tena dvāraṃ ṣoḍaśayojanam

03,221.066d*1088_02 parvatābhena pihitaṃ tad agamyaṃ tato 'bhavat

03,221.066d*1088_03 uttarāḥ kuravas tena gacchanty adya yathāsukham

03,221.067a kṣiptākṣiptā tu sā śaktir hatvā śatrūn sahasraśaḥ

03,221.067c skandahastam anuprāptā dṛśyate devadānavaiḥ

03,221.068a prāyaḥ śarair vinihatā mahāsenena dhīmatā

03,221.068b*1089_01 dānaveṣu mahārāja tasmin devāsure yudhi

03,221.068c śeṣā daityagaṇā ghorā bhītās trastā durāsadaiḥ

03,221.068e skandasya pārṣadair hatvā bhakṣitāḥ śatasaṃghaśaḥ

03,221.069a dānavān bhakṣayantas te prapibantaś ca śoṇitam

03,221.069c kṣaṇān nirdānavaṃ sarvam akārṣur bhṛśaharṣitāḥ

03,221.070a tamāṃsīva yathā sūryo vṛkṣān agnir ghanān khagaḥ

03,221.070c tathā skando 'jayac chatrūn svena vīryeṇa kīrtimān

03,221.071a saṃpūjyamānas tridaśair abhivādya maheśvaram

03,221.071c śuśubhe kṛttikāputraḥ prakīrṇāṃśur ivāṃśumān

03,221.072a naṣṭaśatrur yadā skandaḥ prayātaś ca maheśvaram

03,221.072c athābravīn mahāsenaṃ pariṣvajya puraṃdaraḥ

03,221.073a brahmadattavaraḥ skanda tvayāyaṃ mahiṣo hataḥ

03,221.073b*1090_01 ajayyo yudhi devānāṃ dānavaḥ sumahābalaḥ

03,221.073c devās tṛṇamayā yasya babhūvur jayatāṃ vara

03,221.073e so 'yaṃ tvayā mahābāho śamito devakaṇṭakaḥ

03,221.074a śataṃ mahiṣatulyānāṃ dānavānāṃ tvayā raṇe

03,221.074c nihataṃ devaśatrūṇāṃ yair vayaṃ pūrvatāpitāḥ

03,221.075a tāvakair bhakṣitāś cānye dānavāḥ śatasaṃghaśaḥ

03,221.075b*1091_01 bhavato 'nucarair vīra gaṇaiḥ paramabhīṣaṇaiḥ

03,221.075c ajeyas tvaṃ raṇe 'rīṇām umāpatir iva prabhuḥ

03,221.076a etat te prathamaṃ deva khyātaṃ karma bhaviṣyati

03,221.076c triṣu lokeṣu kīrtiś ca tavākṣayyā bhaviṣyati

03,221.076e vaśagāś ca bhaviṣyanti surās tava surātmaja

03,221.077a mahāsenety evam uktvā nivṛttaḥ saha daivataiḥ

03,221.077c anujñāto bhagavatā tryambakena śacīpatiḥ

03,221.078a gato bhadravaṭaṃ rudro nivṛttāś ca divaukasaḥ

03,221.078c uktāś ca devā rudreṇa skandaṃ paśyata mām iva

03,221.079a sa hatvā dānavagaṇān pūjyamāno maharṣibhiḥ

03,221.079c ekāhnaivājayat sarvaṃ trailokyaṃ vahninandanaḥ

03,221.080a skandasya ya idaṃ janma paṭhate susamāhitaḥ

03,221.080c sa puṣṭim iha saṃprāpya skandasālokyatām iyāt

03,221.080d@022_0000 yudhiṣṭhira uvāca

03,221.080d@022_0001 bhagavañ śrotum icchāmi nāmāny asya mahātmanaḥ

03,221.080d@022_0002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,221.080d@022_0002 triṣu lokeṣu yāny asya vikhyātāni dvijottama

03,221.080d@022_0003 ity uktaḥ pāṇḍaveyena mahātmā ṛṣisaṃnidhau

03,221.080d@022_0004 mārkaṇḍeya uvāca

03,221.080d@022_0004 uvāca bhagavāṃs tatra mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

03,221.080d@022_0005 āgneyaś caiva skandaś ca dīptakīrtir anāmayaḥ

03,221.080d@022_0006 mayūraketur dharmātmā bhūteśo mahiṣārdanaḥ

03,221.080d@022_0007 kāmajit kāmadaḥ kāntaḥ satyavāg bhuvaneśvaraḥ

03,221.080d@022_0008 śiśuḥ śīghraḥ śuciś caṇḍo dīptavarṇaḥ śubhānanaḥ

03,221.080d@022_0009 amoghas tv anagho raudraḥ priyaś candrānanas tathā

03,221.080d@022_0010 dīptaśaktiḥ praśāntātmā bhadrakṛt kūṭamohanaḥ

03,221.080d@022_0011 ṣaṣṭhīpriyaś ca dharmātmā pavitro mātṛvatsalaḥ

03,221.080d@022_0012 kanyābhartā vibhaktaś ca svāheyo revatīsutaḥ

03,221.080d@022_0013 prabhur netā viśākhaś ca naigameyaḥ suduścaraḥ

03,221.080d@022_0014 suvrato lalitaś caiva bālakrīḍanakapriyaḥ

03,221.080d@022_0015 khacārī brahmacārī ca śūraḥ śaravaṇodbhavaḥ

03,221.080d@022_0016 viśvāmitrapriyaś caiva devasenāpriyas tathā

03,221.080d@022_0017 vāsudevapriyaś caiva priyaḥ priyakṛd eva tu

03,221.080d@022_0018 nāmāny etāni divyāni kārttikeyasya yaḥ paṭhet

03,221.080d@022_0019 svargaṃ kīrtiṃ dhanaṃ caiva sa labhen nātra saṃśayaḥ

03,221.080d@022_0019 mārkaṇḍeya uvāca

03,221.080d@022_0020 stoṣyāmi devair ṛṣibhiś ca juṣṭaṃ

03,221.080d@022_0021 śaktyā guhaṃ nāmabhir aprameyam

03,221.080d@022_0022 ṣaḍānanaṃ śaktidharaṃ suvīraṃ

03,221.080d@022_0023 nibodha caitāni kurupravīra

03,221.080d@022_0024 brahmaṇyo vai brahmajo brahmavic ca

03,221.080d@022_0025 brahmeśayo brahmavatāṃ variṣṭhaḥ

03,221.080d@022_0026 brahmapriyo brāhmaṇasavratī tvaṃ

03,221.080d@022_0027 brahmajño vai brāhmaṇānāṃ ca netā

03,221.080d@022_0028 svāhā svadhā tvaṃ paramaṃ pavitraṃ

03,221.080d@022_0029 mantrastutas tvaṃ prathitaḥ ṣaḍarciḥ

03,221.080d@022_0030 saṃvatsaras tvam ṛtavaś ca ṣaḍ vai

03,221.080d@022_0031 māsārdhamāsāv ayanaṃ diśaś ca

03,221.080d@022_0032 tvaṃ puṣkarākṣas tv aravindvaktraḥ

03,221.080d@022_0033 sahasravaktro 'si sahasrabāhuḥ

03,221.080d@022_0034 tvaṃ lokapālaḥ paramaṃ haviś ca

03,221.080d@022_0035 tvaṃ bhāvanaḥ sarvasurāsurāṇām

03,221.080d@022_0036 tvam eva senādhipatiḥ pracaṇḍaḥ

03,221.080d@022_0037 prabhur vibhuś cāpy atha śatrujetā

03,221.080d@022_0038 sahasrabhūs tvaṃ dharaṇī tvam eva

03,221.080d@022_0039 sahasratuṣṭiś ca sahasrabhuk ca

03,221.080d@022_0040 sahasraśīrṣas tvam anantarūpaḥ

03,221.080d@022_0041 sahasrapāt tvaṃ guha śaktidhārī

03,221.080d@022_0042 gaṅgāsutas tvaṃ svamatena deva

03,221.080d@022_0043 svāhāmahīkṛttikānāṃ tathaiva

03,221.080d@022_0044 tvaṃ krīḍase ṣaṇmukha kukkuṭena

03,221.080d@022_0045 yatheṣṭanānāvidhakāmarūpī

03,221.080d@022_0046 dīkṣāsi somo marutaḥ sadaiva

03,221.080d@022_0047 dharmo 'si vāyur acalendra indraḥ

03,221.080d@022_0048 sanātanānām api śāśvatas tvaṃ

03,221.080d@022_0049 prabhuḥ prabhūṇām api cogradhanvā

03,221.080d@022_0050 ṛtasya kartā ditijāntakas tvaṃ

03,221.080d@022_0051 jetā ripūṇāṃ pravaraḥ surāṇām

03,221.080d@022_0052 sūkṣmaṃ tapas tat paramaṃ tvam eva

03,221.080d@022_0053 parāvarajño 'si parāvaras tvam

03,221.080d@022_0054 dharmasya kāmasya parasya caiva

03,221.080d@022_0055 tvattejasā kṛtsnam idaṃ mahātman

03,221.080d@022_0056 vyāptaṃ jagat sarvasurapravīra

03,221.080d@022_0057 śaktyā mayā saṃstuta lokanātha

03,221.080d@022_0058 namo 'stu te dvādaśanetrabāho

03,221.080d@022_0059 ataḥ paraṃ vedmi gatiṃ na te 'ham

03,221.080d@022_0060 skandasya ya idaṃ vipraḥ paṭhej janma samāhitaḥ

03,221.080d@022_0061 śrāvayed brāhmaṇebhyo yaḥ śṛṇuyād vā dvijeritam

03,221.080d@022_0062 dhanam āyur yaśo dīptaṃ putrāñ śatrujayaṃ tathā

03,221.080d@022_0063 sa puṣṭituṣṭī saṃprāpya skandasālokyam āpnuyāt

03,222.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,222.001a upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

03,222.001c draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam

03,222.001d*1092_01 praviśya cāśramaṃ puṇyam ubhe te paramastriyau

03,222.001e jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ

03,222.002a cirasya dṛṣṭvā rājendra te 'nyonyasya priyaṃvade

03,222.002c kathayām āsatuś citrāḥ kathāḥ kuruyadukṣitām

03,222.003a athābravīt satyabhāmā kṛṣṇasya mahiṣī priyā

03,222.003c sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā

03,222.004a kena draupadi vṛttena pāṇḍavān upatiṣṭhasi

03,222.004c lokapālopamān vīrān yūnaḥ paramasaṃmatān

03,222.004e kathaṃ ca vaśagās tubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe

03,222.005a tava vaśyā hi satataṃ pāṇḍavāḥ priyadarśane

03,222.005b*1093_01 na cānyonyam asūyante kathaṃ vā te sumadhyame

03,222.005c mukhaprekṣāś ca te sarve tattvam etad bravīhi me

03,222.006a vratacaryā tapo vāpi snānamantrauṣadhāni vā

03,222.006c vidyāvīryaṃ mūlavīryaṃ japahomas tathāgadāḥ

03,222.007a mama ācakṣva pāñcāli yaśasyaṃ bhagavedanam

03,222.007c yena kṛṣṇe bhaven nityaṃ mama kṛṣṇo vaśānugaḥ

03,222.008a evam uktvā satyabhāmā virarāma yaśasvinī

03,222.008c pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām

03,222.009a asatstrīṇāṃ samācāraṃ satye mām anupṛcchasi

03,222.009c asadācarite mārge kathaṃ syād anukīrtanam

03,222.010a anupraśnaḥ saṃśayo vā naitat tvayy upapadyate

03,222.010c tathā hy upetā buddhyā tvaṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā

03,222.011a yadaiva bhartā jānīyān mantramūlaparāṃ striyam

03,222.011c udvijeta tadaivāsyāḥ sarpād veśmagatād iva

03,222.012a udvignasya kutaḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham

03,222.012c na jātu vaśago bhartā striyāḥ syān mantrakāraṇāt

03,222.013a amitraprahitāṃś cāpi gadān paramadāruṇān

03,222.013c mūlapravādair hi viṣaṃ prayacchanti jighāṃsavaḥ

03,222.014a jihvayā yāni puruṣas tvacā vāpy upasevate

03,222.014c tatra cūrṇāni dattāni hanyuḥ kṣipram asaṃśayam

03,222.015a jalodarasamāyuktāḥ śvitriṇaḥ palitās tathā

03,222.015c apumāṃsaḥ kṛtāḥ strībhir jaḍāndhabadhirās tathā

03,222.016a pāpānugās tu pāpās tāḥ patīn upasṛjanty uta

03,222.016c na jātu vipriyaṃ bhartuḥ striyā kāryaṃ kathaṃ cana

03,222.017a vartāmy ahaṃ tu yāṃ vṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu

03,222.017c tāṃ sarvāṃ śṛṇu me satyāṃ satyabhāme yaśasvini

03,222.018a ahaṃkāraṃ vihāyāhaṃ kāmakrodhau ca sarvadā

03,222.018c sadārān pāṇḍavān nityaṃ prayatopacarāmy aham

03,222.019a praṇayaṃ pratisaṃgṛhya nidhāyātmānam ātmani

03,222.019c śuśrūṣur nirabhīmānā patīnāṃ cittarakṣiṇī

03,222.020a durvyāhṛtāc chaṅkamānā duḥsthitād duravekṣitāt

03,222.020c durāsitād durvrajitād iṅgitādhyāsitād api

03,222.021a sūryavaiśvānaranibhān somakalpān mahārathān

03,222.021c seve cakṣurhaṇaḥ pārthān ugratejaḥpratāpinaḥ

03,222.022a devo manuṣyo gandharvo yuvā cāpi svalaṃkṛtaḥ

03,222.022c dravyavān abhirūpo vā na me 'nyaḥ puruṣo mataḥ

03,222.023a nābhuktavati nāsnāte nāsaṃviṣṭe ca bhartari

03,222.023c na saṃviśāmi nāśnāmi sadā karmakareṣv api

03,222.024a kṣetrād vanād vā grāmād vā bhartāraṃ gṛham āgatam

03,222.024c pratyutthāyābhinandāmi āsanenodakena ca

03,222.025a pramṛṣṭabhāṇḍā mṛṣṭānnā kāle bhojanadāyinī

03,222.025c saṃyatā guptadhānyā ca susaṃmṛṣṭaniveśanā

03,222.026a atiraskṛtasaṃbhāṣā duḥstriyo nānusevatī

03,222.026c anukūlavatī nityaṃ bhavāmy analasā sadā

03,222.027a anarme cāpi hasanaṃ dvāri sthānam abhīkṣṇaśaḥ

03,222.027c avaskare cirasthānaṃ niṣkuṭeṣu ca varjaye

03,222.027d*1094_01 niratāhaṃ sadā satye pāpānāṃ ca visarjane

03,222.027d*1095_01 atyālāpam asaṃtoṣaṃ paravyāpārasaṃkathāḥ

03,222.028a atihāsātiroṣau ca krodhasthānaṃ ca varjaye

03,222.028c niratāhaṃ sadā satye bhartṝṇām upasevane

03,222.028e sarvathā bhartṛrahitaṃ na mameṣṭaṃ kathaṃ cana

03,222.029a yadā pravasate bhartā kuṭumbārthena kena cit

03,222.029c sumanovarṇakāpetā bhavāmi vratacāriṇī

03,222.030a yac ca bhartā na pibati yac ca bhartā na khādati

03,222.030c yac ca nāśnāti me bhartā sarvaṃ tad varjayāmy aham

03,222.031a yathopadeśaṃ niyatā vartamānā varāṅgane

03,222.031c svalaṃkṛtā suprayatā bhartuḥ priyahite ratā

03,222.032a ye ca dharmāḥ kuṭumbeṣu śvaśrvā me kathitāḥ purā

03,222.032b*1096_01 anutiṣṭhāmi taṃ satye nityakālam atandritā

03,222.032c bhikṣābaliśrāddham iti sthālīpākāś ca parvasu

03,222.032e mānyānāṃ mānasatkārā ye cānye viditā mayā

03,222.033a tān sarvān anuvartāmi divārātram atandritā

03,222.033c vinayān niyamāṃś cāpi sadā sarvātmanā śritā

03,222.034a mṛdūn sataḥ satyaśīlān satyadharmānupālinaḥ

03,222.034c āśīviṣān iva kruddhān patīn paricarāmy aham

03,222.035a patyāśrayo hi me dharmo mataḥ strīṇāṃ sanātanaḥ

03,222.035c sa devaḥ sā gatir nānyā tasya kā vipriyaṃ caret

03,222.036a ahaṃ patīn nātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye

03,222.036c nāpi parivade śvaśrūṃ sarvadā pariyantritā

03,222.037a avadhānena subhage nityotthānatayaiva ca

03,222.037c bhartāro vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣaṇena ca

03,222.038a nityam āryām ahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīm

03,222.038c svayaṃ paricarāmy ekā snānācchādanabhojanaiḥ

03,222.039a naitām atiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ

03,222.039c nāpi parivade cāhaṃ tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamām

03,222.040a aṣṭāv agre brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sma nityadā

03,222.040c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane

03,222.041a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ

03,222.041c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ

03,222.042a daśānyāni sahasrāṇi yeṣām annaṃ susaṃskṛtam

03,222.042c hriyate rukmapātrībhir yatīnām ūrdhvaretasām

03,222.043a tān sarvān agrahāreṇa brāhmaṇān brahmavādinaḥ

03,222.043c yathārhaṃ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ

03,222.044a śataṃ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ

03,222.044c kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ

03,222.045a mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāś candanokṣitāḥ

03,222.045c maṇīn hema ca bibhratyo nṛtyagītaviśāradāḥ

03,222.046a tāsāṃ nāma ca rūpaṃ ca bhojanācchādanāni ca

03,222.046c sarvāsām eva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtam

03,222.047a śataṃ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ

03,222.047c pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta

03,222.048a śatam aśvasahasrāṇi daśa nāgāyutāni ca

03,222.048c yudhiṣṭhirasyānuyātram indraprasthanivāsinaḥ

03,222.049a etad āsīt tadā rājño yan mahīṃ paryapālayat

03,222.049c yeṣāṃ saṃkhyāvidhiṃ caiva pradiśāmi śṛṇomi ca

03,222.050a antaḥpurāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ

03,222.050c ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam

03,222.051a sarvaṃ rājñaḥ samudayam āyaṃ ca vyayam eva ca

03,222.051c ekāhaṃ vedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvinām

03,222.052a mayi sarvaṃ samāsajya kuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ

03,222.052c upāsanaratāḥ sarve ghaṭante sma śubhānane

03,222.053a tam ahaṃ bhāram āsaktam anādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ

03,222.053c sukhaṃ sarvaṃ parityajya rātryahāni ghaṭāmi vai

03,222.054a adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇam ivodadhim

03,222.054c ekāhaṃ vedmi kośaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇām

03,222.055a aniśāyāṃ niśāyāṃ ca sahāyāḥ kṣutpipāsayoḥ

03,222.055c ārādhayantyāḥ kauravyāṃs tulyā rātrir ahaś ca me

03,222.056a prathamaṃ pratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca

03,222.056c nityakālam ahaṃ satye etat saṃvananaṃ mama

03,222.057a etaj jānāmy ahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahat

03,222.057c asatstrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye

03,222.058a tac chrutvā dharmasahitaṃ vyāhṛtaṃ kṛṣṇayā tadā

03,222.058c uvāca satyā satkṛtya pāñcālīṃ dharmacāriṇīm

03,222.059a abhipannāsmi pāñcāli yājñaseni kṣamasva me

03,222.059c kāmakāraḥ sakhīnāṃ hi sopahāsaṃ prabhāṣitum

03,223.001 draupady uvāca

03,223.001a imaṃ tu te mārgam apetadoṣaṃ; vakṣyāmi cittagrahaṇāya bhartuḥ

03,223.001c yasmin yathāvat sakhi vartamānā; bhartāram ācchetsyasi kāminībhyaḥ

03,223.002a naitādṛśaṃ daivatam asti satye; sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu

03,223.002c yathā patis tasya hi sarvakāmā; labhyāḥ prasāde kupitaś ca hanyāt

03,223.003a tasmād apatyaṃ vividhāś ca bhogāḥ; śayyāsanāny adbhutadarśanāni

03,223.003c vastrāṇi mālyāni tathaiva gandhāḥ; svargaś ca loko viṣamā ca kīrtiḥ

03,223.004a sukhaṃ sukheneha na jātu labhyaṃ; duḥkhena sādhvī labhate sukhāni

03,223.004c sā kṛṣṇam ārādhaya sauhṛdena; premṇā ca nityaṃ pratikarmaṇā ca

03,223.005a tathāśanaiś cārubhir agryamālyair; dākṣiṇyayogair vividhaiś ca gandhaiḥ

03,223.005c asyāḥ priyo 'smīti yathā viditvā; tvām eva saṃśliṣyati sarvabhāvaiḥ

03,223.006a śrutvā svaraṃ dvāragatasya bhartuḥ; pratyutthitā tiṣṭha gṛhasya madhye

03,223.006c dṛṣṭvā praviṣṭaṃ tvaritāsanena; pādyena caiva pratipūjaya tvam

03,223.007a saṃpreṣitāyām atha caiva dāsyām; utthāya sarvaṃ svayam eva kuryāḥ

03,223.007c jānātu kṛṣṇas tava bhāvam etaṃ; sarvātmanā māṃ bhajatīti satye

03,223.008a tvatsaṃnidhau yat kathayet patis te; yady apy aguhyaṃ parirakṣitavyam

03,223.008c kā cit sapatnī tava vāsudevaṃ; pratyādiśet tena bhaved virāgaḥ

03,223.009a priyāṃś ca raktāṃś ca hitāṃś ca bhartus; tān bhojayethā vividhair upāyaiḥ

03,223.009c dveṣyair apakṣair ahitaiś ca tasya; bhidyasva nityaṃ kuhakoddhataiś ca

03,223.010a madaṃ pramādaṃ puruṣeṣu hitvā; saṃyaccha bhāvaṃ pratigṛhya maunam

03,223.010c pradyumnasāmbāv api te kumārau; nopāsitavyau rahite kadā cit

03,223.011a mahākulīnābhir apāpikābhiḥ; strībhiḥ satībhis tava sakhyam astu

03,223.011c caṇḍāś ca śauṇḍāś ca mahāśanāś ca; caurāś ca duṣṭāś capalāś ca varjyāḥ

03,223.012a etad yaśasyaṃ bhagavedanaṃ ca; svargyaṃ tathā śatrunibarhaṇaṃ ca

03,223.012c mahārhamālyābharaṇāṅgarāgā; bhartāram ārādhaya puṇyagandhā

03,224.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,224.001a mārkaṇḍeyādibhir vipraiḥ pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ

03,224.001c kathābhir anukūlābhiḥ sahāsitvā janārdanaḥ

03,224.002a tatas taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvan madhusūdanaḥ

03,224.002c ārurukṣū rathaṃ satyām āhvayām āsa keśavaḥ

03,224.003a satyabhāmā tatas tatra svajitvā drupadātmajām

03,224.003c uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ yathābhāvasamāhitam

03,224.004a kṛṣṇe mā bhūt tavotkaṇṭhā mā vyathā mā prajāgaraḥ

03,224.004c bhartṛbhir devasaṃkāśair jitāṃ prāpsyasi medinīm

03,224.005a na hy evaṃ śīlasaṃpannā naivaṃ pūjitalakṣaṇāḥ

03,224.005c prāpnuvanti ciraṃ kleśaṃ yathā tvam asitekṣaṇe

03,224.006a avaśyaṃ ca tvayā bhūmir iyaṃ nihatakaṇṭakā

03,224.006c bhartṛbhiḥ saha bhoktavyā nirdvaṃdveti śrutaṃ mayā

03,224.007a dhārtarāṣṭravadhaṃ kṛtvā vairāṇi pratiyātya ca

03,224.007c yudhiṣṭhirasthāṃ pṛthivīṃ draṣṭāsi drupadātmaje

03,224.008a yās tāḥ pravrājamānāṃ tvāṃ prāhasan darpamohitāḥ

03,224.008c tāḥ kṣipraṃ hatasaṃkalpā drakṣyasi tvaṃ kurustriyaḥ

03,224.009a tava duḥkhopapannāyā yair ācaritam apriyam

03,224.009c viddhi saṃprasthitān sarvāṃs tān kṛṣṇe yamasādanam

03,224.009d*1097_01 ye ca tatra sthitā rājñi tatpakṣīyāḥ kṣitīśvarāḥ

03,224.009d*1097_02 teṣāṃ kālaḥ kṣitīśānāṃ prāptaḥ kṛṣṇe durāsadaḥ

03,224.010a putras te prativindhyaś ca sutasomas tathā vibhuḥ

03,224.010c śrutakarmārjuniś caiva śatānīkaś ca nākuliḥ

03,224.010e sahadevāc ca yo jātaḥ śrutasenas tavātmajaḥ

03,224.011a sarve kuśalino vīrāḥ kṛtāstrāś ca sutās tava

03,224.011c abhimanyur iva prītā dvāravatyāṃ ratā bhṛśam

03,224.012a tvam ivaiṣāṃ subhadrā ca prītyā sarvātmanā sthitā

03,224.012c prīyate bhāvanirdvaṃdvā tebhyaś ca vigatajvarā

03,224.012d*1098_01 duḥkhitā tena duḥkhena sukhena sukhitā tathā

03,224.013a bheje sarvātmanā caiva pradyumnajananī tathā

03,224.013c bhānuprabhṛtibhiś cainān viśinaṣṭi ca keśavaḥ

03,224.014a bhojanācchādane caiṣāṃ nityaṃ me śvaśuraḥ sthitaḥ

03,224.014c rāmaprabhṛtayaḥ sarve bhajanty andhakavṛṣṇayaḥ

03,224.014e tulyo hi praṇayas teṣāṃ pradyumnasya ca bhāmini

03,224.015a evamādi priyaṃ prītyā hṛdyam uktvā manonugam

03,224.015c gamanāya manaś cakre vāsudevarathaṃ prati

03,224.016a tāṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇamahiṣī cakārābhipradakṣiṇam

03,224.016c āruroha rathaṃ śaureḥ satyabhāmā ca bhāminī

03,224.017a smayitvā tu yaduśreṣṭho draupadīṃ parisāntvya ca

03,224.017c upāvartya tataḥ śīghrair hayaiḥ prāyāt paraṃtapaḥ

03,225.001 janamejaya uvāca

03,225.001a evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ; śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ

03,225.001c saras tad āsādya vanaṃ ca puṇyaṃ; tataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ

03,225.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,225.002a saras tad āsādya tu pāṇḍuputrā; janaṃ samutsṛjya vidhāya caiṣām

03,225.002c vanāni ramyāṇy atha parvatāṃś ca; nadīpradeśāṃś ca tadā viceruḥ

03,225.003a tathā vane tān vasataḥ pravīrān; svādhyāyavantaś ca tapodhanāś ca

03,225.003c abhyāyayur vedavidaḥ purāṇās; tān pūjayām āsur atho narāgryāḥ

03,225.004a tataḥ kadā cit kuśalaḥ kathāsu; vipro 'bhyagacchad bhuvi kauraveyān

03,225.004c sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva; vaicitravīryaṃ nṛpam abhyagacchat

03,225.005a athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaś ca; vṛddhena rājñā kurusattamena

03,225.005c pracoditaḥ san kathayāṃ babhūva; dharmānilendraprabhavān yamau ca

03,225.006a kṛśāṃś ca vātātapakarśitāṅgān; duḥkhasya cograsya mukhe prapannān

03,225.006c tāṃ cāpy anāthām iva vīranāthāṃ; kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām

03,225.007a tataḥ kathāṃ tasya niśamya rājā; vaicitravīryaḥ kṛpayābhitaptaḥ

03,225.007c vane sthitān pārthivaputrapautrāñ; śrutvā tadā duḥkhanadīṃ prapannān

03,225.008a provāca dainyābhihatāntarātmā; niḥśvāsabāṣpopahataḥ sa pārthān

03,225.008c vācaṃ kathaṃ cit sthiratām upetya; tat sarvam ātmaprabhavaṃ vicintya

03,225.009a kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto; jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ

03,225.009c ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ; śete purā rāṅkavakūṭaśāyī

03,225.010a prabodhyate māgadhasūtapūgair; nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ

03,225.010c patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre; prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ

03,225.011a kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo; vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ

03,225.011c śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ; kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ

03,225.012a tathārjunaḥ sukumāro manasvī; vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ

03,225.012c vidūyamānair iva sarvagātrair; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt

03,225.013a yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca; bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān

03,225.013c viniḥśvasan sarpa ivogratejā; dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt

03,225.014a tathā yamau cāpy asukhau sukhārhau; samṛddharūpāv amarau divīva

03,225.014c prajāgarasthau dhruvam apraśāntau; dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau

03,225.015a samīraṇenāpi samo balena; samīraṇasyaiva suto balīyān

03,225.015c sa dharmapāśena sitogratejā; dhruvaṃ viniḥśvasya sahaty amarṣam

03,225.016a sa cāpi bhūmau parivartamāno; vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ

03,225.016c satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ; kālaṃ pratīkṣaty adhiko raṇe 'nyaiḥ

03,225.017a ajātaśatrau tu jite nikṛtyā; duḥśāsano yat paruṣāṇy avocat

03,225.017c tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ; dahanti marmāgnir ivendhanāni

03,225.018a na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro; dhanaṃjayaś cāpy anuvartate tam

03,225.018c araṇyavāsena vivardhate tu; bhīmasya kopo 'gnir ivānilena

03,225.019a sa tena kopena vidīryamāṇaḥ; karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ

03,225.019c viniḥśvasaty uṣṇam atīva ghoraṃ; dahann ivemān mama putrapautrān

03,225.020a gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca; saṃrambhiṇāv antakakālakalpau

03,225.020c na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ; śarān kirantāv aśaniprakāśān

03,225.021a duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro; duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ

03,225.021c madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ; vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca

03,225.022a śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā; pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā

03,225.022c sa tena yujyaty avaśaḥ phalena; mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt

03,225.023a kṣetre sukṛṣṭe hy upite ca bīje; deve ca varṣaty ṛtukālayuktam

03,225.023c na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir; anyatra daivād iti cintayāmi

03,225.024a kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu; sādhupravṛttena ca pāṇḍavena

03,225.024c mayā ca duṣputravaśānugena; yathā kurūṇām ayam antakālaḥ

03,225.025a dhruvaṃ pravāsyaty asamīrito 'pi; dhruvaṃ prajāsyaty uta garbhiṇī yā

03,225.025c dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas; tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ

03,225.026a kriyeta kasmān na pare ca kuryur; vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃ cit

03,225.026c prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ; kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt

03,225.027a kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta; na ca prasicyed iti rakṣitavyam

03,225.027c arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed; dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke

03,225.028a gato hy araṇyād api śakralokaṃ; dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya

03,225.028c astrāṇi divyāni caturvidhāni; jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ

03,225.029a svargaṃ hi gatvā saśarīra eva; ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet

03,225.029c anyatra kālopahatān anekān; samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn

03,225.030a dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī; dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram

03,225.030c astrāṇi divyāni ca tāni tasya; trayasya tejaḥ prasaheta ko nu

03,225.031a niśamya tad vacanaṃ pārthivasya; duryodhano rahite saubalaś ca

03,225.031c abodhayat karṇam upetya sarvaṃ; sa cāpy ahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ

03,226.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,226.001a dhṛtarāṣṭrasya tad vākyaṃ niśamya sahasaubalaḥ

03,226.001c duryodhanam idaṃ kāle karṇo vacanam abravīt

03,226.002a pravrājya pāṇḍavān vīrān svena vīryeṇa bhārata

03,226.002c bhuṅkṣvemāṃ pṛthivīm eko divaṃ śambarahā yathā

03,226.002d*1099_01 tavādya pṛthivī rājan nikhilā sāgarāmbarā

03,226.002d*1099_02 saparvatavanākārā sahasthāvarajaṅgamā

03,226.003a prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pratīcyodīcyavāsinaḥ

03,226.003c kṛtāḥ karapradāḥ sarve rājānas te narādhipa

03,226.004a yā hi sā dīpyamāneva pāṇḍavān bhajate purā

03,226.004c sādya lakṣmīs tvayā rājann avāptā bhrātṛbhiḥ saha

03,226.005a indraprasthagate yāṃ tāṃ dīpyamānāṃ yudhiṣṭhire

03,226.005c apaśyāma śriyaṃ rājann aciraṃ śokakarśitāḥ

03,226.005c*1100_01 **** **** dṛśyate sā tavādya vai

03,226.005c*1100_02 śatravas tava rājendra

03,226.006a sā tu buddhibaleneyaṃ rājñas tasmād yudhiṣṭhirāt

03,226.006c tvayākṣiptā mahābāho dīpyamāneva dṛśyate

03,226.007a tathaiva tava rājendra rājānaḥ paravīrahan

03,226.007c śāsane 'dhiṣṭhitāḥ sarve kiṃ kurma iti vādinaḥ

03,226.008a tavādya pṛthivī rājan nikhilā sāgarāmbarā

03,226.008c saparvatavanā devī sagrāmanagarākarā

03,226.008e nānāvanoddeśavatī pattanair upaśobhitā

03,226.008f*1101_01 nānājanapadākīrṇā sphītarāṣṭrā mahābalā

03,226.009a vandyamāno dvijai rājan pūjyamānaś ca rājabhiḥ

03,226.009c pauruṣād divi deveṣu bhrājase raśmivān iva

03,226.010a rudrair iva yamo rājā marudbhir iva vāsavaḥ

03,226.010c kurubhis tvaṃ vṛto rājan bhāsi nakṣatrarāḍ iva

03,226.011a ye sma te nādriyante ''jñā nodvijante kadā ca na

03,226.011c paśyāmas tāñ śriyā hīnān pāṇḍavān vanavāsinaḥ

03,226.012a śrūyante hi mahārāja saro dvaitavanaṃ prati

03,226.012c vasantaḥ pāṇḍavāḥ sārdhaṃ brāhmaṇair vanavāsibhiḥ

03,226.013a sa prayāhi mahārāja śriyā paramayā yutaḥ

03,226.013c pratapan pāṇḍuputrāṃs tvaṃ raśmivān iva tejasā

03,226.014a sthito rājye cyutān rājyāc chriyā hīnāñ śriyā vṛtaḥ

03,226.014c asamṛddhān samṛddhārthaḥ paśya pāṇḍusutān nṛpa

03,226.015a mahābhijanasaṃpannaṃ bhadre mahati saṃsthitam

03,226.015c pāṇḍavās tvābhivīkṣantāṃ yayātim iva nāhuṣam

03,226.016a yāṃ śriyaṃ suhṛdaś caiva durhṛdaś ca viśāṃ pate

03,226.016c paśyanti puruṣe dīptāṃ sā samarthā bhavaty uta

03,226.017a samastho viṣamasthān hi durhṛdo yo 'bhivīkṣate

03,226.017c jagatīsthān ivādristhaḥ kiṃ tataḥ paramaṃ sukham

03,226.018a na putradhanalābhena na rājyenāpi vindati

03,226.018c prītiṃ nṛpatiśārdūla yām amitrāghadarśanāt

03,226.019a kiṃ nu tasya sukhaṃ na syād āśrame yo dhanaṃjayam

03,226.019c abhivīkṣeta siddhārtho valkalājinavāsasam

03,226.020a suvāsaso hi te bhāryā valkalājinavāsasam

03,226.020c paśyantv asukhitāṃ kṛṣṇāṃ sā ca nirvidyatāṃ punaḥ

03,226.020e vinindatāṃ tathātmānaṃ jīvitaṃ ca dhanacyutā

03,226.020f*1102_01 dārāṇāṃ te śriyaṃ dṛṣṭvā dīptām adya janādhipa

03,226.021a na tathā hi sabhāmadhye tasyā bhavitum arhati

03,226.021c vaimanasyaṃ yathā dṛṣṭvā tava bhāryāḥ svalaṃkṛtāḥ

03,226.022a evam uktvā tu rājānaṃ karṇaḥ śakuninā saha

03,226.022c tūṣṇīṃ babhūvatur ubhau vākyānte janamejaya

03,227.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,227.001a karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā

03,227.001c hṛṣṭo bhūtvā punar dīna idaṃ vacanam abravīt

03,227.002a bravīṣi yad idaṃ karṇa sarvaṃ me manasi sthitam

03,227.002c na tv abhyanujñāṃ lapsyāmi gamane yatra pāṇḍavāḥ

03,227.003a paridevati tān vīrān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

03,227.003c manyate 'bhyadhikāṃś cāpi tapoyogena pāṇḍavān

03,227.004a atha vāpy anubudhyeta nṛpo 'smākaṃ cikīrṣitam

03,227.004c evam apy āyatiṃ rakṣan nābhyanujñātum arhati

03,227.005a na hi dvaitavane kiṃ cid vidyate 'nyat prayojanam

03,227.005c utsādanam ṛte teṣāṃ vanasthānāṃ mama dviṣām

03,227.006a jānāsi hi yathā kṣattā dyūtakāla upasthite

03,227.006c abravīd yac ca māṃ tvāṃ ca saubalaṃ ca vacas tadā

03,227.007a tāni pūrvāṇi vākyāni yac cānyat paridevitam

03,227.007c vicintya nādhigacchāmi gamanāyetarāya vā

03,227.008a mamāpi hi mahān harṣo yad ahaṃ bhīmaphalgunau

03,227.008c kliṣṭāv araṇye paśyeyaṃ kṛṣṇayā sahitāv iti

03,227.009a na tathā prāpnuyāṃ prītim avāpya vasudhām api

03,227.009c dṛṣṭvā yathā pāṇḍusutān valkalājinavāsasaḥ

03,227.010a kiṃ nu syād adhikaṃ tasmād yad ahaṃ drupadātmajām

03,227.010c draupadīṃ karṇa paśyeyaṃ kāṣāyavasanāṃ vane

03,227.011a yadi māṃ dharmarājaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ

03,227.011c yuktaṃ paramayā lakṣmyā paśyetāṃ jīvitaṃ bhavet

03,227.012a upāyaṃ na tu paśyāmi yena gacchema tad vanam

03,227.012c yathā cābhyanujānīyād gacchantaṃ māṃ mahīpatiḥ

03,227.013a sa saubalena sahitas tathā duḥśāsanena ca

03,227.013c upāyaṃ paśya nipuṇaṃ yena gacchema tad vanam

03,227.014a aham apy adya niścitya gamanāyetarāya vā

03,227.014c kālyam eva gamiṣyāmi samīpaṃ pārthivasya ha

03,227.015a mayi tatropaviṣṭe tu bhīṣme ca kurusattame

03,227.015c upāyo yo bhaved dṛṣṭas taṃ brūyāḥ sahasaubalaḥ

03,227.016a tato bhīṣmasya rājñaś ca niśamya gamanaṃ prati

03,227.016c vyavasāyaṃ kariṣye 'ham anunīya pitāmaham

03,227.017a tathety uktvā tu te sarve jagmur āvasathān prati

03,227.017c vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu karṇo rājānam abhyayāt

03,227.018a tato duryodhanaṃ karṇaḥ prahasann idam abravīt

03,227.018c upāyaḥ paridṛṣṭo 'yaṃ taṃ nibodha janeśvara

03,227.019a ghoṣā dvaitavane sarve tvatpratīkṣā narādhipa

03,227.019c ghoṣayātrāpadeśena gamiṣyāmo na saṃśayaḥ

03,227.020a ucitaṃ hi sadā gantuṃ ghoṣayātrāṃ viśāṃ pate

03,227.020c evaṃ ca tvāṃ pitā rājan samanujñātum arhati

03,227.021a tathā kathayamānau tau ghoṣayātrāviniścayam

03,227.021c gāndhārarājaḥ śakuniḥ pratyuvāca hasann iva

03,227.022a upāyo 'yaṃ mayā dṛṣṭo gamanāya nirāmayaḥ

03,227.022c anujñāsyati no rājā codayiṣyati cāpy uta

03,227.023a ghoṣā dvaitavane sarve tvatpratīkṣā narādhipa

03,227.023c ghoṣayātrāpadeśena gamiṣyāmo na saṃśayaḥ

03,227.024a tataḥ prahasitāḥ sarve te 'nyonyasya talān daduḥ

03,227.024c tad eva ca viniścitya dadṛśuḥ kurusattamam

03,228.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,228.001a dhṛtarāṣṭraṃ tataḥ sarve dadṛśur janamejaya

03,228.001c pṛṣṭvā sukham atho rājñaḥ pṛṣṭvā rājñā ca bhārata

03,228.002a tatas tair vihitaḥ pūrvaṃ samaṅgo nāma ballavaḥ

03,228.002c samīpasthās tadā gāvo dhṛtarāṣṭre nyavedayat

03,228.003a anantaraṃ ca rādheyaḥ śakuniś ca viśāṃ pate

03,228.003c āhatuḥ pārthivaśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam

03,228.004a ramaṇīyeṣu deśeṣu ghoṣāḥ saṃprati kaurava

03,228.004c smāraṇāsamayaḥ prāpto vatsānām api cāṅkanam

03,228.005a mṛgayā cocitā rājann asmin kāle sutasya te

03,228.005c duryodhanasya gamanaṃ tvam anujñātum arhasi

03,228.006 dhṛtarāṣṭra uvāca

03,228.006a mṛgayā śobhanā tāta gavāṃ ca samavekṣaṇam

03,228.006c viśrambhas tu na gantavyo ballavānām iti smare

03,228.007a te tu tatra naravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam

03,228.007c ato nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ svayam

03,228.008a chadmanā nirjitās te hi karśitāś ca mahāvane

03,228.008c taponityāś ca rādheya samarthāś ca mahārathāḥ

03,228.009a dharmarājo na saṃkrudhyed bhīmasenas tv amarṣaṇaḥ

03,228.009c yajñasenasya duhitā teja eva tu kevalam

03,228.010a yūyaṃ cāpy aparādhyeyur darpamohasamanvitāḥ

03,228.010c tato vinirdaheyus te tapasā hi samanvitāḥ

03,228.011a atha vā sāyudhā vīrā manyunābhipariplutāḥ

03,228.011c sahitā baddhanistriṃśā daheyuḥ śastratejasā

03,228.012a atha yūyaṃ bahutvāt tān ārabhadhvaṃ kathaṃ cana

03,228.012c anāryaṃ paramaṃ tat syād aśakyaṃ tac ca me matam

03,228.013a uṣito hi mahābāhur indraloke dhanaṃjayaḥ

03,228.013c divyāny astrāṇy avāpyātha tataḥ pratyāgato vanam

03,228.014a akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā

03,228.014c kiṃ punaḥ sa kṛtāstro 'dya na hanyād vo mahārathaḥ

03,228.015a atha vā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha

03,228.015c udvignavāso viśrambhād duḥkhaṃ tatra bhaviṣyati

03,228.016a atha vā sainikāḥ ke cid apakuryur yudhiṣṭhire

03,228.016c tad abuddhikṛtaṃ karma doṣam utpādayec ca vaḥ

03,228.017a tasmād gacchantu puruṣāḥ smāraṇāyāptakāriṇaḥ

03,228.017c na svayaṃ tatra gamanaṃ rocaye tava bhārata

03,228.018 śakunir uvāca

03,228.018a dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṃ ca saṃsadi

03,228.018c tena dvādaśa varṣāṇi vastavyānīti bhārata

03,228.019a anuvṛttāś ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

03,228.019c yudhiṣṭhiraś ca kaunteyo na naḥ kopaṃ kariṣyati

03,228.020a mṛgayāṃ caiva no gantum icchā saṃvardhate bhṛśam

03,228.020c smāraṇaṃ ca cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarśanam

03,228.021a na cānāryasamācāraḥ kaś cit tatra bhaviṣyati

03,228.021c na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṃ pratiśrayaḥ

03,228.022 vaiśaṃpāyana uvāca

03,228.022a evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ

03,228.022c duryodhanaṃ sahāmātyam anujajñe na kāmataḥ

03,228.023a anujñātas tu gāndhāriḥ karṇena sahitas tadā

03,228.023c niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vṛtaḥ

03,228.024a duḥśāsanena ca tathā saubalena ca devinā

03,228.024c saṃvṛto bhrātṛbhiś cānyaiḥ strībhiś cāpi sahasraśaḥ

03,228.025a taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ draṣṭuṃ dvaitavanaṃ saraḥ

03,228.025c paurāś cānuyayuḥ sarve sahadārā vanaṃ ca tat

03,228.026a aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca

03,228.026c pattayo bahusāhasrā hayāś ca navatiḥ śatāḥ

03,228.027a śakaṭāpaṇaveśyāś ca vaṇijo bandinas tathā

03,228.027c narāś ca mṛgayāśīlāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,228.028a tataḥ prayāṇe nṛpateḥ sumahān abhavat svanaḥ

03,228.028c prāvṛṣīva mahāvāyor uddhatasya viśāṃ pate

03,228.029a gavyūtimātre nyavasad rājā duryodhanas tadā

03,228.029c prayāto vāhanaiḥ sarvais tato dvaitavanaṃ saraḥ

03,229.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,229.001a atha duryodhano rājā tatra tatra vane vasan

03,229.001c jagāma ghoṣān abhitas tatra cakre niveśanam

03,229.002a ramaṇīye samājñāte sodake samahīruhe

03,229.002c deśe sarvaguṇopete cakrur āvasathaṃ narāḥ

03,229.003a tathaiva tatsamīpasthān pṛthagāvasathān bahūn

03,229.003c karṇasya śakuneś caiva bhrātṝṇāṃ caiva sarvaśaḥ

03,229.004a dadarśa sa tadā gāvaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,229.004c aṅkair lakṣaiś ca tāḥ sarvā lakṣayām āsa pārthivaḥ

03,229.005a aṅkayām āsa vatsāṃś ca jajñe copasṛtās tv api

03,229.005c bālavatsāś ca yā gāvaḥ kālayām āsa tā api

03,229.006a atha sa smāraṇaṃ kṛtvā lakṣayitvā trihāyanān

03,229.006c vṛto gopālakaiḥ prīto vyaharat kurunandanaḥ

03,229.007a sa ca paurajanaḥ sarvaḥ sainikāś ca sahasraśaḥ

03,229.007c yathopajoṣaṃ cikrīḍur vane tasmin yathāmarāḥ

03,229.008a tato gopāḥ pragātāraḥ kuśalā nṛttavādite

03,229.008c dhārtarāṣṭram upātiṣṭhan kanyāś caiva svalaṃkṛtāḥ

03,229.009a sa strīgaṇavṛto rājā prahṛṣṭaḥ pradadau vasu

03,229.009c tebhyo yathārham annāni pānāni vividhāni ca

03,229.010a tatas te sahitāḥ sarve tarakṣūn mahiṣān mṛgān

03,229.010c gavayarkṣavarāhāṃś ca samantāt paryakālayan

03,229.011a sa tāñ śarair vinirbhindan gajān badhnan mahāvane

03,229.011c ramaṇīyeṣu deśeṣu grāhayām āsa vai mṛgān

03,229.012a gorasān upayuñjāna upabhogāṃś ca bhārata

03,229.012c paśyan suramaṇīyāni puṣpitāni vanāni ca

03,229.013a mattabhramarajuṣṭāni barhiṇābhirutāni ca

03,229.013c agacchad ānupūrvyeṇa puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ

03,229.013d*1103_01 mattabhramarasaṃjuṣṭaṃ nīlakaṇṭharavākulam

03,229.013d*1103_02 saptacchadasamākīrṇaṃ puṃnāgabakulair yutam

03,229.013e ṛddhyā paramayā yukto mahendra iva vajrabhṛt

03,229.014a yadṛcchayā ca tadaho dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,229.014c īje rājarṣiyajñena sadyaskena viśāṃ pate

03,229.014e divyena vidhinā rājā vanyena kurusattamaḥ

03,229.014f*1104_01 vidvadbhiḥ sahito dhīmān brāhmaṇair vanavāsibhiḥ

03,229.015a kṛtvā niveśam abhitaḥ sarasas tasya kauravaḥ

03,229.015c draupadyā sahito dhīmān dharmapatnyā narādhipaḥ

03,229.015d*1105_01 bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ sarābhyāśe tadāvasat

03,229.016a tato duryodhanaḥ preṣyān ādideśa sahānujaḥ

03,229.016c ākrīḍāvasathāḥ kṣipraṃ kriyantām iti bhārata

03,229.017a te tathety eva kauravyam uktvā vacanakāriṇaḥ

03,229.017c cikīrṣantas tadākrīḍāñ jagmur dvaitavanaṃ saraḥ

03,229.018a senāgraṃ dhārtarāṣṭrasya prāptaṃ dvaitavanaṃ saraḥ

03,229.018c praviśantaṃ vanadvāri gandharvāḥ samavārayan

03,229.019a tatra gandharvarājo vai pūrvam eva viśāṃ pate

03,229.019c kuberabhavanād rājann ājagāma gaṇāvṛtaḥ

03,229.020a gaṇair apsarasāṃ caiva tridaśānāṃ tathātmajaiḥ

03,229.020c vihāraśīlaḥ krīḍārthaṃ tena tat saṃvṛtaṃ saraḥ

03,229.021a tena tat saṃvṛtaṃ dṛṣṭvā te rājaparicārakāḥ

03,229.021c pratijagmus tato rājan yatra duryodhano nṛpaḥ

03,229.021d*1106_01 te sametya tadā procur gantuṃ naivopalabhyate

03,229.021d*1106_02 rakṣitaṃ bahubhiḥ śūrai rājan dvaitavanaṃ saraḥ

03,229.021d*1107_01 nyavedayaṃs tato rājñe gandharvās tatra bhārata

03,229.022a sa tu teṣāṃ vacaḥ śrutvā sainikān yuddhadurmadān

03,229.022c preṣayām āsa kauravya utsārayata tān iti

03,229.023a tasya tad vacanaṃ śrutvā rājñaḥ senāgrayāyinaḥ

03,229.023c saro dvaitavanaṃ gatvā gandharvān idam abruvan

03,229.024a rājā duryodhano nāma dhṛtarāṣṭrasuto balī

03,229.024c vijihīrṣur ihāyāti tadartham apasarpata

03,229.025a evam uktās tu gandharvāḥ prahasanto viśāṃ pate

03,229.025c pratyabruvaṃs tān puruṣān idaṃ suparuṣaṃ vacaḥ

03,229.026a na cetayati vo rājā mandabuddhiḥ suyodhanaḥ

03,229.026c yo 'smān ājñāpayaty evaṃ vaśyān iva divaukasaḥ

03,229.027a yūyaṃ mumūrṣavaś cāpi mandaprajñā na saṃśayaḥ

03,229.027c ye tasya vacanād evam asmān brūta vicetasaḥ

03,229.028a gacchata tvaritāḥ sarve yatra rājā sa kauravaḥ

03,229.028c dveṣyaṃ mādyaiva gacchadhvaṃ dharmarājaniveśanam

03,229.029a evam uktās tu gandharvai rājñaḥ senāgrayāyinaḥ

03,229.029c saṃprādravan yato rājā dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat

03,230.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,230.001a tatas te sahitāḥ sarve duryodhanam upāgaman

03,230.001c abruvaṃś ca mahārāja yad ūcuḥ kauravaṃ prati

03,230.002a gandharvair vārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān

03,230.002c amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata

03,230.003a śāsatainān adharmajñān mama vipriyakāriṇaḥ

03,230.003c yadi prakrīḍito devaiḥ sarvaiḥ saha śatakratuḥ

03,230.003d*1108_01 vayam atra yathāprītāḥ krīḍiṣyāmo nirantaram

03,230.004a duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ

03,230.004c sarva evābhisaṃnaddhā yodhāś cāpi sahasraśaḥ

03,230.005a tataḥ pramathya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur balāt

03,230.005c siṃhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa

03,230.006a tato 'parair avāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ

03,230.006b*1109_01 sāmnaiva tatra vikrāntā mā sāhasam iti prabho

03,230.006c te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhādhipa

03,230.006e tān anādṛtya gandharvāṃs tad vanaṃ viviśur mahat

03,230.007a yadā vācā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ

03,230.007c tatas te khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan

03,230.008a gandharvarājas tān sarvān abravīt kauravān prati

03,230.008c anāryāñ śāsatety evaṃ citraseno 'tyamarṣaṇaḥ

03,230.009a anujñātās tu gandharvāś citrasenena bhārata

03,230.009c pragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrān abhidravan

03,230.010a tān dṛṣṭvā patataḥ śīghrān gandharvān udyatāyudhān

03,230.010c sarve te prādravan saṃkhye dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ

03,230.011a tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān

03,230.011c vaikartanas tadā vīro nāsīt tatra parāṅmukhaḥ

03,230.012a āpatantīṃ tu saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm

03,230.012c mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat

03,230.013a kṣuraprair viśikhair bhallair vatsadantais tathāyasaiḥ

03,230.013c gandharvāñ śataśo 'bhyaghnaṃl laghutvāt sūtanandanaḥ

03,230.014a pātayann uttamāṅgāni gandharvāṇāṃ mahārathaḥ

03,230.014c kṣaṇena vyadhamat sarvāṃ citrasenasya vāhinīm

03,230.015a te vadhyamānā gandharvāḥ sūtaputreṇa dhīmatā

03,230.015c bhūya evābhyavartanta śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,230.016a gandharvabhūtā pṛthivī kṣaṇena samapadyata

03,230.016c āpatadbhir mahāvegaiś citrasenasya sainikaiḥ

03,230.017a atha duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ

03,230.017c duḥśāsano vikarṇaś ca ye cānye dhṛtarāṣṭrajāḥ

03,230.017e nyahanaṃs tat tadā sainyaṃ rathair garuḍanisvanaiḥ

03,230.018a bhūyaś ca yodhayām āsuḥ kṛtvā karṇam athāgrataḥ

03,230.018c mahatā rathaghoṣeṇa hayacāreṇa cāpy uta

03,230.018e vaikartanaṃ parīpsanto gandharvān samavārayan

03,230.019a tataḥ saṃnyapatan sarve gandharvāḥ kauravaiḥ saha

03,230.019c tadā sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam

03,230.020a tatas te mṛdavo 'bhūvan gandharvāḥ śarapīḍitāḥ

03,230.020c uccukruśuś ca kauravyā gandharvān prekṣya pīḍitān

03,230.021a gandharvāṃs trāsitān dṛṣṭvā citraseno 'tyamarṣaṇaḥ

03,230.021c utpapātāsanāt kruddho vadhe teṣāṃ samāhitaḥ

03,230.022a tato māyāstram āsthāya yuyudhe citramārgavit

03,230.022b*1110_01 tena muktāḥ śarā ghorāḥ sūryaraśmisamaprabhāḥ

03,230.022b*1110_02 viyat saṃchādayām āsur na vavau tatra mārutaḥ

03,230.022b*1110_03 hastyārohā hatāḥ petur hastibhiḥ saha bhārata

03,230.022b*1110_04 hayārohāś ca sahayai rathaiś ca rathinas tathā

03,230.022b*1110_05 pattayaś ca yathā petur viśastāḥ śaravṛṣṭibhiḥ

03,230.022c tayāmuhyanta kauravyāś citrasenasya māyayā

03,230.023a ekaiko hi tadā yodho dhārtarāṣṭrasya bhārata

03,230.023c paryavartata gandharvair daśabhir daśabhiḥ saha

03,230.024a tataḥ saṃpīḍyamānās te balena mahatā tadā

03,230.024c prādravanta raṇe bhītā yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ

03,230.025a bhajyamāneṣv anīkeṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ

03,230.025c karṇo vaikartano rājaṃs tasthau girir ivācalaḥ

03,230.026a duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ

03,230.026c gandharvān yodhayāṃ cakruḥ samare bhṛśavikṣatāḥ

03,230.027a sarva eva tu gandharvāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,230.027c jighāṃsamānāḥ sahitāḥ karṇam abhyadravan raṇe

03,230.028a asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlair gadābhiś ca mahābalāḥ

03,230.028c sūtaputraṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan

03,230.029a anye 'sya yugam acchindan dhvajam anye nyapātayan

03,230.029c īṣām anye hayān anye sūtam anye nyapātayan

03,230.030a anye chatraṃ varūthaṃ ca bandhuraṃ ca tathāpare

03,230.030b*1111_01 pragṛhītāyudhā vīrāś citrasenapurogamāḥ

03,230.030b*1112_01 anye saṃpūrṇayām āsuś cakre cākṣau tathāpare

03,230.030c gandharvā bahusāhasrāḥ khaṇḍaśo 'bhyahanan ratham

03,230.031a tato rathād avaplutya sūtaputro 'sicarmabhṛt

03,230.031b*1113_01 aṃsāvalambitadhanur dhāvamāno mahābalaḥ

03,230.031c vikarṇaratham āsthāya mokṣāyāśvān acodayat

03,231.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,231.001a gandharvais tu mahārāja bhagne karṇe mahārathe

03,231.001c saṃprādravac camūḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ

03,231.002a tān dṛṣṭvā dravataḥ sarvān dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān

03,231.002c duryodhano mahārāja nāsīt tatra parāṅmukhaḥ

03,231.003a tām āpatantīṃ saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm

03,231.003c mahatā śaravarṣeṇa so 'bhyavarṣad ariṃdamaḥ

03,231.004a acintya śaravarṣaṃ tu gandharvās tasya taṃ ratham

03,231.004c duryodhanaṃ jighāṃsantaḥ samantāt paryavārayan

03,231.005a yugam īṣāṃ varūthaṃ ca tathaiva dhvajasārathī

03,231.005c aśvāṃs triveṇuṃ talpaṃ ca tilaśo 'bhyahanan ratham

03,231.006a duryodhanaṃ citraseno virathaṃ patitaṃ bhuvi

03,231.006c abhidrutya mahābāhur jīvagrāham athāgrahīt

03,231.006d*1114_01 tasya bāhū mahārāja baddhvā rajjvā mahāratham

03,231.006d*1114_02 āropya svaṃ mahārāja citraseno nanāda ha

03,231.007a tasmin gṛhīte rājendra sthitaṃ duḥśāsanaṃ rathe

03,231.007c paryagṛhṇanta gandharvāḥ parivārya samantataḥ

03,231.008a viviṃśatiṃ citrasenam ādāyānye pradudruvuḥ

03,231.008c vindānuvindāv apare rājadārāṃś ca sarvaśaḥ

03,231.009a sainyās tu dhārtarāṣṭrasya gandharvaiḥ samabhidrutāḥ

03,231.009c pūrvaṃ prabhagnaiḥ sahitāḥ pāṇḍavān abhyayus tadā

03,231.010a śakaṭāpaṇaveśyāś ca yānayugyaṃ ca sarvaśaḥ

03,231.010c śaraṇaṃ pāṇḍavāñ jagmur hriyamāṇe mahīpatau

03,231.011a priyadarśano mahābāhur dhārtarāṣṭro mahābalaḥ

03,231.011c gandharvair hriyate rājā pārthās tam anudhāvata

03,231.012a duḥśāsano durviṣaho durmukho durjayas tathā

03,231.012c baddhvā hriyante gandharvai rājadārāś ca sarvaśaḥ

03,231.013a iti duryodhanāmātyāḥ krośanto rājagṛddhinaḥ

03,231.013c ārtā dīnasvarāḥ sarve yudhiṣṭhiram upāgaman

03,231.014a tāṃs tathā vyathitān dīnān bhikṣamāṇān yudhiṣṭhiram

03,231.014c vṛddhān duryodhanāmātyān bhīmaseno 'bhyabhāṣata

03,231.014d*1115_01 pragṛhītāyudhān vīrāṃś citrasenapurogamān

03,231.014d*1116_01 mahatā hi prayatnena saṃnahya gajavājibhiḥ

03,231.015a anyathā vartamānānām artho jāto 'yam anyathā

03,231.015c asmābhir yad anuṣṭheyaṃ gandharvais tad anuṣṭhitam

03,231.016a durmantritam idaṃ tāta rājño durdyūtadevinaḥ

03,231.016b*1117_01 dīnān duryodhanasyāsmān draṣṭukāmasya durmateḥ

03,231.016c dveṣṭāram anye klībasya pātayantīti naḥ śrutam

03,231.017a tad idaṃ kṛtaṃ naḥ pratyakṣaṃ gandharvair atimānuṣam

03,231.017c diṣṭyā loke pumān asti kaś cid asmatpriye sthitaḥ

03,231.017e yenāsmākaṃ hṛto bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ

03,231.018a śītavātātapasahāṃs tapasā caiva karśitān

03,231.018c samastho viṣamasthān hi draṣṭum icchati durmatiḥ

03,231.019a adharmacāriṇas tasya kauravyasya durātmanaḥ

03,231.019c ye śīlam anuvartante te paśyanti parābhavam

03,231.020a adharmo hi kṛtas tena yenaitad upaśikṣitam

03,231.020c anṛśaṃsās tu kaunteyās tasyādhyakṣān bravīmi vaḥ

03,231.021a evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenam amarṣaṇam

03,231.021c na kālaḥ paruṣasyāyam iti rājābhyabhāṣata

03,232.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,232.001a asmān abhigatāṃs tāta bhayārtāñ śaraṇaiṣiṇaḥ

03,232.001c kauravān viṣamaprāptān kathaṃ brūyās tvam īdṛśam

03,232.001d*1118_01 rakṣaṇīyā mahābāho maivaṃ vada mahāmate

03,232.002a bhavanti bhedā jñātīnāṃ kalahāś ca vṛkodara

03,232.002c prasaktāni ca vairāṇi jñātidharmo na naśyati

03,232.003a yadā tu kaś cij jñātīnāṃ bāhyaḥ prārthayate kulam

03,232.003c na marṣayanti tat santo bāhyenābhipramarṣaṇam

03,232.003d*1119_01 paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam

03,232.003d*1119_02 parasparavirodhe tu vayaṃ pañca śataṃ tu te

03,232.004a jānāti hy eṣa durbuddhir asmān iha ciroṣitān

03,232.004c sa eṣa paribhūyāsmān akārṣīd idam apriyam

03,232.005a duryodhanasya grahaṇād gandharveṇa balād raṇe

03,232.005c strīṇāṃ bāhyābhimarśāc ca hataṃ bhavati naḥ kulam

03,232.006a śaraṇaṃ ca prapannānāṃ trāṇārthaṃ ca kulasya naḥ

03,232.006c uttiṣṭhadhvaṃ naravyāghrāḥ sajjībhavata māciram

03,232.007a arjunaś ca yamau caiva tvaṃ ca bhīmāparājitaḥ

03,232.007c mokṣayadhvaṃ dhārtarāṣṭraṃ hriyamāṇaṃ suyodhanam

03,232.008a ete rathā naravyāghrāḥ sarvaśastrasamanvitāḥ

03,232.008b*1120_01 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ vimalāḥ kāñcanadhvajāḥ

03,232.008b*1120_02 sasvanān adhirohadhvaṃ nityasajjān imān rathān

03,232.008c indrasenādibhiḥ sūtaiḥ saṃyatāḥ kanakadhvajāḥ

03,232.009a etān āsthāya vai tāta gandharvān yoddhum āhave

03,232.009c suyodhanasya mokṣāya prayatadhvam atandritāḥ

03,232.010a ya eva kaś cid rājanyaḥ śaraṇārtham ihāgatam

03,232.010c paraṃ śaktyābhirakṣeta kiṃ punas tvaṃ vṛkodara

03,232.011a ka ihānyo bhavet trāṇam abhidhāveti coditaḥ

03,232.011c prāñjaliṃ śaraṇāpannaṃ dṛṣṭvā śatrum api dhruvam

03,232.012a varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca pāṇḍava

03,232.012c śatroś ca mokṣaṇaṃ kleśāt trīṇi caikaṃ ca tat samam

03,232.012d*1121_01 ete śataṃ vayaṃ pañca yāvad vayaṃ parasparam

03,232.012d*1121_02 parais tu paribhūtānāṃ vayaṃ pañca śatottaram

03,232.013a kiṃ hy abhyadhikam etasmād yad āpannaḥ suyodhanaḥ

03,232.013c tvadbāhubalam āśritya jīvitaṃ parimārgati

03,232.014a svayam eva pradhāveyaṃ yadi na syād vṛkodara

03,232.014c vitato 'yaṃ kratur vīra na hi me 'tra vicāraṇā

03,232.014d*1122_01 paraiḥ paribhave prāpte vayaṃ pañcottaraṃ śatam

03,232.014d*1122_02 parasparavirodhe tu vayaṃ pañcaiva te śatam

03,232.015a sāmnaiva tu yathā bhīma mokṣayethāḥ suyodhanam

03,232.015b*1123_01 yathāsau mṛduyuktena muñce bhīma sakauravān

03,232.015c tathā sarvair upāyais tvaṃ yatethāḥ kurunandana

03,232.016a na sāmnā pratipadyeta yadi gandharvarāḍ asau

03,232.016c parākrameṇa mṛdunā mokṣayethāḥ suyodhanam

03,232.017a athāsau mṛduyuddhena na muñced bhīma kauravān

03,232.017c sarvopāyair vimocyās te nigṛhya paripanthinaḥ

03,232.018a etāvad dhi mayā śakyaṃ saṃdeṣṭuṃ vai vṛkodara

03,232.018c vaitāne karmaṇi tate vartamāne ca bhārata

03,232.018d*1124_01 varapradānaṃ sumahad yācakasya prakīrtitam

03,232.019 vaiśaṃpāyana uvāca

03,232.019a ajātaśatror vacanaṃ tac chrutvā tu dhanaṃjayaḥ

03,232.019c pratijajñe guror vākyaṃ kauravāṇāṃ vimokṣaṇam

03,232.020 arjuna uvāca

03,232.020a yadi sāmnā na mokṣyanti gandharvā dhṛtarāṣṭrajān

03,232.020c adya gandharvarājasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

03,232.021 vaiśaṃpāyana uvāca

03,232.021a arjunasya tu tāṃ śrutvā pratijñāṃ satyavādinaḥ

03,232.021c kauravāṇāṃ tadā rājan punaḥ pratyāgataṃ manaḥ

03,232.021d@023_0001 evam uktas tu kaunteyaḥ punar vākyam abhāṣata

03,232.021d@023_0002 kopasaṃraktanayanaṃ pūrvavairam anusmaran

03,232.021d@023_0003 purā jatugṛhe 'nena dagdhum asmān yudhiṣṭhira

03,232.021d@023_0004 durbuddhir hi kṛtā vīra tadā daivena rakṣitāḥ

03,232.021d@023_0005 dyūtakāle 'pi kaunteya vṛjināni kṛtāni vai

03,232.021d@023_0006 draupadyāś ca parāmarśaḥ keśagrahaṇam eva ca

03,232.021d@023_0007 vastrāpaharaṇaṃ caiva sabhāmadhye kṛtāni vai

03,232.021d@023_0008 purā kṛtānāṃ pāpānāṃ phalaṃ bhuṅkte suyodhanaḥ

03,232.021d@023_0009 asmābhir eva kartavyo dhārtarāṣṭrasya nigrahaḥ

03,232.021d@023_0010 anyena tu kṛtaṃ tad vai maitram asmākam icchatā

03,232.021d@023_0011 upakārī tu gandharvo mā rājan vimanā bhava

03,232.021d@023_0012 etasminn antare rājaṃś citrasenena vai hṛtaḥ

03,232.021d@023_0013 vilalāpa suduḥkhārto hriyamāṇaḥ suyodhanaḥ

03,232.021d@023_0014 yudhiṣṭhira mahābāho sarvadharmabhṛtāṃ vara

03,232.021d@023_0015 saputrān sahadārāṃś ca gandharveṇa hṛtān balāt

03,232.021d@023_0016 pāṇḍuputra mahābāho kauravāṇāṃ yaśaskara

03,232.021d@023_0017 sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭha gandharveṇa hṛtaṃ balāt

03,232.021d@023_0018 rakṣasva puruṣavyāghra yudhiṣṭhira mahāyaśaḥ

03,232.021d@023_0019 bhrātaraṃ te mahābāho baddhvā nayati mām ayam

03,232.021d@023_0020 duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ durmukhaṃ durjayaṃ tathā

03,232.021d@023_0021 baddhvā haranti gandharvā asmaddārāṃś ca sarvaśaḥ

03,232.021d@023_0022 anudhāvata māṃ kṣipraṃ rakṣadhvaṃ puruṣottamāḥ

03,232.021d@023_0023 yamau mām anudhāvetāṃ rakṣārthaṃ mama sāyudhau

03,232.021d@023_0024 kuruvaṃśasya sumahad ayaśaḥ prāptam īdṛśam

03,232.021d@023_0025 vyapohayadhvaṃ gandharvāñ jitvā vīryeṇa pāṇḍavāḥ

03,232.021d@023_0026 evaṃ vilapamānasya kauravasyārtayā girā

03,232.021d@023_0027 śrutvā vilāpaṃ saṃbhrānto ghṛṇayābhipariplutaḥ

03,232.021d@023_0028 yudhiṣṭhiraḥ punar vākyaṃ bhīmasenam athābravīt

03,233.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,233.001a yudhiṣṭhiravacaḥ śrutvā bhīmasenapurogamāḥ

03,233.001c prahṛṣṭavadanāḥ sarve samuttasthur nararṣabhāḥ

03,233.002a abhedyāni tataḥ sarve samanahyanta bhārata

03,233.002c jāmbūnadavicitrāṇi kavacāni mahārathāḥ

03,233.002d*1125_01 āyudhāni ca divyāni vividhāni samādadhuḥ

03,233.003a te daṃśitā rathaiḥ sarve dhvajinaḥ saśarāsanāḥ

03,233.003c pāṇḍavāḥ pratyadṛśyanta jvalitā iva pāvakāḥ

03,233.004a tān rathān sādhu saṃpannān saṃyuktāñ javanair hayaiḥ

03,233.004c āsthāya rathaśārdūlāḥ śīghram eva yayus tataḥ

03,233.005a tataḥ kauravasainyānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ

03,233.005c prayātān sahitān dṛṣṭvā pāṇḍuputrān mahārathān

03,233.006a jitakāśinaś ca khacarās tvaritāś ca mahārathāḥ

03,233.006c kṣaṇenaiva vane tasmin samājagmur abhītavat

03,233.007a nyavartanta tataḥ sarve gandharvā jitakāśinaḥ

03,233.007c dṛṣṭvā rathagatān vīrān pāṇḍavāṃś caturo raṇe

03,233.008a tāṃs tu vibhrājato dṛṣṭvā lokapālān ivodyatān

03,233.008c vyūḍhānīkā vyatiṣṭhanta gandhamādanavāsinaḥ

03,233.009a rājñas tu vacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ

03,233.009c krameṇa mṛdunā yuddham upakrāmanta bhārata

03,233.010a na tu gandharvarājasya sainikā mandacetasaḥ

03,233.010c śakyante mṛdunā śreyaḥ pratipādayituṃ tadā

03,233.011a tatas tān yudhi durdharṣaḥ savyasācī paraṃtapaḥ

03,233.011c sāntvapūrvam idaṃ vākyam uvāca khacarān raṇe

03,233.011d*1126_01 visarjayata rājānaṃ bhrātaraṃ me suyodhanam

03,233.012a naitad gandharvarājasya yuktaṃ karma jugupsitam

03,233.012c paradārābhimarśaś ca mānuṣaiś ca samāgamaḥ

03,233.013a utsṛjadhvaṃ mahāvīryān dhṛtarāṣṭrasutān imān

03,233.013c dārāṃś caiṣāṃ vimuñcadhvaṃ dharmarājasya śāsanāt

03,233.014a evam uktās tu gandharvāḥ pāṇḍavena yaśasvinā

03,233.014c utsmayantas tadā pārtham idaṃ vacanam abruvan

03,233.015a ekasyaiva vayaṃ tāta kuryāma vacanaṃ bhuvi

03,233.015c yasya śāsanam ājñāya carāma vigatajvarāḥ

03,233.016a tenaikena yathādiṣṭaṃ tathā vartāma bhārata

03,233.016c na śāstā vidyate 'smākam anyas tasmāt sureśvarāt

03,233.017a evam uktas tu gandharvaiḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ

03,233.017c gandharvān punar evedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣata

03,233.018a yadi sāmnā na mokṣadhvaṃ gandharvā dhṛtarāṣṭrajam

03,233.018c mokṣayiṣyāmi vikramya svayam eva suyodhanam

03,233.019a evam uktvā tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ

03,233.019c sasarja niśitān bāṇān khacarān khacarān prati

03,233.020a tathaiva śaravarṣeṇa gandharvās te balotkaṭāḥ

03,233.020c pāṇḍavān abhyavartanta pāṇḍavāś ca divaukasaḥ

03,233.021a tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ gandharvāṇāṃ tarasvinām

03,233.021c babhūva bhīmavegānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata

03,234.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,234.001a tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ

03,234.001c visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan

03,234.002a catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ

03,234.002c raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat

03,234.003a yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ

03,234.003c gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire

03,234.004a tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe

03,234.004c pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ

03,234.005a avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ

03,234.005c na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum

03,234.006a abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā

03,234.006c lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame

03,234.006d*1127_01 tān samāpatato rājan divyāstrair abhivarṣayan

03,234.007a sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam

03,234.007c āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ

03,234.008a tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ

03,234.008c gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ

03,234.009a mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau

03,234.009c parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān

03,234.010a te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ

03,234.010c utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ

03,234.011a tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ

03,234.011c mahatā śarajālena samantāt paryavārayat

03,234.012a te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare

03,234.012c vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ

03,234.013a gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit

03,234.013c gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ

03,234.014a śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā

03,234.014c aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam

03,234.015a te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā

03,234.015c bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran

03,234.016a teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ

03,234.016c astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata

03,234.017a sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ

03,234.017c āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ

03,234.018a te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ

03,234.018c daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param

03,234.019a ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ

03,234.019c visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā

03,234.020a gandharvāṃs trāsitān dṛṣṭvā kuntīputreṇa dhīmatā

03,234.020c citraseno gadāṃ gṛhya savyasācinam ādravat

03,234.021a tasyābhipatatas tūrṇaṃ gadāhastasya saṃyuge

03,234.021c gadāṃ sarvāyasīṃ pārthaḥ śaraiś ciccheda saptadhā

03,234.022a sa gadāṃ bahudhā dṛṣṭvā kṛttāṃ bāṇais tarasvinā

03,234.022c saṃvṛtya vidyayātmānaṃ yodhayām āsa pāṇḍavam

03,234.022e astrāṇi tasya divyāni yodhayām āsa khe sthitaḥ

03,234.022f*1128_01 divyair astrais tadā vīraḥ paryavārayad arjunaḥ

03,234.022f*1128_02 sa vāryamāṇas tair astrair arjunena mahātmanā

03,234.023a gandharvarājo balavān māyayāntarhitas tadā

03,234.023c antarhitaṃ samālakṣya praharantam athārjunaḥ

03,234.023e tāḍayām āsa khacarair divyāstrapratimantritaiḥ

03,234.024a antardhānavadhaṃ cāsya cakre kruddho 'rjunas tadā

03,234.024c śabdavedhyam upāśritya bahurūpo dhanaṃjayaḥ

03,234.025a sa vadhyamānas tair astrair arjunena mahātmanā

03,234.025c athāsya darśayām āsa tadātmānaṃ priyaḥ sakhā

03,234.025d*1129_01 citrasenas tathovāca sakhāyaṃ yudhi viddhi mām

03,234.026a citrasenam athālakṣya sakhāyaṃ yudhi durbalam

03,234.026c saṃjahārāstram atha tat prasṛṣṭaṃ pāṇḍavarṣabhaḥ

03,234.027a dṛṣṭvā tu pāṇḍavāḥ sarve saṃhṛtāstraṃ dhanaṃjayam

03,234.027c saṃjahruḥ pradrutān aśvāñ śaravegān dhanūṃṣi ca

03,234.028a citrasenaś ca bhīmaś ca savyasācī yamāv api

03,234.028c pṛṣṭvā kauśalam anyonyaṃ ratheṣv evāvatasthire

03,235.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,235.001a tato 'rjunaś citrasenaṃ prahasann idam abravīt

03,235.001c madhye gandharvasainyānāṃ maheṣvāso mahādyutiḥ

03,235.002a kiṃ te vyavasitaṃ vīra kauravāṇāṃ vinigrahe

03,235.002c kimarthaṃ ca sadāro 'yaṃ nigṛhītaḥ suyodhanaḥ

03,235.003 citrasena uvāca

03,235.003a vidito 'yam abhiprāyas tatrasthena mahātmanā

03,235.003c duryodhanasya pāpasya karṇasya ca dhanaṃjaya

03,235.004a vanasthān bhavato jñātvā kliśyamānān anarhavat

03,235.004c ime 'vahasituṃ prāptā draupadīṃ ca yaśasvinīm

03,235.004d*1130_01 samastho viṣamasthāṃs tān drakṣyāmīty anavasthitān

03,235.005a jñātvā cikīrṣitaṃ caiṣāṃ mām uvāca sureśvaraḥ

03,235.005c gaccha duryodhanaṃ baddhvā sāmātyaṃ tvam ihānaya

03,235.006a dhanaṃjayaś ca te rakṣyaḥ saha bhrātṛbhir āhave

03,235.006c sa hi priyaḥ sakhā tubhyaṃ śiṣyaś ca tava pāṇḍavaḥ

03,235.007a vacanād devarājasya tato 'smīhāgato drutam

03,235.007c ayaṃ durātmā baddhaś ca gamiṣyāmi surālayam

03,235.007d*1131_01 neṣyāmy enaṃ durātmānaṃ pākaśāsanaśāsanāt

03,235.008 arjuna uvāca

03,235.008a utsṛjyatāṃ citrasena bhrātāsmākaṃ suyodhanaḥ

03,235.008c dharmarājasya saṃdeśān mama ced icchasi priyam

03,235.009 citrasena uvāca

03,235.009a pāpo 'yaṃ nityasaṃduṣṭo na vimokṣaṇam arhati

03,235.009c pralabdhā dharmarājasya kṛṣṇāyāś ca dhanaṃjaya

03,235.010a nedaṃ cikīrṣitaṃ tasya kuntīputro mahāvrataḥ

03,235.010c jānāti dharmarājo hi śrutvā kuru yathecchasi

03,235.011 vaiśaṃpāyana uvāca

03,235.011a te sarva eva rājānam abhijagmur yudhiṣṭhiram

03,235.011c abhigamya ca tat sarvaṃ śaśaṃsus tasya duṣkṛtam

03,235.012a ajātaśatrus tac chrutvā gandharvasya vacas tadā

03,235.012c mokṣayām āsa tān sarvān gandharvān praśaśaṃsa ca

03,235.013a diṣṭyā bhavadbhir balibhiḥ śaktaiḥ sarvair na hiṃsitaḥ

03,235.013c durvṛtto dhārtarāṣṭro 'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ

03,235.014a upakāro mahāṃs tāta kṛto 'yaṃ mama khecarāḥ

03,235.014c kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ

03,235.015a ājñāpayadhvam iṣṭāni prīyāmo darśanena vaḥ

03,235.015c prāpya sarvān abhiprāyāṃs tato vrajata māciram

03,235.016a anujñātās tu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā

03,235.016c sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāś citrasenamukhā yayuḥ

03,235.016d*1132_01 devalokaṃ tato gatvā gandharvaiḥ sahitās tadā

03,235.016d*1132_02 nyavedayac ca tat sarvaṃ citrasenaḥ śatakratoḥ

03,235.017a devarāḍ api gandharvān mṛtāṃs tān samajīvayat

03,235.017c divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravair yudhi

03,235.017d*1133_01 citrasenas tadā vākyam uvāca prauḍhayā girā

03,235.017d*1133_02 muñcadhvaṃ sānujāmātyaṃ sadāraṃ ca suyodhanam

03,235.017d*1133_03 gandharvās tu vacaḥ śrutvā citrasenasya vai drutam

03,235.017d*1133_04 rājānaṃ mokṣayām āsur baddhaṃ nigaḍabandhanaiḥ

03,235.017d*1133_05 sadāraṃ sānugāmātyaṃ bāṇajālamaye vane

03,235.017d*1133_06 luṭhantaś cāpi te sarve yudhiṣṭhirasamīpataḥ

03,235.017d*1133_07 patitā lajjitāś caiva tasthuś cādhomukhās tadā

03,235.017d*1133_08 yudhiṣṭhiro 'pi dayayā tān samīkṣya tathāgatān

03,235.018a jñātīṃs tān avamucyātha rājadārāṃś ca sarvaśaḥ

03,235.018c kṛtvā ca duṣkaraṃ karma prītiyuktāś ca pāṇḍavāḥ

03,235.019a sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ

03,235.019c babhrājire mahātmānaḥ kurumadhye yathāgnayaḥ

03,235.020a tato duryodhanaṃ mucya bhrātṛbhiḥ sahitaṃ tadā

03,235.020c yudhiṣṭhiraḥ sapraṇayam idaṃ vacanam abravīt

03,235.021a mā sma tāta punaḥ kārṣīr īdṛśaṃ sāhasaṃ kva cit

03,235.021c na hi sāhasakartāraḥ sukham edhanti bhārata

03,235.022a svastimān sahitaḥ sarvair bhrātṛbhiḥ kurunandana

03,235.022c gṛhān vraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ

03,235.023a pāṇḍavenābhyanujñāto rājā duryodhanas tadā

03,235.023b*1134_01 abhivādya dharmaputraṃ gatendriya ivāturaḥ

03,235.023c vidīryamāṇo vrīḍena jagāma nagaraṃ prati

03,235.024a tasmin gate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,235.024c bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ

03,235.025a tapodhanaiś ca taiḥ sarvair vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ

03,235.025c vane dvaitavane tasmin vijahāra mudā yutaḥ

03,236.001 janamejaya uvāca

03,236.001a śatrubhir jitabaddhasya pāṇḍavaiś ca mahātmabhiḥ

03,236.001c mokṣitasya yudhā paścān mānasthasya durātmanaḥ

03,236.002a katthanasyāvaliptasya garvitasya ca nityaśaḥ

03,236.002c sadā ca pauruṣaudāryaiḥ pāṇḍavān avamanyataḥ

03,236.003a duryodhanasya pāpasya nityāhaṃkāravādinaḥ

03,236.003c praveśo hāstinapure duṣkaraḥ pratibhāti me

03,236.004a tasya lajjānvitasyaiva śokavyākulacetasaḥ

03,236.004c praveśaṃ vistareṇa tvaṃ vaiśaṃpāyana kīrtaya

03,236.005 vaiśaṃpāyana uvāca

03,236.005a dharmarājanisṛṣṭas tu dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

03,236.005c lajjayādhomukhaḥ sīdann upāsarpat suduḥkhitaḥ

03,236.006a svapuraṃ prayayau rājā caturaṅgabalānugaḥ

03,236.006c śokopahatayā buddhyā cintayānaḥ parābhavam

03,236.007a vimucya pathi yānāni deśe suyavasodake

03,236.007c saṃniviṣṭaḥ śubhe ramye bhūmibhāge yathepsitam

03,236.007e hastyaśvarathapādātaṃ yathāsthānaṃ nyaveśayat

03,236.008a athopaviṣṭaṃ rājānaṃ paryaṅke jvalanaprabhe

03,236.008c upaplutaṃ yathā somaṃ rāhuṇā rātrisaṃkṣaye

03,236.008e upagamyābravīt karṇo duryodhanam idaṃ tadā

03,236.009a diṣṭyā jīvasi gāndhāre diṣṭyā naḥ saṃgamaḥ punaḥ

03,236.009c diṣṭyā tvayā jitāś caiva gandharvāḥ kāmarūpiṇaḥ

03,236.010a diṣṭyā samagrān paśyāmi bhrātṝṃs te kurunandana

03,236.010c vijigīṣūn raṇān muktān nirjitārīn mahārathān

03,236.011a ahaṃ tv abhidrutaḥ sarvair gandharvaiḥ paśyatas tava

03,236.011c nāśaknuvaṃ sthāpayituṃ dīryamāṇāṃ svavāhinīm

03,236.012a śarakṣatāṅgaś ca bhṛśaṃ vyapayāto 'bhipīḍitaḥ

03,236.012c idaṃ tv atyadbhutaṃ manye yad yuṣmān iha bhārata

03,236.013a ariṣṭān akṣatāṃś cāpi sadāradhanavāhanān

03,236.013c vimuktān saṃprapaśyāmi tasmād yuddhād amānuṣāt

03,236.014a naitasya kartā loke 'smin pumān vidyeta bhārata

03,236.014c yatkṛtaṃ te mahārāja saha bhrātṛbhir āhave

03,236.015a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā

03,236.015c uvācāvākśirā rājan bāṣpagadgadayā girā

03,237.001 duryodhana uvāca

03,237.001a ajānatas te rādheya nābhyasūyāmy ahaṃ vacaḥ

03,237.001c jānāsi tvaṃ jitāñ śatrūn gandharvāṃs tejasā mayā

03,237.002a āyodhitās tu gandharvāḥ suciraṃ sodarair mama

03,237.002c mayā saha mahābāho kṛtaś cobhayataḥ kṣayaḥ

03,237.003a māyādhikās tv ayudhyanta yadā śūrā viyadgatāḥ

03,237.003c tadā no nasamaṃ yuddham abhavat saha khecaraiḥ

03,237.003d*1135_01 asamarthās tatas tāṃs tu pratiyoddhuṃ viyadgatān

03,237.004a parājayaṃ ca prāptāḥ sma raṇe bandhanam eva ca

03,237.004c sabhṛtyāmātyaputrāś ca sadāradhanavāhanāḥ

03,237.004e uccair ākāśamārgeṇa hriyāmas taiḥ suduḥkhitāḥ

03,237.005a atha naḥ sainikāḥ ke cid amātyāś ca mahārathān

03,237.005c upagamyābruvan dīnāḥ pāṇḍavāñ śaraṇapradān

03,237.006a eṣa duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ sahānujaḥ

03,237.006c sāmātyadāro hriyate gandharvair divam āsthitaiḥ

03,237.007a taṃ mokṣayata bhadraṃ vaḥ sahadāraṃ narādhipam

03,237.007c parāmarśo mā bhaviṣyat kurudāreṣu sarvaśaḥ

03,237.007d*1136_01 ity abruvan raṇān muktā dharmarājam upāgatāḥ

03,237.008a evam ukte tu dharmātmā jyeṣṭhaḥ pāṇḍusutas tadā

03,237.008c prasādya sodarān sarvān ājñāpayata mokṣaṇe

03,237.009a athāgamya tam uddeśaṃ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ

03,237.009c sāntvapūrvam ayācanta śaktāḥ santo mahārathāḥ

03,237.010a yadā cāsmān na mumucur gandharvāḥ sāntvitā api

03,237.010b*1137_01 ākāśacāriṇo vīrā nadanto jaladā iva

03,237.010c tato 'rjunaś ca bhīmaś ca yamajau ca balotkaṭau

03,237.010e mumucuḥ śaravarṣāṇi gandharvān pratyanekaśaḥ

03,237.011a atha sarve raṇaṃ muktvā prayātāḥ khacarā divam

03,237.011c asmān evābhikarṣanto dīnān muditamānasāḥ

03,237.012a tataḥ samantāt paśyāmi śarajālena veṣṭitam

03,237.012c amānuṣāṇi cāstrāṇi prayuñjānaṃ dhanaṃjayam

03,237.013a samāvṛtā diśo dṛṣṭvā pāṇḍavena śitaiḥ śaraiḥ

03,237.013c dhanaṃjayasakhātmānaṃ darśayām āsa vai tadā

03,237.014a citrasenaḥ pāṇḍavena samāśliṣya paraṃtapaḥ

03,237.014c kuśalaṃ paripapraccha taiḥ pṛṣṭaś cāpy anāmayam

03,237.015a te sametya tathānyonyaṃ saṃnāhān vipramucya ca

03,237.015c ekībhūtās tato vīrā gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ

03,237.015d*1138_01 parasparaṃ samāgamya prītyā paramayā yutāḥ

03,237.015e apūjayetām anyonyaṃ citrasenadhanaṃjayau

03,238.001 duryodhana uvāca

03,238.001a citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā

03,238.001c idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā

03,238.002a bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama

03,238.002c anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu

03,238.003a evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā

03,238.003c uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ

03,238.003e draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti

03,238.003f*1139_01 sthito rājye cyutān sthānāc chriyā hīnāñ śriyāvṛtāḥ

03,238.004a tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha

03,238.004c bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ

03,238.005a yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ

03,238.005c asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan

03,238.006a strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ

03,238.006c yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param

03,238.007a ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā

03,238.007c tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me

03,238.008a prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe

03,238.008c śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam

03,238.009a bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt

03,238.009c prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ

03,238.010a yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ

03,238.010c iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān

03,238.010e bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati

03,238.011a karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye

03,238.011c duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati

03,238.012a na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ

03,238.012c śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā

03,238.012d*1140_01 kāmaṃ raṇaśirasy adya śatrubhir vai vimānitaḥ

03,238.012d*1141_01 kāraṇair asmy abhihitaḥ śatrubhir vai vimānitaḥ

03,238.012d*1141_02 akāraṇe 'smy abhijitaḥ śatrubhir vai vimānitaḥ

03,238.013a sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ

03,238.013c vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam

03,238.014a bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā

03,238.014c bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ

03,238.015a brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ

03,238.015c kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham

03,238.016a ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi

03,238.016c ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham

03,238.017a durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca

03,238.017c tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ

03,238.018a aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam

03,238.018c svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam

03,238.019a tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum

03,238.019c cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ

03,238.020a śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ

03,238.020c pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ

03,238.021 vaiśaṃpāyana uvāca

03,238.021a evaṃ cintāparigato duḥśāsanam athābravīt

03,238.021c duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata

03,238.022a pratīccha tvaṃ mayā dattam abhiṣekaṃ nṛpo bhava

03,238.022c praśādhi pṛthivīṃ sphītāṃ karṇasaubalapālitām

03,238.023a bhrātṝn pālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathā

03,238.023c bāndhavās tvopajīvantu devā iva śatakratum

03,238.024a brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāś cāpramādataḥ

03,238.024c bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethās tvaṃ gatiḥ sadā

03,238.025a jñātīṃś cāpy anupaśyethā viṣṇur devagaṇān iva

03,238.025c guravaḥ pālanīyās te gaccha pālaya medinīm

03,238.026a nandayan suhṛdaḥ sarvāñ śātravāṃś cāvabhartsayan

03,238.026c kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajya gamyatām ity uvāca ha

03,238.027a tasya tad vacanaṃ śrutvā dīno duḥśāsano 'bravīt

03,238.027c aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca

03,238.027e sagadgadam idaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭham ātmanaḥ

03,238.028a prasīdety apatad bhūmau dūyamānena cetasā

03,238.028c duḥkhitaḥ pādayos tasya netrajaṃ jalam utsṛjan

03,238.029a uktavāṃś ca naravyāghro naitad evaṃ bhaviṣyati

03,238.029c vidīryet sanagā bhūmir dyauś cāpi śakalībhavet

03,238.029e ravir ātmaprabhāṃ jahyāt somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet

03,238.030a vāyuḥ śaighryam atho jahyād dhimavāṃś ca parivrajet

03,238.030c śuṣyet toyaṃ samudreṣu vahnir apy uṣṇatāṃ tyajet

03,238.031a na cāhaṃ tvad ṛte rājan praśāseyaṃ vasuṃdharām

03,238.031c punaḥ punaḥ prasīdeti vākyaṃ cedam uvāca ha

03,238.031d*1142_01 śatrūṇāṃ śokakṛd rājan suhṛdāṃ śokanāśanaḥ

03,238.031e tvam eva naḥ kule rājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ

03,238.032a evam uktvā sa rājendra sasvanaṃ praruroda ha

03,238.032c pādau saṃgṛhya mānārhau bhrātur jyeṣṭhasya bhārata

03,238.033a tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsanasuyodhanau

03,238.033c abhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇas tau pratyabhāṣata

03,238.034a viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyāt prākṛtāv iva

03,238.034c na śokaḥ śocamānasya vinivarteta kasya cit

03,238.035a yadā ca śocataḥ śoko vyasanaṃ nāpakarṣati

03,238.035c sāmarthyaṃ kiṃ tv ataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥ

03,238.035e dhṛtiṃ gṛhṇīta mā śatrūñ śocantau nandayiṣyathaḥ

03,238.035f*1143_01 dhṛtimanto jayaṃ śatrūñ śocantau nābhaviṣyatha

03,238.036a kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājan pāṇḍavais tava mokṣaṇam

03,238.036c nityam eva priyaṃ kāryaṃ rājño viṣayavāsibhiḥ

03,238.036e pālyamānās tvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ

03,238.037a nārhasy evaṃgate manyuṃ kartuṃ prākṛtavad yathā

03,238.037c viṣaṇṇās tava sodaryās tvayi prāyaṃ samāsthite

03,238.037d*0044_01 tad alaṃ duḥkhitān etān kartuṃ sarvān narādhipa

03,238.037d*0044_01 tad alaṃ duḥkhitān etān kartuṃ sarvān narādhipa

03,238.037e uttiṣṭha vraja bhadraṃ te samāśvāsaya sodarān

03,238.038a rājann adyāvagacchāmi taveha laghusattvatām

03,238.038b*1145_01 alpatvaṃ ca tathā buddheḥ kāryāṇām avivekitām

03,238.038c kim atra citraṃ yad vīra mokṣitaḥ pāṇḍavair asi

03,238.038e sadyo vaśaṃ samāpannaḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana

03,238.039a senājīvaiś ca kauravya tathā viṣayavāsibhiḥ

03,238.039c ajñātair yadi vā jñātaiḥ kartavyaṃ nṛpateḥ priyam

03,238.040a prāyaḥ pradhānāḥ puruṣāḥ kṣobhayanty arivāhinīm

03,238.040c nigṛhyante ca yuddheṣu mokṣyante ca svasainikaiḥ

03,238.041a senājīvāś ca ye rājñāṃ viṣaye santi mānavāḥ

03,238.041c taiḥ saṃgamya nṛpārthāya yatitavyaṃ yathātatham

03,238.042a yady evaṃ pāṇḍavai rājan bhavadviṣayavāsibhiḥ

03,238.042c yadṛcchayā mokṣito 'dya tatra kā paridevanā

03,238.043a na caitat sādhu yad rājan pāṇḍavās tvāṃ nṛpottama

03,238.043c svasenayā saṃprayāntaṃ nānuyānti sma pṛṣṭhataḥ

03,238.044a śūrāś ca balavantaś ca saṃyugeṣv apalāyinaḥ

03,238.044c bhavatas te sabhāyāṃ vai preṣyatāṃ pūrvam āgatāḥ

03,238.045a pāṇḍaveyāni ratnāni tvam adyāpy upabhuñjase

03,238.045c sattvasthān pāṇḍavān paśya na te prāyam upāviśan

03,238.045d*1146_01 tad alaṃ te mahābāho buddhiḥ prāyopaveśane

03,238.045e uttiṣṭha rājan bhadraṃ te na cintāṃ kartum arhasi

03,238.046a avaśyam eva nṛpate rājño viṣayavāsibhiḥ

03,238.046c priyāṇy ācaritavyāni tatra kā paridevanā

03,238.047a madvākyam etad rājendra yady evaṃ na kariṣyasi

03,238.047c sthāsyāmīha bhavatpādau śuśrūṣann arimardana

03,238.048a notsahe jīvitum ahaṃ tvadvihīno nararṣabha

03,238.048c prāyopaviṣṭas tu nṛpa rājñāṃ hāsyo bhaviṣyasi

03,238.049 vaiśaṃpāyana uvāca

03,238.049a evam uktas tu karṇena rājā duryodhanas tadā

03,238.049c naivotthātuṃ manaś cakre svargāya kṛtaniścayaḥ

03,239.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,239.001a prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam

03,239.001c uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā

03,239.002a samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā

03,239.002c mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim

03,239.002e tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi

03,239.003a adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā

03,239.003c yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati

03,239.003e sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi

03,239.003f*1147_01 yaḥ śokaṃ samanuprāptaṃ na niyacchati bhārata

03,239.003f*1147_02 tam īdṛśaṃ naraṃ na śrīḥ kadā cid api sevate

03,239.004a atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam

03,239.004c vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ

03,239.005a satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet

03,239.005c mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya

03,239.006a yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ

03,239.006c tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava

03,239.007a prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara

03,239.007c prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi

03,239.008a kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi

03,239.008c saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān

03,239.008e pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi

03,239.009a śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca

03,239.009c pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt

03,239.010a bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam

03,239.010c utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani

03,239.011a karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau

03,239.011c nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā

03,239.011e vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param

03,239.012a suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt

03,239.012c na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā

03,239.012e naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata

03,239.013a niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane

03,239.013c gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama

03,239.014a ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam

03,239.014c yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata

03,239.014e kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam

03,239.015a sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca

03,239.015c bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata

03,239.016a darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ

03,239.016c saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ

03,239.017a kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ

03,239.017c vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā

03,239.017e manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ

03,239.017f*1148_01 tasthau prāyopaveśe 'tha matiṃ kṛtvā suniścayām

03,239.018a atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ

03,239.018c pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṃ devair vinirjitāḥ

03,239.019a te svapakṣakṣayaṃ taṃ tu jñātvā duryodhanasya vai

03,239.019c āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasaṃbhavam

03,239.020a bṛhaspatyuśanoktaiś ca mantrair mantraviśāradāḥ

03,239.020c atharvavedaproktaiś ca yāś copaniṣadi kriyāḥ

03,239.020e mantrajapyasamāyuktās tās tadā samavartayan

03,239.021a juhvaty agnau haviḥ kṣīraṃ mantravat susamāhitāḥ

03,239.021c brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍhavratāḥ

03,239.021d*1149_01 adhvaryavo dānavānāṃ karma prāvartayaṃs tataḥ

03,239.022a karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā

03,239.022b*1150_01 tasmin yajñe dānavānāṃ vartamāne narādhipa

03,239.022c kṛtyā samutthitā rājan kiṃ karomīti cābravīt

03,239.023a āhur daityāś ca tāṃ tatra suprītenāntarātmanā

03,239.023b*1151_01 kṛtyāṃ sutīkṣṇadantāgrāṃ dīptāṃ * * [śi]roruhām

03,239.023c prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭram ihānaya

03,239.024a tatheti ca pratiśrutya sā kṛtyā prayayau tadā

03,239.024c nimeṣād agamac cāpi yatra rājā suyodhanaḥ

03,239.025a samādāya ca rājānaṃ praviveśa rasātalam

03,239.025c dānavānāṃ muhūrtāc ca tam ānītaṃ nyavedayat

03,239.026a tam ānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃhatya dānavāḥ

03,239.026c prahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃ cid utphullalocanāḥ

03,239.026d*1152_01 dṛḍham enaṃ pariṣvajya pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā

03,239.026e sābhimānam idaṃ vākyaṃ duryodhanam athābruvan

03,240.001 dānavā ūcuḥ

03,240.001a bhoḥ suyodhana rājendra bharatānāṃ kulodvaha

03,240.001c śūraiḥ parivṛto nityaṃ tathaiva ca mahātmabhiḥ

03,240.002a akārṣīḥ sāhasam idaṃ kasmāt prāyopaveśanam

03,240.002c ātmatyāgī hy avāg yāti vācyatāṃ cāyaśaskarīm

03,240.003a na hi kāryaviruddheṣu bahv apāyeṣu karmasu

03,240.003c mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

03,240.004a niyacchaitāṃ matiṃ rājan dharmārthasukhanāśinīm

03,240.004c yaśaḥpratāpadhairyaghnīṃ śatrūṇāṃ harṣavardhanīm

03,240.005a śrūyatāṃ ca prabho tattvaṃ divyatāṃ cātmano nṛpa

03,240.005c nirmāṇaṃ ca śarīrasya tato dhairyam avāpnuhi

03,240.006a purā tvaṃ tapasāsmābhir labdho devān maheśvarāt

03,240.006c pūrvakāyaś ca sarvas te nirmito vajrasaṃcayaiḥ

03,240.007a astrair abhedyaḥ śastraiś cāpy adhaḥkāyaś ca te 'nagha

03,240.007c kṛtaḥ puṣpamayo devyā rūpataḥ strīmanoharaḥ

03,240.008a evam īśvarasaṃyuktas tava deho nṛpottama

03,240.008c devyā ca rājaśārdūla divyas tvaṃ hi na mānuṣaḥ

03,240.009a kṣatriyāś ca mahāvīryā bhagadattapurogamāḥ

03,240.009b*1153_01 yaiḥ surāpi ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante saha vairibhiḥ

03,240.009c divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kṣapayiṣyanti te ripūn

03,240.010a tad alaṃ te viṣādena bhayaṃ tava na vidyate

03,240.010c sāhyārthaṃ ca hi te vīrāḥ saṃbhūtā bhuvi dānavāḥ

03,240.011a bhīṣmadroṇakṛpādīṃś ca pravekṣyanty apare 'surāḥ

03,240.011c yair āviṣṭā ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante tava vairibhiḥ

03,240.012a naiva putrān na ca bhrātṝn na pitṝn na ca bāndhavān

03,240.012c naiva śiṣyān na ca jñātīn na bālān sthavirān na ca

03,240.013a yudhi saṃprahariṣyanto mokṣyanti kurusattama

03,240.013c niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrānte 'ntarātmani

03,240.014a prahariṣyanti bandhubhyaḥ sneham utsṛjya dūrataḥ

03,240.014c hṛṣṭāḥ puruṣaśārdūlāḥ kaluṣīkṛtamānasāḥ

03,240.014e avijñānavimūḍhāś ca daivāc ca vidhinirmitāt

03,240.015a vyābhāṣamāṇāś cānyonyaṃ na me jīvan vimokṣyase

03,240.015c sarvaśastrāstramokṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ

03,240.015e ślāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayam

03,240.016a te 'pi śaktyā mahātmānaḥ pratiyotsyanti pāṇḍavāḥ

03,240.016c vadhaṃ caiṣāṃ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ

03,240.017a daityarakṣogaṇāś cāpi saṃbhūtāḥ kṣatrayoniṣu

03,240.017c yotsyanti yudhi vikramya śatrubhis tava pārthiva

03,240.017e gadābhir musalaiḥ khaḍgaiḥ śastrair uccāvacais tathā

03,240.017f*1154_01 prahariṣyanti te vīrās tavāriṣu mahābalāḥ

03,240.018a yac ca te 'ntargataṃ vīra bhayam arjunasaṃbhavam

03,240.018c tatrāpi vihito 'smābhir vadhopāyo 'rjunasya vai

03,240.019a hatasya narakasyātmā karṇamūrtim upāśritaḥ

03,240.019c tad vairaṃ saṃsmaran vīra yotsyate keśavārjunau

03,240.020a sa te vikramaśauṇḍīro raṇe pārthaṃ vijeṣyati

03,240.020c karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sarvāṃś cārīn mahārathaḥ

03,240.021a jñātvaitac chadmanā vajrī rakṣārthaṃ savyasācinaḥ

03,240.021c kuṇḍale kavacaṃ caiva karṇasyāpahariṣyati

03,240.022a tasmād asmābhir apy atra daityāḥ śatasahasraśaḥ

03,240.022c niyuktā rākṣasāś caiva ye te saṃśaptakā iti

03,240.022e prakhyātās te 'rjunaṃ vīraṃ nihaniṣyanti mā śucaḥ

03,240.023a asapatnā tvayā hīyaṃ bhoktavyā vasudhā nṛpa

03,240.023c mā viṣādaṃ nayasvāsmān naitat tvayy upapadyate

03,240.023e vinaṣṭe tvayi cāsmākaṃ pakṣo hīyeta kaurava

03,240.024a gaccha vīra na te buddhir anyā kāryā kathaṃ cana

03,240.024c tvam asmākaṃ gatir nityaṃ devatānāṃ ca pāṇḍavāḥ

03,240.025 vaiśaṃpāyana uvāca

03,240.025a evam uktvā pariṣvajya daityās taṃ rājakuñjaram

03,240.025c samāśvāsya ca durdharṣaṃ putravad dānavarṣabhāḥ

03,240.026a sthirāṃ kṛtvā buddhim asya priyāṇy uktvā ca bhārata

03,240.026c gamyatām ity anujñāya jayam āpnuhi cety atha

03,240.027a tair visṛṣṭaṃ mahābāhuṃ kṛtyā saivānayat punaḥ

03,240.027c tam eva deśaṃ yatrāsau tadā prāyam upāviśat

03,240.028a pratinikṣipya taṃ vīraṃ kṛtyā samabhipūjya ca

03,240.028c anujñātā ca rājñā sā tatraivāntaradhīyata

03,240.029a gatāyām atha tasyāṃ tu rājā duryodhanas tadā

03,240.029c svapnabhūtam idaṃ sarvam acintayata bhārata

03,240.029d*1155_01 saṃsmṛtya tāni vākyāni dānavoktāni durmatiḥ

03,240.029e vijeṣyāmi raṇe pāṇḍūn iti tasyābhavan matiḥ

03,240.030a karṇaṃ saṃśaptakāṃś caiva pārthasyāmitraghātinaḥ

03,240.030c amanyata vadhe yuktān samarthāṃś ca suyodhanaḥ

03,240.031a evam āśā dṛḍhā tasya dhārtarāṣṭrasya durmateḥ

03,240.031c vinirjaye pāṇḍavānām abhavad bharatarṣabha

03,240.032a karṇo 'py āviṣṭacittātmā narakasyāntarātmanā

03,240.032c arjunasya vadhe krūrām akarot sa matiṃ tadā

03,240.033a saṃśaptakāś ca te vīrā rākṣasāviṣṭacetasaḥ

03,240.033c rajastamobhyām ākrāntāḥ phalgunasya vadhaiṣiṇaḥ

03,240.034a bhīṣmadroṇakṛpādyāś ca dānavākrāntacetasaḥ

03,240.034c na tathā pāṇḍuputrāṇāṃ snehavanto viśāṃ pate

03,240.034e na cācacakṣe kasmai cid etad rājā suyodhanaḥ

03,240.034f*1156_01 kṛtyayānāryakathitaṃ yad asya niśi dānavaiḥ

03,240.035a duryodhanaṃ niśānte ca karṇo vaikartano 'bravīt

03,240.035c smayann ivāñjaliṃ kṛtvā pārthivaṃ hetumad vacaḥ

03,240.036a na mṛto jayate śatrūñ jīvan bhadrāṇi paśyati

03,240.036c mṛtasya bhadrāṇi kutaḥ kauraveya kuto jayaḥ

03,240.036e na kālo 'dya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā

03,240.037a pariṣvajyābravīc cainaṃ bhujābhyāṃ sa mahābhujaḥ

03,240.037c uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe kasmāc chocasi śatruhan

03,240.037e śatrūn pratāpya vīryeṇa sa kathaṃ martum icchasi

03,240.038a atha vā te bhayaṃ jātaṃ dṛṣṭvārjunaparākramam

03,240.038c satyaṃ te pratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe 'rjunam

03,240.039a gate trayodaśe varṣe satyenāyudham ālabhe

03,240.039c ānayiṣyāmy ahaṃ pārthān vaśaṃ tava janādhipa

03,240.040a evam uktas tu karṇena daityānāṃ vacanāt tathā

03,240.040c praṇipātena cānyeṣām udatiṣṭhat suyodhanaḥ

03,240.040e daityānāṃ tad vacaḥ śrutvā hṛdi kṛtvā sthirāṃ matim

03,240.041a tato manujaśārdūlo yojayām āsa vāhinīm

03,240.041c rathanāgāśvakalilāṃ padātijanasaṃkulām

03,240.042a gaṅgaughapratimā rājan prayātā sā mahācamūḥ

03,240.042c śvetacchatraiḥ patākābhiś cāmaraiś ca supāṇḍuraiḥ

03,240.043a rathair nāgaiḥ padātaiś ca śuśubhe 'tīva saṃkulā

03,240.043c vyapetābhraghane kāle dyaur ivāvyaktaśāradī

03,240.043d*1157_01 haṃsapaṅktisamākīrṇā bhramatsārasaśobhitā

03,240.044a jayāśīrbhir dvijendrais tu stūyamāno 'dhirājavat

03,240.044c gṛhṇann añjalimālāś ca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ

03,240.045a suyodhano yayāv agre śriyā paramayā jvalan

03,240.045c karṇena sārdhaṃ rājendra saubalena ca devinā

03,240.046a duḥśāsanādayaś cāsya bhrātaraḥ sarva eva te

03,240.046b*1158_01 pratyudgatāś ca kurubhir nāgarair brāhmaṇair api

03,240.046c bhūriśravāḥ somadatto mahārājaś ca bāhlikaḥ

03,240.047a rathair nānāvidhākārair hayair gajavarais tathā

03,240.047c prayāntaṃ nṛpasiṃhaṃ tam anujagmuḥ kurūdvahāḥ

03,240.047e kālenālpena rājaṃs te viviśuḥ svapuraṃ tadā

03,240.047f*1159_01 prahṛṣṭamanasaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ

03,241.001 janamejaya uvāca

03,241.001a vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmin mahātmasu

03,241.001c dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kim akurvanta sattama

03,241.002a karṇo vaikartanaś cāpi śakuniś ca mahābalaḥ

03,241.002c bhīṣmadroṇakṛpāś caiva tan me śaṃsitum arhasi

03,241.003 vaiśaṃpāyana uvāca

03,241.003a evaṃ gateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyodhane

03,241.003c āgate hāstinapuraṃ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ

03,241.003e bhīṣmo 'bravīn mahārāja dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ

03,241.004a uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchatas te tapovanam

03,241.004c gamanaṃ me na rucitaṃ tava tan na kṛtaṃ ca te

03,241.005a tataḥ prāptaṃ tvayā vīra grahaṇaṃ śatrubhir balāt

03,241.005c mokṣitaś cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavair na ca lajjase

03,241.006a pratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyasya viśāṃ pate

03,241.006c sūtaputro 'payād bhīto gandharvāṇāṃ tadā raṇāt

03,241.006e krośatas tava rājendra sasainyasya nṛpātmaja

03,241.006f*1160_01 vyapayāt pṛṣṭhatas tasmāt prekṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ

03,241.007a dṛṣṭas te vikramaś caiva pāṇḍavānāṃ mahātmanām

03,241.007c karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmateḥ

03,241.008a na cāpi pādabhāk karṇaḥ pāṇḍavānāṃ nṛpottama

03,241.008c dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala

03,241.009a tasya te 'haṃ kṣamaṃ manye pāṇḍavais tair mahātmabhiḥ

03,241.009c saṃdhiṃ saṃdhividāṃ śreṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye

03,241.010a evam uktas tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ

03,241.010c prahasya sahasā rājan vipratasthe sasaubalaḥ

03,241.011a taṃ tu prasthitam ājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ

03,241.011c anujagmur maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalam

03,241.012a tāṃs tu saṃprasthitān dṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ

03,241.012c lajjayā vrīḍito rājañ jagāma svaṃ niveśanam

03,241.013a gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janādhipaḥ

03,241.013c punar āgamya taṃ deśam amantrayata mantribhiḥ

03,241.014a kim asmākaṃ bhavec chreyaḥ kiṃ kāryam avaśiṣyate

03,241.014c kathaṃ nu sukṛtaṃ ca syān mantrayām āsa bhārata

03,241.015 karṇa uvāca

03,241.015a duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava

03,241.015b@024_0001 bhīṣmo 'smān nindati sadā pāṇḍavāṃś ca praśaṃsati

03,241.015b@024_0002 tvaddveṣāc ca mahābāho mamāpi dveṣṭum arhati

03,241.015b@024_0003 vigarhate ca māṃ nityaṃ tvatsamīpe nareśvara

03,241.015b@024_0004 so 'haṃ bhīṣmavacas tad vai na mṛṣyāmīha bhārata

03,241.015b@024_0005 tvatsamakṣaṃ yad uktaṃ ca bhīṣmeṇāmitrakarśana

03,241.015b@024_0006 pāṇḍavānāṃ yaśo rājaṃs tava nindāṃ ca bhārata

03,241.015b@024_0007 anujānīhi māṃ rājan sabhṛtyabalavāhanam

03,241.015b@024_0008 jeṣyāmi pṛthivīṃ rājan saśailavanakānanām

03,241.015b@024_0009 jitā ca pāṇḍavair bhūmiś caturbhir balaśālibhiḥ

03,241.015b@024_0010 tām ahaṃ te vijeṣyāmi eka eva na saṃśayaḥ

03,241.015b@024_0011 saṃpaśyatu sudurbuddhir bhīṣmaḥ kurukulādhamaḥ

03,241.015b@024_0012 anindyaṃ nindate yo hi apraśaṃsyaṃ praśaṃsati

03,241.015b@024_0013 sa paśyatu balaṃ me 'dya ātmānaṃ tu vigarhatu

03,241.015b@024_0014 anujānīhi māṃ rājan dhruvo hi vijayas tava

03,241.015b@024_0015 pratijānāmi te satyaṃ rājann āyudham ālabhe

03,241.015b@024_0016 tac chrutvā tu vaco rājan karṇasya bharatarṣabha

03,241.015b@024_0017 prītyā paramayā yuktaḥ karṇam āha narādhipaḥ

03,241.015b@024_0018 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me tvaṃ mahābalaḥ

03,241.015b@024_0019 hiteṣu vartase nityaṃ saphalaṃ janma cādya me

03,241.015b@024_0020 yadā ca manyase vīra sarvaśatrunibarhaṇam

03,241.015b@024_0021 tadā nirgaccha bhadraṃ te hy anuśādhi ca mām iti

03,241.015b@024_0022 evam uktas tadā karṇo dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā

03,241.015b@024_0023 sarvam ājñāpayām āsa prāyātrikam ariṃdama

03,241.015b@024_0024 prayayau ca maheṣvāso nakṣatre śubhadaivate

03,241.015b@024_0025 śubhe tithau muhūrte ca pūjyamāno dvijātibhiḥ

03,241.015b@024_0026 maṅgalaiś ca śubhaiḥ snāto vāgbhiś cāpi prapūjitaḥ

03,241.015b@024_0027 vaiśaṃpāyana uvāca

03,241.015b@024_0027 nādayan rathaghoṣeṇa trailokyaṃ sacarācaram

03,241.015b@024_0028 tataḥ karṇo maheṣvāso balena mahatā vṛtaḥ

03,241.015b@024_0029 drupadasya puraṃ ramyaṃ rurodha bharatarṣabha

03,241.015b@024_0030 yuddhena mahatā cainaṃ cakre vīraṃ vaśānugam

03,241.015b@024_0031 suvarṇaṃ rajataṃ cāpi ratnāni vividhāni ca

03,241.015b@024_0032 karaṃ ca dāpayām āsa drupadaṃ nṛpasattama

03,241.015b@024_0033 taṃ vinirjitya rājendra rājānas tasya ye 'nugāḥ

03,241.015b@024_0034 tān sarvān vaśagāṃś cakre karaṃ cainān adāpayat

03,241.015b@024_0035 athottarāṃ diśaṃ gatvā vaśe cakre narādhipān

03,241.015b@024_0036 bhagadattaṃ ca nirjitya rādheyo girim āruhat

03,241.015b@024_0037 himavantaṃ mahāśailaṃ yudhyamānaś ca śatrubhiḥ

03,241.015b@024_0038 prayayau ca diśaḥ sarvān nṛpatīn vaśam ānayat

03,241.015b@024_0039 sa haimavatikāñ jitvā karaṃ sarvān adāpayat

03,241.015b@024_0040 nepālaviṣaye ye ca rājānas tān avājayat

03,241.015b@024_0041 avatīrya tataḥ śailāt pūrvāṃ diśam abhidrutaḥ

03,241.015b@024_0042 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca śuṇḍikān mithilān atha

