Mahābhārata: Sabhāparvan

Header

Data entry: Muneo Tokunaga et al. and John Smith et al.

Date of this version: 2025-05-07

Source:

  • Mahabharata: Sabhaparvan. Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute, Pune, India, 1999
    .

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.



% Mahabharata: Sabhaparvan
% Electronic text (C) Bhandarkar Oriental Research Institute,
% Pune, India, 1999

% On the basis of the text entered by Muneo Tokunaga et al.,
% revised by John Smith, Cambridge, et al.



Revisions:

  • 2025-02-07: TEI encoding by mass conversion
  • 2025-02-27: metadata structuring
  • 2025-05-07: Added several metadata fields.

Text

02,000.000*0001_01 nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam

02,000.000*0001_02 devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet

02,000.000*0002_01 oṃ namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase

02,000.000*0002_02 yasya prasādād vakṣyāmi nārāyaṇakathāṃ śubhām

02,000.000*0003_01 * * * * * * * * * * * * * * * *

02,000.000*0003_02 tato 'jñānatamondhasya kāvasthā jagato bhavet

02,000.000*0004_00 janamejaya uvāca

02,000.000*0004_01 mayasya tu kathāṃ divyāṃ śrotum icchāmi sattama

02,000.000*0004_02 sabhāṃ caiva kṛtāṃ tena dharmarājasya dhīmataḥ

02,000.000*0005_00 janamejaya uvāca

02,000.000*0005_01 rakṣitaḥ pāṇḍavā * * mayo nāma mahāsuraḥ

02,000.000*0005_02 kṛṣṇāc ca pāvakāc caiva pārthenāmitatejasā

02,000.000*0005_03 sa cakāra yad ūrdhvaṃ vai karma pratyayakārakam

02,000.000*0005_04 tad brūhi bhagavan sarvaṃ prāṇadāya kirīṭine

02,000.000*0006_00 janamejayaḥ

02,000.000*0006_01 arjuno jayatāṃ śreṣṭho mokṣayitvā mayaṃ tadā

02,000.000*0006_02 kiṃ cakāra mahātejās tan me brūhi dvijottama

02,001.000*0007_01 śṛṇu rājann avahitaś caritaṃ pūrvakasya te

02,001.000*0007_02 mokṣayitvā mayaṃ tatra pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

02,001.000*0007_03 gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau

02,001.000*0007_04 divyāny astrāṇi rājendra durlabhāni nṛpair bhuvi

02,001.000*0007_05 rathadhvajaṃ patākāś ca śvetāśvaiḥ saha vīryavān

02,001.000*0007_06 etāni pāvakāt prāpya mudā paramayā yutaḥ

02,001.000*0007_07 tasthau pārtho mahāvīryas tadā saha mayena saḥ

02,001.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,001.001a tato 'bravīn mayaḥ pārthaṃ vāsudevasya saṃnidhau

02,001.001b*0008_01 pāṇḍavena paritrātas tatkṛtaṃ pratyanusmaran

02,001.001c prāñjaliḥ ślakṣṇayā vācā pūjayitvā punaḥ punaḥ

02,001.002a asmāc ca kṛṣṇāt saṃkruddhāt pāvakāc ca didhakṣataḥ

02,001.002c tvayā trāto 'smi kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te

02,001.002d*0009_01 ahaṃ hi viśvakarmā vai asurāṇāṃ paraṃtapa

02,001.002d*0009_02 tasmāt te vismayaṃ kiṃ cit kuryām anyaiḥ suduṣkaram

02,001.002d*0009_03 evam ukto mahāvīryaḥ pārtho māyāvidaṃ mayam

02,001.002d*0009_04 dhyātvā muhūrtaṃ kaunteyaḥ prahasan vākyam abravīt

02,001.003 arjuna uvāca

02,001.003a kṛtam eva tvayā sarvaṃ svasti gaccha mahāsura

02,001.003c prītimān bhava me nityaṃ prītimanto vayaṃ ca te

02,001.003d*0010_01 prāptopakārād arthaṃ hi nāharāmīti me vratam

02,001.004 maya uvāca

02,001.004a yuktam etat tvayi vibho yathāttha puruṣarṣabha

02,001.004c prītipūrvam ahaṃ kiṃ cit kartum icchāmi bhārata

02,001.005a ahaṃ hi viśvakarmā vai dānavānāṃ mahākaviḥ

02,001.005c so 'haṃ vai tvatkṛte kiṃ cit kartum icchāmi pāṇḍava

02,001.005d*0011_01 dānavānāṃ purā pārtha prāsādā hi mayā kṛtāḥ

02,001.005d*0011_02 ramyāṇi sukhadarśāni bhogāḍhyāni sahasraśaḥ

02,001.005d*0011_03 udyānāni ca ramyāṇi sarāṃsi vividhāni ca

02,001.005d*0011_04 vicitrāṇi ca śastrāṇi rathāḥ kāmagamās tathā

02,001.005d*0011_05 nagarāṇi viśālāni sāṭṭaprākāratoraṇaiḥ

02,001.005d*0011_06 vāhanāni ca mukhyāni vicitrāṇi sahasraśaḥ

02,001.005d*0011_07 bilāni ramaṇīyāni sukhayuktāni vai bhṛśam

02,001.005d*0011_08 ete kṛtā mayā sarve tasmād icchāmi phalguna

02,001.006 arjuna uvāca

02,001.006a prāṇakṛcchrād vimuktaṃ tvam ātmānaṃ manyase mayā

02,001.006c evaṃ gate na śakṣyāmi kiṃ cit kārayituṃ tvayā

02,001.007a na cāpi tava saṃkalpaṃ mogham icchāmi dānava

02,001.007c kṛṣṇasya kriyatāṃ kiṃ cit tathā pratikṛtaṃ mayi

02,001.007d*0012_00 mayaḥ

02,001.007d*0012_01 vāsudeva mayā kartuṃ kim icchasi śubhānana

02,001.008 vaiśaṃpāyana uvāca

02,001.008a codito vāsudevas tu mayena bharatarṣabha

02,001.008c muhūrtam iva saṃdadhyau kim ayaṃ codyatām iti

02,001.008d*0013_01 naipuṇaṃ divi śilpasya saṃcintya mayam abravīt

02,001.008d*0014_01 tato vicintya manasā lokanāthaḥ prajāpatiḥ

02,001.009a codayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ sabhā vai kriyatām iti

02,001.009b*0015_01 yadi tvaṃ kartukāmo 'si priyaṃ śilpavatāṃ vara

02,001.009c dharmarājasya daiteya yādṛśīm iha manyase

02,001.009d*0016_01 anavāpyāṃ manuṣyeṇa tādṛśīṃ kuru vai sabhām

02,001.009d*0016_02 asurān mānuṣān devān gandharvān rākṣasān api

02,001.010a yāṃ kṛtāṃ nānukuryus te mānavāḥ prekṣya vismitāḥ

02,001.010c manuṣyaloke kṛtsne 'smiṃs tādṛśīṃ kuru vai sabhām

02,001.011a yatra divyān abhiprāyān paśyema vihitāṃs tvayā

02,001.011c āsurān mānuṣāṃś caiva tāṃ sabhāṃ kuru vai maya

02,001.012a pratigṛhya tu tad vākyaṃ saṃprahṛṣṭo mayas tadā

02,001.012c vimānapratimāṃ cakre pāṇḍavasya sabhāṃ mudā

02,001.013a tataḥ kṛṣṇaś ca pārthaś ca dharmarāje yudhiṣṭhire

02,001.013c sarvam etad yathāvedya darśayām āsatur mayam

02,001.014a tasmai yudhiṣṭhiraḥ pūjāṃ yathārham akarot tadā

02,001.014b*0017_01 āsanaṃ kalpayām āsa pūjayām āsa ca prabhuḥ

02,001.014c sa tu tāṃ pratijagrāha mayaḥ satkṛtya satkṛtaḥ

02,001.015a sa pūrvadevacaritaṃ tatra tatra viśāṃ pate

02,001.015b*0018_01 saṃprahṛṣṭo mayo rājan pāṇḍavasya ca tattvataḥ

02,001.015c kathayām āsa daiteyaḥ pāṇḍuputreṣu bhārata

02,001.016a sa kālaṃ kaṃ cid āśvasya viśvakarmā pracintya ca

02,001.016c sabhāṃ pracakrame kartuṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

02,001.017a abhiprāyeṇa pārthānāṃ kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ

02,001.017c puṇye 'hani mahātejāḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ

02,001.018a tarpayitvā dvijaśreṣṭhān pāyasena sahasraśaḥ

02,001.018c dhanaṃ bahuvidhaṃ dattvā tebhya eva ca vīryavān

02,001.018d*0019_01 iti sarvavidhiṃ kṛtvā pradakṣiṇam avartata

02,001.019a sarvartuguṇasaṃpannāṃ divyarūpāṃ manoramām

02,001.019b*0020_01 janaughasya rathaughasya yānayugyasya caiva hi

02,001.019c daśakiṣkusahasrāṃ tāṃ māpayām āsa sarvataḥ

02,002.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,002.001a uṣitvā khāṇḍavaprasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ

02,002.001c pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho 'bhipūjitaḥ

02,002.002a gamanāya matiṃ cakre pitur darśanalālasaḥ

02,002.002c dharmarājam athāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ

02,002.003a vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ

02,002.003c sa tayā mūrdhny upāghrātaḥ pariṣvaktaś ca keśavaḥ

02,002.004a dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ

02,002.004c tām upetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ

02,002.005a arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktam anuttamam

02,002.005c uvāca bhagavān bhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm

02,002.006a tayā svajanagāmīni śrāvito vacanāni saḥ

02,002.006c saṃpūjitaś cāpy asakṛc chirasā cābhivāditaḥ

02,002.007a tām anujñāpya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm

02,002.007c dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ

02,002.008a vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ

02,002.008c draupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ

02,002.009a bhrātṝn abhyagamad dhīmān pārthena sahito balī

02,002.009c bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ

02,002.009d*0021_01 yātrākālasya yogyāni karmāṇi garuḍadhvajaḥ

02,002.009d*0021_02 kartukāmaḥ śucir bhūtvā snātavān samalaṃkṛtaḥ

02,002.009d*0022_01 āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇaḥ pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ

02,002.009d*0022_02 āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ ca puruṣottamaḥ

02,002.010a arcayām āsa devāṃś ca dvijāṃś ca yadupuṃgavaḥ

02,002.010c mālyajapyanamaskārair gandhair uccāvacair api

02,002.010e sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ

02,002.010f*0023_01 upetya sa yaduśreṣṭho bāhyakakṣāṃ vinirgataḥ

02,002.011a svasti vācyārhato viprān dadhipātraphalākṣataiḥ

02,002.011c vasu pradāya ca tataḥ pradakṣiṇam avartata

02,002.011d*0024_01 tatas tu kṛtamāṅgalyo brāhmaṇair vedapāragaiḥ

02,002.012a kāñcanaṃ ratham āsthāya tārkṣyaketanam āśugam

02,002.012c gadācakrāsiśārṅgādyair āyudhaiś ca samanvitam

02,002.013a tithāv atha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite

02,002.013c prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ

02,002.014a anvāruroha cāpy enaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ

02,002.014c apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam

02,002.014e abhīṣūn saṃprajagrāha svayaṃ kurupatis tadā

02,002.015a upāruhyārjunaś cāpi cāmaravyajanaṃ sitam

02,002.015c rukmadaṇḍaṃ bṛhan mūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam

02,002.016a tathaiva bhīmaseno 'pi yamābhyāṃ sahito vaśī

02,002.016a*0025_01 **** **** ratham āruhya vīryavān

02,002.016a*0025_02 chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam

02,002.016a*0025_03 vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam

02,002.016a*0025_04 dadhāra tarasā bhīmaś chatraṃ tac chārṅgadhanvane

02,002.016a*0025_05 upāruhya rathaṃ śīghraṃ cāmaravyajane site

02,002.016a*0025_06 nakulaḥ sahadevaś ca dhūyamānau janārdanam

02,002.016a*0025_07 bhīmasenārjunau cāpi

02,002.016c pṛṣṭhato 'nuyayau kṛṣṇam ṛtvik paurajanair vṛtaḥ

02,002.017a sa tathā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā

02,002.017c anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyair iva guruḥ priyaiḥ

02,002.017d*0026_01 abhimanyuṃ ca saubhadraṃ vṛddhaiḥ parivṛtas tadā

02,002.017d*0026_02 ratham āropya niryāto dhaumyo brāhmaṇapuṃgavaḥ

02,002.017d*0026_03 indraprastham atikramya krośamātraṃ mahādyutiḥ

02,002.018a pārtham āmantrya govindaḥ pariṣvajya ca pīḍitam

02,002.018c yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā

02,002.019a pariṣvakto bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyām abhivāditaḥ

02,002.019c tatas taiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvan madhusūdanaḥ

02,002.019d*0027_01 yojanārdham atho gatvā kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ

02,002.019d*0027_02 yudhiṣṭhiraṃ samāmantrya nivartasveti bhārata

02,002.019d*0027_03 tato 'bhivādya govindaḥ pādau jagrāha dharmavit

02,002.019d*0027_04 utthāpya dharmarājas tu mūrdhny upāghrāya keśavam

02,002.019d*0027_05 pāṇḍavo yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam

02,002.019d*0027_06 gamyatām ity anujñāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,002.020a nivartayitvā ca tadā pāṇḍavān sapadānugān

02,002.020c svāṃ purīṃ prayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ

02,002.021a locanair anujagmus te tam ā dṛṣṭipathāt tadā

02,002.021b*0028_01 pāṇḍavā yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam

02,002.021c manobhir anujagmus te kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt

02,002.022a atṛptamanasām eva teṣāṃ keśavadarśane

02,002.022c kṣipram antardadhe śauriś cakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ

02,002.023a akāmā iva pārthās te govindagatamānasāḥ

02,002.023c nivṛtyopayayuḥ sarve svapuraṃ puruṣarṣabhāḥ

02,002.023e syandanenātha kṛṣṇo 'pi samaye dvārakām agāt

02,002.023f@001_0001 sātvatena ca vīreṇa pṛṣṭhato yāyinā tadā

02,002.023f@001_0002 dārukeṇa ca sūtena sahito devakīsutaḥ

02,002.023f@001_0003 vaiśaṃpāyana uvāca

02,002.023f@001_0003 sa gato dvārakāṃ viṣṇur garutmān iva vegavān

02,002.023f@001_0004 nivṛtya dharmarājas tu saha bhrātṛbhir acyutaḥ

02,002.023f@001_0005 suhṛtparivṛto rājā praviveśa purottamam

02,002.023f@001_0006 visṛjya suhṛdaḥ sarvān bhrātṝn putrāṃś ca dharmarāṭ

02,002.023f@001_0007 mumoda puruṣavyāghro draupadyā sahito nṛpa

02,002.023f@001_0008 keśavo 'pi mudā yuktaḥ praviveśa purottamam

02,002.023f@001_0009 pūjyamāno yaduśreṣṭhair ugrasenamukhais tathā

02,002.023f@001_0010 āhukaṃ pitaraṃ vṛddhaṃ mātaraṃ ca yaśasvinīm

02,002.023f@001_0011 abhivādya balaṃ caiva sthitaḥ kamalalocanaḥ

02,002.023f@001_0012 pradyumnasāmbaniśaṭhāṃś cārudeṣṇaṃ gadaṃ tathā

02,002.023f@001_0013 aniruddhaṃ ca bhānuṃ ca pariṣvajya janārdanaḥ

02,002.023f@001_0014 sa vṛddhair abhyanujñāto rukmiṇyā bhavanaṃ yayau

02,002.023f@001_0015 mayo 'pi sa mahābhāgaḥ sarvaratnavibhūṣitām

02,002.023f@001_0016 vidhivat kalpayām āsa sabhāṃ dharmasutāya vai

02,003.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,003.001a athābravīn mayaḥ pārtham arjunaṃ jayatāṃ varam

02,003.001c āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi kṣipram eṣyāmi cāpy aham

02,003.002a uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati

02,003.002c yakṣyamāṇeṣu sarveṣu dānaveṣu tadā mayā

02,003.002e kṛtaṃ maṇimayaṃ bhāṇḍaṃ ramyaṃ bindusaraḥ prati

02,003.003a sabhāyāṃ satyasaṃdhasya yad āsīd vṛṣaparvaṇaḥ

02,003.003c āgamiṣyāmi tad gṛhya yadi tiṣṭhati bhārata

02,003.003d*0029_01 viśrutāṃ triṣu lokeṣu pārtha divyāṃ sabhāṃ tava

02,003.003d*0029_02 prāṇināṃ vismayakarīṃ tava prītivivardhinīm

02,003.003d*0029_03 pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kariṣyāmi dhanaṃjaya

02,003.004a tataḥ sabhāṃ kariṣyāmi pāṇḍavāya yaśasvine

02,003.004c manaḥprahlādinīṃ citrāṃ sarvaratnavibhūṣitām

02,003.005a asti bindusarasy eva gadā śreṣṭhā kurūdvaha

02,003.005c nihitā yauvanāśvena rājñā hatvā raṇe ripūn

02,003.005e suvarṇabindubhiś citrā gurvī bhārasahā dṛḍhā

02,003.005f*0030_01 svarṇabhārasahasreṇa nirmitā śatrughātinī

02,003.006a sā vai śatasahasrasya saṃmitā sarvaghātinī

02,003.006c anurūpā ca bhīmasya gāṇḍīvaṃ bhavato yathā

02,003.007a vāruṇaś ca mahāśaṅkho devadattaḥ sughoṣavān

02,003.007c sarvam etat pradāsyāmi bhavate nātra saṃśayaḥ

02,003.007e ity uktvā so 'suraḥ pārthaṃ prāgudīcīm agād diśam

02,003.008a uttareṇa tu kailāsaṃ mainākaṃ parvataṃ prati

02,003.008c hiraṇyaśṛṅgo bhagavān mahāmaṇimayo giriḥ

02,003.009a ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ

02,003.009c dṛṣṭvā bhāgīrathīṃ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ

02,003.010a yatreṣṭvā sarvabhūtānām īśvareṇa mahātmanā

02,003.010c āhṛtāḥ kratavo mukhyāḥ śataṃ bharatasattama

02,003.011a yatra yūpā maṇimayāś cityāś cāpi hiraṇmayāḥ

02,003.011c śobhārthaṃ vihitās tatra na tu dṛṣṭāntataḥ kṛtāḥ

02,003.012a yatreṣṭvā sa gataḥ siddhiṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ

02,003.012c yatra bhūtapatiḥ sṛṣṭvā sarvalokān sanātanaḥ

02,003.012e upāsyate tigmatejā vṛto bhūtaiḥ sahasraśaḥ

02,003.012f*0031_01 yatreṣṭaṃ munibhiḥ sarvair nāradādyair mumukṣubhiḥ

02,003.013a naranārāyaṇau brahmā yamaḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ

02,003.013c upāsate yatra satraṃ sahasrayugaparyaye

02,003.014a yatreṣṭaṃ vāsudevena satrair varṣasahasrakaiḥ

02,003.014c śraddadhānena satataṃ śiṣṭasaṃpratipattaye

02,003.015a suvarṇamālino yūpāś cityāś cāpy atibhāsvarāḥ

02,003.015c dadau yatra sahasrāṇi prayutāni ca keśavaḥ

02,003.016a tatra gatvā sa jagrāha gadāṃ śaṅkhaṃ ca bhārata

02,003.016b*0032_01 tasmād girer upādāya śilāḥ surucirāḥ śubhāḥ

02,003.016c sphāṭikaṃ ca sabhādravyaṃ yad āsīd vṛṣaparvaṇaḥ

02,003.016e kiṃkaraiḥ saha rakṣobhir agṛhṇāt sarvam eva tat

02,003.016f*0033_01 tad agṛhṇān mayas tatra gatvā sarvaṃ mahāsuraḥ

02,003.017a tad āhṛtya tu tāṃ cakre so 'suro 'pratimāṃ sabhām

02,003.017c viśrutāṃ triṣu lokeṣu divyāṃ maṇimayīṃ śubhām

02,003.018a gadāṃ ca bhīmasenāya pravarāṃ pradadau tadā

02,003.018c devadattaṃ ca pārthāya dadau śaṅkham anuttamam

02,003.018d*0034_01 yasya śaṅkhasya nādena bhūtāni pracakampire

02,003.019a sabhā tu sā mahārāja śātakumbhamayadrumā

02,003.019c daśa kiṣkusahasrāṇi samantād āyatābhavat

02,003.020a yathā vahner yathārkasya somasya ca yathaiva sā

02,003.020c bhrājamānā tathā divyā babhāra paramaṃ vapuḥ

02,003.021a pratighnatīva prabhayā prabhām arkasya bhāsvarām

02,003.021c prababhau jvalamāneva divyā divyena varcasā

02,003.022a nagameghapratīkāśā divam āvṛtya viṣṭhitā

02,003.022c āyatā vipulā ślakṣṇā vipāpmā vigataklamā

02,003.023a uttamadravyasaṃpannā maṇiprākāramālinī

02,003.023c bahuratnā bahudhanā sukṛtā viśvakarmaṇā

02,003.024a na dāśārhī sudharmā vā brahmaṇo vāpi tādṛśī

02,003.024c āsīd rūpeṇa saṃpannā yāṃ cakre 'pratimāṃ mayaḥ

02,003.024c*0035_01 **** **** śaṃbhor vātha mahātmanaḥ

02,003.024c*0035_02 atīva rūpasaṃpannāṃ

02,003.025a tāṃ sma tatra mayenoktā rakṣanti ca vahanti ca

02,003.025c sabhām aṣṭau sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ

02,003.026a antarikṣacarā ghorā mahākāyā mahābalāḥ

02,003.026c raktākṣāḥ piṅgalākṣāś ca śuktikarṇāḥ prahāriṇaḥ

02,003.027a tasyāṃ sabhāyāṃ nalinīṃ cakārāpratimāṃ mayaḥ

02,003.027c vaiḍūryapatravitatāṃ maṇinālamayāmbujām

02,003.028a padmasaugandhikavatīṃ nānādvijagaṇāyutām

02,003.028c puṣpitaiḥ paṅkajaiś citrāṃ kūrmamatsyaiś ca śobhitām

02,003.029a sūpatīrthām akaluṣāṃ sarvartusalilāṃ śubhām

02,003.029c mārutenaiva coddhūtair muktābindubhir ācitām

02,003.029d*0036_01 mahāmaṇiśilāpaṭṭabaddhaparyantavedikām

02,003.030a maṇiratnacitāṃ tāṃ tu ke cid abhyetya pārthivāḥ

02,003.030c dṛṣṭvāpi nābhyajānanta te 'jñānāt prapatanty uta

02,003.031a tāṃ sabhām abhito nityaṃ puṣpavanto mahādrumāḥ

02,003.031c āsan nānāvidhā nīlāḥ śītacchāyā manoramāḥ

02,003.032a kānanāni sugandhīni puṣkariṇyaś ca sarvaśaḥ

02,003.032c haṃsakāraṇḍavayutāś cakravākopaśobhitāḥ

02,003.033a jalajānāṃ ca mālyānāṃ sthalajānāṃ ca sarvaśaḥ

02,003.033c māruto gandham ādāya pāṇḍavān sma niṣevate

02,003.033d*0037_01 aṣṭau tāni sahasrāṇi kiṃkarā nāma rākṣasāḥ

02,003.033d*0037_02 ayasmayapraharaṇāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ

02,003.033d*0037_03 upagūḍhāḥ pranṛtyanti ramayanti sma pāṇḍavān

02,003.033d*0037_04 prākāreṇa parikṣiptāṃ ratnajālavibhūṣitām

02,003.034a īdṛśīṃ tāṃ sabhāṃ kṛtvā māsaiḥ paricaturdaśaiḥ

02,003.034c niṣṭhitāṃ dharmarājāya mayo rājñe nyavedayat

02,004.000*0038_01 tāṃ tu kṛtvā sabhāṃ śreṣṭhāṃ mayaś cārjunam abravīt

02,004.000*0038_02 bhūtānāṃ ca mahāvīryo dhvajāgre kiṃkaro gaṇaḥ

02,004.000*0038_03 tava viṣphāraghoṣeṇa meghavan ninadiṣyati

02,004.000*0038_04 ayaṃ hi sūryasaṃkāśo jvalanasya rathottamaḥ

02,004.000*0038_05 ime ca divijāḥ śvetā vīryavanto hayottamāḥ

02,004.000*0038_06 māyāmayaḥ kṛto hy eṣa dhvajo vānaralakṣaṇaḥ

02,004.000*0038_07 asajyamāno vṛkṣeṣu dhūmaketur ivocchritaḥ

02,004.000*0038_08 bahuvarṇaṃ hi lakṣyeta dhvajaṃ vānaralakṣaṇam

02,004.000*0038_09 dhvajotkaṭaṃ hy anavamaṃ yuddhe drakṣyasi viṣṭhitam

02,004.000*0038_10 ity uktvāliṅgya bībhatsuṃ visṛṣṭaḥ prayayau mayaḥ

02,004.000*0039_01 eṣā sabhā savyasācin dhvajo 'gryas te bhaviṣyati

02,004.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,004.001a tataḥ praveśanaṃ cakre tasyāṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ

02,004.001c ayutaṃ bhojayām āsa brāhmaṇānāṃ narādhipaḥ

02,004.002a ghṛtapāyasena madhunā bhakṣyair mūlaphalais tathā

02,004.002c ahataiś caiva vāsobhir mālyair uccāvacair api

02,004.003a dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṃ pratyekaśaḥ prabhuḥ

02,004.003c puṇyāhaghoṣas tatrāsīd divaspṛg iva bhārata

02,004.004a vāditrair vividhair gītair gandhair uccāvacair api

02,004.004b*0040_01 bhakṣyair mūlaiḥ phalaiś caiva māṃsair vārāhahāriṇaiḥ

02,004.004b*0041_01 kṛsareṇātha jīvantyā haviṣyeṇa ca sarvaśaḥ

02,004.004b*0041_02 māṃsaprakārair vividhaiḥ khādyaiś cāpi tathā nṛpa

02,004.004b*0041_03 coṣyaiś ca vividhai rājan peyaiś ca bahuvistaraiḥ

02,004.004c pūjayitvā kuruśreṣṭho daivatāni niveśya ca

02,004.004d*0042_01 tarpayām āsa viprendrān nānādigbhyaḥ samāgatān

02,004.005a tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikās tathā

02,004.005c upatasthur mahātmānaṃ saptarātraṃ yudhiṣṭhiram

02,004.006a tathā sa kṛtvā pūjāṃ tāṃ bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ

02,004.006c tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ reme śakro yathā divi

02,004.007a sabhāyām ṛṣayas tasyāṃ pāṇḍavaiḥ saha āsate

02,004.007c āsāṃ cakrur narendrāś ca nānādeśasamāgatāḥ

02,004.008a asito devalaḥ satyaḥ sarpamālī mahāśirāḥ

02,004.008c arvāvasuḥ sumitraś ca maitreyaḥ śunako baliḥ

02,004.008d*0043_01 ātreyaḥ kaṇvajaṭharau maudgalyo hastikāśyapau

02,004.009a bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ

02,004.009c sumantur jaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyās tathā vayam

02,004.010a tittirir yājñavalkyaś ca sasuto lomaharṣaṇaḥ

02,004.010b*0044_01 satyāṣāḍhaś ca durvāsā bhāradvājas tathaiva ca

02,004.010b*0044_02 śunaḥśepho vasiṣṭhaś ca kaṇḍur uddālakas tathā

02,004.010b*0044_03 śvetaketuḥ sahaś caiva kapardī cāśvalāyanaḥ

02,004.010b*0044_04 bodhāyano bharadvāja āpastambas tathaiva ca

02,004.010c apsuhomyaś ca dhaumyaś ca āṇīmāṇḍavyakauśikau

02,004.011a dāmoṣṇīṣas traivaṇiś ca parṇādo ghaṭajānukaḥ

02,004.011c mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaś ca sārikau

02,004.012a balavākaḥ śinīvākaḥ sutyapālaḥ kṛtaśramaḥ

02,004.012c jātūkarṇaḥ śikhāvāṃś ca subalaḥ pārijātakaḥ

02,004.013a parvataś ca mahābhāgo mārkaṇḍeyas tathā muniḥ

02,004.013c pavitrapāṇiḥ sāvarṇir bhālukir gālavas tathā

02,004.014a jaṅghābandhuś ca raibhyaś ca kopavegaśravā bhṛguḥ

02,004.014c haribabhruś ca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ

02,004.015a kakṣīvān auśijaś caiva nāciketo 'tha gautamaḥ

02,004.015c paiṅgo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaś ca mahātapāḥ

02,004.015e karkaro veṇujaṅghaś ca kalāpaḥ kaṭha eva ca

02,004.015f*0045_01 śārṅgaras tailakupyaś ca parṇavalkas tathaiva ca

02,004.016a munayo dharmasahitā dhṛtātmāno jitendriyāḥ

02,004.016c ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ

02,004.017a upāsate mahātmānaṃ sabhāyām ṛṣisattamāḥ

02,004.017c kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo 'malāḥ

02,004.018a tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājam upāsate

02,004.018c śrīmān mahātmā dharmātmā muñjaketur vivardhanaḥ

02,004.019a saṃgrāmajid durmukhaś ca ugrasenaś ca vīryavān

02,004.019c kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaś cāparājitaḥ

02,004.019e kāmbojarājaḥ kamalaḥ kampanaś ca mahābalaḥ

02,004.020a satataṃ kampayām āsa yavanān eka eva yaḥ

02,004.020b*0046_01 balapauruṣasaṃpannān kṛtāstrān amitaujasaḥ

02,004.020c yathāsurān kālakeyān devo vajradharas tathā

02,004.021a jaṭāsuro madrakāntaś ca rājā; kuntiḥ kuṇindaś ca kirātarājaḥ

02,004.021c tathāṅgavaṅgau saha puṇḍrakeṇa; pāṇḍyoḍrarājau saha cāndhrakeṇa

02,004.021d*0047_01 jaṭāsuro madrakaś ca rājā kuntiḥ pulindakaḥ

02,004.021d*0047_02 kirātarājaś ca tathā vaṅgeśaḥ sahapuṇḍrakaḥ

02,004.021d*0047_03 pāṇḍyaś ca rājā sumahān andhrakeṇa mahātmanā

02,004.021d*0048_01 aṅgo vaṅgaḥ sumitraś ca śaibyaś cāmitrakarśanaḥ

02,004.022a kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatis tathā

02,004.022b*0049_01 pāñcālaś ca virāṭaś ca drumaśalyaḥ pṛthuśravāḥ

02,004.022c cāṇūro devarātaś ca bhojo bhīmarathaś ca yaḥ

02,004.023a śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca māgadhaḥ

02,004.023c suśarmā cekitānaś ca suratho 'mitrakarṣaṇaḥ

02,004.024a ketumān vasudānaś ca vaideho 'tha kṛtakṣaṇaḥ

02,004.024c sudharmā cāniruddhaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ

02,004.025a anūparājo durdharṣaḥ kṣemajic ca sudakṣiṇaḥ

02,004.025c śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatis tathā

02,004.025d*0050_01 pāntyāndhrarājau sahitādaṃ * * na mahātmanām

02,004.026a vṛṣṇīnāṃ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ

02,004.026c āhuko vipṛthuś caiva gadaḥ sāraṇa eva ca

02,004.027a akrūraḥ kṛtavarmā ca sātyakiś ca śineḥ sutaḥ

02,004.027c bhīṣmako 'thāhṛtiś caiva dyumatsenaś ca vīryavān

02,004.027e kekayāś ca maheṣvāsā yajñasenaś ca saumakiḥ

02,004.027f*0051_01 ketumān vasumāṃś caiva kṛtāstraś ca mahābalaḥ

02,004.027f*0052_01 ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyā mukhyasaṃmatāḥ

02,004.027f*0052_02 upāsate sabhāyāṃ sma kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

02,004.028a arjunaṃ cāpi saṃśritya rājaputrā mahābalāḥ

02,004.028c aśikṣanta dhanurvedaṃ rauravājinavāsasaḥ

02,004.029a tatraiva śikṣitā rājan kumārā vṛṣṇinandanāḥ

02,004.029c raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca yuyudhānaś ca sātyakiḥ

02,004.029d*0053_01 sudharmā cāniruddhaś ca śaibyaś ca narapuṃgavaḥ

02,004.030a ete cānye ca bahavo rājānaḥ pṛthivīpate

02,004.030b*0054_01 dhanaṃjayam upātiṣṭhan dhanurvedacikīrṣavaḥ

02,004.030c dhanaṃjayasakhā cātra nityam āste sma tumburuḥ

02,004.030d*0055_01 upāsate mahātmānam āsīnaṃ saptaviṃśatiḥ

02,004.031a citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasas tathā

02,004.031b*0056_01 tasyāṃ sabhāyām āste sma bahubhiḥ parivāritaḥ

02,004.031c gītavāditrakuśalāḥ śamyātālaviśāradāḥ

02,004.032a pramāṇe 'tha layasthāne kiṃnarāḥ kṛtaniśramāḥ

02,004.032c saṃcoditās tumburuṇā gandharvāḥ sahitā jaguḥ

02,004.033a gāyanti divyatānais te yathānyāyaṃ manasvinaḥ

02,004.033b*0057_01 devatāṃś ca munīṃś caiva pārthivāṃś caiva toṣayan

02,004.033b*0058_01 śamyātāleṣu kuśalāḥ kuśalā gītavādane

02,004.033c pāṇḍuputrān ṛṣīṃś caiva ramayanta upāsate

02,004.033d*0059_01 hāhāhūhūḥ parvataś ca nāradaś ca pṛthuśravāḥ

02,004.033d*0059_02 gāyanti ca pranṛtyanti urvaśyādyapsarogaṇaiḥ

02,004.034a tasyāṃ sabhāyām āsīnāḥ suvratāḥ satyasaṃgarāḥ

02,004.034c divīva devā brahmāṇaṃ yudhiṣṭhiram upāsate

02,005.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,005.001a tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

02,005.001c mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata

02,005.001d@002_0001 vedopaniṣadāṃ vettā ṛṣiḥ suragaṇārcitaḥ

02,005.001d@002_0002 itihāsapurāṇajñaḥ purākalpaviśeṣavit

02,005.001d@002_0003 nyāyavid dharmatattvajñaḥ ṣaḍaṅgavid anuttamaḥ

02,005.001d@002_0004 aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ

02,005.001d@002_0005 vaktā pragalbho medhāvī smṛtimān nayavit kaviḥ

02,005.001d@002_0006 parāparavibhāgajñaḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ

02,005.001d@002_0007 pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit

02,005.001d@002_0008 uttarottaravaktā ca vadato 'pi bṛhaspateḥ

02,005.001d@002_0009 dharmakāmārthamokṣeṣu yathāvat kṛtaniścayaḥ

02,005.001d@002_0010 tathā bhuvanakośasya sarvasyāsya mahāmatiḥ

02,005.001d@002_0011 pratyakṣadarśī lokasya tiryag ūrdhvam adhas tathā

02,005.001d@002_0012 sāṃkhyayogavibhāgajño nirvivitsuḥ surāsurān

02,005.001d@002_0013 saṃdhivigrahatattvajñas tv anumānavibhāgavit

02,005.001d@002_0014 ṣāḍguṇyavidhiyuktaś ca sarvaśāstraviśāradaḥ

02,005.001d@002_0015 yuddhagāndharvasevī ca sarvatrāpratighas tathā

02,005.001d@002_0016 etaiś cānyaiś ca bahubhir yukto guṇagaṇair muniḥ

02,005.002a lokān anucaran sarvān āgamat tāṃ sabhām ṛṣiḥ

02,005.002c nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitas tadā

02,005.003a pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā

02,005.003c sumukhena ca saumyena devarṣir amitadyutiḥ

02,005.003e sabhāsthān pāṇḍavān draṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ

02,005.003f*0060_01 jayāśīrbhiḥ stutaṃ vipro dharmarājānam ārcayat

02,005.004a tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit

02,005.004c sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha

02,005.004e abhyavādayata prītyā vinayāvanatas tadā

02,005.005a tadarham āsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi

02,005.005b*0061_01 gāṃ caiva madhuparkaṃ ca saṃpradāyārdhyam eva ca

02,005.005c arcayām āsa ratnaiś ca sarvakāmaiś ca dharmavit

02,005.005d*0062_01 tutoṣa ca yathāvac ca pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt

02,005.006a so 'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvair maharṣir vedapāragaḥ

02,005.006c dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram

02,005.007 nārada uvāca

02,005.007a kaccid arthāś ca kalpante dharme ca ramate manaḥ

02,005.007c sukhāni cānubhūyante manaś ca na vihanyate

02,005.008a kaccid ācaritāṃ pūrvair naradeva pitāmahaiḥ

02,005.008c vartase vṛttim akṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu

02,005.009a kaccid arthena vā dharmaṃ dharmeṇārtham athāpi vā

02,005.009c ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase

02,005.010a kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara

02,005.010c vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase

02,005.011a kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃs tathānagha

02,005.011c balābalaṃ tathā samyak caturdaśa parīkṣase

02,005.012a kaccid ātmānam anvīkṣya parāṃś ca jayatāṃ vara

02,005.012c tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase

02,005.013a kaccit prakṛtayaḥ ṣaṭ te na luptā bharatarṣabha

02,005.013c āḍhyās tathāvyasaninaḥ svanuraktāś ca sarvaśaḥ

02,005.014a kaccin na tarkair dūtair vā ye cāpy apariśaṅkitāḥ

02,005.014c tvatto vā tava vāmātyair bhidyate jātu mantritam

02,005.014d*0063_01 mitrodāsīnaśatrūṇāṃ kaccid vetsi cikīrṣitam

02,005.015a kaccit saṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase

02,005.015c kaccid vṛttim udāsīne madhyame cānuvartase

02,005.016a kaccid ātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥ

02,005.016c kulīnāś cānuraktāś ca kṛtās te vīra mantriṇaḥ

02,005.017a vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhārata

02,005.017c susaṃvṛto mantradhanair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ

02,005.017d*0064_01 rāṣṭraṃ surakṣitaṃ tāta śatrubhir na vilupyate

02,005.018a kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase

02,005.018c kaccic cāpararātreṣu cintayasy artham arthavit

02,005.019a kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha

02,005.019c kaccit te mantrito mantro na rāṣṭram anudhāvati

02,005.020a kaccid arthān viniścitya laghumūlān mahodayān

02,005.020c kṣipram ārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛśān

02,005.021a kaccin na sarve karmāntāḥ parokṣās te viśaṅkitāḥ

02,005.021b*0065_01 parokṣā vā mahārāja madhyaṃ hy atra praśasyate

02,005.021b*0066_01 āptair alubdhaiḥ kramikais te ca kaccid anuṣṭhitāḥ

02,005.021c sarve vā punar utsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hy atra kāraṇam

02,005.022a kaccid rājan kṛtāny eva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ

02,005.022c vidus te vīra karmāṇi nānavāptāni kāni cit

02,005.023a kaccit kāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥ

02,005.023c kārayanti kumārāṃś ca yodhamukhyāṃś ca sarvaśaḥ

02,005.024a kaccit sahasrair mūrkhāṇām ekaṃ krīṇāsi paṇḍitam

02,005.024c paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ param

02,005.025a kaccid durgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ

02,005.025c yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ

02,005.026a eko 'py amātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ

02,005.026c rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam

02,005.027a kaccid aṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca

02,005.027c tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ

02,005.028a kaccid dviṣām aviditaḥ pratiyattaś ca sarvadā

02,005.028c nityayukto ripūn sarvān vīkṣase ripusūdana

02,005.029a kaccid vinayasaṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ

02,005.029c anasūyur anupraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ

02,005.030a kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ

02,005.030c hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā

02,005.031a kaccid aṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṃ pratipādakaḥ

02,005.031c utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalas tava

02,005.032a kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ

02,005.032c jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ

02,005.033a amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn

02,005.033c śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu

02,005.034a kaccin nogreṇa daṇḍena bhṛśam udvejitaprajāḥ

02,005.034c rāṣṭraṃ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha

02,005.035a kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā

02,005.035c ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ

02,005.035d*0067_01 kaccin na vidyate rāṣṭre tava kīrtivināśakāḥ

02,005.036a kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca matimān dhṛtimāñ śuciḥ

02,005.036c kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatis tava

02,005.037a kaccid balasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

02,005.037c dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ

02,005.038a kaccid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam

02,005.038c saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi

02,005.039a kālātikramaṇād dhy ete bhaktavetanayor bhṛtāḥ

02,005.039c bhartuḥ kupyanti daurgatyāt so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ

02,005.039d*0068_01 kaccit sarve mahīpālās tvadājñā mūrdhni dhāritāḥ

02,005.039d*0068_02 kaccit suhṛhayāḥ sarve hy arcayanti bhavatkṛte

02,005.039d*0068_03 kaccid antapurā devā kāle saṃsevitās tvayā

02,005.039d*0068_04 kaccid rājapurandhrībhiḥ prasūyante kulocitāḥ

02,005.039d*0068_05 kumārā dhārmikāḥ śūrā rājadharmaviśāradāḥ

02,005.039d*0068_06 kaccit teṣāṃ ca putrāṇāṃ vivāhaḥ kriyate tvayā

02,005.039d*0068_07 saṃtānārthaṃ tu vaṃśasya doṣaṃ tasya mahīyasaḥ

02,005.039d*0068_08 kaccid āśvāsi*rājaṃs tvayā śaraṇam āgatān

02,005.039d*0068_09 devādīn bhayasaṃtrastān akārpaṇyadhiyā bhṛśam

02,005.040a kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ

02,005.040c kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi

02,005.041a kaccin naiko bahūn arthān sarvaśaḥ sāṃparāyikān

02,005.041c anuśāssi yathākāmaṃ kāmātmā śāsanātigaḥ

02,005.042a kaccit puruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan

02,005.042c labhate mānam adhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam

02,005.043a kaccid vidyāvinītāṃś ca narāñ jñānaviśāradān

02,005.043c yathārhaṃ guṇataś caiva dānenābhyavapadyase

02,005.044a kaccid dārān manuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyum eyuṣām

02,005.044c vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha

02,005.045a kaccid bhayād upanataṃ klībaṃ vā ripum āgatam

02,005.045c yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravat parirakṣasi

02,005.046a kaccit tvam eva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate

02,005.046c samaś ca nābhiśaṅkyaś ca yathā mātā yathā pitā

02,005.047a kaccid vyasaninaṃ śatruṃ niśamya bharatarṣabha

02,005.047c abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam

02,005.047d*0069_01 yātrām ārabhase diṣṭyā prāptakālam ariṃdama

02,005.048a pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam

02,005.048c balasya ca mahārāja dattvā vetanam agrataḥ

02,005.049a kaccic ca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapa

02,005.049c upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ

02,005.050a kaccid ātmānam evāgre vijitya vijitendriyaḥ

02,005.050c parāñ jigīṣase pārtha pramattān ajitendriyān

02,005.051a kaccit te yāsyataḥ śatrūn pūrvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ

02,005.051c sāma dānaṃ ca bhedaś ca daṇḍaś ca vidhivad guṇāḥ

02,005.052a kaccin mūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viśāṃ pate

02,005.052c tāṃś ca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi

02,005.053a kaccid aṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ

02,005.053c balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ pratibādhanī

02,005.054a kaccil lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapa

02,005.054c avihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūn

02,005.055a kaccit svapararāṣṭreṣu bahavo 'dhikṛtās tava

02,005.055c arthān samanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam

02,005.056a kaccid abhyavahāryāṇi gātrasaṃsparśakāni ca

02,005.056c ghreyāṇi ca mahārāja rakṣanty anumatās tava

02,005.057a kaccit kośaṃ ca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāram āyudham

02,005.057c āyaś ca kṛtakalyāṇais tava bhaktair anuṣṭhitaḥ

02,005.058a kaccid ābhyantarebhyaś ca bāhyebhyaś ca viśāṃ pate

02,005.058c rakṣasy ātmānam evāgre tāṃś ca svebhyo mithaś ca tān

02,005.059a kaccin na pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca

02,005.059c pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava

02,005.060a kaccid āyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ

02,005.060c pādabhāgais tribhir vāpi vyayaḥ saṃśodhyate tava

02,005.061a kaccij jñātīn gurūn vṛddhān vaṇijaḥ śilpinaḥ śritān

02,005.061c abhīkṣṇam anugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatān

02,005.062a kaccid āyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ

02,005.062c anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityam āyavyayaṃ tava

02,005.063a kaccid artheṣu saṃprauḍhān hitakāmān anupriyān

02,005.063c nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvam aprāpya kilbiṣam

02,005.064a kaccid viditvā puruṣān uttamādhamamadhyamān

02,005.064c tvaṃ karmasv anurūpeṣu niyojayasi bhārata

02,005.065a kaccin na lubdhāś caurā vā vairiṇo vā viśāṃ pate

02,005.065c aprāptavyavahārā vā tava karmasv anuṣṭhitāḥ

02,005.066a kaccin na lubdhaiś caurair vā kumāraiḥ strībalena vā

02,005.066c tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccit puṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ

02,005.067a kaccid rāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca

02,005.067c bhāgaśo viniviṣṭāni na kṛṣir devamātṛkā

02,005.068a kaccid bījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdate

02,005.068c pratikaṃ ca śataṃ vṛddhyā dadāsy ṛṇam anugraham

02,005.068d*0070_01 kacit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ

02,005.069a kaccit svanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhir janaiḥ

02,005.069c vārttāyāṃ saṃśritas tāta loko 'yaṃ sukham edhate

02,005.070a kaccic chucikṛtaḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥ

02,005.070c kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañ janapade tava

02,005.071a kaccin nagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravat kṛtāḥ

02,005.071c grāmavac ca kṛtā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ

02,005.072a kaccid balenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca

02,005.072c purāṇacaurāḥ sādhyakṣāś caranti viṣaye tava

02,005.073a kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ

02,005.073c kaccin na śraddadhāsy āsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase

02,005.074a kaccic cārān niśi śrutvā tat kāryam anucintya ca

02,005.074c priyāṇy anubhavañ śeṣe viditvābhyantaraṃ janam

02,005.075a kaccid dvau prathamau yāmau rātryāṃ suptvā viśāṃ pate

02,005.075c saṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime

02,005.076a kaccid darśayase nityaṃ manuṣyān samalaṃkṛtān

02,005.076c utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ

02,005.077a kaccid raktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṃkṛtāḥ

02,005.077c abhitas tvām upāsante rakṣaṇārtham ariṃdama

02,005.078a kaccid daṇḍyeṣu yamavat pūjyeṣu ca viśāṃ pate

02,005.078c parīkṣya vartase samyag apriyeṣu priyeṣu ca

02,005.079a kaccic chārīram ābādham auṣadhair niyamena vā

02,005.079c mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi

02,005.080a kaccid vaidyāś cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ viśāradāḥ

02,005.080c suhṛdaś cānuraktāś ca śarīre te hitāḥ sadā

02,005.081a kaccin na mānān mohād vā kāmād vāpi viśāṃ pate

02,005.081c arthipratyarthinaḥ prāptān apāsyasi kathaṃ cana

02,005.082a kaccin na lobhān mohād vā viśrambhāt praṇayena vā

02,005.082c āśritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇatsi ca

02,005.082d*0071_01 kaccid artheṣu saṃprauḍhān arthakarmavicakṣaṇān

02,005.082d*0071_02 nāpakarṣasi karmabhyo hy arthayuktā itīva hi

02,005.083a kaccit paurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ

02,005.083c tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṃ cana

02,005.084a kaccit te durbalaḥ śatrur balenopanipīḍitaḥ

02,005.084c mantreṇa balavān kaś cid ubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira

02,005.085a kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ

02,005.085c kaccit prāṇāṃs tvadartheṣu saṃtyajanti tvayā hṛtāḥ

02,005.086a kaccit te sarvavidyāsu guṇato 'rcā pravartate

02,005.086c brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥśreyase śubhā

02,005.086d*0072_01 dakṣiṇās tvaṃ dadāsy eṣāṃ nityaṃ svargāpavargadāḥ

02,005.087a kaccid dharme trayīmūle pūrvair ācarite janaiḥ

02,005.087c vartamānas tathā kartuṃ tasmin karmaṇi vartase

02,005.088a kaccit tava gṛhe 'nnāni svādūny aśnanti vai dvijāḥ

02,005.088c guṇavanti guṇopetās tavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam

02,005.089a kaccit kratūn ekacitto vājapeyāṃś ca sarvaśaḥ

02,005.089c puṇḍarīkāṃś ca kārtsnyena yatase kartum ātmavān

02,005.090a kaccij jñātīn gurūn vṛddhān daivatāṃs tāpasān api

02,005.090c caityāṃś ca vṛkṣān kalyāṇān brāhmaṇāṃś ca namasyasi

02,005.090d*0073_01 kaccic choko na manyur vā tvayā protpādyate 'nagha

02,005.090d*0073_02 api maṅgalahastaś ca janaḥ pārśve 'nutiṣṭhati

02,005.091a kaccid eṣā ca te buddhir vṛttir eṣā ca te 'nagha

02,005.091c āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī

02,005.092a etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati

02,005.092c vijitya ca mahīṃ rājā so 'tyantaṃ sukham edhate

02,005.093a kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś caurakarmaṇi

02,005.093c adṛṣṭaśāstrakuśalair na lobhād vadhyate śuciḥ

02,005.094a pṛṣṭo gṛhītas tatkārī tajjñair dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ

02,005.094c kaccin na mucyate steno dravyalobhān nararṣabha

02,005.095a vyutpanne kaccid āḍhyasya daridrasya ca bhārata

02,005.095c arthān na mithyā paśyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ

02,005.096a nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām

02,005.096c adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ kṣiptacittatām

02,005.097a ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca cintanam

02,005.097c niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam

02,005.098a maṅgalyasyāprayogaṃ ca prasaṅgaṃ viṣayeṣu ca

02,005.098c kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa

02,005.098d*0074_01 prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāpi pārthivāḥ

02,005.099a kaccit te saphalā vedāḥ kaccit te saphalaṃ dhanam

02,005.099c kaccit te saphalā dārāḥ kaccit te saphalaṃ śrutam

02,005.100 yudhiṣṭhira uvāca

02,005.100a kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam

02,005.100c kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ śrutam

02,005.100d*0075_01 ity evaṃ bhāṣito rājñā sarvaśāstrārthatattvavit

02,005.100d*0075_02 dharmarājaṃ mahātmānaṃ punar āha ca tattvataḥ

02,005.101 nārada uvāca

02,005.101a agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam

02,005.101c ratiputraphalā dārāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam

02,005.102 vaiśaṃpāyana uvāca

02,005.102a etad ākhyāya sa munir nāradaḥ sumahātapāḥ

02,005.102c papracchānantaram idaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

02,005.103 nārada uvāca

02,005.103a kaccid abhyāgatā dūrād vaṇijo lābhakāraṇāt

02,005.103c yathoktam avahāryante śulkaṃ śulkopajīvibhiḥ

02,005.104a kaccit te puruṣā rājan pure rāṣṭre ca mānitāḥ

02,005.104c upānayanti paṇyāni upadhābhir avañcitāḥ

02,005.105a kaccic chṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ

02,005.105c nityam arthavidāṃ tāta tathā dharmānudarśinām

02,005.106a kaccit te kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca

02,005.106b*0076_01 niyuktāḥ kuśalās teṣu vibhāgajñāḥ kulocitāḥ

02,005.106c dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī

02,005.107a dravyopakaraṇaṃ kaccit sarvadā sarvaśilpinām

02,005.107c cāturmāsyāvaraṃ samyaṅ niyataṃ saṃprayacchasi

02,005.108a kaccit kṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praśaṃsasi

02,005.108c satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan

02,005.109a kaccit sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha

02,005.109c hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho

02,005.110a kaccid abhyasyate śaśvad gṛhe te bharatarṣabha

02,005.110c dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram

02,005.111a kaccid astrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaś ca te 'nagha

02,005.111c viṣayogāś ca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ

02,005.112a kaccid agnibhayāc caiva sarpavyālabhayāt tathā

02,005.112c rogarakṣobhayāc caiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣasi

02,005.113a kaccid andhāṃś ca mūkāṃś ca paṅgūn vyaṅgān abāndhavān

02,005.113c piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitān api

02,005.113d*0077_01 ṣaḍanarthā mahārāja kaccit te pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ

02,005.113d*0077_02 nidrālasyaṃ bhayaṃ krodho mārdavaṃ dīrghasūtratā

02,005.114 vaiśaṃpāyana uvāca

02,005.114a etāḥ kurūṇām ṛṣabho mahātmā; śrutvā giro brāhmaṇasattamasya

02,005.114c praṇamya pādāv abhivādya hṛṣṭo; rājābravīn nāradaṃ devarūpam

02,005.115a evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ; prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā

02,005.115c uktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca

02,005.116 nārada uvāca

02,005.116a evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe

02,005.116c sa vihṛtyeha susukhī śakrasyaiti salokatām

02,006.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,006.001a saṃpūjyāthābhyanujñāto maharṣer vacanāt param

02,006.001c pratyuvācānupūrvyeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,006.002a bhagavan nyāyyam āhaitaṃ yathāvad dharmaniścayam

02,006.002c yathāśakti yathānyāyaṃ kriyate 'yaṃ vidhir mayā

02,006.003a rājabhir yad yathā kāryaṃ purā tat tan na saṃśayaḥ

02,006.003c yathānyāyopanītārthaṃ kṛtaṃ hetumad arthavat

02,006.004a vayaṃ tu satpathaṃ teṣāṃ yātum icchāmahe prabho

02,006.004c na tu śakyaṃ tathā gantuṃ yathā tair niyatātmabhiḥ

02,006.004d*0078_01 taṃ tu viśrāntam āsīnaṃ devarṣim amitadyutim

02,006.005a evam uktvā sa dharmātmā vākyaṃ tad abhipūjya ca

02,006.005c muhūrtāt prāptakālaṃ ca dṛṣṭvā lokacaraṃ munim

02,006.006a nāradaṃ svastham āsīnam upāsīno yudhiṣṭhiraḥ

02,006.006c apṛcchat pāṇḍavas tatra rājamadhye mahāmatiḥ

02,006.007a bhavān saṃcarate lokān sadā nānāvidhān bahūn

02,006.007c brahmaṇā nirmitān pūrvaṃ prekṣamāṇo manojavaḥ

02,006.008a īdṛśī bhavatā kā cid dṛṣṭapūrvā sabhā kva cit

02,006.008c ito vā śreyasī brahmaṃs tan mamācakṣva pṛcchataḥ

02,006.009a tac chrutvā nāradas tasya dharmarājasya bhāṣitam

02,006.009c pāṇḍavaṃ pratyuvācedaṃ smayan madhurayā girā

02,006.010a mānuṣeṣu na me tāta dṛṣṭapūrvā na ca śrutā

02,006.010c sabhā maṇimayī rājan yatheyaṃ tava bhārata

02,006.011a sabhāṃ tu pitṛrājasya varuṇasya ca dhīmataḥ

02,006.011c kathayiṣye tathendrasya kailāsanilayasya ca

02,006.012a brahmaṇaś ca sabhāṃ divyāṃ kathayiṣye gataklamām

02,006.012b*0079_01 divyāṃ divyair abhiprāyair upetāṃ viśvarūpiṇīm

02,006.012b*0079_02 devaiḥ pitṛgaṇaiḥ sādhyair yajvabhir niyatātmabhiḥ

02,006.012b*0079_03 juṣṭāṃ munigaṇaiḥ śāntair vedayajñaiḥ sadakṣiṇaiḥ

02,006.012c yadi te śravaṇe buddhir vartate bharatarṣabha

02,006.013a nāradenaivam uktas tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,006.013c prāñjalir bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ taiś ca sarvair nṛpair vṛtaḥ

02,006.014a nāradaṃ pratyuvācedaṃ dharmarājo mahāmanāḥ

02,006.014c sabhāḥ kathaya tāḥ sarvāḥ śrotum icchāmahe vayam

02,006.015a kiṃdravyās tāḥ sabhā brahman kiṃvistārāḥ kimāyatāḥ

02,006.015c pitāmahaṃ ca ke tasyāṃ sabhāyāṃ paryupāsate

02,006.016a vāsavaṃ devarājaṃ ca yamaṃ vaivasvataṃ ca ke

02,006.016c varuṇaṃ ca kuberaṃ ca sabhāyāṃ paryupāsate

02,006.017a etat sarvaṃ yathātattvaṃ devarṣe vadatas tava

02,006.017c śrotum icchāma sahitāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