03,241.015b@024_0043 māgadhān karkakhaṇḍāṃś ca niveśya viṣaye ''tmanaḥ

03,241.015b@024_0044 āvaśīrāṃś ca yodhyāṃś ca ahikṣatraṃ ca nirjayat

03,241.015b@024_0045 pūrvāṃ diśaṃ vinirjitya vatsabhūmiṃ tathāgamat

03,241.015b@024_0046 vatsabhūmiṃ vinirjitya kevalāṃ mṛttikāvatīm

03,241.015b@024_0047 mohanaṃ pattanaṃ caiva tripurīṃ kosalāṃ tathā

03,241.015b@024_0048 etān sarvān vinirjitya karam ādāya sarvaśaḥ

03,241.015b@024_0049 dakṣiṇāṃ diśam āsthāya karṇo jitvā mahārathān

03,241.015b@024_0050 rukmiṇaṃ dākṣiṇātyeṣu yodhayām āsa sūtajaḥ

03,241.015b@024_0051 sa yuddhaṃ tumulaṃ kṛtvā rukmī provāca sūtajam

03,241.015b@024_0052 prīto 'smi tava rājendra vikrameṇa balena ca

03,241.015b@024_0053 na te vighnaṃ kariṣyāmi pratijñāṃ samapālayam

03,241.015b@024_0054 prītyā cāhaṃ prayacchāmi hiraṇyaṃ yāvad icchasi

03,241.015b@024_0055 sametya rukmiṇā karṇaḥ pāṇḍyaṃ śailaṃ ca so 'gamat

03,241.015b@024_0056 sa keralaṃ raṇe caiva nīlaṃ cāpi mahīpatim

03,241.015b@024_0057 veṇudārisutaṃ caiva ye cānye nṛpasattamāḥ

03,241.015b@024_0058 dakṣiṇasyāṃ diśi nṛpān karān sarvān adāpayat

03,241.015b@024_0059 śaiśupāliṃ tato gatvā vijigye sūtanandanaḥ

03,241.015b@024_0060 pārśvasthāṃś cāpi nṛpatīn vaśe cakre mahābalaḥ

03,241.015b@024_0061 āvantyāṃś ca vaśe kṛtvā sāmnā ca bharatarṣabha

03,241.015b@024_0062 vṛṣṇibhiḥ saha saṃgamya paścimām api nirjayat

03,241.015b@024_0063 vāruṇīṃ diśam āgamya yāvanān barbarāṃs tathā

03,241.015b@024_0064 nṛpān paścimabhūmisthān dāpayām āsa vai karān

03,241.015b@024_0065 vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ sa pūrvāparadakṣiṇām

03,241.015b@024_0066 samlecchāṭavikān vīraḥ saparvatanivāsinaḥ

03,241.015b@024_0067 bhadrān rohitakāṃś caiva āgreyān mālavān api

03,241.015b@024_0068 gaṇān sarvān vinirjitya nītikṛt prahasann iva

03,241.015b@024_0069 śaśakān yavanāṃś caiva vijigye sūtanandanaḥ

03,241.015b@024_0070 nagnajitpramukhāṃś caiva gaṇāñ jitvā mahārathān

03,241.015b@024_0071 evaṃ sa pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahārathaḥ

03,241.015b@024_0072 vijitya puruṣavyāghro nāgasāhvayam āgamat

03,241.015b@024_0073 tam āgataṃ maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭro janādhipaḥ

03,241.015b@024_0074 pratyudgamya mahārāja sabhrātṛpitṛbāndhavaḥ

03,241.015b@024_0075 arcayām āsa vidhinā karṇam āhavaśobhinam

03,241.015b@024_0076 āśrāvayac ca tat karma prīyamāṇo janeśvaraḥ

03,241.015b@024_0077 yan na bhīṣmān na ca droṇān na kṛpān na ca bāhlikāt

03,241.015b@024_0078 prāptavān asmi bhadraṃ te tvattaḥ prāptaṃ mayā hi tat

03,241.015b@024_0079 bahunā ca kim uktena śṛṇu karṇa vaco mama

03,241.015b@024_0080 sanātho 'smi mahābāho tvayā nāthena sattama

03,241.015b@024_0081 na hi te pāṇḍavāḥ sarve kalām arhanti ṣoḍaśīm

03,241.015b@024_0082 anye vā puruṣavyāghra rājāno 'bhyuditoditāḥ

03,241.015b@024_0083 sa bhavān dhṛtarāṣṭraṃ taṃ gāndhārīṃ ca yaśasvinīm

03,241.015b@024_0084 paśya karṇa maheṣvāsa aditiṃ vajrabhṛd yathā

03,241.015b@024_0085 tato halahalāśabdaḥ prādur āsīd viśāṃ pate

03,241.015b@024_0086 hāhākārāś ca bahavo nagare nāgasāhvaye

03,241.015b@024_0087 ke cid enaṃ praśaṃsanti nindanti sma tathāpare

03,241.015b@024_0088 tūṣṇīm āsaṃs tathā cānye nṛpās tatra janādhipa

03,241.015b@024_0089 evaṃ vijitya rājendra karṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

03,241.015b@024_0090 saparvatavanākāśāṃ sasamudrāṃ saniṣkuṭām

03,241.015b@024_0091 deśair uccāvacaiḥ pūrṇāṃ pattanair nagarair api

03,241.015b@024_0092 dvīpaiś cānūpasaṃpūrṇaiḥ pṛthivīṃ pṛthivīpate

03,241.015b@024_0093 kālena nātidīrgheṇa vaśe kṛtvā tu pārthivān

03,241.015b@024_0094 akṣayaṃ dhanam ādāya sūtajo nṛpam abhyayāt

03,241.015b@024_0095 praviśya ca gṛhaṃ rājann abhyantaram ariṃdama

03,241.015b@024_0096 gāndhārīsahitaṃ vīro dhṛtarāṣṭraṃ dadarśa saḥ

03,241.015b@024_0097 putravac ca naravyāghra pādau jagrāha dharmavit

03,241.015b@024_0098 dhṛtarāṣṭreṇa cāśliṣya premṇā cāpi visarjitaḥ

03,241.015b@024_0099 tadā prabhṛti rājā ca śakuniś cāpi saubalaḥ

03,241.015b@024_0100 vaiśaṃpāyana uvāca

03,241.015b@024_0100 jānate nirjitān pārthān karṇena yudhi bhārata

03,241.015b@024_0101 jitvā tu pṛthivīṃ rājan sūtaputro janādhipa

03,241.015b@024_0102 abravīt paravīraghno duryodhanam idaṃ vacaḥ

03,241.015c śrutvā ca tat tathā sarvaṃ kartum arhasy ariṃdama

03,241.016a tavādya pṛthivī vīra niḥsapatnā nṛpottama

03,241.016c tāṃ pālaya yathā śakro hataśatrur mahāmanāḥ

03,241.017 vaiśaṃpāyana uvāca

03,241.017a evam uktas tu karṇena karṇaṃ rājābravīt punaḥ

03,241.017c na kiṃ cid durlabhaṃ tasya yasya tvaṃ puruṣarṣabha

03,241.018a sahāyaś cānuraktaś ca madarthaṃ ca samudyataḥ

03,241.018c abhiprāyas tu me kaś cit taṃ vai śṛṇu yathātatham

03,241.019a rājasūyaṃ pāṇḍavasya dṛṣṭvā kratuvaraṃ tadā

03,241.019c mama spṛhā samutpannā tāṃ saṃpādaya sūtaja

03,241.020a evam uktas tataḥ karṇo rājānam idam abravīt

03,241.020c tavādya pṛthivīpālā vaśyāḥ sarve nṛpottama

03,241.021a āhūyantāṃ dvijavarāḥ saṃbhārāś ca yathāvidhi

03,241.021c saṃbhriyantāṃ kuruśreṣṭha yajñopakaraṇāni ca

03,241.022a ṛtvijaś ca samāhūtā yathoktaṃ vedapāragāḥ

03,241.022c kriyāṃ kurvantu te rājan yathāśāstram ariṃdama

03,241.023a bahvannapānasaṃyuktaḥ susamṛddhaguṇānvitaḥ

03,241.023c pravartatāṃ mahāyajñas tavāpi bharatarṣabha

03,241.024a evam uktas tu karṇena dhārtarāṣṭro viśāṃ pate

03,241.024c purohitaṃ samānāyya idaṃ vacanam abravīt

03,241.025a rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ samāptavaradakṣiṇam

03,241.025c āhara tvaṃ mama kṛte yathānyāyaṃ yathākramam

03,241.026a sa evam ukto nṛpatim uvāca dvijapuṃgavaḥ

03,241.026b*1161_01 brāhmaṇaiḥ sahito dhīmān ye tatrāsan samāgatāḥ

03,241.026c na sa śakyaḥ kratuśreṣṭho jīvamāne yudhiṣṭhire

03,241.026e āhartuṃ kauravaśreṣṭha kule tava nṛpottama

03,241.027a dīrghāyur jīvati ca vai dhṛtarāṣṭraḥ pitā tava

03,241.027c ataś cāpi viruddhas te kratur eṣa nṛpottama

03,241.028a asti tv anyan mahat satraṃ rājasūyasamaṃ prabho

03,241.028c tena tvaṃ yaja rājendra śṛṇu cedaṃ vaco mama

03,241.029a ya ime pṛthivīpālāḥ karadās tava pārthiva

03,241.029c te karān saṃprayacchantu suvarṇaṃ ca kṛtākṛtam

03,241.030a tena te kriyatām adya lāṅgalaṃ nṛpasattama

03,241.030c yajñavāṭasya te bhūmiḥ kṛṣyatāṃ tena bhārata

03,241.031a tatra yajño nṛpaśreṣṭha prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ

03,241.031c pravartatāṃ yathānyāyaṃ sarvato hy anivāritaḥ

03,241.032a eṣa te vaiṣṇavo nāma yajñaḥ satpuruṣocitaḥ

03,241.032c etena neṣṭavān kaś cid ṛte viṣṇuṃ purātanam

03,241.033a rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ spardhaty eṣa mahākratuḥ

03,241.033c asmākaṃ rocate caiva śreyaś ca tava bhārata

03,241.033e avighnaś ca bhaved eṣa saphalā syāt spṛhā tava

03,241.033f*1162_01 tasmād eṣa mahābāho tava yajñaḥ pravartatām

03,241.034a evam uktas tu tair viprair dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ

03,241.034c karṇaṃ ca saubalaṃ caiva bhrātṝṃś caivedam abravīt

03,241.035a rocate me vacaḥ kṛtsnaṃ brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ

03,241.035c rocate yadi yuṣmākaṃ tan mā prabrūta māciram

03,241.036a evam uktās tu te sarve tathety ūcur narādhipam

03,241.036c saṃdideśa tato rājā vyāpārasthān yathākramam

03,241.037a halasya karaṇe cāpi vyādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ

03,241.037c yathoktaṃ ca nṛpaśreṣṭha kṛtaṃ sarvaṃ yathākramam

03,242.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,242.001a tatas tu śilpinaḥ sarve amātyapravarāś ca ha

03,242.001c viduraś ca mahāprājño dhārtarāṣṭre nyavedayat

03,242.002a sajjaṃ kratuvaraṃ rājan kālaprāptaṃ ca bhārata

03,242.002c sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanam

03,242.003a etac chrutvā nṛpaśreṣṭho dhārtarāṣṭro viśāṃ pate

03,242.003c ājñāpayām āsa nṛpaḥ kraturājapravartanam

03,242.004a tataḥ pravavṛte yajñaḥ prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ

03,242.004c dīkṣitaś cāpi gāndhārir yathāśāstraṃ yathākramam

03,242.005a prahṛṣṭo dhṛtarāṣṭro 'bhūd viduraś ca mahāyaśāḥ

03,242.005c bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo gāndhārī ca yaśasvinī

03,242.006a nimantraṇārthaṃ dūtāṃś ca preṣayām āsa śīghragān

03,242.006c pārthivānāṃ ca rājendra brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

03,242.006e te prayātā yathoddiṣṭaṃ dūtās tvaritavāhanāḥ

03,242.007a tatra kaṃ cit prayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsano 'bravīt

03,242.007c gaccha dvaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavān pāpapūruṣān

03,242.007e nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃs tasmin mahāvane

03,242.008a sa gatvā pāṇḍavāvāsam uvācābhipraṇamya tān

03,242.008c duryodhano mahārāja yajate nṛpasattamaḥ

03,242.009a svavīryārjitam arthaugham avāpya kurunandanaḥ

03,242.009c tatra gacchanti rājāno brāhmaṇāś ca tatas tataḥ

03,242.010a ahaṃ tu preṣito rājan kauraveṇa mahātmanā

03,242.010c āmantrayati vo rājā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ

03,242.010e mano 'bhilaṣitaṃ rājñas taṃ kratuṃ draṣṭum arhatha

03,242.011a tato yudhiṣṭhiro rājā tac chrutvā dūtabhāṣitam

03,242.011c abravīn nṛpaśārdūlo diṣṭyā rājā suyodhanaḥ

03,242.011e yajate kratumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ

03,242.012a vayam apy upayāsyāmo na tv idānīṃ kathaṃ cana

03,242.012c samayaḥ paripālyo no yāvad varṣaṃ trayodaśam

03,242.013a śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt

03,242.013c tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,242.014a astraśastrapradīpte 'gnau yadā taṃ pātayiṣyati

03,242.014c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ raṇasatre narādhipaḥ

03,242.015a yadā krodhahavir moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ

03,242.015c āgantāras tadā smeti vācyas te sa suyodhanaḥ

03,242.016a śeṣās tu pāṇḍavā rājan naivocuḥ kiṃ cid apriyam

03,242.016c dūtaś cāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nyavedayat

03,242.017a athājagmur naraśreṣṭhā nānājanapadeśvarāḥ

03,242.017c brāhmaṇāś ca mahābhāgā dhārtarāṣṭrapuraṃ prati

03,242.018a te tv arcitā yathāśāstraṃ yathāvarṇaṃ yathākramam

03,242.018c mudā paramayā yuktāḥ prītyā cāpi nareśvara

03,242.019a dhṛtarāṣṭro 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ

03,242.019b*1163_01 prāptān sarvān nṛpān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ

03,242.019c harṣeṇa mahatā yukto viduraṃ pratyabhāṣata

03,242.020a yathā sukhī janaḥ sarvaḥ kṣattaḥ syād annasaṃyutaḥ

03,242.020c tuṣyec ca yajñasadane tathā kṣipraṃ vidhīyatām

03,242.021a viduras tv evam ājñaptaḥ sarvavarṇān ariṃdama

03,242.021c yathāpramāṇato vidvān pūjayām āsa dharmavit

03,242.022a bhakṣyabhojyānnapānena mālyaiś cāpi sugandhibhiḥ

03,242.022c vāsobhir vividhaiś caiva yojayām āsa hṛṣṭavat

03,242.023a kṛtvā hy avabhṛthaṃ vīro yathāśāstraṃ yathākramam

03,242.023b*1164_01 snātaś cāvabhṛtho rājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ

03,242.023c sāntvayitvā ca rājendro dattvā ca vividhaṃ vasu

03,242.023e visarjayām āsa nṛpān brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ

03,242.024a visarjayitvā sa nṛpān bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

03,242.024c viveśa hāstinapuraṃ sahitaḥ karṇasaubalaiḥ

03,243.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,243.001a praviśantaṃ mahārāja sūtās tuṣṭuvur acyutam

03,243.001c janāś cāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamam

03,243.002a lājaiś candanacūrṇaiś cāpy avakīrya janās tadā

03,243.002c ūcur diṣṭyā nṛpāvighnāt samāpto 'yaṃ kratus tava

03,243.003a apare tv abruvaṃs tatra vātikās taṃ mahīpatim

03,243.003c yudhiṣṭhirasya yajñena na samo hy eṣa tu kratuḥ

03,243.003e naiva tasya krator eṣa kalām arhati ṣoḍaśīm

03,243.004a evaṃ tatrābruvan ke cid vātikās taṃ nareśvaram

03,243.004c suhṛdas tv abruvaṃs tatra ati sarvān ayaṃ kratuḥ

03,243.004d*1165_01 pravartito hy ayaṃ rājñā dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā

03,243.005a yayātir nahuṣaś cāpi māndhātā bharatas tathā

03,243.005c kratum enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ

03,243.006a etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvan suhṛdāṃ bharatarṣabha

03,243.006c praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ

03,243.007a abhivādya tataḥ pādau mātāpitror viśāṃ pate

03,243.007c bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca vidurasya ca dhīmataḥ

03,243.008a abhivāditaḥ kanīyobhir bhrātṛbhir bhrātṛvatsalaḥ

03,243.008c niṣasādāsane mukhye bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

03,243.009a tam utthāya mahārāja sūtaputro 'bravīd vacaḥ

03,243.009c diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto 'yaṃ mahākratuḥ

03,243.010a hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tvayā

03,243.010c āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ

03,243.011a tam abravīn mahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ

03,243.011c satyam etat tvayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu

03,243.012a nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau

03,243.012c rājasūye punar vīra tvaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi

03,243.013a evam uktvā mahāprājñaḥ karṇam āśliṣya bhārata

03,243.013c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa kauravaḥ

03,243.014a so 'bravīt suhṛdaś cāpi pārśvasthān nṛpasattamaḥ

03,243.014b*1166_01 rādheyasaubalādīn vai dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ

03,243.014c kadā tu taṃ kratuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanam

03,243.014e nihatya pāṇḍavān sarvān āhariṣyāmi kauravāḥ

03,243.015a tam abravīt tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara

03,243.015c pādau na dhāvaye tāvad yāvan na nihato 'rjunaḥ

03,243.015d*1167_01 kīlālajaṃ na khādeyaṃ kariṣye cāsuravratam

03,243.015d*1167_02 nāstīti naiva vakṣyāmi yācito yena kena cit

03,243.016a athotkruṣṭaṃ maheṣvāsair dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ

03,243.016c pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge

03,243.016e vijitāṃś cāpy amanyanta pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajāḥ

03,243.016f*1168_01 tadā pratijñām āruhya sūtaputreṇa bhāṣite

03,243.017a duryodhano 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavān

03,243.017c praviveśa gṛhaṃ śrīmān yathā caitrarathaṃ prabhuḥ

03,243.017e te 'pi sarve maheṣvāsā jagmur veśmāni bhārata

03,243.017f*1169_01 karṇo 'pi svagṛhaṃ gatvā mudito bāndhavaiḥ saha

03,243.017f*1169_02 pradadau vittam arthibhyo dhanādhyakṣa ivāparaḥ

03,243.017f*1170_01 svāni svāni mahārāja bhīṣmadroṇādayo nṛpāḥ

03,243.018a pāṇḍavāś ca maheṣvāsā dūtavākyapracoditāḥ

03,243.018c cintayantas tam evārthaṃ nālabhanta sukhaṃ kva cit

03,243.019a bhūyaś ca cārai rājendra pravṛttir upapāditā

03,243.019c pratijñā sūtaputrasya vijayasya vadhaṃ prati

03,243.020a etac chrutvā dharmasutaḥ samudvigno narādhipa

03,243.020c abhedyakavacaṃ matvā karṇam adbhutavikramam

03,243.020e anusmaraṃś ca saṃkleśān na śāntim upayāti saḥ

03,243.020f*1171_01 adhomukhaś ciraṃ tasthau kiṃ kāryam iti cintayan

03,243.021a tasya cintāparītasya buddhir jajñe mahātmanaḥ

03,243.021c bahuvyālamṛgākīrṇaṃ tyaktuṃ dvaitavanaṃ vanam

03,243.022a dhārtarāṣṭro 'pi nṛpatiḥ praśaśāsa vasuṃdharām

03,243.022c bhrātṛbhiḥ sahito vīrair bhīṣmadroṇakṛpais tathā

03,243.023a saṃgamya sūtaputreṇa karṇenāhavaśobhinā

03,243.023b*1172_01 satataṃ prīyamāṇo vai devinā saubalena ca

03,243.023c duryodhanaḥ priye nityaṃ vartamāno mahīpatiḥ

03,243.023e pūjayām āsa viprendrān kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

03,243.024a bhrātṝṇāṃ ca priyaṃ rājan sa cakāra paraṃtapaḥ

03,243.024c niścitya manasā vīro dattabhuktaphalaṃ dhanam

03,244.001 janamejaya uvāca

03,244.001a duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ

03,244.001c kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi

03,244.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,244.002a tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ

03,244.002c svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram

03,244.003a tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn

03,244.003c brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate

03,244.004a evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā

03,244.004c pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram

03,244.005a vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata

03,244.005c notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ

03,244.006a bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ

03,244.006c kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām

03,244.007a bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate

03,244.007c vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira

03,244.008a tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān

03,244.008c mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,244.009a tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ

03,244.009c tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā

03,244.010a ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ

03,244.010c abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati

03,244.011a ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ

03,244.011c tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti

03,244.012a te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām

03,244.012c sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe

03,244.012d*1173_00 arjunaḥ

03,244.012d*1173_01 tvadadhīnā vayaṃ rājan mā tvam asmin vicāraya

03,244.012d*1173_02 yatraiva manyase pārtha tatra gacchāmahe vayam

03,244.013a punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam

03,244.013c marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati

03,244.013e tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi

03,244.013f*1174_00 vaiśaṃpāyanaḥ

03,244.013f*1174_01 ity uktās te mahātmānaḥ pāṇḍavena mahātmanā

03,244.014a tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ

03,244.014c brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ

03,244.014e indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā

03,244.015a te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ

03,244.015c dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam

03,244.016a viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā

03,244.016c tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā

03,245.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,245.001a vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

03,245.001c varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha

03,245.002a phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam

03,245.002c prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ

03,245.003a yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam

03,245.003c cintayan sa mahābāhur bhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam

03,245.004a na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ

03,245.004c daurātmyam anupaśyaṃs tat kāle dyūtodbhavasya hi

03,245.005a saṃsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ

03,245.005c niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṃ mahat

03,245.006a arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī

03,245.006c sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī

03,245.006d*1175_01 cirasya jātadharmajñaṃ sāsūyam iva te tadā

03,245.006e yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam

03,245.007a avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ

03,245.007c vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ

03,245.008a kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

03,245.008c ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ

03,245.009a tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,245.009c pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi

03,245.010a tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ

03,245.010c toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ

03,245.011a tān avekṣya kṛśān pautrān vane vanyena jīvataḥ

03,245.011c maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam

03,245.012a yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara

03,245.012c nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham

03,245.013a sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate

03,245.013c nātyantam asukhaṃ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha

03,245.014a prajñāvāṃs tv eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā

03,245.014c udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati

03,245.015a sukham āpatitaṃ seved duḥkham āpatitaṃ sahet

03,245.015c kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ

03,245.016a tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat

03,245.016c nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cid iti budhyasva bhārata

03,245.017a satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ

03,245.017c anasūyāvihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ

03,245.017e sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

03,245.018a adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ

03,245.018c kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ

03,245.018d*1176_01 karmabhūmir iyaṃ tāta phalabhūmir asau parā

03,245.019a iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate

03,245.019b*1177_01 mūle siktasya vṛkṣasya phalaṃ śākhāsu dṛśyate

03,245.019c tasmāc charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca

03,245.020a yathāśakti prayacchec ca saṃpūjyābhipraṇamya ca

03,245.020c kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ

03,245.021a satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī

03,245.021c akrodhano 'nasūyaś ca nirvṛtiṃ labhate parām

03,245.022a dāntaḥ śamaparaḥ śaśvat parikleśaṃ na vindati

03,245.022c na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam

03,245.023a saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ

03,245.023c bhavaty ahiṃsakaś caiva paramārogyam aśnute

03,245.024a mānyān mānayitā janma kule mahati vindati

03,245.024b*1178_01 vindate sukham atyantam iha loke paratra ca

03,245.024c vyasanair na tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ

03,245.025a śubhānuśayabuddhir hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā

03,245.025c prādurbhavati tadyogāt kalyāṇamatir eva saḥ

03,245.026 yudhiṣṭhira uvāca

03,245.026a bhagavan dānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmune

03,245.026c kiṃ svid bahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate

03,245.027 vyāsa uvāca

03,245.027a dānān na duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃ cana

03,245.027c arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate

03,245.027d*1179_01 rājan pratyakṣam evaitad dṛśyate lokasākṣikam

03,245.028a parityajya priyān prāṇān dhanārthaṃ hi mahāhavam

03,245.028c praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā

03,245.028c*1180_01 **** **** śāstrārthakuśalā bhuvi

03,245.028c*1180_02 tathaiva pratipadyante

03,245.029a kṛṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ

03,245.029c puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ

03,245.030a tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ

03,245.030c na duṣkarataraṃ dānāt tasmād dānaṃ mataṃ mama

03,245.030d*1181_01 tad duṣkarataraṃ dānaṃ tasmād dānaṃ viśiṣyate

03,245.031a viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam

03,245.031c pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet

03,245.031d*1182_01 śraddhayā vidhivat pātre dattasyānto na vidyate

03,245.032a anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥ

03,245.032c kriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt

03,245.033a pātre dānaṃ svalpam api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira

03,245.033c manasā suviśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam

03,245.033d*1183_01 deśe kāle ca pātre ca mudgalaḥ śraddhayānvitaḥ

03,245.033d*1183_02 vrīhidroṇaṃ pradāyātha paramaṃ padam āptavān

03,245.034a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

03,245.034c vrīhidroṇaparityāgād yat phalaṃ prāpa mudgalaḥ

03,246.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,246.001a vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā

03,246.001c kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me

03,246.002a pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ

03,246.002c saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ

03,246.003 vyāsa uvāca

03,246.003a śiloñchavṛttir dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ

03,246.003c āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ

03,246.004a atithivratī kriyāvāṃś ca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ

03,246.004c satram iṣṭīkṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ

03,246.005a saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ

03,246.005b*1184_01 muniḥ sa tu mahārāja mahātmā niyatavrataḥ

03,246.005c kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat

03,246.006a darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvan vigatamatsaraḥ

03,246.006c devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam

03,246.007a tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaneśvaraḥ

03,246.007c pratyagṛhṇān mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi

03,246.008a sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ

03,246.008c atithibhyo dadāv annaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

03,246.009a vrīhidroṇasya tadaho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ

03,246.009c śiṣṭaṃ mātsaryahīnasya vardhaty atithidarśanāt

03,246.010a tac chatāny api bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām

03,246.010c munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati

03,246.011a taṃ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratam

03,246.011c durvāsā nṛpa digvāsās tam athābhyājagāma ha

03,246.012a bibhrac cāniyataṃ veṣam unmatta iva pāṇḍava

03,246.012c vikacaḥ paruṣā vāco vyāharan vividhā muniḥ

03,246.013a abhigamyātha taṃ vipram uvāca munisattamaḥ

03,246.013c annārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama

03,246.014a svāgataṃ te 'stv iti muniṃ mudgalaḥ pratyabhāṣata

03,246.014c pādyam ācamanīyaṃ ca prativedyānnam uttamam

03,246.015a prādāt sa tapasopāttaṃ kṣudhitāyātithivratī

03,246.015c unmattāya parāṃ śraddhām āsthāya sa dhṛtavrataḥ

03,246.016a tatas tadannaṃ rasavat sa eva kṣudhayānvitaḥ

03,246.016c bubhuje kṛtsnam unmattaḥ prādāt tasmai ca mudgalaḥ

03,246.017a bhuktvā cānnaṃ tataḥ sarvam ucchiṣṭenātmanas tataḥ

03,246.017b*1185_01 śeṣe* * * *lipya hasan gāyan pradhāvati

03,246.017b*1185_02 nṛtyate dhāvate caiva buddhyā tat krośate yathā

03,246.017c athānulilipe 'ṅgāni jagāma ca yathāgatam

03,246.018a evaṃ dvitīye saṃprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ

03,246.018c āgamya bubhuje sarvam annam uñchopajīvinaḥ

03,246.019a nirāhāras tu sa munir uñcham ārjayate punaḥ

03,246.019c na cainaṃ vikriyāṃ netum aśakan mudgalaṃ kṣudhā

03,246.020a na krodho na ca mātsaryaṃ nāvamāno na saṃbhramaḥ

03,246.020c saputradāram uñchantam āviveśa dvijottamam

03,246.021a tathā tam uñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamam

03,246.021c upatasthe yathākālaṃ ṣaṭkṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ

03,246.022a na cāsya mānasaṃ kiṃ cid vikāraṃ dadṛśe muniḥ

03,246.022c śuddhasattvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ

03,246.023a tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṃ tadā

03,246.023c tvatsamo nāsti loke 'smin dātā mātsaryavarjitaḥ

03,246.024a kṣud dharmasaṃjñāṃ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca

03,246.024c viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati

03,246.025a āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam

03,246.025c manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ

03,246.026a śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā

03,246.026c tat sarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam

03,246.027a prītāḥ smo 'nugṛhītāś ca sametya bhavatā saha

03,246.027b*1186_01 sadbhiḥ samāgamo nityaṃ sarvapāpaharaḥ smṛtaḥ

03,246.027b*1187_01 pāvanaṃ paramaṃ manye darśanaṃ te mahāmune

03,246.027c indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ

03,246.028a dayā satyaṃ ca dharmaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

03,246.028b*1188_01 lokāḥ samastā dharmeṇa dhāryante sacarācarāḥ

03,246.028b*1188_02 dharmo 'pi dhāryate brahman dhṛtiyuktātmanā tvayā

03,246.028b*1189_01 viśuddhasattvasaṃpanno na tvad anyo 'sti kaś cana

03,246.028c jitās te karmabhir lokāḥ prāpto 'si paramāṃ gatim

03,246.029a aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahat svargavāsibhiḥ

03,246.029c saśarīro bhavān gantā svargaṃ sucaritavrata

03,246.030a ity evaṃ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ

03,246.030c devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ

03,246.031a haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā

03,246.031c kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā

03,246.032a uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhir jitam

03,246.032c samupāroha saṃsiddhiṃ prāpto 'si paramāṃ mune

03,246.033a tam evaṃvādinam ṛṣir devadūtam uvāca ha

03,246.033c icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām

03,246.034a ke guṇās tatra vasatāṃ kiṃ tapaḥ kaś ca niścayaḥ

03,246.034c svarge svargasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka

03,246.035a satāṃ saptapadaṃ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ

03,246.035c mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvām ahaṃ vibho

03,246.036a yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca tad bravīhy avicārayan

03,246.036c śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava

03,247.001 devadūta uvāca

03,247.001a maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam

03,247.001c saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā

03,247.001d*1190_01 nandanādīni ramyāṇi tatrodyānāni mudgala

03,247.001d*1190_02 sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ śobhitāni samantataḥ

03,247.002a upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ

03,247.002c ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune

03,247.003a nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ

03,247.003c nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala

03,247.004a dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ

03,247.004c dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ

03,247.005a tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam

03,247.005c lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ

03,247.006a devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ

03,247.006c yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā

03,247.006d*1191_01 devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā parā gatiḥ

03,247.006d*1191_02 na duḥkham asukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune

03,247.007a eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ

03,247.007c bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ

03,247.008a trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ

03,247.008c meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala

03,247.009a nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām

03,247.009c na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā

03,247.010a bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana

03,247.010c manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ

03,247.011a śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune

03,247.011c na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane

03,247.012a īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ

03,247.012c sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ

03,247.013a taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām

03,247.013c karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta

03,247.014a na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca

03,247.014c teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune

03,247.015a na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ

03,247.015c paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te

03,247.016a īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ

03,247.016c sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune

03,247.017a teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava

03,247.017c upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ

03,247.018a purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ

03,247.018c yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ

03,247.019a ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ

03,247.019c teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ

03,247.020a svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare

03,247.020c na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ

03,247.021a na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ

03,247.021c tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ

03,247.022a na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ

03,247.022c na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā

03,247.023a jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca

03,247.023c na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune

03,247.024a devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā

03,247.024c duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ

03,247.025a trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ

03,247.025c gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ

03,247.026a seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā

03,247.026c tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ

03,247.027a etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā

03,247.027c guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me

03,247.028a kṛtasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṃ divi

03,247.028c na cānyat kriyate karma mūlacchedena bhujyate

03,247.029a so 'tra doṣo mama matas tasyānte patanaṃ ca yat

03,247.029c sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yac ca mudgala

03,247.030a asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ

03,247.030c yad bhavaty avare sthāne sthitānāṃ tac ca duṣkaram

03,247.031a saṃjñāmohaś ca patatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam

03,247.031c pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam

03,247.032a ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ

03,247.032c nākaloke sukṛtināṃ guṇās tv ayutaśo nṛṇām

03,247.033a ayaṃ tv anyo guṇaḥ śreṣṭhaś cyutānāṃ svargato mune

03,247.033c śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate

03,247.034a tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāg abhijāyate

03,247.034c na cet saṃbudhyate tatra gacchaty adhamatāṃ tataḥ

03,247.034d*1192_01 tatra gatvā nivartante na budhā yoginas tathā

03,247.035a iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate

03,247.035c karmabhūmir iyaṃ brahman phalabhūmir asau matā

03,247.036a etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi mudgala

03,247.036c tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram

03,247.037 vyāsa uvāca

03,247.037a etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā

03,247.037c vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha

03,247.038a devadūta namas te 'stu gaccha tāta yathāsukham

03,247.038c mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena vā

03,247.039a patanaṃ tan mahad duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ

03,247.039c svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṃ na kāmaye

03,247.040a yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā

03,247.040c tad ahaṃ sthānam atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam

03,247.040d*1193_00 mudgala uvāca

03,247.040d*1193_01 mahāntas tu amī doṣās tvayā svargasya kīrtitāḥ

03,247.040d*1193_02 devadūta uvāca

03,247.040d*1193_02 nirdoṣa eva yas tv anyo lokaṃ taṃ pravadasva me

03,247.040d*1193_03 brahmaṇaḥ sadanād ūrdhvaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

03,247.040d*1193_04 śuddhaṃ sanātanaṃ jyotiḥ paraṃ brahmeti yad viduḥ

03,247.040d*1193_05 na tatra vipra gacchanti puruṣā viṣayātmakāḥ

03,247.040d*1193_06 dambhalobhamahākrodhamohadrohair abhidrutāḥ

03,247.040d*1193_07 nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvāḥ saṃyatendriyāḥ

03,247.040d*1193_08 dhyānayogaparāś caiva tatra gacchanti mānavāḥ

03,247.041a ity uktvā sa munir vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tam

03,247.041c śiloñchavṛttim utsṛjya śamam ātiṣṭhad uttamam

03,247.042a tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

03,247.042c jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha

03,247.042d*1194_01 nigṛhītendriyagrāmaṃ samayojayad ātmani

03,247.042d*1194_02 yuktacittaṃ tathātmānaṃ yuyoja parameśvare

03,247.043a dhyānayogād balaṃ labdhvā prāpya carddhim anuttamām

03,247.043c jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām

03,247.044a tasmāt tvam api kaunteya na śokaṃ kartum arhasi

03,247.044c rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi

03,247.045a sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham

03,247.045c paryāyeṇopavartante naraṃ nemim arā iva

03,247.046a pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpsyasy amitavikrama

03,247.046c varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ

03,247.047 vaiśaṃpāyana uvāca

03,247.047a evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam

03,247.047c jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati

03,247.047d@025_0000 janamejaya uvāca

03,247.047d@025_0001 vasatsv evaṃ vane teṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

03,247.047d@025_0002 ramamāṇeṣu citrābhiḥ kathābhir munibhiḥ saha

03,247.047d@025_0003 sūryadattākṣayānnena kṛṣṇāyā bhojanāvadhi

03,247.047d@025_0004 brāhmaṇāṃs tarpamāṇeṣu ye cānnārtham upāgatāḥ

03,247.047d@025_0005 āraṇyānāṃ mṛgāṇāṃ ca māṃsair nānāvidhair api

03,247.047d@025_0006 dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sarve duryodhanādayaḥ

03,247.047d@025_0007 kathaṃ teṣv anvavartanta pāpācārā mahāmune

03,247.047d@025_0008 duḥśāsanasya karṇasya śakuneś ca mate sthitāḥ

03,247.047d@025_0009 etad ācakṣva bhagavan vaiśaṃpāyana pṛcchataḥ

03,247.047d@025_0009 vaiśaṃpāyana uvāca

03,247.047d@025_0010 śrutvā teṣāṃ tathā vṛttiṃ nagare vasatām iva

03,247.047d@025_0011 duryodhano mahārāja teṣu pāpam arocayat

03,247.047d@025_0012 tathā tair nikṛtiprajñaiḥ karṇaduḥśāsanādibhiḥ

03,247.047d@025_0013 nānopāyair aghaṃ teṣu cintayatsu durātmasu

03,247.047d@025_0014 abhyāgacchat sa dharmātmā tapasvī sumahāyaśāḥ

03,247.047d@025_0015 śiṣyāyutasamopeto durvāsā nāma kāmataḥ

03,247.047d@025_0016 tam āgatam abhiprekṣya muniṃ paramakopanam

03,247.047d@025_0017 duryodhano vinītātmā praśrayeṇa damena ca

03,247.047d@025_0018 sahito bhrātṛbhiḥ śrīmān ātithyena nyamantrayat

03,247.047d@025_0019 vidhivat pūjayām āsa svayaṃ kiṃkaravat sthitaḥ

03,247.047d@025_0020 ahāni kati cit tatra tasthau sa munisattamaḥ

03,247.047d@025_0021 taṃ ca paryacarad rājā divārātram atandritaḥ

03,247.047d@025_0022 duryodhano mahārāja śāpāt tasya viśaṅkitaḥ

03,247.047d@025_0023 kṣudhito 'smi dadasvānnaṃ śīghraṃ mama narādhipa

03,247.047d@025_0024 ity uktvā gacchati snātuṃ pratyāgacchati vai cirāt

03,247.047d@025_0025 na bhokṣyāmy adya me nāsti kṣudhety uktvaity adarśanam

03,247.047d@025_0026 akasmād etya ca brūte bhojayāsmāṃs tvarānvitaḥ

03,247.047d@025_0027 kadā cic ca niśīthe sa utthāya nikṛtau sthitaḥ

03,247.047d@025_0028 pūrvavat kārayitvānnaṃ na bhuṅkte garhayan sma saḥ

03,247.047d@025_0029 vartamāne tathā tasmin yadā duryodhano nṛpaḥ

03,247.047d@025_0030 vikṛtiṃ naiti na krodhaṃ tadā tuṣṭo 'bhavan muniḥ

03,247.047d@025_0031 āha cainaṃ durādharṣo varado 'smīti bhārata

03,247.047d@025_0032 varaṃ varaya bhadraṃ te yat te manasi vartate

03,247.047d@025_0033 mayi prīte tu yad dharmyaṃ nālabhyaṃ vidyate tava

03,247.047d@025_0034 etac chrutvā vacas tasya maharṣer bhāvitātmanaḥ

03,247.047d@025_0035 amanyata punar jātam ātmānaṃ sa suyodhanaḥ

03,247.047d@025_0036 prāg eva mantritaṃ cāsīt karṇaduḥśāsanādibhiḥ

03,247.047d@025_0037 yācanīyaṃ munes tuṣṭād iti niścitya durmatiḥ

03,247.047d@025_0038 atiharṣānvito rājā varam enam ayācata

03,247.047d@025_0039 śiṣyaiḥ saha mama brahman yathā jāto 'tithir bhavān

03,247.047d@025_0040 asmatkule mahārājo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho yudhiṣṭhiraḥ

03,247.047d@025_0041 vane vasati dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

03,247.047d@025_0042 guṇavāñ śīlasaṃpannas tasya tvam atithir bhava

03,247.047d@025_0043 yadā ca rājaputrī sā sukumārī yaśasvinī

03,247.047d@025_0044 bhojayitvā dvijān sarvān patīṃś ca varavarṇinī

03,247.047d@025_0045 viśrāntā ca svayaṃ bhuktvā sukhāsīnā bhaved yadā

03,247.047d@025_0046 tadā tvaṃ tatra gacchethā yady anugrāhyatā mayi

03,247.047d@025_0047 tathā kariṣye tvatprītyety evam uktvā suyodhanam

03,247.047d@025_0048 durvāsā api viprendro yathāgatam agāt tataḥ

03,247.047d@025_0049 kṛtārtham iva cātmānaṃ tadā mene suyodhanaḥ

03,247.047d@025_0050 kareṇa ca karaṃ gṛhya karṇasya mudito bhṛśam

03,247.047d@025_0051 karṇo 'pi bhrātṛsahitam ity uvāca nṛpaṃ mudā

03,247.047d@025_0052 diṣṭyā kāmaḥ susaṃvṛtto diṣṭyā kaurava vardhase

03,247.047d@025_0053 diṣṭyā te śatravo magnā dustare vyasanārṇave

03,247.047d@025_0054 durvāsaḥkrodhaje vahnau patitāḥ pāṇḍunandanāḥ

03,247.047d@025_0055 svair eva te mahāpāpair gatā vai dustaraṃ tamaḥ

03,247.047d@025_0056 itthaṃ te nikṛtiprajñā rājan duryodhanādayaḥ

03,247.047d@025_0057 vaiśaṃpāyana uvāca

03,247.047d@025_0057 hasantaḥ prītamanaso jagmuḥ svaṃ svaṃ niketanam

03,247.047d@025_0058 tataḥ kadā cid durvāsāḥ sukhāsīnāṃs tu pāṇḍavān

03,247.047d@025_0059 bhuktvā cāvasthitāṃ kṛṣṇāṃ jñātvā tasmin vane muniḥ

03,247.047d@025_0060 abhyāgacchat parivṛtaḥ śiṣyair ayutasaṃmitaiḥ

03,247.047d@025_0061 dṛṣṭvāyāntaṃ tam atithiṃ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ

03,247.047d@025_0062 jagāmābhimukhaḥ śrīmān saha bhrātṛbhir acyutaḥ

03,247.047d@025_0063 tasmai baddhvāñjaliṃ samyag upaveśya varāsane

03,247.047d@025_0064 vidhivat pūjayitvā tam ātithyena nyamantrayat

03,247.047d@025_0065 āhnikaṃ bhagavan kṛtvā śīghram ehīti cābravīt

03,247.047d@025_0066 jagāma ca muniḥ so 'pi snātuṃ śiṣyaiḥ sahānaghaḥ

03,247.047d@025_0067 bhojayet saha śiṣyaṃ māṃ katham ity avicintayan

03,247.047d@025_0068 nyamajjat salile cāpi munisaṃghaḥ samāhitaḥ

03,247.047d@025_0069 etasminn antare rājan draupadī yoṣitāṃ varā

03,247.047d@025_0070 cintām avāpa paramām annahetoḥ pativratā

03,247.047d@025_0071 sā cintayantī ca yadā nānnahetum avindata

03,247.047d@025_0072 manasā cintayām āsa kṛṣṇaṃ kaṃsaniṣūdanam

03,247.047d@025_0073 kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho devakīnandanāvyaya

03,247.047d@025_0074 vāsudeva jagannātha praṇatārtivināśana

03,247.047d@025_0075 viśvātman viśvajanaka viśvahartaḥ prabho 'vyaya

03,247.047d@025_0076 prapannapāla gopāla prajāpāla parātpara

03,247.047d@025_0077 ākūtīnāṃ ca cittīnāṃ pravartaka natāsmi te

03,247.047d@025_0078 vareṇya varadānanta agatīnāṃ gatir bhava

03,247.047d@025_0079 purāṇapuruṣa prāṇamanovṛttyādyagocara

03,247.047d@025_0080 sarvādhyakṣa parādhyakṣa tvām ahaṃ śaraṇaṃ gatā

03,247.047d@025_0081 pāhi māṃ kṛpayā deva śaraṇāgatavatsala

03,247.047d@025_0082 nīlotpaladalaśyāma padmagarbhāruṇekṣaṇa

03,247.047d@025_0083 pītāmbaraparīdhāna lasatkaustubhabhūṣaṇa

03,247.047d@025_0084 tvam ādir anto bhūtānāṃ tvam eva ca parāyaṇam

03,247.047d@025_0085 parāt parataraṃ jyotir viśvātmā sarvatomukhaḥ

03,247.047d@025_0086 tvām evāhuḥ paraṃ bījaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām

03,247.047d@025_0087 tvayā nāthena deveśa sarvāpadbhyo bhayaṃ na hi

03,247.047d@025_0088 duḥśāsanād ahaṃ pūrvaṃ sabhāyāṃ mocitā yathā

03,247.047d@025_0089 tathaiva saṃkaṭād asmān mām uddhartum ihārhasi

03,247.047d@025_0090 evaṃ stutas tadā devaḥ kṛṣṇayā bhaktavatsalaḥ

03,247.047d@025_0091 draupadyāḥ saṃkaṭaṃ jñātvā devadevo jagatpatiḥ

03,247.047d@025_0092 pārśvasthāṃ śayane tyaktvā rukmiṇīṃ keśavaḥ prabhuḥ

03,247.047d@025_0093 tatrājagāma tvarito hy acintyagatir īśvaraḥ

03,247.047d@025_0094 tatas taṃ draupadī dṛṣṭvā praṇamya parayā mudā

03,247.047d@025_0095 abravīd vāsudevāya muner āgamanādikam

03,247.047d@025_0096 tatas tām abravīt kṛṣṇaḥ kṣudhito 'smi bhṛśāturaḥ

03,247.047d@025_0097 śīghraṃ bhojaya māṃ kṛṣṇe paścāt sarvaṃ kariṣyasi

03,247.047d@025_0098 niśamya tadvacaḥ kṛṣṇā lajjitā vākyam abravīt

03,247.047d@025_0099 sthālyāṃ bhāskaradattāyām annaṃ madbhojanāvadhi

03,247.047d@025_0100 bhuktavaty asmy ahaṃ deva tasmād annaṃ na vidyate

03,247.047d@025_0101 tataḥ provāca bhagavān kṛṣṇāṃ kamalalocanaḥ

03,247.047d@025_0102 kṛṣṇe na narmakālo 'yaṃ kṣucchrameṇāture mayi

03,247.047d@025_0103 śīghraṃ gaccha mama sthālīm ānayitvā pradarśaya

03,247.047d@025_0104 iti nirbandhataḥ sthālīm ānāyya sa yadūdvahaḥ

03,247.047d@025_0105 sthālyāḥ kaṇṭhe 'tha saṃlagnaṃ śākānnaṃ vīkṣya keśavaḥ

03,247.047d@025_0106 upayujyābravīd enām anena harir īśvaraḥ

03,247.047d@025_0107 viśvātmā prīyatāṃ devas tuṣṭaś cāstv iti yajñabhuk

03,247.047d@025_0108 ākāraya munīñ śīghraṃ bhojanāyeti cābravīt

03,247.047d@025_0109 tato jagāma tvaritaḥ sahadevo mahāyaśāḥ

03,247.047d@025_0110 snātuṃ gatān devanadyāṃ durvāsaḥprabhṛtīn munīn

03,247.047d@025_0111 te cāvatīrṇāḥ salile kṛtavanto 'ghamarṣaṇam

03,247.047d@025_0112 dṛṣṭvodgārān sānnarasāṃs tṛptyā paramayā yutāḥ

03,247.047d@025_0113 uttīrya salilāt tasmād dṛṣṭavantaḥ parasparam

03,247.047d@025_0114 durvāsasam abhiprekṣya sarve te munayo 'bruvan

03,247.047d@025_0115 rājñā hi kārayitvānnaṃ vayaṃ snātuṃ samāgatāḥ

03,247.047d@025_0116 ākaṇṭhatṛptā viprarṣe kiṃ svid bhuñjāmahe vayam

03,247.047d@025_0117 durvāsā uvāca

03,247.047d@025_0117 vṛthā pākaḥ kṛto 'smābhis tatra kiṃ karavāmahe

03,247.047d@025_0118 vṛthāpākena rājarṣer aparādhaḥ kṛto mahān

03,247.047d@025_0119 māsmān adhākṣur dṛṣṭvaiva pāṇḍavāḥ krūracakṣuṣā

03,247.047d@025_0120 smṛtvānubhāvaṃ rājarṣer ambarīṣasya dhīmataḥ

03,247.047d@025_0121 bibhemi sutarāṃ viprā haripādāśrayāj janāt

03,247.047d@025_0122 pāṇḍavāś ca mahātmānaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ

03,247.047d@025_0123 śūrāś ca kṛtavidyāś ca vratinas tapasi sthitāḥ

03,247.047d@025_0124 sadācāraratā nityaṃ vāsudevaparāyaṇāḥ

03,247.047d@025_0125 kruddhās te nirdaheyur vai tūlarāśim ivānalaḥ

03,247.047d@025_0126 vaiśaṃpāyana uvāca

03,247.047d@025_0126 tata etān apṛṣṭvaiva śiṣyāḥ śīghraṃ palāyata

03,247.047d@025_0127 ity uktās te dvijāḥ sarve muninā guruṇā tadā

03,247.047d@025_0128 pāṇḍavebhyo bhṛśaṃ bhītā dudruvus te diśo daśa

03,247.047d@025_0129 sahadevo devanadyām apaśyan munisattamān

03,247.047d@025_0130 tīrtheṣv itas tatas tasyā vicacāra gaveṣayan

03,247.047d@025_0131 tatrasthebhyas tāpasebhyaḥ śrutvā tāṃś caiva vidrutān

03,247.047d@025_0132 yudhiṣṭhiram athābhyetya taṃ vṛttāntaṃ nyavedayat

03,247.047d@025_0133 tatas te pāṇḍavāḥ sarve pratyāgamanakāṅkṣiṇaḥ

03,247.047d@025_0134 pratīkṣantaḥ kiyat kālaṃ jitātmāno 'vatasthire

03,247.047d@025_0135 niśīthe 'bhyetya cākasmād asmān sa chalayiṣyati

03,247.047d@025_0136 kathaṃ ca nistaremāsmāt kṛcchrād daivopasāditāt

03,247.047d@025_0137 iti cintāparān dṛṣṭvā niḥśvasanto muhur muhuḥ

03,247.047d@025_0138 uvāca vacanaṃ śrīmān kṛṣṇaḥ pratyakṣatāṃ gataḥ

03,247.047d@025_0138 śrīkṛṣṇa uvāca

03,247.047d@025_0139 bhavatām āpadaṃ jñātvā ṛṣeḥ paramakopanāt

03,247.047d@025_0140 draupadyā cintitaḥ pārthā ahaṃ satvaram āgataḥ

03,247.047d@025_0141 na bhayaṃ vidyate tasmād ṛṣer durvāsaso 'lpakam

03,247.047d@025_0142 tejasā bhavatāṃ bhītaḥ pūrvam eva palāyitaḥ

03,247.047d@025_0143 dharmanityās tu ye ke cin na te sīdanti karhi cit

03,247.047d@025_0144 vaiśaṃpāyana uvāca

03,247.047d@025_0144 āpṛcche vo gamiṣyāmi niyataṃ bhadram astu vaḥ

03,247.047d@025_0145 śrutveritaṃ keśavasya babhūvuḥ svasthamānasāḥ

03,247.047d@025_0146 draupadyā sahitāḥ pārthās tam ūcur vigatajvarāḥ

03,247.047d@025_0147 tvayā nāthena govinda dustarām āpadaṃ vibho

03,247.047d@025_0148 tīrṇāḥ plavam ivāsādya majjamānā mahārṇave

03,247.047d@025_0149 svasti sādhaya bhadraṃ te ity ājñāto yayau purīm

03,247.047d@025_0150 pāṇḍavāś ca mahābhāga draupadyā sahitāḥ prabho

03,247.047d@025_0151 ūṣuḥ prahṛṣṭamanaso viharanto vanād vanam

03,247.047d@025_0152 iti te 'bhihitaṃ rājan yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā

03,247.047d@025_0153 evaṃvidhāny alīkāni dhārtarāṣṭair durātmabhiḥ

03,247.047d@025_0154 pāṇḍaveṣu vanastheṣu prayuktāni vṛthābhavan

03,248.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,248.001a tasmin bahumṛge 'raṇye ramamāṇā mahārathāḥ

03,248.001c kāmyake bharataśreṣṭhā vijahrus te yathāmarāḥ

03,248.002a prekṣamāṇā bahuvidhān vanoddeśān samantataḥ

03,248.002c yathartukālaramyāś ca vanarājīḥ supuṣpitāḥ

03,248.003a pāṇḍavā mṛgayāśīlāś carantas tan mahāvanam

03,248.003c vijahrur indrapratimāḥ kaṃ cit kālam ariṃdamāḥ

03,248.004a tatas te yaugapadyena yayuḥ sarve caturdiśam

03,248.004c mṛgayāṃ puruṣavyāghrā brāhmaṇārthe paraṃtapāḥ

03,248.005a draupadīm āśrame nyasya tṛṇabindor anujñayā

03,248.005c maharṣer dīptatapaso dhaumyasya ca purodhasaḥ

03,248.006a tatas tu rājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir mahāyaśāḥ

03,248.006c vivāhakāmaḥ śālveyān prayātaḥ so 'bhavat tadā

03,248.007a mahatā paribarheṇa rājayogyena saṃvṛtaḥ

03,248.007c rājabhir bahubhiḥ sārdham upāyāt kāmyakaṃ ca saḥ

03,248.008a tatrāpaśyat priyāṃ bhāryāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinīm

03,248.008c tiṣṭhantīm āśramadvāri draupadīṃ nirjane vane

03,248.009a vibhrājamānāṃ vapuṣā bibhratīṃ rūpam uttamam

03,248.009c bhrājayantīṃ vanoddeśaṃ nīlābhram iva vidyutam

03,248.010a apsarā devakanyā vā māyā vā devanirmitā

03,248.010c iti kṛtvāñjaliṃ sarve dadṛśus tām aninditām

03,248.011a tataḥ sa rājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir jayadrathaḥ

03,248.011c vismitas tām anindyāṅgīṃ dṛṣṭvāsīd dhṛṣṭamānasaḥ

03,248.012a sa koṭikāśyaṃ rājānam abravīt kāmamohitaḥ

03,248.012c kasya tv eṣānavadyāṅgī yadi vāpi na mānuṣī

03,248.013a vivāhārtho na me kaś cid imāṃ dṛṣṭvātisundarīm

03,248.013c etām evāham ādāya gamiṣyāmi svam ālayam

03,248.014a gaccha jānīhi saumyaināṃ kasya kā ca kuto 'pi vā

03,248.014c kimartham āgatā subhrūr idaṃ kaṇṭakitaṃ vanam

03,248.015a api nāma varārohā mām eṣā lokasundarī

03,248.015c bhajed adyāyatāpāṅgī sudatī tanumadhyamā

03,248.016a apy ahaṃ kṛtakāmaḥ syām imāṃ prāpya varastriyam

03,248.016c gaccha jānīhi ko nv asyā nātha ity eva koṭika

03,248.017a sa koṭikāśyas tac chrutvā rathāt praskandya kuṇḍalī

03,248.017c upetya papraccha tadā kroṣṭā vyāghravadhūm iva

03,249.001 koṭikāśya uvāca

03,249.001a kā tvaṃ kadambasya vinamya śākhām; ekāśrame tiṣṭhasi śobhamānā

03,249.001c dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dodhūyamānā pavanena subhrūḥ

03,249.002a atīva rūpeṇa samanvitā tvaṃ; na cāpy araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu

03,249.002c devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daityavarāṅganā vā

03,249.003a vapuṣmatī voragarājakanyā; vanecarī vā kṣaṇadācarastrī

03,249.003c yady eva rājño varuṇasya patnī; yamasya somasya dhaneśvarasya

03,249.004a dhātur vidhātuḥ savitur vibhor vā; śakrasya vā tvaṃ sadanāt prapannā

03,249.004c na hy eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sma; na cāpi jānīma taveha nātham

03,249.005a vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre prabhavaṃ prabhuṃ ca

03,249.005c ācakṣva bandhūṃś ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yac ceha karoṣi kāryam

03,249.006a ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putro; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ

03,249.006b*1195_01 vaśyendriyaḥ sabhyarucir varoru

03,249.006b*1195_02 vṛddhopasevī gurupūjakaś ca

03,249.006c asau tu yas tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe huto 'gniś cayane yathaiva

03,249.006e trigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kṣemaṃkaro nāma sa eṣa vīraḥ

03,249.007a asmāt paras tv eṣa mahādhanuṣmān; putraḥ kuṇindādhipater variṣṭhaḥ

03,249.007c nirīkṣate tvāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ

03,249.007d*1196_01 suvismitaḥ parvatavāsanidro

03,249.007d*1196_02 na cāpi jānīma taveha nātham

03,249.008a asau tu yaḥ puṣkariṇīsamīpe; śyāmo yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ

03,249.008c ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā dviṣatāṃ sugātri

03,249.009a yasyānuyātraṃ dhvajinaḥ prayānti; sauvīrakā dvādaśa rājaputrāḥ

03,249.009c śoṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ

03,249.010a aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaś ca; śatruṃjayaḥ saṃjayasupravṛddhau

03,249.010c prabhaṃkaro 'tha bhramaro raviś ca; śūraḥ pratāpaḥ kuharaś ca nāma

03,249.011a yaṃ ṣaṭsahasrā rathino 'nuyānti; nāgā hayāś caiva padātinaś ca

03,249.011c jayadratho nāma yadi śrutas te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ

03,249.012a tasyāpare bhrātaro 'dīnasattvā; balāhakānīkavidāraṇādhyāḥ

03,249.012c sauvīravīrāḥ pravarā yuvāno; rājānam ete balino 'nuyānti

03,249.013a etaiḥ sahāyair upayāti rājā; marudgaṇair indra ivābhiguptaḥ

03,249.013c ajānatāṃ khyāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya

03,250.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,250.001a athābravīd draupadī rājaputrī; pṛṣṭā śibīnāṃ pravareṇa tena

03,250.001c avekṣya mandaṃ pravimucya śākhāṃ; saṃgṛhṇatī kauśikam uttarīyam

03,250.002a buddhyābhijānāmi narendraputra; na mādṛśī tvām abhibhāṣṭum arhā

03,250.002c na tveha vaktāsti taveha vākyam; anyo naro vāpy atha vāpi nārī

03,250.003a ekā hy ahaṃ saṃprati tena vācaṃ; dadāni vai bhadra nibodha cedam

03,250.003c ahaṃ hy araṇye katham ekam ekā; tvām ālapeyaṃ niratā svadharme

03,250.004a jānāmi ca tvāṃ surathasya putraṃ; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ

03,250.004c tasmād ahaṃ śaibya tathaiva tubhyam; ākhyāmi bandhūn prati tan nibodha

03,250.005a apatyam asmi drupadasya rājñaḥ; kṛṣṇeti māṃ śaibya vidur manuṣyāḥ

03,250.005c sāhaṃ vṛṇe pañca janān patitve; ye khāṇḍavaprasthagatāḥ śrutās te

03,250.006a yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau

03,250.006c te māṃ niveśyeha diśaś catasro; vibhajya pārthā mṛgayāṃ prayātāḥ

03,250.007a prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; jayaḥ pratīcīṃ yamajāv udīcīm

03,250.007c manye tu teṣāṃ rathasattamānāṃ; kālo 'bhitaḥ prāpta ihopayātum

03,250.008a saṃmānitā yāsyatha tair yatheṣṭaṃ; vimucya vāhān avagāhayadhvam

03,250.008c priyātithir dharmasuto mahātmā; prīto bhaviṣyaty abhivīkṣya yuṣmān

03,250.009a etāvad uktvā drupadātmajā sā; śaibyātmajaṃ candramukhī pratītā

03,250.009c viveśa tāṃ parṇakuṭīṃ praśastāṃ; saṃcintya teṣām atithisvadharmam

03,251.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,251.001a athāsīneṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata

03,251.001b*1197_01 yad uktaṃ kṛṣṇayā sārdhaṃ tat sarvaṃ pratyavedayat

03,251.001b*1198_01 vākyaṃ yathārthaṃ tac chrutvā koṭikāśyamukhodgatam

03,251.001b*1199_01 koṭikāśyo jagāmāśu sindhurājaniṣevitam

03,251.001c koṭikāśyavacaḥ śrutvā śaibyaṃ sauvīrako 'bravīt

03,251.002a yadā vācaṃ vyāharantyām asyāṃ me ramate manaḥ

03,251.002c sīmantinīnāṃ mukhyāyāṃ vinivṛttaḥ kathaṃ bhavān

03,251.003a etāṃ dṛṣṭvā striyo me 'nyā yathā śākhāmṛgastriyaḥ

03,251.003c pratibhānti mahābāho satyam etad bravīmi te

03,251.004a darśanād eva hi manas tayā me 'pahṛtaṃ bhṛśam

03,251.004c tāṃ samācakṣva kalyāṇīṃ yadi syāc chaibya mānuṣī

03,251.005 koṭikāśya uvāca

03,251.005a eṣā vai draupadī kṛṣṇā rājaputrī yaśasvinī

03,251.005c pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahiṣī saṃmatā bhṛśam

03,251.006a sarveṣāṃ caiva pārthānāṃ priyā bahumatā satī

03,251.006c tayā sametya sauvīra suvīrān susukhī vraja

03,251.007 vaiśaṃpāyana uvāca

03,251.007a evam uktaḥ pratyuvāca paśyāmo draupadīm iti

03,251.007c patiḥ sauvīrasindhūnāṃ duṣṭabhāvo jayadrathaḥ

03,251.008a sa praviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā

03,251.008c ātmanā saptamaḥ kṛṣṇām idaṃ vacanam abravīt

03,251.009a kuśalaṃ te varārohe bhartāras te 'py anāmayāḥ

03,251.009c yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kaccid anāmayāḥ

03,251.010 draupady uvāca

03,251.010a kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,251.010c ahaṃ ca bhrātaraś cāsya yāṃś cānyān paripṛcchasi

03,251.010d*1200_01 api te kuśalaṃ rājye rāṣṭre kośe bale tathā

03,251.010d*1200_02 kaccid ekaḥ śibīn āḍhyān sauvīrān saha sindhubhiḥ

03,251.010d*1200_03 anutiṣṭhasi dharmeṇa ye cānye viditās tvayā

03,251.010d*1201_01 api tvaṃ kuśalī rājan sahāmātyaḥ sahaprajaḥ

03,251.011a pādyaṃ pratigṛhāṇedam āsanaṃ ca nṛpātmaja

03,251.011c mṛgān pañcāśataṃ caiva prātarāśaṃ dadāni te

03,251.012a aiṇeyān pṛṣatān nyaṅkūn hariṇāñ śarabhāñ śaśān

03,251.012c ṛśyān rurūñ śambarāṃś ca gavayāṃś ca mṛgān bahūn

03,251.013a varāhān mahiṣāṃś caiva yāś cānyā mṛgajātayaḥ

03,251.013c pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,251.014 jayadratha uvāca

03,251.014a kuśalaṃ prātarāśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā

03,251.014c ehi me ratham āroha sukham āpnuhi kevalam

03,251.015a gataśrīkāṃś cyutān rājyāt kṛpaṇān gatacetasaḥ

03,251.015c araṇyavāsinaḥ pārthān nānuroddhuṃ tvam arhasi

03,251.016a na vai prājñā gataśrīkaṃ bhartāram upayuñjate

03,251.016c yuñjānam anuyuñjīta na śriyaḥ saṃkṣaye vaset

03,251.017a śriyā vihīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ

03,251.017c alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśam upāsitum

03,251.018a bhāryā me bhava suśroṇi tyajainān sukham āpnuhi

03,251.018c akhilān sindhusauvīrān avāpnuhi mayā saha

03,251.019 vaiśaṃpāyana uvāca

03,251.019a ity uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam

03,251.019c kṛṣṇā tasmād apākrāmad deśāt sabhrukuṭīmukhī

03,251.020a avamatyāsya tad vākyam ākṣipya ca sumadhyamā

03,251.020c maivam ity abravīt kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam

03,251.021a sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇām upayānam aninditā

03,251.021c vilobhayām āsa paraṃ vākyair vākyāni yuñjatī

03,251.021d*1202_00 draupadī

03,251.021d*1202_01 naivaṃ vada mahābāho nyāyyaṃ tvaṃ na ca manyase

03,251.021d*1202_02 pāṇḍūnāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ svasā caiva kanīyasī

03,251.021d*1202_03 duḥśalā nāma tasyās tvaṃ bhartā rājakulodbhavaḥ

03,251.021d*1202_04 mama bhrātā ca nyāyyena tvayā rakṣyā mahāratha

03,251.021d*1202_05 vaiśaṃpāyanaḥ

03,251.021d*1202_05 dharmiṣṭhānāṃ kule jāto na dharmaṃ tvam avekṣase

03,251.021d*1202_06 ity uktaḥ sindhurājo 'pi vākyam uttaram abravīt

03,251.021d*1202_07 rājñāṃ dharmaṃ na jānīṣe striyo ratnāni caiva hi

03,251.021d*1202_08 sādhāraṇāni loke 'smin pravadanti manīṣiṇaḥ

03,251.021d*1202_09 svasā ca svasriyā caiva bhrātṛbhāryā tathaiva ca

03,251.021d*1202_10 saṃgṛhṇanti ca rājānas tāś ca tatra nṛpodbhavāḥ

03,252.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,252.001a saroṣarāgopahatena valgunā; sarāganetreṇa natonnatabhruvā

03,252.001c mukhena visphūrya suvīrarāṣṭrapaṃ; tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ

03,252.002a yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham

03,252.002c mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām

03,252.003a na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā

03,252.003c tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra

03,252.004a ahaṃ tu manye tava nāsti kaś cid; etādṛśe kṣatriyasaṃniveśe

03,252.004c yas tvādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta

03,252.005a nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭakalpam; upatyakāṃ haimavatīṃ carantam

03,252.005c daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ; yo jetum āśaṃsasi dharmarājam

03,252.006a bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi

03,252.006c padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam

03,252.007a mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvatakandareṣu

03,252.007c prasuptam ugraṃ prapadena haṃsi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram

03,252.008a kṛṣṇoragau tīkṣṇaviṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi pucchadeśe

03,252.008c yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam

03,252.009a yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ

03,252.009c tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇām; ādāsyase karkaṭakīva garbham

03,252.010 jayadratha uvāca

03,252.010a jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad; yathāvidhās te naradevaputrāḥ

03,252.010c na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya

03,252.011a vayaṃ punaḥ saptadaśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ

03,252.011c ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān; manyāmahe draupadi pāṇḍuputrān

03,252.012a sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ

03,252.012c āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam

03,252.013 draupady uvāca

03,252.013a mahābalā kiṃ tv iha durbaleva; sauvīrarājasya matāham asmi

03,252.013c yāhaṃ pramāthād iha saṃpratītā; sauvīrarājaṃ kṛpaṇaṃ vadeyam

03,252.014a yasyā hi kṛṣṇau padavīṃ caretāṃ; samāsthitāv ekarathe sahāyau

03,252.014c indro 'pi tāṃ nāpaharet kathaṃ cin; manuṣyamātraḥ kṛpaṇaḥ kuto 'nyaḥ

03,252.015a yadā kirīṭī paravīraghātī; nighnan rathastho dviṣatāṃ manāṃsi

03,252.015c madantare tvaddhvajinīṃ praveṣṭā; kakṣaṃ dahann agnir ivoṣṇageṣu

03,252.016a janārdanasyānugā vṛṣṇivīrā; maheṣvāsāḥ kekayāś cāpi sarve

03,252.016c ete hi sarve mama rājaputrāḥ; prahṛṣṭarūpāḥ padavīṃ careyuḥ

03,252.017a maurvīvisṛṣṭāḥ stanayitnughoṣā; gāṇḍīvamuktās tv ativegavantaḥ

03,252.017c hastaṃ samāhatya dhanaṃjayasya; bhīmāḥ śabdaṃ ghorataraṃ nadanti

03,252.018a gāṇḍīvamuktāṃś ca mahāśaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān

03,252.018b*1203_01 yadā draṣṭāsy arjunaṃ vīryaśālinaṃ

03,252.018b*1203_02 tadā svabuddhiṃ pratininditāsi

03,252.018c saśaṅkhaghoṣaḥ satalatraghoṣo; gāṇḍīvadhanvā muhur udvamaṃś ca

03,252.018e yadā śarān arpayitā tavorasi; tadā manas te kim ivābhaviṣyat

03,252.019a gadāhastaṃ bhīmam abhidravantaṃ; mādrīputrau saṃpatantau diśaś ca

03,252.019c amarṣajaṃ krodhaviṣaṃ vamantau; dṛṣṭvā ciraṃ tāpam upaiṣyase 'dhama

03,252.020a yathā cāhaṃ nāticare kathaṃ cit; patīn mahārhān manasāpi jātu

03,252.020c tenādya satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ; draṣṭāsmi pārthaiḥ parikṛṣyamāṇam

03,252.021a na saṃbhramaṃ gantum ahaṃ hi śakṣye; tvayā nṛśaṃsena vikṛṣyamāṇā

03,252.021c samāgatāhaṃ hi kurupravīraiḥ; punar vanaṃ kāmyakam āgatā ca

03,252.022 vaiśaṃpāyana uvāca

03,252.022a sā tān anuprekṣya viśālanetrā; jighṛkṣamāṇān avabhartsayantī

03,252.022c provāca mā mā spṛśateti bhītā; dhaumyaṃ pracukrośa purohitaṃ sā

03,252.023a jagrāha tām uttaravastradeśe; jayadrathas taṃ samavākṣipat sā

03,252.023c tayā samākṣiptatanuḥ sa pāpaḥ; papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ

03,252.024a pragṛhyamāṇā tu mahājavena; muhur viniḥśvasya ca rājaputrī

03,252.024c sā kṛṣyamāṇā ratham āruroha; dhaumyasya pādāv abhivādya kṛṣṇā

03,252.025 dhaumya uvāca

03,252.025a neyaṃ śakyā tvayā netum avijitya mahārathān

03,252.025c dharmaṃ kṣatrasya paurāṇam avekṣasva jayadratha

03,252.026a kṣudraṃ kṛtvā phalaṃ pāpaṃ prāpsyasi tvam asaṃśayam

03,252.026c āsādya pāṇḍavān vīrān dharmarājapurogamān

03,252.027 vaiśaṃpāyana uvāca

03,252.027a ity uktvā hriyamāṇāṃ tāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm

03,252.027c anvagacchat tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ

03,253.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,253.001a tato diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgān varāhān mahiṣāṃś ca hatvā

03,253.001c dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthak carantaḥ sahitā babhūvuḥ

03,253.002a tato mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tad vihagopaghuṣṭam

03,253.002c bhrātṝṃś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṃ mṛgāṇām

03,253.003a ādityadīptāṃ diśam abhyupetya; mṛgadvijāḥ krūram ime vadanti

03,253.003c āyāsam ugraṃ prativedayanto; mahāhavaṃ śatrubhir vāvamānam

03,253.004a kṣipraṃ nivartadhvam alaṃ mṛgair no; mano hi me dūyati dahyate ca

03,253.004c buddhiṃ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre

03,253.005a saraḥ suparṇena hṛtoragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathārājakam āttalakṣmi

03,253.005c evaṃvidhaṃ me pratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ

03,253.006a te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ

03,253.006c yuktair bṛhadbhiḥ surathair nṛvīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ

03,253.007a teṣāṃ tu gomāyur analpaghoṣo; nivartatāṃ vāmam upetya pārśvam

03,253.007c pravyāharat taṃ pravimṛśya rājā; provāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca

03,253.008a yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvṛko vāmam upetya pārśvam

03,253.008c suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kṛto 'bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya

03,253.009a ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā

03,253.009c bālām apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ preṣyavadhūṃ priyāyāḥ

03,253.010a tām indrasenas tvarito 'bhisṛtya; rathād avaplutya tato 'bhyadhāvat

03,253.010c provāca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm

03,253.011a kiṃ rodiṣi tvaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇam

03,253.011b*1204_01 gateṣv araṇyaṃ hi suteṣu pāṇḍoḥ

03,253.011b*1204_02 kva cit parair nāpakṛtaṃ vane 'smin

03,253.011b*1204_03 paryākulā sā tu samīkṣya sūtam

03,253.011b*1204_04 abhyāpatantaṃ drutam indrasenam

03,253.011b*1204_05 uro ghnatī kaṣṭataraṃ tadānīm

03,253.011b*1204_06 uccaiḥ pracukrośa hṛteti devī

03,253.011b*1205_01 pativratā satyasaṃdhā tathaiva

03,253.011b*1205_02 kva sā nītā kena vā śaṃsa tathyam

03,253.011b*1206_01 kenātmanāśāya vadāpanītā

03,253.011b*1206_02 chidraṃ samāsādya narendrapatnī

03,253.011c kaccin na pāpaiḥ sunṛśaṃsakṛdbhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī

03,253.011e anindyarūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānām

03,253.012a yady eva devī pṛthivīṃ praviṣṭā; divaṃ prapannāpy atha vā samudram

03,253.012c tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthās; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ

03,253.013a ko hīdṛśānām arimardanānāṃ; kleśakṣamāṇām aparājitānām

03,253.013c prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṃ jihīrṣed; anuttamaṃ ratnam iva pramūḍhaḥ

03,253.013e na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānām

03,253.014a kasyādya kāyaṃ pratibhidya ghorā; mahīṃ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ

03,253.014c mā tvaṃ śucas tāṃ prati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punar eṣyatīti

03,253.014e nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā

03,253.015a athābravīc cārumukhaṃ pramṛjya; dhātreyikā sārathim indrasenam

03,253.015c jayadrathenāpahṛtā pramathya; pañcendrakalpān paribhūya kṛṣṇā

03,253.016a tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vṛkṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ

03,253.016c āvartayadhvaṃ hy anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī

03,253.017a saṃnahyadhvaṃ sarva evendrakalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni

03,253.017c gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃś ca śīghraṃ padavīṃ vrajadhvam

03,253.018a purā hi nirbhartsanadaṇḍamohitā; pramūḍhacittā vadanena śuṣyatā

03,253.018c dadāti kasmai cid anarhate tanuṃ; varājyapūrṇām iva bhasmani srucam

03,253.019a purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate

03,253.019c purā ca somo 'dhvarago 'valihyate; śunā yathā viprajane pramohite

03,253.019d*1207_01 purā hi pārthāś ca hatau ca kāpilam

03,253.019d*1207_02 prasicyate kṣīradhārā yatadhvam

03,253.019e mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālo nalinīṃ vigāhate

03,253.019f*1208_01 śrutiṃ ca samyak prakṛtiṃ mahādhvare

03,253.019f*1208_02 grāmyo jano yadvad asau na nāśayet

03,253.019f*1209_01 purā hi mantrāhutipūjitāyāṃ

03,253.019f*1209_02 hutāgnivedyāṃ balibhuṅ nilīyate

03,253.020a mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṃ sulocanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam

03,253.020c spṛśyāc chubhaṃ kaś cid akṛtyakārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt

03,253.020e etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai

03,253.020f*1210_01 śīghraṃ pradhāvadhvam ito narendro

03,253.020f*1210_02 yāvan na dūraṃ vrajatīti pāpaḥ

03,253.020f*1211_01 pratyāharadhvaṃ dviṣatāṃ sakāśāl

03,253.020f*1211_02 lakṣmīm iva svāṃ dayitāṃ nṛsiṃhāḥ

03,253.021 yudhiṣṭhira uvāca

03,253.021a bhadre tūṣṇīm āssva niyaccha vācaṃ; māsmatsakāśe paruṣāṇy avocaḥ

03,253.021c rājāno vā yadi vā rājaputrā; balena mattā vañcanāṃ prāpnuvanti

03,253.022 vaiśaṃpāyana uvāca

03,253.022a etāvad uktvā prayayur hi śīghraṃ; tāny eva vartmāny anuvartamānāḥ

03,253.022c muhur muhur vyālavad ucchvasanto; jyāṃ vikṣipantaś ca mahādhanurbhyaḥ

03,253.023a tato 'paśyaṃs tasya sainyasya reṇum; uddhūtaṃ vai vājikhurapraṇunnam

03,253.023c padātīnāṃ madhyagataṃ ca dhaumyaṃ; vikrośantaṃ bhīmam abhidraveti

03,253.024a te sāntvya dhaumyaṃ paridīnasattvāḥ; sukhaṃ bhavān etv iti rājaputrāḥ

03,253.024c śyenā yathaivāmiṣasaṃprayuktā; javena tat sainyam athābhyadhāvan

03,253.025a teṣāṃ mahendropamavikramāṇāṃ; saṃrabdhānāṃ dharṣaṇād yājñasenyāḥ

03,253.025c krodhaḥ prajajvāla jayadrathaṃ ca; dṛṣṭvā priyāṃ tasya rathe sthitāṃ ca

03,253.026a pracukruśuś cāpy atha sindhurājaṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca

03,253.026c yamau ca rājā ca mahādhanurdharās; tato diśaḥ saṃmumuhuḥ pareṣām

03,254.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,254.001a tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavat tadā

03,254.001c bhīmasenārjunau dṛṣṭvā kṣatriyāṇām amarṣiṇām

03,254.002a teṣāṃ dhvajāgrāṇy abhivīkṣya rājā; svayaṃ durātmā kurupuṃgavānām

03,254.002c jayadratho yājñasenīm uvāca; rathe sthitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ

03,254.003a āyāntīme pañca rathā mahānto; manye ca kṛṣṇe patayas tavaite

03,254.003c sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi; paraṃ paraṃ pāṇḍavānāṃ rathastham

03,254.004 draupady uvāca

03,254.004a kiṃ te jñātair mūḍha mahādhanurdharair; anāyuṣyaṃ karma kṛtvātighoram

03,254.004c ete vīrāḥ patayo me sametā; na vaḥ śeṣaḥ kaś cid ihāsti yuddhe

03,254.005a ākhyātavyaṃ tv eva sarvaṃ mumūrṣor; mayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ

03,254.005c na me vyathā vidyate tvadbhayaṃ vā; saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājam

03,254.006a yasya dhvajāgre nadato mṛdaṅgau; nandopanandau madhurau yuktarūpau

03,254.006c etaṃ svadharmārthaviniścayajñaṃ; sadā janāḥ kṛtyavanto 'nuyānti

03,254.007a ya eṣa jāmbūnadaśuddhagauraḥ; pracaṇḍaghoṇas tanur āyatākṣaḥ

03,254.007c etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti; yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me

03,254.008a apy eṣa śatroḥ śaraṇāgatasya; dadyāt prāṇān dharmacārī nṛvīraḥ

03,254.008c paraihy enaṃ mūḍha javena bhūtaye; tvam ātmanaḥ prāñjalir nyastaśastraḥ

03,254.009a athāpy enaṃ paśyasi yaṃ rathasthaṃ; mahābhujaṃ śālam iva pravṛddham

03,254.009c saṃdaṣṭoṣṭhaṃ bhrukuṭīsaṃhatabhruvaṃ; vṛkodaro nāma patir mamaiṣaḥ

03,254.010a ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā; mahābalāḥ śūram udāvahanti

03,254.010c etasya karmāṇy atimānuṣāṇi; bhīmeti śabdo 'sya gataḥ pṛthivyām

03,254.011a nāsyāparāddhāḥ śeṣam ihāpnuvanti; nāpy asya vairaṃ vismarate kadā cit

03,254.011c vairasyāntaṃ saṃvidhāyopayāti; paścāc chāntiṃ na ca gacchaty atīva

03,254.012a mṛdur vadānyo dhṛtimān yaśasvī; jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ

03,254.012c bhrātā ca śiṣyaś ca yudhiṣṭhirasya; dhanaṃjayo nāma patir mamaiṣaḥ

03,254.013a yo vai na kāmān na bhayān na lobhāt; tyajed dharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāt

03,254.013c sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ; kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī

03,254.014a yaḥ sarvadharmārthaviniścayajño; bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī

03,254.014b*1212_01 bandhupriyaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭho

03,254.014b*1212_02 mahāhaveṣv aprativāryavīryaḥ

03,254.014c yasyottamaṃ rūpam āhuḥ pṛthivyāṃ; yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve

03,254.015a prāṇair garīyāṃsam anuvrataṃ vai; sa eṣa vīro nakulaḥ patir me

03,254.015a*1213_01 **** **** śūraḥ kṛtajño dṛḍhasauhṛdaś ca

03,254.015a*1213_02 mahāhave yaś ca ripupramāthī

03,254.015c yaḥ khaḍgayodhī laghucitrahasto; mahāṃś ca dhīmān sahadevo 'dvitīyaḥ

03,254.016a yasyādya karma drakṣyase mūḍhasattva; śatakrator vā daityasenāsu saṃkhye

03,254.016c śūraḥ kṛtāstro matimān manīṣī; priyaṃkaro dharmasutasya rājñaḥ

03,254.017a ya eṣa candrārkasamānatejā; jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ priyaś ca

03,254.017c buddhyā samo yasya naro na vidyate; vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ

03,254.018a sa eṣa śūro nityam amarṣaṇaś ca; dhīmān prājñaḥ sahadevaḥ patir me

03,254.018c tyajet prāṇān praviśed dhavyavāhaṃ; na tv evaiṣa vyāhared dharmabāhyam

03,254.018e sadā manasvī kṣatradharme niviṣṭaḥ; kuntyāḥ prāṇair iṣṭatamo nṛvīraḥ

03,254.019a viśīryantīṃ nāvam ivārṇavānte; ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe

03,254.019c senāṃ tavemāṃ hatasarvayodhāṃ; vikṣobhitāṃ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ

03,254.020a ity ete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā; yāṃs tvaṃ mohād avamanya pravṛttaḥ

03,254.020c yady etais tvaṃ mucyase 'riṣṭadehaḥ; punarjanma prāpsyase jīva eva

03,254.021 vaiśaṃpāyana uvāca

03,254.021a tataḥ pārthāḥ pañca pañcendrakalpās; tyaktvā trastān prāñjalīṃs tān padātīn

03,254.021c rathānīkaṃ śaravarṣāndhakāraṃ; cakruḥ kruddhāḥ sarvataḥ saṃnigṛhya

03,255.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,255.001a saṃtiṣṭhata praharata tūrṇaṃ viparidhāvata

03,255.001c iti sma saindhavo rājā codayām āsa tān nṛpān

03,255.002a tato ghorataraḥ śabdo raṇe samabhavat tadā

03,255.002c bhīmārjunayamān dṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirān

03,255.003a śibisindhutrigartānāṃ viṣādaś cāpy ajāyata

03,255.003c tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān vyāghrān iva balotkaṭān

03,255.004a hemacitrasamutsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadām

03,255.004c pragṛhyābhyadravad bhīmaḥ saindhavaṃ kālacoditam

03,255.005a tadantaram athāvṛtya koṭikāśyo 'bhyahārayat

03,255.005c mahatā rathavaṃśena parivārya vṛkodaram

03,255.006a śaktitomaranārācair vīrabāhupracoditaiḥ

03,255.006c kīryamāṇo 'pi bahubhir na sma bhīmo 'bhyakampata

03,255.007a gajaṃ tu sagajārohaṃ padātīṃś ca caturdaśa

03,255.007c jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhavadhvajinīmukhe

03,255.008a pārthaḥ pañcaśatāñ śūrān pārvatīyān mahārathān

03,255.008c parīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhvajinīmukhe

03,255.009a rājā svayaṃ suvīrāṇāṃ pravarāṇāṃ prahāriṇām

03,255.009c nimeṣamātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā

03,255.010a dadṛśe nakulas tatra rathāt praskandya khaḍgadhṛk

03,255.010c śirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavat pravapan muhuḥ

03,255.011a sahadevas tu saṃyāya rathena gajayodhinaḥ

03,255.011c pātayām āsa nārācair drumebhya iva barhiṇaḥ

03,255.012a tatas trigartaḥ sadhanur avatīrya mahārathāt

03,255.012c gadayā caturo vāhān rājñas tasya tadāvadhīt

03,255.013a tam abhyāśagataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥ

03,255.013c ardhacandreṇa bāṇena vivyādhorasi dharmarāṭ

03,255.014a sa bhinnahṛdayo vīro vaktrāc choṇitam udvaman

03,255.014c papātābhimukhaḥ pārthaṃ chinnamūla iva drumaḥ

03,255.015a indrasenadvitīyas tu rathāt praskandya dharmarāṭ

03,255.015c hatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham

03,255.016a nakulaṃ tv abhisaṃdhāya kṣemaṃkaramahāmukhau

03,255.016c ubhāv ubhayatas tīkṣṇaiḥ śaravarṣair avarṣatām

03,255.017a tau śarair abhivarṣantau jīmūtāv iva vārṣikau

03,255.017c ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ

03,255.018a trigartarājaḥ surathas tasyātha rathadhūrgataḥ

03,255.018c ratham ākṣepayām āsa gajena gajayānavit

03,255.019a nakulas tv apabhīs tasmād rathāc carmāsipāṇimān

03,255.019c udbhrāntaṃ sthānam āsthāya tasthau girir ivācalaḥ

03,255.020a surathas taṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tu

03,255.020c preṣayām āsa sakrodham abhyucchritakaraṃ tataḥ

03,255.021a nakulas tasya nāgasya samīpaparivartinaḥ

03,255.021c saviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaḍgena nirakṛntata

03,255.022a sa vinadya mahānādaṃ gajaḥ kaṅkaṇabhūṣaṇaḥ

03,255.022c patann avākśirā bhūmau hastyārohān apothayat

03,255.023a sa tat karma mahat kṛtvā śūro mādravatīsutaḥ

03,255.023c bhīmasenarathaṃ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ

03,255.024a bhīmas tv āpatato rājñaḥ koṭikāśyasya saṃgare

03,255.024c sūtasya nudato vāhān kṣureṇāpāharac chiraḥ

03,255.025a na bubodha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinā

03,255.025c tasyāśvā vyadravan saṃkhye hatasūtās tatas tataḥ

03,255.026a vimukhaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ

03,255.026c jaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ

03,255.026d*1214_01 tadā tu saṃpravṛtte tu tumule yodhasaṃkṣaye

03,255.026d*1214_02 aṅgārakaḥ kuñjaraś ca saṃjayo guptakas tathā

03,255.026d*1214_03 śatruṃjayaḥ suprabuddho śubhakṛd bhramakā api

03,255.026d*1214_04 śūraḥ parākuḥ kuhako dvādaśaite mahārathāḥ

03,255.026d*1214_05 subalāḥ saindhavāś caiva trigartāś ca mahābalāḥ

03,255.026d*1214_06 ikṣvākuyodhāḥ prabalā rathinaḥ saha yad dvipāḥ

03,255.026d*1214_07 koṭīkṛtya ca pārthaṃ tu śaravarṣair avākiran

03,255.026d*1214_08 arjunas tu tataḥ kruddhaḥ śaravarṣaṃ nihatya ca

03,255.027a dvādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥ

03,255.027c cakarta niṣitair bhallair dhanūṃṣi ca śirāṃsi ca

03,255.028a śibīn ikṣvākumukhyāṃś ca trigartān saindhavān api

03,255.028c jaghānātirathaḥ saṃkhye bāṇagocaram āgatān

03,255.029a sāditāḥ pratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācinā

03,255.029c sapatākāś ca mātaṅgāḥ sadhvajāś ca mahārathāḥ

03,255.030a pracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvam āyodhanaṃ prati

03,255.030c śarīrāṇy aśiraskāni videhāni śirāṃsi ca

03,255.031a śvagṛdhrakaṅkakākolabhāsagomāyuvāyasāḥ

03,255.031c atṛpyaṃs tatra vīrāṇāṃ hatānāṃ māṃsaśoṇitaiḥ

03,255.031d@026_0001 evaṃ tīkṣṇaśarajvālair gāṇḍīvāgnipracoditaiḥ

03,255.031d@026_0002 senendhanaṃ dadāhāśu saroṣaḥ pārthayājakaḥ

03,255.031d@026_0003 cakrāṇāṃ patitānāṃ ca yugānāṃ ca mahīpate

03,255.031d@026_0004 tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha

03,255.031d@026_0005 śarāṇām anukarṣāṇāṃ triveṇūnāṃ tathaiva ca

03,255.031d@026_0006 akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca rāśayaḥ

03,255.031d@026_0007 śirasāṃ patitānāṃ ca kuṇḍaloṣṇīṣadhāriṇām

03,255.031d@026_0008 bhujānāṃ mukuṭānāṃ ca hārāṇām aṅgadaiḥ saha

03,255.031d@026_0009 chattrāṇāṃ vyajanānāṃ ca carmaṇāṃ caiva rāśayaḥ

03,255.031d@026_0010 chinnānāṃ kārmukāṇāṃ ca paṭṭasānāṃ tathaiva ca

03,255.031d@026_0011 śaktīnām atha khaḍgānāṃ daṇḍānām atha tomaraiḥ

03,255.031d@026_0012 rāśayas tatra dṛśyante tatra tatra viśāṃ pate

03,255.031d@026_0013 patitaiś caiva mātaṅgaiḥ sayodhaiḥ parvatopamaiḥ

03,255.031d@026_0014 hayair nipatitaiḥ sārdhaṃ sādibhiḥ sāyudhais tadā

03,255.031d@026_0015 vipraviṣṭai rathaiś caiva nihataiś ca padātibhiḥ

03,255.031d@026_0016 agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā

03,255.032a hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥ

03,255.032c vimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparo 'bhavat

03,255.032d*1215_01 vidrāvyamāne sainye tu makarair arṇavo yathā

03,255.033a sa tasmin saṃkule sainye draupadīm avatārya vai

03,255.033c prāṇaprepsur upādhāvad vanaṃ yena narādhamaḥ

03,255.034a draupadīṃ dharmarājas tu dṛṣṭvā dhaumyapuraskṛtām

03,255.034c mādrīputreṇa vīreṇa ratham āropayat tadā

03,255.035a tatas tad vidrutaṃ sainyam apayāte jayadrathe

03,255.035c ādiśyādiśya nārācair ājaghāna vṛkodaraḥ

03,255.036a savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadratham

03,255.036c vārayām āsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhavasainikān

03,255.037 arjuna uvāca

03,255.037a yasyāpacārāt prāpto 'yam asmān kleśo durāsadaḥ

03,255.037c tam asmin samaroddeśe na paśyāmi jayadratham

03,255.038a tam evānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yodhair nipātitaiḥ

03,255.038c anāmiṣam idaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavān

03,255.039 vaiśaṃpāyana uvāca

03,255.039a ity ukto bhīmasenas tu guḍākeśena dhīmatā

03,255.039c yudhiṣṭhiram abhiprekṣya vāgmī vacanam abravīt

03,255.040a hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥ

03,255.040c gṛhītvā draupadīṃ rājan nivartatu bhavān itaḥ

03,255.041a yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā

03,255.041c prāpyāśramapadaṃ rājan draupadīṃ parisāntvaya

03,255.042a na hi me mokṣyate jīvan mūḍhaḥ saindhavako nṛpaḥ

03,255.042c pātālatalasaṃstho 'pi yadi śakro 'sya sārathiḥ

03,255.043 yudhiṣṭhira uvāca

03,255.043a na hantavyo mahābāho durātmāpi sa saindhavaḥ

03,255.043c duḥśalām abhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm

03,255.044 vaiśaṃpāyana uvāca

03,255.044a tac chrutvā draupadī bhīmam uvāca vyākulendriyā

03,255.044c kupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāv ubhau

03,255.045a kartavyaṃ cet priyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ

03,255.045c saindhavāpasadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṃsanaḥ

03,255.046a bhāryābhihartā nirvairo yaś ca rājyaharo ripuḥ

03,255.046c yācamāno 'pi saṃgrāme na sa jīvitum arhati

03,255.047a ity uktau tau naravyāghrau yayatur yatra saindhavaḥ

03,255.047c rājā nivavṛte kṛṣṇām ādāya sapurohitaḥ

03,255.048a sa praviśyāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam

03,255.048c mārkaṇḍeyādibhir viprair anukīrṇaṃ dadarśa ha

03,255.049a draupadīm anuśocadbhir brāhmaṇais taiḥ samāgataiḥ

03,255.049c samiyāya mahāprājñaḥ sabhāryo bhrātṛmadhyagaḥ

03,255.050a te sma taṃ muditā dṛṣṭvā punar abhyāgataṃ nṛpam

03,255.050c jitvā tān sindhusauvīrān draupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ

03,255.051a sa taiḥ parivṛto rājā tatraivopaviveśa ha

03,255.051c praviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī

03,255.052a bhīmārjunāv api śrutvā krośamātragataṃ ripum

03,255.052c svayam aśvāṃs tudantau tau javenaivābhyadhāvatām

03,255.053a idam atyadbhutaṃ cātra cakāra puruṣo 'rjunaḥ

03,255.053c krośamātragatān aśvān saindhavasya jaghāna yat

03,255.054a sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle 'py asaṃbhramaḥ

03,255.054c akarod duṣkaraṃ karma śarair astrānumantritaiḥ

03,255.055a tato 'bhyadhāvatāṃ vīrāv ubhau bhīmadhanaṃjayau

03,255.055c hatāśvaṃ saindhavaṃ bhītam ekaṃ vyākulacetasam

03,255.056a saindhavas tu hatān dṛṣṭvā tathāśvān svān suduḥkhitaḥ

03,255.056b*1216_01 rathāt praskandya padbhyāṃ vai palāyanaparo 'bhavat

03,255.056c dṛṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayam

03,255.056e palāyanakṛtotsāhaḥ prādravad yena vai vanam

03,255.057a saindhavaṃ tvabhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyane

03,255.057c anuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyam abravīt

03,255.058a anena vīryeṇa kathaṃ striyaṃ prārthayase balāt

03,255.058c rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanam

03,255.058e kathaṃ cānucarān hitvā śatrumadhye palāyase

03,255.059a ity ucyamānaḥ pārthena saindhavo na nyavartata

03,255.059a*1217_01 **** **** arjunena ca dhīmatā

03,255.059a*1217_02 saindhavo 'pi ca pāpātmā

03,255.059c tiṣṭha tiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasābhyadravad balī

03,255.059e mā vadhīr iti pārthas taṃ dayāvān abhyabhāṣata

03,256.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,256.001a jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau

03,256.001c prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ

03,256.001d*1218_01 salatābhiḥ *saṃvṛte kirīṭaṃ ratnabhāsvaram

03,256.001d*1218_02 āpe vidravya dhāvantaṃ nilīyantaṃ vanāntaram

03,256.001d*1218_03 bhīmasenas tu taṃ kakṣe līyamānaṃ bhayākulam

03,256.001d*1218_04 mārgamāṇo 'vatīryāśu rathād ratnavibhūṣitāt

03,256.002a taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī

03,256.002c abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ

03,256.003a samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale

03,256.003c gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha

03,256.004a punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ

03,256.004c padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ

03,256.005a tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā

03,256.005c sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ

03,256.006a viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ

03,256.006c duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava

03,256.007 bhīmasena uvāca

03,256.007a nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati

03,256.007c draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ

03,256.008a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī

03,256.008c tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase

03,256.009a evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ

03,256.009c ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā

03,256.010a vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ

03,256.010b*1219_01 taṃ tathā na viceṣṭantam abudhvāpa vṛkodaraḥ

03,256.010c jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu

03,256.011a dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca

03,256.011c evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ

03,256.012a evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ

03,256.012c provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam

03,256.013a tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ

03,256.013c ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam

03,256.014a tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā

03,256.014c abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram

03,256.015a darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham

03,256.015c taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt

03,256.016a rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai

03,256.016c dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ

03,256.017a tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ

03,256.017c muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam

03,256.018a draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram

03,256.018c dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ

03,256.018d*1220_01 evam uktaḥ sa bhīmas tu bhrātrā caiva ca kṛṣṇayā

03,256.018d*1220_02 mumoca taṃ mahāpāpaṃ jayadratham acetasam

03,256.018d*1221_01 sa mu[mo]caivam uktas tu bhīmas taṃ bandhanāt tadā

03,256.019a sa mukto 'bhyetya rājānam abhivādya yudhiṣṭhiram

03,256.019c vavande vihvalo rājā tāṃś ca sarvān munīṃs tadā

03,256.020a tam uvāca ghṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,256.020c tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā

03,256.021a adāso gaccha mukto 'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kva cit

03,256.021c strīkāmuka dhig astu tvāṃ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān

03,256.021e evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāt tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ

03,256.021f*1222_01 karma dharmaviruddhaṃ vai lokaduṣṭaṃ ca durmate

03,256.022a gatasattvam iva jñātvā kartāram aśubhasya tam

03,256.022c saṃprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ

03,256.023a dharme te vardhatāṃ buddhir mā cādharme manaḥ kṛthāḥ

03,256.023c sāśvaḥ sarathapādātaḥ svasti gaccha jayadratha

03,256.024a evam uktas tu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiṃ cid avāṅmukhaḥ

03,256.024c jagāma rājā duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata

03,256.025a sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣam umāpatim

03,256.025b*1223_01 nirāhāro jitakrodhaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ

03,256.025c tapaś cacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ

03,256.026a baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇāt prīyamāṇas trilocanaḥ

03,256.026c varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa ca jagrāha tac chṛṇu

03,256.027a samastān sarathān pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavān

03,256.027c iti rājābravīd devaṃ neti devas tam abravīt

03,256.028a ajayyāṃś cāpy avadhyāṃś ca vārayiṣyasi tān yudhi

03,256.028c ṛte 'rjunaṃ mahābāhuṃ devair api durāsadam

03,256.028c*1224_01 **** **** naraṃ nāma sureśavaram

03,256.028c*1224_02 badaryāṃ taptatapasaṃ nārāyaṇasahāyakam

03,256.028c*1224_03 ajitaṃ sarvalokānāṃ

03,256.028d*1225_01 mama pāśupatāstreṇa guptaṃ sarvatra sarvadā

03,256.028d@027_0001 mayā dattaṃ pāśupataṃ divyam apratimaṃ śaram

03,256.028d@027_0002 avāpa lokapālebhyo vajrādīn sa mahāśarān

03,256.028d@027_0003 devadevo hy anantātmā viṣṇuḥ suraguruḥ prabhuḥ

03,256.028d@027_0004 pradhānapuruṣo 'vyakto viśvātmā viśvamūrtimān

03,256.028d@027_0005 yugāntakāle saṃprāpte kālāgnir dahate jagat

03,256.028d@027_0006 saparvatārṇavadvīpaṃ saśailavanakānanam

03,256.028d@027_0007 nirdahan nāgalokāṃś ca pātālatalacāriṇaḥ

03,256.028d@027_0008 athāntarikṣe sumahannānāvarṇāḥ payodharāḥ

03,256.028d@027_0009 ghorasvarā vinadinas taḍinmālāvalambinaḥ

03,256.028d@027_0010 samuttiṣṭhan diśaḥ sarvā vivarṣantaḥ samantataḥ

03,256.028d@027_0011 tato 'gniṃ nāśayām āsuḥ saṃvartāgniniyāmakāḥ

03,256.028d@027_0012 akṣamātraiś ca dhārābhis tiṣṭhanty āpūrya sarvaśaḥ

03,256.028d@027_0013 ekārṇave tadā tasminn upaśāntacarācare

03,256.028d@027_0014 naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatravarjite

03,256.028d@027_0015 caturyugasahasrānte salilenāplutā mahī

03,256.028d@027_0016 tato nārāyaṇākhyas tu sahasrākṣaḥ sahasrapāt

03,256.028d@027_0017 sahasraśīrṣā puruṣaḥ svaptukāmas tv atīndriyaḥ

03,256.028d@027_0018 phaṭāsahasravikaṭaṃ śeṣaṃ paryaṅkabhoginam

03,256.028d@027_0019 sahasram iva tigmāṃśusaṃghātam amitadyutim

03,256.028d@027_0020 kundenduhāragokṣīramṛṇālakumudaprabham

03,256.028d@027_0021 tatrāsau bhagavān devaḥ svapañ jalanidhau tadā

03,256.028d@027_0022 naiśena tamasā vyāptāṃ svāṃ rātriṃ kurute vibhuḥ

03,256.028d@027_0023 sattvodrekāt pravṛddhas tu śūnyaṃ lokam apaśyata

03,256.028d@027_0024 imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

03,256.028d@027_0025 āpo nārās tattanava ity apāṃ nāma śuśruma

03,256.028d@027_0026 ayanaṃ tena caivāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

03,256.028d@027_0027 pradhyānasamakālaṃ tu prajāhetoḥ sanātanaḥ

03,256.028d@027_0028 dhyātamātre tu bhagavannābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ

03,256.028d@027_0029 tataś caturmukho brahmā nābhipadmād viniḥsṛtaḥ

03,256.028d@027_0030 tatropaviṣṭaḥ sahasā padme lokapitāmahaḥ

03,256.028d@027_0031 śūnyaṃ dṛṣṭvā jagat kṛtsnaṃ mānasān ātmanaḥ samān

03,256.028d@027_0032 tato marīcipramukhān maharṣīn asṛjan nava

03,256.028d@027_0033 te 'sṛjan sarvabhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca

03,256.028d@027_0034 yakṣarākṣasabhūtāni piśācoragamānuṣān

03,256.028d@027_0035 sṛjate brahmamūrtis tu rakṣate pauruṣī tanuḥ

03,256.028d@027_0036 raudrībhāvena śamayet tisro 'vasthāḥ prajāpateḥ

03,256.028d@027_0037 na śrutaṃ te sindhupate viṣṇor adbhutakarmaṇaḥ

03,256.028d@027_0038 kathyamānāni munibhir brāhmaṇair vedapāragaiḥ

03,256.028d@027_0039 jalena samanuprāpte sarvataḥ pṛthivītale

03,256.028d@027_0040 tadā caikārṇave tasminn ekākāśe prabhuś caran

03,256.028d@027_0041 niśāyām iva khadyotaḥ prāvṛṭkāle samantataḥ

03,256.028d@027_0042 pratiṣṭhānāya pṛthivīṃ mārgamāṇas tadābhavat

03,256.028d@027_0043 jale nimagnāṃ gāṃ dṛṣṭvā coddhartuṃ manasecchati

03,256.028d@027_0044 kiṃ nu rūpam ahaṃ kṛtvā salilād uddhare mahīm

03,256.028d@027_0045 evaṃ saṃcintya manasā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā

03,256.028d@027_0046 jalakrīḍābhirucitaṃ vārāhaṃ rūpam asmarat

03,256.028d@027_0047 kṛtvā vārāhavapuṣaṃ vāṅmayaṃ vedasaṃmitam

03,256.028d@027_0048 daśayojanavistīrṇam āyataṃ śatayojanam

03,256.028d@027_0049 mahāparvatavarṣmābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ pradīptimat

03,256.028d@027_0050 mahāmeghaughanirghoṣaṃ nīlajīmūtasaṃnibham

03,256.028d@027_0051 bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ saṃprāviśat prabhuḥ

03,256.028d@027_0052 daṃṣṭreṇaikena coddhṛtya sve sthāne nyaviśan mahīm

03,256.028d@027_0053 punar eva mahābāhur apūrvāṃ tanum āśritaḥ

03,256.028d@027_0054 narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ

03,256.028d@027_0055 daityendrasya sabhāṃ gatvā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā

03,256.028d@027_0056 daityānām ādipuruṣaḥ surārir ditinandanaḥ

03,256.028d@027_0057 dṛṣṭvā cāpūrvavapuṣaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ

03,256.028d@027_0058 śūlodyatakaraḥ sragvī hiraṇyakaśipus tadā

03,256.028d@027_0059 meghastanitanirghoṣo nīlābhracayasaṃnibhaḥ

03,256.028d@027_0060 devārir ditijo vīro nṛsiṃhaṃ samupādravat

03,256.028d@027_0061 samupetya tatas tīkṣṇair mṛgendreṇa balīyasā

03,256.028d@027_0062 nārasiṃhena vapuṣā dāritaḥ karajair bhṛśam

03,256.028d@027_0063 evaṃ nihatya bhagavān daityendraṃ ripughātinam

03,256.028d@027_0064 bhūyo 'nyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ prabhur lokahitāya ca

03,256.028d@027_0065 kaśyapasyātmajaḥ śrīmān adityā garbhadhāritaḥ

03,256.028d@027_0066 pūrṇe varṣasahasre tu prasūtā garbham uttamam

03,256.028d@027_0067 durdināmbhodasadṛśo dīptākṣo vāmanākṛtiḥ

03,256.028d@027_0068 daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ śrīvatsorasibhūṣitaḥ

03,256.028d@027_0069 jaṭī yajñopavītī ca bhagavān bālarūpadhṛk

03,256.028d@027_0070 yajñavāṭaṃ gataḥ śrīmān dānavendrasya vai tadā

03,256.028d@027_0071 bṛhaspatisahāyo 'sau praviṣṭo balino makhe

03,256.028d@027_0072 taṃ dṛṣṭvā vāmanatanuṃ prahṛṣṭo balir abravīt

03,256.028d@027_0073 prīto 'smi darśane vipra brūhi tvaṃ kiṃ dadāni te

03,256.028d@027_0074 evam uktas tu balinā vāmanaḥ pratyuvāca ha

03,256.028d@027_0075 svastīty uktvā baliṃ devaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata

03,256.028d@027_0076 medinīṃ dānavapate dehi me vikramatrayam

03,256.028d@027_0077 balir dadau prasannātmā viprāyāmitatejase

03,256.028d@027_0078 tato divyādbhutatamaṃ rūpaṃ vikramato hareḥ

03,256.028d@027_0079 vikramais tribhir akṣobhyo jahārāśu sa medinīm

03,256.028d@027_0080 dadau śakrāya ca mahīṃ viṣṇur devaḥ sanātanaḥ

03,256.028d@027_0081 eṣa te vāmano nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ

03,256.028d@027_0082 tena devāḥ prādur āsan vaiṣṇavaṃ cocyate jagat

03,256.028d@027_0083 asatāṃ nigrahārthāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca

03,256.028d@027_0084 avatīrṇo manuṣyāṇām ajāyata yadukṣaye

03,256.028d@027_0085 sa evaṃ bhagavān viṣṇuḥ kṛṣṇeti parikīrtyate

03,256.028d@027_0086 anādyantam ajaṃ devaṃ prabhuṃ lokanamaskṛtam

03,256.028d@027_0087 yaṃ devaṃ viduṣo gānti tasya karmāṇi saindhava

03,256.029a yam āhur ajitaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam

03,256.029b*1226_01 śrīvatsadhāriṇaṃ devaṃ pītakauśeyavāsasam

03,256.029c pradhānaḥ so 'straviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate

03,256.029d*1227_01 sahāyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīmān atulavikramaḥ

03,256.029d*1227_02 samānasyandane pārtham āsthāya paravīrahā

03,256.029d*1227_03 na śakyate tena jetuṃ tridaśair api duḥsahaḥ

03,256.029d*1227_04 kaḥ punar mānuṣo bhāvo raṇe pārthaṃ vijeṣyati

03,256.029d*1227_05 tam ekaṃ varjayitvā tu sarvaṃ yaudhiṣṭhiraṃ balam

03,256.029d*1227_06 caturaḥ pāṇḍavān rājan dinaikaṃ jeṣyase ripūn

03,256.029d*1227_06 vaiśaṃpāyana uvāca

03,256.029d*1227_07 ity evam uktvā nṛpatiṃ sarvapāpaharo haraḥ

03,256.029d*1227_08 umāpatiḥ paśupatir yajñahā tripurārdanaḥ

03,256.029d*1227_09 vāmanair vikaṭaiḥ kubjair ugraśravaṇadarśanaiḥ

03,256.029d*1227_10 vṛtaḥ pāriṣadair ghorair nānāpraharaṇodyataiḥ

03,256.029d*1227_11 tryambako rājaśārdūla bhaganetranipātanaḥ

03,256.029d*1227_12 umāsahāyo bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata

03,256.029d*1228_01 tasmāt tvaṃ pārtharahitān pāṇḍavān vārayiṣyasi

03,256.029d*1228_02 ekadā puruṣavyāghra mayā dattaṃ varaṃ tava

03,256.030a evam uktas tu nṛpatiḥ svam eva bhavanaṃ yayau

03,256.030c pāṇḍavāś ca vane tasmin nyavasan kāmyake tadā

03,257.001 janamejaya uvāca

03,257.001a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam

03,257.001c ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kim akurvata pāṇḍavāḥ

03,257.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,257.002a evaṃ kṛṣṇāṃ mokṣayitvā vinirjitya jayadratham

03,257.002c āsāṃ cakre munigaṇair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

03,257.003a teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatām anuśocatām

03,257.003c mārkaṇḍeyam idaṃ vākyam abravīt pāṇḍunandanaḥ

03,257.003d*1229_00 yudhiṣṭhira uvāca

03,257.003d*1229_01 bhagavan devarṣīṇāṃ tvaṃ khyāto bhūtabhaviṣyavit

03,257.003d*1229_02 saṃśayaṃ paripṛcchāmi chindhi me hṛdi saṃsthitam

03,257.003d*1230_01 drupadasya sutā hy eṣā vedimadhyāt samutthitā

03,257.003d*1230_02 ayonijā mahābhāgā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ

03,257.004a manye kālaś ca balavān daivaṃ ca vidhinirmitam

03,257.004c bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vyatikramaḥ

03,257.005a kathaṃ hi patnīm asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīm

03,257.005c saṃspṛśed īdṛśo bhāvaḥ śuciṃ stainyam ivānṛtam

03,257.006a na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cit karma vā ninditaṃ kva cit

03,257.006c draupadyā brāhmaṇeṣv eva dharmaḥ sucarito mahān

03,257.007a tāṃ jahāra balād rājā mūḍhabuddhir jayadrathaḥ

03,257.007c tasyāḥ saṃharaṇāt prāptaḥ śirasaḥ keśavāpanam

03,257.007e parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavān

03,257.008a pratyāhṛtā tathāsmābhir hatvā tat saindhavaṃ balam

03,257.008c tad dāraharaṇaṃ prāptam asmābhir avitarkitam

03,257.009a duḥkhaś cāyaṃ vane vāso mṛgayāyāṃ ca jīvikā

03,257.009c hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukobhir vanaukasām

03,257.009e jñātibhir vipravāsaś ca mithyā vyavasitair ayam

03,257.010a asti nūnaṃ mayā kaś cid alpabhāgyataro naraḥ

03,257.010c bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet

03,258.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,258.001a prāptam apratimaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bharatarṣabha

03,258.001b*1231_01 vyasanaṃ pitṛśokādi bhāryāyā haraṇaṃ mahat

03,258.001b*1231_02 pitur nideśād vasato vane 'sya svargataḥ pitā

03,258.001c rakṣasā jānakī tasya hṛtā bhāryā balīyasā

03,258.002a āśramād rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā

03,258.002c māyām āsthāya tarasā hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam

03,258.003a pratyājahāra tāṃ rāmaḥ sugrīvabalam āśritaḥ

03,258.003c baddhvā setuṃ samudrasya dagdhvā laṅkāṃ śitaiḥ śaraiḥ

03,258.003d*1232_01 tatas taṃ balavān rāmo ripuṃ bhāryāpahāriṇam

03,258.003d*1232_02 saha vānarasainyena jaghāna raṇamūrdhani

03,258.004 yudhiṣṭhira uvāca

03,258.004a kasmin rāmaḥ kule jātaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ

03,258.004c rāvaṇaḥ kasya vā putraḥ kiṃ vairaṃ tasya tena ha

03,258.005a etan me bhagavan sarvaṃ samyag ākhyātum arhasi

03,258.005b*1233_01 tvayā pratyakṣato dṛṣṭaṃ yathā sarvam aśeṣataḥ

03,258.005c śrotum icchāmi caritaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,258.006 mārkaṇḍeya uvāca

03,258.006*1234_01 śṛṇu rājan purā vṛttam itihāsaṃ purātanam

03,258.006*1234_02 sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bhārata

03,258.006a ajo nāmābhavad rājā mahān ikṣvākuvaṃśajaḥ

03,258.006c tasya putro daśarathaḥ śaśvat svādhyāyavāñ śuciḥ

03,258.007a abhavaṃs tasya catvāraḥ putrā dharmārthakovidāḥ

03,258.007c rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataś ca mahābalaḥ

03,258.008a rāmasya mātā kausalyā kaikeyī bharatasya tu

03,258.008c sutau lakṣmaṇaśatrughnau sumitrāyāḥ paraṃtapau

03,258.009a videharājo janakaḥ sītā tasyātmajā vibho

03,258.009c yāṃ cakāra svayaṃ tvaṣṭā rāmasya mahiṣīṃ priyām

03,258.010a etad rāmasya te janma sītāyāś ca prakīrtitam

03,258.010c rāvaṇasyāpi te janma vyākhyāsyāmi janeśvara

03,258.011a pitāmaho rāvaṇasya sākṣād devaḥ prajāpatiḥ

03,258.011c svayaṃbhūḥ sarvalokānāṃ prabhuḥ sraṣṭā mahātapāḥ

03,258.012a pulastyo nāma tasyāsīn mānaso dayitaḥ sutaḥ

03,258.012c tasya vaiśravaṇo nāma gavi putro 'bhavat prabhuḥ

03,258.013a pitaraṃ sa samutsṛjya pitāmaham upasthitaḥ

03,258.013c tasya kopāt pitā rājan sasarjātmānam ātmanā

03,258.014a sa jajñe viśravā nāma tasyātmārdhena vai dvijaḥ

03,258.014c pratīkārāya sakrodhas tato vaiśravaṇasya vai

03,258.015a pitāmahas tu prītātmā dadau vaiśravaṇasya ha

03,258.015c amaratvaṃ dhaneśatvaṃ lokapālatvam eva ca

03,258.016a īśānena tathā sakhyaṃ putraṃ ca nalakūbaram

03,258.016c rājadhānīniveśaṃ ca laṅkāṃ rakṣogaṇānvitām

03,258.016d*1235_01 vimānaṃ puṣpakaṃ nāma kāmagaṃ ca dadau prabhuḥ

03,258.016d*1235_02 yakṣāṇām ādhipatyaṃ ca rājarājatvam eva ca

03,259.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,259.001a pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavan muniḥ

03,259.001c viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata

03,259.002a bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ

03,259.002c kuberas tatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa

03,259.003a sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasan naravāhanaḥ

03,259.003c rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ

03,259.004a tās tadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ

03,259.004c ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ

03,259.005a puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate

03,259.005c anyonyaspardhayā rājañ śreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ

03,259.006a tāsāṃ sa bhagavāṃs tuṣṭo mahātmā pradadau varān

03,259.006c lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān

03,259.007a puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau

03,259.007c kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi

03,259.008a mālinī janayām āsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam

03,259.008c rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā

03,259.009a vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat

03,259.009c sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ

03,259.010a daśagrīvas tu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ

03,259.010c mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ

03,259.011a kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo 'bhyadhikas tadā

03,259.011c māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ

03,259.012a kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ

03,259.012c siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā

03,259.013a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ

03,259.013c ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate

03,259.014a tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśur naravāhanam

03,259.014c pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam

03,259.015a jātaspardhās tatas te tu tapase dhṛtaniścayāḥ

03,259.015c brahmāṇaṃ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā

03,259.016a atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān

03,259.016c vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ

03,259.017a adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ

03,259.017c vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat

03,259.018a upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ

03,259.018c tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṃ tapa udāradhīḥ

03,259.019a kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ

03,259.019c paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratur hṛṣṭamānasau

03,259.019d*1236_01 vibhīṣaṇadaśagrīvau tepāte uttamaṃ tapaḥ

03,259.019d*1236_02 daśa varṣasahasrāṇi vāyubhakṣau paraṃtapau

03,259.019d*1236_03 sarake daśa varṣāṇi aṣṭa varṣāṇi sāgare

03,259.019d*1236_04 ūṣur varṣasahasrāṇi gokarṇe 'smiṃs tapovane

03,259.019d*1236_05 ceratus tṛṇaparṇāṇi mṛgaiḥ sārdham ariṃdamau

03,259.019d*1236_06 bādaryās tv āśrame rājan tepāte paramaṃ tapaḥ

03,259.019d*1236_07 ārādhayantau śaucena brahmāṇaṃ sutapasvinau

03,259.020a pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ

03,259.020c juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ

03,259.021a tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat

03,259.021c pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak

03,259.022 brahmovāca

03,259.022a prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ

03,259.022c yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat

03,259.023a yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā

03,259.023c tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam

03,259.024a vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā

03,259.024c bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ

03,259.025 rāvaṇa uvāca

03,259.025a gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā

03,259.025c sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ

03,259.026 brahmovāca

03,259.026a ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava

03,259.026c ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā

03,259.027 mārkaṇḍeya uvāca

03,259.027a evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā

03,259.027c avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ

03,259.028a kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ

03,259.028b*1237_01 kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya suvrata

03,259.028b*1238_01 varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prīto 'smīti punaḥ punaḥ

03,259.028c sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ

03,259.029a tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha

03,259.029c varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ

03,259.030 vibhīṣaṇa uvāca

03,259.030a paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet

03,259.030c aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me

03,259.031 brahmovāca

03,259.031a yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana

03,259.031c nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te

03,259.032 mārkaṇḍeya uvāca

03,259.032a rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate

03,259.032c laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram

03,259.033a hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam

03,259.033c gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha

03,259.034a vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ

03,259.034c śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati

03,259.035a yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati

03,259.035c avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi

03,259.036a vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran

03,259.036c anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ

03,259.037a tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ

03,259.037c senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ

03,259.038a rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ

03,259.038c sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam

03,259.039a daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ

03,259.039c ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ

03,259.040a rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate

03,259.040c daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat

03,260.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,260.001a tato brahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayas tathā

03,260.001c havyavāhaṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

03,260.001d*1239_01 tato devāḥ samāgamya sarve śakrapurogamāḥ

03,260.001d*1239_02 agnau vākyaṃ samādhāya brahmaṇe te 'bhyavādayan

03,260.001d*1239_03 tataḥ kṛśānur bhagavān bhagavantaṃ pitāmaham

03,260.001d*1239_04 praṇamyovāca lokeśaṃ kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ

03,260.002 agnir uvāca

03,260.002a yaḥ sa viśravasaḥ putro daśagrīvo mahābalaḥ

03,260.002c avadhyo varadānena kṛto bhagavatā purā

03,260.003a sa bādhate prajāḥ sarvā viprakārair mahābalaḥ

03,260.003c tato nas trātu bhagavan nānyas trātā hi vidyate

03,260.004 brahmovāca

03,260.004a na sa devāsuraiḥ śakyo yuddhe jetuṃ vibhāvaso

03,260.004c vihitaṃ tatra yat kāryam abhitas tasya nigrahe

03,260.005a tadartham avatīrṇo 'sau manniyogāc caturbhujaḥ

03,260.005c viṣṇuḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sa karmaitat kariṣyati

03,260.006 mārkaṇḍeya uvāca

03,260.006a pitāmahas tatas teṣāṃ saṃnidhau vākyam abravīt

03,260.006c sarvair devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale

03,260.007a viṣṇoḥ sahāyān ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ

03,260.007c janayadhvaṃ sutān vīrān kāmarūpabalānvitān

03,260.007d*1240_01 te tathoktā bhagavatā tat pratiśrutya śāsanam

03,260.007d*1240_02 sasṛjur devagandharvāḥ putrān vānararūpiṇaḥ

03,260.008a tato bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ

03,260.008c avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayām āsur añjasā

03,260.008d*1241_01 ṛṣayaś ca mahātmānaḥ siddhāś ca saha kiṃnaraiḥ

03,260.008d*1241_02 cāraṇāś cāsṛjan ghorān vānarān vanacāriṇaḥ

03,260.008d*1241_03 te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhe ratāḥ

03,260.008d*1241_04 aprameyabalāḥ śūrā vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ

03,260.008d*1241_05 yasya devasya yad rūpaṃ veṣas tejaś ca yadvidham

03,260.008d*1241_06 ajāyanta samās tena tasya tasya sutās tadā

03,260.009a teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ

03,260.009c śaśāsa varado devo devakāryārthasiddhaye

03,260.010a pitāmahavacaḥ śrutvā gandharvī dundubhī tataḥ

03,260.010c mantharā mānuṣe loke kubjā samabhavat tadā

03,260.011a śakraprabhṛtayaś caiva sarve te surasattamāḥ

03,260.011c vānararkṣavarastrīṣu janayām āsur ātmajān

03,260.011e te 'nvavartan pitṝn sarve yaśasā ca balena ca

03,260.012a bhettāro giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ

03,260.012c vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalās tathā

03,260.013a kāmavīryadharāś caiva sarve yuddhaviśāradāḥ

03,260.013c nāgāyutasamaprāṇā vāyuvegasamā jave

03,260.013e yatrecchakanivāsāś ca ke cid atra vanaukasaḥ

03,260.014a evaṃ vidhāya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

03,260.014c mantharāṃ bodhayām āsa yad yat kāryaṃ yathā yathā

03,260.015a sā tadvacanam ājñāya tathā cakre manojavā

03,260.015c itaś cetaś ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā

03,261.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,261.001a uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak

03,261.001b*1242_01 janmādi caritaṃ sarvaṃ vivāhādi mayā śrutam

03,261.001c prasthānakāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām

03,261.002a kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

03,261.002c prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī

03,261.003 mārkaṇḍeya uvāca

03,261.003*1243_01 vṛṣṭir jayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ

03,261.003*1243_02 aśoko dharmapālaś ca sumantraś cāṣṭamo 'bhavat

03,261.003*1243_03 eteṣṭau daśarathāmātyāḥ

03,261.003a jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ

03,261.003c kriyāratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā

03,261.004a krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ

03,261.004c vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ

03,261.005a caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva

03,261.005c yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī

03,261.006a jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ

03,261.006c manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ

03,261.007a tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam

03,261.007c mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ

03,261.008a abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata

03,261.008c prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ

03,261.009a lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam

03,261.009c dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam

03,261.010a dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale

03,261.010c pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau

03,261.011a sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam

03,261.011c jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam

03,261.012a niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām

03,261.012c dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam

03,261.013a putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam

03,261.013c saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana

03,261.014a cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān

03,261.014c abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam

03,261.015a adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati

03,261.015c saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām

03,261.015d*1244_01 śva eṣa puṣyo bhavitā yatra rāmaḥ suto mayā

03,261.015d*1244_02 yauvarājye 'bhiṣektavyaḥ pauraiś ca saha mantribhiḥ

03,261.016a iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā

03,261.016c kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt

03,261.017a adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat

03,261.017c āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage

03,261.018a subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate

03,261.018c kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk

03,261.019a sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā

03,261.019c vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam

03,261.020a vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā

03,261.020c praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt

03,261.021a satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān

03,261.021c upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt

03,261.022 rājovāca

03,261.022a varaṃ dadāni te hanta tad gṛhāṇa yad icchasi

03,261.022c avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām

03,261.023a dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ

03,261.023c brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me

03,261.023d*1245_01 pṛthivyāṃ rājarājo 'smi cāturvarṇyasya rakṣitā

03,261.023d*1245_02 yas te 'bhilaṣitaḥ kāmo brūhi kalyāṇi māciram

03,261.024 mārkaṇḍeya uvāca

03,261.024a sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam

03,261.024c ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha

03,261.025a ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam

03,261.025c bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ

03,261.025d*1246_01 nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ

03,261.025d*1246_02 cīrājinajaṭādhārī rāmo vasatu tāpasaḥ

03,261.026a sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam

03,261.026c duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha

03,261.027a tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān

03,261.027c vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti

03,261.028a tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṃl lakṣmaṇas tadā

03,261.028c sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā

03,261.029a tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā

03,261.029c samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā

03,261.030a rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam

03,261.030c ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt

03,261.031a gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau

03,261.031c gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam

03,261.032a tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam

03,261.032c patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā

03,261.033a ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane

03,261.033c sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha

03,261.034a sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau

03,261.034b*1247_01 saṃskṛtya pitaraṃ vṛttaṃ bharato dharmavatsalaḥ

03,261.034c anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ

03,261.035a kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ

03,261.035c agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau

03,261.036a vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ

03,261.036c paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā

03,261.037a dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam

03,261.037b*1249_01 sa rāmo bharataṃ dṛṣṭvā śrutvā svargagatiṃ pituḥ

03,261.037b*1249_02 kṛtvā tasyodakaṃ samyag uvāca bhrātaraṃ priyam

03,261.037b*1249_03 gaccha tāta prajā rakṣa satyaṃ rakṣāmy ahaṃ pituḥ

03,261.037c tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam

03,261.037d*1248_01 uvāca prāñjalir bhūtvā praṇipatya raghūttamam

03,261.037d*1248_02 śaśaṃsa maraṇaṃ rājñaḥ so 'nāthāṃś caiva kośalān

03,261.037d*1248_03 nātha tvaṃ pratipadyasva svarājyam iti coktavān

03,261.037d*1248_04 tasya tad vacanaṃ śrutvā rāmaḥ paramaduḥkhitaḥ

03,261.037d*1248_05 cakāra devakalpasya pituḥ snātvodakakriyām

03,261.037d*1248_06 abravīc ca tadā rāmo bharataṃ bhrātṛvatsalam

03,261.037d*1248_07 pāduke me bhaviṣyete rājyagopte paraṃtapa

03,261.037d*1248_08 evam astv iti taṃ prāha bharataḥ praṇatas tadā

03,261.038a visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā

03,261.038c nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke

03,261.039a rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam

03,261.039c praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati

03,261.040a satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ

03,261.040c nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā

03,261.041a vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam

03,261.041c khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā

03,261.042a rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ

03,261.042c caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām

03,261.043a dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau

03,261.043c cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ

03,261.043d*1250_01 tena śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa

03,261.043d*1250_02 hatāni yudhi rāmeṇa śarais tīkṣṇaiḥ padātinā

03,261.044a hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ

03,261.044c yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam

03,261.045a tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā

03,261.045c papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā

03,261.046a tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ

03,261.046c utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan

03,261.047a svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ

03,261.047c kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca

03,261.048a kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate

03,261.048c kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham

03,261.049a āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ

03,261.049c siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati

03,261.050a ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ

03,261.050c niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ

03,261.051a tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam

03,261.051c kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam

03,261.051d*1251_01 tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ kālanoditaḥ

03,261.051d*1251_02 rāmasya vadham ākāṅkṣan mārīcaṃ manasāgamat

03,261.052a sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca

03,261.052c ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim

03,261.053a trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca

03,261.053c dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim

03,261.054a tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ

03,261.054c dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ

03,261.055a tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ

03,261.055c purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam

03,262.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,262.001a mārīcas tv atha saṃbhrānto dṛṣṭvā rāvaṇam āgatam

03,262.001c pūjayām āsa satkāraiḥ phalamūlādibhis tathā

03,262.002a viśrāntaṃ cainam āsīnam anvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ

03,262.002c uvāca praśritaṃ vākyaṃ vākyajño vākyakovidam

03,262.003a na te prakṛtimān varṇaḥ kaccit kṣemaṃ pure tava

03,262.003c kaccit prakṛtayaḥ sarvā bhajante tvāṃ yathā purā

03,262.004a kim ihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara

03,262.004c kṛtam ity eva tad viddhi yady api syāt suduṣkaram

03,262.005a śaśaṃsa rāvaṇas tasmai tat sarvaṃ rāmaceṣṭitam

03,262.005b*1252_01 samāsenaiva kāryāṇi krodhamarṣasamanvitaḥ

03,262.005c mārīcas tv abravīc chrutvā samāsenaiva rāvaṇam

03,262.006a alaṃ te rāmam āsādya vīryajño hy asmi tasya vai

03,262.006c bāṇavegaṃ hi kas tasya śaktaḥ soḍhuṃ mahātmanaḥ

03,262.007a pravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabhaḥ

03,262.007c vināśamukham etat te kenākhyātaṃ durātmanā

03,262.008a tam uvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan

03,262.008c akurvato 'smadvacanaṃ syān mṛtyur api te dhruvam

03,262.009a mārīcaś cintayām āsa viśiṣṭān maraṇaṃ varam

03,262.009c avaśyaṃ maraṇe prāpte kariṣyāmy asya yan matam

03,262.010a tatas taṃ pratyuvācātha mārīco rākṣaseśvaram

03,262.010c kiṃ te sāhyaṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmy avaśo 'pi tat

03,262.011a tam abravīd daśagrīvo gaccha sītāṃ pralobhaya

03,262.011c ratnaśṛṅgo mṛgo bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ

03,262.012a dhruvaṃ sītā samālakṣya tvāṃ rāmaṃ codayiṣyati

03,262.012c apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati

03,262.013a tām ādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa na bhaviṣyati

03,262.013c bhāryāviyogād durbuddhir etat sāhyaṃ kuruṣva me

03,262.014a ity evam ukto mārīcaḥ kṛtvodakam athātmanaḥ

03,262.014c rāvaṇaṃ purato yāntam anvagacchat suduḥkhitaḥ

03,262.015a tatas tasyāśramaṃ gatvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

03,262.015c cakratus tat tathā sarvam ubhau yat pūrvamantritam

03,262.016a rāvaṇas tu yatir bhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍī tridaṇḍadhṛk

03,262.016c mṛgaś ca bhūtvā mārīcas taṃ deśam upajagmatuḥ

03,262.017a darśayām āsa vaidehīṃ mārīco mṛgarūpadhṛk

03,262.017c codayām āsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicoditā

03,262.018a rāmas tasyāḥ priyaṃ kurvan dhanur ādāya satvaraḥ

03,262.018c rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nyasya prayayau mṛgalipsayā

03,262.019a sa dhanvī baddhatūṇīraḥ khaḍgagodhāṅgulitravān

03,262.019c anvadhāvan mṛgaṃ rāmo rudras tārāmṛgaṃ yathā

03,262.020a so 'ntarhitaḥ punas tasya darśanaṃ rākṣaso vrajan

03,262.020c cakarṣa mahad adhvānaṃ rāmas taṃ bubudhe tataḥ

03,262.021a niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ pratibhānavān

03,262.021c amoghaṃ śaram ādāya jaghāna mṛgarūpiṇam

03,262.022a sa rāmabāṇābhihataḥ kṛtvā rāmasvaraṃ tadā

03,262.022c hā sīte lakṣmaṇety evaṃ cukrośārtasvareṇa ha

03,262.023a śuśrāva tasya vaidehī tatas tāṃ karuṇāṃ giram

03,262.023c sā prādravad yataḥ śabdas tām uvācātha lakṣmaṇaḥ

03,262.024a alaṃ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṃ viṣahiṣyati

03,262.024c muhūrtād drakṣyase rāmam āgataṃ taṃ śucismite

03,262.025a ity uktvā sā prarudatī paryaśaṅkata devaram

03,262.025c hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇam

03,262.026a sā taṃ paruṣam ārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā

03,262.026c naiṣa kālo bhaven mūḍha yaṃ tvaṃ prārthayase hṛdā

03,262.027a apy ahaṃ śastram ādāya hanyām ātmānam ātmanā

03,262.027c pateyaṃ giriśṛṅgād vā viśeyaṃ vā hutāśanam

03,262.027d*1253_01 pibeyaṃ vā viṣaṃ ghoraṃ tyajāmy ātmānam adya vai

03,262.028a rāmaṃ bhartāram utsṛjya na tv ahaṃ tvāṃ kathaṃ cana

03,262.028c nihīnam upatiṣṭheyaṃ śārdūlī kroṣṭukaṃ yathā

03,262.029a etādṛśaṃ vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ priyarāghavaḥ

03,262.029c pidhāya karṇau sadvṛttaḥ prasthito yena rāghavaḥ

03,262.029e sa rāmasya padaṃ gṛhya prasasāra dhanurdharaḥ

03,262.029f*1254_01 avekṣamāṇo vaidehīṃ prayayau lakṣmaṇas tadā

03,262.030a etasminn antare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadṛśyata

03,262.030c abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ

03,262.030e yativeṣapraticchanno jihīrṣus tām aninditām

03,262.030f*1255_01 upāgacchat sa vaidehīṃ rāvaṇaḥ pāpaniścayaḥ

03,262.031a sā tam ālakṣya saṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā

03,262.031c nimantrayām āsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ

03,262.032a avamanya sa tat sarvaṃ svarūpaṃ pratipadya ca

03,262.032c sāntvayām āsa vaidehīm iti rākṣasapuṃgavaḥ

03,262.033a sīte rākṣasarājo 'haṃ rāvaṇo nāma viśrutaḥ

03,262.033c mama laṅkā purī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ

03,262.034a tatra tvaṃ varanārīṣu śobhiṣyasi mayā saha

03,262.034c bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṃ tyaja rāghavam

03,262.035a evamādīni vākyāni śrutvā sītātha jānakī

03,262.035c pidhāya karṇau suśroṇī maivam ity abravīd vacaḥ

03,262.036a prapated dyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet

03,262.036b*1256_01 śuṣyet toyanidhau toyaṃ candraḥ śītāṃśutāṃ tyajet

03,262.036b*1256_02 uṣṇāṃśutvam atho jahyād ādityo vahnir uṣṇatām

03,262.036c śaityam agnir iyān nāhaṃ tyajeyaṃ raghunandanam

03,262.037a kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagocaram

03,262.037c upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ spṛśet

03,262.038a kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīm

03,262.038c lobhaṃ sauvīrake kuryān nārī kā cid iti smare

03,262.039a iti sā taṃ samābhāṣya praviveśāśramaṃ punaḥ

03,262.039b*1257_01 krodhāt prasphuramāṇauṣṭhī vidhunvānā karau muhuḥ

03,262.039c tām anudrutya suśroṇīṃ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat

03,262.040a bhartsayitvā tu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām

03,262.040c mūrdhajeṣu nijagrāha kham upācakrame tataḥ

03,262.041a tāṃ dadarśa tadā gṛdhro jaṭāyur girigocaraḥ

03,262.041c rudatīṃ rāma rāmeti hriyamāṇāṃ tapasvinīm

03,263.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,263.001a sakhā daśarathasyāsīj jaṭāyur aruṇātmajaḥ

03,263.001c gṛdhrarājo mahāvīryaḥ saṃpātir yasya sodaraḥ

03,263.002a sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ snuṣām

03,263.002c krodhād abhyadravat pakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram

03,263.003a athainam abravīd gṛdhro muñca muñceti maithilīm

03,263.003c dhriyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācara

03,263.003e na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase vadhūm

03,263.004a uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharair bhṛśam

03,263.004c pakṣatuṇḍaprahāraiś ca bahuśo jarjarīkṛtaḥ

03,263.004e cakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ prasravaṇair iva

03,263.005a sa vadhyamāno gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā

03,263.005b*1258_01 abhidudrāva saṃkruddhaḥ patagendraṃ daśānanaḥ

03,263.005c khaḍgam ādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ

03,263.006a nihatya gṛdhrarājaṃ sa chinnābhraśikharopamam

03,263.006c ūrdhvam ācakrame sītāṃ gṛhītvāṅkena rākṣasaḥ

03,263.007a yatra yatra tu vaidehī paśyaty āśramamaṇḍalam

03,263.007c saro vā saritaṃ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇam

03,263.008a sā dadarśa giriprasthe pañca vānarapuṃgavān

03,263.008c tatra vāso mahad divyam utsasarja manasvinī

03,263.009a tat teṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanoddhutam

03,263.009c madhye supītaṃ pañcānāṃ vidyun meghāntare yathā

03,263.009d*1259_01 atha laṅkeśvaro mānī samuttīrya mahodadhim

03,263.009d*1259_02 sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame

03,263.009d*1260_01 acireṇāticakrāma khecaraḥ khe carann iva

03,263.009d*1260_02 dadarśātha purīṃ ramyāṃ bahudvārāṃ manoramām

03,263.009d*1260_03 prākāravaprasaṃbādhāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā

03,263.009d*1260_04 praviveśa purīṃ laṅkāṃ sasīto rākṣaseśvaraḥ

03,263.009d*1261_01 evaṃ hṛtvā rāmapatnīṃ rāvaṇo 'gāt svakāṃ purīm

03,263.010a evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam

03,263.010c nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā

03,263.011a katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite

03,263.011c ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat

03,263.012a mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam

03,263.012c bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata

03,263.013a garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat

03,263.013c api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa

03,263.014a tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ

03,263.014c yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ

03,263.015a dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam

03,263.015c sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam

03,263.016a rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ

03,263.016c abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ sahalakṣmaṇaḥ

03,263.017a sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau

03,263.017c gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha

03,263.018a tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanuṣī śubhe

03,263.018c ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau

03,263.019a tato dadṛśatus tau taṃ chinnapakṣadvayaṃ tathā

03,263.019c tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham

03,263.020a apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ

03,263.020c tasya gṛdhraḥ śiraḥkampair ācacakṣe mamāra ca

03,263.021a dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam

03,263.021c saṃskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ

03,263.021d*1262_01 aho dhanyaḥ subhāgyo 'sau jaṭāyur iti bhāratīm

03,263.021d*1262_02 divi śṛṇvan gataḥ siddhiṃ siddhānām api durlabhām

03,263.022a tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsīghaṭam

03,263.022c vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam

03,263.023a duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehīharaṇārditau

03,263.023c jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau

03,263.024a vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha

03,263.024c dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ

03,263.024e śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ

03,263.025a apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam

03,263.025c meghaparvatasaṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam

03,263.025e urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham

03,263.026a yadṛcchayātha tad rakṣaḥ kare jagrāha lakṣmaṇam

03,263.026c viṣādam agamat sadyaḥ saumitrir atha bhārata

03,263.027a sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham

03,263.027c viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama

03,263.028a haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ

03,263.028c rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā

03,263.029a nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalāgatam

03,263.029c drakṣyāmi pṛthivīrājye pitṛpaitāmahe sthitam

03,263.030a drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśalājaśamīlavaiḥ

03,263.030c abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhralavaṃ yathā

03,263.031a evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ

03,263.031c tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ

03,263.032a mā viṣīda naravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite

03,263.032b*1263_01 śakto dharṣayituṃ vīra sumitrānandivardhana

03,263.032c chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ

03,263.033a ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ

03,263.033c khaḍgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat

03,263.034a tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaḍgenājaghnivān balī

03,263.034c saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam

03,263.035a punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam

03,263.035c gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ

03,263.036a tasya dehād viniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ

03,263.036c dadṛśe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan

03,263.037a papraccha rāmas taṃ vāgmī kas tvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ

03,263.037c kāmayā kim idaṃ citram āścaryaṃ pratibhāti me

03,263.038a tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṃ nṛpa

03,263.038c prāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām

03,263.039a rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā

03,263.039c sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati

03,263.040a eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍavāyutā

03,263.040c ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī

03,263.041a saṃvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha

03,263.041c bhrātā vānararājasya vālino hemamālinaḥ

03,263.041d*1264_01 tena tvaṃ saha saṃgamya duḥkhamūlaṃ nivedaya

03,263.041d*1264_02 samānaśīlo bhavataḥ sāhāyaṃ sa kariṣyati

03,263.042a etāvac chakyam asmābhir vaktuṃ draṣṭāsi jānakīm

03,263.042c dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ

03,263.043a ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ

03,263.043c vismayaṃ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau

03,264.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,264.001a tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām

03,264.001c sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat

03,264.002a mārutena suśītena sukhenāmṛtagandhinā

03,264.002c sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām

03,264.003a vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran

03,264.003c kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt

03,264.004a na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada

03,264.004c ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam

03,264.005a pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca

03,264.005c tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya

03,264.006a abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam

03,264.006c mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa

03,264.007a evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sa rāghavaḥ

03,264.007c uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat

03,264.008a niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api

03,264.008c pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

03,264.009a tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim

03,264.009c giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā

03,264.010a sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ

03,264.010c buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam

03,264.011a tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ

03,264.011c sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa

03,264.011d*1265_01 tataḥ sītāṃ hṛtāṃ śrutvā sugrīvo vālinā kṛtam

03,264.011d*1265_02 duḥkham ākhyātavān sarvaṃ rāmāyāmitatejase

03,264.012a tad vāso darśayām āsus tasya kārye nivedite

03,264.012c vānarāṇāṃ tu yat sītā hriyamāṇābhyavāsṛjat

03,264.013a tat pratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipam

03,264.013c pṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃ rāmo 'bhyaṣecayat

03,264.014a pratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālino vadham

03,264.014c sugrīvaś cāpi vaidehyāḥ punar ānayanaṃ nṛpa

03,264.015a ity uktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparam

03,264.015c abhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthur yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ

03,264.016a sugrīvaḥ prāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ

03,264.016c nāsya tan mamṛṣe vālī taṃ tārā pratyaṣedhayat

03,264.017a yathā nadati sugrīvo balavān eṣa vānaraḥ

03,264.017c manye cāśrayavān prāpto na tvaṃ nirgantum arhasi

03,264.018a hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanām

03,264.018c provāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ

03,264.019a sarvabhūtarutajñā tvaṃ paśya buddhyā samanvitā

03,264.019c kenāpāśrayavān prāpto mamaiṣa bhrātṛgandhikaḥ

03,264.020a cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā

03,264.020c patim ity abravīt prājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara

03,264.021a hṛtadāro mahāsattvo rāmo daśarathātmajaḥ

03,264.021c tulyārimitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ

03,264.021d*1266_01 śrūyate dāśarathī rāmo vane pitur anujñayā

03,264.022a bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitrir aparājitaḥ

03,264.022c lakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye

03,264.023a maindaś ca dvividaś caiva hanūmāṃś cānilātmajaḥ

03,264.023c jāmbavān ṛkṣarājaś ca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ

03,264.024a sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ

03,264.024c alaṃ tava vināśāya rāmavīryavyapāśrayāt

03,264.025a tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīśvaraḥ

03,264.025c paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīvagatamānasām

03,264.026a tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhāmukhāt

03,264.026c sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata

03,264.027a asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ

03,264.027c mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ

03,264.028a ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ

03,264.028b*1267_01 ity uktas tu jahāsoccaiḥ sugrīvo bhrātaraṃ prati

03,264.028b*1267_02 hetumad vacanaṃ bhrātre provācedaṃ mahātmane

03,264.028c prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva

03,264.029a hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā

03,264.029c kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam

03,264.030a evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ

03,264.030c samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau

03,264.031a ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ

03,264.031c ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ

03,264.032a ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadantaparikṣatau

03,264.032c śuśubhāte tadā vīrau puṣpitāv iva kiṃśukau

03,264.033a na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate

03,264.033b*1268_01 prajñānārthaṃ tadā rāmo niścitya manasā tadā

03,264.033c sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat

03,264.034a sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā

03,264.034c śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā

03,264.035a kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ

03,264.035c vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat

03,264.036a visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau

03,264.036c vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi

03,264.037a sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman

03,264.037c dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha

03,264.038a garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ

03,264.038c tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam

03,264.039a hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata

03,264.039c tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām

03,264.040a rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe

03,264.040c nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ

03,264.041a rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalātkṛtaḥ

03,264.041c sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame

03,264.041e aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe

03,264.042a bhartṛsmaraṇatanvaṅgī tāpasīveṣadhāriṇī

03,264.042c upavāsatapaḥśīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā

03,264.042e uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā

03,264.043a dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ

03,264.043c prāsāsiśūlaparaśumudgarālātadhāriṇīḥ

03,264.044a dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām

03,264.044c tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām

03,264.045a etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭamūrdhajāḥ

03,264.045c parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ

03,264.046a tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ

03,264.046c tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ

03,264.047a khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām

03,264.047c yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati

03,264.048a ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ

03,264.048c bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ

03,264.049a āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite

03,264.049c vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlakuñcitamūrdhajam

03,264.050a apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā

03,264.050c śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā

03,264.051a na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte

03,264.051c iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram

03,264.052a tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ

03,264.052c ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ

03,264.053a gatāsu tāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī

03,264.053c sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī

03,264.054a sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi

03,264.054c bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama

03,264.055a avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ

03,264.055c sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat

03,264.056a sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca

03,264.056c bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī

03,264.057a sakhyaṃ vānararājena śakrapratimatejasā

03,264.057c kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ

03,264.058a mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt

03,264.058c nalakūbaraśāpena rakṣitā hy asy anindite

03,264.059a śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan

03,264.059c na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ

03,264.060a kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ

03,264.060c saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati

03,264.061a svapnā hi sumahāghorā dṛṣṭā me 'niṣṭadarśanāḥ

03,264.061c vināśāyāsya durbuddheḥ paulastyakulaghātinaḥ

03,264.062a dāruṇo hy eṣa duṣṭātmā kṣudrakarmā niśācaraḥ

03,264.062c svabhāvāc chīladoṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ

03,264.063a spardhate sarvadevair yaḥ kālopahatacetanaḥ

03,264.063c mayā vināśaliṅgāni svapne dṛṣṭāni tasya vai

03,264.064a tailābhiṣikto vikaco majjan paṅke daśānanaḥ

03,264.064c asakṛt kharayukte tu rathe nṛtyann iva sthitaḥ

03,264.065a kumbhakarṇādayaś ceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥ

03,264.065c kṛṣyante dakṣiṇām āśāṃ raktamālyānulepanāḥ

03,264.066a śvetātapatraḥ soṣṇīṣaḥ śuklamālyavibhūṣaṇaḥ

03,264.066c śvetaparvatam ārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ

03,264.067a sacivāś cāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥ

03,264.067c śvetaparvatam ārūḍhā mokṣyante 'smān mahābhayāt

03,264.067d*1269_01 mokṣitā tvāṃ bhayād asmād rāmaḥ śatruniṣūdanaḥ

03,264.068a rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarā

03,264.068c yaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ

03,264.069a asthisaṃcayam ārūḍho bhuñjāno madhupāyasam

03,264.069c lakṣmaṇaś ca mayā dṛṣṭo nirīkṣan sarvatodiśaḥ

03,264.070a rudatī rudhirārdrāṅgī vyāghreṇa parirakṣitā

03,264.070c asakṛt tvaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī diśam uttarām

03,264.071a harṣam eṣyasi vaidehi kṣipraṃ bhartṛsamanvitā

03,264.071c rāghaveṇa saha bhrātrā sīte tvam acirād iva

03,264.072a iti sā mṛgaśāvākṣī tac chrutvā trijaṭāvacaḥ

03,264.072c babhūvāśāvatī bālā punar bhartṛsamāgame

03,264.073a yāvad abhyāgatā raudrāḥ piśācyas tāḥ sudāruṇāḥ

03,264.073c dadṛśus tāṃ trijaṭayā sahāsīnāṃ yathā purā

03,265.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,265.001a tatas tāṃ bhartṛśokārtāṃ dīnāṃ malinavāsasam

03,265.001c maṇiśeṣābhyalaṃkārāṃ rudatīṃ ca pativratām

03,265.002a rākṣasībhir upāsyantīṃ samāsīnāṃ śilātale

03,265.002c rāvaṇaḥ kāmabāṇārto dadarśopasasarpa ca

03,265.003a devadānavagandharvayakṣakiṃpuruṣair yudhi

03,265.003c ajito 'śokavanikāṃ yayau kandarpamohitaḥ

03,265.004a divyāmbaradharaḥ śrīmān sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ

03,265.004c vicitramālyamukuṭo vasanta iva mūrtimān

03,265.005a sa kalpavṛkṣasadṛśo yatnād api vibhūṣitaḥ

03,265.005c śmaśānacaityadrumavad bhūṣito 'pi bhayaṃkaraḥ

03,265.006a sa tasyās tanumadhyāyāḥ samīpe rajanīcaraḥ

03,265.006c dadṛśe rohiṇīm etya śanaiścara iva grahaḥ

03,265.007a sa tām āmantrya suśroṇīṃ puṣpaketuśarāhataḥ

03,265.007c idam ity abravīd bālāṃ trastāṃ rauhīm ivābalām

03,265.008a sīte paryāptam etāvat kṛto bhartur anugrahaḥ

03,265.008c prasādaṃ kuru tanvaṅgi kriyatāṃ parikarma te

03,265.009a bhajasva māṃ varārohe mahārhābharaṇāmbarā

03,265.009c bhava me sarvanārīṇām uttamā varavarṇini

03,265.010a santi me devakanyāś ca rājarṣīṇāṃ tathāṅganāḥ

03,265.010c santi dānavakanyāś ca daityānāṃ cāpi yoṣitaḥ

03,265.011a caturdaśa piśācānāṃ koṭyo me vacane sthitāḥ

03,265.011c dvis tāvat puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām

03,265.012a tato me triguṇā yakṣā ye madvacanakāriṇaḥ

03,265.012c ke cid eva dhanādhyakṣaṃ bhrātaraṃ me samāśritāḥ

03,265.013a gandharvāpsaraso bhadre mām āpānagataṃ sadā

03,265.013c upatiṣṭhanti vāmoru yathaiva bhrātaraṃ mama

03,265.014a putro 'ham api viprarṣeḥ sākṣād viśravaso muneḥ

03,265.014c pañcamo lokapālānām iti me prathitaṃ yaśaḥ

03,265.015a divyāni bhakṣyabhojyāni pānāni vividhāni ca

03,265.015c yathaiva tridaśeśasya tathaiva mama bhāmini

03,265.016a kṣīyatāṃ duṣkṛtaṃ karma vanavāsakṛtaṃ tava

03,265.016c bhāryā me bhava suśroṇi yathā mandodarī tathā

03,265.017a ity uktā tena vaidehī parivṛtya śubhānanā

03,265.017c tṛṇam antarataḥ kṛtvā tam uvāca niśācaram

03,265.018a aśivenātivāmorūr ajasraṃ netravāriṇā

03,265.018c stanāv apatitau bālā sahitāv abhivarṣatī

03,265.018d*1270_01 vyavasthāpya kathaṃ cit sā viṣādād atimohitā

03,265.018e uvāca vākyaṃ taṃ kṣudraṃ vaidehī patidevatā

03,265.019a asakṛd vadato vākyam īdṛśaṃ rākṣaseśvara

03,265.019c viṣādayuktam etat te mayā śrutam abhāgyayā

03,265.020a tad bhadrasukha bhadraṃ te mānasaṃ vinivartyatām

03,265.020c paradārāsmy alabhyā ca satataṃ ca pativratā

03,265.021a na caivopayikī bhāryā mānuṣī kṛpaṇā tava

03,265.021c vivaśāṃ dharṣayitvā ca kāṃ tvaṃ prītim avāpsyasi

03,265.022a prajāpatisamo vipro brahmayoniḥ pitā tava

03,265.022c na ca pālayase dharmaṃ lokapālasamaḥ katham

03,265.023a bhrātaraṃ rājarājānaṃ maheśvarasakhaṃ prabhum

03,265.023c dhaneśvaraṃ vyapadiśan kathaṃ tv iha na lajjase

03,265.024a ity uktvā prārudat sītā kampayantī payodharau

03,265.024c śirodharāṃ ca tanvaṅgī mukhaṃ pracchādya vāsasā

03,265.025a tasyā rudatyā bhāminyā dīrghā veṇī susaṃyatā

03,265.025c dadṛśe svasitā snigdhā kālī vyālīva mūrdhani

03,265.026a tac chrutvā rāvaṇo vākyaṃ sītayoktaṃ suniṣṭhuram

03,265.026c pratyākhyāto 'pi durmedhāḥ punar evābravīd vacaḥ

03,265.027a kāmam aṅgāni me sīte dunotu makaradhvajaḥ

03,265.027c na tvām akāmāṃ suśroṇīṃ sameṣye cāruhāsinīm

03,265.028a kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat tvam adyāpi mānuṣam

03,265.028c āhārabhūtam asmākaṃ rāmam evānurudhyase

03,265.029a ity uktvā tām anindyāṅgīṃ sa rākṣasagaṇeśvaraḥ

03,265.029c tatraivāntarhito bhūtvā jagāmābhimatāṃ diśam

03,265.030a rākṣasībhiḥ parivṛtā vaidehī śokakarśitā

03,265.030c sevyamānā trijaṭayā tatraiva nyavasat tadā

03,266.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,266.001a rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ

03,266.001c vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ

03,266.002a sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam

03,266.002c grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā

03,266.003a kumudotpalapadmānāṃ gandham ādāya vāyunā

03,266.003c mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitaḥ

03,266.004a prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ

03,266.004c sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasaveśmani

03,266.005a gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram

03,266.005c pramattaṃ grāmyadharmeṣu kṛtaghnaṃ svārthapaṇḍitam

03,266.006a yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ

03,266.006c sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai

03,266.007a yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha

03,266.007c tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā

03,266.008a kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi

03,266.008c yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa

03,266.009a asau manye na jānīte samayapratipādanam

03,266.009c kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā

03,266.010a yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ

03,266.010c netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā

03,266.011a athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ

03,266.011c tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava mā ciram

03,266.012a ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ

03,266.012c pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇaguṇaṃ dhanuḥ

03,266.012e kiṣkindhādvāram āsādya praviveśānivāritaḥ

03,266.013a sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ

03,266.013c taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ

03,266.013e pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tadarhayā

03,266.014a tam abravīd rāmavacaḥ saumitrir akutobhayaḥ

03,266.014c sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ

03,266.015a sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ

03,266.015c idam āha vacaḥ prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram

03,266.016a nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ

03,266.016c śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītāparyeṣaṇe kṛtaḥ

03,266.017a diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā

03,266.017c sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ

03,266.018a yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā

03,266.018c vicetavyā mahī vīra sagrāmanagarākarā

03,266.019a sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati

03,266.019c tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam

03,266.020a ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā

03,266.020c tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat

03,266.021a sa rāmaṃ sahasugrīvo mālyavatpṛṣṭham āsthitam

03,266.021c abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat

03,266.022a ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ

03,266.022a*1271_01 **** **** āyātā vānarās tadā

03,266.022a*1271_02 diśas tisro vānarendrāḥ

03,266.022c diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ

03,266.023a ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām

03,266.023c vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā

03,266.024a gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ

03,266.024c āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prāṇān ārto 'py adhārayat

03,266.025a dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ

03,266.025c sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan

03,266.026a rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat

03,266.026c tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ

03,266.027a vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ

03,266.027c vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā

03,266.028a teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām

03,266.028c kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam

03,266.029a sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ

03,266.029c rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm

03,266.030a hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ

03,266.030c abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau

03,266.031a gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ

03,266.031c agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata

03,266.032a hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ

03,266.032c praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā

03,266.033a tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ

03,266.033c api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā

03,266.034a api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ

03,266.034c nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām

03,266.035a amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe

03,266.035c hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe

03,266.036a ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ

03,266.036c priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā

03,266.037a vicitya dakṣiṇām āśāṃ saparvatavanākarām

03,266.037c śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām

03,266.038a praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanam āyatām

03,266.038c andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭasevitām

03,266.039a gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṃ tataḥ

03,266.039c dṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyam antarā

03,266.040a mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava

03,266.040c tatra prabhāvatī nāma tapo 'tapyata tāpasī

03,266.041a tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca

03,266.041c bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ

03,266.042a niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ

03,266.042c samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim

03,266.043a tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam

03,266.043c viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam

03,266.044a anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim

03,266.044c timinakrajhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ

03,266.045a tatrānaśanasaṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā

03,266.045c tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyor abhavat kathā

03,266.046a tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham

03,266.046c pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam

03,266.047a so 'smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco 'bravīt

03,266.047c bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām

03,266.048a saṃpātir nāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ

03,266.048c anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṃsadam

03,266.049a tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ

03,266.049c tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥ

03,266.049e nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau

03,266.049f*1272_01 draṣṭuṃ vīraṃ na śaknomi bhrātaraṃ vai jaṭāyuṣam

03,266.050a tasyaivaṃ vadato 'smābhir hato bhrātā niveditaḥ

03,266.050c vyasanaṃ bhavataś cedaṃ saṃkṣepād vai niveditam

03,266.051a sa saṃpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam

03,266.051c viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṃdama

03,266.052a kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuś ca kathaṃ hataḥ

03,266.052c icchāmi sarvam evaitac chrotuṃ plavagasattamāḥ

03,266.053a tasyāhaṃ sarvam evaitaṃ bhavato vyasanāgamam

03,266.053c prāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato 'bruvam

03,266.054a so 'smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāṭ

03,266.054c rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī

03,266.055a dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare

03,266.055c bhavitrī tatra vaidehī na me 'sty atra vicāraṇā

03,266.056a iti tasya vacaḥ śrutvā vayam utthāya satvarāḥ

03,266.056c sāgaraplavane mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa

03,266.057a nādhyavasyad yadā kaś cit sāgarasya vilaṅghane

03,266.057c tataḥ pitaram āviśya pupluve 'haṃ mahārṇavam

03,266.057e śatayojanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīm

03,266.058a tatra sītā mayā dṛṣṭā rāvaṇāntaḥpure satī

03,266.058c upavāsatapaḥśīlā bhartṛdarśanalālasā

03,266.058e jaṭilā maladigdhāṅgī kṛśā dīnā tapasvinī

03,266.059a nimittais tām ahaṃ sītām upalabhya pṛthagvidhaiḥ

03,266.059c upasṛtyābruvaṃ cāryām abhigamya rahogatām

03,266.060a sīte rāmasya dūto 'haṃ vānaro mārutātmajaḥ

03,266.060c tvaddarśanam abhiprepsur iha prāpto vihāyasā

03,266.061a rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

03,266.061c sarvaśākhāmṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau

03,266.062a kuśalaṃ tvābravīd rāmaḥ sīte saumitriṇā saha

03,266.062c sakhibhāvāc ca sugrīvaḥ kuśalaṃ tvānupṛcchati

03,266.063a kṣipram eṣyati te bhartā sarvaśākhāmṛgaiḥ saha

03,266.063c pratyayaṃ kuru me devi vānaro 'smi na rākṣasaḥ

03,266.064a muhūrtam iva ca dhyātvā sītā māṃ pratyuvāca ha

03,266.064c avaimi tvāṃ hanūmantam avindhyavacanād aham

03,266.065a avindhyo hi mahābāho rākṣaso vṛddhasaṃmataḥ

03,266.065c kathitas tena sugrīvas tvadvidhaiḥ sacivair vṛtaḥ

03,266.066a gamyatām iti coktvā māṃ sītā prādād imaṃ maṇim

03,266.066c dhāritā yena vaidehī kālam etam aninditā

03,266.067a pratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayām āsa jānakī

03,266.067c kṣiptām iṣīkāṃ kākasya citrakūṭe mahāgirau

03,266.067e bhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñānakāraṇāt

03,266.067f*1273_01 ekākṣī vikalaḥ kākaḥ suduṣṭātmā kṛtaś ca vai

03,266.068a śrāvayitvā tadātmānaṃ tato dagdhvā ca tāṃ purīm

03,266.068c saṃprāpta iti taṃ rāmaḥ priyavādinam arcayat

03,267.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,267.001a tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha

03,267.001c samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā

03,267.002a vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām

03,267.002c śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt

03,267.003a koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca

03,267.003c vānarendrau mahāvīryau pṛthak pṛthag adṛśyatām

03,267.003d*1274_01 kumudo 'pi mahāvīryaḥ plavagarṣabhasattama

03,267.004a ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata

03,267.004c golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ

03,267.005a gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ

03,267.005c koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata

03,267.006a panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ

03,267.006c koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati

03,267.007a śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān

03,267.007c pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām

03,267.008a kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām

03,267.008c koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata

03,267.009a ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ

03,267.009c asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt

03,267.010a śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām

03,267.010c śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām

03,267.011a girikūṭanibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ

03,267.011c śaradabhrapratīkāśāḥ piṣṭahiṅgulakānanāḥ

03,267.012a utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ

03,267.012c uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ

03,267.013a sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgarasaṃnibhaḥ

03,267.013c niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā

03,267.014a tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ

03,267.014c tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite

03,267.015a tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva

03,267.015c prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā

03,267.016a mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ

03,267.016c jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ

03,267.017a baddhagodhāṅgulitrāṇau rāghavau tatra rejatuḥ

03,267.017c vṛtau harimahāmātraiś candrasūryau grahair iva

03,267.018a prababhau harisainyaṃ tac chālatālaśilāyudham

03,267.018c sumahac chālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati

03,267.019a nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā

03,267.019c yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye

03,267.020a vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca

03,267.020c prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca

03,267.021a nivasantī nirābādhā tathaiva girisānuṣu

03,267.021c upāyād dharisenā sā kṣārodam atha sāgaram

03,267.022a dvitīyasāgaranibhaṃ tad balaṃ bahuladhvajam

03,267.022c velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā

03,267.023a tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata

03,267.023c madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ

03,267.024a upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane

03,267.024c iyaṃ ca mahatī senā sāgaraś cāpi dustaraḥ

03,267.025a tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ

03,267.025c samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ

03,267.026a ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ

03,267.026c neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata

03,267.027a śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ

03,267.027c krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ

03,267.028a nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā

03,267.028c vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret

03,267.029a vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ

03,267.029c plavoḍupapratāraś ca naivātra mama rocate

03,267.030a ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ

03,267.030c pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ

03,267.031a na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ

03,267.031c mahāstrair apratihatair atyagnipavanojjvalaiḥ

03,267.032a ity uktvā sahasaumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ

03,267.032c pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare

03,267.033a sāgaras tu tataḥ svapne darśayām āsa rāghavam

03,267.033c devo nadanadībhartā śrīmān yādogaṇair vṛtaḥ

03,267.034a kausalyāmātar ity evam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ

03,267.034c idam ity āha ratnānām ākaraiḥ śataśo vṛtaḥ

03,267.035a brūhi kiṃ te karomy atra sāhāyyaṃ puruṣarṣabha

03,267.035c ikṣvākur asmi te jñātir iti rāmas tam abravīt

03,267.035d*1275_01 evam uktaḥ samudreṇa rāmo vākyam athābravīt

03,267.036a mārgam icchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate

03,267.036c yena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastyapāṃsanam

03,267.036d*1276_01 rākṣasaṃ sānubandhaṃ tu mama bhāryāpahāriṇam

03,267.037a yady evaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān

03,267.037c śarais tvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ

03,267.038a ity evaṃ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥ

03,267.038c uvāca vyathito vākyam iti baddhāñjaliḥ sthitaḥ

03,267.039a necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakaras tava

03,267.039c śṛṇu cedaṃ vaco rāma śrutvā kartavyam ācara

03,267.040a yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya vrajato ''jñayā

03,267.040c anye 'py ājñāpayiṣyanti mām evaṃ dhanuṣo balāt

03,267.041a asti tv atra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ

03,267.041c tvaṣṭur devasya tanayo balavān viśvakarmaṇaḥ

03,267.042a sa yat kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayi

03,267.042c sarvaṃ tad dhārayiṣyāmi sa te setur bhaviṣyati

03,267.043a ity uktvāntarhite tasmin rāmo nalam uvāca ha

03,267.043c kuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hy asi mato mama

03,267.044a tenopāyena kākutsthaḥ setubandham akārayat

03,267.044c daśayojanavistāram āyataṃ śatayojanam

03,267.045a nalasetur iti khyāto yo 'dyāpi prathito bhuvi

03,267.045c rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ

03,267.046a tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchad vibhīṣaṇaḥ

03,267.046c bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha

03,267.047a pratijagrāha rāmas taṃ svāgatena mahāmanāḥ

03,267.047c sugrīvasya tu śaṅkābhūt praṇidhiḥ syād iti sma ha

03,267.048a rāghavas tasya ceṣṭābhiḥ samyak ca cariteṅgitaiḥ

03,267.048c yadā tattvena tuṣṭo 'bhūt tata enam apūjayat

03,267.049a sarvarākṣasarājye cāpy abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam

03,267.049c cakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca

03,267.050a vibhīṣaṇamate caiva so 'tyakrāman mahārṇavam

03,267.050c sasainyaḥ setunā tena māsenaiva narādhipa

03,267.051a tato gatvā samāsādya laṅkodyānāny anekaśaḥ

03,267.051c bhedayām āsa kapibhir mahānti ca bahūni ca

03,267.052a tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau

03,267.052b*1277_01 draṣṭuṃ senām anuprāptau rāvaṇapriyakāriṇau

03,267.052c cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ

03,267.053a pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau

03,267.053c darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścād avāsṛjat

03,267.054a niveśyopavane sainyaṃ tac chūraḥ prājñavānaram

03,267.054c preṣayām āsa dautyena rāvaṇasya tato 'ṅgadam

03,268.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,268.001a prabhūtānnodake tasmin bahumūlaphale vane

03,268.001c senāṃ niveśya kākutstho vidhivat paryarakṣata

03,268.002a rāvaṇaś ca vidhiṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitam

03,268.002c prakṛtyaiva durādharṣā dṛḍhaprākāratoraṇā

03,268.003a agādhatoyāḥ parikhā mīnanakrasamākulāḥ

03,268.003c babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ khādiraiḥ śaṅkubhiś citāḥ

03,268.004a karṇāṭṭayantradurdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ

03,268.004c sāśīviṣaghaṭāyodhāḥ sasarjarasapāṃsavaḥ

03,268.005a musalālātanārācatomarāsiparaśvadhaiḥ

03,268.005c anvitāś ca śataghnībhiḥ samadhūcchiṣṭamudgarāḥ

03,268.006a puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

03,268.006c babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ

03,268.007a aṅgadas tv atha laṅkāyā dvāradeśam upāgataḥ

03,268.007c vidito rākṣasendrasya praviveśa gatavyathaḥ

03,268.008a madhye rākṣasakoṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ

03,268.008c śuśubhe meghamālābhir āditya iva saṃvṛtaḥ

03,268.009a sa samāsādya paulastyam amātyair abhisaṃvṛtam

03,268.009c rāmasaṃdeśam āmantrya vāgmī vaktuṃ pracakrame

03,268.010a āha tvāṃ rāghavo rājan kosalendro mahāyaśāḥ

03,268.010c prāptakālam idaṃ vākyaṃ tad ādatsva kuruṣva ca

03,268.011a akṛtātmānam āsādya rājānam anaye ratam

03,268.011c vinaśyanty anayāviṣṭā deśāś ca nagarāṇi ca

03,268.012a tvayaikenāparāddhaṃ me sītām āharatā balāt

03,268.012c vadhāyānaparāddhānām anyeṣāṃ tad bhaviṣyati

03,268.013a ye tvayā baladarpābhyām āviṣṭena vanecarāḥ

03,268.013c ṛṣayo hiṃsitāḥ pūrvaṃ devāś cāpy avamānitāḥ

03,268.014a rājarṣayaś ca nihatā rudantyaś cāhṛtāḥ striyaḥ

03,268.014c tad idaṃ samanuprāptaṃ phalaṃ tasyānayasya te

03,268.015a hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ yudhyasva puruṣo bhava

03,268.015c paśya me dhanuṣo vīryaṃ mānuṣasya niśācara

03,268.016a mucyatāṃ jānakī sītā na me mokṣyasi karhi cit

03,268.016c arākṣasam imaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ

03,268.017a iti tasya bruvāṇasya dūtasya paruṣaṃ vacaḥ

03,268.017c śrutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ

03,268.018a iṅgitajñās tato bhartuś catvāro rajanīcarāḥ

03,268.018c caturṣv aṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlam iva pakṣiṇaḥ

03,268.019a tāṃs tathāṅgeṣu saṃsaktān aṅgado rajanīcarān

03,268.019c ādāyaiva kham utpatya prāsādatalam āviśat

03,268.020a vegenotpatatas tasya petus te rajanīcarāḥ

03,268.020c bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ prahāraparipīḍitāḥ

03,268.021a sa mukto harmyaśikharāt tasmāt punar avāpatat

03,268.021c laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ svabalasya samīpataḥ

03,268.022a kosalendram athābhyetya sarvam āvedya cāṅgadaḥ

03,268.022c viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ

03,268.023a tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasām

03,268.023c bhedayām āsa laṅkāyāḥ prākāraṃ raghunandanaḥ

03,268.024a vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ

03,268.024c dakṣiṇaṃ nagaradvāram avāmṛdnād durāsadam

03,268.025a karabhāruṇagātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālinām

03,268.025c koṭīśatasahasreṇa laṅkām abhyapatat tadā

03,268.025d*1278_01 pralambabāhūrukarajaṅghāntaravilambinām

03,268.025d*1278_02 ṛkṣāṇāṃ dhūmravarṇānāṃ tisraḥ koṭyo vyavasthitāḥ

03,268.026a utpatadbhiḥ patadbhiś ca nipatadbhiś ca vānaraiḥ

03,268.026c nādṛśyata tadā sūryo rajasā nāśitaprabhaḥ

03,268.027a śāliprasūnasadṛśaiḥ śirīṣakusumaprabhaiḥ

03,268.027c taruṇādityasadṛśaiḥ śaragauraiś ca vānaraiḥ

03,268.028a prākāraṃ dadṛśus te tu samantāt kapilīkṛtam

03,268.028c rākṣasā vismitā rājan sastrīvṛddhāḥ samantataḥ

03,268.029a bibhidus te maṇistambhān karṇāṭṭaśikharāṇi ca

03,268.029c bhagnonmathitavegāni yantrāṇi ca vicikṣipuḥ

03,268.030a parigṛhya śataghnīś ca sacakrāḥ sahuḍopalāḥ

03,268.030c cikṣipur bhujavegena laṅkāmadhye mahābalāḥ

03,268.031a prākārasthāś ca ye ke cin niśācaragaṇās tadā

03,268.031c pradudruvus te śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ

03,268.032a tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ

03,268.032c niryayur vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ

03,268.033a śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ

03,268.033c prākāraṃ śodhayantas te paraṃ vikramam āsthitāḥ

03,268.034a sa māṣarāśisadṛśair babhūva kṣaṇadācaraiḥ

03,268.034c kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ

03,268.035a petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ

03,268.035c stambhatoraṇabhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ

03,268.036a keśākeśy abhavad yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha

03,268.036c nakhair dantaiś ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam

03,268.037a niṣṭananto hy ubhayatas tatra vānararākṣasāḥ

03,268.037c hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam

03,268.038a rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā

03,268.038c tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān

03,268.039a saumitrir api nārācair dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ

03,268.039c ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān

03,268.040a tataḥ pratyavahāro 'bhūt sainyānāṃ rāghavājñayā

03,268.040c kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣo jayottaraḥ

03,269.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,269.001a tato niviśamānāṃs tān sainikān rāvaṇānugāḥ

03,269.001c abhijagmur gaṇān eke piśācakṣudrarakṣasām

03,269.002a parvaṇaḥ pūtano jambhaḥ kharaḥ krodhavaśo hariḥ

03,269.002c prarujaś cārujaś caiva praghasaś caivam ādayaḥ

03,269.003a tato 'bhipatatāṃ teṣām adṛśyānāṃ durātmanām

03,269.003c antardhānavadhaṃ tajjñaś cakāra sa vibhīṣaṇaḥ

03,269.004a te dṛśyamānā haribhir balibhir dūrapātibhiḥ

03,269.004c nihatāḥ sarvaśo rājan mahīṃ jagmur gatāsavaḥ

03,269.005a amṛṣyamāṇaḥ sabalo rāvaṇo niryayāv atha

03,269.005b*1279_01 rākṣasānāṃ balair ghoraiḥ piśācānāṃ ca saṃvṛtaḥ

03,269.005b*1279_02 yuddhaśāstravidhānajña uśanā iva cāparaḥ

03,269.005c vyūhya cauśanasaṃ vyūhaṃ harīn sarvān ahārayat

03,269.006a rāghavas tv abhiniryāya vyūḍhānīkaṃ daśānanam

03,269.006c bārhaspatyaṃ vidhiṃ kṛtvā pratyavyūhan niśācaram

03,269.007a sametya yuyudhe tatra tato rāmeṇa rāvaṇaḥ

03,269.007c yuyudhe lakṣmaṇaś caiva tathaivendrajitā saha

03,269.008a virūpākṣeṇa sugrīvas tāreṇa ca nikharvaṭaḥ

03,269.008c tuṇḍena ca nalas tatra paṭuśaḥ panasena ca

03,269.009a viṣahyaṃ yaṃ hi yo mene sa sa tena sameyivān

03,269.009c yuyudhe yuddhavelāyāṃ svabāhubalam āśritaḥ

03,269.010a sa saṃprahāro vavṛdhe bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ

03,269.010c lomasaṃharṣaṇo ghoraḥ purā devāsure yathā

03,269.011a rāvaṇo rāmam ānarchac chaktiśūlāsivṛṣṭibhiḥ

03,269.011c niśitair āyasais tīkṣṇai rāvaṇaṃ cāpi rāghavaḥ

03,269.012a tathaivendrajitaṃ yattaṃ lakṣmaṇo marmabhedibhiḥ

03,269.012c indrajic cāpi saumitriṃ bibheda bahubhiḥ śaraiḥ

03,269.013a vibhīṣaṇaḥ prahastaṃ ca prahastaś ca vibhīṣaṇam

03,269.013c khagapatraiḥ śarais tīkṣṇair abhyavarṣad gatavyathaḥ

03,269.014a teṣāṃ balavatām āsīn mahāstrāṇāṃ samāgamaḥ

03,269.014c vivyathuḥ sakalā yena trayo lokāś carācarāḥ

03,270.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,270.001a tataḥ prahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇam

03,270.001c gadayā tāḍayām āsa vinadya raṇakarkaśaḥ

03,270.002a sa tayābhihato dhīmān gadayā bhīmavegayā

03,270.002c nākampata mahābāhur himavān iva susthiraḥ

03,270.003a tataḥ pragṛhya vipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ

03,270.003c abhimantrya mahāśaktiṃ cikṣepāsya śiraḥ prati

03,270.004a patantyā sa tayā vegād rākṣaso 'śaninādayā

03,270.004c hṛtottamāṅgo dadṛśe vātarugṇa iva drumaḥ

03,270.004d*1280_01 kṛttottamāṅgaṃ sahyaṃ tad anayānugatāsavām

03,270.004d*1280_02 papāta rakṣaḥ sahasā vātarugṇa iva drumaḥ

03,270.005a taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram

03,270.005c abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn

03,270.006a tasya meghopamaṃ sainyam āpatad bhīmadarśanam

03,270.006c dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ

03,270.007a tatas tān sahasā dīrṇān dṛṣṭvā vānarapuṃgavān

03,270.007c niryāya kapiśārdūlo hanūmān paryavasthitaḥ

03,270.008a taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajam

03,270.008c vegena mahatā rājan saṃnyavartanta sarvaśaḥ

03,270.009a tataḥ śabdo mahān āsīt tumulo lomaharṣaṇaḥ

03,270.009c rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām

03,270.010a tasmin pravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame

03,270.010c dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tad drāvayām āsa patribhiḥ

03,270.011a taṃ rākṣasamahāmātram āpatantaṃ sapatnajit

03,270.011c tarasā pratijagrāha hanūmān pavanātmajaḥ

03,270.012a tayor yuddham abhūd ghoraṃ harirākṣasavīrayoḥ

03,270.012c jigīṣator yudhānyonyam indraprahlādayor iva

03,270.013a gadābhiḥ parighaiś caiva rākṣaso jaghnivān kapim

03,270.013c kapiś ca jaghnivān rakṣaḥ saskandhaviṭapair drumaiḥ

03,270.013d*1281_01 śirasy abhyahanat pūrvaṃ kālayā ca punaḥ punaḥ

03,270.013d*1281_02 tṛṇarājena mahatā lohasārathibhedinā

03,270.014a tatas tam atikāyena sāśvaṃ sarathasārathim

03,270.014c dhūmrākṣam avadhīd dhīmān hanūmān mārutātmajaḥ

03,270.014d*1282_01 vegena mahatāviṣṭo rākṣasānāṃ mahad balam

03,270.014d*1282_02 yodhayām āsa rājendra śilāvarṣaiḥ samantataḥ

03,270.015a tatas taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam

03,270.015c harayo jātavisrambhā jaghnur abhyetya sainikān

03,270.016a te vadhyamānā balibhir haribhir jitakāśibhiḥ

03,270.016c rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkām abhyapatan bhayāt

03,270.017a te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ

03,270.017c sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan

03,270.018a śrutvā tu rāvaṇas tebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi

03,270.018c dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ

03,270.019a sudīrgham iva niḥśvasya samutpatya varāsanāt

03,270.019c uvāca kumbhakarṇasya karmakālo 'yam āgataḥ

03,270.020a ity evam uktvā vividhair vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ

03,270.020c śayānam atinidrāluṃ kumbhakarṇam abodhayat

03,270.021a prabodhya mahatā cainaṃ yatnenāgatasādhvasaḥ

03,270.021c svastham āsīnam avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ

03,270.021e tato 'bravīd daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam

03,270.022a dhanyo 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyam īdṛśī

03,270.022c ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam

03,270.023a eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha

03,270.023c avamanyeha naḥ sarvān karoti kadanaṃ mahat

03,270.024a mayā hy apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī

03,270.024c tāṃ mokṣayiṣur āyāto baddhvā setuṃ mahārṇave

03,270.025a tena caiva prahastādir mahān naḥ svajano hataḥ

03,270.025c tasya nānyo nihantāsti tvad ṛte śatrukarśana

03,270.026a sa daṃśito 'bhiniryāya tvam adya balināṃ vara

03,270.026c rāmādīn samare sarvāñ jahi śatrūn ariṃdama

03,270.027a dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau

03,270.027c tau tvāṃ balena mahatā sahitāv anuyāsyataḥ

03,270.028a ity uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam

03,270.028c saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau

03,270.029a tathety uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau

03,270.029c kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt

03,271.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,271.001a tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ

03,271.001c apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam

03,271.001d*1282a_01 sa vīkṣamāṇas tat sainyaṃ rāmadarśanakāṅkṣayā

03,271.001d*1282a_02 apaśyac cāpi saumitriṃ dhanuṣpāṇiṃ vyavasthitam

03,271.002a tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ

03,271.002b*1283_01 śailavṛkṣāyudhā nādān amuñcan bhīṣaṇās tataḥ

03,271.002c abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ

03,271.002e karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam

03,271.003a bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ

03,271.003c nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan

03,271.004a sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān

03,271.004c panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram

03,271.005a tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ

03,271.005c udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā

03,271.006a taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān

03,271.006c abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ

03,271.007a tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ

03,271.007c śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ

03,271.008a sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani

03,271.008c bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ

03,271.009a tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ

03,271.009c dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt

03,271.010a hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā

03,271.010b*1284_01 gacchan saṃbodhayām āsa prahāreṇālpacetasam

03,271.010b*1284_02 tataḥ saṃlabdhasaṃjñas tu hṛtvā karṇoṣṭanāsikām

03,271.010b*1284_03 sugrīvaḥ kumbhakarṇasya jagāma harivāhinīm

03,271.010b*1284_04 atha kruddhaḥ kumbhakarṇo miśritān harirākṣasān

03,271.010b*1284_05 bhakṣayām āsa balavān mamarda padayor api

03,271.010b*1284_06 bhakṣyamāṇān harīn sarvān kumbhakarṇena rakṣasā

03,271.010c avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ

03,271.011a so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram

03,271.011c prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā

03,271.012a sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ

03,271.012c jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ

03,271.013a tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram

03,271.013b*1285_01 vegena mahatāviṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

03,271.013c kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ

03,271.013e abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām

03,271.014a tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau

03,271.014c ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ

03,271.015a tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān

03,271.015c kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan

03,271.016a sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ

03,271.016b*1286_01 saumitrir adbhutaṃ dṛṣṭvā krūraḥ samarakovidaḥ

03,271.016c taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam

03,271.017a sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe

03,271.017c mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva

03,271.018a taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam

03,271.018c gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt

03,271.019a tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau

03,271.019c avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām

03,271.020a tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau

03,271.020c pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ

03,271.021a tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam

03,271.021c dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ

03,271.022a mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata

03,271.022c tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām

03,271.023a muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ

03,271.023c saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ

03,271.024a athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ

03,271.024c abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ

03,271.025a nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ

03,271.025c pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ

03,271.026a tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ

03,271.026c rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām

03,271.027a śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ

03,271.027c nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ

03,272.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,272.001a tataḥ śrutvā hataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam

03,272.001c prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam

03,272.002a putram indrajitaṃ śūraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata

03,272.002c jahi rāmam amitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam

03,272.003a tvayā hi mama satputra yaśo dīptam upārjitam

03,272.003c jitvā vajradharaṃ saṃkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim

03,272.004a antarhitaḥ prakāśo vā divyair dattavaraiḥ śaraiḥ

03,272.004c jahi śatrūn amitraghna mama śastrabhṛtāṃ vara

03,272.005a rāmalakṣmaṇasugrīvāḥ śarasparśaṃ na te 'nagha

03,272.005c samarthāḥ pratisaṃsoḍhuṃ kutas tadanuyāyinaḥ

03,272.006a akṛtā yā prahastena kumbhakarṇena cānagha

03,272.006c kharasyāpacitiḥ saṃkhye tāṃ gacchasva mahābhuja

03,272.007a tvam adya niśitair bāṇair hatvā śatrūn sasainikān

03,272.007c pratinandaya māṃ putra purā baddhveva vāsavam

03,272.008a ity uktaḥ sa tathety uktvā ratham āsthāya daṃśitaḥ

03,272.008c prayayāv indrajid rājaṃs tūrṇam āyodhanaṃ prati

03,272.009a tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ

03,272.009c āhvayām āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

03,272.010a taṃ lakṣmaṇo 'py abhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ

03,272.010c trāsayaṃs talaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

03,272.011a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahaj jayagṛddhinoḥ

03,272.011c divyāstraviduṣos tīvram anyonyaspardhinos tadā

03,272.012a rāvaṇis tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ

03,272.012c tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ

03,272.013a tata enaṃ mahāvegair ardayām āsa tomaraiḥ

03,272.013c tān āgatān sa ciccheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ

03,272.013e te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale

03,272.013f*1287_01 sāyakā rāvaṇerājau śataśaḥ śakalīkṛtāḥ

03,272.014a tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam

03,272.014c abhidrutya mahāvegas tāḍayām āsa mūrdhani

03,272.015a tasyendrajid asaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān

03,272.015c prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ

03,272.016a tam abhyāśagataṃ vīram aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ

03,272.016c gadayātāḍayat savye pārśve vānarapuṃgavam

03,272.017a tam acintya prahāraṃ sa balavān vālinaḥ sutaḥ

03,272.017c sasarjendrajitaḥ krodhāc chālaskandham amitrajit

03,272.018a so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ

03,272.018c jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim

03,272.019a tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ

03,272.019c tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ

03,272.020a antarhitaṃ viditvā taṃ bahumāyaṃ ca rākṣasam

03,272.020c rāmas taṃ deśam āgamya tat sainyaṃ paryarakṣata

03,272.021a sa rāmam uddiśya śarais tato dattavarais tadā

03,272.021c vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahāratham

03,272.022a tam adṛśyaṃ śaraiḥ śūrau māyayāntarhitaṃ tadā

03,272.022c yodhayām āsatur ubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau

03,272.023a sa ruṣā sarvagātreṣu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

03,272.023c vyasṛjat sāyakān bhūyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,272.024a tam adṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantam aniśaṃ śarān

03,272.024c harayo viviśur vyoma pragṛhya mahatīḥ śilāḥ

03,272.025a tāṃś ca tau cāpy adṛśyaḥ sa śarair vivyādha rākṣasaḥ

03,272.025c sa bhṛśaṃ tāḍayan vīro rāvaṇir māyayāvṛtaḥ

03,272.026a tau śarair ācitau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

03,272.026c petatur gaganād bhūmiṃ sūryācandramasāv iva

03,273.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,273.001a tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau

03,273.001c babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā

03,273.002a tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe

03,273.002c rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare

03,273.003a tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau

03,273.003c sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ

03,273.004a suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca

03,273.004c hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ

03,273.004d*1288_01 tataḥ samīravacanād rāmādhyātaḥ khageśvaraḥ

03,273.004d*1288_02 āgamyāmocayad vīrau sarpabandhāt sudāruṇāt

03,273.004d*1289_01 kṣaṇena garuḍas tāta patatrī samadṛśyata

03,273.004d*1289_02 darśanāt pakṣirājasya pannagāś ca pradudruvuḥ

03,273.004d*1289_03 sa cāgatya mahāpakṣī tāv ubhau rāmalakṣmaṇau

03,273.004d*1289_04 parāmṛjya kareṇātha yayau yena pathāgataḥ

03,273.005a tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ

03,273.005c bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau

03,273.006a viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau

03,273.006c viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā

03,273.007a tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām

03,273.007c gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau

03,273.008a tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam

03,273.008c uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ

03,273.009a ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt

03,273.009c guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama

03,273.010a idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati

03,273.010c antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa

03,273.011a anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta

03,273.011c bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati

03,273.012a tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam

03,273.012c cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ

03,273.013a sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā

03,273.013c maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ

03,273.014a tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ

03,273.014c kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira

03,273.014d*1290_01 tato bibheda paulastyaḥ śaktyā vakṣasi lakṣmaṇam

03,273.014d*1290_02 paulastyam etad ālakṣya prāpa mūrchāṃ sa lakṣmaṇaḥ

03,273.014d*1290_03 avahāraṃ tataḥ kṛtvā rāghavaḥ sarvavānarān

03,273.014d*1290_04 vākyam ity abravīd dīnaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu

03,273.014d*1290_05 rājyabhaṅgo vane vāsaḥ sītā nītā pitā mṛtaḥ

03,273.014d*1290_06 lakṣmaṇo moham āpannaḥ kiṃ no duḥkham ataḥ param

03,273.014d*1290_07 bibhīṣaṇo hanumatā rāmas taṃ bodhya buddhimān

03,273.014d*1290_08 ānāyyauṣadhayo divyā lakṣmaṇaṃ samajīvayat

03,273.015a indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ

03,273.015c nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati

03,273.016a tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā

03,273.016c abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ

03,273.017a akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam

03,273.017c śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ

03,273.018a tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ

03,273.018c atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva

03,273.019a avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ

03,273.019c saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ

03,273.020a saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ

03,273.020c asṛjal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān

03,273.020d*1291_01 tāṃś ciccheda * saumitriḥ śarān aṣṭāv anāgatān

03,273.020d*1292_01 tān aprāptāñ śitair bāṇaiś ciccheda raghunandanaḥ

03,273.021a tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ

03,273.021b*1293_01 vārayām āsa nārācaiḥ saumitrir mitranandanaḥ

03,273.021b*1293_02 asṛjal lakṣmaṇaś cāṣṭau rākṣasāya śarān punaḥ

03,273.021c yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu

03,273.022a ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat

03,273.022c dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat

03,273.023a tṛtīyena tu bāṇena pṛthudhāreṇa bhāsvatā

03,273.023c jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam

03,273.024a vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam

03,273.024b*1294_01 papāta vasudhāyāṃ tu chinnamūla iva drumaḥ

03,273.024c taṃ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṃ varaḥ

03,273.025a laṅkāṃ praveśayām āsur vājinas taṃ rathaṃ tadā

03,273.025c dadarśa rāvaṇas taṃ ca rathaṃ putravinākṛtam

03,273.026a sa putraṃ nihataṃ dṛṣṭvā trāsāt saṃbhrāntalocanaḥ

03,273.026c rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantum udyataḥ

03,273.027a aśokavanikāsthāṃ tāṃ rāmadarśanalālasām

03,273.027c khaḍgam ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha

03,273.028a taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam

03,273.028c śamayām āsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā

03,273.029a mahārājye sthito dīpte na striyaṃ hantum arhasi

03,273.029c hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gṛhe

03,273.030a na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ

03,273.030c jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet

03,273.031a na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ

03,273.031c asakṛd dhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi

03,273.032a evaṃ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṃ tadā

03,273.032c kruddhaṃ saṃśamayām āsa jagṛhe ca sa tadvacaḥ

03,273.033a niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kṣapācaraḥ

03,273.033c ājñāpayām āsa tadā ratho me kalpyatām iti

03,274.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,274.001a tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite

03,274.001c niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam

03,274.002a saṃvṛto rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ

03,274.002c abhidudrāva rāmaṃ sa pothayan hariyūthapān

03,274.003a tam ādravantaṃ saṃkruddhaṃ maindanīlanalāṅgadāḥ

03,274.003c hanūmāñ jāmbavāṃś caiva sasainyāḥ paryavārayan

03,274.004a te daśagrīvasainyaṃ tad ṛkṣavānarayūthapāḥ

03,274.004c drumair vidhvaṃsayāṃ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ

03,274.005a tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ

03,274.005c māyāvī vyadadhān māyāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

03,274.006a tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,274.006c rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ

03,274.007a tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān

03,274.007c atha bhūyo 'pi māyāṃ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ

03,274.008a kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata

03,274.008c abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ

03,274.009a tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ

03,274.009c abhipetus tadā rājan pragṛhītoccakārmukāḥ

03,274.010a tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ

03,274.010c uvāca rāmaṃ saumitrir asaṃbhrānto bṛhad vacaḥ

03,274.011a jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān

03,274.011b*1295_01 ity ukto lakṣmaṇaṃ pārtha tadā gantuṃ samudyataḥ

03,274.011c jaghāna rāmas tāṃś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān

03,274.012a tato haryaśvayuktena rathenādityavarcasā

03,274.012c upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ

03,274.013 mātalir uvāca

03,274.013a ayaṃ haryaśvayug jaitro maghonaḥ syandanottamaḥ

03,274.013b*1296_01 tvad artham iha saṃprāptaḥ saṃdeśād vai śatakratoḥ

03,274.013c anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān

03,274.013e śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivān

03,274.014a tad anena naravyāghra mayā yat tena saṃyuge

03,274.014c syandanena jahi kṣipraṃ rāvaṇaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

03,274.015a ity ukto rāghavas tathyaṃ vaco 'śaṅkata mātaleḥ

03,274.015c māyeyaṃ rākṣasasyeti tam uvāca vibhīṣaṇaḥ

03,274.016a neyaṃ māyā naravyāghra rāvaṇasya durātmanaḥ

03,274.016c tad ātiṣṭha rathaṃ śīghram imam aindraṃ mahādyute

03,274.017a tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthas tathety uktvā vibhīṣaṇam

03,274.017c rathenābhipapātāśu daśagrīvaṃ ruṣānvitaḥ

03,274.018a hāhākṛtāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute

03,274.018c siṃhanādāḥ sapaṭahā divi divyāś ca nānadan

03,274.018d*1297_01 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rāmarāvaṇayor mahat

03,274.018d*1298_01 daśakandhararājasūnvos tathā yuddham abhūn mahat

03,274.018d*1299_01 alabdhopamam anyatra tayor eva tathābhavat

03,274.019a sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ

03,274.019c śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam

03,274.020a tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ

03,274.020c tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat

03,274.021a tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān

03,274.021c sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca

03,274.022a tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān

03,274.022c śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ

03,274.023a tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ

03,274.023c bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam

03,274.024a tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam

03,274.024c tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha

03,274.025a taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam

03,274.025c jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ

03,274.026a alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ

03,274.026c brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ

03,274.027a tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratimaujasam

03,274.027c rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam

03,274.027d*1300_01 muktamātreṇa rāmeṇa dūrākṛṣṭena bhārata

03,274.027d*1301_01 amogham aviṣahyaṃ ca sa devāsurapannagaiḥ

03,274.027d*1301_02 bhāsayantaṃ diśaḥ sarvāḥ svayā dīptyā mahāprabhā

03,274.028a sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ

03,274.028c prajajvāla mahājvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ

03,274.029a tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ

03,274.029c nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā

03,274.030a tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam

03,274.030c bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā

03,274.031a śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca

03,274.031c neśur brahmāstranirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata

03,275.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,275.001a sa hatvā rāvaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasendraṃ suradviṣam

03,275.001c babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛd rāmaḥ saumitriṇā saha

03,275.002a tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ

03,275.002c āśīrbhir jayayuktābhir ānarcus taṃ mahābhujam

03,275.003a rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ

03,275.003c gandharvāḥ puṣpavarṣaiś ca vāgbhiś ca tridaśālayāḥ

03,275.004a pūjayitvā yathā rāmaṃ pratijagmur yathāgatam

03,275.004c tan mahotsavasaṃkāśam āsīd ākāśam acyuta

03,275.005a tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mahāyaśāḥ

03,275.005c vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ

03,275.006a tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtām

03,275.006c avindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau

03,275.007a uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyam āsthitam

03,275.007c pratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañ jānakīm iti

03,275.008a etac chrutvā vacas tasmād avatīrya rathottamāt

03,275.008c bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ

03,275.009a tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ yānasthāṃ śokakarśitām

03,275.009c malopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam

03,275.010a uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ

03,275.010c gaccha vaidehi muktā tvaṃ yat kāryaṃ tan mayā kṛtam

03,275.011a mām āsādya patiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasaveśmani

03,275.011c jarāṃ vrajethā iti me nihato 'sau niśācaraḥ

03,275.012a kathaṃ hy asmadvidho jātu jānan dharmaviniścayam

03,275.012c parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtam api dhārayet

03,275.013a suvṛttām asuvṛttāṃ vāpy ahaṃ tvām adya maithili

03,275.013c notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ havir yathā

03,275.014a tataḥ sā sahasā bālā tac chrutvā dāruṇaṃ vacaḥ

03,275.014c papāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā

03,275.015a yo hy asyā harṣasaṃbhūto mukharāgas tadābhavat

03,275.015c kṣaṇena sa punar bhraṣṭo niḥśvāsād iva darpaṇe

03,275.016a tatas te harayaḥ sarve tac chrutvā rāmabhāṣitam

03,275.016c gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ

03,275.016d@028_0001 amṛṣyamāṇā sā sītā vacanaṃ rāghavoditam

03,275.016d@028_0002 lakṣmaṇaṃ prāha me śīghraṃ prajvālaya hutāśanam

03,275.016d@028_0003 viśvāsārthe hi rāmasya lokānāṃ pratyayāya ca

03,275.016d@028_0004 rāghavasya mataṃ jñātvā lakṣmaṇo 'pi tadaiva hi

03,275.016d@028_0005 mahākāṣṭhacayaṃ kṛtvā jvālayitvā hutāśanam

03,275.016d@028_0006 rāmapārśvam upāgamya tasthau tūṣṇīm ariṃdamaḥ

03,275.016d@028_0007 tataḥ sītā parikramya rāghavaṃ bhaktisaṃyutā

03,275.016d@028_0008 paśyatāṃ sarvalokānāṃ devarākṣasayoṣitām

03,275.016d@028_0009 praṇamya daivatebhyaś ca brāhmaṇebhyaś ca maithilī

03,275.016d@028_0010 baddhāñjalipuṭā cedam uvācāgnisamīpagā

03,275.016d@028_0011 yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt

03,275.016d@028_0012 tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ

03,275.016d@028_0013 evam uktvā tu sā sītā parikramya hutāśanam

03,275.016d@028_0014 viveśa jvalanaṃ dīptaṃ nirbhayena hṛdā satī

03,275.017a tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ

03,275.017c pitāmaho jagatsraṣṭā darśayām āsa rāghavam

03,275.018a śakraś cāgniś ca vāyuś ca yamo varuṇa eva ca

03,275.018c yakṣādhipaś ca bhagavāṃs tathā saptarṣayo 'malāḥ

03,275.019a rājā daśarathaś caiva divyabhāsvaramūrtimān

03,275.019c vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā

03,275.020a tato 'ntarikṣaṃ tat sarvaṃ devagandharvasaṃkulam

03,275.020c śuśubhe tārakācitraṃ śaradīva nabhastalam

03,275.021a tata utthāya vaidehi teṣāṃ madhye yaśasvinī

03,275.021c uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthulavakṣasam

03,275.022a rājaputra na te kopaṃ karomi viditā hi me

03,275.022c gatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cedaṃ vaco mama

03,275.023a antaś carati bhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ

03,275.023c sa me vimuñcatu prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham

03,275.024a agnir āpas tathākāśaṃ pṛthivī vāyur eva ca

03,275.024c vimuñcantu mama prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham

03,275.024d*1302_01 yathāhaṃ tvad ṛte vīra nānyaṃ svapne 'py acintayam

03,275.024d*1302_02 tathā me devanirdiṣṭas tvam eva hi patir bhava

03,275.025a tato 'ntarikṣe vāg āsīt sarvā viśrāvayan diśaḥ

03,275.025c puṇyā saṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām

03,275.026 vāyur uvāca

03,275.026a bho bho rāghava satyaṃ vai vāyur asmi sadāgatiḥ

03,275.026c apāpā maithilī rājan saṃgaccha saha bhāryayā

03,275.027 agnir uvāca

03,275.027a aham antaḥśarīrastho bhūtānāṃ raghunandana

03,275.027c susūkṣmam api kākutstha maithilī nāparādhyati

03,275.028 varuṇa uvāca

03,275.028a rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava

03,275.028c ahaṃ vai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām

03,275.028d*1303_01 pāraṃ paraṃ tvam evāsīr viṣṇubrahmātmarūpavān

03,275.028d*1303_02 apārapāro 'si hare pārebhyo 'pi paraḥ sadā

03,275.028d*1303_03 brahmapāro 'si viśveśa parapāranayas tathā

03,275.028d*1303_04 parāṇāṃ ca parāsyasi pāraḥ pāraḥ sadaiva saḥ

03,275.028d*1303_05 sarvabhūtanivāsī ca bhūman sa paramas tathā

03,275.028d*1304_00 yamaḥ

03,275.028d*1304_01 dharmarājo 'smi kākutstha sākṣī lokasya karmaṇām

03,275.028d*1304_02 śubhāśubhānāṃ sīteyam apāpā pratigṛhyatām

03,275.029 brahmovāca

03,275.029a putra naitad ihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmiṇi

03,275.029c sādho sadvṛttamārgasthe śṛṇu cedaṃ vaco mama

03,275.030a śatrur eṣa tvayā vīra devagandharvabhoginām

03,275.030c yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ

03,275.031a avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādāt purābhavat

03,275.031c kasmāc cit kāraṇāt pāpaḥ kaṃ cit kālam upekṣitaḥ

03,275.032a vadhārtham ātmanas tena hṛtā sītā durātmanā

03,275.032c nalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā

03,275.033a yadi hy akāmām āsevet striyam anyām api dhruvam

03,275.033c śatadhāsya phaled deha ity uktaḥ so 'bhavat purā

03,275.034a nātra śaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṃ mahādyute

03,275.034c kṛtaṃ tvayā mahat kāryaṃ devānām amaraprabha

03,275.035 daśaratha uvāca

03,275.035a prīto 'smi vatsa bhadraṃ te pitā daśaratho 'smi te

03,275.035c anujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama

03,275.036 rāma uvāca

03,275.036a abhivādaye tvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mama

03,275.036c gamiṣyāmi purīṃ ramyām ayodhyāṃ śāsanāt tava

03,275.037 mārkaṇḍeya uvāca

03,275.037a tam uvāca pitā bhūyaḥ prahṛṣṭo manujādhipa

03,275.037c gacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃ rāma raktāntalocana

03,275.037d*1305_01 saṃpūrṇāni hi varṣāṇi caturdaśa mahādyute

03,275.038a tato devān namaskṛtya suhṛdbhir abhinanditaḥ

03,275.038c mahendra iva paulomyā bhāryayā sa sameyivān

03,275.039a tato varaṃ dadau tasmai avindhyāya paraṃtapaḥ

03,275.039c trijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayām āsa rākṣasīm

03,275.040a tam uvāca tato brahmā devaiḥ śakramukhair vṛtaḥ

03,275.040c kausalyāmātar iṣṭāṃs te varān adya dadāni kān

03,275.041a vavre rāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiś cāparājayam

03,275.041c rākṣasair nihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam

03,275.042a tatas te brahmaṇā prokte tatheti vacane tadā

03,275.042c samuttasthur mahārāja vānarā labdhacetasaḥ

03,275.043a sītā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau

03,275.043c rāmakīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati

03,275.044a divyās tvām upabhogāś ca matprasādakṛtāḥ sadā

03,275.044c upasthāsyanti hanumann iti sma harilocana

03,275.045a tatas te prekṣamāṇānāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām

03,275.045c antardhānaṃ yayur devāḥ sarve śakrapurogamāḥ

03,275.046a dṛṣṭvā tu rāmaṃ jānakyā sametaṃ śakrasārathiḥ

03,275.046c uvāca paramaprītaḥ suhṛnmadhya idaṃ vacaḥ

03,275.047a devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhoginām

03,275.047c apanītaṃ tvayā duḥkham idaṃ satyaparākrama

03,275.048a sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ

03,275.048c kathayiṣyanti lokās tvāṃ yāvad bhūmir dhariṣyati

03,275.049a ity evam uktvānujñāpya rāmaṃ śastrabhṛtāṃ varam

03,275.049c saṃpūjyāpākramat tena rathenādityavarcasā

03,275.050a tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha

03,275.050c sugrīvapramukhaiś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ

03,275.051a vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ

03,275.051c saṃtatāra punas tena setunā makarālayam

03,275.052a puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā

03,275.052c kāmagena yathā mukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī

03,275.053a tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ

03,275.053c tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ

03,275.054a athainān rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca

03,275.054c visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ

03,275.055a gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca

03,275.055c sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat

03,275.056a vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā

03,275.056c puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam

03,275.057a kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

03,275.057c aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayat

03,275.058a tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha

03,275.058c yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati

03,275.059a ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ

03,275.059c bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā

03,275.060a lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca

03,275.060c vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat

03,275.061a sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam

03,275.061b*1306_01 nandigrāmagataṃ rāmaḥ saśatrughnaṃ sa rāghavaḥ

03,275.061c agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane

03,275.062a sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān

03,275.062c rāghavaḥ sahasaumitrir mumude bharatarṣabha

03,275.063a tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā

03,275.063c vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ

03,275.064a tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam

03,275.064c nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā

03,275.065a tatas taṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani

03,275.065c vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām

03,275.066a so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam

03,275.066c vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati

03,275.067a abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau

03,275.067c samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha

03,275.068a puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sa rāghavaḥ

03,275.068c prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ

03,275.069a tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu

03,275.069c daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān

03,275.069d*1307_01 daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

03,275.069d*1307_02 rājyaṃ kāritavān rāmaḥ paścāt sa tridivaṃ gataḥ

03,276.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,276.001a evam etan mahābāho rāmeṇāmitatejasā

03,276.001c prāptaṃ vyasanam atyugraṃ vanavāsakṛtaṃ purā

03,276.001d*1308_01 tad uktaṃ bhavatāṃ sarvaṃ rāmāyaṇam anuttamam

03,276.001d*1308_02 āyuṣyam idam ākhyānaṃ śṛṇvatām aghanāśanam

03,276.001d*1308_03 putrapautrapradaṃ puṃsām āyurārogyavardhanam

03,276.001d*1308_04 tasmāt tvam api rājendra bhrātṛbhiḥ saha dharmaja

03,276.002a mā śucaḥ puruṣavyāghra kṣatriyo 'si paraṃtapa

03,276.002c bāhuvīryāśraye mārge vartase dīptanirṇaye

03,276.003a na hi te vṛjinaṃ kiṃ cid dṛśyate param aṇv api

03,276.003c asmin mārge viṣīdeyuḥ sendrā api surāsurāḥ

03,276.004a saṃhatya nihato vṛtro marudbhir vajrapāṇinā

03,276.004c namuciś caiva durdharṣo dīrghajihvā ca rākṣasī

03,276.005a sahāyavati sarvārthāḥ saṃtiṣṭhantīha sarvaśaḥ

03,276.005c kiṃ nu tasyājitaṃ saṃkhye bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ

03,276.006a ayaṃ ca balināṃ śreṣṭho bhīmo bhīmaparākramaḥ

03,276.006c yuvānau ca maheṣvāsau yamau mādravatīsutau

03,276.006e ebhiḥ sahāyaiḥ kasmāt tvaṃ viṣīdasi paraṃtapa

03,276.007a ya ime vajriṇaḥ senāṃ jayeyuḥ samarudgaṇām

03,276.007c tvam apy ebhir maheṣvāsaiḥ sahāyair devarūpibhiḥ

03,276.007e vijeṣyasi raṇe sarvān amitrān bharatarṣabha

03,276.008a itaś ca tvam imāṃ paśya saindhavena durātmanā

03,276.008c balinā vīryamattena hṛtām ebhir mahātmabhiḥ

03,276.009a ānītāṃ draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram

03,276.009c jayadrathaṃ ca rājānaṃ vijitaṃ vaśam āgatam

03,276.010a asahāyena rāmeṇa vaidehī punar āhṛtā

03,276.010c hatvā saṃkhye daśagrīvaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam

03,276.011a yasya śākhāmṛgā mitrā ṛkṣāḥ kālamukhās tathā

03,276.011c jātyantaragatā rājann etad buddhyānucintaya

03,276.012a tasmāt tvaṃ kuruśārdūla mā śuco bharatarṣabha

03,276.012c tvadvidhā hi mahātmāno na śocanti paraṃtapa

03,276.012d@029_0000 vaiśaṃpāyana uvāca

03,276.012d@029_0001 ye cedaṃ kathayiṣyanti rāmasya caritaṃ mahat

03,276.012d@029_0002 śroṣyanti cāpy abhīkṣṇaṃ ye nālakṣmīs tān bhaviṣyati

03,276.012d@029_0003 arghās tebhyo bhaviṣyanti dhanatā ca bhaviṣyati

03,276.012d@029_0004 itihāsam imaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvad uttamam

03,276.012d@029_0005 putrān pautrān paśūṃś caiva vetsyante nṛṣu cāgryatām

03,276.012d@029_0006 arogāḥ pratibhāṃś caiva bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

03,276.012d@029_0007 idam ākhyānakaṃ ramyaṃ ye smaranti narottamāḥ

03,276.012d@029_0008 putrapautraiś ca nandanti labhante viṣṇuvallabhām

03,276.012d@029_0009 śṛṇvantīdaṃ puṇyaśīlāḥ śrāvayec cedam uttamam

03,276.012d@029_0010 naraḥ phalam avāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

03,276.012d@029_0011 kāñcanena vimānena svargaṃ yāti narottamaḥ

03,276.012d@029_0012 punar lakṣmīr upayuto jāyate pṛthivītale

03,276.012d@029_0013 śrutvā cedam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocayet

03,276.012d@029_0014 puṃskokilarutaṃ śrutvā krauñcīdhvāṅkṣasya vāg iva

03,276.013 vaiśaṃpāyana uvāca

03,276.013a evam āśvāsito rājā mārkaṇḍeyena dhīmatā

03,276.013c tyaktvā duḥkham adīnātmā punar evedam abravīt

03,276.013d*1309_01 śrutvā rāmāyaṇaṃ sarvaṃ tyaktvā duḥkhaṃ yudhiṣṭhiraḥ

03,276.013d*1309_02 mārkaṇḍeyaṃ punaḥ prāha bhrātṛbhiḥ saha saṃmataiḥ

03,277.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,277.001a nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune

03,277.001c haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ drupadātmajām

03,277.002a dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam

03,277.002c jayadrathena ca punar vanād apahṛtā balāt

03,277.003a asti sīmantinī kā cid dṛṣṭapūrvātha vā śrutā

03,277.003c pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā

03,277.004 mārkaṇḍeya uvāca

03,277.004a śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira

03,277.004c sarvam etad yathā prāptaṃ sāvitryā rājakanyayā

03,277.005a āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ

03,277.005c brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṃdho jitendriyaḥ

03,277.006a yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ

03,277.006c pārthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ

03,277.007a kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ

03,277.007c atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān

03,277.008a apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ

03,277.008c kāle parimitāhāro brahmacārī jitendriyaḥ

03,277.009a hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama

03,277.009c ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mitabhojanaḥ

03,277.010a etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu

03,277.010c pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt

03,277.010e svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṃ nṛpam

03,277.011a agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā

03,277.011c uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā

03,277.011d*1310_01 sā tam aśvapatiṃ rājan sāvitrī niyamasthitam

03,277.012a brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca

03,277.012c sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva

03,277.013a varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yathepsitam

03,277.013c na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṃ cana

03,277.014 aśvapatir uvāca

03,277.014a apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā

03,277.014c putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ

03,277.015a tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomy aham

03,277.015c saṃtānaṃ hi paro dharma ity āhur māṃ dvijātayaḥ

03,277.015d*1311_01 evam uktvā tu sāvitrī pratyuvāca ca taṃ nṛpam

03,277.016 sāvitry uvāca

03,277.016a pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava

03,277.016c jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ

03,277.017a prasādāc caiva tasmāt te svayaṃbhuvihitād bhuvi

03,277.017c kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati

03,277.018a uttaraṃ ca na te kiṃ cid vyāhartavyaṃ kathaṃ cana

03,277.018c pitāmahanisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te

03,277.019 mārkaṇḍeya uvāca

03,277.019a sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ

03,277.019c prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti

03,277.020a antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ

03,277.020c svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan

03,277.021a kasmiṃś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ

03,277.021c jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe

03,277.022a rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha

03,277.022c vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare

03,277.023a prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām

03,277.023c kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā

03,277.024a sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api

03,277.024c sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā

03,277.025a sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā

03,277.025c kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha

03,277.026a tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva

03,277.026c prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ

03,277.027a tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā

03,277.027c na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ

03,277.028a athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā

03,277.028c hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi

03,277.029a tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ

03,277.029c pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī

03,277.030a sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca

03,277.030c kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā

03,277.031a yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm

03,277.031c ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat

03,277.032 rājovāca

03,277.032a putri pradānakālas te na ca kaś cid vṛṇoti mām

03,277.032c svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ

03,277.033a prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama

03,277.033c vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam

03,277.034a śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ

03,277.034c tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu

03,277.035a apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ

03,277.035c mṛte bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā

03,277.036a idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara

03,277.036c devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru

03,277.037 mārkaṇḍeya uvāca

03,277.037a evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś ca mantriṇaḥ

03,277.037c vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ity acodayat

03,277.038a sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī

03,277.038c pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam

03,277.039a sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā

03,277.039c tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagām aha

03,277.040a mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam

03,277.040c vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata

03,277.041a evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā

03,277.041c kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagāma ha

03,278.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,278.001a atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ

03,278.001c upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata

03,278.002a tato 'bhigamya tīrthāni sarvāṇy evāśramāṃs tathā

03,278.002c ājagāma pitur veśma sāvitrī saha mantribhiḥ

03,278.003a nāradena sahāsīnaṃ dṛṣṭvā sā pitaraṃ śubhā

03,278.003c ubhayor eva śirasā cakre pādābhivandanam

03,278.004 nārada uvāca

03,278.004a kva gatābhūt suteyaṃ te kutaś caivāgatā nṛpa

03,278.004c kimarthaṃ yuvatīṃ bhartre na caināṃ saṃprayacchasi

03,278.005 aśvapatir uvāca

03,278.005a kāryeṇa khalv anenaiva preṣitādyaiva cāgatā

03,278.005c tad asyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo 'nayā vṛtaḥ

03,278.006 mārkaṇḍeya uvāca

03,278.006a sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃcoditā śubhā

03,278.006c daivatasyeva vacanaṃ pratigṛhyedam abravīt

03,278.007a āsīc chālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ

03,278.007c dyumatsena iti khyātaḥ paścād andho babhūva ha

03,278.008a vinaṣṭacakṣuṣas tasya bālaputrasya dhīmataḥ

03,278.008c sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre 'smin pūrvavairiṇā

03,278.009a sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam

03,278.009c mahāraṇyagataś cāpi tapas tepe mahāvrataḥ

03,278.010a tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaś ca tapovane

03,278.010c satyavān anurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ

03,278.011 nārada uvāca

03,278.011a aho bata mahat pāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam

03,278.011c ajānantyā yad anayā guṇavān satyavān vṛtaḥ

03,278.012a satyaṃ vadaty asya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate

03,278.012c tato 'sya brāhmaṇāś cakrur nāmaitat satyavān iti

03,278.013a bālasyāśvāḥ priyāś cāsya karoty aśvāṃś ca mṛnmayān

03,278.013c citre 'pi ca likhaty aśvāṃś citrāśva iti cocyate

03,278.014 rājovāca

03,278.014a apīdānīṃ sa tejasvī buddhimān vā nṛpātmajaḥ

03,278.014c kṣamāvān api vā śūraḥ satyavān pitṛnandanaḥ

03,278.015 nārada uvāca

03,278.015a vivasvān iva tejasvī bṛhaspatisamo matau

03,278.015c mahendra iva śūraś ca vasudheva kṣamānvitaḥ

03,278.016 aśvapatir uvāca

03,278.016a api rājātmajo dātā brahmaṇyo vāpi satyavān

03,278.016c rūpavān apy udāro vāpy atha vā priyadarśanaḥ

03,278.017 nārada uvāca

03,278.017a sāṅkṛte rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ

03,278.017c brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibir auśīnaro yathā

03,278.018a yayātir iva codāraḥ somavat priyadarśanaḥ

03,278.018c rūpeṇānyatamo 'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī

03,278.018d*1312_01 sa vadānyaḥ sa tejasvī sa dhīmān sa kṣamānvitaḥ

03,278.019a sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ

03,278.019c sa maitraḥ so 'nasūyaś ca sa hrīmān dhṛtimāṃś ca saḥ

03,278.020a nityaśaś cārjavaṃ tasmin sthitis tasyaiva ca dhruvā

03,278.020c saṃkṣepatas tapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiś ca kathyate

03,278.021 aśvapatir uvāca

03,278.021a guṇair upetaṃ sarvais taṃ bhagavan prabravīṣi me

03,278.021c doṣān apy asya me brūhi yadi santīha ke cana

03,278.022 nārada uvāca

03,278.022*1313_01 eka evāsya doṣo hi guṇān ākramya tiṣṭhati

03,278.022*1313_02 sa ca doṣaḥ prayatnena na śakyam ativartitum

03,278.022a eko doṣo 'sya nānyo 'sti so 'dya prabhṛti satyavān

03,278.022c saṃvatsareṇa kṣīṇāyur dehanyāsaṃ kariṣyati

03,278.023 rājovāca

03,278.023a ehi sāvitri gaccha tvam anyaṃ varaya śobhane

03,278.023c tasya doṣo mahān eko guṇān ākramya tiṣṭhati

03,278.024a yathā me bhagavān āha nārado devasatkṛtaḥ

03,278.024c saṃvatsareṇa so 'lpāyur dehanyāsaṃ kariṣyati

03,278.025 sāvitry uvāca

03,278.025a sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate

03,278.025c sakṛd āha dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt

03,278.026a dīrghāyur atha vālpāyuḥ saguṇo nirguṇo 'pi vā

03,278.026c sakṛd vṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomy aham

03,278.027a manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācābhidhīyate

03,278.027c kriyate karmaṇā paścāt pramāṇaṃ me manas tataḥ

03,278.028 nārada uvāca

03,278.028a sthirā buddhir naraśreṣṭha sāvitryā duhitus tava

03,278.028b*1314_01 vilambo nātra kartavyo niścite karmaṇi dhruvam

03,278.028c naiṣā cālayituṃ śakyā dharmād asmāt kathaṃ cana

03,278.029a nānyasmin puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ

03,278.029c pradānam eva tasmān me rocate duhitus tava

03,278.030 rājovāca

03,278.030a avicāryam etad uktaṃ hi tathyaṃ bhagavatā vacaḥ

03,278.030c kariṣyāmy etad evaṃ ca gurur hi bhagavān mama

03,278.031 nārada uvāca

03,278.031a avighnam astu sāvitryāḥ pradāne duhitus tava

03,278.031c sādhayiṣyāmahe tāvat sarveṣāṃ bhadram astu vaḥ

03,278.032 mārkaṇḍeya uvāca

03,278.032a evam uktvā kham utpatya nāradas tridivaṃ gataḥ

03,278.032c rājāpi duhituḥ sarvaṃ vaivāhikam akārayat

03,279.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,279.001a atha kanyāpradāne sa tam evārthaṃ vicintayan

03,279.001c samāninye ca tat sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ

03,279.002a tato vṛddhān dvijān sarvān ṛtvijaḥ sapurohitān

03,279.002c samāhūya tithau puṇye prayayau saha kanyayā

03,279.003a medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ

03,279.003c padbhyām eva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tam upāgamat

03,279.004a tatrāpaśyan mahābhāgaṃ śālavṛkṣam upāśritam

03,279.004c kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā

03,279.005a sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ

03,279.005c vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam

03,279.006a tasyārghyam āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavit

03,279.006c kim āgamanam ity evaṃ rājā rājānam abravīt

03,279.007a tasya sarvam abhiprāyam itikartavyatāṃ ca tām

03,279.007c satyavantaṃ samuddiśya sarvam eva nyavedayat

03,279.008 aśvapatir uvāca

03,279.008a sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā

03,279.008c tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me

03,279.009 dyumatsena uvāca

03,279.009a cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ

03,279.009c kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava

03,279.010 aśvapatir uvāca

03,279.010a sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca

03,279.010c na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa

03,279.011a āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca

03,279.011c abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi

03,279.012a anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca

03,279.012c snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām

03,279.013 dyumatsena uvāca

03,279.013a pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha

03,279.013c bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam

03,279.014a abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ

03,279.014c sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ

03,279.015 mārkaṇḍeya uvāca

03,279.015a tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ

03,279.015c yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau

03,279.016a dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam

03,279.016c yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā

03,279.017a satyavān api bhāryāṃ tāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām

03,279.017c mumude sā ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam

03,279.018a gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā

03,279.018c jagṛhe valkalāny eva vastraṃ kāṣāyam eva ca

03,279.019a paricārair guṇaiś caiva praśrayeṇa damena ca

03,279.019c sarvakāmakriyābhiś ca sarveṣāṃ tuṣṭim āvahat

03,279.020a śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvair ācchādanādibhiḥ

03,279.020c śvaśuraṃ devakāryaiś ca vācaḥ saṃyamanena ca

03,279.021a tathaiva priyavādena naipuṇena śamena ca

03,279.021c rahaś caivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat

03,279.022a evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām

03,279.022c kālas tapasyatāṃ kaś cid aticakrāma bhārata

03,279.023a sāvitryās tu śayānāyās tiṣṭhantyāś ca divāniśam

03,279.023c nāradena yad uktaṃ tad vākyaṃ manasi vartate

03,279.023d*1315_01 tadā prabhṛti sāvitrī gaṇayām āsa vāsarān

03,280.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,280.001a tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana

03,280.001c prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa

03,280.002a gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate

03,280.002c tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ

03,280.003a caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī

03,280.003c vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat

03,280.004a taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ

03,280.004c utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan

03,280.005a atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje

03,280.005c tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram

03,280.006 sāvitry uvāca

03,280.006a na kāryas tāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmy ahaṃ vratam

03,280.006c vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaś ca kāraṇam

03,280.007 dyumatsena uvāca

03,280.007a vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana

03,280.007c pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet

03,280.008 mārkaṇḍeya uvāca

03,280.008a evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ

03,280.008c tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate

03,280.009a śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha

03,280.009c duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata

03,280.010a adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam

03,280.010c yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikīḥ kriyāḥ

03,280.010d*1316_01 vrataṃ samāpya sāvitrī snātvā śuddhā yaśasvinī

03,280.011a tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca

03,280.011c abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā

03,280.012a avaidhavyāśiṣas te tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ

03,280.012c ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ

03,280.013a evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā

03,280.013c manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām

03,280.014a taṃ kālaṃ ca muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā

03,280.014c yathoktaṃ nāradavacaś cintayantī suduḥkhitā

03,280.015a tatas tu śvaśrūśvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām

03,280.015c ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama

03,280.016 śvaśurāv ūcatuḥ

03,280.016a vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā

03,280.016c āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram

03,280.017 sāvitry uvāca

03,280.017a astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā

03,280.017c eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā

03,280.018 mārkaṇḍeya uvāca

03,280.018a evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati

03,280.018c skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam

03,280.018c*1317_01 **** **** kaṭhinaṃ ca tathā kare

03,280.018c*1317_02 khanitraṃ satyavān gṛhya prasthitaś ca vanaṃ prati

03,280.018c*1317_03 taṃ praṇamyābravīt sādhvī nāradoktaṃ vaśānugā

03,280.019a sāvitrī tv āha bhartāraṃ naikas tvaṃ gantum arhasi

03,280.019c saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṃ hātum utsahe

03,280.020 satyavān uvāca

03,280.020a vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāś ca bhāmini

03,280.020c vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi

03,280.021 sāvitry uvāca

03,280.021a upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ

03,280.021c gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mārhasi

03,280.022 satyavān uvāca

03,280.022a yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava priyam

03,280.022c mama tv āmantraya gurūn na māṃ doṣaḥ spṛśed ayam

03,280.023 mārkaṇḍeya uvāca

03,280.023a sābhigamyābravīc chvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā

03,280.023c ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam

03,280.024a iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca

03,280.024c anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kṣamaḥ

03,280.025a gurvagnihotrārthakṛte prasthitaś ca sutas tava

03,280.025c na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam

03,280.026a saṃvatsaraḥ kiṃ cid ūno na niṣkrāntāham āśramāt

03,280.026c vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

03,280.027 dyumatsena uvāca

03,280.027a yataḥ prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snuṣā mama

03,280.027c nānayābhyarthanāyuktam uktapūrvaṃ smarāmy aham

03,280.028a tad eṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ

03,280.028c apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi

03,280.029 mārkaṇḍeya uvāca

03,280.029a ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī

03,280.029c saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā

03,280.030a sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ

03,280.030c mayūraravaghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā

03,280.031a nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṃś ca nagottamān

03,280.031c satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram

03,280.032a nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā

03,280.032c mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivacaḥ smaran

03,280.033a anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī

03,280.033c dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī

03,281.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.001a atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān

03,281.001c kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat

03,281.002a tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata

03,281.002c vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā

03,281.003a so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ

03,281.003c vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā

03,281.004a aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca

03,281.004c asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi

03,281.005a śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham

03,281.005c tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me

03,281.005d*1318_01 bhramatīva diśaḥ sarvāś cakrārūḍhaṃ mano mama

03,281.006a samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca

03,281.006c utsaṅge 'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale

03,281.007a tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī

03,281.007c taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha

03,281.007d*1319_01 hanta prāptaḥ sa kālo 'yam iti cintāparā satī

03,281.008a muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam

03,281.008c baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam

03,281.009a śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham

03,281.009c sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca

03,281.010a taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ

03,281.010c kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayena pravepatā

03,281.011a daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhy amānuṣam

03,281.011c kāmayā brūhi me deva kas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi

03,281.012 yama uvāca

03,281.012a pativratāsi sāvitri tathaiva ca taponvitā

03,281.012c atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam

03,281.013a ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ

03,281.013c neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam

03,281.013d*1320_00 sāvitry uvāca

03,281.013d*1320_01 śrūyate bhagavan dūtās tavāgacchanti mānavān

03,281.013d*1320_02 netuṃ kila bhavān kasmād āgato 'si svayaṃ prabho

03,281.014 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.014a ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam

03,281.014c yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame

03,281.015a ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ

03,281.015c nārho matpuruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ

03,281.016a tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam

03,281.016c aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt

03,281.017a tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham

03,281.017c nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam

03,281.018a yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ

03,281.018c sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata

03,281.018d*1321_01 bhartuḥ śarīrarakṣāṃ ca vidhāya hi tapasvinī

03,281.018d*1321_02 bhartāram anugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā

03,281.018e niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā

03,281.019 yama uvāca

03,281.019a nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam

03,281.019c kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā

03,281.019d*1322_01 eṣa mārgo viśālākṣi na kenāpy anugamyate

03,281.020 sāvitry uvāca

03,281.020a yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati

03,281.020c mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

03,281.021a tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca

03,281.021c tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ

03,281.022a prāhuḥ saptapadaṃ mitraṃ budhās tattvārthadarśinaḥ

03,281.022c mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu

03,281.023a nānātmavantas tu vane caranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca

03,281.023c vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam

03,281.024a ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ

03,281.024c mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam

03,281.025 yama uvāca

03,281.025a nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣaravyañjanahetuyuktayā

03,281.025c varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam

03,281.026 sāvitry uvāca

03,281.026a cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame

03,281.026c sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ

03,281.027 yama uvāca

03,281.027a dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā

03,281.027c tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet

03,281.028 sāvitry uvāca

03,281.028a kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā

03,281.028c yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyaś ca vaco nibodha me

03,281.029a satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate

03,281.029c na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame

03,281.030 yama uvāca

03,281.030a manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam

03,281.030c vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini

03,281.031 sāvitry uvāca

03,281.031a hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ

03,281.031c jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur yathā; dvitīyam etaṃ varayāmi te varam

03,281.032 yama uvāca

03,281.032a svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ

03,281.032c kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet

03,281.033 sāvitry uvāca

03,281.033a prajās tvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā

03,281.033c ato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giram īritāṃ mayā

03,281.034a adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā

03,281.034c anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

03,281.035a evaṃprāyaś ca loko 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ

03,281.035c santas tv evāpy amitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate

03,281.036 yama uvāca

03,281.036a pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṃ samīritam

03,281.036c vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yad icchasi

03,281.037 sāvitry uvāca

03,281.037a mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṃ mamaurasam

03,281.037c kulasya saṃtānakaraṃ ca yad bhavet; tṛtīyam etaṃ varayāmi te varam

03,281.038 yama uvāca

03,281.038a kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitur astu te śubhe

03,281.038c kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā

03,281.039 sāvitry uvāca

03,281.039a na dūram etan mama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvati

03,281.039c tathā vrajann eva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca

03,281.040a vivasvatas tvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ

03,281.040c śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā

03,281.041a ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ

03,281.041c tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati

03,281.042a sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate

03,281.042c tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ

03,281.043 yama uvāca

03,281.043a udāhṛtaṃ te vacanaṃ yad aṅgane; śubhe na tādṛk tvad ṛte mayā śrutam

03,281.043c anena tuṣṭo 'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca

03,281.044 sāvitry uvāca

03,281.044a mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham

03,281.044c śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam

03,281.044d*1323_01 varaṃ vṛṇe satyavato mayi prabho

03,281.044d*1323_02 bhavet sutānāṃ śatam etad īpsitam

03,281.045 yama uvāca

03,281.045a śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale

03,281.045c pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā

03,281.045d*1324_01 tathāstu te putraśataṃ śubhānane

03,281.045d*1324_02 drutaṃ nivartasva pariśramo na te

03,281.046 sāvitry uvāca

03,281.046a satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti

03,281.046c satāṃ sadbhir nāphalaḥ saṃgamo 'sti; sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ

03,281.047a santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti

03,281.047c santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ

03,281.048a āryajuṣṭam idaṃ vṛttam iti vijñāya śāśvatam

03,281.048c santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām

03,281.049a na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ

03,281.049c yasmād etan niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti

03,281.050 yama uvāca

03,281.050a yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat

03,281.050c tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate

03,281.051 sāvitry uvāca

03,281.051a na te 'pavargaḥ sukṛtād vinākṛtas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada

03,281.051c varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; yathā mṛtā hy evam ahaṃ vinā patim

03,281.052a na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam

03,281.052c na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum

03,281.053a varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ

03,281.053c varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati

03,281.054 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.054a tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ

03,281.054c dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt

03,281.055a eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini

03,281.055b*1325_01 toṣitena tvayā sādhvī vākyair dharmārthasaṃhitaiḥ

03,281.055c arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati

03,281.056a caturvarṣaśataṃ cāyus tvayā sārdham avāpsyati

03,281.056c iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati

03,281.057a tvayi putraśataṃ caiva satyavāñ janayiṣyati

03,281.057c te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ

03,281.057e khyātās tvannāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ

03,281.058a pituś ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari

03,281.058c mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ

03,281.058e bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ

03,281.059a evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān

03,281.059c nivartayitvā sāvitrīṃ svam eva bhavanaṃ yayau

03,281.060a sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca

03,281.060c jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram

03,281.061a sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca

03,281.061c utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha

03,281.062a saṃjñāṃ ca satyavāṃl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata

03,281.062c proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai

03,281.063 satyavān uvāca

03,281.063a suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ

03,281.063c kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha

03,281.064 sāvitry uvāca

03,281.064a suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha

03,281.064c gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ

03,281.065a viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja

03,281.065c yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm

03,281.066 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.066a upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ

03,281.066c diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān

03,281.067a phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame

03,281.067c tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat

03,281.068a śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan

03,281.068c tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe

03,281.069a tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ

03,281.069c tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam

03,281.070a tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame

03,281.070c svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat

03,281.071a tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate

03,281.071c śvas te sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja

03,281.072a uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata

03,281.072c vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ

03,281.073a naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ

03,281.073c śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane

03,281.074a etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām

03,281.074c āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama

03,281.075 satyavān uvāca

03,281.075a vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam

03,281.075c na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi

03,281.076 sāvitry uvāca

03,281.076a asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan

03,281.076c vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit

03,281.077a tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ

03,281.077c kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ

03,281.078a yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye

03,281.078c na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane

03,281.079a śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava

03,281.079c vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha

03,281.080 satyavān uvāca

03,281.080a śirorujā nivṛttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye

03,281.080c mātāpitṛbhyām icchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam

03,281.081a na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ

03,281.081c anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām

03,281.082a divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama

03,281.082c vicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ

03,281.083a mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyām ahaṃ purā

03,281.083c upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha

03,281.084a kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye

03,281.084c tayor adṛśye mayi ca mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati

03,281.085a purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau

03,281.085c bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau

03,281.086a tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka

03,281.086c yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṃ dhruvam

03,281.087a vṛddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ

03,281.087c tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ cāvayor iti

03,281.088a mātā vṛddhā pitā vṛddhas tayor yaṣṭir ahaṃ kila

03,281.088c tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṃ gamiṣyataḥ

03,281.089a nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama

03,281.089c mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte 'napakāriṇī

03,281.090a ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrām āpadam āsthitaḥ