02,006.018a evam uktaḥ pāṇḍavena nāradaḥ pratyuvāca tam

02,006.018c krameṇa rājan divyās tāḥ śrūyantām iha naḥ sabhāḥ

02,007.001 nārada uvāca

02,007.001a śakrasya tu sabhā divyā bhāsvarā karmabhir jitā

02,007.001c svayaṃ śakreṇa kauravya nirmitārkasamaprabhā

02,007.002a vistīrṇā yojanaśataṃ śatam adhyardham āyatā

02,007.002c vaihāyasī kāmagamā pañcayojanam ucchritā

02,007.003a jarāśokaklamāpetā nirātaṅkā śivā śubhā

02,007.003c veśmāsanavatī ramyā divyapādapaśobhitā

02,007.004a tasyāṃ deveśvaraḥ pārtha sabhāyāṃ paramāsane

02,007.004c āste śacyā mahendrāṇyā śriyā lakṣmyā ca bhārata

02,007.005a bibhrad vapur anirdeśyaṃ kirīṭī lohitāṅgadaḥ

02,007.005c virajombaraś citramālyo hrīkīrtidyutibhiḥ saha

02,007.006a tasyām upāsate nityaṃ mahātmānaṃ śatakratum

02,007.006c marutaḥ sarvato rājan sarve ca gṛhamedhinaḥ

02,007.006e siddhā devarṣayaś caiva sādhyā devagaṇās tathā

02,007.006f*0080_01 marutvantaś ca sahitā bhāsvanto hemamālinaḥ

02,007.007a ete sānucarāḥ sarve divyarūpāḥ svalaṃkṛtāḥ

02,007.007c upāsate mahātmānaṃ devarājam ariṃdamam

02,007.008a tathā devarṣayaḥ sarve pārtha śakram upāsate

02,007.008c amalā dhūtapāpmāno dīpyamānā ivāgnayaḥ

02,007.008e tejasvinaḥ somayujo vipāpā vigataklamāḥ

02,007.009a parāśaraḥ parvataś ca tathā sāvarṇigālavau

02,007.009b*0081_01 ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva mahāmuniḥ

02,007.009c śaṅkhaś ca likhitaś caiva tathā gauraśirā muniḥ

02,007.010a durvāsāś ca dīrghatapā yājñavalkyo 'tha bhālukiḥ

02,007.010a*0082_01 **** **** tathā dīrghatamā muniḥ

02,007.010a*0082_02 pavitrapāṇiḥ sāvarṇiḥ

02,007.010c uddālakaḥ śvetaketus tathā śāṭyāyanaḥ prabhuḥ

02,007.011a haviṣmāṃś ca gaviṣṭhaś ca hariścandraś ca pārthivaḥ

02,007.011c hṛdyaś codaraśāṇḍilyaḥ pārāśaryaḥ kṛṣīvalaḥ

02,007.011d*0082a_01 jābālir vāmadevaś ca śaktir gārgyasuvāmanau

02,007.012a vātaskandho viśākhaś ca vidhātā kāla eva ca

02,007.012c anantadantas tvaṣṭā ca viśvakarmā ca tumburuḥ

02,007.013a ayonijā yonijāś ca vāyubhakṣā hutāśinaḥ

02,007.013c īśānaṃ sarvalokasya vajriṇaṃ samupāsate

02,007.014a sahadevaḥ sunīthaś ca vālmīkiś ca mahātapāḥ

02,007.014c samīkaḥ satyavāṃś caiva pracetāḥ satyasaṃgaraḥ

02,007.015a medhātithir vāmadevaḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

02,007.015c maruttaś ca marīciś ca sthāṇuś cātrir mahātapāḥ

02,007.016a kakṣīvān gautamas tārkṣyas tathā vaiśvānaro muniḥ

02,007.016b*0083_01 ṣaḍartuḥ kavaṣo dhūmro raibhyo nalaparāvasū

02,007.016b*0083_02 svastyātreyo jaratkāruḥ kahoḷaḥ kāśyapas tathā

02,007.016b*0083_03 vibhaṇḍako ṛṣyaśṛṅga unmukho vimukhas tathā

02,007.016c muniḥ kālakavṛkṣīya āśrāvyo 'tha hiraṇyadaḥ

02,007.016e saṃvarto devahavyaś ca viṣvaksenaś ca vīryavān

02,007.016f*0084_01 kaṇvaḥ kātyāyano rājan gārgyaḥ kauśika eva tu

02,007.017a divyā āpas tathauṣadhyaḥ śraddhā medhā sarasvatī

02,007.017c artho dharmaś ca kāmaś ca vidyutaś cāpi pāṇḍava

02,007.018a jalavāhās tathā meghā vāyavaḥ stanayitnavaḥ

02,007.018c prācī dig yajñavāhāś ca pāvakāḥ saptaviṃśatiḥ

02,007.019a agnīṣomau tathendrāgnī mitro 'tha savitāryamā

02,007.019c bhago viśve ca sādhyāś ca śukro manthī ca bhārata

02,007.019d*0085_01 sarveṣāṃ marutāṃ mānyā guruḥ śukras tathaiva ca

02,007.019d*0086_01 viśvāvasuś citrasenaḥ sumanas taruṇas tathā

02,007.020a yajñāś ca dakṣiṇāś caiva grahāḥ stobhāś ca sarvaśaḥ

02,007.020c yajñavāhāś ca ye mantrāḥ sarve tatra samāsate

02,007.021a tathaivāpsaraso rājan gandharvāś ca manoramāḥ

02,007.021a*0087_01 **** **** rambhorvaśy atha menakā

02,007.021a*0087_02 ghṛtācī pañcacūḍā ca vipracittipurogamāḥ

02,007.021a*0087_03 viśvāvasuś citrasenaḥ parvatas tumburus tathā

02,007.021a*0087_04 vidyādharās tu rājendra

02,007.021c nṛtyavāditragītaiś ca hāsyaiś ca vividhair api

02,007.021e ramayanti sma nṛpate devarājaṃ śatakratum

02,007.022a stutibhir maṅgalaiś caiva stuvantaḥ karmabhis tathā

02,007.022c vikramaiś ca mahātmānaṃ balavṛtraniṣūdanam

02,007.023a brahmarājarṣayaḥ sarve sarve devarṣayas tathā

02,007.023c vimānair vividhair divyair bhrājamānair ivāgnibhiḥ

02,007.024a sragviṇo bhūṣitāś cānye yānti cāyānti cāpare

02,007.024c bṛhaspatiś ca śukraś ca tasyām āyayatuḥ saha

02,007.025a ete cānye ca bahavo yatātmāno yatavratāḥ

02,007.025c vimānaiś candrasaṃkāśaiḥ somavat priyadarśanāḥ

02,007.025e brahmaṇo vacanād rājan bhṛguḥ saptarṣayas tathā

02,007.026a eṣā sabhā mayā rājan dṛṣṭā puṣkaramālinī

02,007.026c śatakrator mahārāja yāmyāṃ śṛṇu mamānagha

02,008.001 nārada uvāca

02,008.001a kathayiṣye sabhāṃ divyāṃ yudhiṣṭhira nibodha tām

02,008.001c vaivasvatasya yām arthe viśvakarmā cakāra ha

02,008.002a taijasī sā sabhā rājan babhūva śatayojanā

02,008.002c vistārāyāmasaṃpannā bhūyasī cāpi pāṇḍava

02,008.003a arkaprakāśā bhrājiṣṇuḥ sarvataḥ kāmacāriṇī

02,008.003c naivātiśītā nātyuṣṇā manasaś ca praharṣiṇī

02,008.004a na śoko na jarā tasyāṃ kṣutpipāse na cāpriyam

02,008.004c na ca dainyaṃ klamo vāpi pratikūlaṃ na cāpy uta

02,008.005a sarve kāmāḥ sthitās tasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ

02,008.005c rasavac ca prabhūtaṃ ca bhakṣyabhojyam ariṃdama

02,008.005d*0088_01 lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ ca hṛdyaṃ svādu manoharam

02,008.006a puṇyagandhāḥ srajas tatra nityapuṣpaphaladrumāḥ

02,008.006c rasavanti ca toyāni śītāny uṣṇāni caiva ha

02,008.006d*0089_01 vṛkṣāś ca vividhās tatra nityapuṣpā manoramāḥ

02,008.006d*0089_02 śītalāni ca ramyāṇi sukhoṣṇāni ca bhārata

02,008.007a tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyās tathā brahmarṣayo 'malāḥ

02,008.007c yamaṃ vaivasvataṃ tāta prahṛṣṭāḥ paryupāsate

02,008.008a yayātir nahuṣaḥ pūrur māndhātā somako nṛgaḥ

02,008.008c trasadasyuś ca turayaḥ kṛtavīryaḥ śrutaśravāḥ

02,008.009a aripraṇut susiṃhaś ca kṛtavegaḥ kṛtir nimiḥ

02,008.009c pratardanaḥ śibir matsyaḥ pṛthvakṣo 'tha bṛhadrathaḥ

02,008.010a aiḍo maruttaḥ kuśikaḥ sāṃkāśyaḥ sāṃkṛtir bhavaḥ

02,008.010c caturaśvaḥ sadaśvormiḥ kārtavīryaś ca pārthivaḥ

02,008.011a bharatas tathā surathaḥ sunītho naiṣadho nalaḥ

02,008.011b*0090_01 bharataḥ surathaś caiva tathā rājā taporathaḥ

02,008.011b*0090_02 sunītho niśaṭho rājā nalo vai niṣadhādhipaḥ

02,008.011c divodāso 'tha sumanā ambarīṣo bhagīrathaḥ

02,008.011d*0091_01 lomapādo 'naraṇyaś ca lohitaḥ pūrur udvahaḥ

02,008.012a vyaśvaḥ sadaśvo vadhryaśvaḥ pañcahastaḥ pṛthuśravāḥ

02,008.012c ruṣadgur vṛṣasenaś ca kṣupaś ca sumahābalaḥ

02,008.013a ruṣadaśvo vasumanāḥ purukutso dhvajī rathī

02,008.013c ārṣṭiṣeṇo dilīpaś ca mahātmā cāpy uśīnaraḥ

02,008.014a auśīnaraḥ puṇḍarīkaḥ śaryātiḥ śarabhaḥ śuciḥ

02,008.014c aṅgo 'riṣṭaś ca venaś ca duḥṣantaḥ saṃjayo jayaḥ

02,008.015a bhāṅgāsvariḥ sunīthaś ca niṣadho 'tha tviṣīrathaḥ

02,008.015c karaṃdhamo bāhlikaś ca sudyumno balavān madhuḥ

02,008.015d*0092_01 ailo maruttaś ca tathā balavān pṛthivīpatiḥ

02,008.016a kapotaromā tṛṇakaḥ sahadevārjunau tathā

02,008.016b*0093_01 vyaśvaḥ sāśvaḥ kṛśāśvaś ca śaśabinduś ca pārthivaḥ

02,008.016b*0094_01 rājā daśarathaś caiva kakutstho 'tha pravardhanaḥ

02,008.016c rāmo dāśarathiś caiva lakṣmaṇo 'tha pratardanaḥ

02,008.017a alarkaḥ kakṣasenaś ca gayo gaurāśva eva ca

02,008.017c jāmadagnyo 'tha rāmo 'tra nābhāgasagarau tathā

02,008.018a bhūridyumno mahāśvaś ca pṛthvaśvo janakas tathā

02,008.018c vainyo rājā vāriṣeṇaḥ purujo janamejayaḥ

02,008.019a brahmadattas trigartaś ca rājoparicaras tathā

02,008.019c indradyumno bhīmajānur gayaḥ pṛṣṭho nayo 'naghaḥ

02,008.020a padmo 'tha mucukundaś ca bhūridyumnaḥ prasenajit

02,008.020c ariṣṭanemiḥ pradyumnaḥ pṛthagaśvo 'jakas tathā

02,008.021a śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ

02,008.021c dhṛtarāṣṭrāś caikaśatam aśītir janamejayāḥ

02,008.022a śataṃ ca brahmadattānām īriṇāṃ vairiṇāṃ śatam

02,008.022b*0095_01 bhīṣmāṇāṃ dve śate 'py atra bhīmānāṃ tu tathā śatam

02,008.022b*0095_02 śataṃ ca prativindhyānāṃ śataṃ nāgāḥ śataṃ hayāḥ

02,008.022b*0095_03 palāśānāṃ śataṃ jñeyaṃ śataṃ kāśakuśādayaḥ

02,008.022c śaṃtanuś caiva rājarṣiḥ pāṇḍuś caiva pitā tava

02,008.023a uśadgavaḥ śataratho devarājo jayadrathaḥ

02,008.023c vṛṣādarbhiś ca rājarṣir dhāmnā saha samantriṇā

02,008.024a athāpare sahasrāṇi ye gatāḥ śaśabindavaḥ

02,008.024c iṣṭvāśvamedhair bahubhir mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ

02,008.025a ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimanto bahuśrutāḥ

02,008.025c tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣe vaivasvatam upāsate

02,008.026a agastyo 'tha mataṅgaś ca kālo mṛtyus tathaiva ca

02,008.026c yajvānaś caiva siddhāś ca ye ca yogaśarīriṇaḥ

02,008.027a agniṣvāttāś ca pitaraḥ phenapāś coṣmapāś ca ye

02,008.027c svadhāvanto barhiṣado mūrtimantas tathāpare

02,008.028a kālacakraṃ ca sākṣāc ca bhagavān havyavāhanaḥ

02,008.028c narā duṣkṛtakarmāṇo dakṣiṇāyanamṛtyavaḥ

02,008.029a kālasya nayane yuktā yamasya puruṣāś ca ye

02,008.029c tasyāṃ śiṃśapapālāśās tathā kāśakuśādayaḥ

02,008.029e upāsate dharmarājaṃ mūrtimanto nirāmayāḥ

02,008.030a ete cānye ca bahavaḥ pitṛrājasabhāsadaḥ

02,008.030c aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhis tathā

02,008.031a asaṃbādhā hi sā pārtha ramyā kāmagamā sabhā

02,008.031c dīrghakālaṃ tapas taptvā nirmitā viśvakarmaṇā

02,008.032a prabhāsantī jvalantīva tejasā svena bhārata

02,008.032c tām ugratapaso yānti suvratāḥ satyavādinaḥ

02,008.033a śāntāḥ saṃnyāsinaḥ siddhāḥ pūtāḥ puṇyena karmaṇā

02,008.033c sarve bhāsvaradehāś ca sarve ca virajombarāḥ

02,008.034a citrāṅgadāś citramālyāḥ sarve jvalitakuṇḍalāḥ

02,008.034c sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ paribarhair vibhūṣitāḥ

02,008.035a gandharvāś ca mahātmānaḥ śataśaś cāpsarogaṇāḥ

02,008.035c vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ

02,008.036a puṇyāś ca gandhāḥ śabdāś ca tasyāṃ pārtha samantataḥ

02,008.036c divyāni mālyāni ca tām upatiṣṭhanti sarvaśaḥ

02,008.037a śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ prajeśvaram

02,008.037c upāsate mahātmānaṃ rūpayuktā manasvinaḥ

02,008.038a īdṛśī sā sabhā rājan pitṛrājño mahātmanaḥ

02,008.038c varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkaramālinīm

02,008.038d*0096_01 tvam ekāgramanā rājann avadhāraya pārthiva

02,009.001 nārada uvāca

02,009.001a yudhiṣṭhira sabhā divyā varuṇasya sitaprabhā

02,009.001c pramāṇena yathā yāmyā śubhaprākāratoraṇā

02,009.002a antaḥsalilam āsthāya vihitā viśvakarmaṇā

02,009.002c divyaratnamayair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutā

02,009.003a nīlapītāsitaśyāmaiḥ sitair lohitakair api

02,009.003c avatānais tathā gulmaiḥ puṣpamañjaridhāribhiḥ

02,009.004a tathā śakunayas tasyāṃ nānārūpā mṛdusvarāḥ

02,009.004c anirdeśyā vapuṣmantaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

02,009.005a sā sabhā sukhasaṃsparśā na śītā na ca gharmadā

02,009.005c veśmāsanavatī ramyā sitā varuṇapālitā

02,009.006a yasyām āste sa varuṇo vāruṇyā saha bhārata

02,009.006c divyaratnāmbaradharo bhūṣaṇair upaśobhitaḥ

02,009.006d*0097_01 dvitīyena tu nāmnā yā gaurīti bhuvi viśrutā

02,009.006d*0097_02 patnyā sa varuṇo devaḥ pramodati sukhī sukham

02,009.006d*0098_01 divyamālyāmbaradharā divyālaṃkārabhūṣitā

02,009.007a sragviṇo bhūṣitāś cāpi divyamālyānukarṣiṇaḥ

02,009.007c ādityās tatra varuṇaṃ jaleśvaram upāsate

02,009.008a vāsukis takṣakaś caiva nāgaś cairāvatas tathā

02,009.008c kṛṣṇaś ca lohitaś caiva padmaś citraś ca vīryavān

02,009.009a kambalāśvatarau nāgau dhṛtarāṣṭrabalāhakau

02,009.009b*0099_01 maṇiś ca maṇināgaś ca nāgaḥ śaṅkhanakhas tathā

02,009.009b*0099_02 kauravyaḥ svastikaś caiva elāputraḥ suvāmanaḥ

02,009.009b*0099_03 aparājitaś ca doṣaś ca nandakaḥ pūraṇas tathā

02,009.009b*0099_04 abhīkaḥ śibhikaḥ śveto bhadro bhadreśvaras tathā

02,009.009c maṇimān kuṇḍaladharaḥ karkoṭakadhanaṃjayau

02,009.009d*0100_01 pāṇimān kuṇḍadhāraś ca balavān pṛthivīpate

02,009.010a prahlādo mūṣikādaś ca tathaiva janamejayaḥ

02,009.010c patākino maṇḍalinaḥ phaṇavantaś ca sarvaśaḥ

02,009.010d*0101_01 artho dharmaś ca kāmaś ca vasuḥ kapila eva ca

02,009.010d*0101_02 anantaś ca mahānāgo yaṃ sa dṛṣṭvā jaleśvaraḥ

02,009.010d*0101_03 abhyarcayati satkārair āsanena ca taṃ vibhum

02,009.010d*0101_04 vāsukipramukhāś caiva sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ

02,009.010d*0101_05 anujñātāś ca śeṣeṇa yathārham upaviśya ca

02,009.011a ete cānye ca bahavaḥ sarpās tasyāṃ yudhiṣṭhira

02,009.011b*0102_01 vainateyaś ca garuḍo ye cānye paricāriṇaḥ

02,009.011c upāsate mahātmānaṃ varuṇaṃ vigataklamāḥ

02,009.012a balir vairocano rājā narakaḥ pṛthivīṃjayaḥ

02,009.012c prahlādo vipracittiś ca kālakhañjāś ca sarvaśaḥ

02,009.013a suhanur durmukhaḥ śaṅkhaḥ sumanāḥ sumatiḥ svanaḥ

02,009.013c ghaṭodaro mahāpārśvaḥ krathanaḥ piṭharas tathā

02,009.014a viśvarūpaḥ surūpaś ca virūpo 'tha mahāśirāḥ

02,009.014c daśagrīvaś ca vālī ca meghavāsā daśāvaraḥ

02,009.015a kaiṭabho viṭaṭūtaś ca saṃhrādaś cendratāpanaḥ

02,009.015c daityadānavasaṃghāś ca sarve rucirakuṇḍalāḥ

02,009.016a sragviṇo maulinaḥ sarve tathā divyaparicchadāḥ

02,009.016c sarve labdhavarāḥ śūrāḥ sarve vigatamṛtyavaḥ

02,009.017a te tasyāṃ varuṇaṃ devaṃ dharmapāśasthitāḥ sadā

02,009.017c upāsate mahātmānaṃ sarve sucaritavratāḥ

02,009.018a tathā samudrāś catvāro nadī bhāgīrathī ca yā

02,009.018c kālindī vidiśā veṇṇā narmadā vegavāhinī

02,009.019a vipāśā ca śatadruś ca candrabhāgā sarasvatī

02,009.019c irāvatī vitastā ca sindhur devanadas tathā

02,009.020a godāvarī kṛṣṇaveṇṇā kāverī ca saridvarā

02,009.020c etāś cānyāś ca saritas tīrthāni ca sarāṃsi ca

02,009.020d*0103_01 kiṃpunā ca viśalyā ca tathā vaitaraṇī nadī

02,009.020d*0103_02 tṛtīyā jyeṣṭhilā caiva śoṇaś cāpi mahānadaḥ

02,009.020d*0103_03 carmaṇvatī tathā caiva parṇāśā ca mahānadī

02,009.020d*0103_04 sarayūr vāravatyātha lāṅgalī ca saridvarā

02,009.020d*0104_01 karatoyā tathātreyī lauhityaś ca mahānadaḥ

02,009.020d*0104_02 laṅghanī gomatī caiva saṃdhyā trisrotasā tathā

02,009.020d*0105_01 kambudā ca viśalyā ca kauśikī gomatī tathā

02,009.020d*0105_02 devikā ca vipaṅkā ca tathā vaitaraṇī nadī

02,009.020d*0105_03 tṛtīyā jyeṣṭhilā caiva śoṇaś caiva mahānadaḥ

02,009.020d*0105_04 carmaṇvatī śvetanadī phalgunā ca mahānadī

02,009.020d*0105_05 sarayūś cīravalkelā kuliś ca saritas tathā

02,009.020d*0106_01 sutīrthā lokaviśrutāḥ

02,009.020d*0106_02 saritaḥ sarvataś cānyās

02,009.020d*0107_01 hradāś ca varuṇaṃ devaṃ sabhāyāṃ paryupāsate

02,009.021a kūpāś ca saprasravaṇā dehavanto yudhiṣṭhira

02,009.021c palvalāni taḍāgāni dehavanty atha bhārata

02,009.022a diśas tathā mahī caiva tathā sarve mahīdharāḥ

02,009.022c upāsate mahātmānaṃ sarve jalacarās tathā

02,009.023a gītavāditravantaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

02,009.023c stuvanto varuṇaṃ tasyāṃ sarva eva samāsate

02,009.024a mahīdharā ratnavanto rasā yeṣu pratiṣṭhitāḥ

02,009.024c sarve vigrahavantas te tam īśvaram upāsate

02,009.024d*0108_01 kathayantaḥ sumadhurāḥ kathās tatra samāsate

02,009.024d*0108_02 vāruṇaś ca tathā mantrī sunābhaḥ paryupāsate

02,009.024d*0108_03 putrapautraiḥ parivṛto gonāmnā puṣkareṇa ca

02,009.025a eṣā mayā saṃpatatā vāruṇī bharatarṣabha

02,009.025c dṛṣṭapūrvā sabhā ramyā kuberasya sabhāṃ śṛṇu

02,010.001 nārada uvāca

02,010.001a sabhā vaiśravaṇī rājañ śatayojanam āyatā

02,010.001c vistīrṇā saptatiś caiva yojanāni sitaprabhā

02,010.002a tapasā nirmitā rājan svayaṃ vaiśravaṇena sā

02,010.002c śaśiprabhā khecarīṇāṃ kailāsaśikharopamā

02,010.003a guhyakair uhyamānā sā khe viṣakteva dṛśyate

02,010.003c divyā hemamayair uccaiḥ pādapair upaśobhitā

02,010.004a raśmivatī bhāsvarā ca divyagandhā manoramā

02,010.004c sitābhraśikharākārā plavamāneva dṛśyate

02,010.004d*0109_01 divyā hemamayair aṅgair vidyudbhir iva citritā

02,010.005a tasyāṃ vaiśravaṇo rājā vicitrābharaṇāmbaraḥ

02,010.005c strīsahasrāvṛtaḥ śrīmān āste jvalitakuṇḍalaḥ

02,010.005d*0110_01 saha patnyā mahārāja ṛddhyā saha virājate

02,010.005d*0110_02 sarvābharaṇabhūṣiṇyā puṣpavatyā dhaneśvaraḥ

02,010.006a divākaranibhe puṇye divyāstaraṇasaṃvṛte

02,010.006c divyapādopadhāne ca niṣaṇṇaḥ paramāsane

02,010.007a mandārāṇām udārāṇāṃ vanāni surabhīṇi ca

02,010.007c saugandhikānāṃ cādāya gandhān gandhavahaḥ śuciḥ

02,010.008a nalinyāś cālakākhyāyāś candanānāṃ vanasya ca

02,010.008c manohṛdayasaṃhlādī vāyus tam upasevate

02,010.009a tatra devāḥ sagandharvā gaṇair apsarasāṃ vṛtāḥ

02,010.009c divyatānena gītāni gānti divyāni bhārata

02,010.010a miśrakeśī ca rambhā ca citrasenā śucismitā

02,010.010c cārunetrā ghṛtācī ca menakā puñjikasthalā

02,010.011a viśvācī sahajanyā ca pramlocā urvaśī irā

02,010.011b*0111_01 pramlocāpy urvaśī caiva iḍā citrā vibhāvarī

02,010.011c vargā ca saurabheyī ca samīcī budbudā latā

02,010.011c*0112_01 **** **** devī rambhā manoramā

02,010.011c*0112_02 gopālī pañcacūḍā ca vidyudvarṇā sulocanā

02,010.011c*0112_03 citradevī ca nīlā ca

02,010.012a etāḥ sahasraśaś cānyā nṛttagītaviśāradāḥ

02,010.012c upatiṣṭhanti dhanadaṃ pāṇḍavāpsarasāṃ gaṇāḥ

02,010.013a aniśaṃ divyavāditrair nṛttair gītaiś ca sā sabhā

02,010.013c aśūnyā rucirā bhāti gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

02,010.014a kiṃnarā nāma gandharvā narā nāma tathāpare

02,010.014b*0113_01 ete gāyanti nṛtyanti dhanadaṃ hlādayanti ca

02,010.014c maṇibhadro 'tha dhanadaḥ śvetabhadraś ca guhyakaḥ

02,010.014d*0114_01 sthūṇaś ca sūryabhānuś ca tathā śoṇakatindukau

02,010.015a kaśerako gaṇḍakaṇḍuḥ pradyotaś ca mahābalaḥ

02,010.015c kustumburuḥ piśācaś ca gajakarṇo viśālakaḥ

02,010.016a varāhakarṇaḥ sāndroṣṭhaḥ phalabhakṣaḥ phalodakaḥ

02,010.016b*0115_01 mudgaś camūhilaḥ puṣpo hemanetrapraṇālukaḥ

02,010.016c aṅgacūḍaḥ śikhāvarto hemanetro vibhīṣaṇaḥ

02,010.017a puṣpānanaḥ piṅgalakaḥ śoṇitodaḥ pravālakaḥ

02,010.017c vṛkṣavāsyaniketaś ca cīravāsāś ca bhārata

02,010.018a ete cānye ca bahavo yakṣāḥ śatasahasraśaḥ

02,010.018c sadā bhagavatī ca śrīs tathaiva nalakūbaraḥ

02,010.019a ahaṃ ca bahuśas tasyāṃ bhavanty anye ca madvidhāḥ

02,010.019c ācāryāś cābhavaṃs tatra tathā devarṣayo 'pare

02,010.019d*0116_01 kravyādāś ca tathaivānye gandharvāś ca mahābalāḥ

02,010.019d*0116_02 upāsate mahātmānaṃ tasyāṃ dhanadam īśvaram

02,010.020a bhagavān bhūtasaṃghaiś ca vṛtaḥ śatasahasraśaḥ

02,010.020c umāpatiḥ paśupatiḥ śūladhṛg bhaganetrahā

02,010.021a tryambako rājaśārdūla devī ca vigataklamā

02,010.021c vāmanair vikaṭaiḥ kubjaiḥ kṣatajākṣair manojavaiḥ

02,010.022a māṃsamedovasāhārair ugraśravaṇadarśanaiḥ

02,010.022c nānāpraharaṇair ghorair vātair iva mahājavaiḥ

02,010.022e vṛtaḥ sakhāyam anvāste sadaiva dhanadaṃ nṛpa

02,010.022f@003_0001 prahṛṣṭāḥ śataśaś cānye bahuśaḥ saparicchadāḥ

02,010.022f@003_0002 gandharvāṇāṃ ca patayo viśvāvasur hahāhuhūḥ

02,010.022f@003_0003 tumburuḥ parvataś caiva śailūṣas tv atha nāradaḥ

02,010.022f@003_0004 citrasenaś ca gītajñas tathā citraratho 'pi ca

02,010.022f@003_0005 ete cānye ca gandharvā dhaneśvaram upāsate

02,010.022f@003_0006 vidyādharādhipaś caiva candrāpīḍaḥ sahānujaiḥ

02,010.022f@003_0007 upāsate mahātmānaṃ dhanānām īśvaraṃ prabhum

02,010.022f@003_0008 kiṃnarāḥ śataśas tatra dhanānām īśvaraṃ prabhum

02,010.022f@003_0009 āsate cāpi rājāno bhagadattapurogamāḥ

02,010.022f@003_0010 drumaḥ kiṃpuruṣeśaś ca upāste dhanadeśvaram

02,010.022f@003_0011 rākṣasānāṃ patiś caiva mahendro gandhamādanaḥ

02,010.022f@003_0012 saha yakṣaiḥ sagandharvaiḥ saha sarvair niśācaraiḥ

02,010.022f@003_0013 vibhīṣaṇaś ca dharmiṣṭha upāste bhrātaraṃ prabhum

02,010.022f@003_0014 himavān pāriyātraś ca vindhyakailāsamandarāḥ

02,010.022f@003_0015 malayo darduraś caiva mahendro gandhamādanaḥ

02,010.022f@003_0016 indranīlaḥ sunābhaś ca tathā divyau ca parvatau

02,010.022f@003_0017 ete cānye ca bahavaḥ sarve merupurogamāḥ

02,010.022f@003_0018 upāsate mahātmānaṃ dhanānām īśvaraṃ prabhum

02,010.022f@003_0019 nandīśvaraś ca bhagavān mahākālas tathaiva ca

02,010.022f@003_0020 śaṅkukarṇamukhāḥ sarve divyāḥ pāriṣadās tathā

02,010.022f@003_0021 kāṣṭhakūṭaḥ somanandī vijayaś ca tapodhikaḥ

02,010.022f@003_0022 śvetaś ca vṛṣabhas tatra nanarda sumahāravaḥ

02,010.022f@003_0023 dhanadaṃ rākṣasāś cānye gandharvāś ca samāsate

02,010.022f@003_0024 pariṣadgaṇaiḥ parivṛtam upayātaṃ maheśvaram

02,010.022f@003_0025 taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ śivaṃ trailokyabhāvanam

02,010.022f@003_0026 praṇamya mūrdhnā paulastyo bahurūpam umāpatim

02,010.022f@003_0027 tato 'bhyanujñāṃ saṃprāpya mahādevād dhaneśvaraḥ

02,010.022f@003_0028 āste kadācid bhagavān bhavo dhanapateḥ sakhā

02,010.022f@003_0029 nidhīnāṃ pravarau mukhyau śaṅkhapadmau dhaneśvarau

02,010.022f@003_0030 sarvān nidhīn pragṛhyātha upāstāṃ vai dhaneśvaram

02,010.023a sā sabhā tādṛśī rājan mayā dṛṣṭāntarikṣagā

02,010.023c pitāmahasabhāṃ rājan kathayiṣye gataklamām

02,011.001 nārada uvāca

02,011.001a purā devayuge rājann ādityo bhagavān divaḥ

02,011.001c āgacchan mānuṣaṃ lokaṃ didṛkṣur vigataklamaḥ

02,011.001d*0117_01 pitāmahasabhāṃ tāta kathyamānāṃ nibodha me

02,011.001d*0117_02 śakyate yā na nirdeṣṭum evaṃrūpeti bhārata

02,011.002a caran mānuṣarūpeṇa sabhāṃ dṛṣṭvā svayaṃbhuvaḥ

02,011.002c sabhām akathayan mahyaṃ brāhmīṃ tattvena pāṇḍava

02,011.003a aprameyaprabhāṃ divyāṃ mānasīṃ bharatarṣabha

02,011.003c anirdeśyāṃ prabhāvena sarvabhūtamanoramām

02,011.004a śrutvā guṇān ahaṃ tasyāḥ sabhāyāḥ pāṇḍunandana

02,011.004c darśanepsus tathā rājann ādityam aham abruvam

02,011.005a bhagavan draṣṭum icchāmi pitāmahasabhām aham

02,011.005c yena sā tapasā śakyā karmaṇā vāpi gopate

02,011.006a auṣadhair vā tathā yuktair uta vā māyayā yayā

02,011.006c tan mamācakṣva bhagavan paśyeyaṃ tāṃ sabhāṃ katham

02,011.006d*0118_01 sa tan mama vacaḥ śrutvā sahasrāṃśur divākaraḥ

02,011.006d*0118_02 provāca bharataśreṣṭha vrataṃ varṣasahasrikam

02,011.006d*0118_03 brahmavratam upāssva tvaṃ prayatenāntarātmanā

02,011.006d*0118_04 tato 'haṃ himavatpṛṣṭhe samārabdho mahāvratam

02,011.007a tataḥ sa bhagavān sūryo mām upādāya vīryavān

02,011.007c agacchat tāṃ sabhāṃ brāhmīṃ vipāpāṃ vigataklamām

02,011.008a evaṃrūpeti sā śakyā na nirdeṣṭuṃ janādhipa

02,011.008c kṣaṇena hi bibharty anyad anirdeśyaṃ vapus tathā

02,011.009a na veda parimāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vāpi bhārata

02,011.009c na ca rūpaṃ mayā tādṛg dṛṣṭapūrvaṃ kadā cana

02,011.010a susukhā sā sabhā rājan na śītā na ca gharmadā

02,011.010c na kṣutpipāse na glāniṃ prāpya tāṃ prāpnuvanty uta

02,011.011a nānārūpair iva kṛtā suvicitraiḥ subhāsvaraiḥ

02,011.011c stambhair na ca dhṛtā sā tu śāśvatī na ca sā kṣarā

02,011.011d*0119_01 divyair nānāvidhair bhāvair bhāsadbhir amitaprabhaiḥ

02,011.012a ati candraṃ ca sūryaṃ ca śikhinaṃ ca svayaṃprabhā

02,011.012c dīpyate nākapṛṣṭhasthā bhāsayantīva bhāskaram

02,011.013a tasyāṃ sa bhagavān āste vidadhad devamāyayā

02,011.013c svayam eko 'niśaṃ rājaṃl lokāṃl lokapitāmahaḥ

02,011.014a upatiṣṭhanti cāpy enaṃ prajānāṃ patayaḥ prabhum

02,011.014c dakṣaḥ pracetāḥ pulaho marīciḥ kaśyapas tathā

02,011.014d*0120_01 ādityāś ca tathā rājan rudrāś ca vasavo 'śvinau

02,011.015a bhṛgur atrir vasiṣṭhaś ca gautamaś ca tathāṅgirāḥ

02,011.015b*0121_01 pulastyaś ca kratuś caiva prahrādaḥ kardamas tathā

02,011.015b*0122_01 atharvāṅgirasaś caiva vālakhilyā marīcipāḥ

02,011.015b*0123_01 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ pitāmaham upāsate

02,011.015c mano 'ntarikṣaṃ vidyāś ca vāyus tejo jalaṃ mahī

02,011.016a śabdaḥ sparśas tathā rūpaṃ raso gandhaś ca bhārata

02,011.016c prakṛtiś ca vikāraś ca yac cānyat kāraṇaṃ bhuvaḥ

02,011.016d*0124_01 kṣamā dhṛtiḥ śuciś caiva prajñā buddhiḥ smṛtir yaśaḥ

02,011.016d*0124_02 bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti ca bhārata

02,011.016d*0125_01 agastyaś ca mahātejā mārkaṇḍeyaś ca vīryavān

02,011.016d*0125_02 jamadagnir bharadvājaḥ saṃvartaś cyavanas tathā

02,011.016d*0125_03 durvāsāś ca mahābhāga ṛṣyaśṛṅgaś ca dhārmikaḥ

02,011.016d*0125_04 sanatkumāro bhagavān yogācāryo mahātapāḥ

02,011.016d*0125_05 asito devalaś caiva jaigīṣavyaś ca tattvavit

02,011.016d*0125_06 ṛṣabho jitaśatruś ca mahāvīryas tathā maṇiḥ

02,011.016d*0125_07 āyurvedas tathāṣṭāṅgo dehavāṃs tatra bhārata

02,011.016d*0126_01 kṛṣṇadvaipāyanaś caiva saha śiṣyair mahāmuniḥ

02,011.017a candramāḥ saha nakṣatrair ādityaś ca gabhastimān

02,011.017c vāyavaḥ kratavaś caiva saṃkalpaḥ prāṇa eva ca

02,011.017d*0127_01 mūrtimanto mahātmāno mahāvrataparāyaṇāḥ

02,011.018a ete cānye ca bahavaḥ svayaṃbhuvam upasthitāḥ

02,011.018c artho dharmaś ca kāmaś ca harṣo dveṣas tapo damaḥ

02,011.019a āyānti tasyāṃ sahitā gandharvāpsarasas tathā

02,011.019b*0128_01 kālikā surabhī devī saramā caiva gautamī

02,011.019b*0128_02 prapā kadrūś ca tā devīs tatra devāḥ samātaraḥ

02,011.019c viṃśatiḥ sapta caivānye lokapālāś ca sarvaśaḥ

02,011.020a śukro bṛhaspatiś caiva budho 'ṅgāraka eva ca

02,011.020c śanaiścaraś ca rāhuś ca grahāḥ sarve tathaiva ca

02,011.021a mantro rathaṃtaraś caiva harimān vasumān api

02,011.021c ādityāḥ sādhirājāno nānādvaṃdvair udāhṛtāḥ

02,011.022a maruto viśvakarmā ca vasavaś caiva bhārata

02,011.022b*0129_01 sarve ca kāmapracurāḥ sabhāyāṃ tatra nityaśaḥ

02,011.022c tathā pitṛgaṇāḥ sarve sarvāṇi ca havīṃṣy atha

02,011.023a ṛgvedaḥ sāmavedaś ca yajurvedaś ca pāṇḍava

02,011.023c atharvavedaś ca tathā parvāṇi ca viśāṃ pate

02,011.024a itihāsopavedāś ca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ

02,011.024c grahā yajñāś ca somaś ca daivatāni ca sarvaśaḥ

02,011.025a sāvitrī durgataraṇī vāṇī saptavidhā tathā

02,011.025c medhā dhṛtiḥ śrutiś caiva prajñā buddhir yaśaḥ kṣamā

02,011.026a sāmāni stutiśastrāṇi gāthāś ca vividhās tathā

02,011.026c bhāṣyāṇi tarkayuktāni dehavanti viśāṃ pate

02,011.026d*0130_01 nāṭakā vividhāḥ kāvyāḥ kathākhyāyikakārikāḥ

02,011.026d*0130_02 tatra tiṣṭhanti te puṇyā ye cānye gurupūjakāḥ

02,011.027a kṣaṇā lavā muhūrtāś ca divā rātris tathaiva ca

02,011.027c ardhamāsāś ca māsāś ca ṛtavaḥ ṣaṭ ca bhārata

02,011.028a saṃvatsarāḥ pañcayugam ahorātrāś caturvidhāḥ

02,011.028c kālacakraṃ ca yad divyaṃ nityam akṣayam avyayam

02,011.028d*0131_01 dharmacakraṃ tathā cāpi nityam āste yudhiṣṭhira

02,011.029a aditir ditir danuś caiva surasā vinatā irā

02,011.029c kālakā surabhir devī saramā cātha gautamī

02,011.029d*0132_01 prādhā kadrūś ca vai devyau devatānāṃ ca mātaraḥ

02,011.029d*0132_02 rudrāṇī śrīś ca lakṣmīś ca bhadrā ṣaṣṭhī tathāparā

02,011.029d*0132_03 pṛthivī gāṃ gatā devī hrīḥ svāhā kīrtir eva ca

02,011.029d*0132_04 surā devī śacī caiva tathā puṣṭir arundhatī

02,011.029d*0132_05 saṃvṛttir āśā niyatiḥ sṛṣṭir devī ratis tathā

02,011.029d*0132_06 etāś cānyāś ca vai devya upatasthuḥ prajāpatim

02,011.030a ādityā vasavo rudrā marutaś cāśvināv api

02,011.030c viśvedevāś ca sādhyāś ca pitaraś ca manojavāḥ

02,011.030d*0133_01 pitṝṇāṃ ca gaṇān viddhi saptaiva puruṣarṣabha

02,011.030d*0133_02 catvāro mūrtimanto vai trayaś cāpy aśarīriṇaḥ

02,011.030d*0133_03 vairājāś ca mahābhāgā agniṣvuāttāś ca bhārata

02,011.030d*0133_04 gārhapatyā nākacarāḥ pitaro lokaviśrutāḥ

02,011.030d*0133_05 somapā ekaśṛṅgāś ca caturvedāḥ kalās tathā

02,011.030d*0133_06 ete caturṣu varṇeṣu pūjyante pitaro nṛpa

02,011.030d*0133_07 etair āpyāyitaiḥ pūrvaṃ somaś cāpyāyyate punaḥ

02,011.030d*0133_08 ta ete pitaraḥ sarve prajāpatim upasthitāḥ

02,011.030d*0133_09 upāsate ca saṃhṛṣṭā brahmāṇam amitaujasam

02,011.031a rākṣasāś ca piśācāś ca dānavā guhyakās tathā

02,011.031c suparṇanāgapaśavaḥ pitāmaham upāsate

02,011.031d*0134_01 sthāvarā jaṅgamāś caiva mahābhūtās tathāpare

02,011.031d*0134_02 puraṃdaraś ca devendro varuṇo dhanado yamaḥ

02,011.031d*0134_03 mahādevaḥ sahomo 'tra sadāgacchati sarvaśaḥ

02,011.031d*0134_04 mahāsenaś ca rājendra sadopāste pitāmaham

02,011.032a devo nārāyaṇas tasyāṃ tathā devarṣayaś ca ye

02,011.032c ṛṣayo vālakhilyāś ca yonijāyonijās tathā

02,011.033a yac ca kiṃ cit triloke 'smin dṛśyate sthāṇujaṅgamam

02,011.033c sarvaṃ tasyāṃ mayā dṛṣṭaṃ tad viddhi manujādhipa

02,011.034a aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām

02,011.034c prajāvatāṃ ca pañcāśad ṛṣīṇām api pāṇḍava

02,011.035a te sma tatra yathākāmaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ

02,011.035c praṇamya śirasā tasmai pratiyānti yathāgatam

02,011.036a atithīn āgatān devān daityān nāgān munīṃs tathā

02,011.036c yakṣān suparṇān kāleyān gandharvāpsarasas tathā

02,011.037a mahābhāgān amitadhīr brahmā lokapitāmahaḥ

02,011.037c dayāvān sarvabhūteṣu yathārhaṃ pratipadyate

02,011.038a pratigṛhya ca viśvātmā svayaṃbhūr amitaprabhaḥ

02,011.038b*0135_01 madhureṇa sāmnā bhagavān pratigṛhṇāti nityaśaḥ

02,011.038c sāntvamānārthasaṃbhogair yunakti manujādhipa

02,011.039a tathā tair upayātaiś ca pratiyātaiś ca bhārata

02,011.039c ākulā sā sabhā tāta bhavati sma sukhapradā

02,011.040a sarvatejomayī divyā brahmarṣigaṇasevitā

02,011.040c brāhmyā śriyā dīpyamānā śuśubhe vigataklamā

02,011.041a sā sabhā tādṛśī dṛṣṭā sarvalokeṣu durlabhā

02,011.041c sabheyaṃ rājaśārdūla manuṣyeṣu yathā tava

02,011.042a etā mayā dṛṣṭapūrvāḥ sabhā deveṣu pāṇḍava

02,011.042c taveyaṃ mānuṣe loke sarvaśreṣṭhatamā sabhā

02,011.043 yudhiṣṭhira uvāca

02,011.043a prāyaśo rājalokas te kathito vadatāṃ vara

02,011.043c vaivasvatasabhāyāṃ tu yathā vadasi vai prabho

02,011.044a varuṇasya sabhāyāṃ tu nāgās te kathitā vibho

02,011.044c daityendrāś caiva bhūyiṣṭhāḥ saritaḥ sāgarās tathā

02,011.045a tathā dhanapater yakṣā guhyakā rākṣasās tathā

02,011.045c gandharvāpsarasaś caiva bhagavāṃś ca vṛṣadhvajaḥ

02,011.046a pitāmahasabhāyāṃ tu kathitās te maharṣayaḥ

02,011.046c sarvadevanikāyāś ca sarvaśāstrāṇi caiva hi

02,011.047a śatakratusabhāyāṃ tu devāḥ saṃkīrtitā mune

02,011.047c uddeśataś ca gandharvā vividhāś ca maharṣayaḥ

02,011.048a eka eva tu rājarṣir hariścandro mahāmune

02,011.048c kathitas te sabhānityo devendrasya mahātmanaḥ

02,011.048d*0136_01 kena karmavipākena hariścandro dvijarṣabha

02,011.048d*0136_02 teṣu rājasahasreṣu prabhayāpy atirocate

02,011.049a kiṃ karma tenācaritaṃ tapo vā niyatavratam

02,011.049b*0137_01 kiṃ cid dattaṃ hutaṃ tena iṣṭaṃ vāpi mahāmune

02,011.049c yenāsau saha śakreṇa spardhate sma mahāyaśāḥ

02,011.050a pitṛlokagataś cāpi tvayā vipra pitā mama

02,011.050c dṛṣṭaḥ pāṇḍur mahābhāgaḥ kathaṃ cāsi samāgataḥ

02,011.051a kim uktavāṃś ca bhagavann etad icchāmi veditum

02,011.051b*0138_01 anāgatam atikrāntaṃ tat sarvaṃ tvayi niṣṭhitam

02,011.051c tvattaḥ śrotum ahaṃ sarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

02,011.052 nārada uvāca

02,011.052a yan māṃ pṛcchasi rājendra hariścandraṃ prati prabho

02,011.052c tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ

02,011.052d*0139_01 ikṣvākūṇāṃ kule jātas triśaṅkur nāma pārthivaḥ

02,011.052d*0139_02 ayodhyādhipatir vīro viśvāmitreṇa saṃsthitaḥ

02,011.052d*0139_03 tasya satyavatī nāma patnī kekayavaṃśajā

02,011.052d*0139_04 tasyāṃ garbhaḥ samabhavad dharmeṇa kurunandana

02,011.052d*0139_05 sā ca kāle mahābhāgā janmamāsaṃ praviśya vai

02,011.052d*0139_06 kumāraṃ janayām āsa hariścandram akalmaṣam

02,011.052d*0139_07 sa vai rājā hariścandras traiśaṅkava iti smṛtaḥ

02,011.053a sa rājā balavān āsīt samrāṭ sarvamahīkṣitām

02,011.053c tasya sarve mahīpālāḥ śāsanāvanatāḥ sthitāḥ

02,011.054a tenaikaṃ ratham āsthāya jaitraṃ hemavibhūṣitam

02,011.054c śastrapratāpena jitā dvīpāḥ sapta nareśvara

02,011.055a sa vijitya mahīṃ sarvāṃ saśailavanakānanām

02,011.055c ājahāra mahārāja rājasūyaṃ mahākratum

02,011.056a tasya sarve mahīpālā dhanāny ājahrur ājñayā

02,011.056c dvijānāṃ pariveṣṭāras tasmin yajñe ca te 'bhavan

02,011.057a prādāc ca draviṇaṃ prītyā yājakānāṃ nareśvaraḥ

02,011.057c yathoktaṃ tatra tais tasmiṃs tataḥ pañcaguṇādhikam

02,011.058a atarpayac ca vividhair vasubhir brāhmaṇāṃs tathā

02,011.058c prāsarpakāle saṃprāpte nānādigbhyaḥ samāgatān

02,011.059a bhakṣyair bhojyaiś ca vividhair yathākāmapuraskṛtaiḥ

02,011.059c ratnaughatarpitais tuṣṭair dvijaiś ca samudāhṛtam

02,011.059e tejasvī ca yaśasvī ca nṛpebhyo 'bhyadhiko 'bhavat

02,011.060a etasmāt kāraṇāt pārtha hariścandro virājate

02,011.060c tebhyo rājasahasrebhyas tad viddhi bharatarṣabha

02,011.061a samāpya ca hariścandro mahāyajñaṃ pratāpavān

02,011.061c abhiṣiktaḥ sa śuśubhe sāmrājyena narādhipa

02,011.061d*0140_01 rājasūye 'bhiṣiktas tu samāptavaradakṣiṇe

02,011.062a ye cānye 'pi mahīpālā rājasūyaṃ mahākratum

02,011.062c yajante te mahendreṇa modante saha bhārata

02,011.063a ye cāpi nidhanaṃ prāptāḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ

02,011.063c te tatsadaḥ samāsādya modante bharatarṣabha

02,011.064a tapasā ye ca tīvreṇa tyajantīha kalevaram

02,011.064c te 'pi tat sthānam āsādya śrīmanto bhānti nityaśaḥ

02,011.065a pitā ca tvāha kaunteya pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ

02,011.065c hariścandre śriyaṃ dṛṣṭvā nṛpatau jātavismayaḥ

02,011.065d*0141_01 vijñāya mānuṣaṃ lokam āyāntaṃ māṃ narādhipa

02,011.065d*0141_02 provāca praṇato bhūtvā vadethās tvaṃ yudhiṣṭhiram

02,011.066a samartho 'si mahīṃ jetuṃ bhrātaras te vaśe sthitāḥ

02,011.066c rājasūyaṃ kratuśreṣṭham āharasveti bhārata

02,011.066d*0142_01 tvayīṣṭavati putre 'haṃ hariścandravad āśu vai

02,011.066d*0142_02 modiṣye bahulāḥ śaśvat samāḥ śakrasya saṃsadi

02,011.066d*0142_03 evaṃ bhavatu vakṣye 'haṃ tava putraṃ narādhipam

02,011.066d*0142_04 bhūrlokaṃ yadi gaccheyam iti pāṇḍum athābruvam

02,011.067a tasya tvaṃ puruṣavyāghra saṃkalpaṃ kuru pāṇḍava

02,011.067b*0143_01 gantāras te mahendrasya pūrve sarve pitāmahāḥ

02,011.067b*0143_02 salokatāṃ surendrasya trailokyādhipater nṛpa

02,011.067c gantāras te mahendrasya pūrvaiḥ saha salokatām

02,011.068a bahuvighnaś ca nṛpate kratur eṣa smṛto mahān

02,011.068c chidrāṇy atra hi vāñchanti yajñaghnā brahmarākṣasāḥ

02,011.069a yuddhaṃ ca pṛṣṭhagamanaṃ pṛthivīkṣayakārakam

02,011.069c kiṃ cid eva nimittaṃ ca bhavaty atra kṣayāvaham

02,011.069d*0144_01 etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ karavāṇi te

02,011.070a etat saṃcintya rājendra yat kṣamaṃ tat samācara

02,011.070c apramattotthito nityaṃ cāturvarṇyasya rakṣaṇe

02,011.070e bhava edhasva modasva dānais tarpaya ca dvijān

02,011.071a etat te vistareṇoktaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

02,011.071c āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dāśārhanagarīṃ prati

02,011.072 vaiśaṃpāyana uvāca

02,011.072a evam ākhyāya pārthebhyo nārado janamejaya

02,011.072c jagāma tair vṛto rājann ṛṣibhir yaiḥ samāgataḥ

02,011.073a gate tu nārade pārtho bhrātṛbhiḥ saha kaurava

02,011.073c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa bhārata

02,012.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,012.001a ṛṣes tad vacanaṃ śrutvā niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ

02,012.001c cintayan rājasūyāptiṃ na lebhe śarma bhārata

02,012.002a rājarṣīṇāṃ hi taṃ śrutvā mahimānaṃ mahātmanām

02,012.002c yajvanāṃ karmabhiḥ puṇyair lokaprāptiṃ samīkṣya ca

02,012.003a hariścandraṃ ca rājarṣiṃ rocamānaṃ viśeṣataḥ

02,012.003c yajvānaṃ yajñam āhartuṃ rājasūyam iyeṣa saḥ

02,012.004a yudhiṣṭhiras tataḥ sarvān arcayitvā sabhāsadaḥ

02,012.004c pratyarcitaś ca taiḥ sarvair yajñāyaiva mano dadhe

02,012.005a sa rājasūyaṃ rājendra kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum

02,012.005c āhartuṃ pravaṇaṃ cakre manaḥ saṃcintya so 'sakṛt

02,012.006a bhūyaś cādbhutavīryaujā dharmam evānupālayan

02,012.006c kiṃ hitaṃ sarvalokānāṃ bhaved iti mano dadhe

02,012.007a anugṛhṇan prajāḥ sarvāḥ sarvadharmavidāṃ varaḥ

02,012.007c aviśeṣeṇa sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ

02,012.007d*0145_01 sarveṣāṃ dīyatāṃ deyaṃ muṣṇan kopamadāv ubhau

02,012.007d*0145_02 sādhu dharmeti dharmeti nānyac chrūyeta bhāṣitam

02,012.008a evaṃ gate tatas tasmin pitarīvāśvasañ janāḥ

02,012.008c na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā

02,012.008d@004_0001 parigrahān narendrasya bhīmasya paripālanāt

02,012.008d@004_0002 śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva bībhatsoḥ savyasācinaḥ

02,012.008d@004_0003 dhīmataḥ sahadevasya dharmāṇām anuśāsanāt

02,012.008d@004_0004 avigrahā vītabhayāḥ svakarmaniratāḥ sadā

02,012.008d@004_0005 nikāmavarṣāḥ sphītāś ca āsañ janapadās tathā

02,012.008d@004_0006 vārdhuṣī yajñasattvāni gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik

02,012.008d@004_0007 viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇā

02,012.008d@004_0008 anukarṣaṃ ca niṣkarṣaṃ vyādhipāvakamūrchanam

02,012.008d@004_0009 sarvam eva na tatrāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire

02,012.008d@004_0010 dasyubhyo vañcakebhyaś ca rājñaḥ prati parasparam

02,012.008d@004_0011 rājavallabhataś caiva nāśrūyata mṛṣākṛtam

02,012.008d@004_0012 priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svakarmajam

02,012.008d@004_0013 abhihartuṃ nṛpāḥ ṣaṭsu pṛthak jātyaiś ca naigamaiḥ

02,012.008d@004_0014 vavṛdhe viṣayas tatra dharmanitye yudhiṣṭhire

02,012.008d@004_0015 kāmato 'py upayuñjānai rājasair lobhajair janaiḥ

02,012.008d@004_0016 sarvavyāpī sarvaguṇī sarvasāhaḥ sa sarvarāṭ

02,012.008d@004_0017 yasminn adhikṛtaḥ samrāḍ bhrājamāno mahāyaśāḥ

02,012.008d@004_0018 yatra rājan daśa diśaḥ pitṛto mātṛtas tathā

02,012.008d@004_0019 anuraktāḥ prajā āsann āgopālā dvijātayaḥ

02,012.009a sa mantriṇaḥ samānāyya bhrātṝṃś ca vadatāṃ varaḥ

02,012.009c rājasūyaṃ prati tadā punaḥ punar apṛcchata

02,012.010a te pṛcchyamānāḥ sahitā vaco 'rthyaṃ mantriṇas tadā

02,012.010c yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ yiyakṣum idam abruvan

02,012.011a yenābhiṣikto nṛpatir vāruṇaṃ guṇam ṛcchati

02,012.011c tena rājāpi san kṛtsnaṃ samrāḍguṇam abhīpsati

02,012.012a tasya samrāḍguṇārhasya bhavataḥ kurunandana

02,012.012c rājasūyasya samayaṃ manyante suhṛdas tava

02,012.013a tasya yajñasya samayaḥ svādhīnaḥ kṣatrasaṃpadā

02,012.013c sāmnā ṣaḍ agnayo yasmiṃś cīyante saṃśitavrataiḥ

02,012.014a darvīhomān upādāya sarvān yaḥ prāpnute kratūn

02,012.014c abhiṣekaṃ ca yajñānte sarvajit tena cocyate

02,012.015a samartho 'si mahābāho sarve te vaśagā vayam

02,012.015b*0146_01 acirāt tvaṃ mahārāja rājasūyam avāpsyasi

02,012.015c avicārya mahārāja rājasūye manaḥ kuru

02,012.016a ity evaṃ suhṛdaḥ sarve pṛthak ca saha cābruvan

02,012.016c sa dharmyaṃ pāṇḍavas teṣāṃ vacaḥ śrutvā viśāṃ pate

02,012.016e dhṛṣṭam iṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca jagrāha manasārihā

02,012.017a śrutvā suhṛdvacas tac ca jānaṃś cāpy ātmanaḥ kṣamam

02,012.017b*0147_01 vaiśaṃpāyanaḥ

02,012.017b*0147_01 saṃpraśastaḥ kṣamārambhaḥ parīkṣām upacakrame

02,012.017b*0147_02 caturbhir bhīmasenādyair bhrātṛbhiḥ sahitair hitam

02,012.017b*0147_03 evam uktas tadā pārtho dharma eva mano dadhe

02,012.017b*0147_04 sa rājasūyaṃ rājendraḥ kurūṇām ṛṣabhaḥ kratum

02,012.017b*0147_05 jagāma manasā sadya āhariṣyan yudhiṣṭhiraḥ

02,012.017b*0147_06 bhūyas tv adbhutavīryaujā dharmam evānupālayan

02,012.017c punaḥ punar mano dadhre rājasūyāya bhārata

02,012.018a sa bhrātṛbhiḥ punar dhīmān ṛtvigbhiś ca mahātmabhiḥ

02,012.018b*0148_01 mantribhiś cāpi sahito dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,012.018c dhaumyadvaipāyanādyaiś ca mantrayām āsa mantribhiḥ