03,281.090c mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe

03,281.091a vyaktam ākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama

03,281.091c ekaikam asyāṃ velāyāṃ pṛcchaty āśramavāsinam

03,281.092a nātmānam anuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe

03,281.092c bhartāraṃ cāpy anugatāṃ mātaraṃ paridurbalām

03,281.093a matkṛtena hi tāv adya saṃtāpaṃ param eṣyataḥ

03,281.093c jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha

03,281.093e tayoḥ priyaṃ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham

03,281.093f*1326_01 paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā

03,281.093f*1327_01 tayos tu me sadāsty evaṃ vratam etat purātanam

03,281.094 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.094a evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ

03,281.094c ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha

03,281.095a tato 'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam

03,281.095c pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī

03,281.096a yadi me 'sti tapas taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi

03,281.096c śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyās tu śarvarī

03,281.097a na smarāmy uktapūrvāṃ vai svaireṣv apy anṛtāṃ giram

03,281.097c tena satyena tāv adya dhriyetāṃ śvaśurau mama

03,281.098 satyavān uvāca

03,281.098a kāmaye darśanaṃ pitror yāhi sāvitri māciram

03,281.098b*1328_01 api nāma gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau

03,281.098c purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam

03,281.098e na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe

03,281.099a yadi dharme ca te buddhir māṃ cej jīvantam icchasi

03,281.099c mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramam antikāt

03,281.100 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.100a sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāminī

03,281.100c patim utthāpayām āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai

03,281.101a utthāya satyavāṃś cāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā

03,281.101c diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭim ādadhe

03,281.102a tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi

03,281.102c yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṃ tv aham

03,281.103a kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam

03,281.103c gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punar āgamat

03,281.104a vāme skandhe tu vāmorūr bhartur bāhuṃ niveśya sā

03,281.104c dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdugāminī

03,281.105 satyavān uvāca

03,281.105a abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama

03,281.105c vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye

03,281.106a āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca

03,281.106c yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya

03,281.107a palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā

03,281.107c tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca

03,281.107e svastho 'smi balavān asmi didṛkṣuḥ pitarāv ubhau

03,281.108 mārkaṇḍeya uvāca

03,281.108a bruvann evaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṃ prati

03,281.108b*1329_01 sāvitrīsahitaḥ śrīmān satyavān saṃśitavrataḥ

03,282.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,282.001a etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane

03,282.001c labdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha

03,282.002a sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā

03,282.002c putrahetoḥ parām ārtiṃ jagāma manujarṣabha

03,282.003a tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṃsi ca

03,282.003c tāṃs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ

03,282.004a śrutvā śabdaṃ tu yat kiṃ cid unmukhau sutaśaṅkayā

03,282.004c sāvitrīsahito 'bhyeti satyavān ity adhāvatām

03,282.005a bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ

03,282.005c kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ

03,282.006a tato 'bhisṛtya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ

03,282.006c parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam

03,282.007a tatra bhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhais tapodhanaiḥ

03,282.007c āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ

03,282.008a tatas tau punar āśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā

03,282.008c bālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau

03,282.008c*1330_01 **** **** sāvitryā darśanāni ca

03,282.008c*1330_02 śokaṃ jagmatur anyonyaṃ

03,282.009a punar uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitau

03,282.009c hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām

03,282.009d*1331_01 brāhmaṇaḥ satyavāk teṣām uvācedaṃ tayor vacaḥ

03,282.010 suvarcā uvāca

03,282.010a yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca

03,282.010c ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān

03,282.011 gautama uvāca

03,282.011a vedāḥ sāṅgā mayādhītās tapo me saṃcitaṃ mahat

03,282.011c kaumāraṃ brahmacaryaṃ me guravo 'gniś ca toṣitāḥ

03,282.012a samāhitena cīrṇāni sarvāṇy eva vratāni me

03,282.012c vāyubhakṣopavāsaś ca kuśalāni ca yāni me

03,282.013a anena tapasā vedmi sarvaṃ paricikīrṣitam

03,282.013c satyam etan nibodha tvaṃ dhriyate satyavān iti

03,282.014 śiṣya uvāca

03,282.014a upādhyāyasya me vaktrād yathā vākyaṃ viniḥsṛtam

03,282.014c naitaj jātu bhaven mithyā tathā jīvati satyavān

03,282.015 ṛṣaya ūcuḥ

03,282.015a yathāsya bhāryā sāvitrī sarvair eva sulakṣaṇaiḥ

03,282.015c avaidhavyakarair yuktā tathā jīvati satyavān

03,282.016 bhāradvāja uvāca

03,282.016a yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca

03,282.016c ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān

03,282.017 dālbhya uvāca

03,282.017a yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāś ca yathā vratam

03,282.017c gatāhāram akṛtvā ca tathā jīvati satyavān

03,282.018 māṇḍavya uvāca

03,282.018a yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ

03,282.018c pārthivī ca pravṛttis te tathā jīvati satyavān

03,282.019 dhaumya uvāca

03,282.019a sarvair guṇair upetas te yathā putro janapriyaḥ

03,282.019c dīrghāyur lakṣaṇopetas tathā jīvati satyavān

03,282.020 mārkaṇḍeya uvāca

03,282.020a evam āśvāsitas tais tu satyavāgbhis tapasvibhiḥ

03,282.020c tāṃs tān vigaṇayann arthān avasthita ivābhavat

03,282.021a tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha

03,282.021c ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha

03,282.021d*1332_01 dṛṣṭvā cotpatitāḥ sarve harṣaṃ jagmuś ca te dvijāḥ

03,282.021d*1332_02 kaṇṭhaṃ mātā pitā cāsya samāliṅgyābhyarodatām

03,282.022 brāhmaṇā ūcuḥ

03,282.022a putreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca

03,282.022c sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate

03,282.023a samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca

03,282.023c cakṣuṣaś cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase

03,282.024a sarvair asmābhir uktaṃ yat tathā tan nātra saṃśayaḥ

03,282.024c bhūyo bhūyaś ca vṛddhis te kṣipram eva bhaviṣyati

03,282.025 mārkaṇḍeya uvāca

03,282.025a tato 'gniṃ tatra saṃjvālya dvijās te sarva eva hi

03,282.025c upāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim

03,282.026a śaibyā ca satyavāṃś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ

03,282.026c sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan

03,282.027a tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ

03,282.027c jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nṛpateḥ sutam

03,282.028a prāg eva nāgataṃ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho

03,282.028c virātre cāgataṃ kasmāt ko 'nubandhaś ca te 'bhavat

03,282.029a saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja

03,282.029c nākasmād iti jānīmas tat sarvaṃ vaktum arhasi

03,282.030 satyavān uvāca

03,282.030a pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ

03,282.030c atha me 'bhūc chiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ

03,282.031a suptaś cāhaṃ vedanayā ciram ity upalakṣaye

03,282.031c tāvat kālaṃ ca na mayā suptapūrvaṃ kadā cana

03,282.032a sarveṣām eva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaved iti

03,282.032c ato virātrāgamanaṃ nānyad astīha kāraṇam

03,282.033 gautama uvāca

03,282.033a akasmāc cakṣuṣaḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ

03,282.033c nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktum arhati

03,282.034a śrotum icchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram

03,282.034c tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā

03,282.035a tvam atra hetuṃ jānīṣe tasmāt satyaṃ nirucyatām

03,282.035c rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cid atra vadasva naḥ

03,282.036 sāvitry uvāca

03,282.036a evam etad yathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ

03,282.036c na ca kiṃ cid rahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyam atra yat

03,282.037a mṛtyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā

03,282.037c sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṃ jahāmy aham

03,282.038a suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṃkaraḥ

03,282.038c sa enam anayad baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām

03,282.039a astauṣaṃ tam ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum

03,282.039c pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tān mama

03,282.040a cakṣuṣī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya me

03,282.040c labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇām ātmanaḥ śatam

03,282.041a caturvarṣaśatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān

03,282.041c bhartur hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam

03,282.042a etat satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ

03,282.042c yathā vṛttaṃ sukhodarkam idaṃ duḥkhaṃ mahan mama

03,282.043 ṛṣaya ūcuḥ

03,282.043a nimajjamānaṃ vyasanair abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamomaye hrade

03,282.043c tvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā

03,282.044 mārkaṇḍeya uvāca

03,282.044a tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tām ṛṣayaḥ samāgatāḥ

03,282.044c narendram āmantrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam

03,283.001 mārkaṇḍeya uvāca

03,283.001a tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām udite sūryamaṇḍale

03,283.001c kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyus te tapodhanāḥ

03,283.002a tad eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ

03,283.002c dyumatsenāya nātṛpyan kathayantaḥ punaḥ punaḥ

03,283.003a tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyo 'bhyāgatā nṛpa

03,283.003c ācakhyur nihataṃ caiva svenāmātyena taṃ nṛpam

03,283.004a taṃ mantriṇā hataṃ śrutvā sasahāyaṃ sabāndhavam

03,283.004c nyavedayan yathātattvaṃ vidrutaṃ ca dviṣadbalam

03,283.005a aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ prati

03,283.005c sacakṣur vāpy acakṣur vā sa no rājā bhavatv iti

03,283.006a anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa

03,283.006c prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam

03,283.007a prayāhi rājan bhadraṃ te ghuṣṭas te nagare jayaḥ

03,283.007c adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam

03,283.008a cakṣuṣmantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitam

03,283.008c mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ

03,283.009a tato 'bhivādya tān vṛddhān dvijān āśramavāsinaḥ

03,283.009c taiś cābhipūjitaḥ sarvaiḥ prayayau nagaraṃ prati

03,283.010a śaibyā ca saha sāvitryā svāstīrṇena suvarcasā

03,283.010c narayuktena yānena prayayau senayā vṛtā

03,283.011a tato 'bhiṣiṣicuḥ prītyā dyumatsenaṃ purohitāḥ

03,283.011c putraṃ cāsya mahātmānaṃ yauvarājye 'bhyaṣecayan

03,283.012a tataḥ kālena mahatā sāvitryāḥ kīrtivardhanam

03,283.012c tad vai putraśataṃ jajñe śūrāṇām anivartinām

03,283.013a bhrātṝṇāṃ sodarāṇāṃ ca tathaivāsyābhavac chatam

03,283.013c madrādhipasyāśvapater mālavyāṃ sumahābalam

03,283.014a evam ātmā pitā mātā śvaśrūḥ śvaśura eva ca

03,283.014c bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchrāt samuddhṛtam

03,283.015a tathaivaiṣāpi kalyāṇī draupadī śīlasaṃmatā

03,283.015c tārayiṣyati vaḥ sarvān sāvitrīva kulāṅganā

03,283.016 vaiśaṃpāyana uvāca

03,283.016a evaṃ sa pāṇḍavas tena anunīto mahātmanā

03,283.016c viśoko vijvaro rājan kāmyake nyavasat tadā

03,283.016d*1333_01 yaś cedaṃ śṛṇuyād bhaktyā sāvitryākhyānam uttamam

03,283.016d*1333_02 sa sukhī sarvasiddhārtho na duḥkhaṃ prāpnuyān naraḥ

03,284.001 janamejaya uvāca

03,284.001a yat tat tadā mahābrahmaṃl lomaśo vākyam abravīt

03,284.001c indrasya vacanād etya pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram

03,284.002a yac cāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kva cit

03,284.002c tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate

03,284.003a kiṃ nu tad viduṣāṃ śreṣṭha karṇaṃ prati mahad bhayam

03,284.003c āsīn na ca sa dharmātmā kathayām āsa kasya cit

03,284.004 vaiśaṃpāyana uvāca

03,284.004a ahaṃ te rājaśārdūla kathayāmi kathām imām

03,284.004c pṛcchate bharataśreṣṭha śuśrūṣasva giraṃ mama

03,284.005a dvādaśe samatikrānte varṣe prāpte trayodaśe

03,284.005c pāṇḍūnāṃ hitakṛc chakraḥ karṇaṃ bhikṣitum udyataḥ

03,284.006a abhiprāyam atho jñātvā mahendrasya vibhāvasuḥ

03,284.006c kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇam upāgamat

03,284.007a mahārhe śayane vīraṃ spardhyāstaraṇasaṃvṛte

03,284.007c śayānam abhiviśvastaṃ brahmaṇyaṃ satyavādinam

03,284.008a svapnānte niśi rājendra darśayām āsa raśmivān

03,284.008c kṛpayā parayāviṣṭaḥ putrasnehāc ca bhārata

03,284.009a brāhmaṇo vedavid bhūtvā sūryo yogād dhi rūpavān

03,284.009c hitārtham abravīt karṇaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ

03,284.010a karṇa madvacanaṃ tāta śṛṇu satyabhṛtāṃ vara

03,284.010c bruvato 'dya mahābāho sauhṛdāt paramaṃ hitam

03,284.011a upāyāsyati śakras tvāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā

03,284.011c brāhmaṇacchadmanā karṇa kuṇḍalāpajihīrṣayā

03,284.012a viditaṃ tena śīlaṃ te sarvasya jagatas tathā

03,284.012c yathā tvaṃ bhikṣitaḥ sadbhir dadāsy eva na yācase

03,284.013a tvaṃ hi tāta dadāsy eva brāhmaṇebhyaḥ prayācitaḥ

03,284.013c vittaṃ yac cānyad apy āhur na pratyākhyāsi karhi cit

03,284.014a taṃ tvām evaṃvidhaṃ jñātvā svayaṃ vai pākaśāsanaḥ

03,284.014c āgantā kuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣitum

03,284.015a tasmai prayācamānāya na deye kuṇḍale tvayā

03,284.015c anuneyaḥ paraṃ śaktyā śreya etad dhi te param

03,284.016a kuṇḍalārthe bruvaṃs tāta kāraṇair bahubhis tvayā

03,284.016c anyair bahuvidhair vittaiḥ sa nivāryaḥ punaḥ punaḥ

03,284.017a ratnaiḥ strībhis tathā bhogair dhanair bahuvidhair api

03,284.017c nidarśanaiś ca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ

03,284.018a yadi dāsyasi karṇa tvaṃ sahaje kuṇḍale śubhe

03,284.018c āyuṣaḥ prakṣayaṃ gatvā mṛtyor vaśam upeṣyasi

03,284.019a kavacena ca saṃyuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca mānada

03,284.019c avadhyas tvaṃ raṇe 'rīṇām iti viddhi vaco mama

03,284.020a amṛtād utthitaṃ hy etad ubhayaṃ ratnasaṃbhavam

03,284.020c tasmād rakṣyaṃ tvayā karṇa jīvitaṃ cet priyaṃ tava

03,284.021 karṇa uvāca

03,284.021a ko mām evaṃ bhavān prāha darśayan sauhṛdaṃ param

03,284.021c kāmayā bhagavan brūhi ko bhavān dvijaveṣadhṛk

03,284.022 brāhmaṇa uvāca

03,284.022a ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāt tvāṃ nidarśaye

03,284.022c kuruṣvaitad vaco me tvam etac chreyaḥ paraṃ hi te

03,284.023 karṇa uvāca

03,284.023a śreya eva mamātyantaṃ yasya me gopatiḥ prabhuḥ

03,284.023c pravaktādya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vaco mama

03,284.024a prasādaye tvāṃ varadaṃ praṇayāc ca bravīmy aham

03,284.024c na nivāryo vratād asmād ahaṃ yady asmi te priyaḥ

03,284.025a vrataṃ vai mama loko 'yaṃ vetti kṛtsno vibhāvaso

03,284.025c yathāhaṃ dvijamukhyebhyo dadyāṃ prāṇān api dhruvam

03,284.026a yady āgacchati śakro māṃ brāhmaṇacchadmanāvṛtaḥ

03,284.026c hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecarottama bhikṣitum

03,284.027a dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma cottamam

03,284.027c na me kīrtiḥ praṇaśyeta triṣu lokeṣu viśrutā

03,284.028a madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ prāṇarakṣaṇam

03,284.028c yuktaṃ hi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lokasaṃmatam

03,284.029a so 'ham indrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā

03,284.029c yadi māṃ balavṛtraghno bhikṣārtham upayāsyati

03,284.030a hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me prayācitum

03,284.030c tan me kīrtikaraṃ loke tasyākīrtir bhaviṣyati

03,284.031a vṛṇomi kīrtiṃ loke hi jīvitenāpi bhānuman

03,284.031c kīrtimān aśnute svargaṃ hīnakīrtis tu naśyati

03,284.032a kīrtir hi puruṣaṃ loke saṃjīvayati mātṛvat

03,284.032c akīrtir jīvitaṃ hanti jīvato 'pi śarīriṇaḥ

03,284.033a ayaṃ purāṇaḥ śloko hi svayaṃ gīto vibhāvaso

03,284.033c dhātrā lokeśvara yathā kīrtir āyur narasya vai

03,284.034a puruṣasya pare loke kīrtir eva parāyaṇam

03,284.034c iha loke viśuddhā ca kīrtir āyurvivardhanī

03,284.035a so 'haṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ prāpsyāmi śāśvatīm

03,284.035c dattvā ca vidhivad dānaṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi

03,284.036a hutvā śarīraṃ saṃgrāme kṛtvā karma suduṣkaram

03,284.036c vijitya vā parān ājau yaśaḥ prāpsyāmi kevalam

03,284.037a bhītānām abhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthinām

03,284.037c vṛddhān bālān dvijātīṃś ca mokṣayitvā mahābhayāt

03,284.038a prāpsyāmi paramaṃ loke yaśaḥ svarbhānusūdana

03,284.038c jīvitenāpi me rakṣyā kīrtis tad viddhi me vratam

03,284.039a so 'haṃ dattvā maghavate bhikṣām etām anuttamām

03,284.039c brāhmaṇacchadmine deva loke gantā parāṃ gatim

03,285.001 sūrya uvāca

03,285.001a māhitaṃ karṇa kārṣīs tvam ātmanaḥ suhṛdāṃ tathā

03,285.001c putrāṇām atha bhāryāṇām atho mātur atho pituḥ

03,285.002a śarīrasyāvirodhena prāṇināṃ prāṇabhṛdvara

03,285.002c iṣyate yaśasaḥ prāptiḥ kīrtiś ca tridive sthirā

03,285.003a yas tvaṃ prāṇavirodhena kīrtim icchasi śāśvatīm

03,285.003c sā te prāṇān samādāya gamiṣyati na saṃśayaḥ

03,285.004a jīvatāṃ kurute kāryaṃ pitā mātā sutās tathā

03,285.004c ye cānye bāndhavāḥ ke cil loke 'smin puruṣarṣabha

03,285.004e rājānaś ca naravyāghra pauruṣeṇa nibodha tat

03,285.005a kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasya mahādyute

03,285.005c mṛtasya kīrtyā kiṃ kāryaṃ bhasmībhūtasya dehinaḥ

03,285.005e mṛtaḥ kīrtiṃ na jānāti jīvan kīrtiṃ samaśnute

03,285.006a mṛtasya kīrtir martyasya yathā mālā gatāyuṣaḥ

03,285.006c ahaṃ tu tvāṃ bravīmy etad bhakto 'sīti hitepsayā

03,285.007a bhaktimanto hi me rakṣyā ity etenāpi hetunā

03,285.007c bhakto 'yaṃ parayā bhaktyā mām ity eva mahābhuja

03,285.007e mamāpi bhaktir utpannā sa tvaṃ kuru vaco mama

03,285.008a asti cātra paraṃ kiṃ cid adhyātmaṃ devanirmitam

03,285.008c ataś ca tvāṃ bravīmy etat kriyatām aviśaṅkayā

03,285.009a devaguhyaṃ tvayā jñātuṃ na śakyaṃ puruṣarṣabha

03,285.009c tasmān nākhyāmi te guhyaṃ kāle vetsyati tad bhavān

03,285.010a punar uktaṃ ca vakṣyāmi tvaṃ rādheya nibodha tat

03,285.010c māsmai te kuṇḍale dadyā bhikṣave vajrapāṇaye

03,285.011a śobhase kuṇḍalābhyāṃ hi rucirābhyāṃ mahādyute

03,285.011c viśākhayor madhyagataḥ śaśīva vimalo divi

03,285.012a kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasyeti viddhi tat

03,285.012c pratyākhyeyas tvayā tāta kuṇḍalārthe puraṃdaraḥ

03,285.012d*1334_01 pāṇḍavānāṃ hite yukto bhikṣan brāhmaṇaveṣadhṛk

03,285.013a śakyā bahuvidhair vākyaiḥ kuṇḍalepsā tvayānagha

03,285.013c vihantuṃ devarājasya hetuyuktaiḥ punaḥ punaḥ

03,285.014a upapattyupapannārthair mādhuryakṛtabhūṣaṇaiḥ

03,285.014c puraṃdarasya karṇa tvaṃ buddhim etām apānuda

03,285.015a tva hi nityaṃ naravyāghra spardhase savyasācinā

03,285.015c savyasācī tvayā caiva yudhi śūraḥ sameṣyati

03,285.016a na tu tvām arjunaḥ śaktaḥ kuṇḍalābhyāṃ samanvitam

03,285.016c vijetuṃ yudhi yady asya svayam indraḥ śaro bhavet

03,285.017a tasmān na deye śakrāya tvayaite kuṇḍale śubhe

03,285.017c saṃgrāme yadi nirjetuṃ karṇa kāmayase 'rjunam

03,286.001 karṇa uvāca

03,286.001a bhagavantam ahaṃ bhakto yathā māṃ vettha gopate

03,286.001c tathā paramatigmāṃśo nānyaṃ devaṃ kathaṃ cana

03,286.002a na me dārā na me putrā na cātmā suhṛdo na ca

03,286.002c tatheṣṭā vai sadā bhaktyā yathā tvaṃ gopate mama

03,286.003a iṣṭānāṃ ca mahātmāno bhaktānāṃ ca na saṃśayaḥ

03,286.003c kurvanti bhaktim iṣṭāṃ ca jānīṣe tvaṃ ca bhāskara

03,286.004a iṣṭo bhaktaś ca me karṇo na cānyad daivataṃ divi

03,286.004c jānīta iti vai kṛtvā bhagavān āha maddhitam

03,286.005a bhūyaś ca śirasā yāce prasādya ca punaḥ punaḥ

03,286.005c iti bravīmi tigmāṃśo tvaṃ tu me kṣantum arhasi

03,286.006a bibhemi na tathā mṛtyor yathā bibhye 'nṛtād aham

03,286.006c viśeṣeṇa dvijātīnāṃ sarveṣāṃ sarvadā satām

03,286.006e pradāne jīvitasyāpi na me 'trāsti vicāraṇā

03,286.007a yac ca mām āttha deva tvaṃ pāṇḍavaṃ phalgunaṃ prati

03,286.007c vyetu saṃtāpajaṃ duḥkhaṃ tava bhāskara mānasam

03,286.007e arjunaṃ prati māṃ caiva vijeṣyāmi raṇe 'rjunam

03,286.008a tavāpi viditaṃ deva mamāpy astrabalaṃ mahat

03,286.008c jāmadagnyād upāttaṃ yat tathā droṇān mahātmanaḥ

03,286.009a idaṃ tvam anujānīhi suraśreṣṭha vrataṃ mama

03,286.009c bhikṣate vajriṇe dadyām api jīvitam ātmanaḥ

03,286.010 sūrya uvāca

03,286.010a yadi tāta dadāsy ete vajriṇe kuṇḍale śubhe

03,286.010c tvam apy enam atho brūyā vijayārthaṃ mahābala

03,286.011a niyamena pradadyās tvaṃ kuṇḍale vai śatakratoḥ

03,286.011c avadhyo hy asi bhūtānāṃ kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ

03,286.012a arjunena vināśaṃ hi tava dānavasūdanaḥ

03,286.012c prārthayāno raṇe vatsa kuṇḍale te jihīrṣati

03,286.013a sa tvam apy enam ārādhya sūnṛtābhiḥ punaḥ punaḥ

03,286.013c abhyarthayethā deveśam amoghārthaṃ puraṃdaram

03,286.014a amoghāṃ dehi me śaktim amitravinibarhiṇīm

03,286.014c dāsyāmi te sahasrākṣa kuṇḍale varma cottamam

03,286.015a ity evaṃ niyamena tvaṃ dadyāḥ śakrāya kuṇḍale

03,286.015c tayā tvaṃ karṇa saṃgrāme haniṣyasi raṇe ripūn

03,286.016a nāhatvā hi mahābāho śatrūn eti karaṃ punaḥ

03,286.016c sā śaktir devarājasya śataśo 'tha sahasraśaḥ

03,286.017 vaiśaṃpāyana uvāca

03,286.017a evam uktvā sahasrāṃśuḥ sahasāntaradhīyata

03,286.017b*1335_01 karṇas tu bubudhe rājan svapnānte pravyathann iva

03,286.017b*1335_02 pratibuddhas tu rādheyaḥ svapnaṃ saṃcintya bhārata

03,286.017b*1335_03 cakāra niścayaṃ rājañ śaktyarthaṃ vadatāṃ vara

03,286.017b*1335_04 yadi mām indra āyāti kuṇḍalārthaṃ paraṃtapaḥ

03,286.017b*1335_05 śaktyā tasmai pradāsyāmi kuṇḍale varma caiva ha

03,286.017b*1335_06 sa kṛtvā prātar utthāya kāryāṇi bharatarṣabha

03,286.017b*1335_07 brāhmaṇān vācayitvā ca yathākāryam upākramat

03,286.017b*1335_08 vidhinā rājaśārdūla muhūrtam ajapat tataḥ

03,286.017c tataḥ sūryāya japyānte karṇaḥ svapnaṃ nyavedayat

03,286.018a yathādṛṣṭaṃ yathātattvaṃ yathoktam ubhayor niśi

03,286.018c tat sarvam ānupūrvyeṇa śaśaṃsāsmai vṛṣas tadā

03,286.019a tac chrutvā bhagavān devo bhānuḥ svarbhānusūdanaḥ

03,286.019c uvāca taṃ tathety eva karṇaṃ sūryaḥ smayann iva

03,286.020a tatas tattvam iti jñātvā rādheyaḥ paravīrahā

03,286.020c śaktim evābhikāṅkṣan vai vāsavaṃ pratyapālayat

03,287.001 janamejaya uvāca

03,287.001a kiṃ tad guhyaṃ na cākhyātaṃ karṇāyehoṣṇaraśminā

03,287.001c kīdṛśe kuṇḍale te ca kavacaṃ caiva kīdṛśam

03,287.002a kutaś ca kavacaṃ tasya kuṇḍale caiva sattama

03,287.002c etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi tapodhana

03,287.002d*1336_01 yat tad vivasvato guhyaṃ yādṛśe kuṇḍale ca te

03,287.002d*1336_02 ubhayaṃ tad yathā brahmaṃs tan mamācakṣva sattama

03,287.003 vaiśaṃpāyana uvāca

03,287.003a ayaṃ rājan bravīmy etad yat tad guhyaṃ vibhāvasoḥ

03,287.003c yādṛśe kuṇḍale caiva kavacaṃ caiva yādṛśam

03,287.004a kuntibhojaṃ purā rājan brāhmaṇaḥ samupasthitaḥ

03,287.004c tigmatejā mahāprāṃśuḥ śmaśrudaṇḍajaṭādharaḥ

03,287.005a darśanīyo 'navadyāṅgas tejasā prajvalann iva

03,287.005c madhupiṅgo madhuravāk tapaḥsvādhyāyabhūṣaṇaḥ

03,287.006a sa rājānaṃ kuntibhojam abravīt sumahātapāḥ

03,287.006c bhikṣām icchāmy ahaṃ bhoktuṃ tava gehe vimatsara

03,287.007a na me vyalīkaṃ kartavyaṃ tvayā vā tava cānugaiḥ

03,287.007c evaṃ vatsyāmi te gehe yadi te rocate 'nagha

03,287.008a yathākāmaṃ ca gaccheyam āgaccheyaṃ tathaiva ca

03,287.008c śayyāsane ca me rājan nāparādhyeta kaś cana

03,287.009a tam abravīt kuntibhojaḥ prītiyuktam idaṃ vacaḥ

03,287.009c evam astu paraṃ ceti punaś cainam athābravīt

03,287.010a mama kanyā mahābrahman pṛthā nāma yaśasvinī

03,287.010c śīlavṛttānvitā sādhvī niyatā na ca māninī

03,287.011a upasthāsyati sā tvāṃ vai pūjayānavamanya ca

03,287.011c tasyāś ca śīlavṛttena tuṣṭiṃ samupayāsyasi

03,287.012a evam uktvā tu taṃ vipram abhipūjya yathāvidhi

03,287.012c uvāca kanyām abhyetya pṛthāṃ pṛthulalocanām

03,287.013a ayaṃ vatse mahābhāgo brāhmaṇo vastum icchati

03,287.013c mama gehe mayā cāsya tathety evaṃ pratiśrutam

03,287.014a tvayi vatse parāśvasya brāhmaṇasyābhirādhanam

03,287.014c tan me vākyaṃ na mithyā tvaṃ kartum arhasi karhi cit

03,287.015a ayaṃ tapasvī bhagavān svādhyāyaniyato dvijaḥ

03,287.015c yad yad brūyān mahātejās tat tad deyam amatsarāt

03,287.016a brāhmaṇā hi paraṃ tejo brāhmaṇā hi paraṃ tapaḥ

03,287.016c brāhmaṇānāṃ namaskāraiḥ sūryo divi virājate

03,287.017a amānayan hi mānārhān vātāpiś ca mahāsuraḥ

03,287.017c nihato brahmadaṇḍena tālajaṅghas tathaiva ca

03,287.018a so 'yaṃ vatse mahābhāra āhitas tvayi sāṃpratam

03,287.018c tvaṃ sadā niyatā kuryā brāhmaṇasyābhirādhanam

03,287.019a jānāmi praṇidhānaṃ te bālyāt prabhṛti nandini

03,287.019c brāhmaṇeṣv iha sarveṣu gurubandhuṣu caiva ha

03,287.020a tathā preṣyeṣu sarveṣu mitrasaṃbandhimātṛṣu

03,287.020c mayi caiva yathāvat tvaṃ sarvam ādṛtya vartase

03,287.021a na hy atuṣṭo jano 'stīha pure cāntaḥpure ca te

03,287.021c samyagvṛttyānavadyāṅgi tava bhṛtyajaneṣv api

03,287.022a saṃdeṣṭavyāṃ tu manye tvāṃ dvijātiṃ kopanaṃ prati

03,287.022c pṛthe bāleti kṛtvā vai sutā cāsi mameti ca

03,287.023a vṛṣṇīnāṃ tvaṃ kule jātā śūrasya dayitā sutā

03,287.023c dattā prītimatā mahyaṃ pitrā bālā purā svayam

03,287.024a vasudevasya bhaginī sutānāṃ pravarā mama

03,287.024c agryam agre pratijñāya tenāsi duhitā mama

03,287.025a tādṛśe hi kule jātā kule caiva vivardhitā

03,287.025c sukhāt sukham anuprāptā hradād dhradam ivāgatā

03,287.026a dauṣkuleyā viśeṣeṇa kathaṃ cit pragrahaṃ gatāḥ

03,287.026c bālabhāvād vikurvanti prāyaśaḥ pramadāḥ śubhe

03,287.027a pṛthe rājakule janma rūpaṃ cādbhutadarśanam

03,287.027c tena tenāsi saṃpannā samupetā ca bhāminī

03,287.028a sā tvaṃ darpaṃ parityajya dambhaṃ mānaṃ ca bhāmini

03,287.028c ārādhya varadaṃ vipraṃ śreyasā yokṣyase pṛthe

03,287.029a evaṃ prāpsyasi kalyāṇi kalyāṇam anaghe dhruvam

03,287.029c kopite tu dvijaśreṣṭhe kṛtsnaṃ dahyeta me kulam

03,288.001 kunty uvāca

03,288.001a brāhmaṇaṃ yantritā rājan upasthāsyāmi pūjayā

03,288.001c yathāpratijñaṃ rājendra na ca mithyā bravīmy aham

03,288.002a eṣa caiva svabhāvo me pūjayeyaṃ dvijān iti

03,288.002c tava caiva priyaṃ kāryaṃ śreyaś caitat paraṃ mama

03,288.003a yady evaiṣyati sāyāhne yadi prātar atho niśi

03,288.003c yady ardharātre bhagavān na me kopaṃ kariṣyati

03,288.004a lābho mamaiṣa rājendra yad vai pūjayatī dvijān

03,288.004c ādeśe tava tiṣṭhantī hitaṃ kuryāṃ narottama

03,288.005a visrabdho bhava rājendra na vyalīkaṃ dvijottamaḥ

03,288.005c vasan prāpsyati te gehe satyam etad bravīmi te

03,288.006a yat priyaṃ ca dvijasyāsya hitaṃ caiva tavānagha

03,288.006c yatiṣyāmi tathā rājan vyetu te mānaso jvaraḥ

03,288.007a brāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjitāḥ pṛthivīpate

03,288.007c tāraṇāya samarthāḥ syur viparīte vadhāya ca

03,288.008a sāham etad vijānantī toṣayiṣye dvijottamam

03,288.008c na matkṛte vyathāṃ rājan prāpsyasi dvijasattamāt

03,288.009a aparādhe hi rājendra rājñām aśreyase dvijāḥ

03,288.009c bhavanti cyavano yadvat sukanyāyāḥ kṛte purā

03,288.010a niyamena pareṇāham upasthāsye dvijottamam

03,288.010c yathā tvayā narendredaṃ bhāṣitaṃ brāhmaṇaṃ prati

03,288.010d*1337_01 evaṃ bruvantīṃ bahuśaḥ pariṣvajya samarthya ca

03,288.010d*1337_02 iti ceti ca kartavyaṃ rājā sarvam athādiśat

03,288.011 rājovāca

03,288.011a evam etat tvayā bhadre kartavyam aviśaṅkayā

03,288.011c maddhitārthaṃ kulārthaṃ ca tathātmārthaṃ ca nandini

03,288.012 vaiśaṃpāyana uvāca

03,288.012a evam uktvā tu tāṃ kanyāṃ kuntibhojo mahāyaśāḥ

03,288.012c pṛthāṃ paridadau tasmai dvijāya sutavatsalaḥ

03,288.013a iyaṃ brahman mama sutā bālā sukhavivardhitā

03,288.013c aparādhyeta yat kiṃ cin na tat kāryaṃ hṛdi tvayā

03,288.014a dvijātayo mahābhāgā vṛddhabālatapasviṣu

03,288.014c bhavanty akrodhanāḥ prāyo viruddheṣv api nityadā

03,288.015a sumahaty aparādhe 'pi kṣāntiḥ kāryā dvijātibhiḥ

03,288.015c yathāśakti yathotsāhaṃ pūjā grāhyā dvijottama

03,288.016a tatheti brāhmaṇenokte sa rājā prītamānasaḥ

03,288.016c haṃsacandrāṃśusaṃkāśaṃ gṛham asya nyavedayat

03,288.017a tatrāgniśaraṇe kḷptam āsanaṃ tasya bhānumat

03,288.017c āhārādi ca sarvaṃ tat tathaiva pratyavedayat

03,288.018a nikṣipya rājaputrī tu tandrīṃ mānaṃ tathaiva ca

03,288.018c ātasthe paramaṃ yatnaṃ brāhmaṇasyābhirādhane

03,288.019a tatra sā brāhmaṇaṃ gatvā pṛthā śaucaparā satī

03,288.019b*1338_01 paricaryāparā rājan kuṃ[? read naktaṃ]dinam atandritā

03,288.019c vidhivat paricārārhaṃ devavat paryatoṣayat

03,289.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,289.001a sā tu kanyā mahārāja brāhmaṇaṃ saṃśitavratam

03,289.001c toṣayām āsa śuddhena manasā saṃśitavratā

03,289.002a prātar āyāsya ity uktvā kadā cid dvijasattamaḥ

03,289.002c tata āyāti rājendra sāye rātrāv atho punaḥ

03,289.003a taṃ ca sarvāsu velāsu bhakṣyabhojyapratiśrayaiḥ

03,289.003c pūjayām āsa sā kanyā vardhamānais tu sarvadā

03,289.004a annādisamudācāraḥ śayyāsanakṛtas tathā

03,289.004c divase divase tasya vardhate na tu hīyate

03,289.005a nirbhartsanāpavādaiś ca tathaivāpriyayā girā

03,289.005c brāhmaṇasya pṛthā rājan na cakārāpriyaṃ tadā

03,289.006a vyaste kāle punaś caiti na caiti bahuśo dvijaḥ

03,289.006c durlabhyam api caivānnaṃ dīyatām iti so 'bravīt

03,289.007a kṛtam eva ca tat sarvaṃ pṛthā tasmai nyavedayat

03,289.007c śiṣyavat putravac caiva svasṛvac ca susaṃyatā

03,289.008a yathopajoṣaṃ rājendra dvijātipravarasya sā

03,289.008c prītim utpādayām āsa kanyā yatnair aninditā

03,289.009a tasyās tu śīlavṛttena tutoṣa dvijasattamaḥ

03,289.009c avadhānena bhūyo 'sya paraṃ yatnam athākarot

03,289.010a tāṃ prabhāte ca sāye ca pitā papraccha bhārata

03,289.010c api tuṣyati te putri brāhmaṇaḥ paricaryayā

03,289.011a taṃ sā paramam ity eva pratyuvāca yaśasvinī

03,289.011c tataḥ prītim avāpāgryāṃ kuntibhojo mahāmanāḥ

03,289.012a tataḥ saṃvatsare pūrṇe yadāsau japatāṃ varaḥ

03,289.012c nāpaśyad duṣkṛtaṃ kiṃ cit pṛthāyāḥ sauhṛde rataḥ

03,289.013a tataḥ prītamanā bhūtvā sa enāṃ brāhmaṇo 'bravīt

03,289.013c prīto 'smi paramaṃ bhadre paricāreṇa te śubhe

03,289.014a varān vṛṇīṣva kalyāṇi durāpān mānuṣair iha

03,289.014c yais tvaṃ sīmantinīḥ sarvā yaśasābhibhaviṣyasi

03,289.015 kunty uvāca

03,289.015a kṛtāni mama sarvāṇi yasyā me vedavittama

03,289.015c tvaṃ prasannaḥ pitā caiva kṛtaṃ vipra varair mama

03,289.016 brāhmaṇa uvāca

03,289.016a yadi necchasi bhadre tvaṃ varaṃ mattaḥ śucismite

03,289.016c imaṃ mantraṃ gṛhāṇa tvam āhvānāya divaukasām

03,289.017a yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi

03,289.017c tena tena vaśe bhadre sthātavyaṃ te bhaviṣyati

03,289.018a akāmo vā sakāmo vā na sa naiṣyati te vaśam

03,289.018c vibudho mantrasaṃśānto vākye bhṛtya ivānataḥ

03,289.019 vaiśaṃpāyana uvāca

03,289.019a na śaśāka dvitīyaṃ sā pratyākhyātum aninditā

03,289.019c taṃ vai dvijātipravaraṃ tadā śāpabhayān nṛpa

03,289.020a tatas tām anavadyāṅgīṃ grāhayām āsa vai dvijaḥ

03,289.020c mantragrāmaṃ tadā rājann atharvaśirasi śrutam

03,289.021a taṃ pradāya tu rājendra kuntibhojam uvāca ha

03,289.021c uṣito 'smi sukhaṃ rājan kanyayā paritoṣitaḥ

03,289.022a tava gehe suvihitaḥ sadā supratipūjitaḥ

03,289.022c sādhayiṣyāmahe tāvad ity uktvāntaradhīyata

03,289.023a sa tu rājā dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntarhitaṃ tadā

03,289.023c babhūva vismayāviṣṭaḥ pṛthāṃ ca samapūjayat

03,290.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,290.001a gate tasmin dvijaśreṣṭhe kasmiṃś cit kālaparyaye

03,290.001c cintayām āsa sā kanyā mantragrāmabalābalam

03,290.002a ayaṃ vai kīdṛśas tena mama datto mahātmanā

03,290.002c mantragrāmo balaṃ tasya jñāsye nāticirād iva

03,290.003a evaṃ saṃcintayantī sā dadarśartuṃ yadṛcchayā

03,290.003c vrīḍitā sābhavad bālā kanyābhāve rajasvalā

03,290.003d*1339_01 tato harmyatalasthā sā mahārhaśayanocitā

03,290.004a athodyantaṃ sahasrāṃśuṃ pṛthā dīptaṃ dadarśa ha

03,290.004b*1340_01 tatra baddhamanodṛṣṭir abhavat sā samudhyamā

03,290.004c na tatarpa ca rūpeṇa bhānoḥ saṃdhyāgatasya sā

03,290.005a tasyā dṛṣṭir abhūd divyā sāpaśyad divyadarśanam

03,290.005c āmuktakavacaṃ devaṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam

03,290.006a tasyāḥ kautūhalaṃ tv āsīn mantraṃ prati narādhipa

03,290.006c āhvānam akarot sātha tasya devasya bhāminī

03,290.007a prāṇān upaspṛśya tadā ājuhāva divākaram

03,290.007c ājagāma tato rājaṃs tvaramāṇo divākaraḥ

03,290.008a madhupiṅgo mahābāhuḥ kambugrīvo hasann iva

03,290.008c aṅgadī baddhamukuṭo diśaḥ prajvālayann iva

03,290.009a yogāt kṛtvā dvidhātmānam ājagāma tatāpa ca

03,290.009c ābabhāṣe tataḥ kuntīṃ sāmnā paramavalgunā

03,290.010a āgato 'smi vaśaṃ bhadre tava mantrabalātkṛtaḥ

03,290.010c kiṃ karomy avaśo rājñi brūhi kartā tad asmi te

03,290.011 kunty uvāca

03,290.011a gamyatāṃ bhagavaṃs tatra yato 'si samupāgataḥ

03,290.011c kautūhalāt samāhūtaḥ prasīda bhagavann iti

03,290.012 sūrya uvāca

03,290.012a gamiṣye 'haṃ yathā māṃ tvaṃ bravīṣi tanumadhyame

03,290.012c na tu devaṃ samāhūya nyāyyaṃ preṣayituṃ vṛthā

03,290.013a tavābhisaṃdhiḥ subhage sūryāt putro bhaved iti

03,290.013c vīryeṇāpratimo loke kavacī kuṇḍalīti ca

03,290.014a sā tvam ātmapradānaṃ vai kuruṣva gajagāmini

03,290.014c utpatsyati hi putras te yathāsaṃkalpam aṅgane

03,290.015a atha gacchāmy ahaṃ bhadre tvayāsaṃgamya susmite

03,290.015b*1341_01 yadi tvaṃ vacanaṃ nādya kariṣyasi mama priyam

03,290.015c śapsyāmi tvām ahaṃ kruddho brāhmaṇaṃ pitaraṃ ca te

03,290.016a tvatkṛte tān pradhakṣyāmi sarvān api na saṃśayaḥ

03,290.016c pitaraṃ caiva te mūḍhaṃ yo na vetti tavānayam

03,290.017a tasya ca brāhmaṇasyādya yo 'sau mantram adāt tava

03,290.017c śīlavṛttam avijñāya dhāsyāmi vinayaṃ param

03,290.018a ete hi vibudhāḥ sarve puraṃdaramukhā divi

03,290.018c tvayā pralabdhaṃ paśyanti smayanta iva bhāmini

03,290.019a paśya cainān suragaṇān divyaṃ cakṣur idaṃ hi te

03,290.019c pūrvam eva mayā dattaṃ dṛṣṭavaty asi yena mām

03,290.020 vaiśaṃpāyana uvāca

03,290.020a tato 'paśyat tridaśān rājaputrī; sarvān eva sveṣu dhiṣṇyeṣu khasthān

03,290.020c prabhāsantaṃ bhānumantaṃ mahāntaṃ; yathādityaṃ rocamānaṃ tathaiva

03,290.021a sā tān dṛṣṭvā vrīḍamāneva bālā; sūryaṃ devī vacanaṃ prāha bhītā

03,290.021c gaccha tvaṃ vai gopate svaṃ vimānaṃ; kanyābhāvād duḥkha eṣopacāraḥ

03,290.022a pitā mātā guravaś caiva ye 'nye; dehasyāsya prabhavanti pradāne

03,290.022c nāhaṃ dharmaṃ lopayiṣyāmi loke; strīṇāṃ vṛttaṃ pūjyate deharakṣā

03,290.023a mayā mantrabalaṃ jñātum āhūtas tvaṃ vibhāvaso

03,290.023c bālyād bāleti kṛtvā tat kṣantum arhasi me vibho

03,290.024 sūrya uvāca

03,290.024a bāleti kṛtvānunayaṃ tavāhaṃ; dadāni nānyānunayaṃ labheta

03,290.024c ātmapradānaṃ kuru kuntikanye; śāntis tavaivaṃ hi bhavec ca bhīru

03,290.025a na cāpi yuktaṃ gantuṃ hi mayā mithyākṛtena vai

03,290.025b*1342_01 asametya tvayā bhīru mantrāhūtena bhāvini

03,290.025c gamiṣyāmy anavadyāṅgi loke samavahāsyatām

03,290.025d*1343_01 gaccheyam evaṃ suśroṇi gato 'haṃ vai nirākṛtaḥ

03,290.025e sarveṣāṃ vibudhānāṃ ca vaktavyaḥ syām ahaṃ śubhe

03,290.026a sā tvaṃ mayā samāgaccha putraṃ lapsyasi mādṛśam

03,290.026c viśiṣṭā sarvalokeṣu bhaviṣyasi ca bhāmini

03,291.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,291.001a sā tu kanyā bahuvidhaṃ bruvantī madhuraṃ vacaḥ

03,291.001c anunetuṃ sahasrāṃśuṃ na śaśāka manasvinī

03,291.002a na śaśāka yadā bālā pratyākhyātuṃ tamonudam

03,291.002c bhītā śāpāt tato rājan dadhyau dīrgham athāntaram

03,291.003a anāgasaḥ pituḥ śāpo brāhmaṇasya tathaiva ca

03,291.003c mannimittaḥ kathaṃ na syāt kruddhād asmād vibhāvasoḥ

03,291.004a bālenāpi satā mohād bhṛśaṃ sāpahnavāny api

03,291.004c nātyāsādayitavyāni tejāṃsi ca tapāṃsi ca

03,291.005a sāham adya bhṛśaṃ bhītā gṛhītā ca kare bhṛśam

03,291.005c kathaṃ tv akāryaṃ kuryāṃ vai pradānaṃ hy ātmanaḥ svayam

03,291.006a saivaṃ śāpaparitrastā bahu cintayatī tadā

03,291.006c mohenābhiparītāṅgī smayamānā punaḥ punaḥ

03,291.007a taṃ devam abravīd bhītā bandhūnāṃ rājasattama

03,291.007c vrīḍāvihvalayā vācā śāpatrastā viśāṃ pate

03,291.008 kunty uvāca

03,291.008a pitā me dhriyate deva mātā cānye ca bāndhavāḥ

03,291.008c na teṣu dhriyamāṇeṣu vidhilopo bhaved ayam

03,291.009a tvayā me saṃgamo deva yadi syād vidhivarjitaḥ

03,291.009c mannimittaṃ kulasyāsya loke kīrtir naśet tataḥ

03,291.010a atha vā dharmam etaṃ tvaṃ manyase tapatāṃ vara

03,291.010c ṛte pradānād bandhubhyas tava kāmaṃ karomy aham

03,291.011a ātmapradānaṃ durdharṣa tava kṛtvā satī tv aham

03,291.011c tvayi dharmo yaśaś caiva kīrtir āyuś ca dehinām

03,291.012 sūrya uvāca

03,291.012a na te pitā na te mātā guravo vā śucismite

03,291.012c prabhavanti varārohe bhadraṃ te śṛṇu me vacaḥ

03,291.013a sarvān kāmayate yasmāt kaner dhātoś ca bhāmini

03,291.013c tasmāt kanyeha suśroṇi svatantrā varavarṇini

03,291.014a nādharmaś caritaḥ kaś cit tvayā bhavati bhāmini

03,291.014c adharmaṃ kuta evāhaṃ careyaṃ lokakāmyayā

03,291.015a anāvṛtāḥ striyaḥ sarvā narāś ca varavarṇini

03,291.015c svabhāva eṣa lokānāṃ vikāro 'nya iti smṛtaḥ

03,291.016a sā mayā saha saṃgamya punaḥ kanyā bhaviṣyasi

03,291.016c putraś ca te mahābāhur bhaviṣyati mahāyaśāḥ

03,291.017 kunty uvāca

03,291.017a yadi putro mama bhavet tvattaḥ sarvatamopaha

03,291.017c kuṇḍalī kavacī śūro mahābāhur mahābalaḥ

03,291.017d*1344_01 tigmaraśme mahābāho saṃgamiṣye duhā[read rā]sada

03,291.017d*1345_01 astu me saṃgamo deva anena samayena te

03,291.018 sūrya uvāca

03,291.018a bhaviṣyati mahābāhuḥ kuṇḍalī divyavarmabhṛt

03,291.018c ubhayaṃ cāmṛtamayaṃ tasya bhadre bhaviṣyati

03,291.019 kunty uvāca

03,291.019a yady etad amṛtād asti kuṇḍale varma cottamam

03,291.019c mama putrasya yaṃ vai tvaṃ matta utpādayiṣyasi

03,291.020a astu me saṃgamo deva yathoktaṃ bhagavaṃs tvayā

03,291.020c tvadvīryarūpasattvaujā dharmayukto bhavet sa ca

03,291.021 sūrya uvāca

03,291.021a adityā kuṇḍale rājñi datte me mattakāśini

03,291.021c te 'sya dāsyāmi vai bhīru varma caivedam uttamam

03,291.022 pṛthovāca

03,291.022a paramaṃ bhagavan deva saṃgamiṣye tvayā saha

03,291.022c yadi putro bhaved evaṃ yathā vadasi gopate

03,291.023 vaiśaṃpāyana uvāca

03,291.023a tathety uktvā tu tāṃ kuntīm āviveśa vihaṃgamaḥ

03,291.023c svarbhānuśatrur yogātmā nābhyāṃ pasparśa caiva tām

03,291.024a tataḥ sā vihvalevāsīt kanyā sūryasya tejasā

03,291.024c papātātha ca sā devī śayane mūḍhacetanā

03,291.025 sūrya uvāca

03,291.025a sādhayiṣyāmi suśroṇi putraṃ vai janayiṣyasi

03,291.025c sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ kanyā caiva bhaviṣyasi

03,291.026 vaiśaṃpāyana uvāca

03,291.026a tataḥ sā vrīḍitā bālā tadā sūryam athābravīt

03,291.026c evam astv iti rājendra prasthitaṃ bhūrivarcasam

03,291.027a iti smoktā kuntirājātmajā sā; vivasvantaṃ yācamānā salajjā

03,291.027c tasmin puṇye śayanīye papāta; mohāviṣṭā bhajyamānā lateva

03,291.028a tāṃ tigmāṃśus tejasā mohayitvā; yogenāviṣyātmasaṃsthāṃ cakāra

03,291.028c na caivaināṃ dūṣayām āsa bhānuḥ; saṃjñāṃ lebhe bhūya evātha bālā

03,292.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,292.001a tato garbhaḥ samabhavat pṛthāyāḥ pṛthivīpate

03,292.001c śukle daśottare pakṣe tārāpatir ivāmbare

03,292.002a sā bāndhavabhayād bālā taṃ garbhaṃ vinigūhatī

03,292.002c dhārayām āsa suśroṇī na caināṃ bubudhe janaḥ

03,292.003a na hi tāṃ veda nāry anyā kā cid dhātreyikām ṛte

03,292.003c kanyāpuragatāṃ bālāṃ nipuṇāṃ parirakṣaṇe

03,292.004a tataḥ kālena sā garbhaṃ suṣuve varavarṇinī

03,292.004c kanyaiva tasya devasya prasādād amaraprabham

03,292.005a tathaiva baddhakavacaṃ kanakojjvalakuṇḍalam

03,292.005c haryakṣaṃ vṛṣabhaskandhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā

03,292.006a jātamātraṃ ca taṃ garbhaṃ dhātryā saṃmantrya bhāminī

03,292.006b*1346_01 utsraṣṭukāmā taṃ garbhaṃ kārayām āsa bhārata

03,292.006b*1346_02 mañjūṣāṃ śilpibhis tūrṇaṃ sunaddhāṃ supratiṣṭhitām

03,292.006b*1346_03 plavair bahuvidhair baddhāṃ plavanārthaṃ jale nṛpa

03,292.006b*1346_04 ajinair mṛdubhiś caiva saṃstīrṇaśayanāṃ tathā

03,292.006c mañjūṣāyām avadadhe svāstīrṇāyāṃ samantataḥ

03,292.007a madhūcchiṣṭasthitāyāṃ sā sukhāyāṃ rudatī tathā

03,292.007c ślakṣṇāyāṃ supidhānāyām aśvanadyām avāsṛjat

03,292.008a jānatī cāpy akartavyaṃ kanyāyā garbhadhāraṇam

03,292.008c putrasnehena rājendra karuṇaṃ paryadevayat

03,292.009a samutsṛjantī mañjūṣām aśvanadyās tadā jale

03,292.009c uvāca rudatī kuntī yāni vākyāni tac chṛṇu

03,292.010a svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca putraka

03,292.010c divyebhyaś caiva bhūtebhyas tathā toyacarāś ca ye

03,292.011a śivās te santu panthāno mā ca te paripanthinaḥ

03,292.011c āgamāś ca tathā putra bhavantv adrohacetasaḥ

03,292.012a pātu tvāṃ varuṇo rājā salile salileśvaraḥ

03,292.012c antarikṣe 'ntarikṣasthaḥ pavanaḥ sarvagas tathā

03,292.013a pitā tvāṃ pātu sarvatra tapanas tapatāṃ varaḥ

03,292.013c yena datto 'si me putra divyena vidhinā kila

03,292.014a ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve ca devatāḥ

03,292.014c marutaś ca sahendreṇa diśaś ca sadigīśvarāḥ

03,292.015a rakṣantu tvāṃ surāḥ sarve sameṣu viṣameṣu ca

03,292.015c vetsyāmi tvāṃ videśe 'pi kavacenopasūcitam

03,292.016a dhanyas te putra janako devo bhānur vibhāvasuḥ

03,292.016c yas tvāṃ drakṣyati divyena cakṣuṣā vāhinīgatam

03,292.017a dhanyā sā pramadā yā tvāṃ putratve kalpayiṣyati

03,292.017c yasyās tvaṃ tṛṣitaḥ putra stanaṃ pāsyasi devaja

03,292.018a ko nu svapnas tayā dṛṣṭo yā tvām ādityavarcasam

03,292.018c divyavarmasamāyuktaṃ divyakuṇḍalabhūṣitam

03,292.019a padmāyataviśālākṣaṃ padmatāmratalojjvalam

03,292.019c sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ putratve kalpayiṣyati

03,292.020a dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ bhūmau saṃsarpamāṇakam

03,292.020c avyaktakalavākyāni vadantaṃ reṇuguṇṭhitam

03,292.021a dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ punar yauvanage mukhe

03,292.021c himavadvanasaṃbhūtaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ yathā

03,292.022a evaṃ bahuvidhaṃ rājan vilapya karuṇaṃ pṛthā

03,292.022c avāsṛjata mañjūṣām aśvanadyās tadā jale

03,292.023a rudatī putraśokārtā niśīthe kamalekṣaṇā

03,292.023c dhātryā saha pṛthā rājan putradarśanalālasā

03,292.024a visarjayitvā mañjūṣāṃ saṃbodhanabhayāt pituḥ

03,292.024c viveśa rājabhavanaṃ punaḥ śokāturā tataḥ

03,292.025a mañjūṣā tv aśvanadyāḥ sā yayau carmaṇvatīṃ nadīm

03,292.025c carmaṇvatyāś ca yamunāṃ tato gaṅgāṃ jagāma ha

03,292.026a gaṅgāyāḥ sūtaviṣayaṃ campām abhyāyayau purīm

03,292.026c sa mañjūṣāgato garbhas taraṅgair uhyamānakaḥ

03,292.027a amṛtād utthitaṃ divyaṃ tat tu varma sakuṇḍalam

03,292.027c dhārayām āsa taṃ garbhaṃ daivaṃ ca vidhinirmitam

03,293.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,293.001a etasminn eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā

03,293.001c sūto 'dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṃ yayau

03,293.002a tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi

03,293.002c rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata

03,293.002e apatyārthe paraṃ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ

03,293.003a sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṃ yadṛcchayā

03,293.003c dattarakṣāpratisarām anvālabhanaśobhitām

03,293.003e ūrmītaraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram

03,293.003f*1347_01 vivartamānāṃ bahuśaḥ punaḥ punar itas tataḥ

03,293.003f*1347_02 tataḥ sā vāyunā rājan srotasā ca balīyasā

03,293.003f*1347_03 upānītā yataḥ sūtaḥ sabhāryo jalam āśritaḥ

03,293.004a sā tāṃ kautūhalāt prāptāṃ grāhayām āsa bhāminī

03,293.004c tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai

03,293.005a sa tām uddhṛtya mañjūṣām utsārya jalam antikāt

03,293.005c yantrair udghāṭayām āsa so 'paśyat tatra bālakam

03,293.006a taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarmadharaṃ tathā

03,293.006c mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājatā

03,293.006d*1348_01 parimlānamukhaṃ bālaṃ rudantaṃ kṣudhitaṃ bhṛśam

03,293.006d*1348_02 sa taṃ paramayā lakṣmyā dṛṣṭvā yuktaṃ varātmajam

03,293.007a sa sūto bhāryayā sārdhaṃ vismayotphullalocanaḥ

03,293.007c aṅkam āropya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanam abravīt

03,293.008a idam atyadbhutaṃ bhīru yato jāto 'smi bhāmini

03,293.008c dṛṣṭavān devagarbho 'yaṃ manye 'smān samupāgataḥ

03,293.009a anapatyasya putro 'yaṃ devair datto dhruvaṃ mama

03,293.009c ity uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyai sa mahīpate

03,293.010a pratijagrāha taṃ rādhā vidhivad divyarūpiṇam

03,293.010c putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śriyā vṛtam

03,293.010d*1349_01 stanyaṃ samāsravac cāsyā daivād ity atha niścayaḥ

03,293.011a pupoṣa cainaṃ vidhivad vavṛdhe sa ca vīryavān

03,293.011c tataḥ prabhṛti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ

03,293.011d*1350_01 nāmakarma ca cakrāte kuṇḍale tasya dṛśyate

03,293.011d*1350_02 karṇa ity eva taṃ bālaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ sakuṇḍalam

03,293.012a vasuvarmadharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalam

03,293.012c nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ

03,293.013a evaṃ sa sūtaputratvaṃ jagāmāmitavikramaḥ

03,293.013c vasuṣeṇa iti khyāto vṛṣa ity eva ca prabhuḥ

03,293.014a sa jyeṣṭhaputraḥ sūtasya vavṛdhe 'ṅgeṣu vīryavān

03,293.014c cāreṇa viditaś cāsīt pṛthāyā divyavarmabhṛt

03,293.015a sūtas tv adhirathaḥ putraṃ vivṛddhaṃ samaye tataḥ

03,293.015c dṛṣṭvā prasthāpayām āsa puraṃ vāraṇasāhvayam

03,293.016a tatropasadanaṃ cakre droṇasyeṣvastrakarmaṇi

03,293.016c sakhyaṃ duryodhanenaivam agacchat sa ca vīryavān

03,293.017a droṇāt kṛpāc ca rāmāc ca so 'stragrāmaṃ caturvidham

03,293.017c labdhvā loke 'bhavat khyātaḥ parameṣvāsatāṃ gataḥ

03,293.018a saṃdhāya dhārtarāṣṭreṇa pārthānāṃ vipriye sthitaḥ

03,293.018c yoddhum āśaṃsate nityaṃ phalgunena mahātmanā

03,293.019a sadā hi tasya spardhāsīd arjunena viśāṃ pate

03,293.019c arjunasya ca karṇena yato dṛṣṭo babhūva saḥ

03,293.019d*1351_01 etad guhyaṃ mahārāja sūryasyāsīn na saṃśayaḥ

03,293.019d*1351_02 yaḥ sūryasaṃbhavaḥ karṇaḥ kuntyāṃ sūtakule tadā

03,293.020a taṃ tu kuṇḍalinaṃ dṛṣṭvā varmaṇā ca samanvitam

03,293.020c avadhyaṃ samare matvā paryatapyad yudhiṣṭhiraḥ

03,293.021a yadā tu karṇo rājendra bhānumantaṃ divākaram

03,293.021c stauti madhyaṃdine prāpte prāñjaliḥ salile sthitaḥ

03,293.022a tatrainam upatiṣṭhanti brāhmaṇā dhanahetavaḥ

03,293.022c nādeyaṃ tasya tatkāle kiṃ cid asti dvijātiṣu

03,293.022d*1352_01 etasminn eva kāle tu pāṇḍavānāṃ hite rataḥ

03,293.023a tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣāṃ dehīty upasthitaḥ

03,293.023c svāgataṃ ceti rādheyas tam atha pratyabhāṣata

03,294.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,294.001a devarājam anuprāptaṃ brāhmaṇacchadmanā vṛṣaḥ

03,294.001c dṛṣṭvā svāgatam ity āha na bubodhāsya mānasam

03,294.002a hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmān vā bahugokulān

03,294.002c kiṃ dadānīti taṃ vipram uvācādhirathis tataḥ

03,294.003 brāhmaṇa uvāca

03,294.003a hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yac cānyat prītivardhanam

03,294.003c nāhaṃ dattam ihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām

03,294.004a yad etat sahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha

03,294.004c etad utkṛtya me dehi yadi satyavrato bhavān

03,294.005a etad icchāmy ahaṃ kṣipraṃ tvayā dattaṃ paraṃtapa

03,294.005c eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramako mataḥ

03,294.006 karṇa uvāca

03,294.006a avaniṃ pramadā gāś ca nirvāpaṃ bahuvārṣikam

03,294.006c tat te vipra pradāsyāmi na tu varma na kuṇḍale

03,294.007 vaiśaṃpāyana uvāca

03,294.007a evaṃ bahuvidhair vākyair yācyamānaḥ sa tu dvijaḥ

03,294.007c karṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varam ayācata

03,294.008a sāntvitaś ca yathāśakti pūjitaś ca yathāvidhi

03,294.008c naivānyaṃ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayām āsa vai varam

03,294.009a yadā nānyaṃ pravṛṇute varaṃ vai dvijasattamaḥ

03,294.009b*1353_01 vināsya sahajaṃ varma kuṇḍale ca viśāṃ pate

03,294.009c tadainam abravīd bhūyo rādheyaḥ prahasann iva

03,294.010a sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtodbhave

03,294.010c tenāvadhyo 'smi lokeṣu tato naitad dadāmy aham

03,294.011a viśālaṃ pṛthivīrājyaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam

03,294.011c pratigṛhṇīṣva mattas tvaṃ sādhu brāhmaṇapuṃgava

03,294.012a kuṇḍalābhyāṃ vimukto 'haṃ varmaṇā sahajena ca

03,294.012c gamanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ dvijasattama

03,294.013a yadā nānyaṃ varaṃ vavre bhagavān pākaśāsanaḥ

03,294.013c tataḥ prahasya karṇas taṃ punar ity abravīd vacaḥ

03,294.014a vidito devadeveśa prāg evāsi mama prabho

03,294.014c na tu nyāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varam

03,294.015a tvaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāt tvayā deyo varo mama

03,294.015c anyeṣāṃ caiva bhūtānām īśvaro hy asi bhūtakṛt

03,294.016a yadi dāsyāmi te deva kuṇḍale kavacaṃ tathā

03,294.016c vadhyatām upayāsyāmi tvaṃ ca śakrāvahāsyatām

03,294.017a tasmād vinimayaṃ kṛtvā kuṇḍale varma cottamam

03,294.017c harasva śakra kāmaṃ me na dadyām aham anyathā

03,294.018 śakra uvāca

03,294.018a vidito 'haṃ raveḥ pūrvam āyann eva tavāntikam

03,294.018c tena te sarvam ākhyātam evam etan na saṃśayaḥ

03,294.019a kāmam astu tathā tāta tava karṇa yathecchasi

03,294.019c varjayitvā tu me vajraṃ pravṛṇīṣva yad icchasi

03,294.020 vaiśaṃpāyana uvāca

03,294.020a tataḥ karṇaḥ prahṛṣṭas tu upasaṃgamya vāsavam

03,294.020c amoghāṃ śaktim abhyetya vavre saṃpūrṇamānasaḥ

03,294.021 karṇa uvāca

03,294.021a varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava

03,294.021c amoghāṃ śatrusaṃghānāṃ ghātanīṃ pṛtanāmukhe

03,294.022 vaiśaṃpāyana uvāca

03,294.022a tataḥ saṃcintya manasā muhūrtam iva vāsavaḥ

03,294.022c śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyam athābravīt

03,294.023a kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam

03,294.023c gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tvam anena samayena me

03,294.024a amoghā hanti śataśaḥ śatrūn mama karacyutā

03,294.024c punaś ca pāṇim abhyeti mama daityān vinighnataḥ

03,294.025a seyaṃ tava karaṃ prāpya hatvaikaṃ ripum ūrjitam

03,294.025c garjantaṃ pratapantaṃ ca mām evaiṣyati sūtaja

03,294.026 karṇa uvāca

03,294.026a ekam evāham icchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave

03,294.026c garjantaṃ pratapantaṃ ca yato mama bhayaṃ bhavet

03,294.027 indra uvāca

03,294.027a ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjantaṃ balinaṃ raṇe

03,294.027c tvaṃ tu yaṃ prārthayasy ekaṃ rakṣyate sa mahātmanā

03,294.028a yam āhur vedavidvāṃso varāham ajitaṃ harim

03,294.028c nārāyaṇam acintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate

03,294.029 karṇa uvāca

03,294.029*1354_01 evam etad yathāttha tvaṃ dānavānāṃ niṣūdana

03,294.029*1354_02 vadhiṣyāmi raṇe śatruṃ yo me sthātā puraḥsaraḥ

03,294.029a evam apy astu bhagavann ekavīravadhe mama

03,294.029c amoghā pravarā śaktir yena hanyāṃ pratāpinam

03,294.030a utkṛtya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te

03,294.030c nikṛtteṣu ca gātreṣu na me bībhatsatā bhavet

03,294.031 indra uvāca

03,294.031a na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathaṃ cana

03,294.031c vraṇaś cāpi na gātreṣu yas tvaṃ nānṛtam icchasi

03,294.032a yādṛśas te pitur varṇas tejaś ca vadatāṃ vara

03,294.032c tādṛśenaiva varṇena tvaṃ karṇa bhavitā punaḥ

03,294.033a vidyamāneṣu śastreṣu yady amoghām asaṃśaye

03,294.033c pramatto mokṣyase cāpi tvayy evaiṣā patiṣyati

03,294.034 karṇa uvāca

03,294.034a saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vimokṣye vāsavīm imām

03,294.034c yathā mām āttha śakra tvaṃ satyam etad bravīmi te

03,294.035 vaiśaṃpāyana uvāca

03,294.035a tataḥ śaktiṃ prajvalitāṃ pratigṛhya viśāṃ pate

03,294.035c śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇy akṛntata

03,294.036a tato devā mānavā dānavāś ca; nikṛntantaṃ karṇam ātmānam evam

03,294.036c dṛṣṭvā sarve siddhasaṃghāś ca nedur; na hy asyāsīd duḥkhajo vai vikāraḥ

03,294.037a tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ; papātoccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyam

03,294.037c dṛṣṭvā karṇaṃ śastrasaṃkṛttagātraṃ; muhuś cāpi smayamānaṃ nṛvīram

03,294.038a tataś chittvā kavacaṃ divyam aṅgāt; tathaivārdraṃ pradadau vāsavāya

03,294.038c tathotkṛtya pradadau kuṇḍale te; vaikartanaḥ karmaṇā tena karṇaḥ

03,294.038d*1355_01 tato devo mudito vajrapāṇir

03,294.038d*1355_02 dṛṣṭvā karṇaṃ śastranikṛttagātram

03,294.039a tataḥ śakraḥ prahasan vañcayitvā; karṇaṃ loke yaśasā yojayitvā

03,294.039c kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ hi mene; tataḥ paścād divam evotpapāta

03,294.040a śrutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā; dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan

03,294.040c tāṃ cāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ; śrutvā pārthā jahṛṣuḥ kānanasthāḥ

03,294.041 janamejaya uvāca

03,294.041a kvasthā vīrāḥ pāṇḍavās te babhūvuḥ; kutaś caitac chrutavantaḥ priyaṃ te

03,294.041c kiṃ vākārṣur dvādaśe 'bde vyatīte; tan me sarvaṃ bhagavān vyākarotu

03,294.042 vaiśaṃpāyana uvāca

03,294.042a labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ drāvayitvā; vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakād āśramāt te

03,294.042c mārkaṇḍeyāc chrutavantaḥ purāṇaṃ; devarṣīṇāṃ caritaṃ vistareṇa

03,294.043a pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ; sarvaiḥ sārdhaṃ sūdapaurogavaiś ca

03,294.043c tataḥ puṇyaṃ dvaitavanaṃ nṛvīrā; nistīryograṃ vanavāsaṃ samagram

03,295.001 janamejaya uvāca

03,295.001a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam

03,295.001c pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ kim akurvata pāṇḍavāḥ

03,295.002 vaiśaṃpāyana uvāca

03,295.002*1356_01 sarve puṣpaphalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ

03,295.002a evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam

03,295.002b*1357_01 pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ yad akurvanta tac chṛṇu

03,295.002c vihāya kāmyakaṃ rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ

03,295.003a punar dvaitavanaṃ ramyam ājagāma yudhiṣṭhiraḥ

03,295.003c svādumūlaphalaṃ ramyaṃ mārkaṇḍeyāśramaṃ prati

03,295.004a anuguptaphalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ

03,295.004c nyavasan pāṇḍavās tatra kṛṣṇayā saha bhārata

03,295.005a vasan dvaitavane rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,295.005c bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau

03,295.006a brāhmaṇārthe parākrāntā dharmātmāno yatavratāḥ

03,295.006c kleśam ārchanta vipulaṃ sukhodarkaṃ paraṃtapāḥ

03,295.006d*1358_01 tasmin prativasantas te yat prāpuḥ kurusattamāḥ

03,295.006d*1358_02 vane kleśaṃ sukhodarkaṃ tat pravakṣyāmi tac chṛṇu

03,295.006d*1358_03 araṇīsahitaṃ manthaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ

03,295.006d*1358_04 mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata

03,295.006d*1358_05 tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ

03,295.006d*1358_06 āśramāntaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ

03,295.006d*1358_07 hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā sa vipraḥ kurusattama

03,295.006d*1358_08 tvarito 'bhyāgamat tatra agnihotraparīpsayā

03,295.006d*1359_01 teṣāṃ ca vasatāṃ tatra pāṇḍavānāṃ mahāratham

03,295.007a ajātaśatrum āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sahitaṃ vane

03,295.007b@030_0001 ājagāma vane rājan durvāsāḥ kopano dvijaḥ

03,295.007b@030_0002 duryodhanapreritaś cā[pya]parāhṇe bubhukṣitaḥ

03,295.007b@030_0003 draupadyā sahite bhukte dharmarāje yudhiṣṭhire

03,295.007b@030_0004 tadā cintāparītātmā dharmasūnur janārdanam

03,295.007b@030_0005 cintayām āsa bhagavān ājagāma tvarānvitaḥ

03,295.007b@030_0006 gate durvāsasi tadā gaṅgāyāṃ snapanāya ca

03,295.007b@030_0007 śākapatraṃ tadā rājan bubhuje madhusūdanaḥ

03,295.007b@030_0008 tṛptāṃ trilokīm ity uvāca kāruṇyād bhaktavatsalaḥ

03,295.007b@030_0009 durvāsās tuṣṭim āpanno hṛṣṭas tasmai śivaṃ dadau

03,295.007b@030_0010 mārkaṇḍeyāśramāsīnaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

03,295.007c āgamya brāhmaṇas tūrṇaṃ saṃtapta idam abravīt

03,295.008a araṇīsahitaṃ mahyaṃ samāsaktaṃ vanaspatau

03,295.008c mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata

03,295.009a tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ

03,295.009c āśramāt tvaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ

03,295.010a tasya gatvā padaṃ śīghram āsādya ca mahāmṛgam

03,295.010c agnihotraṃ na lupyeta tadānayata pāṇḍavāḥ

03,295.011a brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā saṃtapto 'tha yudhiṣṭhiraḥ

03,295.011c dhanur ādāya kaunteyaḥ prādravad bhrātṛbhiḥ saha

03,295.012a sannaddhā dhanvinaḥ sarve prādravan narapuṃgavāḥ

03,295.012c brāhmaṇārthe yatantas te śīghram anvagaman mṛgam

03,295.013a karṇinālīkanārācān utsṛjanto mahārathāḥ

03,295.013c nāvidhyan pāṇḍavās tatra paśyanto mṛgam antikāt

03,295.014a teṣāṃ prayatamānānāṃ nādṛśyata mahāmṛgaḥ

03,295.014c apaśyanto mṛgaṃ śrāntā duḥkhaṃ prāptā manasvinaḥ

03,295.015a śītalacchāyam āsādya nyagrodhaṃ gahane vane

03,295.015c kṣutpipāsāparītāṅgāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan

03,295.016a teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ nakulo duḥkhitas tadā

03,295.016c abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham amarṣāt kurusattama

03,295.017a nāsmin kule jātu mamajja dharmo; na cālasyād arthalopo babhūva

03,295.017c anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ; saṃprāptāḥ smaḥ saṃśayaṃ kena rājan

03,296.001 yudhiṣṭhira uvāca

03,296.001a nāpadām asti maryādā na nimittaṃ na kāraṇam

03,296.001c dharmas tu vibhajaty atra ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ

03,296.002 bhīma uvāca

03,296.002a prātikāmy anayat kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ preṣyavat tadā

03,296.002c na mayā nihatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam

03,296.003 arjuna uvāca

03,296.003a vācas tīkṣṇāsthibhedinyaḥ sūtaputreṇa bhāṣitāḥ

03,296.003c atitīkṣṇā mayā kṣāntās tena prāptāḥ sma saṃśayam

03,296.003d*1360_00 nakula uvāca

03,296.003d*1360_01 dhārtarāṣṭrāḥ kutsayanto yan me na nihatās tadā

03,296.003d*1360_02 dyūtakāle mahārāja tenemām āpadaṃ gatāḥ

03,296.004 sahadeva uvāca

03,296.004a śakunis tvāṃ yadājaiṣīd akṣadyūtena bhārata

03,296.004c sa mayā na hatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam

03,296.005 vaiśaṃpāyana uvāca

03,296.005a tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṃ vākyam abravīt

03,296.005c āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśo daśa

03,296.006a pānīyam antike paśya vṛkṣān vāpy udakāśrayān

03,296.006c ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ

03,296.007a nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādapam

03,296.007a*1361_01 **** **** bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt

03,296.007a*1361_02 tata utthāya matimān

03,296.007c abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ

03,296.008a paśyāmi bahulān rājan vṛkṣān udakasaṃśrayān

03,296.008c sārasānāṃ ca nirhrādam atrodakam asaṃśayam

03,296.009a tato 'bravīt satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,296.009c gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyam ānaya

03,296.010a nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt

03,296.010c prādravad yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata

03,296.011a sa dṛṣṭvā vimalaṃ toyaṃ sārasaiḥ parivāritam

03,296.011c pātukāmas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve

03,296.012a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ

03,296.012c praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca

03,296.013a anādṛtya tu tad vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ

03,296.013c apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha

03,296.014a cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,296.014c abravīd bhrātaraṃ vīraṃ sahadevam ariṃdamam

03,296.015a bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ

03,296.015c taṃ caivānaya sodaryaṃ pānīyaṃ ca tvam ānaya

03,296.016a sahadevas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata

03,296.016c dadarśa ca hataṃ bhūmau bhrātaraṃ nakulaṃ tadā

03,296.017a bhrātṛśokābhisaṃtaptas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ

03,296.017c abhidudrāva pānīyaṃ tato vāg abhyabhāṣata

03,296.018a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ

03,296.018c praśnān uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca

03,296.019a anādṛtya tu tad vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ

03,296.019c apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha

03,296.020a athābravīt sa vijayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,296.020c bhrātarau te ciragatau bībhatso śatrukarśana

03,296.020e tau caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya

03,296.020f*1362_01 tvaṃ hi nas tāta sarveṣāṃ duḥkhitānām apāśrayaḥ

03,296.021a evam ukto guḍākeśaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ

03,296.021c āmuktakhaḍgo medhāvī tat saraḥ pratyapadyata

03,296.022a yataḥ puruṣaśārdūlau pānīyaharaṇe gatau

03,296.022c tau dadarśa hatau tatra bhrātarau śvetavāhanaḥ

03,296.022d*1363_01 vigatāsū naravyāghrau śayānau vasudhātale

03,296.023a prasuptāv iva tau dṛṣṭvā narasiṃhaḥ suduḥkhitaḥ

03,296.023c dhanur udyamya kaunteyo vyalokayata tad vanam

03,296.024a nāpaśyat tatra kiṃ cit sa bhūtaṃ tasmin mahāvane

03,296.024c savyasācī tataḥ śrāntaḥ pānīyaṃ so 'bhyadhāvata

03,296.025a abhidhāvaṃs tato vācam antarikṣāt sa śuśruve

03,296.025c kim āsīd asi pānīyaṃ naitac chakyaṃ balāt tvayā

03,296.026a kaunteya yadi vai praśnān mayoktān pratipatsyase

03,296.026c tataḥ pāsyasi pānīyaṃ hariṣyasi ca bhārata

03,296.027a vāritas tv abravīt pārtho dṛśyamāno nivāraya

03,296.027c yāvad bāṇair vinirbhinnaḥ punar naivaṃ vadiṣyasi

03,296.028a evam uktvā tataḥ pārthaḥ śarair astrānumantritaiḥ

03,296.028c vavarṣa tāṃ diśaṃ kṛtsnāṃ śabdavedhaṃ ca darśayan

03,296.029a karṇinālīkanārācān utsṛjan bharatarṣabha

03,296.029c anekair iṣusaṃghātair antarikṣaṃ vavarṣa ha

03,296.029d*1364_01 so 'py adṛśyāya bhūtāya nabhasy āmitatejase

03,296.029d*1364_02 utsasarja mahābāhur bāṇajālaṃ dhanaṃjayaḥ

03,296.029d*1364_03 tatas tān iṣusaṃghātān gāṇḍīvadhanuṣaś cyutān

03,296.029d*1364_04 meghān kṛtvā jahāsoccais tad adbhutam ivābhavat

03,296.030 yakṣa uvāca

03,296.030a kiṃ vighātena te pārtha praśnān uktvā tataḥ piba

03,296.030c anuktvā tu tataḥ praśnān pītvaiva na bhaviṣyasi

03,296.030d*1365_01 evam uktas tataḥ pārthaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ

03,296.031 vaiśaṃpāyana uvāca

03,296.031a sa tv amoghān iṣūn muktvā tṛṣṇayābhiprapīḍitaḥ

03,296.031c avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha

03,296.032a athābravīd bhīmasenaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

03,296.032c nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ

03,296.033a ciraṃ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata

03,296.033c tāṃś caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya

03,296.034a bhīmasenas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata

03,296.034c yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro 'sya nipātitāḥ

03,296.035a tān dṛṣṭvā duḥkhito bhīmas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ

03,296.035c amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām

03,296.035e sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṃ dhruvam adya me

03,296.036a pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vṛkodaraḥ

03,296.036c tato 'bhyadhāvat pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ

03,296.036d*1366_01 vāg uvācātha suspaṣṭam adṛśyā pāṇḍunandanam

03,296.037 yakṣa uvāca

03,296.037a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ

03,296.037c praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca

03,296.038 vaiśaṃpāyana uvāca

03,296.038a evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmitatejasā

03,296.038c avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha

03,296.038d*1367_01 tataḥ kuntīsuto rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,296.038d*1368_01 tataś ciragatān bhrātṝn atha jñātuṃ yudhiṣṭhiraḥ

03,296.038d*1369_01 cirāyamānān bahuśaḥ punaḥ punar uvāca ha

03,296.038d*1369_02 mādreyau kiṃ cirāyete gāṇḍīvī kiṃ cirāyate

03,296.038d*1369_03 mahābaladharas tatra kiṃ nu bhīmaś cirāyate

03,296.038d*1369_04 gacchāmy eṣāṃ padaṃ draṣṭum iti kṛtvā yudhiṣṭhiraḥ

03,296.039a tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ

03,296.039b*1370_01 vaiśaṃpāyana uvāca

03,296.039b*1370_01 ātmanātmānam etac ca cintayann idam abravīt

03,296.039b*1370_02 tataś ciragatān bhrātṝn atha rājā yudhiṣṭhiraḥ

03,296.039b*1370_03 cirāyamāṇān bahuśaḥ punaḥ punar uvāca ha

03,296.039b*1370_04 kiṃ svid vanam idaṃ draṣṭuṃ kiṃ svid dṛṣṭo mṛgo bhavet

03,296.039b*1370_05 prāhasan vā mahābhūtaṃ śaptās tenātha te 'patan

03,296.039b*1370_06 na paśyanty atha vā vīrāḥ pānīyaṃ yatra te gatāḥ

03,296.039b*1370_07 anviṣadbhir vane toyaṃ kālo 'yam iti pātitaḥ

03,296.039b*1370_08 kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena nāyānti puruṣarṣabhāḥ

03,296.039b*1370_09 gacchāmy eṣāṃ padaṃ draṣṭum iti kṛtvā yudhiṣṭhiraḥ

03,296.039b*1371_00 vaiśaṃpāyana uvāca

03,296.039b*1371_01 evamādīni vākyāni vimṛṣan nṛpasattamaḥ

03,296.039c samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā

03,296.040a apetajananirghoṣaṃ praviveśa mahāvanam

03,296.040c rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam

03,296.041a nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam

03,296.041c bhramarair upagītaṃ ca pakṣibhiś ca mahāyaśāḥ

03,296.041d*1372_01 mṛduśāḍvalasaṃkīrṇaṃ bhūmibhāgaṃ manoharam

03,296.042a sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkṛtam

03,296.042c dadarśa tat saraḥ śrīmān viśvakarmakṛtaṃ yathā

03,296.043a upetaṃ nalinījālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ

03,296.043c ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṃvṛtam

03,296.043d*1373_01 tato dharmasutaḥ śrīmān bhrātṛdarśanalālasaḥ

03,296.043e śramārtas tad upāgamya saro dṛṣṭvātha vismitaḥ

03,297.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,297.001a sa dadarśa hatān bhrātṝṃl lokapālān iva cyutān

03,297.001c yugānte samanuprāpte śakrapratimagauravān

03,297.002a viprakīrṇadhanurbāṇaṃ dṛṣṭvā nihatam arjunam

03,297.002c bhīmasenaṃ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyuṣaḥ

03,297.003a sa dīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ

03,297.003b@031_0001 tān dṛṣṭvā patitān bhrātṝn sarvāṃś cintāsamanvitaḥ

03,297.003b@031_0002 dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram

03,297.003b@031_0003 nanu tvayā mahābāho pratijñātaṃ vṛkodara

03,297.003b@031_0004 suyodhanasya bhetsyāmi gadayā sakthinī raṇe

03,297.003b@031_0005 vyarthaṃ tad adya me sarvaṃ tvayi vīre nipātite

03,297.003b@031_0006 mahātmani mahābāho kurūṇāṃ kīrtivardhane

03,297.003b@031_0007 manuṣyasaṃbhavā vāco vidharmiṇyaḥ pratiśrutāḥ

03,297.003b@031_0008 bhavatāṃ divyavācas tu tā bhavantu kathaṃ mṛṣā

03,297.003b@031_0009 devāś cāpi yadāvocan sūtake tvāṃ dhanaṃjaya

03,297.003b@031_0010 sahasrākṣād anavaraḥ kunti putras taveti vai

03,297.003b@031_0011 uttare pāriyātre ca jagbur bhūtāni sarvaśaḥ

03,297.003b@031_0012 vipranaṣṭāṃ śriyaṃ caiṣām āhartā punar añjasā

03,297.003b@031_0013 nāsya jetā raṇe kaś cid ajetā naiṣa kasya cit

03,297.003b@031_0014 so 'yaṃ mṛtyuvaśaṃ yātaḥ kathaṃ jiṣṇur mahābalaḥ

03,297.003b@031_0015 ayaṃ mamāśāṃ saṃhatya śete bhūmau dhanaṃjayaḥ

03,297.003b@031_0016 āśritya yaṃ vayaṃ nāthaṃ duḥkhāny etāni sehima

03,297.003b@031_0017 raṇe 'pramattau vīrau ca sadā śatrunibarhaṇau

03,297.003b@031_0018 kathaṃ ripuvaśaṃ yātau kuntīputrau mahābalau

03,297.003b@031_0019 yau sarvāstrāpratihatau bhīmasenadhanaṃjayau

03,297.003b@031_0020 aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama durhṛdaḥ

03,297.003b@031_0021 yamau yad etau dṛṣṭvādya patitau nāvadīryate

03,297.003b@031_0022 śāstrajñā deśakālajñās tapoyuktāḥ kriyānvitāḥ

03,297.003b@031_0023 akṛtvā sadṛśaṃ karma kiṃ śedhvaṃ puruṣarṣabhāḥ

03,297.003b@031_0024 avikṣataśarīrāś cāpy apramṛṣṭaśarāsanāḥ

03,297.003b@031_0025 asaṃjñā bhuvi saṃgamya kiṃ śedhvam aparājitāḥ

03,297.003b@031_0026 sānūn ivādreḥ saṃsuptān dṛṣṭvā bhrātṝn mahāmatiḥ

03,297.003b@031_0027 sukhaṃ prasuptān prasvinnaḥ khinnaḥ kaṣṭāṃ daśāṃ gataḥ

03,297.003b@031_0028 evam evedam ity uktvā dharmātmā sa nareśvaraḥ

03,297.003b@031_0029 śokasāgaramadhyastho dadhyau kāraṇam ākulaḥ

03,297.003b@031_0030 itikartavyatāṃ ceti deśakālavibhāgavit

03,297.003b@031_0031 nābhipede mahābāhuś cintayāno mahāmatiḥ

03,297.003b@031_0032 atha saṃstabhya dharmātmā tadātmānaṃ tapaḥsutaḥ

03,297.003b@031_0033 evaṃ vilapya bahudhā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

03,297.003c buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ

03,297.004a naiṣāṃ śastraprahāro 'sti padaṃ nehāsti kasya cit

03,297.004c bhūtaṃ mahad idaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ

03,297.004e ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam

03,297.004f*1374_01 bhrātṝṇāṃ vyasanaṃ ghoraṃ samam eva mahātmanām

03,297.005a syāt tu duryodhanenedam upāṃśuvihitaṃ kṛtam

03,297.005c gāndhārarājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā

03,297.006a yasya kāryam akāryaṃ vā samam eva bhavaty uta

03,297.006c kas tasya viśvased vīro durmater akṛtātmanaḥ

03,297.007a atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ

03,297.007c bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat

03,297.007d*1375_01 ācāryaṃ kiṃ nu vakṣyāmi kṛpaṃ bhīṣmam ahaṃ nu kim

03,297.007d*1376_01 viduraṃ kiṃ nu vakṣyāmi bṛhaspatisamaṃ naye

03,297.007d*1377_01 ambāṃ ca kiṃ nu vakṣyāmi sadā duḥkhasya bhāginīm

03,297.007d*1377_02 dṛṣṭvā māṃ bhrātṛbhir hīnaṃ pṛcchantīṃ putragṛddhinīm

03,297.007d*1377_03 yadā tvaṃ bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ śakratulyaparākramaiḥ

03,297.007d*1377_04 sārdhaṃ vanaṃ gato vīraiḥ katham ekas tvam āgataḥ

03,297.008a tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṃ dūṣitaṃ yathā

03,297.008b*1378_01 mṛtānām api caiteṣāṃ vikṛtaṃ naiva jāyate

03,297.008c mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇām ity acintayat

03,297.009a ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān

03,297.009c ko 'nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād ṛte

03,297.010a etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān

03,297.010c gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve

03,297.011 yakṣa uvāca

03,297.011a ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṃ tavānujāḥ

03,297.011c tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pṛcchato vyākaroṣi

03,297.012a mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ

03,297.012c praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca

03,297.013 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.013a rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk

03,297.013c pṛcchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kṛtam

03,297.014a himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca

03,297.014c catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā

03,297.015a atīva te mahat karma kṛtaṃ balavatāṃ vara

03,297.015b*1379_01 vinighnatā maheṣvāsāṃś caturo 'pi mamānujān

03,297.015c yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ

03,297.015e viṣaheran mahāyuddhe kṛtaṃ te tan mahādbhutam

03,297.016a na te jānāmi yat kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam

03,297.016c kautūhalaṃ mahaj jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama

03,297.017a yenāsmy udvignahṛdayaḥ samutpannaśirojvaraḥ

03,297.017c pṛcchāmi bhagavaṃs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati

03,297.018 yakṣa uvāca

03,297.018a yakṣo 'ham asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jalecaraḥ

03,297.018c mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ

03,297.019 vaiśaṃpāyana uvāca

03,297.019a tatas tām aśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām

03,297.019c yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ

03,297.019d*1380_01 tato rājann apākramya tasmād deśād avasthitaḥ

03,297.020a virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam

03,297.020c jvalanārkapratīkāśam adhṛṣyaṃ parvatopamam

03,297.021a setum āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ

03,297.021c meghagambhīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalam

03,297.021d*1381_01 uvāca yakṣaḥ kaunteyaṃ bhrātṛśokābhipīḍitam

03,297.022 yakṣa uvāca

03,297.022a ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakṛt

03,297.022c balāt toyaṃ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā

03,297.023a na peyam udakaṃ rājan prāṇān iha parīpsatā

03,297.023c pārtha mā sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ

03,297.023e praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca

03,297.024 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.024a naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham

03,297.024c kāmaṃ naitat praśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā

03,297.025a yadātmanā svam ātmānaṃ praśaṃset puruṣaḥ prabho

03,297.025c yathāprajñaṃ tu te praśnān prativakṣyāmi pṛccha mām

03,297.026 yakṣa uvāca

03,297.026a kiṃ svid ādityam unnayati ke ca tasyābhitaś carāḥ

03,297.026c kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati

03,297.027 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.027a brahmādityam unnayati devās tasyābhitaś carāḥ

03,297.027c dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati

03,297.028 yakṣa uvāca

03,297.028a kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat

03,297.028c kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān

03,297.029 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.029a śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat

03,297.029c dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā

03,297.030 yakṣa uvāca

03,297.030a kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva

03,297.030c kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva

03,297.031 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.031a svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva

03,297.031c maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva

03,297.032 yakṣa uvāca

03,297.032a kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva

03,297.032c kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva

03,297.033 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.033a iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva

03,297.033c bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva

03,297.034 yakṣa uvāca

03,297.034a kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ

03,297.034c kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate

03,297.035 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.035a prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ

03,297.035c vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate

03,297.036 yakṣa uvāca

03,297.036a kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ svin nipatatāṃ varam

03,297.036c kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam

03,297.037 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.037a varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam

03,297.037c gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ

03,297.038 yakṣa uvāca

03,297.038a indriyārthān anubhavan buddhimāṃl lokapūjitaḥ

03,297.038c saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati

03,297.039 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.039a devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ

03,297.039c na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati

03,297.040 yakṣa uvāca

03,297.040a kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt

03,297.040c kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām

03,297.041 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.041a mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccataraś ca khāt

03,297.041c manaḥ śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām

03,297.042 yakṣa uvāca

03,297.042a kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati

03,297.042c kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena vardhate

03,297.043 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.043a matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati

03,297.043c aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate

03,297.044 yakṣa uvāca

03,297.044a kiṃ svit pravasato mitraṃ kiṃ svin mitraṃ gṛhe sataḥ

03,297.044c āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ svin mitraṃ mariṣyataḥ

03,297.045 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.045a sārthaḥ pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ

03,297.045c āturasya bhiṣaṅ mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ

03,297.045d*1382_00 yakṣa uvāca

03,297.045d*1382_01 ko 'tithiḥ sarvabhūtānāṃ kiṃ svid dharmaṃ sanātanam

03,297.045d*1382_02 amṛtaṃ kiṃ svid rājendra kiṃ svit sarvam idaṃ jagat

03,297.045d*1382_02 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.045d*1382_03 atithiḥ sarvabhūtānām agniḥ somo gavāmṛtam

03,297.045d*1382_04 sanātano 'mṛto dharmo vāyuḥ sarvam idaṃ jagat

03,297.046 yakṣa uvāca

03,297.046a kiṃ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ

03,297.046c kiṃ svid dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ svid āvapanaṃ mahat

03,297.047 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.047a sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ

03,297.047c agnir himasya bhaiṣajyaṃ bhūmir āvapanaṃ mahat

03,297.048 yakṣa uvāca

03,297.048a kiṃ svid ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ yaśaḥ

03,297.048c kiṃ svid ekapadaṃ svargyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ sukham

03,297.049 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.049a dākṣyam ekapadaṃ dharmyaṃ dānam ekapadaṃ yaśaḥ

03,297.049c satyam ekapadaṃ svargyaṃ śīlam ekapadaṃ sukham

03,297.050 yakṣa uvāca

03,297.050a kiṃ svid ātmā manuṣyasya kiṃ svid daivakṛtaḥ sakhā

03,297.050c upajīvanaṃ kiṃ svid asya kiṃ svid asya parāyaṇam

03,297.051 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.051a putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā

03,297.051c upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam

03,297.052 yakṣa uvāca

03,297.052a dhanyānām uttamaṃ kiṃ svid dhanānāṃ kiṃ svid uttamam

03,297.052c lābhānām uttamaṃ kiṃ svit kiṃ sukhānāṃ tathottamam

03,297.053 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.053a dhanyānām uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānām uttamaṃ śrutam

03,297.053c lābhānāṃ śreṣṭham ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭir uttamā

03,297.054 yakṣa uvāca

03,297.054a kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadāphalaḥ

03,297.054c kiṃ niyamya na śocanti kaiś ca saṃdhir na jīryate

03,297.055 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.055a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas trayīdharmaḥ sadāphalaḥ

03,297.055c mano yamya na śocanti sadbhiḥ saṃdhir na jīryate

03,297.056 yakṣa uvāca

03,297.056a kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃ nu hitvā na śocati

03,297.056c kiṃ nu hitvārthavān bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhavet

03,297.057 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.057a mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati

03,297.057c kāmaṃ hitvārthavān bhavati lobhaṃ hitvā sukhī bhavet

03,297.057d*1383_00 yakṣa uvāca

03,297.057d*1383_01 kimarthaṃ brāhmaṇe dānaṃ kimarthaṃ naṭanartake

03,297.057d*1383_02 kimarthaṃ caiva bhṛtyeṣu kimarthaṃ caiva rājasu

03,297.057d*1383_02 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.057d*1383_03 dharmārthaṃ brāhmaṇe dānaṃ yaśorthaṃ naṭanartake

03,297.057d*1383_04 bhṛtyeṣu bharaṇārthaṃ vai bhayārthaṃ caiva rājasu

03,297.057d*1383_04 yakṣa uvāca

03,297.057d*1383_05 kena svid āvṛto lokaḥ kena svin na prakāśate

03,297.057d*1383_06 kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati

03,297.057d*1383_06 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.057d*1383_07 ajñānenāvṛto lokas tamasā na prakāśate

03,297.057d*1383_08 lobhāt tyajati mitrāṇi saṅgāt svargaṃ na gacchati

03,297.058 yakṣa uvāca

03,297.058a mṛtaḥ kathaṃ syāt puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavet

03,297.058c śrāddhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca syāt kathaṃ yajño mṛto bhavet

03,297.059 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.059a mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭram arājakam

03,297.059c mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajñas tv adakṣiṇaḥ

03,297.060 yakṣa uvāca

03,297.060a kā dik kim udakaṃ proktaṃ kim annaṃ pārtha kiṃ viṣam

03,297.060c śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca

03,297.061 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061a santo dig jalam ākāśaṃ gaur annaṃ prārthanā viṣam

03,297.061c śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase

03,297.061d@032_0000 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0001 tapaḥ kiṃlakṣaṇaṃ proktaṃ ko damaś ca prakīrtitaḥ

03,297.061d@032_0002 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0002 kṣamā ca kā parā proktā kā ca hrīḥ parikīrtitā

03,297.061d@032_0003 tapaḥ svadharmavartitvaṃ manaso damanaṃ damaḥ

03,297.061d@032_0004 kṣamā dvaṃdvasahiṣṇutvaṃ hrīr akāryanivartanam

03,297.061d@032_0004 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0005 kiṃ jñānaṃ procyate rājan kaḥ śamaś ca prakīrtitaḥ

03,297.061d@032_0006 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0006 dayā ca kā parā proktā kiṃ cārjavam udāhṛtam

03,297.061d@032_0007 jñānaṃ tattvārthasaṃbodhaḥ śamaś cittapraśāntatā

03,297.061d@032_0008 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0008 dayā sarvasukhaiṣitvam ārjavaṃ samacittatā

03,297.061d@032_0009 kaḥ śatrur durjayaḥ puṃsāṃ kaś ca vyādhir anantakaḥ

03,297.061d@032_0010 kīdṛśaś ca smṛtaḥ sādhur asādhuḥ kīdṛśaḥ smṛtaḥ

03,297.061d@032_0010 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0011 krodhaḥ sudurjayaḥ śatrur lobho vyādhir anantakaḥ

03,297.061d@032_0012 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0012 sarvabhūtahitaḥ sādhur asādhur nirdayaḥ smṛtaḥ

03,297.061d@032_0013 ko mohaḥ procyate rājan kaś ca mānaḥ prakīrtitaḥ

03,297.061d@032_0014 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0014 kim ālasyaṃ ca vijñeyaṃ kaś ca śokaḥ prakīrtitaḥ

03,297.061d@032_0015 moho hi dharmamūḍhatvaṃ mānas tv ātmābhimānitā

03,297.061d@032_0016 dharmaniṣkriyatālasyaṃ śokas tv ajñānam ucyate

03,297.061d@032_0016 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0017 kiṃ sthairyam ṛṣibhiḥ proktaṃ kiṃ ca dhairyam udāhṛtam

03,297.061d@032_0018 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0018 snānaṃ ca kiṃ paraṃ proktaṃ dānaṃ ca kim ihocyate

03,297.061d@032_0019 svadharme sthiratā sthairyaṃ dhairyam indriyanigrahaḥ

03,297.061d@032_0020 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0020 snānaṃ manomalatyāgo dānaṃ vai bhūtarakṣaṇam

03,297.061d@032_0021 kaḥ paṇḍitaḥ pumāñ jñeyo nāstikaḥ kaś ca ucyate

03,297.061d@032_0022 ko mūrkhaḥ kaś ca kāmaḥ syāt ko matsara iti smṛtaḥ

03,297.061d@032_0022 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0023 dharmajñaḥ paṇḍito jñeyo nāstiko mūrkha ucyate

03,297.061d@032_0024 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0024 kāmaḥ saṃsārahetuś ca hṛttāpo matsaraḥ smṛtaḥ

03,297.061d@032_0025 ko 'haṃkāra iti proktaḥ kaś ca dambhaḥ prakīrtitaḥ

03,297.061d@032_0026 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0026 kiṃ tad daivaṃ paraṃ proktaṃ kiṃ tat paiśunyam ucyate

03,297.061d@032_0027 mahājñānam ahaṃkāro dambho dharmadhvajocchrayaḥ

03,297.061d@032_0028 daivaṃ dānaphalaṃ proktaṃ paiśunyaṃ paradūṣaṇam

03,297.061d@032_0028 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0029 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca parasparavirodhinaḥ

03,297.061d@032_0030 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0030 eṣāṃ nityaviruddhānāṃ katham ekatra saṃgamaḥ

03,297.061d@032_0031 yadā dharmaś ca bhāryā ca parasparavaśānugau

03,297.061d@032_0032 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0032 tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇām api saṃgamaḥ

03,297.061d@032_0033 akṣayo narakaḥ kena prāpyate bharatarṣabha

03,297.061d@032_0034 etan me pṛcchataḥ praśnaṃ tac chīghraṃ vaktum arhasi

03,297.061d@032_0034 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0035 brāhmaṇaṃ svayam āhūya yācamānam akiṃcanam

03,297.061d@032_0036 paścān nāstīti yo brūyāt so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

03,297.061d@032_0037 vedeṣu dharmaśāstreṣu mithyā yo vai dvijātiṣu

03,297.061d@032_0038 deveṣu pitṛdharmeṣu so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

03,297.061d@032_0039 vidyamāne dhane lobhād dānabhogavivarjitaḥ

03,297.061d@032_0040 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0040 paścān nāstīti yo brūyāt so 'kṣayaṃ narakaṃ vrajet

03,297.061d@032_0041 rājan kulena vṛttena svādhyāyena śrutena vā

03,297.061d@032_0042 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0042 brāhmaṇyaṃ kena bhavati prabrūhy etat suniścitam

03,297.061d@032_0043 śṛṇu yakṣa kulaṃ tāta na svādhyāyo na ca śrutam

03,297.061d@032_0044 kāraṇaṃ hi dvijatve ca vṛttam eva na saṃśayaḥ

03,297.061d@032_0045 vṛttaṃ yatnena saṃrakṣyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ

03,297.061d@032_0046 akṣīṇavṛtto na kṣīṇo vṛttatas tu hato hataḥ

03,297.061d@032_0047 paṭhakāḥ pāṭhakāś caiva ye cānye śāstracintakāḥ

03,297.061d@032_0048 sarve vyasanino mūrkhā yaḥ kriyāvān sa paṇḍitaḥ

03,297.061d@032_0049 caturvedo 'pi durvṛttaḥ sa śūdrād atiricyate

03,297.061d@032_0050 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0050 yo 'gnihotraparo dāntaḥ sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

03,297.061d@032_0051 priyavacanavādī kiṃ labhate

03,297.061d@032_0052 vimṛśitakāryakaraḥ kiṃ labhate

03,297.061d@032_0053 bahumitrakaraḥ kiṃ labhate

03,297.061d@032_0054 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0054 dharme rataḥ kiṃ labhate kathaya

03,297.061d@032_0055 priyavacanavādī priyo bhavati

03,297.061d@032_0056 vimṛśitakāryakaro 'dhikaṃ jayati

03,297.061d@032_0057 bahumitrakaraḥ sukhaṃ vasate

03,297.061d@032_0058 yakṣa uvāca

03,297.061d@032_0058 yaś ca dharmarataḥ sa gatiṃ labhate

03,297.061d@032_0059 ko modate kim āścaryaṃ kaḥ panthāḥ kā ca vārtikā

03,297.061d@032_0060 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.061d@032_0060 vada me caturaḥ praśnān mṛtā jīvantu bāndhavāḥ

03,297.061d@032_0061 pañcame 'hani ṣaṣṭhe vā śākaṃ pacati sve gṛhe

03,297.061d@032_0062 anṛṇī cāpravāsī ca sa vāricara modate

03,297.061d@032_0063 ahany ahani bhūtāni gacchantīha yamālayam

03,297.061d@032_0064 śeṣāḥ sthāvaram icchanti kim āścaryam ataḥ param

03,297.061d@032_0065 tarko 'pratiṣṭhaḥ śrutayo vibhinnā

03,297.061d@032_0066 naiko ṛṣir yasya mataṃ pramāṇam

03,297.061d@032_0067 dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ

03,297.061d@032_0068 mahājano yena gataḥ sa panthāḥ

03,297.061d@032_0069 asmin mahāmohamaye kaṭāhe

03,297.061d@032_0070 sūryāgninā rātridivendhanena

03,297.061d@032_0071 māsartudarvīparighaṭṭanena

03,297.061d@032_0072 bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā

03,297.062 yakṣa uvāca

03,297.062a vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa

03,297.062c puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ

03,297.063 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.063a divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ

03,297.063c yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate

03,297.064a tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca

03,297.064b*1384_01 samatvaṃ yasya sarveṣu sa vai puruṣa ucyate

03,297.064b*1384_02 bhūtabhavyabhaviṣyeṣu niḥspṛhaḥ śāntamānasaḥ

03,297.064c atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ

03,297.065 yakṣa uvāca

03,297.065a vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ

03,297.065c tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu

03,297.066 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.066a śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhacchāla ivodgataḥ

03,297.066c vyūḍhorasko mahābāhur nakulo yakṣa jīvatu

03,297.067 yakṣa uvāca

03,297.067a priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam

03,297.067c sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi

03,297.068a yasya nāgasahasreṇa daśasaṃkhyena vai balam

03,297.068c tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi

03,297.069a tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava

03,297.069c atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi

03,297.070a yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ

03,297.070c arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi

03,297.071 yudhiṣṭhira uvāca

03,297.071*1385_01 dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ

03,297.071*1385_02 tasmād dharmaṃ na tyajāmi mā no dharmo hato vadhīt

03,297.071a ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam

03,297.071c ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu

03,297.072a dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ

03,297.072c svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu

03,297.072d*1386_01 kuntī caiva tu mādrī ca dve bhārye tu pitur mama

03,297.072d*1386_02 ubhe saputre syātāṃ vai iti me dhīyate matiḥ

03,297.073a yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ

03,297.073c mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu

03,297.074 yakṣa uvāca

03,297.074a yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam

03,297.074c tasmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha

03,298.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,298.001a tatas te yakṣavacanād udatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ

03,298.001c kṣutpipāse ca sarveṣāṃ kṣaṇe tasmin vyagacchatām

03,298.002 yudhiṣṭhira uvāca

03,298.002a sarasy ekena pādena tiṣṭhantam aparājitam

03,298.002c pṛcchāmi ko bhavān devo na me yakṣo mato bhavān

03,298.003a vasūnāṃ vā bhavān eko rudrāṇām atha vā bhavān

03,298.003c atha vā marutāṃ śreṣṭho vajrī vā tridaśeśvaraḥ

03,298.004a mama hi bhrātara ime sahasraśatayodhinaḥ

03,298.004c na taṃ yogaṃ prapaśyāmi yena syur vinipātitāḥ

03,298.005a sukhaṃ prativibuddhānām indriyāṇy upalakṣaye

03,298.005c sa bhavān suhṛd asmākam atha vā naḥ pitā bhavān

03,298.006 yakṣa uvāca

03,298.006a ahaṃ te janakas tāta dharmo mṛduparākrama

03,298.006c tvāṃ didṛkṣur anuprāpto viddhi māṃ bharatarṣabha

03,298.007a yaśaḥ satyaṃ damaḥ śaucam ārjavaṃ hrīr acāpalam

03,298.007c dānaṃ tapo brahmacaryam ity etās tanavo mama

03,298.008a ahiṃsā samatā śāntis tapaḥ śaucam amatsaraḥ

03,298.008c dvārāṇy etāni me viddhi priyo hy asi sadā mama

03,298.009a diṣṭyā pañcasu rakto 'si diṣṭyā te ṣaṭpadī jitā

03,298.009c dve pūrve madhyame dve ca dve cānte sāṃparāyike

03,298.010a dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsus tvām ihāgataḥ

03,298.010c ānṛśaṃsyena tuṣṭo 'smi varaṃ dāsyāmi te 'nagha

03,298.010d*1387_01 kāmakrodhau tu prathamau lobhamohau tu madhyamau

03,298.010d*1387_02 ante bhayaviṣādau ca eṣā sā ṣaṭpadī smṛtā

03,298.011a varaṃ vṛṇīṣva rājendra dātā hy asmi tavānagha

03,298.011c ye hi me puruṣā bhaktā na teṣām asti durgatiḥ

03,298.012 yudhiṣṭhira uvāca

03,298.012a araṇīsahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati

03,298.012c tasyāgnayo na lupyeran prathamo 'stu varo mama

03,298.013 dharma uvāca

03,298.013a araṇīsahitaṃ tasya brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā

03,298.013c mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava prabho

03,298.014 vaiśaṃpāyana uvāca

03,298.014a dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata

03,298.014c anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tvam amaropama

03,298.015 yudhiṣṭhira uvāca

03,298.015a varṣāṇi dvādaśāraṇye trayodaśam upasthitam

03,298.015c tatra no nābhijānīyur vasato manujāḥ kva cit

03,298.016 vaiśaṃpāyana uvāca

03,298.016a dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata

03,298.016c bhūyaś cāśvāsayām āsa kaunteyaṃ satyavikramam

03,298.017a yady api svena rūpeṇa cariṣyatha mahīm imām

03,298.017c na vo vijñāsyate kaś cit triṣu lokeṣu bhārata

03,298.018a varṣaṃ trayodaśaṃ cedaṃ matprasādāt kurūdvahāḥ

03,298.018c virāṭanagare gūḍhā avijñātāś cariṣyatha

03,298.019a yad vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśam

03,298.019c tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandato dhārayiṣyatha

03,298.020a araṇīsahitaṃ cedaṃ brāhmaṇāya prayacchata

03,298.020c jijñāsārthaṃ mayā hy etad āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā

03,298.020d*1388_01 pravṛṇīṣvāparaṃ saumya varam iṣṭaṃ dadāni te

03,298.020d*1388_02 na tṛpyāmi naraśreṣṭha prayacchan vai varāṃs tava

03,298.021a tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varam apratimaṃ mahat

03,298.021c tvaṃ hi matprabhavo rājan viduraś ca mamāṃśabhāk

03,298.022 yudhiṣṭhira uvāca

03,298.022a devadevo mayā dṛṣṭo bhavān sākṣāt sanātanaḥ

03,298.022c yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭas taṃ grahīṣyāmy ahaṃ pitaḥ

03,298.023a jayeyaṃ lobhamohau ca krodhaṃ cāhaṃ sadā vibho

03,298.023c dāne tapasi satye ca mano me satataṃ bhavet

03,298.024 dharma uvāca

03,298.024a upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ svabhāvenāsi pāṇḍava

03,298.024c bhavān dharmaḥ punaś caiva yathoktaṃ te bhaviṣyati

03,298.025 vaiśaṃpāyana uvāca

03,298.025a ity uktvāntardadhe dharmo bhagavāṃl lokabhāvanaḥ

03,298.025c sametāḥ pāṇḍavāś caiva sukhasuptā manasvinaḥ

03,298.026a abhyetya cāśramaṃ vīrāḥ sarva eva gataklamāḥ

03,298.026c āraṇeyaṃ dadus tasmai brāhmaṇāya tapasvine

03,298.027a idaṃ samutthānasamāgamaṃ mahat; pituś ca putrasya ca kīrtivardhanam

03,298.027c paṭhan naraḥ syād vijitendriyo vaśī; saputrapautraḥ śatavarṣabhāg bhavet

03,298.028a na cāpy adharme na suhṛdvibhedane; parasvahāre paradāramarśane

03,298.028c kadaryabhāve na ramen manaḥ sadā; nṛṇāṃ sadākhyānam idaṃ vijānatām

03,299.001 vaiśaṃpāyana uvāca

03,299.001a dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ

03,299.001c ajñātavāsaṃ vatsyantaś channā varṣaṃ trayodaśam

03,299.001e upopaviśya vidvāṃsaḥ sahitāḥ saṃśitavratāḥ

03,299.002a ye tadbhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ

03,299.002c tān abruvan mahātmānaḥ śiṣṭāḥ prāñjalayas tadā

03,299.002e abhyanujñāpayiṣyantas taṃ nivāsaṃ dhṛtavratāḥ

03,299.003a viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrair yathā vayam

03,299.003c chadmanā hṛtarājyāś ca niḥsvāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ

03,299.004a uṣitāś ca vane kṛcchraṃ yatra dvādaśa vatsarān

03,299.004c ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam

03,299.004e tad vatsyāmo vayaṃ channās tad anujñātum arhatha

03,299.005a suyodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca sahasaubalaḥ

03,299.005c jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsv atyantavairiṇaḥ

03,299.005e yuktācārāś ca yuktāś ca paurasya svajanasya ca

03,299.005f*1389_01 durātmanāṃ hi kas teṣāṃ viśvāsaṃ gantum arhati

03,299.006a api nas tad bhaved bhūyo yad vayaṃ brāhmaṇaiḥ saha

03,299.006c samastāḥ sveṣu rāṣṭreṣu svarājyasthā bhavemahi

03,299.007a ity uktvā duḥkhaśokārtaḥ śucir dharmasutas tadā

03,299.007c saṃmūrchito 'bhavad rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ

03,299.008a tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha

03,299.008c atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā

03,299.009a rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ

03,299.009c naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi

03,299.010a devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahuśas tathā

03,299.010c tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ

03,299.011a indreṇa niṣadhān prāpya giriprasthāśrame tadā

03,299.011c channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe

03,299.012a viṣṇunāśvaśiraḥ prāpya tathādityāṃ nivatsyatā

03,299.012c garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram

03,299.013a prāpya vāmanarūpeṇa pracchannaṃ brahmarūpiṇā

03,299.013c baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam

03,299.014a aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā

03,299.014c yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

03,299.015a pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtranigrahe

03,299.015c vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tac ca te śrutam

03,299.016a hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā

03,299.016c vibudhānāṃ kṛtaṃ karma tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

03,299.017a evaṃ vivasvatā tāta channenottamatejasā

03,299.017c nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ

03,299.018a viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai

03,299.018c daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā

03,299.019a evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha

03,299.019c ajayañ śātravān yuddhe tathā tvam api jeṣyasi

03,299.020a tathā dhaumyena dharmajño vākyaiḥ saṃparitoṣitaḥ

03,299.020c śāstrabuddhyā svabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ

03,299.021a athābravīn mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ

03,299.021c rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan

03,299.022a avekṣayā mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā

03,299.022c dharmānugatayā buddhyā na kiṃ cit sāhasaṃ kṛtam

03,299.023a sahadevo mayā nityaṃ nakulaś ca nivāritau

03,299.023c śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau

03,299.024a na vayaṃ tat prahāsyāmo yasmin yokṣyati no bhavān

03,299.024c bhavān vidhattāṃ tat sarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān

03,299.025a ity ukte bhīmasenena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ

03,299.025c prayujyāpṛcchya bharatān yathāsvān svān yayur gṛhān

03,299.026a sarve vedavido mukhyā yatayo munayas tathā

03,299.026c āśīr uktvā yathānyāyaṃ punar darśanakāṅkṣiṇaḥ

03,299.027a saha dhaumyena vidvāṃsas tathā te pañca pāṇḍavāḥ

03,299.027c utthāya prayayur vīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata

03,299.028a krośamātram atikramya tasmād deśān nimittataḥ

03,299.028c śvobhūte manujavyāghrāś channavāsārtham udyatāḥ

03,299.029a pṛthakśāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ

03,299.029c saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan


Rechtsinhaber*in
GRETIL project

Zitationsvorschlag für dieses Objekt
TextGrid Repository (2025). Epics Collection. Mahābhārata: Āraṇyakaparvan. Mahābhārata: Āraṇyakaparvan. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-D1E9-5