02,012.018d*0149_01 bhīmārjunayamaiḥ sārdhaṃ pārṣatena ca dhīmatā

02,012.018d*0150_01 virāṭadrupadābhyāṃ ca sātyakena ca dhīmatā

02,012.018d*0150_02 yudhāmanyūttamaujobhyāṃ saubhadreṇa ca dhīmatā

02,012.018d*0150_03 draupadeyaiḥ paraṃ śūrair mantrayām āsa saṃvṛtaḥ

02,012.019 yudhiṣṭhira uvāca

02,012.019a iyaṃ yā rājasūyasya samrāḍarhasya sukratoḥ

02,012.019c śraddadhānasya vadataḥ spṛhā me sā kathaṃ bhavet

02,012.020 vaiśaṃpāyana uvāca

02,012.020a evam uktās tu te tena rājñā rājīvalocana

02,012.020c idam ūcur vacaḥ kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram

02,012.020e arhas tvam asi dharmajña rājasūyaṃ mahākratum

02,012.021a athaivam ukte nṛpatāv ṛtvigbhir ṛṣibhis tathā

02,012.021c mantriṇo bhrātaraś cāsya tad vacaḥ pratyapūjayan

02,012.022a sa tu rājā mahāprājñaḥ punar evātmanātmavān

02,012.022c bhūyo vimamṛśe pārtho lokānāṃ hitakāmyayā

02,012.023a sāmarthyayogaṃ saṃprekṣya deśakālau vyayāgamau

02,012.023c vimṛśya samyak ca dhiyā kurvan prājño na sīdati

02,012.023d*0151_01 sarvais tair niścitamatiḥ kāla ity eva bhārata

02,012.024a na hi yajñasamārambhaḥ kevalātmavipattaye

02,012.024c bhavatīti samājñāya yatnataḥ kāryam udvahan

02,012.025a sa niścayārthaṃ kāryasya kṛṣṇam eva janārdanam

02,012.025c sarvalokāt paraṃ matvā jagāma manasā harim

02,012.026a aprameyaṃ mahābāhuṃ kāmāj jātam ajaṃ nṛṣu

02,012.026c pāṇḍavas tarkayām āsa karmabhir devasaṃmitaiḥ

02,012.027a nāsya kiṃ cid avijñātaṃ nāsya kiṃ cid akarmajam

02,012.027c na sa kiṃ cin na viṣahed iti kṛṣṇam amanyata

02,012.028a sa tu tāṃ naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kṛtvā pārtho yudhiṣṭhiraḥ

02,012.028c guruvad bhūtagurave prāhiṇod dūtam añjasā

02,012.029a śīghragena rathenāśu sa dūtaḥ prāpya yādavān

02,012.029c dvārakāvāsinaṃ kṛṣṇaṃ dvāravatyāṃ samāsadat

02,012.029d*0152_01 dūtaḥ

02,012.029d*0152_01 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā vijñāpayata mādhavam

02,012.029d*0152_02 dharmarājo hṛṣīkeśa dhaumyavyāsādibhiḥ saha

02,012.029d*0152_03 pāñcālamātsyasahitair bhrātṛbhiś caiva sarvaśaḥ

02,012.029d*0152_04 tvaddarśanaṃ mahābāho kāṅkṣate sa yudhiṣṭhiraḥ

02,012.029d*0152_05 indrasenavacaḥ śrutvā yādavapravaro balī

02,012.030a darśanākāṅkṣiṇaṃ pārthaṃ darśanākāṅkṣayācyutaḥ

02,012.030b*0153_01 āmantrya vasudevaṃ ca baladevaṃ ca mādhavaḥ

02,012.030c indrasenena sahita indraprasthaṃ yayau tadā

02,012.031a vyatītya vividhān deśāṃs tvarāvān kṣipravāhanaḥ

02,012.031c indraprasthagataṃ pārtham abhyagacchaj janārdanaḥ

02,012.032a sa gṛhe bhrātṛvad bhrātrā dharmarājena pūjitaḥ

02,012.032c bhīmena ca tato 'paśyat svasāraṃ prītimān pituḥ

02,012.033a prītaḥ priyeṇa suhṛdā reme sa sahitas tadā

02,012.033c arjunena yamābhyāṃ ca guruvat paryupasthitaḥ

02,012.034a taṃ viśrāntaṃ śubhe deśe kṣaṇinaṃ kalyam acyutam

02,012.034c dharmarājaḥ samāgamya jñāpayat svaṃ prayojanam

02,012.035 yudhiṣṭhira uvāca

02,012.035a prārthito rājasūyo me na cāsau kevalepsayā

02,012.035c prāpyate yena tat te ha viditaṃ kṛṣṇa sarvaśaḥ

02,012.036a yasmin sarvaṃ saṃbhavati yaś ca sarvatra pūjyate

02,012.036c yaś ca sarveśvaro rājā rājasūyaṃ sa vindati

02,012.037a taṃ rājasūyaṃ suhṛdaḥ kāryam āhuḥ sametya me

02,012.037c tatra me niścitatamaṃ tava kṛṣṇa girā bhavet

02,012.038a ke cid dhi sauhṛdād eva doṣaṃ na paricakṣate

02,012.038c arthahetos tathaivānye priyam eva vadanty uta

02,012.039a priyam eva parīpsante ke cid ātmani yad dhitam

02,012.039c evaṃprāyāś ca dṛśyante janavādāḥ prayojane

02,012.040a tvaṃ tu hetūn atītyaitān kāmakrodhau vyatītya ca

02,012.040c paramaṃ naḥ kṣamaṃ loke yathāvad vaktum arhasi

02,013.001 śrīkṛṣṇa uvāca

02,013.001a sarvair guṇair mahārāja rājasūyaṃ tvam arhasi

02,013.001c jānatas tv eva te sarvaṃ kiṃ cid vakṣyāmi bhārata

02,013.002a jāmadagnyena rāmeṇa kṣatraṃ yad avaśeṣitam

02,013.002c tasmād avarajaṃ loke yad idaṃ kṣatrasaṃjñitam

02,013.003a kṛto 'yaṃ kulasaṃkalpaḥ kṣatriyair vasudhādhipa

02,013.003c nideśavāgbhis tat te ha viditaṃ bharatarṣabha

02,013.004a ailasyekṣvākuvaṃśasya prakṛtiṃ paricakṣate

02,013.004c rājānaḥ śreṇibaddhāś ca tato 'nye kṣatriyā bhuvi

02,013.005a ailavaṃśyās tu ye rājaṃs tathaivekṣvākavo nṛpāḥ

02,013.005c tāni caikaśataṃ viddhi kulāni bharatarṣabha

02,013.006a yayātes tv eva bhojānāṃ vistaro 'tiguṇo mahān

02,013.006c bhajate ca mahārāja vistaraḥ sa caturdiśam

02,013.007a teṣāṃ tathaiva tāṃ lakṣmīṃ sarvakṣatram upāsate

02,013.007b*0154_01 idānīm eva vai rājañ jarāsaṃdho mahīpatiḥ

02,013.007b*0154_02 abhibhūya śriyaṃ teṣāṃ kulānām abhiṣecitaḥ

02,013.007b*0154_03 sthito mūrdhni narendrāṇām ojasākramya sarvaśaḥ

02,013.007c so 'vanīṃ madhyamāṃ bhuktvā mithobhedeṣv amanyata

02,013.008a caturyus tv aparo rājā yasminn ekaśato 'bhavat

02,013.008c sa sāmrājyaṃ jarāsaṃdhaḥ prāpto bhavati yonitaḥ

02,013.009a taṃ sa rājā mahāprājña saṃśritya kila sarvaśaḥ

02,013.009c rājan senāpatir jātaḥ śiśupālaḥ pratāpavān

02,013.010a tam eva ca mahārāja śiṣyavat samupasthitaḥ

02,013.010c vakraḥ karūṣādhipatir māyāyodhī mahābalaḥ

02,013.011a aparau ca mahāvīryau mahātmānau samāśritau

02,013.011c jarāsaṃdhaṃ mahāvīryaṃ tau haṃsaḍibhakāv ubhau

02,013.012a dantavakraḥ karūṣaś ca kalabho meghavāhanaḥ

02,013.012c mūrdhnā divyaṃ maṇiṃ bibhrad yaṃ taṃ bhūtamaṇiṃ viduḥ

02,013.013a muraṃ ca narakaṃ caiva śāsti yo yavanādhipau

02,013.013c aparyantabalo rājā pratīcyāṃ varuṇo yathā

02,013.014a bhagadatto mahārāja vṛddhas tava pituḥ sakhā

02,013.014c sa vācā praṇatas tasya karmaṇā caiva bhārata

02,013.015a snehabaddhas tu pitṛvan manasā bhaktimāṃs tvayi

02,013.015c pratīcyāṃ dakṣiṇaṃ cāntaṃ pṛthivyāḥ pāti yo nṛpaḥ

02,013.015d*0155_01 te cāpi praṇatās tasya mahātmāno bhayārditāḥ

02,013.016a mātulo bhavataḥ śūraḥ purujit kuntivardhanaḥ

02,013.016c sa te saṃnatimān ekaḥ snehataḥ śatrutāpanaḥ

02,013.017a jarāsaṃdhaṃ gatas tv evaṃ purā yo na mayā hataḥ

02,013.017c puruṣottamavijñāto yo 'sau cediṣu durmatiḥ

02,013.018a ātmānaṃ pratijānāti loke 'smin puruṣottamam

02,013.018c ādatte satataṃ mohād yaḥ sa cihnaṃ ca māmakam

02,013.019a vaṅgapuṇḍrakirāteṣu rājā balasamanvitaḥ

02,013.019c pauṇḍrako vāsudeveti yo 'sau lokeṣu viśrutaḥ

02,013.020a caturyuḥ sa mahārāja bhoja indrasakho balī

02,013.020c vidyābalād yo vyajayat pāṇḍyakrathakakaiśikān

02,013.021a bhrātā yasyāhṛtiḥ śūro jāmadagnyasamo yudhi

02,013.021c sa bhakto māgadhaṃ rājā bhīṣmakaḥ paravīrahā

02,013.022a priyāṇy ācarataḥ prahvān sadā saṃbandhinaḥ sataḥ

02,013.022c bhajato na bhajaty asmān apriyeṣu vyavasthitaḥ

02,013.023a na kulaṃ na balaṃ rājann abhijānaṃs tathātmanaḥ

02,013.023c paśyamāno yaśo dīptaṃ jarāsaṃdham upāśritaḥ

02,013.024a udīcyabhojāś ca tathā kulāny aṣṭādaśābhibho

02,013.024c jarāsaṃdhabhayād eva pratīcīṃ diśam āśritāḥ

02,013.025a śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ śālvāḥ paṭaccarāḥ

02,013.025c sustharāś ca sukuṭṭāś ca kuṇindāḥ kuntibhiḥ saha

02,013.026a śālveyānāṃ ca rājānaḥ sodaryānucaraiḥ saha

02,013.026c dakṣiṇā ye ca pāñcālāḥ pūrvāḥ kuntiṣu kośalāḥ

02,013.027a tathottarāṃ diśaṃ cāpi parityajya bhayārditāḥ

02,013.027c matsyāḥ saṃnyastapādāś ca dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ

02,013.028a tathaiva sarvapāñcālā jarāsaṃdhabhayārditāḥ

02,013.028c svarāṣṭraṃ saṃparityajya vidrutāḥ sarvatodiśam

02,013.028d*0156_01 agrato hy asya pāñcālās tatrānīke mahātmanaḥ

02,013.028d*0156_02 anirgate sārabale māgadhebhyo girivrajāt

02,013.029a kasya cit tv atha kālasya kaṃso nirmathya bāndhavān

02,013.029c bārhadrathasute devyāv upāgacchad vṛthāmatiḥ

02,013.030a astiḥ prāptiś ca nāmnā te sahadevānuje 'bale

02,013.030c balena tena sa jñātīn abhibhūya vṛthāmatiḥ

02,013.031a śraiṣṭhyaṃ prāptaḥ sa tasyāsīd atīvāpanayo mahān

02,013.031c bhojarājanyavṛddhais tu pīḍyamānair durātmanā

02,013.032a jñātitrāṇam abhīpsadbhir asmatsaṃbhāvanā kṛtā

02,013.032c dattvākrūrāya sutanuṃ tām āhukasutāṃ tadā

02,013.033a saṃkarṣaṇadvitīyena jñātikāryaṃ mayā kṛtam

02,013.033c hatau kaṃsasunāmānau mayā rāmeṇa cāpy uta

02,013.033d*0157_01 hatvā kaṃsaṃ tathaivājau jarāsaṃdhasya bibhyatā

02,013.033d*0157_02 mayā rāmeṇa cānyatra jñātayaḥ paripālitāḥ

02,013.034a bhaye tu samupakrānte jarāsaṃdhe samudyate

02,013.034c mantro 'yaṃ mantrito rājan kulair aṣṭādaśāvaraiḥ

02,013.035a anāramanto nighnanto mahāstraiḥ śataghātibhiḥ

02,013.035c na hanyāma vayaṃ tasya tribhir varṣaśatair balam

02,013.036a tasya hy amarasaṃkāśau balena balināṃ varau

02,013.036c nāmabhyāṃ haṃsaḍibhakāv ity āstāṃ yodhasattamau

02,013.037a tāv ubhau sahitau vīrau jarāsaṃdhaś ca vīryavān

02,013.037c trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ

02,013.038a na hi kevalam asmākaṃ yāvanto 'nye ca pārthivāḥ

02,013.038c tathaiva teṣām āsīc ca buddhir buddhimatāṃ vara

02,013.038d*0158_01 aṣṭādaśa mayā tasya saṃgrāmā romaharṣaṇaḥ

02,013.038d*0158_02 dattā na ca hato rājañ jarāsaṃdho mahābalaḥ

02,013.039a atha haṃsa iti khyātaḥ kaś cid āsīn mahān nṛpaḥ

02,013.039c sa cānyaiḥ sahito rājan saṃgrāme 'ṣṭādaśāvaraiḥ

02,013.040a hato haṃsa iti proktam atha kenāpi bhārata

02,013.040c tac chrutvā ḍibhako rājan yamunāmbhasy amajjata

02,013.041a vinā haṃsena loke 'smin nāhaṃ jīvitum utsahe

02,013.041c ity etāṃ matim āsthāya ḍibhako nidhanaṃ gataḥ

02,013.042a tathā tu ḍibhakaṃ śrutvā haṃsaḥ parapuraṃjayaḥ

02,013.042c prapede yamunām eva so 'pi tasyāṃ nyamajjata

02,013.043a tau sa rājā jarāsaṃdhaḥ śrutvāpsu nidhanaṃ gatau

02,013.043c svapuraṃ śūrasenānāṃ prayayau bharatarṣabha

02,013.044a tato vayam amitraghna tasmin pratigate nṛpe

02,013.044c punar ānanditāḥ sarve mathurāyāṃ vasāmahe

02,013.045a yadā tv abhyetya pitaraṃ sā vai rājīvalocanā

02,013.045c kaṃsabhāryā jarāsaṃdhaṃ duhitā māgadhaṃ nṛpam

02,013.046a codayaty eva rājendra pativyasanaduḥkhitā

02,013.046c patighnaṃ me jahīty evaṃ punaḥ punar ariṃdama

02,013.047a tato vayaṃ mahārāja taṃ mantraṃ pūrvamantritam

02,013.047c saṃsmaranto vimanaso vyapayātā narādhipa

02,013.048a pṛthaktvena drutā rājan saṃkṣipya mahatīṃ śriyam

02,013.048c prapatāmo bhayāt tasya sadhanajñātibāndhavāḥ

02,013.049a iti saṃcintya sarve sma pratīcīṃ diśam āśritāḥ

02,013.049c kuśasthalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenopaśobhitām

02,013.050a punar niveśanaṃ tasyāṃ kṛtavanto vayaṃ nṛpa

02,013.050c tathaiva durgasaṃskāraṃ devair api durāsadam

02,013.051a striyo 'pi yasyāṃ yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇipuṃgavāḥ

02,013.051c tasyāṃ vayam amitraghna nivasāmo 'kutobhayāḥ

02,013.052a ālokya girimukhyaṃ taṃ mādhavītīrtham eva ca

02,013.052c mādhavāḥ kuruśārdūla parāṃ mudam avāpnuvan

02,013.053a evaṃ vayaṃ jarāsaṃdhād āditaḥ kṛtakilbiṣāḥ

02,013.053c sāmarthyavantaḥ saṃbandhād bhavantaṃ samupāśritāḥ

02,013.054a triyojanāyataṃ sadma triskandhaṃ yojanād adhi

02,013.054c yojanānte śatadvāraṃ vikramakramatoraṇam

02,013.054e aṣṭādaśāvarair naddhaṃ kṣatriyair yuddhadurmadaiḥ

02,013.055a aṣṭādaśa sahasrāṇi vrātānāṃ santi naḥ kule

02,013.055c āhukasya śataṃ putrā ekaikas triśatāvaraḥ

02,013.056a cārudeṣṇaḥ saha bhrātrā cakradevo 'tha sātyakiḥ

02,013.056c ahaṃ ca rauhiṇeyaś ca sāmbaḥ śaurisamo yudhi

02,013.057a evam ete rathāḥ sapta rājann anyān nibodha me

02,013.057c kṛtavarmā anādhṛṣṭiḥ samīkaḥ samitiṃjayaḥ

02,013.058a kahvaḥ śaṅkur nidāntaś ca saptaivaite mahārathāḥ

02,013.058b*0159_01 pradyumnaś cāniruddhaś ca bhānur akrūrasāraṇau

02,013.058b*0159_02 niśaṭhaś ca gadaś caiva sapta caite mahārathāḥ

02,013.058b*0159_03 vitadrur jhallibabhrū ca uddhavo 'tha viḍūrathaḥ

02,013.058b*0159_04 vasudevograsenau ca saptaite mantripuṃgavāḥ

02,013.058b*0159_05 prasenajic ca yamalo rājarājaguṇānvitaḥ

02,013.058b*0159_06 syamantako maṇir yasya rukmaṃ nisravate bahu

02,013.058c putrau cāndhakabhojasya vṛddho rājā ca te daśa

02,013.059a lokasaṃhananā vīrā vīryavanto mahābalāḥ

02,013.059c smaranto madhyamaṃ deśaṃ vṛṣṇimadhye gatavyathāḥ

02,013.059d*0160_00 śrībhagavān

02,013.059d*0160_01 pāṇḍavaiś cāpi satataṃ nāthavanto vayaṃ nṛpa

02,013.060a sa tvaṃ samrāḍguṇair yuktaḥ sadā bharatasattama

02,013.060c kṣatre samrājam ātmānaṃ kartum arhasi bhārata

02,013.060d*0161_01 duryodhanaṃ śāṃtanavaṃ droṇaṃ droṇāyaniṃ kṛpam

02,013.060d*0161_02 karṇaṃ ca śiśupālaṃ ca rukmiṇaṃ ca dhanurdharam

02,013.060d*0161_03 ekalavyaṃ drumaṃ śvetaṃ śalyaṃ śakunim eva ca

02,013.060d*0161_04 etān ajitvā saṃgrāme kathaṃ śaknoṣi taṃ kratum

02,013.060d*0161_05 athaite gauraveṇaiva na yotsyanti narādhipāḥ

02,013.060d*0161_06 ekas tatra balonmattaḥ karṇo vaikartano vṛṣā

02,013.060d*0161_07 yotsyate sa balāmarṣī divyāstrabalagarvitaḥ

02,013.061a na tu śakyaṃ jarāsaṃdhe jīvamāne mahābale

02,013.061c rājasūyas tvayā prāptum eṣā rājan matir mama

02,013.062a tena ruddhā hi rājānaḥ sarve jitvā girivraje

02,013.062c kandarāyāṃ girīndrasya siṃheneva mahādvipāḥ

02,013.063a so 'pi rājā jarāsaṃdho yiyakṣur vasudhādhipaiḥ

02,013.063b*0162_01 mahādevaṃ mahātmānam umāpatim ariṃdama

02,013.063b*0163_01 abhiṣiktaiś ca rājanyaiḥ sahasrair uta cāṣṭabhiḥ

02,013.063c ārādhya hi mahādevaṃ nirjitās tena pārthivāḥ

02,013.063d*0164_01 pratijñāyāś ca pāraṃ sa gataḥ kṣatriyapuṃgavaḥ

02,013.064a sa hi nirjitya nirjitya pārthivān pṛtanāgatān

02,013.064c puram ānīya baddhvā ca cakāra puruṣavrajam

02,013.065a vayaṃ caiva mahārāja jarāsaṃdhabhayāt tadā

02,013.065c mathurāṃ saṃparityajya gatā dvāravatīṃ purīm

02,013.065d*0165_01 nivasāma tathādyāpi sadhanajñātibāndhavāḥ

02,013.065d*0165_02 kaṃsahetor hi yad vairaṃ māgadhasya mayā saha

02,013.065d*0165_03 pāraṃ gatvā sa tasyājau yiyakṣur devam uttamam

02,013.066a yadi tv enaṃ mahārāja yajñaṃ prāptum ihecchasi

02,013.066c yatasva teṣāṃ mokṣāya jarāsaṃdhavadhāya ca

02,013.067a samārambho hi śakyo 'yaṃ nānyathā kurunandana

02,013.067c rājasūyasya kārtsnyena kartuṃ matimatāṃ vara

02,013.067d*0166_01 jarāsaṃdhavadhopāyaś cintyatāṃ bharatarṣabha

02,013.067d*0166_02 tasmiñ jite jitaṃ sarvaṃ sakalaṃ pārthivaṃ balam

02,013.068a ity eṣā me matī rājan yathā vā manyase 'nagha

02,013.068c evaṃ gate mamācakṣva svayaṃ niścitya hetubhiḥ

02,014.001 yudhiṣṭhira uvāca

02,014.001a uktaṃ tvayā buddhimatā yan nānyo vaktum arhati

02,014.001c saṃśayānāṃ hi nirmoktā tvan nānyo vidyate bhuvi

02,014.002a gṛhe gṛhe hi rājānaḥ svasya svasya priyaṃkarāḥ

02,014.002c na ca sāmrājyam āptās te samrāṭśabdo hi kṛtsnabhāk

02,014.003a kathaṃ parānubhāvajñaḥ svaṃ praśaṃsitum arhati

02,014.003c pareṇa samavetas tu yaḥ praśastaḥ sa pūjyate

02,014.004a viśālā bahulā bhūmir bahuratnasamācitā

02,014.004c dūraṃ gatvā vijānāti śreyo vṛṣṇikulodvaha

02,014.005a śamam eva paraṃ manye na tu mokṣād bhavec chamaḥ

02,014.005c ārambhe pārameṣṭhyaṃ tu na prāpyam iti me matiḥ

02,014.006a evam evābhijānanti kule jātā manasvinaḥ

02,014.006c kaś cit kadā cid eteṣāṃ bhavec chreṣṭho janārdana

02,014.006d*0167_01 vayaṃ caiva mahābhāga jarāsaṃdhabhayāt tadā

02,014.006d*0167_02 śaṅkitāḥ sma mahābhāga daurātmyāt tasya cānagha

02,014.006d*0167_03 ahaṃ hi tava durdharṣa bhujavīryāśrayaḥ prabho

02,014.006d*0167_04 nātmānaṃ balinaṃ manye tvayi tasmād viśaṅkite

02,014.006d*0167_05 tvatsakāśāc ca rāmāc ca bhīmasenāc ca mādhava

02,014.006d*0167_06 arjunād vā mahābāho hantuṃ śakyo na veti vai

02,014.006d*0167_07 evaṃ jānan hi vārṣṇeya vimṛśāmi punaḥ punaḥ

02,014.006d*0167_08 tvaṃ me pramāṇabhūto 'si sarvakāryeṣu keśava

02,014.006d*0167_09 tac chrutvā cābravīd bhīmo vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

02,014.007 bhīma uvāca

02,014.007a anārambhaparo rājā valmīka iva sīdati

02,014.007c durbalaś cānupāyena balinaṃ yo 'dhitiṣṭhati

02,014.008a atandritas tu prāyeṇa durbalo balinaṃ ripum

02,014.008c jayet samyaṅ nayo rājan nītyārthān ātmano hitān

02,014.009a kṛṣṇe nayo mayi balaṃ jayaḥ pārthe dhanaṃjaye

02,014.009c māgadhaṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ traya ivāgnayaḥ

02,014.009d*0168_01 tvadbuddhibalam āśritya sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ

02,014.009d*0168_02 jayo 'smākaṃ hi govinda yeṣāṃ nātho bhavān sadā

02,014.010 kṛṣṇa uvāca

02,014.010a ādatte 'rthaparo bālo nānubandham avekṣate

02,014.010c tasmād ariṃ na mṛṣyanti bālam arthaparāyaṇam

02,014.010d*0169_01 sarvān vaṃśyān anumṛśann ekam eva satāṃ yuge

02,014.011a hitvā karān yauvanāśvaḥ pālanāc ca bhagīrathaḥ

02,014.011c kārtavīryas tapoyogād balāt tu bharato vibhuḥ

02,014.011e ṛddhyā maruttas tān pañca samrāja iti śuśrumaḥ

02,014.011f*0170_01 sāmrājyam icchatas te tu sarvākāraṃ yudhiṣṭhira

02,014.011f*0171_01 sarvān vaṃśān anumṛśan naite santi yuge yuge

02,014.012a nigrāhyalakṣaṇaṃ prāpto dharmārthanayalakṣaṇaiḥ

02,014.012c bārhadratho jarāsaṃdhas tad viddhi bharatarṣabha

02,014.013a na cainam anurudhyante kulāny ekaśataṃ nṛpāḥ

02,014.013c tasmād etad balād eva sāmrājyaṃ kurute 'dya saḥ

02,014.014a ratnabhājo hi rājāno jarāsaṃdham upāsate

02,014.014c na ca tuṣyati tenāpi bālyād anayam āsthitaḥ

02,014.015a mūrdhābhiṣiktaṃ nṛpatiṃ pradhānapuruṣaṃ balāt

02,014.015c ādatte na ca no dṛṣṭo 'bhāgaḥ puruṣataḥ kva cit

02,014.016a evaṃ sarvān vaśe cakre jarāsaṃdhaḥ śatāvarān

02,014.016c taṃ durbalataro rājā kathaṃ pārtha upaiṣyati

02,014.016d*0172_01 taṇḍulaprasthake rājā kapardinam upāsta saḥ

02,014.016d*0173_01 kathaṃ jitvā punar yūyam asmān saṃpratiyāsyatha

02,014.017a prokṣitānāṃ pramṛṣṭānāṃ rājñāṃ paśupater gṛhe

02,014.017c paśūnām iva kā prītir jīvite bharatarṣabha

02,014.018a kṣatriyaḥ śastramaraṇo yadā bhavati satkṛtaḥ

02,014.018c nanu sma māgadhaṃ sarve pratibādhema yad vayam

02,014.019a ṣaḍaśītiḥ samānītāḥ śeṣā rājaṃś caturdaśa

02,014.019c jarāsaṃdhena rājānas tataḥ krūraṃ prapatsyate

02,014.020a prāpnuyāt sa yaśo dīptaṃ tatra yo vighnam ācaret

02,014.020c jayed yaś ca jarāsaṃdhaṃ sa samrāṇ niyataṃ bhavet

02,015.001 yudhiṣṭhira uvāca

02,015.001a samrāḍguṇam abhīpsan vai yuṣmān svārthaparāyaṇaḥ

02,015.001c kathaṃ prahiṇuyāṃ bhīmaṃ balāt kevalasāhasāt

02,015.002a bhīmārjunāv ubhau netre mano manye janārdanam

02,015.002c manaścakṣurvihīnasya kīdṛśaṃ jīvitaṃ bhavet

02,015.003a jarāsaṃdhabalaṃ prāpya duṣpāraṃ bhīmavikramam

02,015.003c śramo hi vaḥ parājayyāt kim u tatra viceṣṭitam

02,015.004a asminn arthāntare yuktam anarthaḥ pratipadyate

02,015.004c yathāhaṃ vimṛśāmy ekas tat tāvac chrūyatāṃ mama

02,015.004d*0174_01 tasmān na pratipattis tu kāryā yuktā matā mama

02,015.005a saṃnyāsaṃ rocaye sādhu kāryasyāsya janārdana

02,015.005c pratihanti mano me 'dya rājasūyo durāsadaḥ

02,015.006 vaiśaṃpāyana uvāca

02,015.006a pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī

02,015.006c rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,015.007a dhanur astraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmir yaśo balam

02,015.007c prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṃ yad abhīpsitam

02,015.008a kule janma praśaṃsanti vaidyāḥ sādhu suniṣṭhitāḥ

02,015.008c balena sadṛśaṃ nāsti vīryaṃ tu mama rocate

02,015.009a kṛtavīryakule jāto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati

02,015.009b*0175_01 nirvīrye tu kule jāto vīryavāṃs tu viśiṣyate

02,015.009c kṣatriyaḥ sarvaśo rājan yasya vṛttiḥ parājaye

02,015.010a sarvair api guṇair hīno vīryavān hi tared ripūn

02,015.010c sarvair api guṇair yukto nirvīryaḥ kiṃ kariṣyati

02,015.011a dravyabhūtā guṇāḥ sarve tiṣṭhanti hi parākrame

02,015.011c jayasya hetuḥ siddhir hi karma daivaṃ ca saṃśritam

02,015.012a saṃyukto hi balaiḥ kaś cit pramādān nopayujyate

02,015.012c tena dvāreṇa śatrubhyaḥ kṣīyate sabalo ripuḥ

02,015.013a dainyaṃ yathābalavati tathā moho balānvite

02,015.013c tāv ubhau nāśakau hetū rājñā tyājyau jayārthinā

02,015.014a jarāsaṃdhavināśaṃ ca rājñāṃ ca parimokṣaṇam

02,015.014c yadi kuryāma yajñārthaṃ kiṃ tataḥ paramaṃ bhavet

02,015.015a anārambhe tu niyato bhaved aguṇaniścayaḥ

02,015.015c guṇān niḥsaṃśayād rājan nairguṇyaṃ manyase katham

02,015.016a kāṣāyaṃ sulabhaṃ paścān munīnāṃ śamam icchatām

02,015.016c sāmrājyaṃ tu tavecchanto vayaṃ yotsyāmahe paraiḥ

02,016.001 vāsudeva uvāca

02,016.001a jātasya bhārate vaṃśe tathā kuntyāḥ sutasya ca

02,016.001c yā vai yuktā matiḥ seyam arjunena pradarśitā

02,016.002a na mṛtyoḥ samayaṃ vidma rātrau vā yadi vā divā

02,016.002c na cāpi kaṃ cid amaram ayuddhenāpi śuśrumaḥ

02,016.003a etāvad eva puruṣaiḥ kāryaṃ hṛdayatoṣaṇam

02,016.003c nayena vidhidṛṣṭena yad upakramate parān

02,016.004a sunayasyānapāyasya saṃyuge paramaḥ kramaḥ

02,016.004c saṃśayo jāyate sāmye sāmyaṃ ca na bhaved dvayoḥ

02,016.005a te vayaṃ nayam āsthāya śatrudehasamīpagāḥ

02,016.005c katham antaṃ na gacchema vṛkṣasyeva nadīrayāḥ

02,016.005e pararandhre parākrāntāḥ svarandhrāvaraṇe sthitāḥ

02,016.006a vyūḍhānīkair anubalair nopeyād balavattaram

02,016.006c iti buddhimatāṃ nītis tan mamāpīha rocate

02,016.007a anavadyā hy asaṃbuddhāḥ praviṣṭāḥ śatrusadma tat

02,016.007c śatrudeham upākramya taṃ kāmaṃ prāpnuyāmahe

02,016.008a eko hy eva śriyaṃ nityaṃ bibharti puruṣarṣabha

02,016.008c antarātmeva bhūtānāṃ tatkṣaye vai balakṣayaḥ

02,016.008d*0176_01 catuḥkikku (sic) caturdaṃṣṭro dviśukto daśapadmavān

02,016.008d*0176_02 ṣaḍ unnatair daśa bṛhat tribhir vyāptoti pārthivaḥ

02,016.009a atha cet taṃ nihatyājau śeṣeṇābhisamāgatāḥ

02,016.009c prāpnuyāma tataḥ svargaṃ jñātitrāṇaparāyaṇāḥ

02,016.010 yudhiṣṭhira uvāca

02,016.010a kṛṣṇa ko 'yaṃ jarāsaṃdhaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ

02,016.010c yas tvāṃ spṛṣṭvāgnisadṛśaṃ na dagdhaḥ śalabho yathā

02,016.011 kṛṣṇa uvāca

02,016.011a śṛṇu rājañ jarāsaṃdho yadvīryo yatparākramaḥ

02,016.011c yathā copekṣito 'smābhir bahuśaḥ kṛtavipriyaḥ

02,016.012a akṣauhiṇīnāṃ tisṛṇām āsīt samaradarpitaḥ

02,016.012c rājā bṛhadratho nāma magadhādhipatiḥ patiḥ

02,016.013a rūpavān vīryasaṃpannaḥ śrīmān atulavikramaḥ

02,016.013b*0177_01 svarājyaṃ kārayām āsa magadheṣu girivraje

02,016.013c nityaṃ dīkṣākṛśatanuḥ śatakratur ivāparaḥ

02,016.014a tejasā sūryasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ

02,016.014c yamāntakasamaḥ kope śriyā vaiśravaṇopamaḥ

02,016.015a tasyābhijanasaṃyuktair guṇair bharatasattama

02,016.015c vyāpteyaṃ pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

02,016.016a sa kāśirājasya sute yamaje bharatarṣabha

02,016.016c upayeme mahāvīryo rūpadraviṇasaṃmate

02,016.017a tayoś cakāra samayaṃ mithaḥ sa puruṣarṣabhaḥ

02,016.017c nātivartiṣya ity evaṃ patnībhyāṃ saṃnidhau tadā

02,016.018a sa tābhyāṃ śuśubhe rājā patnībhyāṃ manujādhipa

02,016.018c priyābhyām anurūpābhyāṃ kareṇubhyām iva dvipaḥ

02,016.019a tayor madhyagataś cāpi rarāja vasudhādhipaḥ

02,016.019c gaṅgāyamunayor madhye mūrtimān iva sāgaraḥ

02,016.020a viṣayeṣu nimagnasya tasya yauvanam atyagāt

02,016.020c na ca vaṃśakaraḥ putras tasyājāyata kaś cana

02,016.021a maṅgalair bahubhir homaiḥ putrakāmābhir iṣṭibhiḥ

02,016.021c nāsasāda nṛpaśreṣṭhaḥ putraṃ kulavivardhanam

02,016.021d*0178_01 sa bhāryābhyāṃ saha tadā nirvedam agamad bhṛśam

02,016.021d*0178_02 rājyaṃ cāpi parityajya tapovanam athāśrayat

02,016.021d*0178_03 vāryamāṇaḥ prakṛtibhir nṛpabhaktyā viśāṃ pate

02,016.022a atha kākṣīvataḥ putraṃ gautamasya mahātmanaḥ

02,016.022c śuśrāva tapasi śrāntam udāraṃ caṇḍakauśikam

02,016.023a yadṛcchayāgataṃ taṃ tu vṛkṣamūlam upāśritam

02,016.023c patnībhyāṃ sahito rājā sarvaratnair atoṣayat

02,016.023d*0179_01 bṛhadrathaṃ ca sa ṛṣir yathāvat pratyanandata

02,016.023d*0179_02 upaviṣṭaś ca tenātha anujñāto mahātmanā

02,016.023d*0179_03 tam apṛcchat tadā vipraḥ kim āgamanam ity atha

02,016.023d*0179_04 paurair anugatasyaiva patnībhyāṃ sahitasya ca

02,016.023d*0179_05 sa uvāca muniṃ rājā bhagavan nāsti me sutaḥ

02,016.023d*0179_06 aputrasya vṛthā janma ity āhur munisattamāḥ

02,016.023d*0179_07 tādṛśasya hi rājyena vṛddhatve kiṃ prayojanam

02,016.023d*0179_08 so 'haṃ tapaś cariṣyāmi patnībhyāṃ sahito vane

02,016.023d*0179_09 nāprajasya mune kīrtiḥ svargaś caivākṣayo bhavet

02,016.023d*0179_10 evam uktasya rājñā tu muneḥ kāruṇyam āgatam

02,016.024a tam abravīt satyadhṛtiḥ satyavāg ṛṣisattamaḥ

02,016.024c parituṣṭo 'smi te rājan varaṃ varaya suvrata

02,016.025a tataḥ sabhāryaḥ praṇatas tam uvāca bṛhadrathaḥ

02,016.025c putradarśananairāśyād bāṣpagadgadayā girā

02,016.026 bṛhadratha uvāca

02,016.026a bhagavan rājyam utsṛjya prasthitasya tapovanam

02,016.026c kiṃ vareṇālpabhāgyasya kiṃ rājyenāprajasya me

02,016.027 kṛṣṇa uvāca

02,016.027a etac chrutvā munir dhyānam agamat kṣubhitendriyaḥ

02,016.027c tasyaiva cāmravṛkṣasya chāyāyāṃ samupāviśat

02,016.028a tasyopaviṣṭasya muner utsaṅge nipapāta ha

02,016.028c avātam aśukādaṣṭam ekam āmraphalaṃ kila

02,016.029a tat pragṛhya muniśreṣṭho hṛdayenābhimantrya ca

02,016.029c rājñe dadāv apratimaṃ putrasaṃprāptikārakam

02,016.030a uvāca ca mahāprājñas taṃ rājānaṃ mahāmuniḥ

02,016.030c gaccha rājan kṛtārtho 'si nivarta manujādhipa

02,016.030d*0180_01 eṣa te tanayo rājan mā tapsīs tvaṃ tapo vane

02,016.030d*0180_02 prajāḥ pālaya dharmeṇa eṣa dharmo mahīkṣitām

02,016.030d*0180_03 yajasva vividhair yajñair indraṃ tarpaya cendunā

02,016.030d*0180_04 putraṃ rājye pratiṣṭhāpya tata āśramam āvraja

02,016.030d*0180_05 aṣṭau varān prayacchāmi tava putrasya pārthiva

02,016.030d*0180_06 brahmaṇyatām ajeyatvaṃ yuddheṣu ca tathā ratim

02,016.030d*0180_07 priyātitheyatāṃ caiva dīnānām anvavekṣaṇam

02,016.030d*0180_08 tathā balaṃ ca sumahal loke kīrtiṃ ca śāśvatīm

02,016.030d*0180_09 anurāgaṃ prajānāṃ ca dadau tasmai sa kauśikaḥ

02,016.030d*0180_10 gaccha rājan kṛtārtho 'si nivartasva janādhipa

02,016.030d*0180_11 anujñātaḥ sa ṛṣiṇā patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ

02,016.030d*0180_12 paurair anugataś cāpi viveśa svapuraṃ punaḥ

02,016.030d*0181_01 etac chrutvā muner vākyaṃ śirasā praṇipatya ca

02,016.030d*0181_02 muneḥ pādau mahāprājñaḥ sa nṛpaḥ svagṛhaṃ gataḥ

02,016.031a yathāsamayam ājñāya tadā sa nṛpasattamaḥ

02,016.031c dvābhyām ekaṃ phalaṃ prādāt patnībhyāṃ bharatarṣabha

02,016.031d*0182_01 muneś ca bahumānena kālasya ca viparyayāt

02,016.032a te tad āmraṃ dvidhā kṛtvā bhakṣayām āsatuḥ śubhe

02,016.032c bhāvitvād api cārthasya satyavākyāt tathā muneḥ

02,016.033a tayoḥ samabhavad garbhaḥ phalaprāśanasaṃbhavaḥ

02,016.033c te ca dṛṣṭvā narapatiḥ parāṃ mudam avāpa ha

02,016.034a atha kāle mahāprājña yathāsamayam āgate

02,016.034c prajāyetām ubhe rājañ śarīraśakale tadā

02,016.035a ekākṣibāhucaraṇe ardhodaramukhasphije

02,016.035c dṛṣṭvā śarīraśakale pravepāte ubhe bhṛśam

02,016.036a udvigne saha saṃmantrya te bhaginyau tadābale

02,016.036c sajīve prāṇiśakale tatyajāte suduḥkhite

02,016.037a tayor dhātryau susaṃvīte kṛtvā te garbhasaṃplave

02,016.037c nirgamyāntaḥpuradvārāt samutsṛjyāśu jagmatuḥ

02,016.037d*0183_01 dukūlābhyāṃ susaṃchanne pāṇḍarābhyām ubhe tadā

02,016.037d*0183_02 ajñāte kasya cit te tu jahatus te catuṣpathe

02,016.037d*0183_03 tato viviśatur dhātryau punar antaḥpuraṃ tadā

02,016.037d*0183_04 kathayām āsatur ubhe devībhyāṃ tu pṛthak pṛthak

02,016.038a te catuṣpathanikṣipte jarā nāmātha rākṣasī

02,016.038c jagrāha manujavyāghra māṃsaśoṇitabhojanā

02,016.039a kartukāmā sukhavahe śakale sā tu rākṣasī

02,016.039c saṃghaṭṭayām āsa tadā vidhānabalacoditā

02,016.040a te samānītamātre tu śakale puruṣarṣabha

02,016.040c ekamūrtikṛte vīraḥ kumāraḥ samapadyata

02,016.041a tataḥ sā rākṣasī rājan vismayotphullalocanā

02,016.041c na śaśāka samudvoḍhuṃ vajrasāramayaṃ śiśum

02,016.042a bālas tāmratalaṃ muṣṭiṃ kṛtvā cāsye nidhāya saḥ

02,016.042c prākrośad atisaṃrambhāt satoya iva toyadaḥ

02,016.043a tena śabdena saṃbhrāntaḥ sahasāntaḥpure janaḥ

02,016.043c nirjagāma naravyāghra rājñā saha paraṃtapa

02,016.044a te cābale pariglāne payaḥpūrṇapayodhare

02,016.044c nirāśe putralābhāya sahasaivābhyagacchatām

02,016.045a atha dṛṣṭvā tathābhūte rājānaṃ ceṣṭasaṃtatim

02,016.045c taṃ ca bālaṃ subalinaṃ cintayām āsa rākṣasī

02,016.046a nārhāmi viṣaye rājño vasantī putragṛddhinaḥ

02,016.046b*0184_01 bālaṃ putram imaṃ hantuṃ dhārmikasya mahātmanaḥ

02,016.046c bālaṃ putram upādātuṃ meghalekheva bhāskaram

02,016.047a sā kṛtvā mānuṣaṃ rūpam uvāca manujādhipam

02,016.047c bṛhadratha sutas te 'yaṃ maddattaḥ pratigṛhyatām

02,016.048a tava patnīdvaye jāto dvijātivaraśāsanāt

02,016.048c dhātrījanaparityakto mayāyaṃ parirakṣitaḥ

02,016.049a tatas te bharataśreṣṭha kāśirājasute śubhe

02,016.049c taṃ bālam abhipatyāśu prasnavair abhiṣiñcatām

02,016.050a tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ sarvaṃ tad upalabhya ca

02,016.050c apṛcchan navahemābhāṃ rākṣasīṃ tām arākṣasīm

02,016.051a kā tvaṃ kamalagarbhābhe mama putrapradāyinī

02,016.051c kāmayā brūhi kalyāṇi devatā pratibhāsi me

02,017.001 rākṣasy uvāca

02,017.001a jarā nāmāsmi bhadraṃ te rākṣasī kāmarūpiṇī

02,017.001c tava veśmani rājendra pūjitā nyavasaṃ sukham

02,017.001d*0185_01 gṛhe gṛhe manuṣyāṇāṃ nityaṃ tiṣṭhati rākṣasī

02,017.001d*0185_02 gṛhadevīti nāmnā vai purā sṛṣṭā svayaṃbhuvā

02,017.001d*0185_03 dānavānāṃ vināśāya sthāpitā divyarūpiṇī

02,017.001d*0185_04 yo māṃ bhaktyā likhet kuḍye saputrāṃ yauvanānvitām

02,017.001d*0185_05 gṛhe tasya bhaved vṛddhir anyathā kṣayam āpnuyāt

02,017.001d*0185_06 tvadgṛhe tiṣṭhamānā tu pūjitāhaṃ sadā vibho

02,017.001d*0185_07 likhitā caiva kuḍyeṣu putrair bahubhir āvṛtā

02,017.001d*0185_08 gandhapuṣpais tathā dhūpair bhakṣyair bhojyaiḥ supūjitā

02,017.002a sāhaṃ pratyupakārārthaṃ cintayanty aniśaṃ nṛpa

02,017.002c taveme putraśakale dṛṣṭavaty asmi dhārmika

02,017.003a saṃśleṣite mayā daivāt kumāraḥ samapadyata

02,017.003c tava bhāgyair mahārāja hetumātram ahaṃ tv iha

02,017.003d*0186_01 meruṃ vā khādituṃ śaktā kiṃ punas tava bālakam

02,017.003d*0186_02 gṛhasaṃpūjanāt tuṣṭyā mayā pratyarpitas tava

02,017.003d*0187_01 tasya bālasya yat kṛtyaṃ tat kuruṣva narādhipa

02,017.003d*0188_01 mama nāmnā ca loke 'smin khyāta eva bhaviṣyati

02,017.004 kṛṣṇa uvāca

02,017.004a evam uktvā tu sā rājaṃs tatraivāntaradhīyata

02,017.004c sa gṛhya ca kumāraṃ taṃ prāviśat svagṛhaṃ nṛpaḥ

02,017.005a tasya bālasya yat kṛtyaṃ tac cakāra nṛpas tadā

02,017.005c ājñāpayac ca rākṣasyā māgadheṣu mahotsavam

02,017.006a tasya nāmākarot tatra prajāpatisamaḥ pitā

02,017.006c jarayā saṃdhito yasmāj jarāsaṃdhas tato 'bhavat

02,017.007a so 'vardhata mahātejā magadhādhipateḥ sutaḥ

02,017.007c pramāṇabalasaṃpanno hutāhutir ivānalaḥ

02,017.007d*0189_01 māgadho balasaṃpanno * * hutīr ivānalaḥ

02,017.007d*0190_01 mātāpitror nandikaraḥ śuklapakṣe yathā śaśī

02,017.007d*0191_01 evaṃ sa vavṛdhe rājan kumāraḥ puṣkarekṣaṇaḥ

02,017.007d*0191_02 kālena mahatā cāpi yauvanastho babhūva ha

02,017.008a kasya cit tv atha kālasya punar eva mahātapāḥ

02,017.008c magadhān upacakrāma bhagavāṃś caṇḍakauśikaḥ

02,017.009a tasyāgamanasaṃhṛṣṭaḥ sāmātyaḥ sapuraḥsaraḥ

02,017.009c sabhāryaḥ saha putreṇa nirjagāma bṛhadrathaḥ

02,017.010a pādyārghyācamanīyais tam arcayām āsa bhārata

02,017.010c sa nṛpo rājyasahitaṃ putraṃ cāsmai nyavedayat

02,017.011a pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ pārthivād bhagavān ṛṣiḥ

02,017.011c uvāca māgadhaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā

02,017.012a sarvam etan mayā rājan vijñātaṃ jñānacakṣuṣā

02,017.012c putras tu śṛṇu rājendra yādṛśo 'yaṃ bhaviṣyati

02,017.012d*0192_01 asya rūpaṃ ca sattvaṃ ca balam ūrjitam eva ca

02,017.012d*0192_02 eṣa śriyā samuditaḥ putras tava na saṃśayaḥ

02,017.012d*0192_03 prāpayiṣyati tat sarvaṃ vikrameṇa samanvitaḥ

02,017.013a asya vīryavato vīryaṃ nānuyāsyanti pārthivāḥ

02,017.013b*0193_01 patato vainateyasya gatim anye yathā khagāḥ

02,017.013b*0194_01 vināśam upayāsyanti ye cāsya paripanthinaḥ

02,017.013c devair api visṛṣṭāni śastrāṇy asya mahīpate

02,017.013e na rujaṃ janayiṣyanti girer iva nadīrayāḥ

02,017.014a sarvamūrdhābhiṣiktānām eṣa mūrdhni jvaliṣyati

02,017.014c sarveṣāṃ niṣprabhakaro jyotiṣām iva bhāskaraḥ

02,017.015a enam āsādya rājānaḥ samṛddhabalavāhanāḥ

02,017.015c vināśam upayāsyanti śalabhā iva pāvakam

02,017.016a eṣa śriyaṃ samuditāṃ sarvarājñāṃ grahīṣyati

02,017.016c varṣāsv ivoddhatajalā nadīr nadanadīpatiḥ

02,017.017a eṣa dhārayitā samyak cāturvarṇyaṃ mahābalaḥ

02,017.017c śubhāśubham iva sphītā sarvasasyadharā dharā

02,017.017d*0195_01 śriyaṃ samuditāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ

02,017.018a asyājñāvaśagāḥ sarve bhaviṣyanti narādhipāḥ

02,017.018c sarvabhūtātmabhūtasya vāyor iva śarīriṇaḥ

02,017.019a eṣa rudraṃ mahādevaṃ tripurāntakaraṃ haram

02,017.019c sarvalokeṣv atibalaḥ svayaṃ drakṣyati māgadhaḥ

02,017.020a evaṃ bruvann eva muniḥ svakāryārthaṃ vicintayan

02,017.020c visarjayām āsa nṛpaṃ bṛhadratham athārihan

02,017.021a praviśya nagaraṃ caiva jñātisaṃbandhibhir vṛtaḥ

02,017.021c abhiṣicya jarāsaṃdhaṃ magadhādhipatis tadā

02,017.021e bṛhadratho narapatiḥ parāṃ nirvṛtim āyayau

02,017.022a abhiṣikte jarāsaṃdhe tadā rājā bṛhadrathaḥ

02,017.022c patnīdvayenānugatas tapovanarato 'bhavat

02,017.023a tapovanasthe pitari mātṛbhyāṃ saha bhārata

02,017.023c jarāsaṃdhaḥ svavīryeṇa pārthivān akarod vaśe

02,017.024a atha dīrghasya kālasya tapovanagato nṛpaḥ

02,017.024c sabhāryaḥ svargam agamat tapas taptvā bṛhadrathaḥ

02,017.024d*0196_01 jarāsaṃdho 'pi nṛpatir yathoktaṃ kauśikena tat

02,017.024d*0196_02 varapradānam akhilaṃ prāpya rājyam apālayat

02,017.024d*0197_01 nihate vāsudevena tadā kaṃse mahīpatau

02,017.024d*0197_02 jāto vai vairanirbandhaḥ kṛṣṇena saha tasya vai

02,017.024d*0197_03 bhrāmayitvā śataguṇam ekonaṃ yena bhārata

02,017.024d*0197_04 gadā kṣiptā balavatā māgadhena girivrajāt

02,017.024d*0197_05 tiṣṭhato mathurāyāṃ vai kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ

02,017.024d*0197_06 ekonayojanaśate sā papāta gadā śubhā

02,017.024d*0197_07 dṛṣṭvā paurais tadā samyag gadā caiva niveditā

02,017.024d*0198_01 gadāvasānaṃ tat khyātaṃ mathurāyāṃ samīpataḥ

02,017.025a tasyāstāṃ haṃsaḍibhakāv aśastranidhanāv ubhau

02,017.025c mantre matimatāṃ śreṣṭhau yuddhaśāstraviśāradau

02,017.025d*0199_01 hate caiva mayā kaṃse sahaṃsaḍibhake tadā

02,017.025d*0199_02 jarāsaṃdhasya duhitā rodate pārśvataḥ pituḥ

02,017.025d*0199_03 tato vairaṃ vinirbaddhaṃ mayā tasya ca bhārata

02,017.026a yau tau mayā te kathitau pūrvam eva mahābalau

02,017.026c trayas trayāṇāṃ lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ

02,017.027a evam eṣa tadā vīra balibhiḥ kukurāndhakaiḥ

02,017.027c vṛṣṇibhiś ca mahārāja nītihetor upekṣitaḥ

02,018.001 vāsudeva uvāca

02,018.001a patitau haṃsaḍibhakau kaṃsāmātyau nipātitau

02,018.001c jarāsaṃdhasya nidhane kālo 'yaṃ samupāgataḥ

02,018.002a na sa śakyo raṇe jetuṃ sarvair api surāsuraiḥ

02,018.002c prāṇayuddhena jetavyaḥ sa ity upalabhāmahe

02,018.003a mayi nītir balaṃ bhīme rakṣitā cāvayorjunaḥ

02,018.003c sādhayiṣyāma taṃ rājan vayaṃ traya ivāgnayaḥ

02,018.004a tribhir āsādito 'smābhir vijane sa narādhipaḥ

02,018.004c na saṃdeho yathā yuddham ekenābhyupayāsyati

02,018.005a avamānāc ca lokasya vyāyatatvāc ca dharṣitaḥ

02,018.005c bhīmasenena yuddhāya dhruvam abhyupayāsyati

02,018.006a alaṃ tasya mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ

02,018.006c lokasya samudīrṇasya nidhanāyāntako yathā

02,018.007a yadi te hṛdayaṃ vetti yadi te pratyayo mayi

02,018.007c bhīmasenārjunau śīghraṃ nyāsabhūtau prayaccha me

02,018.008 vaiśaṃpāyana uvāca

02,018.008a evam ukto bhagavatā pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ

02,018.008c bhīmapārthau samālokya saṃprahṛṣṭamukhau sthitau

02,018.009a acyutācyuta mā maivaṃ vyāharāmitrakarṣaṇa

02,018.009c pāṇḍavānāṃ bhavān nātho bhavantaṃ cāśritā vayam

02,018.010a yathā vadasi govinda sarvaṃ tad upapadyate

02,018.010c na hi tvam agratas teṣāṃ yeṣāṃ lakṣmīḥ parāṅmukhī

02,018.010d*0200_01 yeṣām abhimukhī lakṣmīs teṣāṃ kṛṣṇa tvam agrataḥ

02,018.011a nihataś ca jarāsaṃdho mokṣitāś ca mahīkṣitaḥ

02,018.011c rājasūyaś ca me labdho nideśe tava tiṣṭhataḥ

02,018.012a kṣiprakārin yathā tv etat kāryaṃ samupapadyate

02,018.012c mama kāryaṃ jagatkāryaṃ tathā kuru narottama

02,018.013a tribhir bhavadbhir hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe

02,018.013c dharmakāmārtharahito rogārta iva durgataḥ

02,018.014a na śauriṇā vinā pārtho na śauriḥ pāṇḍavaṃ vinā

02,018.014c nājeyo 'sty anayor loke kṛṣṇayor iti me matiḥ

02,018.015a ayaṃ ca balināṃ śreṣṭhaḥ śrīmān api vṛkodaraḥ

02,018.015c yuvābhyāṃ sahito vīraḥ kiṃ na kuryān mahāyaśāḥ

02,018.016a supraṇīto balaugho hi kurute kāryam uttamam

02,018.016c andhaṃ jaḍaṃ balaṃ prāhuḥ praṇetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ

02,018.017a yato hi nimnaṃ bhavati nayantīha tato jalam

02,018.017c yataś chidraṃ tataś cāpi nayante dhīdhanā balam

02,018.018a tasmān nayavidhānajñaṃ puruṣaṃ lokaviśrutam

02,018.018c vayam āśritya govindaṃ yatāmaḥ kāryasiddhaye

02,018.019a evaṃ prajñānayabalaṃ kriyopāyasamanvitam

02,018.019c puraskurvīta kāryeṣu kṛṣṇa kāryārthasiddhaye

02,018.020a evam eva yaduśreṣṭhaṃ pārthaḥ kāryārthasiddhaye

02,018.020c arjunaḥ kṛṣṇam anvetu bhīmo 'nvetu dhanaṃjayam

02,018.020e nayo jayo balaṃ caiva vikrame siddhim eṣyati

02,018.021a evam uktās tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ

02,018.021c vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṃ prati

02,018.022a varcasvināṃ brāhmaṇānāṃ snātakānāṃ paricchadān

02,018.022c ācchādya suhṛdāṃ vākyair manojñair abhinanditāḥ

02,018.022d*0201_01 mādhavaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur vratadhāriṇaḥ

02,018.023a amarṣād abhitaptānāṃ jñātyarthaṃ mukhyavāsasām

02,018.023c ravisomāgnivapuṣāṃ bhīmam āsīt tadā vapuḥ

02,018.024a hataṃ mene jarāsaṃdhaṃ dṛṣṭvā bhīmapurogamau

02,018.024c ekakāryasamudyuktau kṛṣṇau yuddhe 'parājitau

02,018.025a īśau hi tau mahātmānau sarvakāryapravartane

02,018.025c dharmārthakāmakāryāṇāṃ kāryāṇām iva nigrahe

02,018.026a kurubhyaḥ prasthitās te tu madhyena kurujāṅgalam

02,018.026c ramyaṃ padmasaro gatvā kālakūṭam atītya ca

02,018.027a gaṇḍakīyāṃ tathā śoṇaṃ sadānīrāṃ tathaiva ca

02,018.027c ekaparvatake nadyaḥ krameṇaitya vrajanti te

02,018.028a saṃtīrya sarayūṃ ramyāṃ dṛṣṭvā pūrvāṃś ca kosalān

02,018.028c atītya jagmur mithilāṃ mālāṃ carmaṇvatīṃ nadīm

02,018.029a uttīrya gaṅgāṃ śoṇaṃ ca sarve te prāṅmukhās trayaḥ

02,018.029c kuravoraśchadaṃ jagmur māgadhaṃ kṣetram acyutāḥ

02,018.030a te śaśvad godhanākīrṇam ambumantaṃ śubhadrumam

02,018.030c gorathaṃ girim āsādya dadṛśur māgadhaṃ puram

02,019.001 vāsudeva uvāca

02,019.001a eṣa pārtha mahān svāduḥ paśumān nityam ambumān

02,019.001c nirāmayaḥ suveśmāḍhyo niveśo māgadhaḥ śubhaḥ

02,019.001d*0202_01 puṣpauṣadhiphalopeto dhanadhānyasamṛddhimān

02,019.002a vaihāro vipulaḥ śailo varāho vṛṣabhas tathā

02,019.002c tathaivarṣigiris tāta śubhāś caityakapañcamāḥ

02,019.003a ete pañca mahāśṛṅgāḥ parvatāḥ śītaladrumāḥ

02,019.003c rakṣantīvābhisaṃhatya saṃhatāṅgā girivrajam

02,019.004a puṣpaveṣṭitaśākhāgrair gandhavadbhir manoramaiḥ

02,019.004c nigūḍhā iva lodhrāṇāṃ vanaiḥ kāmijanapriyaiḥ

02,019.004d*0203_01 yatra dīrghatamā nāma ṛṣiḥ paramayantritaḥ

02,019.005a śūdrāyāṃ gautamo yatra mahātmā saṃśitavrataḥ

02,019.005c auśīnaryām ajanayat kākṣīvādīn sutān ṛṣiḥ

02,019.006a gautamaḥ kṣayaṇād asmād athāsau tatra veśmani

02,019.006c bhajate māgadhaṃ vaṃśaṃ sa nṛpāṇām anugrahāt

02,019.007a aṅgavaṅgādayaś caiva rājānaḥ sumahābalāḥ

02,019.007c gautamakṣayam abhyetya ramante sma purārjuna

02,019.008a vanarājīs tu paśyemāḥ priyālānāṃ manoramāḥ

02,019.008c lodhrāṇāṃ ca śubhāḥ pārtha gautamaukaḥsamīpajāḥ

02,019.008c*0204_01 **** **** rājan rājīvalocana

02,019.008c*0204_02 puṃnāgānāṃ nagānāṃ ca

02,019.009a arbudaḥ śakravāpī ca pannagau śatrutāpanau

02,019.009c svastikasyālayaś cātra maṇināgasya cottamaḥ

02,019.010a aparihāryā meghānāṃ māgadheyaṃ maṇeḥ kṛte

02,019.010c kauśiko maṇimāṃś caiva vavṛdhāte hy anugraham

02,019.010d*0205_01 evaṃ prāpya puraṃ ramyaṃ durādharṣaṃ samantataḥ

02,019.010d*0206_01 pāṇḍare vipule caiva tathā vārāhake 'pi ca

02,019.010d*0206_02 caityake ca giriśreṣṭhe mātaṅge ca śiloccaye

02,019.010d*0206_03 eteṣu parvatendreṣu sarvasiddhisamālayāḥ

02,019.010d*0206_04 yatīnām āśramāś caiva munīnāṃ ca mahātmanām

02,019.010d*0206_05 vṛṣabhasya tamālasya mahāvīryasya vai tathā

02,019.010d*0206_06 gandharvarakṣasāṃ caiva nāgānāṃ ca tathālayāḥ

02,019.010d*0206_07 kakṣīvatas tapovīryāt tapodā iti viśrutāḥ

02,019.010d*0206_08 puṇyatīrthāś ca te sarve siddhānāṃ caiva kīrtitāḥ

02,019.010d*0206_09 maṇeś ca darśanād eva bhadraṃ hi śivam āpnuyāt

02,019.011a arthasiddhiṃ tv anapagāṃ jarāsaṃdho 'bhimanyate

02,019.011c vayam āsādane tasya darpam adya nihanma hi

02,019.012 vaiśaṃpāyana uvāca

02,019.012a evam uktvā tataḥ sarve bhrātaro vipulaujasaḥ

02,019.012c vārṣṇeyaḥ pāṇḍaveyau ca pratasthur māgadhaṃ puram

02,019.013a tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ cāturvarṇyajanākulam

02,019.013c sphītotsavam anādhṛṣyam āseduś ca girivrajam

02,019.013d*0207_01 puradvāram apāsya tvam advāreṇa praviśya te

02,019.014a te 'tha dvāram anāsādya purasya girim ucchritam

02,019.014c bārhadrathaiḥ pūjyamānaṃ tathā nagaravāsibhiḥ

02,019.015a yatra māṣādam ṛṣabham āsasāda bṛhadrathaḥ

02,019.015c taṃ hatvā māṣanālāś ca tisro bherīr akārayat

02,019.016a ānahya carmaṇā tena sthāpayām āsa sve pure

02,019.016c yatra tāḥ prāṇadan bheryo divyapuṣpāvacūrṇitāḥ

02,019.016d*0208_01 bhaṅktvā bherītrayaṃ te 'pi caityaprākāram ādravan

02,019.016d*0208_02 dvārato 'bhimukhāḥ sarve yayur nānāyudhās tadā

02,019.016d*0209_01 ghoranādaṃ nadanty ete paracakrāgame sadā

02,019.016d*0209_02 śrutvā nādaṃ mahāghoraṃ girivrajanivāsinaḥ

02,019.017a māgadhānāṃ suruciraṃ caityakāntaṃ samādravan

02,019.017c śirasīva jighāṃsanto jarāsaṃdhajighāṃsavaḥ

02,019.018a sthiraṃ suvipulaṃ śṛṅgaṃ sumahāntaṃ purātanam

02,019.018c arcitaṃ mālyadāmaiś ca satataṃ supratiṣṭhitam

02,019.019a vipulair bāhubhir vīrās te 'bhihatyābhyapātayan

02,019.019c tatas te māgadhaṃ dṛṣṭvā puraṃ praviviśus tadā

02,019.019d*0210_01 dṛṣṭvā tu durnimittaṃ tad brāhmaṇā vedapāragāḥ

02,019.019d*0211_01 śāntidānajapair homair devān aprīṇayaṃs tadā

02,019.020a etasminn eva kāle tu jarāsaṃdhaṃ samarcayan

02,019.020c paryagni kurvaṃś ca nṛpaṃ dviradasthaṃ purohitāḥ

02,019.020d*0212_01 tatas tacchāntaye rājā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān

02,019.020d*0213_01 dīkṣito niyamastho 'sāv upavāsaparo 'bhavat

02,019.020d*0214_01 nīrājayanti dīpais taṃ kālamṛtyuharair japaiḥ

02,019.020d*0214_02 etasminn eva kāle tu kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ

02,019.021a snātakavratinas te tu bāhuśastrā nirāyudhāḥ

02,019.021b*0215_01 paśyantaḥ purasaubhāgyam ūrjitāṃ ca puraśriyam

02,019.021c yuyutsavaḥ praviviśur jarāsaṃdhena bhārata

02,019.022a bhakṣyamālyāpaṇānāṃ ca dadṛśuḥ śriyam uttamām

02,019.022a*0216_01 **** **** vipaṇiṃ ratnavāsasām

02,019.022a*0216_02 divyanānāpaṇānāṃ ca

02,019.022c sphītāṃ sarvaguṇopetāṃ sarvakāmasamṛddhinīm

02,019.023a tāṃ tu dṛṣṭvā samṛddhiṃ te vīthyāṃ tasyāṃ narottamāḥ

02,019.023c rājamārgeṇa gacchantaḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ

02,019.024a balād gṛhītvā mālyāni mālākārān mahābalāḥ

02,019.024b*0217_01 karpūraśṛṅgaṃ koṣṭaṃ ca saphalaṃ cāntarāpaṇe

02,019.024b*0217_02 vaiśyād balād gṛhītvā te vihṛtya ca mahārathāḥ

02,019.024c virāgavasanāḥ sarve sragviṇo mṛṣṭakuṇḍalāḥ

02,019.025a niveśanam athājagmur jarāsaṃdhasya dhīmataḥ

02,019.025c govāsam iva vīkṣantaḥ siṃhā haimavatā yathā

02,019.026a śailastambhanibhās teṣāṃ candanāgurubhūṣitāḥ

02,019.026c aśobhanta mahārāja bāhavo bāhuśālinām

02,019.027a tān dṛṣṭvā dviradaprakhyāñ śālaskandhān ivodgatān

02,019.027c vyūḍhoraskān māgadhānāṃ vismayaḥ samajāyata

02,019.027d*0218_01 advāreṇābhyavaskandya viviśur māgadhālayam

02,019.028a te tv atītya janākīrṇās tisraḥ kakṣyā nararṣabhāḥ

02,019.028c ahaṃkāreṇa rājānam upatasthur mahābalāḥ

02,019.028d*0219_01 bhośabdenaiva rājānam ūcus te tu mahārathāḥ

02,019.028d*0220_01 āyuṣmān bhava saumyeti vaded viprābhivādane

02,019.028d*0220_02 vijayaṃ bāhujaṃ brūyād vaiśye naṣṭa itīrayet

02,019.028d*0220_03 ārogyaṃ pādaje brūyāc chatrau nośabdam īrayet

02,019.028d*0220_04 rājadatteṣv anarghyeṣu na niṣedus tadāsane

02,019.028d*0220_05 pādenāsanam ākṛṣya tasminn upaviśed ripuḥ

02,019.028d*0220_06 bhūtale vāpy anāstīrṇe śatruveśmany ayaṃ kramaḥ

02,019.029a tān pādyamadhuparkārhān mānārhān satkṛtiṃ gatān

02,019.029c pratyutthāya jarāsaṃdha upatasthe yathāvidhi

02,019.030a uvāca caitān rājāsau svāgataṃ vo 'stv iti prabhuḥ

02,019.030b*0221_01 maunam āsīt tadā pārthabhīmayor janamejaya

02,019.030b*0221_02 teṣāṃ madhye mahābuddhiḥ kṛṣṇo vacanam abravīt

02,019.030b*0221_03 vaktuṃ nāyāti rājendra etayor niyamasthayoḥ

02,019.030b*0221_04 arvāṅ niśīthāt paratas tvayā sārdhaṃ vadiṣyataḥ

02,019.030b*0221_05 yajñāgāre sthāpayitvā rājā rājagṛhaṃ gataḥ

02,019.030b*0221_06 tato 'rdharātre saṃprāpte yāto yatra sthitā dvijāḥ

02,019.030c tasya hy etad vrataṃ rājan babhūva bhuvi viśrutam

02,019.030d*0222_01 bārhadratho vai rājendro mahābalaparākramaḥ

02,019.031a snātakān brāhmaṇān prāptāñ śrutvā sa samitiṃjayaḥ

02,019.031c apy ardharātre nṛpatiḥ pratyudgacchati bhārata

02,019.031c*0223_01 **** **** yoṣitsaṃghagato 'pi vā

02,019.031c*0223_02 śrutvā samāgatān viprān

02,019.032a tāṃs tv apūrveṇa veṣeṇa dṛṣṭvā nṛpatisattamaḥ

02,019.032c upatasthe jarāsaṃdho vismitaś cābhavat tadā

02,019.033a te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ jarāsaṃdhaṃ nararṣabhāḥ

02,019.033b*0224_01 satvaṃ tejo balaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam iva mūrtimān

02,019.033c idam ūcur amitraghnāḥ sarve bharatasattama

02,019.033d*0225_01 rājan viddhy atithīn asmān arthino dūram āgatān

02,019.033d*0225_02 tan naḥ prayaccha bhadraṃ te yad vayaṃ kāmayāmahe

02,019.033d*0225_03 kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kim akāryam asādhubhiḥ

02,019.033d*0225_04 kim adeyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ samadarśinām

02,019.033d*0225_05 yo 'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam

02,019.033d*0225_06 nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ

02,019.033d*0225_07 hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibir baliḥ

02,019.033d*0225_08 vyādhaḥ kapoto bahavo hy adhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ

02,019.034a svasty astu kuśalaṃ rājann iti sarve vyavasthitāḥ

02,019.034c taṃ nṛpaṃ nṛpaśārdūla vipraikṣanta parasparam

02,019.035a tān abravīj jarāsaṃdhas tadā yādavapāṇḍavān

02,019.035c āsyatām iti rājendra brāhmaṇacchadmasaṃvṛtān

02,019.036a athopaviviśuḥ sarve trayas te puruṣarṣabhāḥ

02,019.036c saṃpradīptās trayo lakṣmyā mahādhvara ivāgnayaḥ

02,019.036d*0226_01 svarair ākṛtibhis tāṃs tu prakoṣṭhair jyāhatair api

02,019.036d*0226_02 rājanyabandhūn vijñāya dṛṣṭapūrvān acintayat

02,019.036d*0226_03 rājanyabandhavo hy ete brahmaliṅgāni bibhrati

02,019.036d*0226_04 dadāmi bhikṣitaṃ tebhya ātmānam api dustyajam

02,019.036d*0226_05 baler na śrūyate kīrtir vitatā dikṣu sarvataḥ

02,019.036d*0226_06 aiśvaryād bhraṃśitaś cāpi vipravyājena viṣṇunā

02,019.036d*0226_07 śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvijarūpiṇe

02,019.036d*0226_08 jānann api mahīṃ prādād vāryamāṇo 'pi daityarāṭ

02,019.036d*0226_09 vijitā brāhmaṇārthāya ko nv arthaḥ kṣatrabandhunā

02,019.036d*0226_10 dehena tapamānena neheta vipulaṃ yaśaḥ

02,019.036d*0226_11 ity udāramatiḥ prāha kṛṣṇārjunavṛkodarān

02,019.036d*0226_12 he viprā vrīyatāṃ kāmo dadāmy ātmā śiro 'pi ca

02,019.037a tān uvāca jarāsaṃdhaḥ satyasaṃdho narādhipaḥ

02,019.037b*0227_01 harim indraṃ samīraṃ ca līlāmānuṣavigrahān

02,019.037c vigarhamāṇaḥ kauravya veṣagrahaṇakāraṇāt

02,019.038a na snātakavratā viprā bahirmālyānulepanāḥ

02,019.038c bhavantīti nṛloke 'smin viditaṃ mama sarvaśaḥ

02,019.039a te yūyaṃ puṣpavantaś ca bhujair jyāghātalakṣaṇaiḥ

02,019.039b*0228_01 kṛtaśmaśrumukhā raktā raktatīkṣṇanakhāṅkurāḥ

02,019.039b*0228_02 raktoṣṇīṣadharā raktadantapaṅktivirājitāḥ

02,019.039c bibhrataḥ kṣātram ojaś ca brāhmaṇyaṃ pratijānatha

02,019.040a evaṃ virāgavasanā bahirmālyānulepanāḥ

02,019.040b*0229_01 kṣatriyā eva loke 'smin viditā mama sarvaśaḥ

02,019.040c satyaṃ vadata ke yūyaṃ satyaṃ rājasu śobhate

02,019.040d*0230_01 iyaṃ vasumatī satyaṃ satyarūpā mahīkṣitaḥ

02,019.040d*0230_02 satye sthito vadet satyam anyathā vinaśiṣyati

02,019.041a caityakaṃ ca gireḥ śṛṅgaṃ bhittvā kim iva sadma naḥ

02,019.041c advāreṇa praviṣṭāḥ stha nirbhayā rājakilbiṣāt

02,019.041c*0231_01 **** **** praveṣṭavyaṃ ripor gṛham

02,019.041c*0231_02 so 'haṃ na bhavatāṃ śatrur brāhmaṇā mama devatāḥ

02,019.041c*0231_03 atāḍayata kiṃ bherīr yuddhasaṃnāhalakṣaṇāḥ

02,019.041c*0231_04 yūyaṃ mayā na yoddhavyā

02,019.042a karma caitad viliṅgasya kiṃ vādya prasamīkṣitam

02,019.042c vadadhvaṃ vāci vīryaṃ ca brāhmaṇasya viśeṣataḥ

02,019.043a evaṃ ca mām upasthāya kasmāc ca vidhinārhaṇām

02,019.043c praṇītāṃ no na gṛhṇīta kāryaṃ kiṃ cāsmadāgame

02,019.044a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ

02,019.044c snigdhagambhīrayā vācā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

02,019.045a snātakavratino rājan brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ

02,019.045c viśeṣaniyamāś caiṣām aviśeṣāś ca santy uta

02,019.045d*0232_01 snātakān brāhmaṇān rājan viddhy asmāṃs tvaṃ narādhipa

02,019.046a viśeṣavāṃś ca satataṃ kṣatriyaḥ śriyam archati

02,019.046c puṣpavatsu dhruvā śrīś ca puṣpavantas tato vayam

02,019.047a kṣatriyo bāhuvīryas tu na tathā vākyavīryavān

02,019.047c apragalbhaṃ vacas tasya tasmād bārhadrathe smṛtam

02,019.048a svavīryaṃ kṣatriyāṇāṃ ca bāhvor dhātā nyaveśayat

02,019.048c tad didṛkṣasi ced rājan draṣṭāsy adya na saṃśayaḥ

02,019.049a advāreṇa ripor gehaṃ dvāreṇa suhṛdo gṛham

02,019.049c praviśanti sadā santo dvāraṃ no varjitaṃ tataḥ

02,019.050a kāryavanto gṛhān etya śatruto nārhaṇāṃ vayam

02,019.050c pratigṛhṇīma tad viddhi etan naḥ śāśvataṃ vratam

02,020.001 jarāsaṃdha uvāca

02,020.001a na smareyaṃ kadā vairaṃ kṛtaṃ yuṣmābhir ity uta

02,020.001c cintayaṃś ca na paśyāmi bhavatāṃ prati vaikṛtam

02,020.001d*0233_00 vaiśaṃpāyanaḥ

02,020.001d*0233_01 evam ukto bhagavatā bṛhadrathasuto balī

02,020.001d*0233_02 ātmany autsukam ālokya kṛṣṇam āha nṛpottamāḥ

02,020.002a vaikṛte cāsati kathaṃ manyadhvaṃ mām anāgasam

02,020.002c ariṃ vibrūta tad viprāḥ satāṃ samaya eṣa hi

02,020.003a atha dharmopaghātād dhi manaḥ samupatapyate

02,020.003c yo 'nāgasi prasṛjati kṣatriyo 'pi na saṃśayaḥ

02,020.003d*0234_01 kṣatriyā eva loke 'smin viditaṃ mama sarvaśaḥ

02,020.004a ato 'nyathācaraṃl loke dharmajñaḥ san mahāvrataḥ

02,020.004c vṛjināṃ gatim āpnoti śreyaso 'py upahanti ca

02,020.005a trailokye kṣatradharmād dhi śreyāṃsaṃ sādhucāriṇām

02,020.005b*0235_01 nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti ye ca dharmavido janāḥ

02,020.005b*0235_02 tasya me 'dya sthitasyeha svadharme niyatātmanaḥ

02,020.005c anāgasaṃ prajānānāḥ pramādād iva jalpatha

02,020.006 vāsudeva uvāca

02,020.006a kulakāryaṃ mahārāja kaś cid ekaḥ kulodvahaḥ

02,020.006c vahate tanniyogād vai vayam abhyutthitās trayaḥ

02,020.007a tvayā copahṛtā rājan kṣatriyā lokavāsinaḥ

02,020.007c tad āgaḥ krūram utpādya manyase kiṃ tv anāgasam

02,020.008a rājā rājñaḥ kathaṃ sādhūn hiṃsyān nṛpatisattama

02,020.008c tad rājñaḥ saṃnigṛhya tvaṃ rudrāyopajihīrṣasi

02,020.009a asmāṃs tad eno gaccheta tvayā bārhadrathe kṛtam

02,020.009c vayaṃ hi śaktā dharmasya rakṣaṇe dharmacāriṇaḥ

02,020.009d*0236_01 tasmād adyopagacchāmas tava bārhadrathe 'ntikam

02,020.010a manuṣyāṇāṃ samālambho na ca dṛṣṭaḥ kadā cana

02,020.010c sa kathaṃ mānuṣair devaṃ yaṣṭum icchasi śaṃkaram

02,020.011a savarṇo hi savarṇānāṃ paśusaṃjñāṃ kariṣyati

02,020.011c ko 'nya evaṃ yathā hi tvaṃ jarāsaṃdha vṛthāmatiḥ

02,020.011d*0237_01 yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yad yat karma karoti yaḥ

02,020.011d*0237_02 tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat phalaṃ samavāpnuyāt

02,020.012a te tvāṃ jñātikṣayakaraṃ vayam ārtānusāriṇaḥ

02,020.012c jñātivṛddhinimittārthaṃ viniyantum ihāgatāḥ

02,020.013a nāsti loke pumān anyaḥ kṣatriyeṣv iti caiva yat

02,020.013c manyase sa ca te rājan sumahān buddhiviplavaḥ

02,020.014a ko hi jānann abhijanam ātmanaḥ kṣatriyo nṛpa

02,020.014c nāviśet svargam atulaṃ raṇānantaram avyayam

02,020.015a svargaṃ hy eva samāsthāya raṇayajñeṣu dīkṣitāḥ

02,020.015c yajante kṣatriyā lokāṃs tad viddhi magadhādhipa

02,020.016a svargayonir jayo rājan svargayonir mahad yaśaḥ

02,020.016c svargayonis tapo yuddhe mārgaḥ so 'vyabhicāravān

02,020.017a eṣa hy aindro vaijayanto guṇo nityaṃ samāhitaḥ

02,020.017c yenāsurān parājitya jagat pāti śatakratuḥ

02,020.017d*0238_01 yena sarvān parājitya vijayas tv abhipāditaḥ

02,020.018a svargam āsthāya kasya syād vigrahitvaṃ yathā tava

02,020.018c māgadhair vipulaiḥ sainyair bāhulyabaladarpitaiḥ

02,020.019a māvamaṃsthāḥ parān rājan nāsti vīryaṃ nare nare

02,020.019c samaṃ tejas tvayā caiva kevalaṃ manujeśvara

02,020.020a yāvad eva na saṃbuddhaṃ tāvad eva bhavet tava

02,020.020c viṣahyam etad asmākam ato rājan bravīmi te

02,020.021a jahi tvaṃ sadṛśeṣv eva mānaṃ darpaṃ ca māgadha

02,020.021c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca yamakṣayam

02,020.022a dambhodbhavaḥ kārtavīrya uttaraś ca bṛhadrathaḥ

02,020.022c śreyaso hy avamanyeha vineśuḥ sabalā nṛpāḥ

02,020.023a mumukṣamāṇās tvattaś ca na vayaṃ brāhmaṇabruvāḥ

02,020.023c śaurir asmi hṛṣīkeśo nṛvīrau pāṇḍavāv imau

02,020.023d*0239_01 anayor mātuleyaṃ ca kṛṣṇaṃ māṃ viddhi te ripum

02,020.024a tvām āhvayāmahe rājan sthiro yudhyasva māgadha

02,020.024c muñca vā nṛpatīn sarvān mā gamas tvaṃ yamakṣayam

02,020.024d@005_0000 vaiśaṃpāyanaḥ

02,020.024d@005_0001 jarāsaṃdhaḥ

02,020.024d@005_0001 etac chrutvā jarāsaṃdhaḥ kruddho vacanam abravīt

02,020.024d@005_0002 nāhaṃ kaṃsaḥ pralambo vā na bāṇo na ca muṣṭikaḥ

02,020.024d@005_0003 narako nendratapano na keśī na ca pūtanā

02,020.024d@005_0004 na kālayavano vāpi ye tvayā nihatā yudhi

02,020.024d@005_0005 tvaṃ tu gopakulotpanno jātiṃ vai pūrvikāṃ smara

02,020.024d@005_0006 yo 'smadbhayād apakramya sāgarānūpam āśritaḥ

02,020.024d@005_0007 janmabhūmiṃ parityajya madhurāṃ prākṛto yathā

02,020.024d@005_0008 so 'dhunā katthase śaure śaradīva yathā ghanaḥ

02,020.024d@005_0009 adyānṛṇyaṃ kariṣyāmi bhojarājasya dhīmataḥ

02,020.024d@005_0010 jāmātur augrasenasya tvāṃ nihatyādya mādhava

02,020.024d@005_0011 cirakāṅkṣito me saṃgrāmas tvāṃ hantuṃ sasuhṛdgaṇam

02,020.024d@005_0012 diṣṭyā me saphalo yatnaḥ kṛto devaiḥ savāsavaiḥ

02,020.024d@005_0013 klībāv imau ca govinda bhīmasenārjunāv ubhau

02,020.024d@005_0014 hiṃsyāmi yudhi vikramya siṃhaḥ kṣudramṛgān iva

02,020.024d@005_0014 vaiśaṃpāyanaḥ

02,020.024d@005_0015 tasya roṣābhibhūtasya jarāsaṃdhasya garjataḥ

02,020.024d@005_0016 śrībhagavān

02,020.024d@005_0016 sarvabhūtāni vitresur ye tatrāsan samāgatāḥ

02,020.024d@005_0017 kiṃ garjasi jarāsaṃdha karmaṇā tān samācara

02,020.024d@005_0018 mama nirdeśakartṛbhyāṃ pāṇḍavābhyāṃ nṛpādhama

02,020.024d@005_0019 sāmātyaṃ sasutaṃ cādya ghātayiṣyāmy ahaṃ raṇe

02,020.024d@005_0020 na kathaṃ cana jīvan vai pravekṣyasi purottamam

02,020.025 jarāsaṃdha uvāca

02,020.025a nājitān vai narapatīn aham ādadmi kāṃś cana

02,020.025c jitaḥ kaḥ paryavasthātā ko 'tra yo na mayā jitaḥ

02,020.026a kṣatriyasyaitad evāhur dharmyaṃ kṛṣṇopajīvanam

02,020.026c vikramya vaśam ānīya kāmato yat samācaret

02,020.027a devatārtham upākṛtya rājñaḥ kṛṣṇa kathaṃ bhayāt

02,020.027c aham adya vimuñceyaṃ kṣātraṃ vratam anusmaran

02,020.028a sainyaṃ sainyena vyūḍhena eka ekena vā punaḥ

02,020.028c dvābhyāṃ tribhir vā yotsye 'haṃ yugapat pṛthag eva vā

02,020.029 vaiśaṃpāyana uvāca

02,020.029a evam uktvā jarāsaṃdhaḥ sahadevābhiṣecanam

02,020.029c ājñāpayat tadā rājā yuyutsur bhīmakarmabhiḥ

02,020.030a sa tu senāpatī rājā sasmāra bharatarṣabha

02,020.030c kauśikaṃ citrasenaṃ ca tasmin yuddha upasthite

02,020.031a yayos te nāmanī loke haṃseti ḍibhaketi ca

02,020.031c pūrvaṃ saṃkathite pumbhir nṛloke lokasatkṛte

02,020.031d*0240_01 niśaśvāsa jarāsaṃdho diṣṭaṃ saṃcintayaṃs tadā

02,020.032a taṃ tu rājan vibhuḥ śaurī rājānaṃ balināṃ varam

02,020.032c smṛtvā puruṣaśārdūla śārdūlasamavikramam

02,020.033a satyasaṃdho jarāsaṃdhaṃ bhuvi bhīmaparākramam

02,020.033c bhāgam anyasya nirdiṣṭaṃ vadhyaṃ bhūmibhṛd acyutaḥ

02,020.034a nātmanātmavatāṃ mukhya iyeṣa madhusūdanaḥ

02,020.034c brahmaṇo ''jñāṃ puraskṛtya hantuṃ haladharānujaḥ

02,020.034d@006_0000 janamejayaḥ

02,020.034d@006_0001 kimarthaṃ vairiṇāv āstām ubhau tau kṛṣṇamāgadhau

02,020.034d@006_0002 kathaṃ ca nirjitaḥ saṃkhye jarāsaṃdhena mādhavaḥ

02,020.034d@006_0003 kaś ca kaṃso māgadhasya yasya hetoḥ sa vairavān

02,020.034d@006_0004 etad ācakṣva me sarvaṃ vaiśaṃpāyana tattvataḥ

02,020.034d@006_0004 vaiśaṃpāyanaḥ

02,020.034d@006_0005 yādavānām anvavāye vasudevo mahāmatiḥ

02,020.034d@006_0006 udapadyata vārṣṇeyo hy ugrasenasya mantrabhṛt

02,020.034d@006_0007 ugrasenasya kaṃsas tu babhūva balavān sutaḥ

02,020.034d@006_0008 jyeṣṭho bahūnāṃ kauravya sarvaśastraviśāradaḥ

02,020.034d@006_0009 jarāsaṃdhasya duhitā tasya bhāryātiviśrutā

02,020.034d@006_0010 rājyaśulkena dattā sā jarāsaṃdhena dhīmatā

02,020.034d@006_0011 tadartham ugrasenasya madhurāyāṃ sutas tadā

02,020.034d@006_0012 abhiṣiktas tadāmātyaiḥ sa vai tīvraparākramaḥ

02,020.034d@006_0013 aiśvaryabalamattas tu sa tadā balamohitaḥ

02,020.034d@006_0014 nigṛhya pitaraṃ bhuṅkte tad rājyaṃ mantribhiḥ saha

02,020.034d@006_0015 vasudevasya tat kṛtyaṃ na śṛṇoti sa mandadhīḥ

02,020.034d@006_0016 sa tena saha tad rājyaṃ dharmataḥ paryapālayat

02,020.034d@006_0017 prītimān sa tu daityendro vasudevasya devakīm

02,020.034d@006_0018 uvāha bhāryāṃ sa tadā duhitā devakasya yā

02,020.034d@006_0019 tasyām udvāhyamānāyāṃ rathena janamejaya

02,020.034d@006_0020 upāruroha vārṣṇeyaṃ kaṃso bhūmipatis tadā

02,020.034d@006_0021 tato 'ntarikṣe vāg āsīd devadūtasya kasya cit

02,020.034d@006_0022 vasudevaś ca śuśrāva tāṃ vācaṃ pārthivaś ca saḥ

02,020.034d@006_0023 yām etāṃ vahamāno 'dya kaṃsodvahasi devakīm

02,020.034d@006_0024 asyā yaś cāṣṭamo garbhaḥ sa te mṛtyur bhaviṣyati

02,020.034d@006_0025 so 'vatīrya tato rājā khaḍgam uddhṛtya nirmalam

02,020.034d@006_0026 iyeṣa tasyā mūrdhānaṃ chettuṃ paramadurmatiḥ

02,020.034d@006_0027 sa sāntvayaṃs tadā kaṃsaṃ hasan krodhavaśānugam

02,020.034d@006_0028 rājann anunayām āsa vasudevo mahāmatiḥ

02,020.034d@006_0029 ahiṃsyāṃ pramadām āhuḥ sarvadharmeṣu pārthiva

02,020.034d@006_0030 akasmād abalāṃ nārīṃ hantāsīmām anāgasīm

02,020.034d@006_0031 yac ca te 'tra bhayaṃ rājañ śakyate bādhituṃ tvayā

02,020.034d@006_0032 iyaṃ ca śakyā pālayituṃ samayaś caiva rakṣitum

02,020.034d@006_0033 asyās tvam aṣṭamaṃ garbhaṃ jātamātraṃ mahīpate

02,020.034d@006_0034 vidhvaṃsaya tadā prāptam evaṃ parihṛtaṃ bhavet

02,020.034d@006_0035 evaṃ sa rājā kathito vasudevena bhārata

02,020.034d@006_0036 vaiśaṃpāyanaḥ

02,020.034d@006_0036 tasya tad vacanaṃ cakre śūrasenādhipas tadā

02,020.034d@006_0037 tatas tasyāṃ saṃbabhūvuḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ

02,020.034d@006_0038 jātāñ jātāṃs tu tān sarvāñ jaghāna madhureśvaraḥ

02,020.034d@006_0039 atha tasyāṃ samabhavad baladevas tu saptamaḥ

02,020.034d@006_0040 yāmyayā māyayā taṃ tu yamo rājā viśāṃ pate

02,020.034d@006_0041 devakyā garbham atulaṃ rohiṇyā jaṭhare 'kṣipat

02,020.034d@006_0042 ākṛṣya karṣaṇāt samyak saṃkarṣaṇa iti smṛtaḥ

02,020.034d@006_0043 balaśreṣṭhatayā tasya baladeva iti smṛtaḥ

02,020.034d@006_0044 punas tasyāṃ samabhavad aṣṭamo madhusūdanaḥ

02,020.034d@006_0045 tasya garbhasya rakṣāṃ tu cakre so 'bhyadhikaṃ nṛpaḥ

02,020.034d@006_0046 tataḥ kāle rakṣaṇārthaṃ vasudevasya sātvataḥ

02,020.034d@006_0047 ugraḥ prayuktaḥ kaṃsena sacivaḥ krūrakarmakṛt

02,020.034d@006_0048 vimūḍheṣu prabhāvena bālasyottīrya tatra vai

02,020.034d@006_0049 upāgamya sa ghoṣe tu jagāma samahādyutiḥ

02,020.034d@006_0050 jātamātraṃ vāsudevam athākṛṣya pitā tataḥ

02,020.034d@006_0051 upajahre parikrītāṃ sutāṃ gopasya kasya cit

02,020.034d@006_0052 mumukṣamāṇas taṃ śabdaṃ devadūtasya pārthiva

02,020.034d@006_0053 jaghāna kaṃsas tāṃ kanyāṃ prahasantī jagāma sā

02,020.034d@006_0054 āryeti vāśatī śabdaṃ tasmād āryeti kīrtitā

02,020.034d@006_0055 evaṃ taṃ vañcayitvā ca rājānaṃ sa mahāmatiḥ

02,020.034d@006_0056 vāsudevaṃ mahātmānaṃ vardhayām āsa gokule

02,020.034d@006_0057 vāsudevo 'pi gopeṣu vavṛdhe 'bjam ivāmbhasi

02,020.034d@006_0058 ajñāyamānaḥ kaṃsena gūḍho 'gnir iva dāruṣu

02,020.034d@006_0059 vipracakre 'tha tān sarvān ballavān madhureśvaraḥ

02,020.034d@006_0060 vardhamāno mahābāhus tejobalasamanvitaḥ

02,020.034d@006_0061 tatas te kliśyamānās tu puṇḍarīkākṣam acyutam

02,020.034d@006_0062 bhayena kāmād apare gaṇaśaḥ paryavārayan

02,020.034d@006_0063 sa tu labdhvā balaṃ rājann ugrasenasya saṃmataḥ

02,020.034d@006_0064 vasudevātmajaḥ sarvabhrātṛbhiḥ sahitaṃ punaḥ

02,020.034d@006_0065 nirjitya yudhi bhojendraṃ hatvā kaṃsaṃ mahābalaḥ

02,020.034d@006_0066 abhyaṣiñcat tato rājya ugrasenaṃ viśāṃ pate

02,020.034d@006_0067 tataḥ śrutvā jarāsaṃdho mādhavena hataṃ yudhi

02,020.034d@006_0068 śūrasenādhipaṃ cakre kaṃsaputraṃ tadā nṛpa

02,020.034d@006_0069 sa sainyaṃ mahad utthāpya vāsudevaṃ prasahya ca

02,020.034d@006_0070 abhyaṣiñcat sutaṃ tatra sutāyā janamejaya

02,020.034d@006_0071 ugrasenaṃ ca vṛṣṇīṃś ca mahābalasamanvitaḥ

02,020.034d@006_0072 sa tatra viprakurute jarāsaṃdhaḥ pratāpavān

02,020.034d@006_0073 etad vairaṃ kauraveya jarāsaṃdhasya mādhave

02,020.034d@006_0074 āśāsitārtho rājendra saṃrurodha vinirjitān

02,020.034d@006_0075 pārthivais tair nṛpatibhir yakṣyamāṇaḥ samṛddhimān

02,020.034d@006_0076 devaśreṣṭhaṃ mahādevaṃ kṛttivāsaṃ triyambakam

02,020.034d@006_0077 etat sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathitaṃ bharatarṣabha

02,020.034d@006_0078 yathā tu sa hato rājā bhīmasenena tac chṛṇu

02,021.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,021.001a tatas taṃ niścitātmānaṃ yuddhāya yadunandanaḥ

02,021.001c uvāca vāgmī rājānaṃ jarāsaṃdham adhokṣajaḥ

02,021.002a trayāṇāṃ kena te rājan yoddhuṃ vitarate manaḥ

02,021.002c asmad anyatameneha sajjībhavatu ko yudhi

02,021.002d*0241_01 tvayā māyāvinā kṛṣṇa na yotsye 'haṃ kadā cana

02,021.002d*0241_02 bhayena me yojitānāṃ yadūnāṃ ca palāyataḥ

02,021.002d*0241_03 arjuno na bhaved yoddhā na ca tulyabalo mama

02,021.002d*0241_04 bhīmaḥ kṣaṇaṃ kṣaṇārdhaṃ vā kṣamaḥ syād iti me puraḥ

02,021.003a evam uktaḥ sa kṛṣṇena yuddhaṃ vavre mahādyutiḥ

02,021.003c jarāsaṃdhas tato rājan bhīmasenena māgadhaḥ

02,021.003d*0242_01 na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklavacetasā

02,021.003d*0242_02 mathurāṃ svapurīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ

02,021.003d*0242_03 ayaṃ tu vayasātulyo nātisattvo na me samaḥ

02,021.003d*0242_04 arjuno no bhaved yoddhā bhīmas tulyabalo mama

02,021.003d*0242_05 ity uktvā bhīmasenāya pradāya mahatīṃ gadām

02,021.003d*0242_06 dvitīyāṃ svayam ādāya nirjagāma purād bahiḥ

02,021.003d*0243_01 ādāya rocanāṃ mālāṃ māṅgalyāny aparāṇi ca

02,021.004a dhārayann agadān mukhyān nirvṛtīr vedanāni ca

02,021.004c upatasthe jarāsaṃdhaṃ yuyutsuṃ vai purohitaḥ

02,021.004d*0244_01 arjunaṃ vāsudevaṃ ca varjayām āsa māgadhaḥ

02,021.004d*0244_02 matvā devaṃ gopa iti bālo 'rjunam iti sma ha

02,021.005a kṛtasvastyayano vidvān brāhmaṇena yaśasvinā

02,021.005c samanahyaj jarāsaṃdhaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ

02,021.006a avamucya kirīṭaṃ sa keśān samanumṛjya ca

02,021.006c udatiṣṭhaj jarāsaṃdho velātiga ivārṇavaḥ

02,021.007a uvāca matimān rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam

02,021.007c bhīma yotsye tvayā sārdhaṃ śreyasā nirjitaṃ varam

02,021.007d*0245_01 kṣetrodaye tataḥ kṛṣṇa bālo 'yam anujo 'rjunaḥ

02,021.008a evam uktvā jarāsaṃdho bhīmasenam ariṃdamaḥ

02,021.008c pratyudyayau mahātejāḥ śakraṃ balir ivāsuraḥ

02,021.009a tataḥ saṃmantrya kṛṣṇena kṛtasvastyayano balī

02,021.009c bhīmaseno jarāsaṃdham āsasāda yuyutsayā

02,021.010a tatas tau naraśārdūlau bāhuśastrau samīyatuḥ

02,021.010c vīrau paramasaṃhṛṣṭāv anyonyajayakāṅkṣiṇau

02,021.010d@007_0001 karagrahaṇapūrvaṃ tu kṛtvā pādābhivandanam

02,021.010d@007_0002 kakṣaiḥ kakṣāṃ vidhunvānāv āsphoṭaṃ tatra cakratuḥ

02,021.010d@007_0003 skandhe dorbhyāṃ samāhatya nihatya ca muhur muhuḥ

02,021.010d@007_0004 aṅgam aṅgaiḥ samāśliṣya punar āsphālanaṃ vibho

02,021.010d@007_0005 citrahastādikaṃ kṛtvā kakṣābandhaṃ ca cakratuḥ

02,021.010d@007_0006 galagaṇḍābhighātena sasphuliṅgena cāśanim

02,021.010d@007_0007 bāhupāśādikaṃ kṛtvā pādāhataśirāv ubhau

02,021.010d@007_0008 urohastaṃ tataś cakre pūrṇakumbhau prayujya tau

02,021.010d@007_0009 karasaṃpīḍanaṃ kṛtvā garjantau vāraṇāv iva

02,021.010d@007_0010 nardantau meghasaṃkāśau bāhupraharaṇāv ubhau

02,021.010d@007_0011 talenāhanyamānau tu anyonyaṃ kṛtavīkṣaṇau

02,021.010d@007_0012 siṃhāv iva susaṃskruddhāv ākṛṣyākṛṣya yudhyatām

02,021.010d@007_0013 aṅgenāṅgaṃ samāpīḍya bāhubhyām ubhayor api

02,021.010d@007_0014 āvṛtya bāhubhiś cāpi udaraṃ ca pracakratuḥ

02,021.010d@007_0015 ubhau kaṭyāṃ supārśve tu takṣavantau ca śikṣitau

02,021.010d@007_0016 adhohastaṃ svakaṇṭhe tūdarasyorasi cākṣipat

02,021.010d@007_0017 sarvātikrāntamaryādaṃ pṛṣṭhabhaṅgaṃ ca cakratuḥ

02,021.010d@007_0018 saṃpūrṇamūrchāṃ bāhubhyāṃ pūrṇakumbhaṃ pracakratuḥ

02,021.010d@007_0019 tṛṇapīḍaṃ yathākāmaṃ pūrṇayogaṃ samuṣṭikam

02,021.010d@007_0020 evamādīni yuddhāni prakurvantau parasparam

02,021.010d@007_0021 tayor yuddhaṃ tato draṣṭuṃ sametāḥ puravāsinaḥ

02,021.010d@007_0022 brāhmaṇā vaṇijaś caiva kṣatriyāś ca sahasraśaḥ

02,021.010d@007_0023 śūdrāś ca naraśārdūla striyo vṛddhāś ca sarvaśaḥ

02,021.010d@007_0024 nirantaram abhūt tatra janaughair abhisaṃvṛtam

02,021.011a tayor atha bhujāghātān nigrahapragrahāt tathā

02,021.011c āsīt subhīmasaṃhrādo vajraparvatayor iva

02,021.012a ubhau paramasaṃhṛṣṭau balenātibalāv ubhau

02,021.012b*0246_01 anyonyaṃ tau karatalair yodhayām āsatur bhṛśam

02,021.012c anyonyasyāntaraṃ prepsū parasparajayaiṣiṇau

02,021.012d*0247_01 śirobhir iva tau meṣau vṛkṣair iva niśācarau

02,021.012d*0247_02 padair iva śubhāv aśvau tuṇḍābhyāṃ tittirāv iva

02,021.013a tad bhīmam utsārya janaṃ yuddham āsīd upahvare

02,021.013c balinoḥ saṃyuge rājan vṛtravāsavayor iva

02,021.014a prakarṣaṇākarṣaṇābhyām abhyākarṣavikarṣaṇaiḥ

02,021.014c ākarṣetāṃ tathānyonyaṃ jānubhiś cābhijaghnatuḥ

02,021.015a tataḥ śabdena mahatā bhartsayantau parasparam

02,021.015c pāṣāṇasaṃghātanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ

02,021.015d*0248_01 tato bhīmaṃ jarāsaṃdho jaghānorasi muṣṭinā

02,021.015d*0248_02 bhīmo 'pi taṃ jarāsaṃdhaṃ vakṣasy abhijaghāna ha

02,021.016a vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddhakuśalāv ubhau

02,021.016c bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva

02,021.017a kārttikasya tu māsasya pravṛttaṃ prathame 'hani

02,021.017b*0249_01 tadā tad yuddham abhavad dināni daśa pañca ca

02,021.017c anārataṃ divārātram aviśrāntam avartata

02,021.017d*0250_01 ghoraṃ vismāpanakaram abhūt pañcadaśe 'hani

02,021.018a tad vṛttaṃ tu trayodaśyāṃ samavetaṃ mahātmanoḥ

02,021.018b*0251_01 gātraṃ gātreṇa saṃpīḍya viśrāmam agamad dvayoḥ

02,021.018b*0251_02 vāyunā hy amṛtaśvāsād āpyāyata vṛkodaraḥ

02,021.018c caturdaśyāṃ niśāyāṃ tu nivṛtto māgadhaḥ klamāt

02,021.019a taṃ rājānaṃ tathā klāntaṃ dṛṣṭvā rājañ janārdanaḥ

02,021.019c uvāca bhīmakarmāṇaṃ bhīmaṃ saṃbodhayann iva

02,021.019d*0252_01 samayuddhe nṛṇāṃ madhyāt pāṭayan bodhayann iva

02,021.019d*0253_01 śatror janmamṛtī vidvāñ jīvitaṃ ca jarākṛtam

02,021.019d*0253_02 pārtham āpyāyayan svena tejasācintayad dhariḥ

02,021.019d*0253_03 saṃcintyārivadhopāyaṃ bhīmasyāmoghadarśanaḥ

02,021.019d*0253_04 darśayām āsa viṭapaṃ pāṭayann iva saṃjñayā

02,021.020a klāntaḥ śatrur na kaunteya labhyaḥ pīḍayituṃ raṇe

02,021.020c pīḍyamāno hi kārtsnyena jahyāj jīvitam ātmanaḥ

02,021.021a tasmāt te naiva kaunteya pīḍanīyo narādhipaḥ

02,021.021c samam etena yudhyasva bāhubhyāṃ bharatarṣabha

02,021.022a evam uktaḥ sa kṛṣṇena pāṇḍavaḥ paravīrahā

02,021.022c jarāsaṃdhasya tad randhraṃ jñātvā cakre matiṃ vadhe

02,021.023a tatas tam ajitaṃ jetuṃ jarāsaṃdhaṃ vṛkodaraḥ

02,021.023c saṃrabhya balināṃ mukhyo jagrāha kurunandanaḥ

02,022.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,022.001a bhīmasenas tataḥ kṛṣṇam uvāca yadunandanam

02,022.001c buddhim āsthāya vipulāṃ jarāsaṃdhajighāṃsayā

02,022.002a nāyaṃ pāpo mayā kṛṣṇa yuktaḥ syād anurodhitum

02,022.002c prāṇena yaduśārdūla baddhavaṅkṣaṇavāsasā

02,022.003a evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ pratyuvāca vṛkodaram

02,022.003c tvarayan puruṣavyāghro jarāsaṃdhavadhepsayā

02,022.004a yat te daivaṃ paraṃ sattvaṃ yac ca te mātariśvanaḥ

02,022.004c balaṃ bhīma jarāsaṃdhe darśayāśu tad adya naḥ

02,022.004d*0254_01 bale tubhyaṃ mahābāho tam imaṃ jahi māgadham

02,022.004d*0255_01 tavaiṣa vadhyo durbuddhir jarāsaṃdho mahārathaḥ

02,022.004d*0255_02 ity antarikṣe tv aśrauṣaṃ yadā vāyur apohyate

02,022.004d*0255_03 gomante parvataśreṣṭhe yenaiṣa parimokṣitaḥ

02,022.004d*0255_04 baladevabhujaṃ prāpya ko 'nyo jīveta māgadhāt

02,022.004d*0255_05 tad asya mṛtyur vihitas tvad ṛte na mahābala

02,022.004d*0255_06 vāyuṃ cintya mahābāho jahi tvaṃ magadhādhipam

02,022.004d*0255_07 evam uktas tadā bhīmo manasā cintya mārutam

02,022.004d*0255_08 janārdanaṃ namasyaiva pariṣvajya ca phalgunam

02,022.005a evam uktas tadā bhīmo jarāsaṃdham ariṃdamaḥ

02,022.005c utkṣipya bhrāmayad rājan balavantaṃ mahābalaḥ

02,022.006a bhrāmayitvā śataguṇaṃ bhujābhyāṃ bharatarṣabha

02,022.006c babhañja pṛṣṭhe saṃkṣipya niṣpiṣya vinanāda ca

02,022.006d*0256_01 kare gṛhītvā caraṇaṃ dvedhā cakre mahābalaḥ

02,022.007a tasya niṣpiṣyamāṇasya pāṇḍavasya ca garjataḥ

02,022.007c abhavat tumulo nādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ

02,022.007d*0257_01 sa vāmapādaṃ saṃkṛṣya gṛhītvā dakṣiṇe mahe

02,022.007d*0257_02 dvidhā cakāra taṃ pārtho jarāsaṃdhaṃ mahābalam

02,022.008a vitresur māgadhāḥ sarve strīṇāṃ garbhāś ca susruvuḥ

02,022.008c bhīmasenasya nādena jarāsaṃdhasya caiva ha

02,022.009a kiṃ nu svid dhimavān bhinnaḥ kiṃ nu svid dīryate mahī

02,022.009c iti sma māgadhā jajñur bhīmasenasya nisvanāt

02,022.009d*0258_01 gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayām āsa bhūtale

02,022.009d*0258_02 ekaṃ pādaṃ padākramya dorbhyām anyaṃ pragṛhya ca

02,022.009d*0258_03 gudataḥ pāṭayām āsa śākhām iva mahāgajaḥ

02,022.009d*0258_04 ekapādoruvṛṣaṇakaṭihṛtpṛṣṭhanāsike

02,022.009d*0258_05 ekabāhvakṣibhrūkarṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ

02,022.009d@008_0001 vīkṣya bhīmaṃ tataḥ kṛṣṇo naḷaṃ jagrāha pāṇinā

02,022.009d@008_0002 dvidhā vyatilikhat taṃ tu jarāsaṃdhavadhaṃ prati

02,022.009d@008_0003 tatas tv ājñāya tasyai * * * * * * * * *

02,022.009d@008_0004 * * * * * * * * traṃ prākṣipad vinanāda ca

02,022.009d@008_0005 punaḥ saṃdhāya tu tadā jarāsaṃdhaḥ pratāpavān

02,022.009d@008_0006 bhīmena saha saṃgamya bāhuyuddhaṃ cakāra ha

02,022.009d@008_0007 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

02,022.009d@008_0008 sarvalokakṣayakaraṃ sarva * * * * * *

02,022.009d@008_0009 * * * * * * * * * * * * dya mādhavaḥ

02,022.009d@008_0010 vyatyasya prākṣipat tat tu jarāsaṃdhavadhepsayā

02,022.009d@008_0011 bhīmasenas tadājñātvā nirbibheda ca māgadham

02,022.009d@008_0012 dvidhā vyatyasya pādena prākṣipac ca nanāda ha

02,022.009d@008_0013 śuṣkamāṃsāsthimedosṛg bhinnamastakapiṇḍakaḥ

02,022.009d@008_0014 śavabhūtas tadā rājan piṇḍīkṛta ivābabhau

02,022.010a tato rājakuladvāri prasuptam iva taṃ nṛpam

02,022.010c rātrau parāsum utsṛjya niścakramur ariṃdamāḥ

02,022.011a jarāsaṃdharathaṃ kṛṣṇo yojayitvā patākinam

02,022.011c āropya bhrātarau caiva mokṣayām āsa bāndhavān

02,022.012a te vai ratnabhujaṃ kṛṣṇaṃ ratnārhaṃ pṛthivīśvarāḥ

02,022.012c rājānaś cakrur āsādya mokṣitā mahato bhayāt

02,022.013a akṣataḥ śastrasaṃpanno jitāriḥ saha rājabhiḥ

02,022.013c ratham āsthāya taṃ divyaṃ nirjagāma girivrajāt

02,022.013d*0259_01 uṣṭrāṇāṃ śatasāhasraṃ vāhayitvā dhanaṃ bahu

02,022.013d*0259_02 mahārhāṇi ca ratnāni rajataṃ kāñcanaṃ tathā

02,022.013d*0259_03 sahadevaṃ pratiṣṭhāpya svādhīnaṃ ca girivraje

02,022.013d*0259_04 caturaṅgabalaiḥ sārdhaṃ nirjagāma girivrajāt

02,022.014a yaḥ sa sodaryavān nāma dviyodhaḥ kṛṣṇasārathiḥ

02,022.014c abhyāsaghātī saṃdṛśyo durjayaḥ sarvarājabhiḥ

02,022.015a bhīmārjunābhyāṃ yodhābhyām āsthitaḥ kṛṣṇasārathiḥ

02,022.015c śuśubhe rathavaryo 'sau durjayaḥ sarvadhanvibhiḥ

02,022.016a śakraviṣṇū hi saṃgrāme ceratus tārakāmaye

02,022.016c rathena tena taṃ kṛṣṇa upāruhya yayau tadā

02,022.016d*0260_01 evam etau mahābāhū tadā duṣkarakāriṇau

02,022.016d*0260_02 kṛṣṇapraṇītau loke 'smin rathe ko draṣṭum arhati

02,022.016d*0260_03 ity avocan vrajantaṃ taṃ jarāsaṃdhapurālayāḥ

02,022.016d*0260_04 vāsudevaṃ naraśreṣṭhaṃ yuktaṃ vātajavair hayaiḥ

02,022.017a taptacāmīkarābheṇa kiṅkiṇījālamālinā

02,022.017c meghanirghoṣanādena jaitreṇāmitraghātinā

02,022.018a yena śakro dānavānāṃ jaghāna navatīr nava

02,022.018c taṃ prāpya samahṛṣyanta rathaṃ te puruṣarṣabhāḥ

02,022.019a tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ bhrātṛbhyāṃ sahitaṃ tadā

02,022.019c rathasthaṃ māgadhā dṛṣṭvā samapadyanta vismitāḥ

02,022.020a hayair divyaiḥ samāyukto ratho vāyusamo jave

02,022.020c adhiṣṭhitaḥ sa śuśubhe kṛṣṇenātīva bhārata

02,022.021a asaṅgī devavihitas tasmin rathavare dhvajaḥ

02,022.021c yojanād dadṛśe śrīmān indrāyudhasamaprabhaḥ

02,022.022a cintayām āsa kṛṣṇo 'tha garutmantaṃ sa cābhyayāt

02,022.022c kṣaṇe tasmin sa tenāsīc caityayūpa ivocchritaḥ

02,022.023a vyāditāsyair mahānādaiḥ saha bhūtair dhvajālayaiḥ

02,022.023c tasthau rathavare tasmin garutmān pannagāśanaḥ

02,022.024a durnirīkṣyo hi bhūtānāṃ tejasābhyadhikaṃ babhau

02,022.024c āditya iva madhyāhne sahasrakiraṇāvṛtaḥ

02,022.025a na sa sajjati vṛkṣeṣu śastraiś cāpi na riṣyate

02,022.025c divyo dhvajavaro rājan dṛśyate devamānuṣaiḥ

02,022.026a tam āsthāya rathaṃ divyaṃ parjanyasamanisvanam

02,022.026c niryayau puruṣavyāghraḥ pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ

02,022.027a yaṃ lebhe vāsavād rājā vasus tasmād bṛhadrathaḥ

02,022.027c bṛhadrathāt krameṇaiva prāpto bārhadrathaṃ nṛpam

02,022.028a sa niryayau mahābāhuḥ puṇḍarīkekṣaṇas tataḥ

02,022.028c girivrajād bahis tasthau same deśe mahāyaśāḥ

02,022.029a tatrainaṃ nāgarāḥ sarve satkāreṇābhyayus tadā

02,022.029c brāhmaṇapramukhā rājan vidhidṛṣṭena karmaṇā

02,022.030a bandhanād vipramuktāś ca rājāno madhusūdanam

02,022.030c pūjayām āsur ūcuś ca sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ

02,022.031a naitac citraṃ mahābāho tvayi devakinandana

02,022.031c bhīmārjunabalopete dharmasya paripālanam

02,022.032a jarāsaṃdhahrade ghore duḥkhapaṅke nimajjatām

02,022.032c rājñāṃ samabhyuddharaṇaṃ yad idaṃ kṛtam adya te

02,022.033a viṣṇo samavasannānāṃ giridurge sudāruṇe

02,022.033c diṣṭyā mokṣād yaśo dīptam āptaṃ te puruṣottama

02,022.034a kiṃ kurmaḥ puruṣavyāghra bravīhi puruṣarṣabha

02,022.034c kṛtam ity eva taj jñeyaṃ nṛpair yady api duṣkaram

02,022.035a tān uvāca hṛṣīkeśaḥ samāśvāsya mahāmanāḥ

02,022.035c yudhiṣṭhiro rājasūyaṃ kratum āhartum icchati

02,022.036a tasya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ

02,022.036c sarvair bhavadbhir yajñārthe sāhāyyaṃ dīyatām iti

02,022.037a tataḥ pratītamanasas te nṛpā bharatarṣabha

02,022.037c tathety evābruvan sarve pratijajñuś ca tāṃ giram

02,022.038a ratnabhājaṃ ca dāśārhaṃ cakrus te pṛthivīśvarāḥ

02,022.038c kṛcchrāj jagrāha govindas teṣāṃ tadanukampayā

02,022.039a jarāsaṃdhātmajaś caiva sahadevo mahārathaḥ

02,022.039c niryayau sajanāmātyaḥ puraskṛtya purohitam

02,022.040a sa nīcaiḥ praśrito bhūtvā bahuratnapurogamaḥ

02,022.040c sahadevo nṛṇāṃ devaṃ vāsudevam upasthitaḥ

02,022.040d@009_0000 sahadevaḥ

02,022.040d@009_0001 yat kṛtaṃ puruṣavyāghra mama pitrā janārdana

02,022.040d@009_0002 tat te hṛdi mahābāho na kāryaṃ puruṣottama

02,022.040d@009_0003 tvāṃ prapanno 'smi govinda prasādaṃ kuru me prabho

02,022.040d@009_0004 pitur icchāmi saṃskāraṃ kartuṃ devakinandana

02,022.040d@009_0005 tvatto 'bhyanujñāṃ saṃprāpya bhīmasenāt tathārjunāt

02,022.040d@009_0006 vaiśaṃpāyanaḥ

02,022.040d@009_0006 nirbhayo vicariṣyāmi yathākāmaṃ yathāsukham

02,022.040d@009_0007 evaṃ vijñāpyamānasya sahadevasya māriṣa

02,022.040d@009_0008 prahṛṣṭo devakīputraḥ pāṇḍavau ca mahārathau

02,022.040d@009_0009 kriyatāṃ saṃskriyā rājan pitus ta iti cābruvan

02,022.040d@009_0010 tac chrutvā vāsudevasya pārthayoś ca māgadhaḥ

02,022.040d@009_0011 praviśya nagaraṃ tūrṇaṃ saha mantribhir apy uta

02,022.040d@009_0012 citāṃ candanakāṣṭhaiś ca kāleyasaralais tathā

02,022.040d@009_0013 kālāgurusugandhaiś ca tailaiś ca vividhair api

02,022.040d@009_0014 ghṛtadhārākṣataiś caiva sumanobhiś ca māgadham

02,022.040d@009_0015 samantād avakīryanta dahyantaṃ magadhādhipam

02,022.040d@009_0016 udakaṃ tasya cakre 'tha sahadevaḥ sahānujaḥ

02,022.040d@009_0017 kṛtvā pituḥ svargagatiṃ niryayau yatra keśavaḥ

02,022.040d@009_0018 pāṇḍavau ca mahābhāgau bhīmasenārjunāv ubhau

02,022.040d@009_0019 sa prahvaḥ prāñjalir bhūtvā vijñāpayata mādhavam

02,022.040d@009_0020 ime ratnāni bhūrīṇi gojāvimahiṣādayaḥ

02,022.040d@009_0021 hastino 'śvāś ca govinda vāsāṃsi vividhāni ca

02,022.040d@009_0022 dīyatāṃ dharmarājāya yathā vā manyate bhavān

02,022.041a bhayārtāya tatas tasmai kṛṣṇo dattvābhayaṃ tadā

02,022.041b*0261_01 ādade 'sya mahārhāṇi ratnāni puruṣottamaḥ

02,022.041b*0262_01 **** **** sahadevaṃ janārdanaḥ

02,022.041b*0262_02 magadhānāṃ mahīpālaṃ

02,022.041c abhyaṣiñcata tatraiva jarāsaṃdhātmajaṃ tadā

02,022.042a gatvaikatvaṃ ca kṛṣṇena pārthābhyāṃ caiva satkṛtaḥ

02,022.042c viveśa rājā matimān punar bārhadrathaṃ puram

02,022.042d*0263_01 abhiṣikto mahābāhur jārāsaṃdhir mahātmabhiḥ

02,022.042d*0264_01 pārthābhyāṃ sahitaḥ kṛṣṇaḥ sarvaiś ca vasudhādhipaiḥ

02,022.042d*0264_02 yathāvayaḥ samāgamya visasarja narādhipān

02,022.042d*0264_03 visṛjya sarvān nṛpatīn rājasūye mahātmabhiḥ

02,022.042d*0264_04 āgantavyaṃ bhavadbhis tu dharmarājapriyepsubhiḥ

02,022.042d*0264_05 evam uktvā mādhavena sarve te vasudhādhipāḥ

02,022.042d*0264_06 evam astv iti cāpy uktvā sametāḥ parayā mudā

02,022.042d*0264_07 bhīmārjunahṛṣīkeśāḥ prahṛṣṭāḥ prayayuḥ saha

02,022.042d*0264_08 ratnāny ādāya bhūrīṇi jvalanto ripusūdanāḥ

02,022.043a kṛṣṇas tu saha pārthābhyāṃ śriyā paramayā jvalan

02,022.043c ratnāny ādāya bhūrīṇi prayayau puṣkarekṣaṇaḥ

02,022.044a indraprastham upāgamya pāṇḍavābhyāṃ sahācyutaḥ

02,022.044c sametya dharmarājānaṃ prīyamāṇo 'bhyabhāṣata

02,022.045a diṣṭyā bhīmena balavāñ jarāsaṃdho nipātitaḥ

02,022.045c rājāno mokṣitāś ceme bandhanān nṛpasattama

02,022.046a diṣṭyā kuśalinau cemau bhīmasenadhanaṃjayau

02,022.046c punaḥ svanagaraṃ prāptāv akṣatāv iti bhārata

02,022.047a tato yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaṃ pūjayitvā yathārhataḥ

02,022.047c bhīmasenārjunau caiva prahṛṣṭaḥ pariṣasvaje

02,022.048a tataḥ kṣīṇe jarāsaṃdhe bhrātṛbhyāṃ vihitaṃ jayam

02,022.048c ajātaśatrur āsādya mumude bhrātṛbhiḥ saha

02,022.048d@010_0001 hṛṣṭaś ca dharmarāḍ vākyaṃ janārdanam abhāṣata

02,022.048d@010_0002 tvāṃ prāpya puruṣavyāghra bhīmasenena pātitaḥ

02,022.048d@010_0003 māgadho 'sau balonmatto jarāsaṃdhaḥ pratāpavān

02,022.048d@010_0004 rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ prāpsyāmi vigatajvaraḥ

02,022.048d@010_0005 tvadbuddhibalam āśritya yāgārho 'smi janārdana

02,022.048d@010_0006 pītaṃ pṛthivyāṃ kruddhena yaśas te puruṣottama

02,022.048d@010_0007 jarāsaṃdhavadhenaiva prāptās te vipulāḥ śriyaḥ

02,022.048d@010_0008 evaṃ saṃbhāṣya kaunteyaḥ prādād rathavaraṃ prabho

02,022.048d@010_0009 pratigṛhya tu govindo jarāsaṃdhasya taṃ ratham

02,022.048d@010_0010 prahṛṣṭas tasya mumude phalgunena janārdanaḥ

02,022.048d@010_0011 prītimān abhavad rājan dharmarājapuraskṛtaḥ

02,022.049a yathāvayaḥ samāgamya rājabhis taiś ca pāṇḍavaḥ

02,022.049c satkṛtya pūjayitvā ca visasarja narādhipān

02,022.050a yudhiṣṭhirābhyanujñātās te nṛpā hṛṣṭamānasāḥ

02,022.050c jagmuḥ svadeśāṃs tvaritā yānair uccāvacais tataḥ

02,022.051a evaṃ puruṣaśārdūlo mahābuddhir janārdanaḥ

02,022.051c pāṇḍavair ghātayām āsa jarāsaṃdham ariṃ tadā

02,022.052a ghātayitvā jarāsaṃdhaṃ buddhipūrvam ariṃdamaḥ

02,022.052c dharmarājam anujñāpya pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhārata

02,022.053a subhadrāṃ bhīmasenaṃ ca phalgunaṃ yamajau tathā

02,022.053c dhaumyam āmantrayitvā ca prayayau svāṃ purīṃ prati

02,022.053d*0265_01 pāṇḍavair anudhāvadbhir yudhiṣṭhirapurogamaiḥ

02,022.053d*0265_02 harṣeṇa mahatā yuktaḥ prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ

02,022.053d*0265_03 jagāma hṛṣṭaḥ kṛṣṇas tu punar dvāravatīṃ purīm

02,022.054a tenaiva rathamukhyena taruṇādityavarcasā

02,022.054c dharmarājavisṛṣṭena divyenānādayan diśaḥ

02,022.055a tato yudhiṣṭhiramukhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha

02,022.055c pradakṣiṇam akurvanta kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam

02,022.056a tato gate bhagavati kṛṣṇe devakinandane

02,022.056c jayaṃ labdhvā suvipulaṃ rājñām abhayadās tadā

02,022.057a saṃvardhitaujaso bhūyaḥ karmaṇā tena bhārata

02,022.057c draupadyāḥ pāṇḍavā rājan parāṃ prītim avardhayan

02,022.058a tasmin kāle tu yad yuktaṃ dharmakāmārthasaṃhitam

02,022.058c tad rājā dharmataś cakre rājyapālanakīrtimān

02,023.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,023.001a pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī

02,023.001c rathaṃ dhvajaṃ sabhāṃ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,023.001d*0266_01 ṛṣes tad vacanaṃ cintya niśaśvāsa yudhiṣṭhiraḥ

02,023.001d*0266_02 dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ kartum icchan paraṃtapaḥ

02,023.001d*0266_03 tasyeṅgitajño bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ

02,023.001d*0266_04 saṃvivartayiṣuḥ kāmaṃ pāvakāt pākaśāsaniḥ

02,023.002a dhanur astraṃ śarā vīryaṃ pakṣo bhūmir yaśo balam

02,023.002c prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṃ yad abhīpsitam

02,023.002d@011_0001 etac chrutvā kuruśreṣṭho dharmarājaḥ sahānujaḥ

02,023.002d@011_0002 prahṛṣṭo mantribhiś caiva vyāsadhaumyādibhiḥ saha

02,023.002d@011_0003 tato vyāso mahābuddhir uvācedaṃ vaco 'rjunam

02,023.002d@011_0004 sādhu sādhv iti kaunteya diṣṭyā te buddhir īdṛśī

02,023.002d@011_0005 pṛthivīm akhilāṃ jetum eko vyavasito bhavān

02,023.002d@011_0006 dhanyaḥ pāṇḍur mahīpālo yasya putras tvam īdṛśaḥ

02,023.002d@011_0007 sarvaṃ prāpsyati rājendro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

02,023.002d@011_0008 tvadvīryeṇa sa dharmātmā sārvabhaumatvam eṣyati

02,023.002d@011_0009 tvadbāhubalam āśritya rājasūyam avāpsyati

02,023.002d@011_0010 sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca

02,023.002d@011_0011 yamayoś caiva vīryeṇa sarvaṃ prāpsyati dharmarāṭ

02,023.002d@011_0012 tasmād diśaṃ devaguptām udīcīṃ gaccha phalguna

02,023.002d@011_0013 śakto bhavān surāñ jitvā ratnāny āhartum ojasā

02,023.002d@011_0014 prācīṃ bhīmo balaślāghī prayātu bharatarṣabha

02,023.002d@011_0015 yāmyāṃ tatra diśaṃ yātu sahadevo mahārathaḥ

02,023.002d@011_0016 pratīcīṃ nakulo gantā varuṇenābhipālitām

02,023.002d@011_0017 eṣā me naiṣṭhikī buddhiḥ kriyatāṃ bharatarṣabhāḥ

02,023.002d@011_0018 śrutvā vyāsavaco hṛṣṭās tam ūcuḥ pāṇḍunandanāḥ

02,023.002d@011_0019 evam astu muniśreṣṭha yathājñāpayasi prabho

02,023.002d@011_0020 te 'py anujñāpya rājānaṃ sainyena mahatā vṛtāḥ

02,023.003a tatra kṛtyam ahaṃ manye kośasyāsya vivardhanam

02,023.003c karam āhārayiṣyāmi rājñaḥ sarvān nṛpottama

02,023.004a vijayāya prayāsyāmi diśaṃ dhanadarakṣitām

02,023.004b*0267_01 sarve vāyupravegāś ca sarvālaṃkārabhūṣitāḥ

02,023.004c tithāv atha muhūrte ca nakṣatre ca tathā śive

02,023.005a dhanaṃjayavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,023.005c snigdhagambhīranādinyā taṃ girā pratyabhāṣata

02,023.006a svasti vācyārhato viprān prayāhi bharatarṣabha

02,023.006c durhṛdām apraharṣāya suhṛdāṃ nandanāya ca

02,023.006e vijayas te dhruvaṃ pārtha priyaṃ kāmam avāpnuhi

02,023.007a ity uktaḥ prayayau pārthaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ

02,023.007c agnidattena divyena rathenādbhutakarmaṇā

02,023.008a tathaiva bhīmaseno 'pi yamau ca puruṣarṣabhau

02,023.008c sasainyāḥ prayayuḥ sarve dharmarājābhipūjitāḥ

02,023.009a diśaṃ dhanapater iṣṭām ajayat pākaśāsaniḥ

02,023.009c bhīmasenas tathā prācīṃ sahadevas tu dakṣiṇām

02,023.010a pratīcīṃ nakulo rājan diśaṃ vyajayad astravit

02,023.010c khāṇḍavaprastham adhyāste dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,023.010d*0268_01 āsīt paramayā lakṣmyā suhṛdgaṇavṛtaḥ prabhuḥ

02,023.011 janamejaya uvāca

02,023.011a diśām abhijayaṃ brahman vistareṇānukīrtaya

02,023.011c na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaś caritaṃ mahat

02,023.012 vaiśaṃpāyana uvāca

02,023.012a dhanaṃjayasya vakṣyāmi vijayaṃ pūrvam eva te

02,023.012c yaugapadyena pārthair hi vijiteyaṃ vasuṃdharā

02,023.012d*0269_01 avāpya rājā rājyārdhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

02,023.012d*0269_02 mahattve rājaśabdasya manaś cakre mahāmanāḥ

02,023.012d*0269_03 tadā kṣatraṃ viditvāsya pṛthivīvijayaṃ prati

02,023.012d*0269_04 amarṣāt pārthivendrās te taṃ sameyur yuyutsavaḥ

02,023.012d*0269_05 tat sametya bhuvaḥ kṣatraṃ rathanāgāśvapattimat

02,023.012d*0269_06 abhyayāt pārthivaṃ jiṣṇuṃ moghīkartuṃ janādhipa

02,023.012d*0269_07 tat pārthaḥ pārthivaṃ kṣatraṃ yuyutsuḥ paramāhave

02,023.012d*0269_08 pratyudyayau mahābāhus tarasā pākaśāsaniḥ

02,023.012d*0269_09 tad bhagnaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ pārthenākliṣṭakarmaṇā

02,023.012d*0269_10 vāyuneva ghanānīkaṃ moghībhūtaṃ yayau diśaḥ

02,023.012d*0269_11 taj jitvā pārthivaṃ kṣatraṃ samare paravīrahā

02,023.012d*0269_12 yayau tadā vaśe kartum udīcīṃ pāṇḍunandanaḥ

02,023.013a pūrvaṃ kuṇindaviṣaye vaśe cakre mahīpatīn

02,023.013c dhanaṃjayo mahābāhur nātitīvreṇa karmaṇā

02,023.013d*0270_01 tenaiva sahitaḥ prāyāj jiṣṇuḥ sālvapuraṃ prati

02,023.013d*0270_02 sa sālvapuram āsādya sālvarājaṃ dhanaṃjayaḥ

02,023.013d*0270_03 vikrameṇogradhanvānaṃ vaśe cakre mahāmanāḥ

02,023.013d*0270_04 taṃ pārthaḥ sahasā jitvā dyumatsenaṃ dhaneśvaram

02,023.013d*0270_05 kṛtvānusainikaṃ prāyāt kaṭadeśam ariṃdamaḥ

02,023.013d*0270_06 tatra pāpajitaṃ jiṣṇuḥ sunābhaṃ vasudhādhipam

02,023.013d*0270_07 vikrameṇa vaśe kṛtvā kṛtavān anusainikam

02,023.014a ānartān kālakūṭāṃś ca kuṇindāṃś ca vijitya saḥ

02,023.014c sumaṇḍalaṃ pāpajitaṃ kṛtavān anusainikam

02,023.015a sa tena sahito rājan savyasācī paraṃtapaḥ

02,023.015c vijigye sakalaṃ dvīpaṃ prativindhyaṃ ca pārthivam

02,023.016a sakaladvīpavāsāṃś ca saptadvīpe ca ye nṛpāḥ

02,023.016b*0271_01 tān sarvān ajayat pārtho dharmarājapriyepsayā

02,023.016c arjunasya ca sainyānāṃ vigrahas tumulo 'bhavat

02,023.017a sa tān api maheṣvāso vijitya bharatarṣabha

02,023.017c tair eva sahitaḥ sarvaiḥ prāgjyotiṣam upādravat

02,023.018a tatra rājā mahān āsīd bhagadatto viśāṃ pate

02,023.018c tenāsīt sumahad yuddhaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ

02,023.019a sa kirātaiś ca cīnaiś ca vṛtaḥ prāgjyotiṣo 'bhavat

02,023.019c anyaiś ca bahubhir yodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ

02,023.020a tataḥ sa divasān aṣṭau yodhayitvā dhanaṃjayam

02,023.020b*0272_01 caturaṅgabalaiḥ sārdhaṃ bhagadattaḥ parājitaḥ

02,023.020b*0272_02 pārthasāyakanunnas tu vihvalāṅgo bhṛśāturaḥ

02,023.020c prahasann abravīd rājā saṃgrāme vigataklamaḥ

02,023.021a upapannaṃ mahābāho tvayi pāṇḍavanandana

02,023.021c pākaśāsanadāyāde vīryam āhavaśobhini

02,023.022a ahaṃ sakhā surendrasya śakrād anavamo raṇe

02,023.022c na ca śaknomi te tāta sthātuṃ pramukhato yudhi

02,023.023a kim īpsitaṃ pāṇḍaveya brūhi kiṃ karavāṇi te

02,023.023c yad vakṣyasi mahābāho tat kariṣyāmi putraka

02,023.024 arjuna uvāca

02,023.024a kurūṇām ṛṣabho rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

02,023.024b*0273_01 dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ

02,023.024c tasya pārthivatām īpse karas tasmai pradīyatām

02,023.025a bhavān pitṛsakhā caiva prīyamāṇo mayāpi ca

02,023.025c tato nājñāpayāmi tvāṃ prītipūrvaṃ pradīyatām

02,023.026 bhagadatta uvāca

02,023.026a kuntīmātar yathā me tvaṃ tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ

02,023.026b*0274_01 sa tatra satkṛtas tena māsam uṣya dhanaṃjayaḥ

02,023.026b*0274_02 udakprācyāṃ vinirjitya prāyād rāmagiriṃ prati

02,023.026b*0274_03 tato rāmagiriṃ jitvā tathā bhuvanaparvatam

02,023.026b*0274_04 anyān api vaśe cakre tarasā pākaśāsaniḥ

02,023.026c sarvam etat kariṣyāmi kiṃ cānyat karavāṇi te

02,024.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,024.001a taṃ vijitya mahābāhuḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ

02,024.001c prayayāv uttarāṃ tasmād diśaṃ dhanadapālitām

02,024.001d*0275_01 evam uktaḥ pratyuvāca bhagadattaṃ dhanaṃjayaḥ

02,024.001d*0275_02 anenaiva kṛtaṃ sarvaṃ bhaviṣyaty anujānatā

02,024.002a antargiriṃ ca kaunteyas tathaiva ca bahirgirim

02,024.002c tathoparigiriṃ caiva vijigye puruṣarṣabhaḥ

02,024.003a vijitya parvatān sarvān ye ca tatra narādhipāḥ

02,024.003c tān vaśe sthāpayitvā sa ratnāny ādāya sarvaśaḥ

02,024.004a tair eva sahitaḥ sarvair anurajya ca tān nṛpān

02,024.004c kulūtavāsinaṃ rājan bṛhantam upajagmivān

02,024.005a mṛdaṅgavaranādena rathanemisvanena ca

02,024.005c hastināṃ ca ninādena kampayan vasudhām imām

02,024.006a tato bṛhantas taruṇo balena caturaṅgiṇā

02,024.006c niṣkramya nagarāt tasmād yodhayām āsa pāṇḍavam

02,024.007a sumahān saṃnipāto 'bhūd dhanaṃjayabṛhantayoḥ

02,024.007c na śaśāka bṛhantas tu soḍhuṃ pāṇḍavavikramam

02,024.008a so 'viṣahyatamaṃ jñātvā kaunteyaṃ parvateśvaraḥ

02,024.008c upāvartata durmedhā ratnāny ādāya sarvaśaḥ

02,024.008d*0276_01 upacāracchalenāsau pradadau saṃcitān vasūn

02,024.008d*0276_02 arbudaṃ kuñjarāṇāṃ ca nyarbudaṃ vājināṃ tathā

02,024.008d*0276_03 tatas tenaiva sahitaḥ kaulūtena dhanaṃjayaḥ

02,024.009a sa tad rājyam avasthāpya kulūtasahito yayau

02,024.009c senābindum atho rājan rājyād āśu samākṣipat

02,024.010a modāpuraṃ vāmadevaṃ sudāmānaṃ susaṃkulam

02,024.010c kulūtān uttarāṃś caiva tāṃś ca rājñaḥ samānayat

02,024.011a tatrasthaḥ puruṣair eva dharmarājasya śāsanāt

02,024.011c vyajayad dhanaṃjayo rājan deśān pañca pramāṇataḥ

02,024.012a sa divaḥprastham āsādya senābindoḥ puraṃ mahat

02,024.012c balena caturaṅgeṇa niveśam akarot prabhuḥ

02,024.013a sa taiḥ parivṛtaḥ sarvair viṣvagaśvaṃ narādhipam

02,024.013c abhyagacchan mahātejāḥ pauravaṃ puruṣarṣabhaḥ

02,024.014a vijitya cāhave śūrān pārvatīyān mahārathān

02,024.014c dhvajinyā vyajayad rājan puraṃ pauravarakṣitam

02,024.014d*0277_01 mahatā tatra sainyena pramathyat kurunandanaḥ

02,024.014d*0277_02 urasāvalinaṃ caiva romāṇaṃ ca raṇe 'kṣipat

02,024.015a pauravaṃ tu vinirjitya dasyūn parvatavāsinaḥ

02,024.015a*0278_01 **** **** senābinduṃ ca tatpure

02,024.015a*0278_02 nyadhāpayad ameyātmā

02,024.015c gaṇān utsavasaṃketān ajayat sapta pāṇḍavaḥ

02,024.016a tataḥ kāśmīrakān vīrān kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ

02,024.016c vyajayal lohitaṃ caiva maṇḍalair daśabhiḥ saha

02,024.017a tatas trigartān kaunteyo dārvān kokanadāś ca ye

02,024.017c kṣatriyā bahavo rājann upāvartanta sarvaśaḥ

02,024.018a abhisārīṃ tato ramyāṃ vijigye kurunandanaḥ

02,024.018c uraśāvāsinaṃ caiva rocamānaṃ raṇe 'jayat

02,024.019a tataḥ siṃhapuraṃ ramyaṃ citrāyudhasurakṣitam

02,024.019c prāmathad balam āsthāya pākaśāsanir āhave

02,024.020a tataḥ suhmāṃś ca colāṃś ca kirīṭī pāṇḍavarṣabhaḥ

02,024.020c sahitaḥ sarvasainyena prāmathat kurunandanaḥ

02,024.021a tataḥ paramavikrānto bāhlīkān kurunandanaḥ

02,024.021c mahatā parimardena vaśe cakre durāsadān

02,024.022a gṛhītvā tu balaṃ sāraṃ phalgu cotsṛjya pāṇḍavaḥ

02,024.022c daradān saha kāmbojair ajayat pākaśāsaniḥ

02,024.022d*0279_01 yavanāṃś ca mahārāja śakāṃś ca vyajayad yudhi

02,024.022d*0279_02 kirātān sabhayān kharvān khalān kācān bahuvṛtān

02,024.022d*0279_03 nīrān utpāsikāṃś caiva mlecchāṃś cānyān sahasraśaḥ

02,024.022d*0279_04 tān sarvān ajayat pārtho dharmarājapriyepsayā

02,024.023a prāguttarāṃ diśaṃ ye ca vasanty āśritya dasyavaḥ

02,024.023c nivasanti vane ye ca tān sarvān ajayat prabhuḥ

02,024.024a lohān paramakāmbojān ṛṣikān uttarān api

02,024.024c sahitāṃs tān mahārāja vyajayat pākaśāsaniḥ

02,024.025a ṛṣikeṣu tu saṃgrāmo babhūvātibhayaṃkaraḥ

02,024.025c tārakāmayasaṃkāśaḥ paramarṣikapārthayoḥ

02,024.026a sa vijitya tato rājann ṛṣikān raṇamūrdhani

02,024.026c śukodarasamaprakhyān hayān aṣṭau samānayat

02,024.026e mayūrasadṛśān anyān ubhayān eva cāparān

02,024.026f*0280_01 javanān āśugāṃś caiva karārthaṃ samupānayat

02,024.026f*0281_01 tataḥ sa jitvā bībhatsur bhārataṃ varṣakaṃ tadā

02,024.026f*0281_02 janamejayaḥ

02,024.026f*0281_02 anyān vai divyavarṣāṃś ca jitavān kulaparvatān

02,024.026f*0281_03 kathaṃ sa jitavān pārtho divyān varṣān saparvatān

02,024.026f*0281_04 ānupūrvyāc ca me śaṃsa nāmabhiḥ saha vai dvija

02,024.026f*0281_04 vaiśaṃpāyanaḥ

02,024.026f*0281_05 sa jitvā bhārataṃ varṣaṃ balād rājā dhanaṃjayaḥ

02,024.026f*0281_06 dasyūṃś cāpy ajayat sarvān kukṣau himavato balāt

02,024.027a sa vinirjitya saṃgrāme himavantaṃ saniṣkuṭam

02,024.027c śvetaparvatam āsādya nyavasat puruṣarṣabhaḥ

02,025.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,025.001a sa śvetaparvataṃ vīraḥ samatikramya bhārata

02,025.001c deśaṃ kiṃpuruṣāvāsaṃ drumaputreṇa rakṣitam

02,025.002a mahatā saṃnipātena kṣatriyāntakareṇa ha

02,025.002c vyajayat pāṇḍavaśreṣṭhaḥ kare caiva nyaveśayat

02,025.003a taṃ jitvā hāṭakaṃ nāma deśaṃ guhyakarakṣitam

02,025.003c pākaśāsanir avyagraḥ sahasainyaḥ samāsadat

02,025.004a tāṃs tu sāntvena nirjitya mānasaṃ sara uttamam

02,025.004c ṛṣikulyāś ca tāḥ sarvā dadarśa kurunandanaḥ

02,025.005a saro mānasam āsādya hāṭakān abhitaḥ prabhuḥ

02,025.005c gandharvarakṣitaṃ deśaṃ vyajayat pāṇḍavas tataḥ

02,025.006a tatra tittirikalmāṣān maṇḍūkākṣān hayottamān

02,025.006c lebhe sa karam atyantaṃ gandharvanagarāt tadā

02,025.006d@012_0001 hemakūṭam athāsādya nyaviśat phalgunas tadā

02,025.006d@012_0002 taṃ hemakūṭaṃ rājendra samatikramya pāṇḍavaḥ

02,025.006d@012_0003 harivarṣaṃ viveśātha sainyena mahatā vṛtaḥ

02,025.006d@012_0004 tatra pārtho dadarśātha bahūṃś caiva manoramān

02,025.006d@012_0005 nagarāṃś ca vanāṃś caiva nadīś ca vimalodakāḥ

02,025.006d@012_0006 puruṣān devakalpāṃś ca nārīś ca priyadarśanāḥ

02,025.006d@012_0007 tān sarvāṃs tatra dṛṣṭvātha mudā yukto dhanaṃjayaḥ

02,025.006d@012_0008 vaśe cakre ca ratnāni lebhe ca subahūni ca

02,025.006d@012_0009 tato niṣadham āsādya giristhān ajayat prabhuḥ

02,025.006d@012_0010 atha rājann atikramya niṣadhaṃ śailam āyatam

02,025.006d@012_0011 viveśa madhyamaṃ varṣaṃ pārtho divyam ilāvṛtam

02,025.006d@012_0012 tatra devopamān divyān puruṣān devadarśanān

02,025.006d@012_0013 adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanaṃjayaḥ

02,025.006d@012_0014 sadanāni ca śubhrāṇi nārīś cāpsarasaṃnibhāḥ

02,025.006d@012_0015 dṛṣṭvā tān ajayad ramyān sa taiś ca dadṛśe tadā

02,025.006d@012_0016 jitvā ca tān mahābhāgān kare ca viniveśya saḥ

02,025.006d@012_0017 ratnāny ādāya divyāni bhūṣaṇair vasanaiḥ saha

02,025.006d@012_0018 udīcīm atha rājendra yayau pārtho mudānvitaḥ

02,025.006d@012_0019 sa dadarśa tato meruṃ śikharāṇāṃ prabhuṃ mahat

02,025.006d@012_0020 taṃ kāñcanamayaṃ divyaṃ caturvarṇaṃ durāsadam

02,025.006d@012_0021 āyataṃ śatasāhasraṃ yojanānāṃ tu susthitam

02,025.006d@012_0022 jvalantam acalaṃ meruṃ tejorāśim anuttamam

02,025.006d@012_0023 ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ

02,025.006d@012_0024 kāñcanābharaṇaṃ divyaṃ devagandharvasevitam

02,025.006d@012_0025 nityapuṣpaphalopetaṃ siddhacāraṇasevitam

02,025.006d@012_0026 aprameyam anādhṛṣyam adharmabahulair janaiḥ

02,025.006d@012_0027 vyālair ācaritaṃ ghorair divyauṣadhividīpitam

02,025.006d@012_0028 svargam āvṛtya tiṣṭhantam ucchrayeṇa mahāgirim

02,025.006d@012_0029 agamyaṃ manasāpy anyair nadīvṛkṣasamanvitam

02,025.006d@012_0030 nānāvihagasaṃghaiś ca nāditaṃ sumanoharaiḥ

02,025.006d@012_0031 taṃ dṛṣṭvā phalguno meruṃ prītimān abhavat tadā

02,025.006d@012_0032 meror ilāvṛtaṃ varṣaṃ sarvataḥ parimaṇḍalam

02,025.006d@012_0033 meros tu dakṣiṇe pārśve jambūr nāma vanaspatiḥ

02,025.006d@012_0034 nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ

02,025.006d@012_0035 āsvargam ucchritā rājaṃs tasya śākhā vanaspateḥ

02,025.006d@012_0036 yasya nāmnā tv idaṃ dvīpaṃ jambūdvīpam iti śrutam

02,025.006d@012_0037 tāṃ ca jambūṃ dadarśātha savyasācī paraṃtapaḥ

02,025.006d@012_0038 tau dṛṣṭvāpratimau loke jambūṃ meruṃ ca saṃsthitau

02,025.006d@012_0039 prītimān abhavad rājan sarvataḥ sa vilokayan

02,025.006d@012_0040 tatra lebhe tato jiṣṇuḥ siddhair divyaiś ca cāraṇaiḥ

02,025.006d@012_0041 ratnāni bahusāhasraṃ vastrāṇy ābharaṇāni ca

02,025.006d@012_0042 anyāni ca mahārhāṇi tatra labdhvārjunas tadā

02,025.006d@012_0043 āmantrayitvā tān sarvān yajñam uddiśya vai guroḥ

02,025.006d@012_0044 athādāya bahūn ratnān gamanāyopacakrame

02,025.006d@012_0045 meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā parvatapravaraṃ prabhuḥ

02,025.006d@012_0046 yayau jambūnadītīre nadīṃ śreṣṭhāṃ vilokayan

02,025.006d@012_0047 sa tāṃ manoramāṃ divyāṃ jambūsvādurasāvahām

02,025.006d@012_0048 haimapakṣigaṇair juṣṭāṃ sauvarṇajalajākulām

02,025.006d@012_0049 haimapaṅkāṃ haimajalāṃ śubhāṃ sauvarṇavālukām

02,025.006d@012_0050 kva cit sauvarṇapadmaiś ca saṃkulāṃ haimapuṣpakaiḥ

02,025.006d@012_0051 kva cit supuṣpitaiḥ kīrṇāṃ suvarṇakumudotpalaiḥ

02,025.006d@012_0052 kva cit tīraruhaiḥ kīrṇāṃ haimavṛkṣaiḥ supuṣpitaiḥ

02,025.006d@012_0053 tīrthaiś ca rukmasopānaiḥ sarvataḥ saṃkulāṃ śubhām

02,025.006d@012_0054 vimalair maṇijālaiś ca nṛttagītaravair yutām

02,025.006d@012_0055 dīptair hemavitānaś ca samantāc chobhitāṃ śubhām

02,025.006d@012_0056 tathāvidhāṃ nadīṃ dṛṣṭvā pārthas tāṃ praśaśaṃsa ha

02,025.006d@012_0057 adṛṣṭapūrvāṃ rājendra dṛṣṭvā harṣam avāpa ca

02,025.006d@012_0058 darśanīyān nadītīre puruṣān sumanoharān

02,025.006d@012_0059 tān nadīsalilāhārān sadārān amaropamān

02,025.006d@012_0060 nityaṃ sukhamudā yuktān sarvālaṃkāraśobhitān

02,025.006d@012_0061 tebhyo bahūni ratnāni tadā lebhe dhanaṃjayaḥ

02,025.006d@012_0062 divyajāmbūnadaṃ haimaṃ bhūṣaṇāni ca peśalam

02,025.006d@012_0063 labdhvā tān durlabhān pārthaḥ pratīcīṃ prayayau diśam

02,025.006d@012_0064 nāgānāṃ rakṣitaṃ deśam ajayac cārjunas tataḥ

02,025.006d@012_0065 tato gatvā mahārāja vāruṇīṃ pākaśāsaniḥ

02,025.006d@012_0066 gandhamādanam āsādya tatrasthān ajayat prabhuḥ

02,025.006d@012_0067 taṃ gandhamādanaṃ rājann atikramya tato 'rjunaḥ

02,025.006d@012_0068 ketumālaṃ viveśātha varṣaṃ ratnasamanvitam

02,025.006d@012_0069 sevitaṃ devakalpaiś ca nārībhiḥ priyadarśanaiḥ

02,025.006d@012_0070 taṃ jitvā cārjuno rājan kare ca viniveśya ca

02,025.006d@012_0071 āhṛtya tatra ratnāni durlabhāni tathārjunaḥ

02,025.006d@012_0072 punaś ca parivṛtyātha madhyaṃ deśam ilāvṛtam

02,025.006d@012_0073 gatvā prācīṃ diśaṃ rājan savyasācī paraṃtapaḥ

02,025.006d@012_0074 merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm

02,025.006d@012_0075 ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyām upāsate

02,025.006d@012_0076 khaṣāñ jhaṣāṃś ca nadyotān praghasān dīrghaveṇikān

02,025.006d@012_0077 paśupāṃś ca kuṇindāṃś ca ṭaṅkaṇān paraṭaṅkaṇān

02,025.006d@012_0078 etān samastāñ jitvā ca kare ca viniveśya ca

02,025.006d@012_0079 ratnāny ādāya sarvebhyo mālyavantaṃ tato yayau

02,025.006d@012_0080 taṃ mālyavantaṃ śailendraṃ samatikramya pāṇḍavaḥ

02,025.006d@012_0081 bhadrāśvaṃ praviveśātha varṣaṃ svargopamaṃ śubham

02,025.006d@012_0082 tatrāmaropamān ramyān puruṣān sukhasaṃyutān

02,025.006d@012_0083 jitvā tān svavaśe kṛtvā kare ca viniveśya ca

02,025.006d@012_0084 āhṛtya sarvaratnāni asaṃkhyāni tatas tataḥ

02,025.006d@012_0085 nīlaṃ nāma giriṃ gatvā tatrasthān ajayat prabhuḥ

02,025.006d@012_0086 tato jiṣṇur atikramya parvataṃ nīlam āyatam

02,025.006d@012_0087 viveśa ramyakaṃ varṣaṃ saṃkīrṇaṃ mithunaiḥ śubhaiḥ

02,025.006d@012_0088 taṃ deśam atha jitvā sa kare ca viniveśya ca

02,025.006d@012_0089 ajayac cāpi bībhatsur deśaṃ guhyakarakṣitam

02,025.006d@012_0090 tatra lebhe ca rājendra sauvarṇān mṛgapakṣiṇaḥ

02,025.006d@012_0091 agṛhṇad yajñabhūtyarthaṃ ramaṇīyān manoramān

02,025.006d@012_0092 anyāni labdhvā ratnāni pāṇḍavo 'tha mahābalaḥ

02,025.006d@012_0093 gandharvarakṣitaṃ deśam ajayat sagaṇaṃ tadā

02,025.006d@012_0094 tatra ratnāni divyāni labdhvā rājann athārjunaḥ

02,025.006d@012_0095 śvetaparvatam āsādya jitvā parvatavāsinaḥ

02,025.006d@012_0096 sa śvetaṃ parvataṃ rājan samatikramya pāṇḍavaḥ

02,025.006d@012_0097 varṣaṃ hiraṇyakaṃ nāma viveśātha mahīpate

02,025.006d@012_0098 sa tu deśeṣu ramyeṣu gantuṃ tatropacakrame

02,025.006d@012_0099 madhye prāsādavṛndeṣu nakṣatrāṇāṃ śaśī yathā

02,025.006d@012_0100 mahāpatheṣu rājendra sarvato yāntam arjunam

02,025.006d@012_0101 prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā vīryaśobhayā

02,025.006d@012_0102 dadṛśus tāḥ striyaḥ sarvāḥ pārtham ātmayaśaskaram

02,025.006d@012_0103 taṃ kalāpadharaṃ śūraṃ sarathaṃ sānugaṃ prabhum

02,025.006d@012_0104 savarmaṃ sakirīṭaṃ vai saṃnaddhaṃ saparicchadam

02,025.006d@012_0105 sukumāraṃ mahāsattvaṃ tejorāśim anuttamam

02,025.006d@012_0106 śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam

02,025.006d@012_0107 paśyantaḥ strīgaṇās tatra śaktipāṇiṃ sma menire

02,025.006d@012_0108 ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ

02,025.006d@012_0109 asya bāhubalaṃ prāpya na bhavanty asuhṛdgaṇāḥ

02,025.006d@012_0110 iti vāco bruvantyas tāḥ striyaḥ premṇā dhanaṃjayam

02,025.006d@012_0111 tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca sasṛjus tasya mūrdhani

02,025.006d@012_0112 dṛṣṭvā te tu mudā yuktāḥ kautūhalasamanvitāḥ

02,025.006d@012_0113 ratnair vibhūṣaṇaiś caiva abhyavarṣanta pāṇḍavam

02,025.006d@012_0114 atha jitvā samastāṃs tān kare ca viniveśya ca

02,025.006d@012_0115 maṇihemapravālāni vastrāṇy ābharaṇāni ca

02,025.006d@012_0116 vaiśaṃpāyanaḥ

02,025.006d@012_0116 etāni labdhvā pārtho 'pi śṛṅgavantaṃ giriṃ yayau

02,025.006d@012_0117 śṛṅgavantaṃ ca kaunteyaḥ samatikramya phalgunaḥ

02,025.007a uttaraṃ harivarṣaṃ tu samāsādya sa pāṇḍavaḥ

02,025.007b*0282_01 vidyādharagaṇāṃś caiva yakṣendrāṃś ca vinirjayan

02,025.007b*0282_02 tatra lebhe mahātmā vai vāso divyam anuttamam

02,025.007b*0282_03 kiṃnaradrumapatrāṃś ca tatra kṛṣṇājinān bahūn

02,025.007b*0282_04 yājñīyāṃs tāṃs tadā divyāṃs tatra lebhe dhanaṃjayaḥ

02,025.007c iyeṣa jetuṃ taṃ deśaṃ pākaśāsananandanaḥ

02,025.008a tata enaṃ mahākāyā mahāvīryā mahābalāḥ

02,025.008c dvārapālāḥ samāsādya hṛṣṭā vacanam abruvan

02,025.009a pārtha nedaṃ tvayā śakyaṃ puraṃ jetuṃ kathaṃ cana

02,025.009c upāvartasva kalyāṇa paryāptam idam acyuta

02,025.010a idaṃ puraṃ yaḥ praviśed dhruvaṃ sa na bhaven naraḥ

02,025.010c prīyāmahe tvayā vīra paryāpto vijayas tava

02,025.011a na cāpi kiṃ cij jetavyam arjunātra pradṛśyate

02,025.011c uttarāḥ kuravo hy ete nātra yuddhaṃ pravartate

02,025.012a praviṣṭaś cāpi kaunteya neha drakṣyasi kiṃ cana

02,025.012c na hi mānuṣadehena śakyam atrābhivīkṣitum

02,025.013a atheha puruṣavyāghra kiṃ cid anyac cikīrṣasi

02,025.013c tad bravīhi kariṣyāmo vacanāt tava bhārata

02,025.014a tatas tān abravīd rājann arjunaḥ pākaśāsaniḥ

02,025.014c pārthivatvaṃ cikīrṣāmi dharmarājasya dhīmataḥ

02,025.014d*0283_01 kṛṣṇasya śāsanāc caiva pārthivatvaṃ cikīrṣati

02,025.015a na pravekṣyāmi vo deśaṃ bādhyatvaṃ yadi mānuṣaiḥ

02,025.015c yudhiṣṭhirāya yat kiṃ cit karavan naḥ pradīyatām

02,025.015d*0284_01 no cet kṛṣṇena sahito yodhayiṣyāmi pālakāḥ

02,025.016a tato divyāni vastrāṇi divyāny ābharaṇāni ca

02,025.016c mokājināni divyāni tasmai te pradaduḥ karam

02,025.017a evaṃ sa puruṣavyāghro vijigye diśam uttarām

02,025.017b*0285_01 sudarśanadvīpam idaṃ kārtsnyena bharatarṣabhaḥ

02,025.017c saṃgrāmān subahūn kṛtvā kṣatriyair dasyubhis tathā

02,025.018a sa vinirjitya rājñas tān kare ca viniveśya ha

02,025.018c dhanāny ādāya sarvebhyo ratnāni vividhāni ca

02,025.019a hayāṃs tittirikalmāṣāñ śukapatranibhān api

02,025.019c mayūrasadṛśāṃś cānyān sarvān anilaraṃhasaḥ

02,025.020a vṛtaḥ sumahatā rājan balena caturaṅgiṇā

02,025.020c ājagāma punar vīraḥ śakraprasthaṃ purottamam

02,025.020d*0285_01 dharmarājāya tat pārtho dhanaṃ sarvaṃ savāhanam

02,025.020d*0285_02 nyavedayad anujñātas tena rājñā gṛhān yayau

02,026.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,026.001a etasminn eva kāle tu bhīmaseno 'pi vīryavān

02,026.001c dharmarājam anujñāpya yayau prācīṃ diśaṃ prati

02,026.002a mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā

02,026.002b*0286_01 hastyaśvarathapūrṇena daṃśitena pratāpavān

02,026.002c vṛto bharataśārdūlo dviṣacchokavivardhanaḥ

02,026.003a sa gatvā rājaśārdūlaḥ pāñcālānāṃ puraṃ mahat

02,026.003c pāñcālān vividhopāyaiḥ sāntvayām āsa pāṇḍavaḥ

02,026.003d*0287_01 kiṃ cit karaṃ samādāya videhānāṃ puraṃ yayau

02,026.004a tataḥ sa gaṇḍakīṃ śūro videhāṃś ca nararṣabhaḥ

02,026.004c vijityālpena kālena daśārṇān agamat prabhuḥ

02,026.005a tatra dāśārṇako rājā sudharmā lomaharṣaṇam

02,026.005c kṛtavān karma bhīmena mahad yuddhaṃ nirāyudham

02,026.006a bhīmasenas tu tad dṛṣṭvā tasya karma paraṃtapaḥ

02,026.006b*0288_01 balaṃ sarvam avaṣṭabhya paricakrāma maṇḍalam

02,026.006b*0288_02 pothayitvā puraṃ sarvaṃ suvarmāṇaṃ tato 'jayat

02,026.006c adhisenāpatiṃ cakre sudharmāṇaṃ mahābalam

02,026.007a tataḥ prācīṃ diśaṃ bhīmo yayau bhīmaparākramaḥ

02,026.007c sainyena mahatā rājan kampayann iva medinīm

02,026.008a so 'śvamedheśvaraṃ rājan rocamānaṃ sahānujam

02,026.008c jigāya samare vīro balena balināṃ varaḥ

02,026.009a sa taṃ nirjitya kaunteyo nātitīvreṇa karmaṇā

02,026.009c pūrvadeśaṃ mahāvīryo vijigye kurunandanaḥ

02,026.010a tato dakṣiṇam āgamya pulindanagaraṃ mahat

02,026.010c sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam

02,026.011a tatas tu dharmarājasya śāsanād bharatarṣabhaḥ

02,026.011c śiśupālaṃ mahāvīryam abhyayāj janamejaya

02,026.012a cedirājo 'pi tac chrutvā pāṇḍavasya cikīrṣitam

02,026.012c upaniṣkramya nagarāt pratyagṛhṇāt paraṃtapaḥ

02,026.013a tau sametya mahārāja kurucedivṛṣau tadā

02,026.013c ubhayor ātmakulayoḥ kauśalyaṃ paryapṛcchatām

02,026.014a tato nivedya tad rāṣṭraṃ cedirājo viśāṃ pate

02,026.014c uvāca bhīmaṃ prahasan kim idaṃ kuruṣe 'nagha

02,026.015a tasya bhīmas tadācakhyau dharmarājacikīrṣitam

02,026.015c sa ca tat pratigṛhyaiva tathā cakre narādhipaḥ

02,026.016a tato bhīmas tatra rājann uṣitvā tridaśāḥ kṣapāḥ

02,026.016c satkṛtaḥ śiśupālena yayau sabalavāhanaḥ

02,027.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,027.001a tataḥ kumāraviṣaye śreṇimantam athājayat

02,027.001c kosalādhipatiṃ caiva bṛhadbalam ariṃdamaḥ

02,027.002a ayodhyāyāṃ tu dharmajñaṃ dīrghaprajñaṃ mahābalam

02,027.002c ajayat pāṇḍavaśreṣṭho nātitīvreṇa karmaṇā

02,027.003a tato gopālakacchaṃ ca sottamān api cottarān

02,027.003c mallānām adhipaṃ caiva pārthivaṃ vyajayat prabhuḥ

02,027.004a tato himavataḥ pārśve samabhyetya jaradgavam

02,027.004c sarvam alpena kālena deśaṃ cakre vaśe balī

02,027.005a evaṃ bahuvidhān deśān vijitya puruṣarṣabhaḥ

02,027.005c unnāṭam abhito jigye kukṣimantaṃ ca parvatam

02,027.005e pāṇḍavaḥ sumahāvīryo balena balināṃ varaḥ

02,027.006a sa kāśirājaṃ samare subandhum anivartinam

02,027.006c vaśe cakre mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ

02,027.007a tataḥ supārśvam abhitas tathā rājapatiṃ kratham

02,027.007c yudhyamānaṃ balāt saṃkhye vijigye pāṇḍavarṣabhaḥ

02,027.008a tato matsyān mahātejā malayāṃś ca mahābalān

02,027.008c anavadyān gayāṃś caiva paśubhūmiṃ ca sarvaśaḥ

02,027.009a nivṛtya ca mahābāhur madarvīkaṃ mahīdharam

02,027.009c sopadeśaṃ vinirjitya prayayāv uttarāmukhaḥ

02,027.009e vatsabhūmiṃ ca kaunteyo vijigye balavān balāt

02,027.010a bhargāṇām adhipaṃ caiva niṣādādhipatiṃ tathā

02,027.010c vijigye bhūmipālāṃś ca maṇimatpramukhān bahūn

02,027.011a tato dakṣiṇamallāṃś ca bhogavantaṃ ca pāṇḍavaḥ

02,027.011c tarasaivājayad bhīmo nātitīvreṇa karmaṇā

02,027.012a śarmakān varmakāṃś caiva sāntvenaivājayat prabhuḥ

02,027.012c vaidehakaṃ ca rājānaṃ janakaṃ jagatīpatim

02,027.012e vijigye puruṣavyāghro nātitīvreṇa karmaṇā

02,027.012f*0289_01 śakāṃś ca barbarāṃś caiva ajayac chadmapūrvakam

02,027.013a vaidehasthas tu kaunteya indraparvatam antikāt

02,027.013c kirātānām adhipatīn vyajayat sapta pāṇḍavaḥ

02,027.014a tataḥ suhmān prācyasuhmān samakṣāṃś caiva vīryavān

02,027.014c vijitya yudhi kaunteyo māgadhān upayād balī

02,027.015a daṇḍaṃ ca daṇḍadhāraṃ ca vijitya pṛthivīpatīn

02,027.015c tair eva sahitaḥ sarvair girivrajam upādravat

02,027.016a jārāsaṃdhiṃ sāntvayitvā kare ca viniveśya ha

02,027.016c tair eva sahito rājan karṇam abhyadravad balī

02,027.017a sa kampayann iva mahīṃ balena caturaṅgiṇā

02,027.017c yuyudhe pāṇḍavaśreṣṭhaḥ karṇenāmitraghātinā

02,027.017d*0290_01 tair eva sahitaḥ sarvaiḥ karṇaṃ cāpy ajayat prabhuḥ

02,027.017d*0291_01 śiśupālena sahitas taṃ vinirjitya pāṇḍavaḥ

02,027.018a sa karṇaṃ yudhi nirjitya vaśe kṛtvā ca bhārata

02,027.018c tato vijigye balavān rājñaḥ parvatavāsinaḥ

02,027.019a atha modāgiriṃ caiva rājānaṃ balavattaram

02,027.019c pāṇḍavo bāhuvīryeṇa nijaghāna mahāmṛdhe

02,027.020a tataḥ pauṇḍrādhipaṃ vīraṃ vāsudevaṃ mahābalam

02,027.020b*0292_01 idānīṃ vṛṣṇivīryeṇa na yotsyāmīti pauṇḍrakaḥ

02,027.020b*0292_02 kṛṣṇasya bhujasaṃtrāsāt karam āśu dadau nṛpaḥ

02,027.020c kauśikīkacchanilayaṃ rājānaṃ ca mahaujasam

02,027.021a ubhau balavṛtau vīrāv ubhau tīvraparākramau

02,027.021c nirjityājau mahārāja vaṅgarājam upādravat

02,027.022a samudrasenaṃ nirjitya candrasenaṃ ca pārthivam

02,027.022c tāmraliptaṃ ca rājānaṃ kācaṃ vaṅgādhipaṃ tathā

02,027.022d*0293_01 aṅgānām adhipaṃ caiva kāliṅgānām atheśvaram

02,027.023a suhmānām adhipaṃ caiva ye ca sāgaravāsinaḥ

02,027.023c sarvān mlecchagaṇāṃś caiva vijigye bharatarṣabhaḥ

02,027.023d*0294_01 kirātān puruṣādāṃś ca karṇapravaraṇān api

02,027.023d*0294_02 ye ca kākamukhā nāma nararākṣasayonayaḥ

02,027.023d*0294_03 kirātāṃs tṛṇamūlāṃś ca kirātān oṣṭhakarṇikān

02,027.024a evaṃ bahuvidhān deśān vijitya pavanātmajaḥ

02,027.024c vasu tebhya upādāya lauhityam agamad balī

02,027.025a sa sarvān mlecchanṛpatīn sāgaradvīpavāsinaḥ

02,027.025c karam āhārayām āsa ratnāni vividhāni ca

02,027.026a candanāguruvastrāṇi maṇimuktam anuttamam

02,027.026c kāñcanaṃ rajataṃ vajraṃ vidrumaṃ ca mahādhanam

02,027.027a sa koṭiśatasaṃkhyena dhanena mahatā tadā

02,027.027c abhyavarṣad ameyātmā dhanavarṣeṇa pāṇḍavam

02,027.028a indraprastham athāgamya bhīmo bhīmaparākramaḥ

02,027.028c nivedayām āsa tadā dharmarājāya tad dhanam

02,028.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,028.001a tathaiva sahadevo 'pi dharmarājena pūjitaḥ

02,028.001c mahatyā senayā sārdhaṃ prayayau dakṣiṇāṃ diśam

02,028.002a sa śūrasenān kārtsnyena pūrvam evājayat prabhuḥ

02,028.002c matsyarājaṃ ca kauravyo vaśe cakre balād balī

02,028.003a adhirājādhipaṃ caiva dantavakraṃ mahāhave

02,028.003c jigāya karadaṃ caiva svarājye saṃnyaveśayat

02,028.004a sukumāraṃ vaśe cakre sumitraṃ ca narādhipam

02,028.004c tathaivāparamatsyāṃś ca vyajayat sa paṭaccarān

02,028.004c*0295_01 śreṇim antam atho jitvā gośṛṅge 'tha paṭaccarān

02,028.005a niṣādabhūmiṃ gośṛṅgaṃ parvatapravaraṃ tathā

02,028.005c tarasā vyajayad dhīmāñ śreṇimantaṃ ca pārthivam

02,028.006a navarāṣṭraṃ vinirjitya kuntibhojam upādravat

02,028.006c prītipūrvaṃ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam

02,028.007a tataś carmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṃ nṛpam

02,028.007c dadarśa vāsudevena śeṣitaṃ pūrvavairiṇā

02,028.008a cakre tatra sa saṃgrāmaṃ saha bhojena bhārata

02,028.008c sa tam ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau

02,028.008d*0296_01 bhagadattaṃ mahābāhuḥ kṣatriyaṃ narakātmajam

02,028.008d*0296_02 arjunāya karaṃ dattaṃ śrutvā tatra nyavartata

02,028.008d*0297_01 sekān aparasekāṃś ca vyajayat sumahābalaḥ

02,028.009a karāṃs tebhya upādāya ratnāni vividhāni ca

02,028.009c tatas tair eva sahito narmadām abhito yayau

02,028.010a vindānuvindāv āvantyau sainyena mahatā vṛtau

02,028.010c jigāya samare vīrāv āśvineyaḥ pratāpavān

02,028.010d@013_0001 tato ratnāny upādāya puraṃ bhojakaṭaṃ yayau

02,028.010d@013_0002 tatra yuddham abhūd rājan divasadvayam acyuta

02,028.010d@013_0003 sa vijitya durādharṣaṃ bhīṣmakaṃ mādrinandanaḥ

02,028.010d@013_0004 kośalādhipatiṃ caiva tathā veṇātaṭādhipam

02,028.010d@013_0005 kāntārakāṃś ca samare tathā prākoṭakān nṛpān

02,028.010d@013_0006 nāṭakeyāṃś ca samare tathā herambakān yudhi

02,028.010d@013_0007 mārudhaṃ ca vinirjitya ramyagrāmam atho balāt

02,028.010d@013_0008 nācīnān arbukāṃś caiva rājānaś ca sahasraśaḥ

02,028.010d@013_0009 tāṃs tān āṭavikān sarvān ajayat pāṇḍunandanaḥ

02,028.010d@013_0010 vātādhipaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahābalaḥ

02,028.010d@013_0011 pulindāṃś ca raṇe jitvā yayau dakṣiṇataḥ punaḥ

02,028.010d@013_0012 yuyudhe pāṇḍyarājena divasaṃ nakulānujaḥ

02,028.010d@013_0013 taṃ jitvā sa mahābāhuḥ prayayau dakṣiṇāpatham

02,028.010d@013_0014 guhām āsādayām āsa kiṣkindhāṃ lokaviśrutām

02,028.010d@013_0015 tatra vānararājābhyāṃ maindena dvividena ca

02,028.010d@013_0016 yuyudhe divasān sapta na ca tau vikṛtiṃ gatau

02,028.010d@013_0017 tatas tuṣṭau mahātmānau sahadevāya vānarau

02,028.010d@013_0018 ūcatuś caiva saṃhṛṣṭau prītipūrvam idaṃ vacaḥ

02,028.010d@013_0019 gaccha pāṇḍavaśārdūla ratnāny ādāya sarvaśaḥ

02,028.010d@013_0020 avighnam astu kāryāya dharmarājāya dhīmate

02,028.011a tato ratnāny upādāya purīṃ māhiṣmatīṃ yayau

02,028.011c tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṃ nararṣabhaḥ

02,028.012a pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān

02,028.012c tato 'sya sumahad yuddham āsīd bhīrubhayaṃkaram

02,028.013a sainyakṣayakaraṃ caiva prāṇānāṃ saṃśayāya ca

02,028.013c cakre tasya hi sāhāyyaṃ bhagavān havyavāhanaḥ

02,028.013d*0298_01 cakre bhārataśārdūla bahurūpatvam āsthitaḥ

02,028.014a tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca

02,028.014c pradīptāni vyadṛśyanta sahadevabale tadā

02,028.015a tataḥ susaṃbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ

02,028.015c nottaraṃ prativaktuṃ ca śakto 'bhūj janamejaya

02,028.016 janamejaya uvāca

02,028.016a kimarthaṃ bhagavān agniḥ pratyamitro 'bhavad yudhi

02,028.016c sahadevasya yajñārthaṃ ghaṭamānasya vai dvija

02,028.017 vaiśaṃpāyana uvāca

02,028.017a tatra māhiṣmatīvāsī bhagavān havyavāhanaḥ

02,028.017c śrūyate nigṛhīto vai purastāt pāradārikaḥ

02,028.017d*0299_01 nīlasya rājño duhitā babhūvātīva śobhanā

02,028.017d*0299_02 sāgnihotram upātiṣṭhad bodhanāya pituḥ sadā

02,028.017d*0299_03 vyajanair dhūyamāno 'pi tāvat prajvalate na saḥ

02,028.017d*0299_04 yāvac cārupuṭauṣṭhena vāyunā na vidhūyate

02,028.017d*0299_05 tataḥ sa bhagavān agniś cakame tāṃ sudarśanām

02,028.018a nīlasya rājñaḥ pūrveṣām upanītaś ca so 'bhavat

02,028.018c tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadṛcchayā

02,028.018d*0300_01 cakame tāṃ varārohāṃ kanyām utpalalocanām

02,028.019a taṃ tu rājā yathāśāstram anvaśād dhārmikas tadā

02,028.019c prajajvāla tataḥ kopād bhagavān havyavāhanaḥ

02,028.020a taṃ dṛṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim

02,028.020b*0301_01 tataḥ kālena tāṃ kanyāṃ tathaiva hi tadā nṛpaḥ

02,028.020b*0301_02 pradadau viprarūpāya vahnaye śirasā nataḥ

02,028.020b*0301_03 pratigṛhya ca tāṃ subhrūṃ nīlarājñaḥ sutāṃ tadā

02,028.020c cakre prasādaṃ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ

02,028.021a vareṇa chandayām āsa taṃ nṛpaṃ sviṣṭakṛttamaḥ

02,028.021c abhayaṃ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ

02,028.022a tataḥ prabhṛti ye ke cid ajñānāt tāṃ purīṃ nṛpāḥ

02,028.022c jigīṣanti balād rājaṃs te dahyantīha vahninā

02,028.023a tasyāṃ puryāṃ tadā caiva māhiṣmatyāṃ kurūdvaha

02,028.023c babhūvur anabhigrāhyā yoṣitaś chandataḥ kila

02,028.024a evam agnir varaṃ prādāt strīṇām aprativāraṇe

02,028.024c svairiṇyas tatra nāryo hi yatheṣṭaṃ pracaranty uta

02,028.025a varjayanti ca rājānas tad rāṣṭraṃ puruṣottama

02,028.025c bhayād agner mahārāja tadā prabhṛti sarvadā

02,028.026a sahadevas tu dharmātmā sainyaṃ dṛṣṭvā bhayārditam

02,028.026c parītam agninā rājann ākampata yathā giriḥ

02,028.027a upaspṛśya śucir bhūtvā so 'bravīt pāvakaṃ tataḥ

02,028.027c tvadartho 'yaṃ samārambhaḥ kṛṣṇavartman namo 'stu te

02,028.028a mukhaṃ tvam asi devānāṃ yajñas tvam asi pāvaka

02,028.028c pāvanāt pāvakaś cāsi vahanād dhavyavāhanaḥ

02,028.029a vedās tvadarthaṃ jātāś ca jātavedās tato hy asi

02,028.029b*0302_01 citrabhānuḥ sureśaś ca analas tvaṃ vibhāvasuḥ

02,028.029b*0302_02 agnir duḥsparśanaś cāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī

02,028.029b*0302_03 vaiśvānaras tvaṃ piṅgeśa bhūritejāḥ plavaṃgamaḥ

02,028.029b*0302_04 kumārasūnur bhagavān rukmagarbho hiraṇyakṛt

02,028.029b@014_0001 citrabhānuḥ sureśaś ca analas tvaṃ vibhāvaso

02,028.029b@014_0002 svargadvāraspṛśaś cāsi hutāśo jvalanaḥ śikhī

02,028.029b@014_0003 vaiśvānaras tvaṃ piṅgeśaḥ plavaṃgo bhūritejasaḥ

02,028.029b@014_0004 kumārasūs tvaṃ bhagavān rudradharmo hiraṇyakṛt

02,028.029b@014_0005 agnir dadātu me tejo vāyuḥ prāṇaṃ dadātu me

02,028.029b@014_0006 pṛthivī balam ādadhyāc chivaṃ cāpo diśantu me

02,028.029b@014_0007 apāṃ garbha mahāsattva jātavedaḥ sureśvara

02,028.029b@014_0008 devānāṃ mukham agne tvaṃ satyena vipunīhi mām

02,028.029b@014_0009 ṛṣibhir brāhmaṇaiś caiva daivatair asurair api

02,028.029b@014_0010 nityaṃ suhuta yajñeṣu satyena vipunīhi mām

02,028.029b@014_0011 dhūmaketuḥ śikhī ca tvaṃ pāpahānilasaṃbhavaḥ

02,028.029b@014_0012 sarvaprāṇiṣu nityasthaḥ satyena vipunīhi mām

02,028.029b@014_0013 evaṃ stuto 'si bhagavan prītena śucinā mayā

02,028.029b@014_0014 vaiśaṃpāyana uvāca

02,028.029b@014_0014 tuṣṭiṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ caiva prītiṃ cāgne prayaccha me

02,028.029b@014_0015 ity evaṃ mantram āgneyaṃ paṭhan yo juhuyād vibhum

02,028.029b@014_0016 ṛddhimān satataṃ dāntaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

02,028.029c yajñavighnam imaṃ kartuṃ nārhas tvaṃ havyavāhana

02,028.030a evam uktvā tu mādreyaḥ kuśair āstīrya medinīm

02,028.030c vidhivat puruṣavyāghraḥ pāvakaṃ pratyupāviśat

02,028.031a pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhārata

02,028.031c na cainam atyagād vahnir velām iva mahodadhiḥ

02,028.032a tam abhyetya śanair vahnir uvāca kurunandanam

02,028.032c sahadevaṃ nṛṇāṃ devaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ

02,028.033a uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṃ kṛtā mayā

02,028.033b*0303_01 devadevasya kṛṣṇasya viṣṇor amitatejasaḥ

02,028.033b*0303_02 bhujam āśritya yajñaṃ taṃ cikīrṣuṃ pāṇḍunandanam

02,028.033b*0303_03 jānāmi sahadevādya kṛtārtho yāhi sāṃpratam

02,028.033c vedmi sarvam abhiprāyaṃ tava dharmasutasya ca

02,028.034a mayā tu rakṣitavyeyaṃ purī bharatasattama

02,028.034c yāvad rājño 'sya nīlasya kulavaṃśadharā iti

02,028.034e īpsitaṃ tu kariṣyāmi manasas tava pāṇḍava

02,028.035a tata utthāya hṛṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥ

02,028.035c pūjayām āsa mādreyaḥ pāvakaṃ puruṣarṣabhaḥ

02,028.036a pāvake vinivṛtte tu nīlo rājābhyayāt tadā

02,028.036b*0304_01 pāvakasyājñayā cainam arcayām āsa pārthivaḥ

02,028.036c satkāreṇa naravyāghraṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim

02,028.037a pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ kare ca viniveśya tam

02,028.037c mādrīsutas tataḥ prāyād vijayī dakṣiṇāṃ diśam

02,028.038a traipuraṃ sa vaśe kṛtvā rājānam amitaujasam

02,028.038c nijagrāha mahābāhus tarasā potaneśvaram

02,028.039a āhṛtiṃ kauśikācāryaṃ yatnena mahatā tataḥ

02,028.039c vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṃ tathā

02,028.040a surāṣṭraviṣayasthaś ca preṣayām āsa rukmiṇe

02,028.040c rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate

02,028.041a bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣād indrasakhāya vai

02,028.041c sa cāsya sasuto rājan pratijagrāha śāsanam

02,028.042a prītipūrvaṃ mahābāhur vāsudevam avekṣya ca

02,028.042c tataḥ sa ratnāny ādāya punaḥ prāyād yudhāṃ patiḥ

02,028.043a tataḥ śūrpārakaṃ caiva gaṇaṃ copakṛtāhvayam

02,028.043c vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṃś ca mahābalaḥ

02,028.044a sāgaradvīpavāsāṃś ca nṛpatīn mlecchayonijān

02,028.044c niṣādān puruṣādāṃś ca karṇaprāvaraṇān api

02,028.044d*0305_01 niṣādān ajayat tatra sāgaramlecchayonijān

02,028.045a ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥ

02,028.045b*0306_01 ye caikapādā manujā vṛkṣakoṭaraśāyinaḥ

02,028.045c kṛtsnaṃ kollagiriṃ caiva muracīpattanaṃ tathā

02,028.046a dvīpaṃ tāmrāhvayaṃ caiva parvataṃ rāmakaṃ tathā

02,028.046c timiṃgilaṃ ca nṛpatiṃ vaśe cakre mahāmatiḥ

02,028.047a ekapādāṃś ca puruṣān kevalān vanavāsinaḥ

02,028.047c nagarīṃ saṃjayantīṃ ca picchaṇḍaṃ karahāṭakam

02,028.047e dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat

02,028.047f*0307_01 bhṛgukacchaṃ gato dhīmān daṇḍenāmitrakarśanaḥ

02,028.047f*0307_02 barbarān pāraśān anyān dvīpavāsān vaśe vaśī

02,028.047f*0307_03 tūlakān daradāṃś cānyān sindhurān vanavāsinaḥ

02,028.047f*0307_04 aśmakān mūlakāṃś caiva vidarbhāṃś ca mahābalān

02,028.047f*0307_05 dūtair eva vaśe cakre kare ca viniveśya saḥ

02,028.047f*0308_01 tataḥ kusṛtivītajñān dakṣiṇāpathavāsinaḥ

02,028.047f*0308_02 ajayat saṃyuge tatra dharmamārgeṇa pāṇḍavaḥ

02,028.048a pāṇḍyāṃś ca draviḍāṃś caiva sahitāṃś coḍrakeralaiḥ

02,028.048b*0309_01 siṃhaladvīpakān anyān dūtaiś cakre vaśe balāt

02,028.048b*0309_02 ghaṭotkacaṃ mahābāhuṃ rākṣasaṃ ghoradarśanam

02,028.048b*0309_03 āgamyatām iti prāha dharmarājasya śāsanāt

02,028.048b*0309_04 sarvasvaṃ karam ādāya tair eva sahito nṛpaḥ

02,028.048b*0309_05 uttaraṃ tīram āsādya sāgarasyormimālinaḥ

02,028.048b*0310_01 sa rākṣasaparīvāras taṃ praṇamyāśu saṃsthitaḥ

02,028.048c andhrāṃs talavanāṃś caiva kaliṅgān oṣṭrakarṇikān

02,028.049a antākhīṃ caiva romāṃ ca yavanānāṃ puraṃ tathā

02,028.049c dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat

02,028.049d*0311_01 kānanadvīpakāṃś caiva tarasātītya cāhave

02,028.049d*0311_02 tāmraparṇīṃ tato gatvā kanyātīrtham atītya ca

02,028.049d*0311_03 dakṣiṇāṃ ca diśaṃ sarvāṃ vijitya kurunandana

02,028.049d*0311_04 sahadevas tato rājan mantribhiḥ saha tatra vai

02,028.049d*0311_05 saṃpradhārya mahābāhuḥ sacivair buddhimattaraiḥ

02,028.049d*0311_06 cintayām āsa kauravyo bhrātṛputraṃ ghaṭotkacam

02,028.049d*0311_07 tataś cintitamātras tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata

02,028.049d*0311_08 atidīrgho mahābāhuḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

02,028.049d*0311_09 abhivādya tato rājan sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ

02,028.049d*0311_10 prahvaḥ kṛtāñjalis tasthau kiṃ kāryam iti cābravīt

02,028.049d*0311_11 taṃ meruśikharākāram āgataṃ pāṇḍunandanaḥ

02,028.050a bharukacchaṃ gato dhīmān dūtān mādravatīsutaḥ

02,028.050c preṣayām āsa rājendra paulastyāya mahātmane

02,028.050e vibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvam ariṃdamaḥ

02,028.051a sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam

02,028.051c tac ca kālakṛtaṃ dhīmān anvamanyata sa prabhuḥ

02,028.051d*0312_01 bibhīṣaṇo mahātman yad īpsitaṃ karavāṇy aham

02,028.052a tataḥ saṃpreṣayām āsa ratnāni vividhāni ca

02,028.052c candanāgurumukhyāni divyāny ābharaṇāni ca

02,028.053a vāsāṃsi ca mahārhāṇi maṇīṃś caiva mahādhanān

02,028.053b*0313_01 prītimān abhavad dṛṣṭvā ratnaughaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ

02,028.053b@015_0000 janamejayaḥ

02,028.053b@015_0001 icchāmy āgamanaṃ śrotuṃ haiḍimbasya dvijottama

02,028.053b@015_0002 laṅkāyāṃ ca gatiṃ brahman paulastyasya ca darśanam

02,028.053b@015_0003 kāverīdarśanaṃ caiva rājānaḥ sarva eva tān

02,028.053b@015_0004 ānupūrvyāc ca me śaṃsa sarvaṃ brāhmaṇapuṃgava

02,028.053b@015_0004 vaiśaṃpāyanaḥ

02,028.053b@015_0005 śṛṇu rājan purā vṛttaṃ sahadevasya sāhasam

02,028.053b@015_0006 kānanadvīpakāṃś caiva tarasā jitya cāhave

02,028.053b@015_0007 dakṣiṇāṃ ca diśaṃ jitvā colasya viṣayaṃ yayau

02,028.053b@015_0008 dadarśa puṇyatoyāṃ vai kāverīṃ saritāṃ varām

02,028.053b@015_0009 nānāpakṣigaṇair juṣṭāṃ tāpasair upaśobhitām

02,028.053b@015_0010 sālalodhrārjunair bilvair jambūśalmalikiṃśukaiḥ

02,028.053b@015_0011 kadambaiḥ saptaparṇaiś ca kāśmaryāmalakair vṛtām

02,028.053b@015_0012 nyagrodhaiś ca mahāśākhaiḥ plakṣair audumbarair api

02,028.053b@015_0013 śamīpalāśavṛkṣaiś ca aśvatthaiḥ khadirair vṛtām

02,028.053b@015_0014 badarībhiś ca saṃpannām aśvakarṇaiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0015 karañjatintriṇīkaiś ca tālavrātair alaṃkṛtām

02,028.053b@015_0016 śirīṣaiḥ kuṭajair nimbair madhūkaiḥ kṣīrakair vṛtām

02,028.053b@015_0017 puṃnāgair bakulaiḥ kundaiś campakaiḥ sarvato vṛtām

02,028.053b@015_0018 priyaṅgvaśokatilakair atimuktaiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0019 asanaiḥ karṇikāraiś ca nāgavṛkṣair alaṃkṛtām

02,028.053b@015_0020 ketakībhiḥ kurabakair jātiyūthikakundalaiḥ

02,028.053b@015_0021 aṅkolaiḥ karavīraiś ca puṃnāgaiḥ pāṭalair vṛtām

02,028.053b@015_0022 kramukair nālikeraiś ca panasāmraiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0023 cūtaiḥ puṇḍrakapatraiś ca kadalyāḍhakasaṃvṛtām

02,028.053b@015_0024 nīpaiś ca vetasaiḥ kīrṇāṃ nālakundakuśair vṛtām

02,028.053b@015_0025 evaṃ bahuvidhair vṛkṣair divyair anyaiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0026 haṃsakāraṇḍavaiḥ kīrṇāṃ kuraraiḥ sārasaiḥ śukaiḥ

02,028.053b@015_0027 cakravākagaṇair juṣṭāṃ plavaiś ca jalavāyasaiḥ

02,028.053b@015_0028 samudrakākaiḥ krauñcaiś ca nāditāṃ jalakukkuṭaiḥ

02,028.053b@015_0029 evaṃ khagaiś ca bahubhiḥ saṃghuṣṭāṃ jalacāribhiḥ

02,028.053b@015_0030 āśramair bahubhir yuktāṃ caityavṛkṣaiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0031 sevitāṃ brāhmaṇaiḥ śubhrair vedavedāṅgapāragaiḥ

02,028.053b@015_0032 kva cit tīraruhair vṛkṣair mālābhir iva śobhitām

02,028.053b@015_0033 puṣpagulmalatopetām aṅganām iva bhūṣaṇaiḥ

02,028.053b@015_0034 kva cit patracitaiḥ padmaiḥ kva cit saugandhikotpalaiḥ

02,028.053b@015_0035 kahlārakumudaiḥ phullaiḥ kamalair upaśobhitām

02,028.053b@015_0036 nānāpuṣparajodhvastāṃ pramadām iva bhūṣitām

02,028.053b@015_0037 ramaṇīyāṃ tathā hṛdyāṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ

02,028.053b@015_0038 mṛṣṭatīrthām akaluṣāṃ prāṇināṃ jīvanīṃ śubhām

02,028.053b@015_0039 apārāṃ svādutoyāṃ vai pulinadvīpaśobhitām

02,028.053b@015_0040 kāverīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā prītimān pāṇḍavo 'bravīt

02,028.053b@015_0041 asmadrāṣṭre yathā gaṅgā kāverī ca tathā iha

02,028.053b@015_0042 sahadevas tu tāṃ tīrtvā nadīm anucaraiḥ saha

02,028.053b@015_0043 dakṣiṇaṃ tīram āsādya gamanāyopacakrame

02,028.053b@015_0044 āgataṃ pāṇḍavaṃ tatra śrutvā viṣayavāsinaḥ

02,028.053b@015_0045 darśanārthaṃ yayus te tu kautūhalasamanvitāḥ

02,028.053b@015_0046 dramiḷāḥ puruṣā rājan striyaś ca priyadarśanāḥ

02,028.053b@015_0047 gatvā pāṇḍusutaṃ tatra dadṛśus te mudānvitāḥ

02,028.053b@015_0048 sukumāraṃ viśālākṣaṃ vrajantaṃ tridaśopamam

02,028.053b@015_0049 darśanīyatamaṃ loke netrair animiṣair iva

02,028.053b@015_0050 āścaryabhūtaṃ dadṛśur dramiḷās te samāhitāḥ

02,028.053b@015_0051 mahāsenopamaṃ dṛṣṭvā pūjāṃ cakruś ca tasya vai

02,028.053b@015_0052 ratnaiś ca vividhair iṣṭair bhogair anyaiś ca saṃmataiḥ

02,028.053b@015_0053 gītamaṅgalayuktābhiḥ stuvanto nakulānujam

02,028.053b@015_0054 sahadevas tu tān dṛṣṭvā dramilān āgatāṃs tadā

02,028.053b@015_0055 visṛjya tān mahārāja prasthito dakṣiṇāṃ diśam

02,028.053b@015_0056 dūtena tarasā colaṃ vijitya dramiḷeśvaram

02,028.053b@015_0057 tato ratnāny upādāya pāṇḍyasya viṣayaṃ yayau

02,028.053b@015_0058 darśane sahadevasya na ca tṛptā narāḥ pare

02,028.053b@015_0059 gacchantam anugacchantaḥ prītyā kautūhalānvitāḥ

02,028.053b@015_0060 tato mādrīsuto rājan mṛgavrātān vyalokayat

02,028.053b@015_0061 gajān vanacarān anyān vyāghrān kṛṣṇamṛgān bahūn

02,028.053b@015_0062 śukān mayūrān dṛṣṭvā tu gṛdhrān āraṇyakukkuṭān

02,028.053b@015_0063 tato deśaṃ samāsādya śvaśurasya mahīpateḥ

02,028.053b@015_0064 preṣayām āsa mādreyo dūtān pāṇḍyāya vai tadā

02,028.053b@015_0065 pratijagrāha tasyājñāṃ saṃprītyā malayadhvajaḥ

02,028.053b@015_0066 bhāryā rūpavatī jiṣṇoḥ pāṇḍyasya tanayā śubhā

02,028.053b@015_0067 citrāṅgadeti vikhyātā dramilā yoṣitāṃ varā

02,028.053b@015_0068 āgataṃ sahadevaṃ tu sā śrutvāntaḥpure pituḥ

02,028.053b@015_0069 preṣayām āsa saṃprītyā pūjāṃ ratnāni vai bahu

02,028.053b@015_0070 pāṇḍyo 'pi bahuratnāni dūtaiḥ saha mumoca ha

02,028.053b@015_0071 maṇimuktāpravālāṃś ca śaṅkhaśuktiyutān bahūn

02,028.053b@015_0072 tāṃ dṛṣṭvā prītimān pūjāṃ pāṇḍavo 'tha mudā nṛpa

02,028.053b@015_0073 bhrātuḥ putre bahūn ratnān adadād babhruvāhane

02,028.053b@015_0074 pāṇḍyaṃ dramiḷarājānaṃ śvaśuraṃ malayadhvajam

02,028.053b@015_0075 sa dūtais taṃ vaśe kṛtvā maṇalūreśvaraṃ tadā

02,028.053b@015_0076 tato ratnāny upādāya dramiḷair āvṛto yayau

02,028.053b@015_0077 agastyasyālayaṃ divyaṃ devalokasamaṃ girim

02,028.053b@015_0078 sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā malayaṃ bharatarṣabha

02,028.053b@015_0079 laṅghayitvā tu mādreyas tāmraparṇīṃ nadīṃ śubhām

02,028.053b@015_0080 prasannasalilāṃ divyāṃ suśītāṃ candanodvahām

02,028.053b@015_0081 samudratīram āsādya nyaviśat pāṇḍunandanaḥ

02,028.053b@015_0081 vaiśaṃpāyanaḥ

02,028.053b@015_0082 sahadevas tato rājan mantribhiḥ saha bhārata

02,028.053b@015_0083 saṃpradhārya mahābāhuḥ sacivair buddhimattaraiḥ

02,028.053b@015_0084 anumānya sa tāṃ rājan sahadevas tvarānvitaḥ

02,028.053b@015_0085 cintayām āsa rājendra bhrātuḥ putraṃ ghaṭotkacam

02,028.053b@015_0086 tataś cintitamātre tu rākṣasaḥ pratyadṛśyata

02,028.053b@015_0087 atidīrgho mahākāyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

02,028.053b@015_0088 nīlajīmūtasaṃkāśas taptakāñcanakuṇḍalaḥ

02,028.053b@015_0089 vicitrahārakeyūraḥ kiṅkiṇīmaṇibhūṣitaḥ

02,028.053b@015_0090 hemamālī mahādaṃṣṭraḥ kirīṭī kukṣibandhanaḥ

02,028.053b@015_0091 tāmrakeśo hariśmaśrur bhīmākṣaḥ kanakāṅgadaḥ

02,028.053b@015_0092 raktacandanadigdhāṅgaḥ sūkṣmāmbaradharo balī

02,028.053b@015_0093 javena sa yayau tatra cālayann iva medinīm

02,028.053b@015_0094 tato dṛṣṭvā janā rājann āyāntaṃ parvatopamam

02,028.053b@015_0095 bhayād dhi dudruvuḥ sarve siṃhāt kṣudramṛgā yathā

02,028.053b@015_0096 āsasāda ca mādreyaṃ pulastyaṃ rāvaṇo yathā

02,028.053b@015_0097 abhivādya tato rājan sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0098 prahvaḥ kṛtāñjalis tasthau kiṃ kāryam iti cābravīt

02,028.053b@015_0099 taṃ meruśikharākāram āgataṃ pāṇḍunandanaḥ

02,028.053b@015_0100 taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ mūrdhny upāghrāya cāsakṛt

02,028.053b@015_0101 sahadevaḥ

02,028.053b@015_0101 pūjayitvā sahāmātyaḥ prīto vākyam uvāca ha

02,028.053b@015_0102 gaccha laṅkāṃ purīṃ vatsa karārthaṃ mama śāsanāt

02,028.053b@015_0103 tatra dṛṣṭvā mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam

02,028.053b@015_0104 ratnāni rājasūyārthaṃ vividhāni bahūni ca

02,028.053b@015_0105 vaiśaṃpāyanaḥ

02,028.053b@015_0105 upādāya ca sarvāṇi pratyāgaccha mahābala

02,028.053b@015_0106 pāṇḍavenaivam uktas tu mudā yukto ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0107 tathety uktvā mahārāja pratasthe dakṣiṇāṃ diśam

02,028.053b@015_0108 yayau pradakṣiṇaṃ kṛtvā sahadevaṃ ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0109 laṅkām abhimukho rājan samudram avalokayat

02,028.053b@015_0110 kūrmagrāhajhaṣākīrṇaṃ mīnair nakrais tathākulam

02,028.053b@015_0111 śuktivrātaiḥ samākīrṇaṃ śaṅkhānāṃ nicayākulam

02,028.053b@015_0112 sa dṛṣṭvā rāmasetuṃ ca cintayan rāmavikramam

02,028.053b@015_0113 praṇamya tam atikramya yāmyāṃ velām alokayat

02,028.053b@015_0114 gatvā pāraṃ samudrasya dakṣiṇaṃ sa ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0115 dadarśa laṅkāṃ rājendra nākapṛṣṭhopamāṃ śubhām

02,028.053b@015_0116 prākāreṇāvṛtāṃ ramyāṃ śubhadvāraiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0117 prāsādair bahusāhasraiḥ śvetaraktaiś ca saṃkulām

02,028.053b@015_0118 tāpanīyagavākṣeṇa muktājālāntarāṇi ca

02,028.053b@015_0119 haimarājatajālena dāntajālaiś ca śobhitām

02,028.053b@015_0120 harmyagopurasaṃbādhāṃ rukmatoraṇasaṃkulām

02,028.053b@015_0121 divyadundubhinirhrādām udyānavanaśobhitām

02,028.053b@015_0122 sarvakālaphalair vṛkṣaiḥ puṣpitair upaśobhitām

02,028.053b@015_0123 puṣpagandhaiś ca saṃkīrṇāṃ ramaṇīyamahāpathām

02,028.053b@015_0124 nānāratnaiś ca saṃpūrṇām indrasyevāmarāvatīm

02,028.053b@015_0125 viveśa sa purīṃ laṅkāṃ rākṣasaiś ca niṣevitām

02,028.053b@015_0126 dadarśa rākṣasavrātāñ śūlaprāsadharān bahūn

02,028.053b@015_0127 nānāveṣadharān dakṣān nārīś ca priyadarśanāḥ

02,028.053b@015_0128 divyamālyāmbaradharā divyabhūṣaṇabhūṣitāḥ

02,028.053b@015_0129 madaraktāntanayanāḥ pīnaśroṇipayodharāḥ

02,028.053b@015_0130 bhaimaseniṃ tato dṛṣṭvā hṛṣṭās te vismayaṃ gatāḥ

02,028.053b@015_0131 āsasāda gṛhaṃ rājña indrasya sadanopamam

02,028.053b@015_0132 ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0132 sa dvārapālam āsādya vākyam etad uvāca ha

02,028.053b@015_0133 kurūṇām ṛṣabho rājā pāṇḍur nāma mahābalaḥ

02,028.053b@015_0134 kanīyāṃs tasya dāyādaḥ sahadeva iti śrutaḥ

02,028.053b@015_0135 kṛṣṇamitrasya tu guro rājasūyārtham udyataḥ

02,028.053b@015_0136 tenāhaṃ preṣito dūtaḥ karārthaṃ kauravasya ca

02,028.053b@015_0137 draṣṭum icchāmi rājendraṃ tvaṃ kṣipraṃ māṃ nivedaya

02,028.053b@015_0137 vaiśaṃpāyanaḥ

02,028.053b@015_0138 tasya tad vacanaṃ śrutvā dvārapālo mahīpateḥ

02,028.053b@015_0139 tathety uktvā viveśātha bhavanaṃ sa nivedakaḥ

02,028.053b@015_0140 sāñjaliḥ sa samācaṣṭa sarvāṃ dūtagiraṃ tadā

02,028.053b@015_0141 dvārapālavacaḥ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ

02,028.053b@015_0142 uvāca vākyaṃ dharmātmā samīpaṃ me praveśyatām

02,028.053b@015_0143 evam uktas tu rājendra dharmajñena mahātmanā

02,028.053b@015_0144 atha niṣkramya saṃbhrānto dvāḥstho haiḍimbam abravīt

02,028.053b@015_0145 ehi dūta nṛpaṃ draṣṭuṃ kṣipraṃ praviśa ca svayam

02,028.053b@015_0146 dvārapālavacaḥ śrutvā praviveśa ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0147 sa praviśya dadarśātha rākṣasendrasya mandiram

02,028.053b@015_0148 tataḥ kailāsasaṃkāśaṃ taptakāñcanatoraṇam

02,028.053b@015_0149 prākāreṇa parikṣiptaṃ gopuraiś cāpi śobhitam

02,028.053b@015_0150 harmyaprāsādasaṃbādhaṃ nānāratnasamanvitam

02,028.053b@015_0151 kāñcanais tāpanīyaiś ca sphāṭikai rājatair api

02,028.053b@015_0152 vajravaiḍūryagarbhaiś ca stambhair dṛṣṭimanoharaiḥ

02,028.053b@015_0153 nānādhvajapatākābhir yuktaṃ maṇivicitritam

02,028.053b@015_0154 citramālyāvṛtaṃ ramyaṃ taptakāñcanavedikam

02,028.053b@015_0155 tān dṛṣṭvā tatra sarvān sa bhaimasenir manoramān

02,028.053b@015_0156 praviśann eva haiḍimbaḥ śuśrāva muravasvanam

02,028.053b@015_0157 tantrīgītasamākīrṇaṃ samatālamitākṣaram

02,028.053b@015_0158 divyadundubhinirhrādaṃ vāditraśatasaṃkulam

02,028.053b@015_0159 sa śrutvā madhuraṃ śabdaṃ prītimān abhavat tadā

02,028.053b@015_0160 tato vigāhya haiḍimbo bahukakṣyāṃ manoramām

02,028.053b@015_0161 sa dadarśa mahātmānaṃ dvāḥsthena saha bhārata

02,028.053b@015_0162 taṃ vibhīṣaṇam āsīnaṃ kāñcane paramāsane

02,028.053b@015_0163 divye bhāskarasaṃkāśe muktāmaṇivibhūṣite

02,028.053b@015_0164 divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpadharaṃ vibhum

02,028.053b@015_0165 divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhokṣitaṃ śubham

02,028.053b@015_0166 vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaraprabham

02,028.053b@015_0167 upopaviṣṭaṃ sacivair devair iva śatakratum

02,028.053b@015_0168 yakṣair mahārathair divyair nārībhiḥ priyadarśanaiḥ

02,028.053b@015_0169 gīrbhir maṅgalayuktābhiḥ pūjyamānaṃ yathāvidhi

02,028.053b@015_0170 cāmare vyajane cāgrye hemadaṇḍe mahādhane

02,028.053b@015_0171 gṛhīte varanārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani

02,028.053b@015_0172 arciṣmantaṃ śriyā juṣṭaṃ kuberavaruṇopamam

02,028.053b@015_0173 dharme caiva sthitaṃ nityam adbhutaṃ rākṣaseśvaram

02,028.053b@015_0174 dṛṣṭvā ghaṭotkaco rājan vavande taṃ kṛtāñjaliḥ

02,028.053b@015_0175 prahvas tasthau mahāvīryaḥ śakraṃ citraratho yathā

02,028.053b@015_0176 taṃ dūtam āgataṃ dṛṣṭvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ

02,028.053b@015_0177 vibhīṣaṇaḥ

02,028.053b@015_0177 pūjayitvā yathānyāyaṃ sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt

02,028.053b@015_0178 kasya vaṃśe nu saṃjātaḥ karam icchan mahīpatiḥ

02,028.053b@015_0179 tasyānujān samastāṃś ca puraṃ deśaṃ ca tasya vai

02,028.053b@015_0180 tvāṃ ca kāryaṃ ca tat sarvaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ

02,028.053b@015_0181 vaiśaṃpāyanaḥ

02,028.053b@015_0181 vistareṇa mama brūhi sarvān etān pṛthak pṛthak

02,028.053b@015_0182 evam uktas tu haiḍimbaḥ paulastyena mahātmanā

02,028.053b@015_0183 ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0183 kṛtāñjalir uvācātha sāntvayan rākṣasādhipam

02,028.053b@015_0184 somasya vaṃśe rājāsīt pāṇḍur nāma mahābalaḥ

02,028.053b@015_0185 pāṇḍoḥ putrāś ca pañcāsañ śakratulyaparākramāḥ

02,028.053b@015_0186 teṣāṃ jyeṣṭhas tu nāmnābhūd dharmaputra iti śrutaḥ

02,028.053b@015_0187 ajātaśatrur dharmātmā dharmo vigrahavān iva

02,028.053b@015_0188 tato yudhiṣṭhiro rājā prāpya rājyam akārayat

02,028.053b@015_0189 gaṅgāyā dakṣiṇe tīre nagare nāgasāhvaye

02,028.053b@015_0190 tad datvā dhṛtarāṣṭrāya śakraprasthaṃ yayau tataḥ

02,028.053b@015_0191 bhrātṛbhiḥ saha rājendra śakraprasthe pramodate

02,028.053b@015_0192 gaṅgāyamunayor madhye tāv ubhau nagarottamau

02,028.053b@015_0193 nityaṃ dharme sthito rājā śakraprasthe praśāsati

02,028.053b@015_0194 tasyānujo mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ

02,028.053b@015_0195 mahātejā mahāvīryaḥ siṃhatulyaḥ sa pāṇḍavaḥ

02,028.053b@015_0196 daśanāgasahasrāṇāṃ bale tulyaḥ sa pāṇḍavaḥ

02,028.053b@015_0197 tasyānujo 'rjuno nāma mahāvīryaparākramaḥ

02,028.053b@015_0198 sukumāro mahāsattvo loke vīryeṇa viśrutaḥ

02,028.053b@015_0199 kārtavīryasamo vīrye sāgarapratimo bale

02,028.053b@015_0200 jāmadagnyasamo hy astre saṃkhye rāmasamo 'rjunaḥ

02,028.053b@015_0201 rūpe śakrasamaḥ pārthas tejasā bhāskaropamaḥ

02,028.053b@015_0202 devadānavagandharvaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ

02,028.053b@015_0203 mānuṣaiś ca samastaiś ca ajeyaḥ phalguno raṇe

02,028.053b@015_0204 tena tat khāṇḍavaṃ dāvaṃ tarpitaṃ jātavedase

02,028.053b@015_0205 tarasā tarpayitvā taṃ śakraṃ devagaṇaiḥ saha

02,028.053b@015_0206 labdhāny astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam

02,028.053b@015_0207 tena labdhā mahārāja durlabhā daivatair api

02,028.053b@015_0208 vāsudevasya bhaginī subhadrā nāma viśrutā

02,028.053b@015_0209 arjunasyānujo rājan nakulaś ceti viśrutaḥ

02,028.053b@015_0210 darśanīyatamo loke mūrtimān iva manmathaḥ

02,028.053b@015_0211 tasyānujo mahātejāḥ sahadeva iti śrutaḥ

02,028.053b@015_0212 tenāhaṃ preṣito rājan sahadevena māriṣa

02,028.053b@015_0213 ahaṃ ghaṭotkaco nāma bhīmasenasuto balī

02,028.053b@015_0214 mama mātā mahābhāgā hiḍimbā nāma rākṣasī

02,028.053b@015_0215 pārthānām upakārārthaṃ carāmi pṛthivīm imām

02,028.053b@015_0216 āsīt pṛthivyāḥ sarvasyā mahīpālo yudhiṣṭhiraḥ

02,028.053b@015_0217 rājasūyaṃ kratuśreṣṭham āhartum upacakrame

02,028.053b@015_0218 saṃdideśa ca sa bhrātṝn karārthaṃ sarvatodiśam

02,028.053b@015_0219 udīcīm arjunas tūrṇaṃ karārthaṃ samupāyayau

02,028.053b@015_0220 gatvā śatasahasrāṇi yojanāni mahābalaḥ

02,028.053b@015_0221 jitvā sarvān nṛpān yuddhe hatvā ca tarasā vaśī

02,028.053b@015_0222 svargadvāram upāgamya ratnāny ādāya vai bhṛśam

02,028.053b@015_0223 aśvāṃś ca vividhān divyān sarvān ādāya phalgunaḥ

02,028.053b@015_0224 dhanaṃ bahuvidhaṃ rājan dharmaputrāya vai dadau

02,028.053b@015_0225 bhīmaseno hi rājendra jitvā prācīṃ diśaṃ balāt

02,028.053b@015_0226 vaśe kṛtvā mahīpālān pāṇḍavāya dhanaṃ dadau

02,028.053b@015_0227 diśaṃ pratīcīṃ nakulaḥ karārthaṃ prayayau tathā

02,028.053b@015_0228 sahadevo diśaṃ yāmyāṃ jitvā sarvān mahīkṣitaḥ

02,028.053b@015_0229 māṃ saṃdideśa rājendra karārtham iha satkṛtaḥ

02,028.053b@015_0230 pārthānāṃ caritaṃ tubhyaṃ saṃkṣepāt samudāhṛtam

02,028.053b@015_0231 tam avekṣya mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

02,028.053b@015_0232 pāvakaṃ rājasūyaṃ ca bhagavantaṃ hariṃ prabhum

02,028.053b@015_0233 vaiśaṃpāyanaḥ

02,028.053b@015_0233 etān avekṣya dharmajña karaṃ tvaṃ dātum arhasi

02,028.053b@015_0234 tena tad bhāṣitaṃ śrutvā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ

02,028.053b@015_0235 prītimān abhavad rājan dharmātmā sacivaiḥ saha

02,028.053b@015_0236 sa cāsya pratijagrāha śāsanaṃ prītipūrvakam

02,028.053b@015_0237 tac ca kālakṛtaṃ dhīmān ity amanyata sa prabhuḥ

02,028.053b@015_0238 tato dadau vicitrāṇi kambalāni kuthāni ca

02,028.053b@015_0239 dāntakāñcanaparyaṅkān maṇihemavicitritān

02,028.053b@015_0240 bhūṣaṇāni vicitrāṇi mahārhāṇi bahūni ca

02,028.053b@015_0241 pravālāni ca śubhrāṇi maṇīṃś ca vividhān bahūn

02,028.053b@015_0242 kāñcanāni ca bhāṇḍāni kalaśāni ghaṭāni ca

02,028.053b@015_0243 rājatāni ca bhāṇḍāni citrāṇi ca bahūni ca

02,028.053b@015_0244 śastrāṇi rukmacitrāṇi maṇimuktair vicitritān

02,028.053b@015_0245 yajñasya toraṇe yuktān dadau tālāṃś caturdaśa

02,028.053b@015_0246 rukmapaṅkajapuṣpāṇi śibikā maṇibhūṣitāḥ

02,028.053b@015_0247 mukuṭāni mahārhāṇi hemavarṇāṃś ca kuṇḍalān

02,028.053b@015_0248 hemapuṣpāṇi vividhān rukmamālyāni cāparān

02,028.053b@015_0249 śaṅkhāṃś ca candrasaṃkāśāñ śatāvartān vicitriṇaḥ

02,028.053b@015_0250 candanāni ca mukhyāni rukmaratnāny anekaśaḥ

02,028.053b@015_0251 vāsāṃsi ca mahārhāṇi kambalāni bahūny api

02,028.053b@015_0252 anyāṃś ca vividhān rājan ratnāni ca bahūni ca

02,028.053b@015_0253 sa dadau sahadevāya tadā rājā vibhīṣaṇaḥ

02,028.053b@015_0254 vibhīṣaṇaṃ ca rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ

02,028.053b@015_0255 pradakṣiṇaṃ parītyaiva nirjagāma ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0256 tāni sarvāṇi ratnāni aṣṭāśītir niśācarāḥ

02,028.053b@015_0257 ājahruḥ samudā rājan haiḍimbena tadā saha

02,028.053b@015_0258 ratnāny ādāya sarvāṇi pratasthe sa ghaṭotkacaḥ

02,028.053b@015_0259 tato ratnāny upādāya haiḍimbo rākṣasaiḥ saha

02,028.053b@015_0260 jagāma tūrṇaṃ laṅkāyāḥ sahadevapadaṃ prati

02,028.053b@015_0261 āseduḥ pāṇḍavaṃ sarve laṅghayitvā mahodadhim

02,028.053b@015_0262 sahadevo dadarśātha ratnāhārān niśācarān

02,028.053b@015_0263 āgatān bhīmasaṃkāśān haiḍimbaṃ ca tathā nṛpa

02,028.053b@015_0264 dramilā nairṛtān dṛṣṭvā dudruvus te bhayārditāḥ

02,028.053b@015_0265 bhaimasenis tato gatvā mādreyaṃ prāñjaliḥ sthitaḥ

02,028.053b@015_0266 prītimān abhavad dṛṣṭvā ratnaughaṃ taṃ ca pāṇḍavaḥ

02,028.053b@015_0267 visṛjya dramilān sarvān gamanāyopacakrame

02,028.053c nyavartata tato dhīmān sahadevaḥ pratāpavān

02,028.054a evaṃ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca

02,028.054c karadān pārthivān kṛtvā pratyāgacchad ariṃdamaḥ

02,028.054d*0314_01 ratnasāram upādāya yayau saha niśācaraiḥ

02,028.054d*0314_02 indraprasthaṃ viveśātha kampayann iva medinīm

02,028.054d*0314_03 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājan sahadevaḥ kṛtāñjaliḥ

02,028.054d*0314_04 prahvo 'bhivādya tasthau sa pūjitaś caiva tena vai

02,028.054d*0314_05 laṅkāprāptān dhanaughāṃś ca dṛṣṭvā tān durlabhān bahūn

02,028.054d*0314_06 prītimān abhavad rājā vismayaṃ paramaṃ yayau

02,028.055a dharmarājāya tat sarvaṃ nivedya bharatarṣabha

02,028.055b*0315_01 koṭīsahasram adhikaṃ hiraṇyasya mahātmanaḥ

02,028.055b*0315_02 vicitrāṃs tu maṇīn ratnān gojāvimahiṣāṃs tathā

02,028.055c kṛtakarmā sukhaṃ rājann uvāsa janamejaya

02,029.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,029.001a nakulasya tu vakṣyāmi karmāṇi vijayaṃ tathā

02,029.001c vāsudevajitām āśāṃ yathāsau vyajayat prabhuḥ

02,029.002a niryāya khāṇḍavaprasthāt pratīcīm abhito diśam

02,029.002c uddiśya matimān prāyān mahatyā senayā saha

02,029.003a siṃhanādena mahatā yodhānāṃ garjitena ca

02,029.003c rathanemininādaiś ca kampayan vasudhām imām

02,029.004a tato bahudhanaṃ ramyaṃ gavāśvadhanadhānyavat

02,029.004c kārttikeyasya dayitaṃ rohītakam upādravat

02,029.005a tatra yuddhaṃ mahad vṛttaṃ śūrair mattamayūrakaiḥ

02,029.005c marubhūmiṃ ca kārtsnyena tathaiva bahudhānyakam

02,029.006a śairīṣakaṃ mahecchaṃ ca vaśe cakre mahādyutiḥ

02,029.006b*0316_01 ākrośaṃ caiva rājarṣiṃ tena yuddham abhūn mahat

02,029.006b*0316_02 tān daśārṇān sa jitvā ca pratasthe pāṇḍunandanaḥ

02,029.006b*0317_01 liliṭān pāṭanāṃś caiva dūtair eva jigāya tān

02,029.006c śibīṃs trigartān ambaṣṭhān mālavān pañcakarpaṭān

02,029.007a tathā madhyamikāyāṃś ca vāṭadhānān dvijān atha

02,029.007c punaś ca parivṛtyātha puṣkarāraṇyavāsinaḥ

02,029.008a gaṇān utsavasaṃketān vyajayat puruṣarṣabhaḥ

02,029.008c sindhukūlāśritā ye ca grāmaṇeyā mahābalāḥ

02,029.009a śūdrābhīragaṇāś caiva ye cāśritya sarasvatīm

02,029.009c vartayanti ca ye matsyair ye ca parvatavāsinaḥ

02,029.010a kṛtsnaṃ pañcanadaṃ caiva tathaivāparaparyaṭam

02,029.010b*0318_01 ratnākaram amitraghnaṃ tathā vellātaṭaṃ punaḥ

02,029.010b*0319_01 tathā siṃhanadaṃ caiva tathaivāparapattanān

02,029.010b*0319_02 dūtair eva vaśe cakre nakulaḥ kulanandanaḥ

02,029.010c uttarajyotikaṃ caiva tathā vṛndāṭakaṃ puram

02,029.010e dvārapālaṃ ca tarasā vaśe cakre mahādyutiḥ

02,029.011a ramaṭhān hārahūṇāṃś ca pratīcyāś caiva ye nṛpāḥ

02,029.011c tān sarvān sa vaśe cakre śāsanād eva pāṇḍavaḥ

02,029.011d*0320_01 araṇaṃ caiva romaṃ ca yavanānāṃ purāṇi ca

02,029.011d*0320_02 lambānudeśajāṃś caiva bandhakāṃś ca narottama

02,029.011d*0320_03 dūtair eva vaśe cakre karaṃ cainān adāpayat

02,029.012a tatrasthaḥ preṣayām āsa vāsudevāya cābhibhuḥ

02,029.012b*0321_01 dūtaṃ dharmavidaṃ śāntaṃ vāgminaṃ śucim uttamam

02,029.012b*0322_01 sa cāpi yojayām āsa vāsudevāya bhārata

02,029.012c sa cāsya daśabhī rājyaiḥ pratijagrāha śāsanam

02,029.013a tataḥ śākalam abhyetya madrāṇāṃ puṭabhedanam

02,029.013c mātulaṃ prītipūrveṇa śalyaṃ cakre vaśe balī

02,029.014a sa tasmin satkṛto rājñā satkārārho viśāṃ pate

02,029.014c ratnāni bhūrīṇy ādāya saṃpratasthe yudhāṃ patiḥ

02,029.015a tataḥ sāgarakukṣisthān mlecchān paramadāruṇān

02,029.015c pahlavān barbarāṃś caiva tān sarvān anayad vaśam

02,029.016a tato ratnāny upādāya vaśe kṛtvā ca pārthivān

02,029.016c nyavartata naraśreṣṭho nakulaś citramārgavit

02,029.017a karabhāṇāṃ sahasrāṇi kośaṃ tasya mahātmanaḥ

02,029.017c ūhur daśa mahārāja kṛcchrād iva mahādhanam

02,029.018a indraprasthagataṃ vīram abhyetya sa yudhiṣṭhiram

02,029.018c tato mādrīsutaḥ śrīmān dhanaṃ tasmai nyavedayat

02,029.019a evaṃ pratīcīṃ nakulo diśaṃ varuṇapālitām

02,029.019c vijigye vāsudevena nirjitāṃ bharatarṣabhaḥ

02,030.000@016_0001 evaṃ nirjitya pṛthivīṃ bhrātaraḥ kurunandana

02,030.000@016_0002 vartamānāḥ svadharmeṇa śaśāsuḥ pṛthivīm imām

02,030.000@016_0003 caturbhir bhīmasenādyair bhrātṛbhiḥ sahito nṛpaḥ

02,030.000@016_0004 anugṛhya prajāḥ sarvāḥ sarvavarṇān agopayat

02,030.000@016_0005 avirodhena sarveṣāṃ hitaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ

02,030.000@016_0006 krīyatāṃ dīyatāṃ sarvaṃ muktvā kopaṃ balaṃ vinā

02,030.000@016_0007 sādhudharmeti pārthasya nānyac chrūyata bhāṣitam

02,030.000@016_0008 evaṃ vṛtte jagat tasmin pitarīvānvarajyata

02,030.000@016_0009 na tasya vidyate dveṣṭā tato 'syājātaśatrutā

02,030.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,030.001a rakṣaṇād dharmarājasya satyasya paripālanāt

02,030.001c śatrūṇāṃ kṣapaṇāc caiva svakarmaniratāḥ prajāḥ

02,030.002a balīnāṃ samyag ādānād dharmataś cānuśāsanāt

02,030.002c nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado 'bhavat

02,030.003a sarvārambhāḥ supravṛttā gorakṣaṃ karṣaṇaṃ vaṇik

02,030.003a*0323_01 **** **** nīrujā nirupadravāḥ

02,030.003a*0323_02 svādusasyā ca pṛthivī bahupuṣpaphaladrumā

02,030.003a*0323_03 brāhmaṇā yajñasaṃtānāḥ

02,030.003c viśeṣāt sarvam evaitat saṃjajñe rājakarmaṇaḥ

02,030.004a dasyubhyo vañcakebhyo vā rājan prati parasparam

02,030.004c rājavallabhataś caiva nāśrūyanta mṛṣā giraḥ

02,030.005a avarṣaṃ cātivarṣaṃ ca vyādhipāvakamūrchanam

02,030.005c sarvam etat tadā nāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire

02,030.005d*0324_01 manastuṣṭiṃ kathaṃ gacched ity evamanaso narāḥ

02,030.005d*0324_02 sarvātmanā priyāṇy eva kartuṃ samupacakramuḥ

02,030.006a priyaṃ kartum upasthātuṃ balikarma svabhāvajam

02,030.006c abhihartuṃ nṛpā jagmur nānyaiḥ kāryaiḥ pṛthak pṛthak

02,030.007a dharmyair dhanāgamais tasya vavṛdhe nicayo mahān

02,030.007c kartuṃ yasya na śakyeta kṣayo varṣaśatair api

02,030.007d*0325_01 sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ śreṣṭhaḥ sa ca mahīpatiḥ

02,030.008a svakośasya parīmāṇaṃ koṣṭhasya ca mahīpatiḥ

02,030.008c vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe

02,030.009a suhṛdaś caiva taṃ sarve pṛthak ca saha cābruvan

02,030.009c yajñakālas tava vibho kriyatām atra sāṃpratam

02,030.010a athaivaṃ bruvatām eva teṣām abhyāyayau hariḥ

02,030.010c ṛṣiḥ purāṇo vedātmā dṛśyaś cāpi vijānatām

02,030.011a jagatas tasthuṣāṃ śreṣṭhaḥ prabhavaś cāpyayaś ca ha

02,030.011c bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ

02,030.011d*0326_01 pradhānaḥ sarvalokānāṃ bhojavṛṣṇyandhakāgraṇīḥ

02,030.012a prākāraḥ sarvavṛṣṇīnām āpatsv abhayado 'rihā

02,030.012c balādhikāre nikṣipya saṃhatyānakadundubhim

02,030.013a uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ

02,030.013c dhanaughaṃ puruṣavyāghro balena mahatā vṛtaḥ

02,030.014a taṃ dhanaugham aparyantaṃ ratnasāgaram akṣayam

02,030.014c nādayan rathaghoṣeṇa praviveśa purottamam

02,030.014d*0327_01 pūrṇam āpūrayaṃs teṣāṃ dviṣacchokāvaho 'bhavat

02,030.015a asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā

02,030.015b*0328_01 atha sarve samutthāya kāñcanāsanam ādaduḥ

02,030.015c kṛṣṇena samupetena jahṛṣe bhārataṃ puram

02,030.016a taṃ mudābhisamāgamya satkṛtya ca yathāvidhi

02,030.016c saṃpṛṣṭvā kuśalaṃ caiva sukhāsīnaṃ yudhiṣṭhiraḥ

02,030.017a dhaumyadvaipāyanamukhair ṛtvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ

02,030.017c bhīmārjunayamaiś cāpi sahitaḥ kṛṣṇam abravīt

02,030.018a tvatkṛte pṛthivī sarvā madvaśe kṛṣṇa vartate

02,030.018c dhanaṃ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādād upārjitam

02,030.019a so 'ham icchāmi tat sarvaṃ vidhivad devakīsuta

02,030.019c upayoktuṃ dvijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava

02,030.020a tad ahaṃ yaṣṭum icchāmi dāśārha sahitas tvayā

02,030.020c anujaiś ca mahābāho tan mānujñātum arhasi

02,030.021a sa dīkṣāpaya govinda tvam ātmānaṃ mahābhuja

02,030.021c tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hy aham

02,030.022a māṃ vāpy abhyanujānīhi sahaibhir anujair vibho

02,030.022c anujñātas tvayā kṛṣṇa prāpnuyāṃ kratum uttamam

02,030.023a taṃ kṛṣṇaḥ pratyuvācedaṃ bahūktvā guṇavistaram

02,030.023c tvam eva rājaśārdūla samrāḍ arho mahākratum

02,030.023e saṃprāpnuhi tvayā prāpte kṛtakṛtyās tato vayam

02,030.024a yajasvābhīpsitaṃ yajñaṃ mayi śreyasy avasthite

02,030.024c niyuṅkṣva cāpi māṃ kṛtye sarvaṃ kartāsmi te vacaḥ

02,030.025 yudhiṣṭhira uvāca

02,030.025a saphalaḥ kṛṣṇa saṃkalpaḥ siddhiś ca niyatā mama

02,030.025c yasya me tvaṃ hṛṣīkeśa yathepsitam upasthitaḥ

02,030.025d@017_0001 āgatān pṛthivīpālān saṃprekṣyāha yudhiṣṭhiraḥ

02,030.025d@017_0002 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ sarvataḥ kāryasādhakam

02,030.025d@017_0003 pādāvanejanaṃ deyaṃ rājasūye mahākratau

02,030.025d@017_0004 na tādṛg dṛśyate mahyaṃ na ca bhūpaiḥ samāhṛtam

02,030.025d@017_0005 kṛṣṇa uvāca

02,030.025d@017_0005 kuto labhyaṃ mahābāho etasya ca dhanāgamam

02,030.025d@017_0006 mā viṣīdasva rājendra dhanasyārthe kathaṃ cana

02,030.025d@017_0007 haiḍimbaṃ preṣayiṣyāmi vibhīṣaṇam ariṃdamam

02,030.025d@017_0008 ānetuṃ rakṣasāṃ nāthaṃ dhanaughaparipūrtaye

02,030.025d@017_0009 tata āhūya haiḍimbaṃ bahumānapuraḥsaram

02,030.025d@017_0010 uvāca ślakṣṇayā vācā pūjayann iva mādhavaḥ

02,030.025d@017_0011 gaccha haiḍimba bhadraṃ te laṅkāyāṃ rakṣasāṃ patim

02,030.025d@017_0012 nivedayasva madvācā yad uktaṃ rākṣasaṃ prati

02,030.025d@017_0013 tat smṛtvā tvaṃ samāgaccha prasādaṃ mama ca smara

02,030.025d@017_0014 tato bhīmasutaḥ kṛtvā praṇāmaṃ kṛṣṇapādayoḥ

02,030.025d@017_0015 jagāma tvarito lokān draṣṭuṃ paulastyam añjasā

02,030.025d@017_0016 tataḥ sāgaram āsādya baddhaṃ rāmeṇa pādapam

02,030.025d@017_0017 tatra rāmeśvaraṃ devaṃ saṃpūjya vidhivat tadā

02,030.025d@017_0018 haiḍimbas tvarito lokān praviveśa nṛpājñayā

02,030.025d@017_0019 sa gato vāyuvegena laṅkāṃ dvāram upāsthitaḥ

02,030.025d@017_0020 sa pṛṣṭo dvārapālais tu kas tvaṃ ṣaṇḍākṛtiḥ kutaḥ

02,030.025d@017_0021 dvāḥsthān kāṃś cit samutkṣipya karṇābhyāṃ prāhasat tadā

02,030.025d@017_0022 durdṛśā rākṣasās tatra jāyante kurujāṅgale

02,030.025d@017_0023 bhaimasenis tadovāca dvārasthān krodhasaṃyutaḥ

02,030.025d@017_0024 kṛṣṇājñayāgataṃ māṃ ca nivedayata rākṣasāḥ

02,030.025d@017_0025 vibhīṣaṇāya vai śīghraṃ kāryārthaṃ rākṣasottamāḥ

02,030.025d@017_0026 tad uktam ākarṇya ca te paulastyāya nyavedayan

02,030.025d@017_0027 āhūya tam uvācedaṃ kiṃ kāryaṃ tan niśāmaya

02,030.025d@017_0028 sa sarvaṃ kathayām āsa kṛṣṇaproktaṃ tadāgrataḥ

02,030.025d@017_0029 vibhīṣaṇaś ca dharmātmā kṛṣṇājñāṃ śirasā dadhat

02,030.025d@017_0030 saṃsmṛtya rāmavacanaṃ kṛṣṇājñāṃ pālayat tadā

02,030.025d@017_0031 mandodaryai nivedyātha kṛṣṇarāmaprasādajam

02,030.025d@017_0032 kṛṣṇaṃ draṣṭuṃ gamiṣyāmi ājñāpaya nṛpātmaje

02,030.025d@017_0033 jagatsāraṃ ratnajātaṃ daśagrīvena rakṣitam

02,030.025d@017_0034 ānītaṃ vibudhādīṃś ca jitvā tac ca samṛddhimat

02,030.025d@017_0035 preṣayiṣyāmi tat sarvaṃ kṛṣṇaprītyai nṛpātmaje

02,030.025d@017_0036 paśyatobhayataḥ pādau ratnajaiḥ pūritair dhanaiḥ

02,030.025d@017_0037 indraprasthaṃ gata uta kṛṣṇaś cāsau mahāyaśāḥ

02,030.025d@017_0038 vaiśaṃpāyana uvāca

02,030.025d@017_0038 rākṣasā yādavendraṃ taṃ draṣṭuṃ gacchāma māciram

02,030.025d@017_0039 iti śrutvā vacas tasya vismitā vākyam abravīt

02,030.025d@017_0040 vibhīṣaṇa uvāca

02,030.025d@017_0040 mānuṣebhyaḥ kathaṃ rājan karaṃ datse vadasva me

02,030.025d@017_0041 śubhe kāraṇato dadmi na bibhemi kuto 'smy aham

02,030.025d@017_0042 purā rāmeṇa kathitaṃ mamāgre mayanandini

02,030.025d@017_0043 janma me yādave vaṃśe dvāpare samupasthite

02,030.025d@017_0044 sāhāyyaṃ pāṇḍavasyārthe kariṣyāmi tadā vraja

02,030.025d@017_0045 vaiśaṃpāyana uvāca

02,030.025d@017_0045 indraprasthe mahābāho darśanaṃ te karomy aham

02,030.025d@017_0046 ity uktvā sa yayau tatra yatra kṛṣṇaḥ surārihā

02,030.025d@017_0047 saṃpūjya kṛṣṇaṃ saṃśuddhaṃ paulastyaḥ paramo mahān

02,030.025d@017_0048 saṃpūjya rākṣasaṃ viṣṇur ity uvāca vibhīṣaṇam

02,030.025d@017_0049 vibhīṣaṇa uvāca

02,030.025d@017_0049 svāgataṃ te mahābāho kuśalaṃ te ca sarvadā

02,030.025d@017_0050 tava darśanato viṣṇo aśubhaṃ nāsti me kva cit

02,030.025d@017_0051 adya me svāgataṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam

02,030.025d@017_0052 idaṃ svarṇaṃ mayānītaṃ koṭiśo yadunandana

02,030.025d@017_0053 yajñārthaṃ dharmarājasya tavājñāṃ vacasāṃ dadhṛk

02,030.025d@017_0054 iti śrutvā vacas tasya tataḥ sphuritalocanaḥ

02,030.025d@017_0055 gantum ājñāṃ dadau laṅkāṃ paulastyāya mahātmane

02,030.025d@017_0056 vraja laṅkāṃ mahāvīra tulyaṃ balir ihāsura

02,030.025d@017_0057 iti śrutvā tato laṅkām agamad rāvaṇānujaḥ

02,030.025d@017_0058 pūjyamāno mahāvīrai rākṣaso bharatarṣabha

02,030.026 vaiśaṃpāyana uvāca

02,030.026a anujñātas tu kṛṣṇena pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha

02,030.026c īhituṃ rājasūyāya sādhanāny upacakrame

02,030.027a tata ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ

02,030.027c sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ

02,030.028a asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ

02,030.028c tathopakaraṇaṃ sarvaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ

02,030.029a adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān kṣipram eva hi

02,030.029c samānayantu puruṣā yathāyogaṃ yathākramam

02,030.030a indraseno viśokaś ca pūruś cārjunasārathiḥ

02,030.030b*0329_01 sūtāś ca sahitāḥ sarve śucayo mṛṣṭakuṇḍalāḥ

02,030.030b*0330_01 samīko dhvajasenaś ca pañca sārathipuṃgavāḥ

02,030.030c annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā

02,030.030d*0331_01 upasthitān sarvakāmān sugandhikanakaprabhān

02,030.031a sarvakāmāś ca kāryantāṃ rasagandhasamanvitāḥ

02,030.031c manoharāḥ prītikarā dvijānāṃ kurusattama

02,030.032a tad vākyasamakālaṃ tu kṛtaṃ sarvam avedayat

02,030.032c sahadevo yudhāṃ śreṣṭho dharmarāje mahātmani

02,030.033a tato dvaipāyano rājann ṛtvijaḥ samupānayat

02,030.033c vedān iva mahābhāgān sākṣān mūrtimato dvijān

02,030.034a svayaṃ brahmatvam akarot tasya satyavatīsutaḥ

02,030.034b*0332_01 mūrtimān sāmavedo 'tha vedavedāṅgapāragaḥ

02,030.034c dhanaṃjayānām ṛṣabhaḥ susāmā sāmago 'bhavat

02,030.035a yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho 'dhvaryusattamaḥ

02,030.035c pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito 'bhavat

02,030.036a eteṣāṃ śiṣyavargāś ca putrāś ca bharatarṣabha

02,030.036c babhūvur hotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ

02,030.036d*0333_01 svayaṃ ca bhagavāṃs tatra śiṣyaiḥ sarvaiḥ puraskṛtaḥ

02,030.036d*0333_02 kṛṣṇadvaipāyano rājan sadasyam akarot prabhuḥ

02,030.037a te vācayitvā puṇyāham īhayitvā ca taṃ vidhim

02,030.037c śāstroktaṃ yojayām āsus tad devayajanaṃ mahat

02,030.038a tatra cakrur anujñātāḥ śaraṇāny uta śilpinaḥ

02,030.038c ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasām

02,030.039a tata ājñāpayām āsa sa rājā rājasattamaḥ

02,030.039c sahadevaṃ tadā sadyo mantriṇaṃ kurusattamaḥ

02,030.039d*0334_00 vaiśaṃpāyanaḥ

02,030.039d*0334_01 sahadevaṃ tadā prāha mantriṇaṃ kurusattamaḥ

02,030.039d*0334_02 uvāca rājā kaunteyo vacanaṃ vacanakṣamam

02,030.040a āmantraṇārthaṃ dūtāṃs tvaṃ preṣayasvāśugān drutam

02,030.040c upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtān prāhiṇot tadā

02,030.041a āmantrayadhvaṃ rāṣṭreṣu brāhmaṇān bhūmipān api

02,030.041c viśaś ca mānyāñ śūdrāṃś ca sarvān ānayateti ca

02,030.042a te sarvān pṛthivīpālān pāṇḍaveyasya śāsanāt

02,030.042c āmantrayāṃ babhūvuś ca preṣayām āsa cāparān

02,030.042d*0335_01 tathāparān api narān ātmanaḥ śīghragāminaḥ

02,030.042d*0336_01 dūtās te vāhanair jagmū rāṣṭrāṇi subahūni ca

02,030.043a tatas te tu yathākālaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

02,030.043c dīkṣayāṃ cakrire viprā rājasūyāya bhārata

02,030.043d*0337_01 jyeṣṭhāmūle amāvasyāṃ mahājanasamāvṛtaḥ

02,030.043d*0337_02 rauravājinasaṃvīto navanītāktadehavān

02,030.044a dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,030.044c jagāma yajñāyatanaṃ vṛto vipraiḥ sahasraśaḥ

02,030.045a bhrātṛbhir jñātibhiś caiva suhṛdbhiḥ sacivais tathā

02,030.045c kṣatriyaiś ca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ

02,030.045e amātyaiś ca nṛpaśreṣṭho dharmo vigrahavān iva

02,030.046a ājagmur brāhmaṇās tatra viṣayebhyas tatas tataḥ

02,030.046c sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ

02,030.047a teṣām āvasathāṃś cakrur dharmarājasya śāsanāt

02,030.047c bahvannāñ śayanair yuktān sagaṇānāṃ pṛthak pṛthak

02,030.047e sarvartuguṇasaṃpannāñ śilpino 'tha sahasraśaḥ

02,030.048a teṣu te nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ

02,030.048c kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān

02,030.049a bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ vadatāṃ ca mahāsvanaḥ

02,030.049c aniśaṃ śrūyate smātra muditānāṃ mahātmanām

02,030.050a dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti

02,030.050c evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ

02,030.051a gavāṃ śatasahasrāṇi śayanānāṃ ca bhārata

02,030.051c rukmasya yoṣitāṃ caiva dharmarājaḥ pṛthag dadau

02,030.052a prāvartataivaṃ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ

02,030.052c pṛthivyām ekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape

02,030.053a tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayām āsa pāṇḍavam

02,030.053c nakulaṃ hāstinapuraṃ bhīṣmāya bharatarṣabha

02,030.053d*0338_01 bāhlīkāya saputrāya bhūriśravasabhīṣmayoḥ

02,030.054a droṇāya dhṛtarāṣṭrāya vidurāya kṛpāya ca

02,030.054c bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye 'nuraktā yudhiṣṭhire

02,031.000*0339_01 tata āmantritā rājan rājānaḥ satkṛtās tadā

02,031.000*0339_02 purebhyaḥ prayayuḥ svebhyo vimānebhya ivāmarāḥ

02,031.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,031.001a sa gatvā hāstinapuraṃ nakulaḥ samitiṃjayaḥ

02,031.001b*0340_01 prayataḥ prāñjalir bhūtvā bhāratān ānayat tadā

02,031.001c bhīṣmam āmantrayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍavaḥ

02,031.002a prayayuḥ prītamanaso yajñaṃ brahmapuraḥsarāḥ

02,031.002c saṃśrutya dharmarājasya yajñaṃ yajñavidas tadā

02,031.003a anye ca śataśas tuṣṭair manobhir manujarṣabha

02,031.003b*0341_01 bahu vittaṃ samādāya vividhāḥ pārthivā yayuḥ

02,031.003c draṣṭukāmāḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam

02,031.004a digbhyaḥ sarve samāpetuḥ pārthivās tatra bhārata

02,031.004c samupādāya ratnāni vividhāni mahānti ca

02,031.005a dhṛtarāṣṭraś ca bhīṣmaś ca viduraś ca mahāmatiḥ

02,031.005c duryodhanapurogāś ca bhrātaraḥ sarva eva te

02,031.006a satkṛtyāmantritāḥ sarve ācāryapramukhā nṛpāḥ

02,031.006c gāndhārarājaḥ subalaḥ śakuniś ca mahābalaḥ

02,031.007a acalo vṛṣakaś caiva karṇaś ca rathināṃ varaḥ

02,031.007c ṛtaḥ śalyo madrarājo bāhlikaś ca mahārathaḥ

02,031.008a somadatto 'tha kauravyo bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ

02,031.008c aśvatthāmā kṛpo droṇaḥ saindhavaś ca jayadrathaḥ

02,031.009a yajñasenaḥ saputraś ca śālvaś ca vasudhādhipaḥ

02,031.009c prāgjyotiṣaś ca nṛpatir bhagadatto mahāyaśāḥ

02,031.010a saha sarvais tathā mlecchaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ

02,031.010c pārvatīyāś ca rājāno rājā caiva bṛhadbalaḥ

02,031.011a pauṇḍrako vāsudevaś ca vaṅgaḥ kāliṅgakas tathā

02,031.011c ākarṣaḥ kuntalaś caiva vānavāsyāndhrakās tathā

02,031.012a draviḍāḥ siṃhalāś caiva rājā kāśmīrakas tathā

02,031.012c kuntibhojo mahātejāḥ suhmaś ca sumahābalaḥ

02,031.013a bāhlikāś cāpare śūrā rājānaḥ sarva eva te

02,031.013c virāṭaḥ saha putraiś ca mācellaś ca mahārathaḥ

02,031.013e rājāno rājaputrāś ca nānājanapadeśvarāḥ

02,031.014a śiśupālo mahāvīryaḥ saha putreṇa bhārata

02,031.014c āgacchat pāṇḍaveyasya yajñaṃ saṃgrāmadurmadaḥ

02,031.015a rāmaś caivāniruddhaś ca babhruś ca sahasāraṇaḥ

02,031.015c gadapradyumnasāmbāś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān

02,031.016a ulmuko niśaṭhaś caiva vīraḥ prādyumnir eva ca

02,031.016c vṛṣṇayo nikhilenānye samājagmur mahārathāḥ

02,031.017a ete cānye ca bahavo rājāno madhyadeśajāḥ

02,031.017c ājagmuḥ pāṇḍuputrasya rājasūyaṃ mahākratum

02,031.018a dadus teṣām āvasathān dharmarājasya śāsanāt

02,031.018c bahukakṣyānvitān rājan dīrghikāvṛkṣaśobhitān

02,031.019a tathā dharmātmajas teṣāṃ cakre pūjām anuttamām

02,031.019c satkṛtāś ca yathoddiṣṭāñ jagmur āvasathān nṛpāḥ

02,031.020a kailāsaśikharaprakhyān manojñān dravyabhūṣitān

02,031.020c sarvataḥ saṃvṛtān uccaiḥ prākāraiḥ sukṛtaiḥ sitaiḥ

02,031.021a suvarṇajālasaṃvītān maṇikuṭṭimaśobhitān

02,031.021c sukhārohaṇasopānān mahāsanaparicchadān

02,031.022a sragdāmasamavacchannān uttamāgurugandhinaḥ

02,031.022c haṃsāṃśuvarṇasadṛśān āyojanasudarśanān

02,031.023a asaṃbādhān samadvārān yutān uccāvacair guṇaiḥ

02,031.023c bahudhātupinaddhāṅgān himavacchikharān iva

02,031.024a viśrāntās te tato 'paśyan bhūmipā bhūridakṣiṇam

02,031.024c vṛtaṃ sadasyair bahubhir dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

02,031.025a tat sadaḥ pārthivaiḥ kīrṇaṃ brāhmaṇaiś ca mahātmabhiḥ

02,031.025c bhrājate sma tadā rājan nākapṛṣṭham ivāmaraiḥ

02,032.000*0342_01 tatas tv ājñāpayām āsa pāṇḍavo 'rinibarhaṇaḥ

02,032.000*0342_02 sahadevaṃ kuruśreṣṭhaṃ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ

02,032.000*0342_03 asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ

02,032.000*0342_04 adhiyajñāṃś ca saṃbhārān dhaumyoktān bharatarṣabha

02,032.000*0342_05 sarvam ānaya naḥ kṣipraṃ sahadeva yathātatham

02,032.000*0342_06 indraseno viśokaś ca rukmaś cārjunasārathiḥ

02,032.000*0342_07 annādye vyāpṛtāḥ santu sahadeva tavājñayā

02,032.000*0342_08 upārjitān sarvakāmān sugandharasamiśritān

02,032.000*0342_09 manoharān prītikarān annādye 'rthe susaṃskṛtān

02,032.000*0343_01 samīko dhvajasenaś ca pañcasārathipuṃgavāḥ

02,032.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,032.001a pitāmahaṃ guruṃ caiva pratyudgamya yudhiṣṭhiraḥ

02,032.001c abhivādya tato rājann idaṃ vacanam abravīt

02,032.001e bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ drauṇiṃ duryodhanaviviṃśatī

02,032.002a asmin yajñe bhavanto mām anugṛhṇantu sarvaśaḥ

02,032.002c idaṃ vaḥ svam ahaṃ caiva yad ihāsti dhanaṃ mama

02,032.002e prīṇayantu bhavanto māṃ yatheṣṭam aniyantritāḥ

02,032.003a evam uktvā sa tān sarvān dīkṣitaḥ pāṇḍavāgrajaḥ

02,032.003c yuyoja ha yathāyogam adhikāreṣv anantaram

02,032.004a bhakṣyabhojyādhikāreṣu duḥśāsanam ayojayat

02,032.004a*0344_01 **** **** yuyutsuṃ samayojayat

02,032.004a*0344_02 paṅktyāropaṇakārye tu ucchiṣṭāpanaye punaḥ

02,032.004a*0344_03 bhojanāvekṣaṇe caiva

02,032.004c parigrahe brāhmaṇānām aśvatthāmānam uktavān

02,032.005a rājñāṃ tu pratipūjārthaṃ saṃjayaṃ saṃnyayojayat

02,032.005c kṛtākṛtaparijñāne bhīṣmadroṇau mahāmatī

02,032.005d*0345_01 tatrānvatiṣṭhatāṃ rājā vṛddhau paramasaṃmatau

02,032.006a hiraṇyasya suvarṇasya ratnānāṃ cānvavekṣaṇe

02,032.006c dakṣiṇānāṃ ca vai dāne kṛpaṃ rājā nyayojayat

02,032.006e tathānyān puruṣavyāghrāṃs tasmiṃs tasmin nyayojayat

02,032.007a bāhliko dhṛtarāṣṭraś ca somadatto jayadrathaḥ

02,032.007c nakulena samānītāḥ svāmivat tatra remire

02,032.008a kṣattā vyayakaras tv āsīd viduraḥ sarvadharmavit

02,032.008c duryodhanas tv arhaṇāni pratijagrāha sarvaśaḥ

02,032.008d*0346_01 kuntī mādrī ca gāndhārī strīṇāṃ kurvantu cārcanam

02,032.008d*0346_02 anyāḥ sarvāḥ snuṣās tāsāṃ saṃdeśaṃ yāntu mā ciram

02,032.008d*0346_03 tiṣṭhet kṛṣṇāntike so 'yam arjunaḥ kāryasiddhaye

02,032.008d*0347_01 caraṇakṣālane kṛṣṇo brāhmaṇānāṃ svayaṃ hy abhūt

02,032.008d*0348_01 karṇaḥ kośagṛhādhīśaś cāyavyayasamīkṣakaḥ

02,032.009a sarvalokaḥ samāvṛttaḥ piprīṣuḥ phalam uttamam

02,032.009c draṣṭukāmaḥ sabhāṃ caiva dharmarājaṃ ca pāṇḍavam

02,032.010a na kaś cid āharat tatra sahasrāvaram arhaṇam

02,032.010c ratnaiś ca bahubhis tatra dharmarājam avardhayan

02,032.011a kathaṃ nu mama kauravyo ratnadānaiḥ samāpnuyāt

02,032.011c yajñam ity eva rājānaḥ spardhamānā dadur dhanam

02,032.012a bhavanaiḥ savimānāgraiḥ sodarkair balasaṃvṛtaiḥ

02,032.012c lokarājavimānaiś ca brāhmaṇāvasathaiḥ saha

02,032.013a kṛtair āvasathair divyair vimānapratimais tathā

02,032.013c vicitrai ratnavadbhiś ca ṛddhyā paramayā yutaiḥ

02,032.014a rājabhiś ca samāvṛttair atīvaśrīsamṛddhibhiḥ

02,032.014c aśobhata sado rājan kaunteyasya mahātmanaḥ

02,032.015a ṛddhyā ca varuṇaṃ devaṃ spardhamāno yudhiṣṭhiraḥ

02,032.015c ṣaḍagninātha yajñena so 'yajad dakṣiṇāvatā

02,032.015e sarvāñ janān sarvakāmaiḥ samṛddhaiḥ samatarpayat

02,032.016a annavān bahubhakṣyaś ca bhuktavajjanasaṃvṛtaḥ

02,032.016c ratnopahārakarmaṇyo babhūva sa samāgamaḥ

02,032.017a iḍājyahomāhutibhir mantraśikṣāsamanvitaiḥ

02,032.017c tasmin hi tatṛpur devās tate yajñe maharṣibhiḥ

02,032.018a yathā devās tathā viprā dakṣiṇānnamahādhanaiḥ

02,032.018c tatṛpuḥ sarvavarṇāś ca tasmin yajñe mudānvitāḥ

02,033.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,033.001a tato 'bhiṣecanīye 'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha

02,033.001c antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārthaṃ maharṣayaḥ

02,033.002a nāradapramukhās tasyām antarvedyāṃ mahātmanaḥ

02,033.002c samāsīnāḥ śuśubhire saha rājarṣibhis tadā

02,033.003a sametā brahmabhavane devā devarṣayo yathā

02,033.003c karmāntaram upāsanto jajalpur amitaujasaḥ

02,033.004a idam evaṃ na cāpy evam evam etan na cānyathā

02,033.004c ity ūcur bahavas tatra vitaṇḍānāḥ parasparam

02,033.005a kṛśān arthāṃs tathā ke cid akṛśāṃs tatra kurvate

02,033.005c akṛśāṃś ca kṛśāṃś cakrur hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ

02,033.006a tatra medhāvinaḥ ke cid artham anyaiḥ prapūritam

02,033.006c vicikṣipur yathā śyenā nabhogatam ivāmiṣam

02,033.007a ke cid dharmārthasaṃyuktāḥ kathās tatra mahāvratāḥ

02,033.007c remire kathayantaś ca sarvavedavidāṃ varāḥ

02,033.008a sā vedir vedasaṃpannair devadvijamaharṣibhiḥ

02,033.008c ābabhāse samākīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā

02,033.009a na tasyāṃ saṃnidhau śūdraḥ kaś cid āsīn na cāvrataḥ

02,033.009c antarvedyāṃ tadā rājan yudhiṣṭhiraniveśane

02,033.010a tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām

02,033.010c tutoṣa nāradaḥ paśyan dharmarājasya dhīmataḥ

02,033.011a atha cintāṃ samāpede sa munir manujādhipa

02,033.011c nāradas taṃ tadā paśyan sarvakṣatrasamāgamam

02,033.012a sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ bharatarṣabha

02,033.012c aṃśāvataraṇe yāsau brahmaṇo bhavane 'bhavat

02,033.013a devānāṃ saṃgamaṃ taṃ tu vijñāya kurunandana

02,033.013c nāradaḥ puṇḍarīkākṣaṃ sasmāra manasā harim

02,033.014a sākṣāt sa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ

02,033.014c pratijñāṃ pālayan dhīmāñ jātaḥ parapuraṃjayaḥ

02,033.015a saṃdideśa purā yo 'sau vibudhān bhūtakṛt svayam

02,033.015c anyonyam abhinighnantaḥ punar lokān avāpsyatha

02,033.016a iti nārāyaṇaḥ śaṃbhur bhagavāñ jagataḥ prabhuḥ

02,033.016c ādiśya vibudhān sarvān ajāyata yadukṣaye

02,033.017a kṣitāv andhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ

02,033.017c parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇām ivoḍurāṭ

02,033.018a yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate

02,033.018c so 'yaṃ mānuṣavan nāma harir āste 'rimardanaḥ

02,033.019a aho bata mahad bhūtaṃ svayaṃbhūr yad idaṃ svayam

02,033.019c ādāsyati punaḥ kṣatram evaṃ balasamanvitam

02,033.020a ity etāṃ nāradaś cintāṃ cintayām āsa dharmavit

02,033.020c hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñair īḍyaṃ tam īśvaram

02,033.021a tasmin dharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ

02,033.021c mahādhvare mahābuddhis tasthau sa bahumānataḥ

02,033.021d@018_0000 vaiśaṃpāyanaḥ

02,033.021d@018_0001 tataḥ samuditā mukhyair guṇair guṇavatāṃ varāḥ

02,033.021d@018_0002 bahavo bhāvitātmānaḥ pṛthak pṛthag ariṃdamāḥ

02,033.021d@018_0003 ātmakṛtyam iti jñātvā pāñcālās tatra sarvaśaḥ

02,033.021d@018_0004 samīyur vṛṣṇayaś caiva tadānīkāgrahāriṇaḥ

02,033.021d@018_0005 sadārāḥ sajanāmātyā vahanto ratnasaṃcayān

02,033.021d@018_0006 vikṛṣṭatvāc ca deśasya gurubhāratayā ca te

02,033.021d@018_0007 yayuḥ pramuditāḥ paścād rājabhir na samaṃ yayuḥ

02,033.021d@018_0008 balaśeṣaṃ samuditaṃ parigṛhya samantataḥ

02,033.021d@018_0009 rājñāṃ cakrāyudhaḥ śaurir amitragaṇamardanaḥ

02,033.021d@018_0010 balādhikāre nikṣiptaṃ saṃmānyānakadundubhim

02,033.021d@018_0011 saṃprāyād yādavaśreṣṭho yajamāne yudhiṣṭhire

02,033.021d@018_0012 uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ

02,033.021d@018_0013 dhanaughaṃ purataḥ kṛtvā khāṇḍavaprastham āyayau

02,033.021d@018_0014 tatra yajñāgatān sarvāṃś caidyavakrapurogamān

02,033.021d@018_0015 bhūmipālagaṇān sarvān saprabhān iva toyadān

02,033.021d@018_0016 meghakāyān niḥśvasato yūthapān iva yūthapaḥ

02,033.021d@018_0017 balinaḥ siṃhasaṃkāśān mahīm āvṛtya tiṣṭhataḥ

02,033.021d@018_0018 tato janaughasaṃbādhaṃ rājasāgaram avyayam

02,033.021d@018_0019 nādayan rathaghoṣeṇābhyupāyān madhusūdanaḥ

02,033.021d@018_0020 asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā

02,033.021d@018_0021 kṛṣṇena samupetena jaharṣe bhārataṃ puram

02,033.021d@018_0022 brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ hi pūjārthaṃ sarvadharmavit

02,033.021d@018_0023 sahadevo viśeṣajño mādrīputraḥ kṛto 'bhavat

02,033.021d@018_0024 prabhavantaṃ tu bhūtānāṃ bhāsvantam iva tejasā

02,033.021d@018_0025 praviśantaṃ yajñabhūmiṃ sitasyāvarajaṃ vibhum

02,033.021d@018_0026 tejorāśim ṛṣiṃ vipram adṛśyam avijānatām

02,033.021d@018_0027 vayodhikānāṃ vṛddhānāṃ mārgam ātmani tiṣṭhatām

02,033.021d@018_0028 jagatas tasthuṣaś caiva prabhavāpyayam acyutam

02,033.021d@018_0029 anantam antaṃ śatrūṇām amitragaṇamardanam

02,033.021d@018_0030 prabhavaṃ sarvabhūtānām āpatsv abhayam acyutam

02,033.021d@018_0031 bhaviṣyaṃ bhāvanaṃ bhūtaṃ dvāravatyām ariṃdamam

02,033.021d@018_0032 sa dṛṣṭvā kṛṣṇam āyāntaṃ pratipūjyāmitaujasam

02,033.021d@018_0033 yathārhaṃ keśave vṛttiṃ pratyapadyata pāṇḍavaḥ

02,033.021d@018_0034 jyaiṣṭhyakāniṣṭhyasaṃyogaṃ saṃpradhārya guṇāguṇaiḥ

02,033.021d@018_0035 ārirādhayiṣur dharmaḥ pūjayitvā dvijottamān

02,033.021d@018_0036 mahad ādityasaṃkāśam āsanaṃ ca jagatpateḥ

02,033.021d@018_0037 dadau nāsāditaṃ kaiś cit tasminn upaviveśa saḥ

02,033.022a tato bhīṣmo 'bravīd rājan dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

02,033.022c kriyatām arhaṇaṃ rājñāṃ yathārham iti bhārata

02,033.023a ācāryam ṛtvijaṃ caiva saṃyuktaṃ ca yudhiṣṭhira

02,033.023c snātakaṃ ca priyaṃ cāhuḥ ṣaḍ arghyārhān nṛpaṃ tathā

02,033.024a etān arhān abhigatān āhuḥ saṃvatsaroṣitān

02,033.024c ta ime kālapūgasya mahato 'smān upāgatāḥ

02,033.025a eṣām ekaikaśo rājann arghyam ānīyatām iti

02,033.025c atha caiṣāṃ variṣṭhāya samarthāyopanīyatām

02,033.026 yudhiṣṭhira uvāca

02,033.026a kasmai bhavān manyate 'rgham ekasmai kurunandana

02,033.026c upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tan me brūhi pitāmaha

02,033.027 vaiśaṃpāyana uvāca

02,033.027a tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo buddhyā niścitya bhārata

02,033.027c vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇam arhaṇīyatamaṃ bhuvi

02,033.028a eṣa hy eṣāṃ sametānāṃ tejobalaparākramaiḥ

02,033.028c madhye tapann ivābhāti jyotiṣām iva bhāskaraḥ

02,033.029a asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā

02,033.029c bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ

02,033.030a tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān

02,033.030c upajahre 'tha vidhivad vārṣṇeyāyārghyam uttamam

02,033.030d*0349_01 gām arghyaṃ madhuparkaṃ cāpy ānīyāpāharat tadā

02,033.030d*0349_02 caraṇāv aspṛśac chaureḥ sahadevo viśāṃ pate

02,033.030d*0349_03 keśavaś cāpy upāghrāya mūrdhni śastrabhṛtāṃ varaḥ

02,033.030d*0349_04 sahadevam athovāca kaccid vaḥ kuśalaṃ gṛhe

02,033.030d*0350_01 so 'pi taṃ tu tathety āha sarvaṃ nanu tavājñayā

02,033.030d*0350_02 etasminn antare rājann idam āsīd athādbhutam

02,033.030d*0351_01 tāṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ sarve pūjāṃ kṛṣṇasya bhūyasīm

02,033.030d*0351_02 saṃprekṣyānyonyam āsīnā hṛdayais tām adhārayan

02,033.031a pratijagrāha tat kṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā

02,033.031c śiśupālas tu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame

02,033.032a sa upālabhya bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi

02,033.032c apākṣipad vāsudevaṃ cedirājo mahābalaḥ

02,033.032d*0352_01 teṣām ākārabhāvajñaḥ sahadevo na cakṣame

02,033.032d*0352_02 mānināṃ balināṃ rājñāṃ puraḥ saṃdarśite pade

02,033.032d*0352_03 puṣpavṛṣṭir mahaty āsīt sahadevasya mūrdhani

02,033.032d*0352_04 janmaprabhṛti vṛṣṇīnāṃ sunīthaḥ śatrur abravīt

02,033.032d*0352_05 praṣṭā viyonijo rājā prativaktā nadīsutaḥ

02,033.032d*0352_06 pratigrahītā gopālaḥ pradātā ca viyonijaḥ

02,033.032d*0352_07 sadasyā mūkavat sarve āsate 'tra kim ucyate

02,033.032d*0352_08 ity uktvā sa vihasyāśu pāṇḍavaṃ punar abravīt

02,033.032d*0352_09 atipaśyasi vā sarvān na vā paśyasi pāṇḍava

02,033.032d*0352_10 tiṣṭhatsv anyeṣu pūjyeṣu gopam arcitavān asi

02,033.032d*0352_11 ete caivobhaye tāta kāryasya tu vināśake

02,033.032d*0352_12 atidṛṣṭir adṛṣṭir vā tayoḥ kiṃ tvaṃ samāsthitaḥ

02,034.001 śiśupāla uvāca

02,034.001a nāyam arhati vārṣṇeyas tiṣṭhatsv iha mahātmasu

02,034.001c mahīpatiṣu kauravya rājavat pārthivārhaṇam

02,034.002a nāyaṃ yuktaḥ samācāraḥ pāṇḍaveṣu mahātmasu

02,034.002c yat kāmāt puṇḍarīkākṣaṃ pāṇḍavārcitavān asi

02,034.003a bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmaḥ sūkṣmo hi pāṇḍavāḥ

02,034.003c ayaṃ tatrābhyatikrānta āpageyo 'lpadarśanaḥ

02,034.004a tvādṛśo dharmayukto hi kurvāṇaḥ priyakāmyayā

02,034.004c bhavaty abhyadhikaṃ bhīṣmo lokeṣv avamataḥ satām

02,034.005a kathaṃ hy arājā dāśārho madhye sarvamahīkṣitām

02,034.005c arhaṇām arhati tathā yathā yuṣmābhir arcitaḥ

02,034.006a atha vā manyase kṛṣṇaṃ sthaviraṃ bharatarṣabha

02,034.006c vasudeve sthite vṛddhe katham arhati tatsutaḥ

02,034.007a atha vā vāsudevo 'pi priyakāmo 'nuvṛttavān

02,034.007c drupade tiṣṭhati kathaṃ mādhavo 'rhati pūjanam

02,034.008a ācāryaṃ manyase kṛṣṇam atha vā kurupuṃgava

02,034.008c droṇe tiṣṭhati vārṣṇeyaṃ kasmād arcitavān asi

02,034.009a ṛtvijaṃ manyase kṛṣṇam atha vā kurunandana

02,034.009c dvaipāyane sthite vipre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@019_0001 bhīṣme śāṃtanave rājan sthite puruṣasattame

02,034.009d@019_0002 svacchandamṛtyuke rājan kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@019_0003 aśvatthāmni sthite vīre sarvaśāstraviśārade

02,034.009d@019_0004 kathaṃ kṛṣṇas tvayā rājann arcitaḥ kurunandana

02,034.009d@019_0005 duryodhane ca rājendre sthite puruṣasattame

02,034.009d@019_0006 kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@019_0007 drumaṃ kiṃpuruṣācāryam atikramya tathārcitaḥ

02,034.009d@019_0008 bhīṣmake ca durādharṣe pāṇḍye ca kṛtalakṣaṇe

02,034.009d@019_0009 nṛpe ca rukmiṇi śreṣṭhe ekalavye tathaiva ca

02,034.009d@019_0010 śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@019_0011 ayaṃ ca sarvarājñāṃ yo balaślāghī mahārathaḥ

02,034.009d@019_0012 jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata

02,034.009d@019_0013 yenātmabalam āśritya rājāno yudhi nirjitāḥ

02,034.009d@019_0014 taṃ ca karṇam atikramya kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@020_0001 bhīṣme śāṃtanave rājan sthite puruṣasattame

02,034.009d@020_0002 svacchandamṛtyuke tasmin kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@020_0003 kṛpe ca bhāratācārye kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@020_0004 aśvatthāmni sthite vīre sarvaśastraviśārade

02,034.009d@020_0005 kathaṃ kṛṣṇas tvayā rājann arcito yadunandanaḥ

02,034.009d@020_0006 drume kiṃpuruṣācārye kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0007 ayaṃ pārthād anavamo dhanurvede parākrame

02,034.009d@020_0008 ekalavye sthite rājan kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0009 bhagadatte mahāvīrye jayatsene ca māgadhe

02,034.009d@020_0010 kāliṅge ca sthite rājan kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0011 pūrvadeśādhipe vīre kausalendre bṛhadbale

02,034.009d@020_0012 virāṭe ca sthite vīre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@020_0013 bhīṣmake ca durādharṣe pāṇḍye ca kṛtadhanvani

02,034.009d@020_0014 nṛpe rukmiṇi ca śreṣṭhe dantavakre ca pārthive

02,034.009d@020_0015 śalye madrādhipe caiva kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0016 surāṣṭrādhipatau vīre mālave ca sthite nṛpe

02,034.009d@020_0017 kṛtakṣaṇe ca vaidehe kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0018 ayaṃ ca sarvarājñāṃ yo balaślāghī mahārathaḥ

02,034.009d@020_0019 jāmadagnyasya dayitaḥ śiṣyo viprasya bhārata

02,034.009d@020_0020 yenātmabalam āśritya jarāsaṃdho yudhā jitaḥ

02,034.009d@020_0021 taṃ karṇaṃ samatikramya kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0022 vindānuvindāv āvantyau kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam

02,034.009d@020_0023 sthite sālve ca rājendre kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.009d@020_0024 asmin pārthasakhe rājan gandharvāṇāṃ mahīpatau

02,034.009d@020_0025 sthite citrarathe vīre kathaṃ kṛṣṇas tvayārcitaḥ

02,034.009d@020_0026 bāhlīkaṃ sthaviraṃ vīraṃ kauravāṇāṃ mahāratham

02,034.009d@020_0027 saumadattiṃ mahāvīryaṃ somadattaṃ mahāratham

02,034.009d@020_0028 śakuniṃ saubalaṃ caiva sindhurājaṃ mahābalam

02,034.009d@020_0029 etān avamatān kṛtvā kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.010a naiva ṛtviṅ na cācāryo na rājā madhusūdanaḥ

02,034.010b*0353_01 na snātako na jāmātā kathaṃ kṛṣṇo 'rcitas tvayā

02,034.010c arcitaś ca kuruśreṣṭha kim anyat priyakāmyayā

02,034.011a atha vāpy arcanīyo 'yaṃ yuṣmākaṃ madhusūdanaḥ

02,034.011c kiṃ rājabhir ihānītair avamānāya bhārata

02,034.012a vayaṃ tu na bhayād asya kaunteyasya mahātmanaḥ

02,034.012c prayacchāmaḥ karān sarve na lobhān na ca sāntvanāt

02,034.013a asya dharmapravṛttasya pārthivatvaṃ cikīrṣataḥ

02,034.013c karān asmai prayacchāmaḥ so 'yam asmān na manyate

02,034.014a kim anyad avamānād dhi yad imaṃ rājasaṃsadi

02,034.014c aprāptalakṣaṇaṃ kṛṣṇam arghyeṇārcitavān asi

02,034.015a akasmād dharmaputrasya dharmātmeti yaśo gatam

02,034.015c ko hi dharmacyute pūjām evaṃ yuktāṃ prayojayet

02,034.015e yo 'yaṃ vṛṣṇikule jāto rājānaṃ hatavān purā

02,034.015f*0354_01 jarāsaṃdhaṃ mahātmānam anyāyena durātmavān

02,034.016a adya dharmātmatā caiva vyapakṛṣṭā yudhiṣṭhirāt

02,034.016c kṛpaṇatvaṃ niviṣṭaṃ ca kṛṣṇe 'rghyasya nivedanāt

02,034.017a yadi bhītāś ca kaunteyāḥ kṛpaṇāś ca tapasvinaḥ

02,034.017b*0355_01 rājñāṃ tu madhye pūjāṃ te kṛtavanto garīyasīm

02,034.017c nanu tvayāpi boddhavyaṃ yāṃ pūjāṃ mādhavo 'rhati

02,034.018a atha vā kṛpaṇair etām upanītāṃ janārdana

02,034.018c pūjām anarhaḥ kasmāt tvam abhyanujñātavān asi

02,034.019a ayuktām ātmanaḥ pūjāṃ tvaṃ punar bahu manyase

02,034.019c haviṣaḥ prāpya niṣyandaṃ prāśituṃ śveva nirjane

02,034.020a na tv ayaṃ pārthivendrāṇām avamānaḥ prayujyate

02,034.020c tvām eva kuravo vyaktaṃ pralambhante janārdana

02,034.021a klībe dārakriyā yādṛg andhe vā rūpadarśanam

02,034.021c arājño rājavat pūjā tathā te madhusūdana

02,034.022a dṛṣṭo yudhiṣṭhiro rājā dṛṣṭo bhīṣmaś ca yādṛśaḥ

02,034.022c vāsudevo 'py ayaṃ dṛṣṭaḥ sarvam etad yathātatham

02,034.023a ity uktvā śiśupālas tān utthāya paramāsanāt

02,034.023c niryayau sadasas tasmāt sahito rājabhis tadā

02,035.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,035.001a tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālam upādravat

02,035.001c uvāca cainaṃ madhuraṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ

02,035.002a nedaṃ yuktaṃ mahīpāla yādṛśaṃ vai tvam uktavān

02,035.002c adharmaś ca paro rājan pāruṣyaṃ ca nirarthakam

02,035.003a na hi dharmaṃ paraṃ jātu nāvabudhyeta pārthiva

02,035.003c bhīṣmaḥ śāṃtanavas tv enaṃ māvamaṃsthā ato 'nyathā

02,035.004a paśya cemān mahīpālāṃs tvatto vṛddhatamān bahūn

02,035.004c mṛṣyante cārhaṇāṃ kṛṣṇe tadvat tvaṃ kṣantum arhasi

02,035.005a veda tattvena kṛṣṇaṃ hi bhīṣmaś cedipate bhṛśam

02,035.005c na hy enaṃ tvaṃ tathā vettha yathainaṃ veda kauravaḥ

02,035.006 bhīṣma uvāca

02,035.006a nāsmā anunayo deyo nāyam arhati sāntvanam

02,035.006c lokavṛddhatame kṛṣṇe yo 'rhaṇāṃ nānumanyate

02,035.007a kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ jitvā raṇe raṇakṛtāṃ varaḥ

02,035.007c yo muñcati vaśe kṛtvā gurur bhavati tasya saḥ

02,035.008a asyāṃ ca samitau rājñām ekam apy ajitaṃ yudhi

02,035.008c na paśyāmi mahīpālaṃ sātvatīputratejasā

02,035.009a na hi kevalam asmākam ayam arcyatamo 'cyutaḥ

02,035.009c trayāṇām api lokānām arcanīyo janārdanaḥ

02,035.010a kṛṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ

02,035.010c jagat sarvaṃ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam

02,035.011a tasmāt satsv api vṛddheṣu kṛṣṇam arcāma netarān

02,035.011c evaṃ vaktuṃ na cārhas tvaṃ mā bhūt te buddhir īdṛśī

02,035.012a jñānavṛddhā mayā rājan bahavaḥ paryupāsitāḥ

02,035.012b*0356_01 yasya rājan prabhāvajñāḥ purā sarve ca rakṣitāḥ

02,035.012c teṣāṃ kathayatāṃ śaurer ahaṃ guṇavato guṇān

02,035.012e samāgatānām aśrauṣaṃ bahūn bahumatān satām

02,035.013a karmāṇy api ca yāny asya janmaprabhṛti dhīmataḥ

02,035.013c bahuśaḥ kathyamānāni narair bhūyaḥ śrutāni me

02,035.014a na kevalaṃ vayaṃ kāmāc cedirāja janārdanam

02,035.014c na saṃbandhaṃ puraskṛtya kṛtārthaṃ vā kathaṃ cana

02,035.015a arcāmahe 'rcitaṃ sadbhir bhuvi bhaumasukhāvaham

02,035.015c yaśaḥ śauryaṃ jayaṃ cāsya vijñāyārcāṃ prayujmahe

02,035.016a na hi kaś cid ihāsmābhiḥ subālo 'py aparīkṣitaḥ

02,035.016c guṇair vṛddhān atikramya harir arcyatamo mataḥ

02,035.017a jñānavṛddho dvijātīnāṃ kṣatriyāṇāṃ balādhikaḥ

02,035.017b*0357_01 vaiśyānāṃ dhānyadhanavāñ śūdrāṇām eva janmataḥ

02,035.017c pūjye tāv iha govinde hetū dvāv api saṃsthitau

02,035.018a vedavedāṅgavijñānaṃ balaṃ cāpy amitaṃ tathā

02,035.018c nṛṇāṃ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṃ keśavād ṛte

02,035.019a dānaṃ dākṣyaṃ śrutaṃ śauryaṃ hrīḥ kīrtir buddhir uttamā

02,035.019c saṃnatiḥ śrīr dhṛtis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca niyatācyute

02,035.020a tam imaṃ sarvasaṃpannam ācāryaṃ pitaraṃ gurum

02,035.020c arcyam arcitam arcārhaṃ sarve saṃmantum arhatha

02,035.021a ṛtvig gurur vivāhyaś ca snātako nṛpatiḥ priyaḥ

02,035.021c sarvam etad dhṛṣīkeśe tasmād abhyarcito 'cyutaḥ

02,035.022a kṛṣṇa eva hi lokānām utpattir api cāpyayaḥ

02,035.022c kṛṣṇasya hi kṛte bhūtam idaṃ viśvaṃ samarpitam

02,035.023a eṣa prakṛtir avyaktā kartā caiva sanātanaḥ

02,035.023c paraś ca sarvabhūtebhyas tasmād vṛddhatamo 'cyutaḥ

02,035.024a buddhir mano mahān vāyus tejo 'mbhaḥ khaṃ mahī ca yā

02,035.024c caturvidhaṃ ca yad bhūtaṃ sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam

02,035.025a ādityaś candramāś caiva nakṣatrāṇi grahāś ca ye

02,035.025c diśaś copadiśaś caiva sarvaṃ kṛṣṇe pratiṣṭhitam

02,035.025d*0358_01 agnihotramukhā vedā gāyatrī chandasāṃ mukham

02,035.025d*0358_02 rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham

02,035.025d*0358_03 nakṣatrāṇāṃ mukhaṃ candra ādityas tejasāṃ mukham

02,035.025d*0358_04 parvatānāṃ mukhaṃ merur garuḍaḥ patatāṃ mukham

02,035.025d*0358_05 ūrdhvaṃ tiryag adhaś caiva yāvatī jagato gatiḥ

02,035.025d*0358_06 sadevakeṣu lokeṣu bhagavān keśavo mukham

02,035.025d*0359_01 eṣa rudraś ca sarvātmā brahmā caiṣa sanātanaḥ

02,035.025d*0359_02 akṣaraḥ kṣararūpeṇa mānuṣatvam upāgataḥ

02,035.026a ayaṃ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate

02,035.026c sarvatra sarvadā kṛṣṇaṃ tasmād evaṃ prabhāṣate

02,035.027a yo hi dharmaṃ vicinuyād utkṛṣṭaṃ matimān naraḥ

02,035.027c sa vai paśyed yathādharmaṃ na tathā cedirāḍ ayam

02,035.028a savṛddhabāleṣv atha vā pārthiveṣu mahātmasu

02,035.028c ko nārhaṃ manyate kṛṣṇaṃ ko vāpy enaṃ na pūjayet

02,035.029a athemāṃ duṣkṛtāṃ pūjāṃ śiśupālo vyavasyati

02,035.029c duṣkṛtāyāṃ yathānyāyaṃ tathāyaṃ kartum arhati

02,035.029d@021_0000 vaiśaṃpāyanaḥ

02,035.029d@021_0001 evam ukte tu gāṅgeye śiśupālaś cukopa ha

02,035.029d@021_0002 sahadevaḥ

02,035.029d@021_0002 kruddhaṃ sunīthaṃ dṛṣṭvātha sahadevo 'bravīt tadā

02,035.029d@021_0003 nītipūrvam idaṃ sarvaṃ cedirāja mayā kṛtam

02,035.029d@021_0004 na me vimatir astīha kāraṇaṃ cātra me śṛṇu

02,035.029d@021_0005 sa pārthivānāṃ sarveṣāṃ guruḥ kṛṣṇo balena vai

02,035.029d@021_0006 tasmād abhyarcito 'rghyārhaḥ sarve saṃmantum arhatha

02,035.029d@021_0007 yo vā na sahate rājñāṃ kaś cit sabalavāhanaḥ

02,035.029d@021_0008 kṣipraṃ yuddhāya niryātu śaktaś ced atra me yudhi

02,035.029d@021_0009 tasya mūrdhni susaṃnyastaṃ rājñaḥ savyaṃ padaṃ mayā

02,035.029d@021_0010 evam ukto mayā hetur uttaraṃ prabravītu me

02,035.029d@021_0010 vaiśaṃpāyanaḥ

02,035.029d@021_0011 tato na vyājahāraiṣāṃ kaś cid buddhimatāṃ satām

02,035.029d@021_0012 mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade

02,035.029d@021_0013 puṣpavṛṣṭir mahaty āsīt sahadevasya mūrdhani

02,035.029d@021_0014 evam ukte sunīthasya sahadevena keśave

02,035.029d@021_0015 svabhāvarakte nayane bhūyo rakte babhūvatuḥ

02,035.029d@021_0016 tasya kopaṃ samudbhūtaṃ jñātvā bhīṣmaḥ pratāpavān

02,035.029d@021_0017 ācacakṣe punas tasmai kṛṣṇasyaivottamān guṇān

02,035.029d@021_0018 sa sunīthaṃ samāmantrya tāṃś ca sarvān mahīkṣitaḥ

02,035.029d@021_0019 uvāca vadatāṃ śreṣṭha idaṃ matimatāṃ varaḥ

02,035.029d@021_0020 sahadevena rājāno yad uktaṃ keśavaṃ prati

02,035.029d@021_0021 vaiśaṃpāyanaḥ

02,035.029d@021_0021 tat tatheti vijānīdhvaṃ bhūyaś cātra nibodhata

02,035.029d@021_0022 tato bhīṣmasya tac chrutvā vacaḥ kāle yudhiṣṭhiraḥ

02,035.029d@021_0023 uvāca matimān bhīṣmaṃ tataḥ kauravanandanaḥ

02,035.029d@021_0024 vistareṇāsya devasya karmāṇīcchāmi sarvaśaḥ

02,035.029d@021_0025 śrotuṃ bhagavatas tāni prabravīhi pitāmaha

02,035.029d@021_0026 karmaṇām ānupūrvyaṃ ca prādurbhāvāṃś ca me vibhoḥ

02,035.029d@021_0027 vaiśaṃpāyanaḥ

02,035.029d@021_0027 yathā ca prakṛtiḥ kṛṣṇe tan me brūhi pitāmaha

02,035.029d@021_0028 evam uktas tadā bhīṣmaḥ provāca puruṣarṣabham

02,035.029d@021_0029 yudhiṣṭhiram amitraghnaṃ tasmin kṣatrasamāgame

02,035.029d@021_0030 samakṣaṃ vāsudevasya devasyeva śatakratoḥ

02,035.029d@021_0031 karmāṇy asukarāṇy anyair ācacakṣe janādhipa

02,035.029d@021_0032 śṛṇvatāṃ pārthivānāṃ ca dharmarājasya cāntike

02,035.029d@021_0033 idaṃ matimatāṃ śreṣṭhaḥ kṛṣṇaṃ prati viśāṃ pate

02,035.029d@021_0034 sāmnaivāmantrya rājendraṃ cedirājam ariṃdamam

02,035.029d@021_0035 bhīmakarmā tato bhīṣmo bhūyaḥ sa idam abravīt

02,035.029d@021_0036 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0036 kurūṇāṃ cāpi rājānaṃ yudhiṣṭhiram uvāca ha

02,035.029d@021_0037 vartamānām atītāṃ ca śṛṇu rājan yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0038 īśvarasyottamasyaināṃ karmaṇāṃ gahanāṃ gatim

02,035.029d@021_0039 avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ

02,035.029d@021_0040 purā nārāyaṇo devaḥ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ

02,035.029d@021_0041 sahasraśīrṣaḥ puruṣo dhruvo 'vyaktaḥ sanātanaḥ

02,035.029d@021_0042 sahasrākṣaḥ sahasrāsyaḥ sahasracaraṇo vibhuḥ

02,035.029d@021_0043 sahasrabāhuḥ sāhasro devo nāmasahasravān

02,035.029d@021_0044 sahasramukuṭo devo viśvarūpo mahādyutiḥ

02,035.029d@021_0045 anekavarṇo devādir avyaktād vai pare sthitaḥ

02,035.029d@021_0046 asṛjat salilaṃ pūrvaṃ sa ca nārāyaṇaḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0047 tatas tu bhagavāṃs toye brahmāṇam asṛjat svayam

02,035.029d@021_0048 brahmā caturmukho lokān sarvāṃs tān asṛjat svayam

02,035.029d@021_0049 ādikāle purā hy evaṃ sarvalokasya codbhavaḥ

02,035.029d@021_0050 purātha pralaye prāpte naṣṭe sthāvarajaṅgame

02,035.029d@021_0051 brahmādiṣu pralīneṣu naṣṭe loke carācare

02,035.029d@021_0052 ābhūtasaṃplave prāpte pralīne prakṛtau mahān

02,035.029d@021_0053 ekas tiṣṭhati sarvātmā sa tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0054 nārāyaṇasya cāṅgāni sarvadaivāni bhārata

02,035.029d@021_0055 śiras tasya divaṃ rājan nābhiḥ khaṃ caraṇau mahī

02,035.029d@021_0056 aśvinau karṇayor devau cakṣuṣī śaśibhāskarau

02,035.029d@021_0057 indravaiśvānarau devau mukhaṃ tasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0058 anyāni sarvadaivāni tasyāṅgāni mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0059 sarvaṃ vyāpya haris tasthau sūtraṃ maṇigaṇān iva

02,035.029d@021_0060 ābhūtasaṃplavānte 'tha dṛṣṭvā sarvaṃ tamonvitam

02,035.029d@021_0061 nārāyaṇo mahāyogī sarvajñaḥ paramātmavān

02,035.029d@021_0062 brahmabhūtas tadātmānaṃ brahmāṇam asṛjat svayam

02,035.029d@021_0063 so 'dhyakṣaḥ sarvabhūtānāṃ prabhūtaḥ prabhavo 'cyutaḥ

02,035.029d@021_0064 sanatkumāraṃ rudraṃ ca manuṃ caiva tapodhanān

02,035.029d@021_0065 sarvam evāsṛjad brahmā tato lokān prajās tathā

02,035.029d@021_0066 tena tad vyasṛjat tatra prāpte kāle yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0067 tebhyo 'bhavan mahātmabhyo bahudhā brahma śāśvatam

02,035.029d@021_0068 kalpānāṃ bahukoṭyaś ca samatītā hi bhārata

02,035.029d@021_0069 ābhūtasaṃplavāś caiva bahukoṭyo 'ticakramuḥ

02,035.029d@021_0070 manvantarayuge 'jasraṃ saṃkalpā bhūtasaṃplavāḥ

02,035.029d@021_0071 cakravat parivartante sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

02,035.029d@021_0072 sṛṣṭvā caturmukhaṃ devaṃ devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0073 sa lokānāṃ hitārthāya kṣīrode vasati prabhuḥ

02,035.029d@021_0074 brahmā tu sarvabhūtānāṃ lokasya ca pitāmahaḥ

02,035.029d@021_0075 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0075 tato nārāyaṇo devaḥ sarvasya prapitāmahaḥ

02,035.029d@021_0076 avyakto vyaktaliṅgastho ya eṣa bhagavān prabhuḥ

02,035.029d@021_0077 nārāyaṇo jagac cakre prabhavāpyayasaṃhitaḥ

02,035.029d@021_0078 eṣa nārāyaṇo bhūtvā harir āsīd yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0079 brahmāṇaṃ śaśisūryau ca dharmaṃ caivāsṛjat svayam

02,035.029d@021_0080 bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ

02,035.029d@021_0081 prādurbhāvāṃs tu vakṣyāmi divyān devagaṇair yutān

02,035.029d@021_0082 suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān

02,035.029d@021_0083 pūrṇe yugasahasre 'tha devadevo jagatpatiḥ

02,035.029d@021_0084 brahmāṇaṃ kapilaṃ caiva parameṣṭhiṃ tathaiva ca

02,035.029d@021_0085 devān saptaṛṣīṃś caiva śaṃkaraṃ ca mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0086 sanatkumāraṃ bhagavān manuṃ caiva prajāpatim

02,035.029d@021_0087 purā cakre 'tha devādiḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ

02,035.029d@021_0088 yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṅgame

02,035.029d@021_0089 naṣṭadevāsuranare praṇaṣṭoragarākṣase

02,035.029d@021_0090 yoddhukāmau sudurdharṣau bhrātarau madhukaiṭabhau

02,035.029d@021_0091 hatau prabhavatā tena tayor dattvā vṛtaṃ varam

02,035.029d@021_0092 bhūmiṃ baddhvā kṛtau pūrvaṃ mṛnmayau dvau mahāsurau

02,035.029d@021_0093 karṇasrotodbhavau tau tu viṣṇos tasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0094 mahārṇave prasvapataḥ śailarājasamau sthitau

02,035.029d@021_0095 tau viveśa svayaṃ vāyur brahmaṇā sādhu coditaḥ

02,035.029d@021_0096 tau divaṃ chādayitvā tu vavṛdhāte mahāsurau

02,035.029d@021_0097 vāyuprāṇau tu tau dṛṣṭvā brahmā paryāmṛśac chanaiḥ

02,035.029d@021_0098 ekaṃ mṛdutaraṃ viddhi kaṭhinaṃ viddhi cāparam

02,035.029d@021_0099 nāmanī tu tayoś cakre sa vibhuḥ salilodbhavaḥ

02,035.029d@021_0100 mṛdus tv ayaṃ madhur nāma kaṭhinaḥ kaiṭabhaḥ svayam

02,035.029d@021_0101 tau daityau kṛtanāmānau ceratur balagarvitau

02,035.029d@021_0102 tau purātha divaṃ sarvāṃ prāptau rājan mahāsurau

02,035.029d@021_0103 pracchādyātha divaṃ sarvāṃ ceratur madhukaiṭabhau

02,035.029d@021_0104 sarvam ekārṇavaṃ lokaṃ yoddhukāmau sunirbhayau

02,035.029d@021_0105 tau gatāv asurau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ

02,035.029d@021_0106 ekārṇavāmbunicaye tatraivāntaradhīyata

02,035.029d@021_0107 sa padme padmanābhasya nābhideśāt samutthite

02,035.029d@021_0108 āsīd ādau svayaṃ janma tat paṅkajam apaṅkajam

02,035.029d@021_0109 pūjayām āsa vasatiṃ brahmā lokapitāmahaḥ

02,035.029d@021_0110 tāv ubhau jalagarbhasthau nārāyaṇacaturmukhau

02,035.029d@021_0111 bahūn varṣāyutān apsu śayānau na cakampatuḥ

02,035.029d@021_0112 atha dīrghasya kālasya tāv ubhau madhukaiṭabhau

02,035.029d@021_0113 ājagmatus tam uddeśaṃ yatra brahmā vyavasthitaḥ

02,035.029d@021_0114 tau dṛṣṭvā lokanāthas tu kopāt saṃraktalocanaḥ

02,035.029d@021_0115 utpapātātha śayanāt padmanābho mahādyutiḥ

02,035.029d@021_0116 tad yuddham abhavad ghoraṃ tayos tasya ca vai tadā

02,035.029d@021_0117 ekārṇave tadā ghore trailokye jalatāṃ gate

02,035.029d@021_0118 tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ varṣasaṃghān sahasraśaḥ

02,035.029d@021_0119 na ca tāv asurau yuddhe tadā śramam avāpatuḥ

02,035.029d@021_0120 atha dīrghasya kālasya tau daityau yuddhadurmadau

02,035.029d@021_0121 ūcatuḥ prītamanasau devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

02,035.029d@021_0122 prītau svas tava yuddhena ślāghyas tvaṃ mṛtyur āvayoḥ

02,035.029d@021_0123 āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā

02,035.029d@021_0124 hatau ca tava putratvaṃ prāpnuyāva surottama

02,035.029d@021_0125 yo hy āvāṃ yudhi nirjetā tasyāvāṃ vihitau sutau

02,035.029d@021_0126 tayoḥ sa vacanaṃ śrutvā tadā nārāyaṇaḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0127 tau pragṛhya mṛdhe daityau dorbhyāṃ tau samapīḍayat

02,035.029d@021_0128 ūrubhyāṃ nidhanaṃ cakre tāv ubhau madhukaiṭabhau

02,035.029d@021_0129 tau hatau cāplutau toye vapurbhyām ekatāṃ gatau

02,035.029d@021_0130 medo mumucatur daityau mathyamānau jalormibhiḥ

02,035.029d@021_0131 medasā taj jalaṃ vyāptaṃ tābhyām antardadhe tadā

02,035.029d@021_0132 nārāyaṇaś ca bhagavān asṛjad vividhāḥ prajāḥ

02,035.029d@021_0133 daityayor medasā channā sarvā rājan vasuṃdharā

02,035.029d@021_0134 tadā prabhṛti kaunteya medinīti smṛtā mahī

02,035.029d@021_0135 prabhāvāt padmanābhasya śāśvatī ca kṛtā nṛṇām

02,035.029d@021_0135 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0136 prādurbhāvasahasrāṇi samatītāny anekaśaḥ

02,035.029d@021_0137 yathāśakti tu vakṣyāmi śṛṇu tān kurunandana

02,035.029d@021_0138 purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi

02,035.029d@021_0139 puṣkare yatra saṃbhūtā devā ṛṣigaṇaiḥ saha

02,035.029d@021_0140 eṣa pauṣkariko nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ

02,035.029d@021_0141 purāṇaḥ kathyate yatra vedaśrutisamāhitaḥ

02,035.029d@021_0142 vārāhas tu śrutimukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0143 yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ

02,035.029d@021_0144 ujjahāra mahīṃ toyāt saśailavanakānanām

02,035.029d@021_0145 vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ

02,035.029d@021_0146 agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

02,035.029d@021_0147 ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaḥ śrutibhūṣaṇaḥ

02,035.029d@021_0148 ājyanāsaḥ snuvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

02,035.029d@021_0149 dharmasatyamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ

02,035.029d@021_0150 prāyaścittamayo dhīraḥ paśujānur mahāvṛṣaḥ

02,035.029d@021_0151 udgātṛhomaliṅgo 'sau paśubījamahauṣadhiḥ

02,035.029d@021_0152 bāhyāntarātmā mantrāsthivikṛtaḥ saumyadarśanaḥ

02,035.029d@021_0153 vedaskandho havirgandho havyakavyādivegavān

02,035.029d@021_0154 prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir ācitaḥ

02,035.029d@021_0155 dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo mahān

02,035.029d@021_0156 upākarmoṣṭharucakaḥ pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

02,035.029d@021_0157 chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ

02,035.029d@021_0158 evaṃ yajñavarāho vai bhūtvā viṣṇuḥ sanātanaḥ

02,035.029d@021_0159 mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām

02,035.029d@021_0160 ekārṇavajale bhraṣṭām ekārṇavagataḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0161 majjitāṃ salile tasmin svadevīṃ pṛthivīṃ tadā

02,035.029d@021_0162 ujjahāra viṣāṇena mārkaṇḍeyasya paśyataḥ

02,035.029d@021_0163 śṛṅgeṇemāṃ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā

02,035.029d@021_0164 sahasraśīrṣo deveśo nirmame jagatīṃ prabhuḥ

02,035.029d@021_0165 evaṃ yajñavarāheṇa bhūtabhavyabhavātmanā

02,035.029d@021_0166 uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā

02,035.029d@021_0167 nihatā dānavāḥ sarve devadevena viṣṇunā

02,035.029d@021_0168 vārāhaḥ kathito hy eṣa nārasiṃham atho śṛṇu

02,035.029d@021_0169 yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ

02,035.029d@021_0169 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0170 daityendro balavān rājan surārir balagarvitaḥ

02,035.029d@021_0171 hiraṇyakaśipur nāma āsīt trailokyakaṇṭakaḥ

02,035.029d@021_0172 daityānām ādipuruṣo vīryavān dhṛtimān balī

02,035.029d@021_0173 sa praviśya vanaṃ rājaṃś cakāra tapa uttamam

02,035.029d@021_0174 daśa varṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca

02,035.029d@021_0175 japopavāsas tasyāsīt sthāṇur maunavrato dṛḍhaḥ

02,035.029d@021_0176 tato damaśamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha

02,035.029d@021_0177 brahmā prītamanās tasya tapasā niyamena ca

02,035.029d@021_0178 tataḥ svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bhūpate

02,035.029d@021_0179 vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

02,035.029d@021_0180 ādityair vasubhiḥ sādhyair marudbhir daivataiḥ saha

02,035.029d@021_0181 radrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ

02,035.029d@021_0182 diśābhir vidiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā

02,035.029d@021_0183 nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś cāparair grahaiḥ

02,035.029d@021_0184 devarṣibhis tapoyuktaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā

02,035.029d@021_0185 rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ

02,035.029d@021_0186 carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvasurais tathā

02,035.029d@021_0187 brahmā

02,035.029d@021_0187 brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityam āgamya cābravīt

02,035.029d@021_0188 prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata

02,035.029d@021_0189 varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi

02,035.029d@021_0189 hiraṇyakaśipuḥ

02,035.029d@021_0190 na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ

02,035.029d@021_0191 na mānuṣāḥ piśācāś ca hanyur māṃ devasattama

02,035.029d@021_0192 ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha

02,035.029d@021_0193 śapeyus tapasā yuktā vara eṣa vṛto mayā

02,035.029d@021_0194 na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena ca

02,035.029d@021_0195 na śuṣkeṇa na cārdreṇa syān na cānyena me vadhaḥ

02,035.029d@021_0196 nākāśe vā na bhūmau vā rātrau vā divase 'pi vā

02,035.029d@021_0197 nāntar vā na bahir vāpi syād vadho me pitāmaha

02,035.029d@021_0198 paśubhir vā mṛgair na syāt pakṣibhir vā sarīsṛpaiḥ

02,035.029d@021_0199 brahmā

02,035.029d@021_0199 dadāsi ced varān etān devadeva vṛṇomy aham

02,035.029d@021_0200 ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ

02,035.029d@021_0201 sarvakāmān varāṃs tāta prāpsyase tvaṃ na saṃśayaḥ

02,035.029d@021_0202 evam uktvā sa bhagavān ākāśena jagāma ha

02,035.029d@021_0203 rarāja brahmaloke sa brahmarṣigaṇasevitaḥ

02,035.029d@021_0204 tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā

02,035.029d@021_0205 varapradānaṃ śrutvā te brahmāṇam upatasthire

02,035.029d@021_0205 devāḥ

02,035.029d@021_0206 vareṇānena bhagavan bādhiṣyati sa no 'suraḥ

02,035.029d@021_0207 tat prasīdasva bhagavan vadho 'sya pravicintyatām

02,035.029d@021_0208 bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ

02,035.029d@021_0209 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0209 sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaprakṛtir dhruvaḥ

02,035.029d@021_0210 tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ

02,035.029d@021_0211 provāca bhagavān vākyaṃ sarvadevagaṇāṃs tadā

02,035.029d@021_0212 avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam

02,035.029d@021_0213 tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ kṛṣṇaḥ kariṣyati

02,035.029d@021_0214 etac chrutvā surāḥ sarve brahmaṇā tasya vai vadham

02,035.029d@021_0215 svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudānvitāḥ

02,035.029d@021_0216 labdhamātre vare cāpi sarvās tā bādhate prajāḥ

02,035.029d@021_0217 hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ

02,035.029d@021_0218 rājyaṃ cakāra daityendro daityasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ

02,035.029d@021_0219 sapta dvīpān vaśe cakre lokālokāntaraṃ balāt

02,035.029d@021_0220 divyalokān samastān vai bhogān divyān avāpa saḥ

02,035.029d@021_0221 devāṃs tribhuvanasthāṃs tān parājitya mahāsuraḥ

02,035.029d@021_0222 trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati dānavaḥ

02,035.029d@021_0223 yadā varamadonmatto nyavasad dānavo divi

02,035.029d@021_0224 atha lokān samastāṃś ca vijitya sa mahābalaḥ

02,035.029d@021_0225 bhaveyam aham evendraḥ somo 'gnir māruto raviḥ

02,035.029d@021_0226 salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa

02,035.029d@021_0227 ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ

02,035.029d@021_0228 dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ

02,035.029d@021_0229 ete bhaveyam ity uktvā svayaṃ bhūtvā balāt sa ca

02,035.029d@021_0230 teṣāṃ gṛhītvā sthānāni teṣāṃ kāryāṇy avāpa saḥ

02,035.029d@021_0231 īḍyaś cāsmin makhavarair devakiṃnarasattamaiḥ

02,035.029d@021_0232 narakasthān samānīya svargasthāṃs tāṃś cakāra saḥ

02,035.029d@021_0233 evamādīni karmāṇi kṛtvā daityapatir balī

02,035.029d@021_0234 āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān

02,035.029d@021_0235 satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃś ca saḥ

02,035.029d@021_0236 yajñīyān kṛtavān daityān ayajñīyāś ca devatāḥ

02,035.029d@021_0237 yatra yatra surā jagmus tatra tatra vrajanty uta

02,035.029d@021_0238 sthānāni devatānāṃ tu hṛtvā rājyam apālayat

02,035.029d@021_0239 pañca koṭyaś ca varṣāṇi niyutāny ekaṣaṣṭi ca

02,035.029d@021_0240 ṣaṣṭiś caiva sahasrāṇāṃ jagmus tasya durātmanaḥ

02,035.029d@021_0241 etad varṣaṃ sa daityendro bhogaiśvaryam avāpa saḥ

02,035.029d@021_0242 tenāti bādhyamānās te daityendreṇa balīyasā

02,035.029d@021_0243 brahmalokaṃ surā jagmuḥ sarve śakrapurogamāḥ

02,035.029d@021_0244 devāḥ

02,035.029d@021_0244 pitāmahaṃ samāsādya khinnāḥ prāñjalayo 'bruvan

02,035.029d@021_0245 bhagavan bhūtabhavyeśa nas trāyasva ihāgatān

02,035.029d@021_0246 bhayaṃ ditisutād ghoraṃ bhavaty adya divāniśam

02,035.029d@021_0247 bhagavan sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ

02,035.029d@021_0248 brahmā

02,035.029d@021_0248 sraṣṭā tvaṃ havyakavyānām avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ

02,035.029d@021_0249 śrūyatām āpad evaṃ hi durvijñeyaṃ mayāpi ca

02,035.029d@021_0250 nārāyaṇas tu puruṣo viśvarūpo mahādyutiḥ

02,035.029d@021_0251 avyaktaḥ sarvabhūtānām acintyo vibhur avyayaḥ

02,035.029d@021_0252 mamāpi sa tu yuṣmākaṃ vyasane paramā gatiḥ

02,035.029d@021_0253 nārāyaṇaḥ paro 'vyaktād aham avyaktasaṃbhavaḥ

02,035.029d@021_0254 matto jajñuḥ prajā lokāḥ sarvadevāsurāś ca te

02,035.029d@021_0255 devā yathāhaṃ yuṣmākaṃ tathā nārāyaṇo mama

02,035.029d@021_0256 pitāmaho 'haṃ sarvasya sa viṣṇuḥ prapitāmahaḥ

02,035.029d@021_0257 niścitaṃ vibudhā daityaṃ sa viṣṇus taṃ haniṣyati

02,035.029d@021_0258 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0258 tasya nāsti hy aśakyaṃ ca tasmād vrajata māciram

02,035.029d@021_0259 pitāmahavacaḥ śrutvā sarve te bharatarṣabha

02,035.029d@021_0260 vibudhā brahmaṇā sārdhaṃ jagmuḥ kṣīrodadhiṃ prati

02,035.029d@021_0261 ādityā vasavaḥ sādhyā viśve ca marutas tathā

02,035.029d@021_0262 rudrā maharṣayaś caiva aśvinau ca surūpiṇau

02,035.029d@021_0263 anye ca divyā ye rājaṃs te sarve sagaṇāḥ surāḥ

02,035.029d@021_0264 caturmukhaṃ puraskṛtya śvetadvīpam upasthitāḥ

02,035.029d@021_0265 gatvā kṣīrasamudre taṃ śāśvatīṃ paramāṃ gatim

02,035.029d@021_0266 anantaśayanaṃ devam anantaṃ dīptatejasam

02,035.029d@021_0267 śaraṇyaṃ tridaśā viṣṇum upatasthuḥ sanātanam

02,035.029d@021_0268 devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ mahābalam

02,035.029d@021_0269 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca prabhuṃ lokanamaskṛtam

02,035.029d@021_0270 devāḥ

02,035.029d@021_0270 nārāyaṇaṃ vibhuṃ devaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

02,035.029d@021_0271 trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor vadhāt

02,035.029d@021_0272 tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama

02,035.029d@021_0273 utphullāmalapatrākṣa śatrupakṣabhayaṃkara

02,035.029d@021_0274 kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi

02,035.029d@021_0274 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0275 devānāṃ vacanaṃ śrutvā tadā viṣṇuḥ śuciśravāḥ

02,035.029d@021_0276 viṣṇuḥ

02,035.029d@021_0276 adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ vaktum evopacakrame

02,035.029d@021_0277 bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham

02,035.029d@021_0278 tad evaṃ tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram

02,035.029d@021_0279 eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam

02,035.029d@021_0280 brahmā

02,035.029d@021_0280 avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmy aham

02,035.029d@021_0281 bhagavan bhūtabhavyeśa khinnā hy ete bhṛśaṃ surāḥ

02,035.029d@021_0282 viṣṇuḥ

02,035.029d@021_0282 tasmāt tvaṃ jahi daityendraṃ kṣipraṃ kālo 'sya mā ciram

02,035.029d@021_0283 kṣipraṃ devāḥ kariṣyāmi tvarayā daityanāśanam

02,035.029d@021_0284 tasmāt tvaṃ vibudhāś caiva pratipadyata vai divam

02,035.029d@021_0284 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0285 evam uktvā tu bhagavān visṛjya tridiveśvarān

02,035.029d@021_0286 narasyārdhatanuṃ kṛtvā siṃhasyārdhatanuṃ tathā

02,035.029d@021_0287 nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ niṣpiṣya pāṇinā

02,035.029d@021_0288 bhīmarūpo mahātejā vyāditāsya ivāntakaḥ

02,035.029d@021_0289 hiraṇyakaśipuṃ rājañ jagāma harir īśvaraḥ

02,035.029d@021_0290 daityās tam āgataṃ dṛṣṭvā nārasiṃhaṃ mahābalam

02,035.029d@021_0291 vavarṣuḥ śastravarṣais te susaṃkruddhās tadā harim

02,035.029d@021_0292 tair visṛṣṭāni śastrāṇi bhakṣayām āsa vai hariḥ

02,035.029d@021_0293 jaghāna ca raṇe daityān sahasrāṇi bahūny api

02,035.029d@021_0294 tān nihatya ca daityendrān sarvān kruddhān mahābalān

02,035.029d@021_0295 abhyadhāvat susaṃkruddho daityendraṃ balagarvitam

02,035.029d@021_0296 jīmūtaghanasaṃkāśo jīmūtaghananisvanaḥ

02,035.029d@021_0297 jīmūta iva dīptaujā jīmūta iva vegavān

02,035.029d@021_0298 devārir ditijo duṣṭo nṛsiṃhaṃ samupādravat

02,035.029d@021_0299 daityaṃ so 'tibalaṃ dṛṣṭvā kruddhaśārdūlavikramam

02,035.029d@021_0300 dṛptair daityagaṇair guptaṃ kharair nakhamukhair uta

02,035.029d@021_0301 tataḥ kṛtvā tu yuddhaṃ vai tena daityena vai hariḥ

02,035.029d@021_0302 saṃdhyākāle mahātejā bhavanānte tvarānvitaḥ

02,035.029d@021_0303 ūrau nidhāya daityendraṃ nirbibheda nakhair hi tam

02,035.029d@021_0304 mahābalaṃ mahāvīryaṃ varadānena darpitam

02,035.029d@021_0305 daityaśreṣṭhaṃ suraśreṣṭho jaghāna tarasā hariḥ

02,035.029d@021_0306 hiraṇyakaśipuṃ hatvā sarvān daityāṃś ca vai tadā

02,035.029d@021_0307 vibudhānāṃ prajānāṃ ca hitaṃ kṛtvā mahādyutiḥ

02,035.029d@021_0308 pramumoda harir devaḥ prāpya dharmaṃ tadā bhuvi

02,035.029d@021_0309 eṣa te nārasiṃho 'tra kathitaḥ pāṇḍunandana

02,035.029d@021_0310 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0310 śṛṇu tvaṃ vāmanaṃ nāma prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0311 purā tretāyuge rājan balir vairocano 'bhavat

02,035.029d@021_0312 daityānāṃ pārthivo vīro balenāpratimo balī

02,035.029d@021_0313 tadā balir mahārāja daityasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ

02,035.029d@021_0314 vijitya tarasā śakram indrasthānam avāpa saḥ

02,035.029d@021_0315 tena vitrāsitā devā balinākhaṇḍalādayaḥ

02,035.029d@021_0316 brahmāṇaṃ vai puraskṛtya gatvā kṣīrodadhiṃ tadā

02,035.029d@021_0317 tuṣṭuvuḥ sahitāḥ sarve devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

02,035.029d@021_0318 teṣāṃ prasādaṃ cakre 'tha vibudhānāṃ haris tadā

02,035.029d@021_0319 prasādajaṃ tasya vibhor adityāṃ janma ucyate

02,035.029d@021_0320 aditer api putratvam etya yādavanandanaḥ

02,035.029d@021_0321 eṣa viṣṇur iti khyāta indrasyāvarajo 'bhavat

02,035.029d@021_0322 tasminn eva tu kāle tu daityendro vīryavān balī

02,035.029d@021_0323 aśvamedhaṃ kratuśreṣṭham āhartum upacakrame

02,035.029d@021_0324 vartamāne tadā yajñe daityendrasya yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0325 sa viṣṇur vāmano bhūtvā pracchanno brahmaveṣadhṛk

02,035.029d@021_0326 muṇḍo yajñopavītī ca kṛṣṇājinadharaḥ śikhī

02,035.029d@021_0327 palāśadaṇḍaṃ saṃgṛhya vāmano 'dbhutadarśanaḥ

02,035.029d@021_0328 praviśya sa baler yajñe vartamāne tu dakṣiṇām

02,035.029d@021_0329 dehīty uvāca daityendraṃ vikramāṃs trīn mamaiva ha

02,035.029d@021_0330 dīyatāṃ tripadīmātram ity avocan mahāsuram

02,035.029d@021_0331 sa tatheti pratiśrutya pradadau viṣṇave tadā

02,035.029d@021_0332 tena labdhvā harir bhūmiṃ jṛmbhayām āsa vai bhṛśam

02,035.029d@021_0333 sa śiśuḥ sadivaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca viśāṃ pate

02,035.029d@021_0334 tribhir vikramaṇair etat sarvam ākramatābhibhūḥ

02,035.029d@021_0335 baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā

02,035.029d@021_0336 vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ

02,035.029d@021_0337 vipracittimukhāḥ kruddhā daityasaṃghā mahābalāḥ

02,035.029d@021_0338 nānāvaktrā mahākāyā nānāveṣadharā nṛpa

02,035.029d@021_0339 nānāpraharaṇā raudrā nānāmālyānulepanāḥ

02,035.029d@021_0340 svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptā iva tejasā

02,035.029d@021_0341 kramamāṇaṃ hariṃ tatra upāvartanta bhārata

02,035.029d@021_0342 pramathya sarvān daiteyān pādahastatalais tu tān

02,035.029d@021_0343 rūpaṃ kṛtvā mahābhīmaṃ jahārāśu sa medinīm

02,035.029d@021_0344 saṃprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ

02,035.029d@021_0345 atyarocata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā

02,035.029d@021_0346 prakāśayan diśaḥ sarvāḥ pradiśaś ca mahābalaḥ

02,035.029d@021_0347 śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokān prakāśayan

02,035.029d@021_0348 tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare

02,035.029d@021_0349 nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila tadā sthitau

02,035.029d@021_0350 param ākramamāṇasya jānubhyāṃ tau vyavasthitau

02,035.029d@021_0351 viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ

02,035.029d@021_0352 athāsādya kapālaṃ sa aṇḍasya tu yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0353 tacchidrāt syandinī tasya pādād bhraṣṭātha nimnagā

02,035.029d@021_0354 sasāra sāgaraṃ sāśu pāvanī sāgaraṃgamā

02,035.029d@021_0355 jahāra medinīṃ sarvāṃ hatvā dānavapuṃgavān

02,035.029d@021_0356 āsurīṃ śriyam āhṛtya trīṃl lokān sa janārdanaḥ

02,035.029d@021_0357 saputradārān asurān pātāle vinyapātayat

02,035.029d@021_0358 namuciḥ śambaraś caiva prahlādaś ca mahāmanāḥ

02,035.029d@021_0359 pādapātābhinirdhūtāḥ pātāle vinipātitāḥ

02,035.029d@021_0360 mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi vai hariḥ

02,035.029d@021_0361 kālaṃ ca sakalaṃ rājan gātrabhūtāny adarśayat

02,035.029d@021_0362 tasya gātre jagat sarvam ānītam iva dṛśyate

02,035.029d@021_0363 na kiṃ cid asti lokeṣu yad anāptaṃ mahātmanā

02,035.029d@021_0364 tad dhi rūpam upendrasya devadānavamānavāḥ

02,035.029d@021_0365 dṛṣṭvā taṃ mumuhuḥ sarve viṣṇutejobhipīḍitāḥ

02,035.029d@021_0366 balir baddho 'bhimānī ca yajñavāṭe mahātmanā

02,035.029d@021_0367 virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle vinipātitam

02,035.029d@021_0368 evaṃvidhāni karmāṇi kṛtvā garuḍavāhanaḥ

02,035.029d@021_0369 na vismayam upāgacchat pārameṣṭhyena tejasā

02,035.029d@021_0370 sa sarvam amaraiśvaryaṃ saṃpradāya śacīpateḥ

02,035.029d@021_0371 trailokyaṃ ca dadau śakre viṣṇur dānavasūdanaḥ

02,035.029d@021_0372 eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0373 vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

02,035.029d@021_0374 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0374 mānuṣeṣu yathā viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ tathā śṛṇu

02,035.029d@021_0375 viṣṇoḥ punar mahārāja prādurbhāvo mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0376 dattātreya iti khyāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0377 tena naṣṭeṣu vedeṣu kriyāsu ca makheṣu ca

02,035.029d@021_0378 cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate

02,035.029d@021_0379 abhivardhati cādharme satye naṣṭe sthite 'nṛte

02,035.029d@021_0380 prajāsu kṣīyamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate

02,035.029d@021_0381 sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītāś ca tena vai

02,035.029d@021_0382 cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā

02,035.029d@021_0383 sa eṣa vai yadā prādād dhehayādhipater varam

02,035.029d@021_0384 taṃ hehayānām adhipas tv arjuno 'bhiprasādayan

02,035.029d@021_0385 vane paryacarat samyak śuśrūṣur anasūyakaḥ

02,035.029d@021_0386 nirmamo nirahaṃkāro dīrghakālam atoṣayat

02,035.029d@021_0387 ārādhya dattātreyaṃ hi agṛhṇāt sa varān imān

02,035.029d@021_0388 āptād āptatarād viprād vidvān vidvanniṣevitān

02,035.029d@021_0389 ṛte 'maratvād vipreṇa dattātreyeṇa dhīmatā

02,035.029d@021_0390 varaiś caturbhiḥ pravṛta imāṃs tatrābhyanandata

02,035.029d@021_0391 śrīmān manasvī balavān satyavāg anasūyakaḥ

02,035.029d@021_0392 sahasrabāhur bhūyāsam eṣa me prathamo varaḥ

02,035.029d@021_0393 jarāyujāṇḍajaṃ sarvaṃ sarvaṃ caiva carācaram

02,035.029d@021_0394 prāśāstum icche dharmeṇa dvitīyas tv eṣa me varaḥ

02,035.029d@021_0395 pitṝn devān ṛṣīn viprān yajeyaṃ vipulair makhaiḥ

02,035.029d@021_0396 amitrān niśitair bāṇair ghātayeyaṃ raṇājire

02,035.029d@021_0397 dattātreyeha bhagavaṃs tṛtīyo vara eṣa me

02,035.029d@021_0398 yasya nāsīn na bhavitā na cāsti sadṛśaḥ pumān

02,035.029d@021_0399 iha vā divi vā loke sa me hantā bhaved iti

02,035.029d@021_0400 so 'rjunaḥ kṛtavīryasya varaḥ putro 'bhavad yudhi

02,035.029d@021_0401 sa sahasraṃ sahasrāṇāṃ māhiṣmatyām avardhata

02,035.029d@021_0402 sa bhūmim akhilāṃ jitvā dvīpāṃś cāpi samudriṇaḥ

02,035.029d@021_0403 nabhasīva jvalan sūryaḥ puṇyaiḥ karmabhir arjunaḥ

02,035.029d@021_0404 indradvīpaṃ kaśeruṃ ca tāmradvīpaṃ gabhastimat

02,035.029d@021_0405 gāndharvaṃ vāruṇaṃ dvīpaṃ saumyārṣam iti ca prabhuḥ

02,035.029d@021_0406 pūrvair ajitapūrvāṃś ca dvīpān ajayad arjunaḥ

02,035.029d@021_0407 sauvarṇaṃ sarvam apy āsīd vimānavaram uttamam

02,035.029d@021_0408 caturdhā vyabhajad rāṣṭraṃ tad vibhajyānvapālayat

02,035.029d@021_0409 ekāṃśenāharat senām ekāṃśenāvasad gṛhān

02,035.029d@021_0410 yas tu tasya tṛtīyāṃśo rājāsīj janasaṃgrahe

02,035.029d@021_0411 āptaḥ paramakalyāṇas tena yajñān akalpayat

02,035.029d@021_0412 ye dasyavo grāmacarā araṇye ca vasanti ye

02,035.029d@021_0413 caturthena ca so 'ṃśena tān sarvān pratyaṣedhayat

02,035.029d@021_0414 sarvebhyaś cāntavāsibhyaḥ kārtavīryo 'harad balim

02,035.029d@021_0415 āhṛtaṃ svabalair yat tad arjunasyāvamanyate

02,035.029d@021_0416 kāko vā mūṣiko vāpi taṃ tam eva nyabarhayat

02,035.029d@021_0417 dvārāṇi nāpidhīyante rāṣṭreṣu nagareṣu ca

02,035.029d@021_0418 sa eva rāṣṭrapālo 'bhūt strīpālo 'bhavad arjunaḥ

02,035.029d@021_0419 sa evāsīd ajāpālaḥ sa gopālo viśāṃ pate

02,035.029d@021_0420 sarvāṇy eva manuṣyāṇāṃ rājā kṣetrāṇi rakṣati

02,035.029d@021_0421 idaṃ tu kārtavīryasya babhūvāsadṛśaṃ janaiḥ

02,035.029d@021_0422 na pūrve nāpare tasya gamiṣyanti gatiṃ nṛpāḥ

02,035.029d@021_0423 yad arṇave prayātasya vastraṃ na pariṣicyate

02,035.029d@021_0424 śataṃ varṣasahasrāṇām anuśiṣyārjuno mahīm

02,035.029d@021_0425 dattātreyaprasādena evaṃ rājyaṃ cakāra saḥ

02,035.029d@021_0426 evaṃ bahūni karmāṇi cakre lokahitāya saḥ

02,035.029d@021_0427 dattātreya iti khyātaḥ prādurbhāvas tu vaiṣṇavaḥ

02,035.029d@021_0428 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0428 kathito bharataśreṣṭha śṛṇu bhūyo mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0429 yadā bhṛgukule janma yadarthaṃ ca mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0430 jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvas tu vaiṣṇavaḥ

02,035.029d@021_0431 jamadagneḥ suto rājan rāmo nāma sa vīryavān

02,035.029d@021_0432 hehayāntakaro rājan sa rāmo balināṃ varaḥ

02,035.029d@021_0433 kārtavīryo mahāvīryo balenāpratimas tathā

02,035.029d@021_0434 rāmeṇa jāmadagnyena hato viṣamam ācaran

02,035.029d@021_0435 taṃ kārtavīryaṃ rājānaṃ hehayānām ariṃdamam

02,035.029d@021_0436 rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvāvadhīd raṇe

02,035.029d@021_0437 jambhasya yajñahantā sa ṛtvijaṃ caiva saṃstare

02,035.029d@021_0438 jambhasya mūrdhni bhettā ca hantā ca śatadundubheḥ

02,035.029d@021_0439 sa eṣa kṛṣṇo govindo jāto bhṛguṣu vīryavān

02,035.029d@021_0440 sahasrabāhum uddhartuṃ sahasrajitam āhave

02,035.029d@021_0441 kṣatriyāṇāṃ catuḥṣaṣṭim ayutāni mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0442 sarasvatyāṃ sametāni eṣa vai dhanuṣājayat

02,035.029d@021_0443 brahmadviṣāṃ vadhe tasmin sahasrāṇi caturdaśa

02,035.029d@021_0444 punar jagrāha śūrāṇām antaṃ cakre nararṣabhaḥ

02,035.029d@021_0445 tato daśasahasrasya bhaṅktvā pūrvam ariṃdamaḥ

02,035.029d@021_0446 sahasraṃ musalenāghnan sahasram udakṛntata

02,035.029d@021_0447 caturdaśa sahasrāṇi kaṇadhūmam apāyayat

02,035.029d@021_0448 śiṣṭān brahmadviṣo jitvā tato 'snāyata bhārgavaḥ

02,035.029d@021_0449 rāma rāmety abhikruṣṭo brāhmaṇaiḥ kṣatriyārditaiḥ

02,035.029d@021_0450 nyaghnad daśa sahasrāṇi rāmaḥ paraśunābhibhūḥ

02,035.029d@021_0451 na hy amṛṣyata tāṃ vācam ārtair bhṛśam udīritām

02,035.029d@021_0452 bhṛgo rāmābhidhāveti yadākrandan dvijātayaḥ

02,035.029d@021_0453 kāśmīrān daradān kuntīn kṣudrakān mālavāñ śakān

02,035.029d@021_0454 cedikāśikarūśāṃś ca ṛṣīkān krathakaiśikān

02,035.029d@021_0455 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca māgadhān kāśikosalān

02,035.029d@021_0456 rātrāyaṇān vītihotrān kirātān mārttikāvatān

02,035.029d@021_0457 etān anyāṃś ca rājendrān deśe deśe sahasraśaḥ

02,035.029d@021_0458 nikṛtya niśitair bāṇaiḥ saṃpradāya vivasvate

02,035.029d@021_0459 kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā

02,035.029d@021_0460 triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā

02,035.029d@021_0461 kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sa mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0462 indragopakavarṇasya jīvaṃjīvanibhasya ca

02,035.029d@021_0463 pūrayām āsa saritaḥ kṣatajasya sarāṃsi ca

02,035.029d@021_0464 cakāra tarpaṇaṃ vīraḥ pitṝṇāṃ tāsu teṣu ca

02,035.029d@021_0465 sarvān aṣṭādaśa dvīpān vaśam ānīya bhārgavaḥ

02,035.029d@021_0466 so 'śvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca

02,035.029d@021_0467 iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau

02,035.029d@021_0468 tasyāgreṇānuparyeti bhūmiṃ kṛtvā vipāṃsulām

02,035.029d@021_0469 tataḥ kālakṛtāṃ satyāṃ bhārgavāya mahātmane

02,035.029d@021_0470 gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ

02,035.029d@021_0471 vedim aṣṭādaśotsedhāṃ hiraṇyasyātipauruṣīm

02,035.029d@021_0472 rāmasya jāmadagnyasya pratijagrāha kāśyapaḥ

02,035.029d@021_0473 evam iṣṭvā mahābāhuḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ

02,035.029d@021_0474 anyad varṣaśataṃ rāmaḥ saubhe sālvam ayodhayat

02,035.029d@021_0475 tataḥ sa bhṛguśārdūlas taṃ saubhaṃ yodhayan prabhuḥ

02,035.029d@021_0476 subandhuraṃ rathaṃ rājann āsthāya bharatarṣabha

02,035.029d@021_0477 nagnikānāṃ kumārīṇāṃ gāyantīnām upāśṛṇot

02,035.029d@021_0478 rāma rāma mahābāho bhṛgūṇāṃ kīrtivardhana

02,035.029d@021_0479 tyaja śastrāṇi sarvāṇi na tvaṃ saubhaṃ vadhiṣyasi

02,035.029d@021_0480 cakrahasto gadāpāṇir bhītānām abhayaṃkaraḥ

02,035.029d@021_0481 yudhi pradyumnasāmbābhyāṃ kṛṣṇaḥ saubhaṃ vadhiṣyati

02,035.029d@021_0482 tac chrutvā puruṣavyāghras tata eva vanaṃ yayau

02,035.029d@021_0483 nyasya sarvāṇi śastrāṇi kālakāṅkṣī mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0484 rathaṃ varmāyudhaṃ caiva śarān paraśum eva ca

02,035.029d@021_0485 dhanūṃṣy apsu pratiṣṭhāpya rāmas tepe paraṃ tapaḥ

02,035.029d@021_0486 hriyaṃ prajñāṃ śriyaṃ kīrtiṃ lakṣmīṃ cāmitrakarśanaḥ

02,035.029d@021_0487 pañcādhiṣṭhāya dharmātmā taṃ rathaṃ visasarja ha

02,035.029d@021_0488 ādikāle pravṛttaṃ hi vibhajan kālam īśvaraḥ

02,035.029d@021_0489 nāhanac chraddhayā saubhaṃ na hy aśakto mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0490 jāmadagnya iti khyāto yas tv asau bhagavān ṛṣiḥ

02,035.029d@021_0491 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0491 so 'sya bhāgas tapas tepe bhārgavo lokaviśrutaḥ

02,035.029d@021_0492 śṛṇu rājaṃs tathā viṣṇoḥ prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0493 caturviṃśe yuge cāpi mārkaṇḍeyapuraḥsaraḥ

02,035.029d@021_0494 tithau nāvamike jajñe tathā daśarathād api

02,035.029d@021_0495 kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā viṣṇur avyayaḥ

02,035.029d@021_0496 loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ

02,035.029d@021_0497 prasādhanārthaṃ lokasya viṣṇus tasya sanātanaḥ

02,035.029d@021_0498 dharmārtham eva kaunteya jajñe tatra mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_0499 tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtapates tanum

02,035.029d@021_0500 yajñavighnaṃ tadā kṛtvā viśvāmitrasya bhārata

02,035.029d@021_0501 subāhur nihatahas tena mārīcas tāḍito bhṛśam

02,035.029d@021_0502 tasmai dattāni śastrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā

02,035.029d@021_0503 vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durvārāṇi surair api

02,035.029d@021_0504 vartamāne tadā yajñe janakasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0505 bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā param

02,035.029d@021_0506 tato vivāhaṃ sītāyāḥ kṛtvā sa raghuvallabhaḥ

02,035.029d@021_0507 nagarīṃ punar āsādya mumude tatra sītayā

02,035.029d@021_0508 kasya cit tv atha kālasya pitrā tatrābhicoditaḥ

02,035.029d@021_0509 kaikeyyāḥ priyam anvicchan vanam abhyavapadyata

02,035.029d@021_0510 yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane vasan

02,035.029d@021_0511 lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ

02,035.029d@021_0512 caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi bhārata

02,035.029d@021_0513 rūpiṇī yasya pārśvasthā sītety abhihitā janaiḥ

02,035.029d@021_0514 pūrvocitatvāt sā lakṣmīr bhartāram anugacchati

02,035.029d@021_0515 janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

02,035.029d@021_0516 mārīcaṃ dūṣaṇaṃ hatvā kharaṃ triśirasaṃ tathā

02,035.029d@021_0517 caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ ghorakarmaṇām

02,035.029d@021_0518 jaghāna rāmo dharmātmā prajānāṃ hitakāmyayā

02,035.029d@021_0519 virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau krūrakarmiṇau

02,035.029d@021_0520 jaghāna ca tadā rāmo gandharvau śāpavikṣatau

02,035.029d@021_0521 sa rāvaṇasya bhaginīnāsācchedaṃ ca kārayat

02,035.029d@021_0522 bhāryāviyogaṃ taṃ prāpya mṛgayan vyacarad vanam

02,035.029d@021_0523 tatas tam ṛśyamūkaṃ sa gatvā pampām atītya ca

02,035.029d@021_0524 sugrīvaṃ mārutiṃ dṛṣṭvā cakre maitrīṃ tayoḥ sa vai

02,035.029d@021_0525 atha gatvā sa kiṣkindhāṃ sugrīveṇa tadā saha

02,035.029d@021_0526 nihatya vālinaṃ yuddhe vānarendraṃ mahābalam

02,035.029d@021_0527 abhyaṣiñcat tadā rāmaḥ sugrīvaṃ vānareśvaram

02,035.029d@021_0528 tataḥ sa vīryavān rājaṃs tvarayan vai samutsukaḥ

02,035.029d@021_0529 vicitya vāyuputreṇa laṅkādeśaṃ niveditam

02,035.029d@021_0530 setuṃ baddhvā samudrasya vānaraiḥ sahitas tadā

02,035.029d@021_0531 sītāyāḥ padam anvicchan rāmo laṅkāṃ viveśa ha

02,035.029d@021_0532 devoragagaṇānāṃ hi yakṣarākṣasapakṣiṇām

02,035.029d@021_0533 tatrāvadhyaṃ rākṣasendraṃ rāvaṇaṃ yudhi durjayam

02,035.029d@021_0534 yuktaṃ rākṣasakoṭībhir bhinnāñjanacayopamam

02,035.029d@021_0535 durnirīkṣyaṃ suragaṇair varadānena darpitam

02,035.029d@021_0536 jaghāna sacivaiḥ sārdhaṃ sānvayaṃ rāvaṇaṃ raṇe

02,035.029d@021_0537 trailokyakaṇṭakaṃ vīraṃ mahākāyaṃ mahābalam

02,035.029d@021_0538 rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā rāmo bhūtapatiḥ purā

02,035.029d@021_0539 laṅkāyāṃ taṃ mahātmānaṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam

02,035.029d@021_0540 abhiṣicya ca tatraiva amaratvaṃ dadau tadā

02,035.029d@021_0541 āruhya puṣpakaṃ rāmaḥ sītām ādāya pāṇḍava

02,035.029d@021_0542 sabalaḥ svapuraṃ gatvā dharmarājyam apālayat

02,035.029d@021_0543 dānavo lavaṇo nāma madhoḥ putro mahābalaḥ

02,035.029d@021_0544 śatrughnena hato rājaṃs tato rāmasya śāsanāt

02,035.029d@021_0545 evaṃ bahūni karmāṇi kṛtvā lokahitāya saḥ

02,035.029d@021_0546 rājyaṃ cakāra vidhivad rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

02,035.029d@021_0547 daśāśvamedhān ājahre jyotirukthyān ahargaṇān

02,035.029d@021_0548 nāśrūyantāśubhā vāco nātyayaḥ prāṇināṃ tadā

02,035.029d@021_0549 na vittajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0550 prāṇināṃ ca bhayaṃ nāsīj jalānalavidhānajam

02,035.029d@021_0551 paryadevan na vidhavā nānāthāḥ kāś canābhavan

02,035.029d@021_0552 sarvam āsīt tadā tṛptaṃ rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0553 na saṃkarakarā varṇā na kṛṣṭakarakṛj janaḥ

02,035.029d@021_0554 na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate

02,035.029d@021_0555 viśaḥ paryacaran kṣatraṃ kṣatraṃ nāpīḍayad viśaḥ

02,035.029d@021_0556 narā nātyacaran bhāryā bhāryā nātyacaran patīn

02,035.029d@021_0557 nāsīd alpakṛṣir loke rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0558 āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ

02,035.029d@021_0559 arogāḥ prāṇino 'py āsan rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0560 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ tathaiva ca

02,035.029d@021_0561 pṛthivyāṃ sahavāso 'bhūd rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0562 sarve hy āsaṃs tṛptarūpās tadā tasmin viśāṃ pate

02,035.029d@021_0563 dharmeṇa pṛthivīṃ sarvām anuśāsati bhūmipe

02,035.029d@021_0564 tapasy evābhavan sarve sarve dharmam anuvratāḥ

02,035.029d@021_0565 pṛthivyāṃ dhārmike tasmin rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0566 nādharmiṣṭho naraḥ kaś cid babhūva prāṇināṃ kva cit

02,035.029d@021_0567 prāṇāpānau samāv āstāṃ rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0568 gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ

02,035.029d@021_0569 śyāmo yuvā lohitākṣo mātaṅgānām ivarṣabhaḥ

02,035.029d@021_0570 ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābalaḥ

02,035.029d@021_0571 daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca

02,035.029d@021_0572 rājyaṃ bhogaṃ ca saṃprāpya śaśāsa pṛthivīm imām

02,035.029d@021_0573 rāmo rāmo rāma iti prajānām abhavan kathāḥ

02,035.029d@021_0574 rāmabhūtaṃ jagad idaṃ rāme rājyaṃ praśāsati

02,035.029d@021_0575 ṛgyajuḥsāmahīnāś ca na tadāsan dvijātayaḥ

02,035.029d@021_0576 uṣitvā daṇḍake kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

02,035.029d@021_0577 pūrvāpakāriṇaṃ saṃkhye paulastyaṃ manujarṣabhaḥ

02,035.029d@021_0578 devagandharvanāgānām ariṃ sa nijaghāna ha

02,035.029d@021_0579 sattvavān guṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā

02,035.029d@021_0580 evam eva mahābāhur ikṣvākukulavardhanaḥ

02,035.029d@021_0581 rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā divam ākramatābhibhūḥ

02,035.029d@021_0582 iti dāśaratheḥ khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0583 tataḥ kṛṣṇo mahābāhur bhītānām abhayaṃkaraḥ

02,035.029d@021_0584 aṣṭāviṃśe yuge rājañ jajñe śrīvatsalakṣaṇaḥ

02,035.029d@021_0585 peśalaś ca vadānyaś ca loke bahumato nṛṣu

02,035.029d@021_0586 smṛtimān deśakālajñaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk

02,035.029d@021_0587 vāsudeva iti khyāto lokānāṃ hitakṛt sadā

02,035.029d@021_0588 vṛṣṇīnāṃ ca kule jāto bhūmeḥ priyacikīrṣayā

02,035.029d@021_0589 sa nṛṇām abhayaṃ dātā madhuheti sa viśrutaḥ

02,035.029d@021_0590 sa śakrārjunarāmāṇāṃ kila sthānāny asūdayat

02,035.029d@021_0591 kaṃsādīn nijaghānājau daityān mānuṣavigrahān

02,035.029d@021_0592 ayaṃ lokahitārthāya prādurbhāvo mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0593 kalkī viṣṇuyaśā nāma bhūyaś cotpatsyate hariḥ

02,035.029d@021_0594 kaler yugānte saṃprāpte dharme śithilatāṃ gate

02,035.029d@021_0595 pāṣaṇḍināṃ gaṇānāṃ hi vadhārthaṃ bharatarṣabha

02,035.029d@021_0596 dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ viprāṇāṃ hitakāmyayā

02,035.029d@021_0597 ete cānye ca bahavo divyā devagaṇair yutāḥ

02,035.029d@021_0598 vaiśaṃpāyanaḥ

02,035.029d@021_0598 prādurbhāvāḥ purāṇeṣu gīyante brahmavādibhiḥ

02,035.029d@021_0599 evam ukto 'tha kaunteyas tataḥ pauravanandanaḥ

02,035.029d@021_0600 yudhiṣṭhiraḥ

02,035.029d@021_0600 ābabhāṣe punar bhīṣmaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,035.029d@021_0601 bhūya eva manuṣyendra upendrasya yaśasvinaḥ

02,035.029d@021_0602 janma vṛṣṇiṣu vijñātum icchāmi vadatāṃ vara

02,035.029d@021_0603 yathaiva bhagavāñ jātaḥ kṣitāv iha janārdanaḥ

02,035.029d@021_0604 mādhaveṣu mahābuddhis tan me brūhi pitāmaha

02,035.029d@021_0605 yadarthaṃ ca mahātejā gās tu govṛṣabhekṣaṇaḥ

02,035.029d@021_0606 rarakṣa kaṃsasya vadhāl lokānām abhirakṣitā

02,035.029d@021_0607 krīḍatā caiva yad bālye govindena viceṣṭitam

02,035.029d@021_0608 vaiśaṃpāyanaḥ

02,035.029d@021_0608 tadā matimatāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha

02,035.029d@021_0609 evam uktas tato bhīṣmaḥ keśavasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0610 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0610 mādhaveṣu tadā janma kathayām āsa vīryavān

02,035.029d@021_0611 hanta te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathātatham

02,035.029d@021_0612 yato nārāyaṇasyeha janma vṛṣṇiṣu kaurava

02,035.029d@021_0613 purā loke mahārāja vartamāne kṛte yuge

02,035.029d@021_0614 āsīt trailokyavikhyātaḥ saṃgrāmas tārakāmayaḥ

02,035.029d@021_0615 virocano mayas tāro varāhaḥ śveta eva ca

02,035.029d@021_0616 lambaḥ kiśoraḥ svarbhānur ariṣṭo 'tha kṣaraś ca vai

02,035.029d@021_0617 vipracittiḥ pralambaś ca vṛtrajambhabalādayaḥ

02,035.029d@021_0618 namuciḥ kālanemiś ca prahlāda iti viśrutaḥ

02,035.029d@021_0619 ete cānye ca bahavo daityasaṃghāḥ sahasraśaḥ

02,035.029d@021_0620 nānāśastradharā rājan nānābhūṣaṇavāhanāḥ

02,035.029d@021_0621 devatānām abhimukhās tasthur daiteyadānavāḥ

02,035.029d@021_0622 devās tu yudhyamānās te dānavān abhyayū raṇe

02,035.029d@021_0623 ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ

02,035.029d@021_0624 indro yamaś ca candraś ca varuṇo 'tha dhaneśvaraḥ

02,035.029d@021_0625 aśvinau ca mahāvīryau ye cānye devatāgaṇāḥ

02,035.029d@021_0626 cakrur yuddhaṃ mahāghoraṃ dānavaiś ca yathākramam

02,035.029d@021_0627 yudhyamānāḥ sameyuś ca devā daiteyadānavaiḥ

02,035.029d@021_0628 tad yuddham abhavad ghoraṃ devadānavasaṃkulam

02,035.029d@021_0629 tābhyāṃ balābhyāṃ saṃjajñe tumulo vigrahas tadā

02,035.029d@021_0630 tīkṣṇaiḥ śastraiḥ kiranto 'tha abhyayur devadānavāḥ

02,035.029d@021_0631 aghnan devān sagandharvān sayakṣoragacāraṇān

02,035.029d@021_0632 te vadhyamānā daiteyair devasaṃghās tadā raṇe

02,035.029d@021_0633 dudruvuḥ saṃpariśrāntāḥ kṣīṇapraharaṇā raṇe

02,035.029d@021_0634 trātāraṃ manasā jagmur devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

02,035.029d@021_0635 etasminn antare tatra jagāma harir īśvaraḥ

02,035.029d@021_0636 dīpayañ jyotiṣā bhūmiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ

02,035.029d@021_0637 tam āgataṃ suparṇasthaṃ viṣṇuṃ lokanamaskṛtam

02,035.029d@021_0638 dṛṣṭvā mudā yutāḥ sarve bhayaṃ tyaktvā raṇe surāḥ

02,035.029d@021_0639 cakrur yuddhaṃ punaḥ sarve devā daiteyadānavaiḥ

02,035.029d@021_0640 tad yuddham abhavad ghoram acintyaṃ romaharṣaṇam

02,035.029d@021_0641 jaghnur daityān raṇe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ

02,035.029d@021_0642 te vadhyamānā vibudhair dudruvur daityadānavāḥ

02,035.029d@021_0643 vidrutān dānavān dṛṣṭvā tadā bhārata saṃyuge

02,035.029d@021_0644 kālanemir iti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyata

02,035.029d@021_0645 śatapraharaṇo ghoraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ

02,035.029d@021_0646 śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmāñ śataśṛṅga ivācalaḥ

02,035.029d@021_0647 bhāskarākāramukuṭaḥ śiñjitābharaṇāṅgadaḥ

02,035.029d@021_0648 dhūmrakeśo hariśmaśrur nirdaṣṭhoṣṭhapuṭānanaḥ

02,035.029d@021_0649 trailokyāntaravistāraṃ dhārayan vipulaṃ vapuḥ

02,035.029d@021_0650 tarjayan vai raṇe devāñ chādayan sa diśo daśa

02,035.029d@021_0651 abhyadhāvat susaṃkruddho vyāditāsya ivāntakaḥ

02,035.029d@021_0652 tataḥ śastraprapātaiś ca devān dharṣitavān raṇe

02,035.029d@021_0653 athābhyayuḥ surān sarvān punas te daityadānavāḥ

02,035.029d@021_0654 āpīḍayan raṇe kruddhās tato devān yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0655 te vadhyamānā vibudhāḥ samare kālaneminā

02,035.029d@021_0656 daityaiś caiva mahārāja dudruvuḥ sahitā diśaḥ

02,035.029d@021_0657 vidrutān vibudhān dṛṣṭvā kālanemir mahāsuraḥ

02,035.029d@021_0658 indraṃ yamāgnivaruṇān vāyuṃ ca dhanadaṃ ravim

02,035.029d@021_0659 etāṃś cānyān balāj jitvā teṣāṃ kāryāṇy avāpa saḥ

02,035.029d@021_0660 tān sarvāṃs tarasā jitvā kālanemir mahāsuraḥ

02,035.029d@021_0661 dadarśa gagane viṣṇuṃ suparṇasthaṃ mahādyutim

02,035.029d@021_0662 taṃ dṛṣṭvā krodhatāmrākṣas tarjayann abhyayāt tadā

02,035.029d@021_0663 sa bāhuśatam udyamya sarvāstragrahaṇaṃ raṇe

02,035.029d@021_0664 roṣād bhārata daityendro viṣṇor urasi pātayat

02,035.029d@021_0665 daityāś ca dānavāś caiva sarve mayapurogamāḥ

02,035.029d@021_0666 svāny āyudhāni saṃgṛhya sarve viṣṇum atāḍayan

02,035.029d@021_0667 sa tāḍyamāno 'tibalair daityaiḥ sarvāyudhodyataiḥ

02,035.029d@021_0668 na cacāla harir yuddhe 'kampyamāna ivācalaḥ

02,035.029d@021_0669 punar udyamya saṃkruddhaḥ kālanemir dṛḍhāṃ gadām

02,035.029d@021_0670 jaghāna saṃyuge rājan sa viṣṇuṃ garuḍaṃ ca vai

02,035.029d@021_0671 sa dṛṣṭvā garuḍaṃ śrāntaṃ cakram udyamya vai hariḥ

02,035.029d@021_0672 śataṃ śirāṃsi bāhūṃś ca so 'cchinat kālaneminaḥ

02,035.029d@021_0673 jaghānānyāṃś ca tān sarvān samare daityadānavān

02,035.029d@021_0674 tasmin rājan raṇe daityās traya eva viniḥsṛtāḥ

02,035.029d@021_0675 virocano mayaś caiva svarbhānuś ca mahāsuraḥ

02,035.029d@021_0676 sarvān aśeṣān hatvā tu viṣṇur vai daityadānavān

02,035.029d@021_0677 vibudhānām ṛṣīṇāṃ ca svāni sthānāni vai dadau

02,035.029d@021_0678 dattvā surāṇāṃ suprītiṃ prāpya sarvāṇi bhārata

02,035.029d@021_0679 jagāma brahmaṇā sārdhaṃ brahmalokaṃ tadā hariḥ

02,035.029d@021_0680 brahmalokaṃ praviśyātha tatra nārāyaṇaḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0681 paurāṇāṃ guhyasadanaṃ divyaṃ nārāyaṇāśramam

02,035.029d@021_0682 saṃpraviśya tadā devaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

02,035.029d@021_0683 sahasraśīrṣo bhūtvātha śayanāyopacakrame

02,035.029d@021_0684 ādidevaḥ purāṇātmā nidrāvaśam upāgataḥ

02,035.029d@021_0685 śete sukhaṃ sadā viṣṇur mohayañ jagad avyayaḥ

02,035.029d@021_0686 jagmus tasyātha varṣāṇi śayānasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_0687 ṣaṭtriṃśacchatasāhasraṃ mānuṣeṇeha saṃkhyayā

02,035.029d@021_0688 tataḥ kṛtayugatretādvāparānte bubodha saḥ

02,035.029d@021_0689 brahmādibhiḥ suraiś cāpi stūyamāno maharṣibhiḥ

02,035.029d@021_0690 utplutya śayanād viṣṇur brahmaṇā vibudhaiḥ saha

02,035.029d@021_0691 devānāṃ ca hitārthāya yayau devasabhāṃ prati

02,035.029d@021_0692 meroḥ śikharavinyastāṃ jvalantīṃ tāṃ śubhāṃ sabhām

02,035.029d@021_0693 viviśus tāṃ surāḥ sarve brahmaṇā saha bhārata

02,035.029d@021_0694 jagmus tatra niṣedus te sā niḥśabdam abhūt tadā

02,035.029d@021_0695 bhūmiḥ

02,035.029d@021_0695 tatra bhūmir uvācātha khedāt karuṇabhāṣiṇī

02,035.029d@021_0696 rājñāṃ balair balavatāṃ khinnāsmi bhṛśapīḍitā

02,035.029d@021_0697 nityaṃ bhārapariśrāntā duḥkhāj jīvāmi vai surāḥ

02,035.029d@021_0698 pure pure ca nṛpatiḥ koṭisaṃkhyair balair vṛtaḥ

02,035.029d@021_0699 rāṣṭre rāṣṭre ca śataśo grāmāḥ kulasahasriṇaḥ

02,035.029d@021_0700 bhūmipānāṃ sahasraiś ca teṣāṃ ca balināṃ balaiḥ

02,035.029d@021_0701 grāmāyutaiś ca rāṣṭraiś ca ahaṃ nirvivarīkṛtā

02,035.029d@021_0702 ke cid daityeṣu cotpannā ke cid rākṣasayonayaḥ

02,035.029d@021_0703 tasmād dhārayituṃ śaktā na śakṣyāmi janān aham

02,035.029d@021_0704 daityeśair bādhyamānās tāḥ prajā nityaṃ durātmabhiḥ

02,035.029d@021_0704 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0705 bhūmes tad vacanaṃ śrutvā devo nārāyaṇas tadā

02,035.029d@021_0706 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0706 vyādiśya tān surān sarvān kṣitau vastuṃ mano dadhe

02,035.029d@021_0707 yac cakre bhagavān viṣṇur vasudevakulodbhavaḥ

02,035.029d@021_0708 tat te 'haṃ nṛpa vakṣyāmi śṛṇu sarvam aśeṣataḥ

02,035.029d@021_0709 vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ

02,035.029d@021_0710 hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ hi hitāya ca

02,035.029d@021_0711 yadā divi vibhus tāta na reme bhagavān asau

02,035.029d@021_0712 tato vyādiśya bhūtāni bhuvi bhaumasukhāvahaḥ

02,035.029d@021_0713 nigrahārthāya daityānāṃ codayām āsa vai tadā

02,035.029d@021_0714 marutaś ca vasūṃś caiva sūryācandramasāv ubhau

02,035.029d@021_0715 gandharvāpsarasaś caiva rudrādityāṃs tathāśvinau

02,035.029d@021_0716 jāyadhvaṃ mānuṣe loke sarvabhūtamaheśvarāḥ

02,035.029d@021_0717 jaṅgamāni viśālākṣo hy ātmānaṃ hy ātmanāsṛjat

02,035.029d@021_0718 jāyatām iti govindas tiryagyonigatair api

02,035.029d@021_0719 tāni sarvāṇi sarvajñaḥ sasurāṇi sureśvaraḥ

02,035.029d@021_0720 ta evam uktāḥ kṛṣṇena sarva eva divaukasaḥ

02,035.029d@021_0721 daityadānavahantāraḥ saṃbhūtā bhuvaneśvarāḥ

02,035.029d@021_0722 yayātivaṃśajasyātha vasudevasya dhīmataḥ

02,035.029d@021_0723 kule puṇyayaśaḥkarmā bheje nārāyaṇaḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_0724 ājñāpayitvā ratyartham ajāyata yadoḥ kule

02,035.029d@021_0725 ātmānam ātmanā tāta kṛtvā bahuvidhaṃ hariḥ

02,035.029d@021_0726 ratyartham eva gāvas tā rarakṣa puruṣottamaḥ

02,035.029d@021_0727 ajātaśatro jātas tu yathaiṣa bhuvi bhūmipa

02,035.029d@021_0728 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0728 kīrtyamānaṃ mayā tāta nibodha bharatarṣabha

02,035.029d@021_0729 sāgarāḥ samakampanta mudā celuś ca parvatāḥ

02,035.029d@021_0730 jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane

02,035.029d@021_0731 śivāḥ saṃpravavur vātāḥ praśāntam abhavad rajaḥ

02,035.029d@021_0732 jyotīṃṣi saṃprakāśante jāyamāne janārdane

02,035.029d@021_0733 devadundubhayaś cāpi sasvanur bhṛśam ambare

02,035.029d@021_0734 abhyavarṣat tadāgamya nāradaḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ

02,035.029d@021_0735 gīrbhir maṅgalayuktābhir astuvan madhusūdanam

02,035.029d@021_0736 upatasthus tadā prītāḥ prādurbhāve maharṣayaḥ

02,035.029d@021_0737 tatas tān abhisaṃprekṣya nāradapramukhān ṛṣīn

02,035.029d@021_0738 upānṛtyann upajagur gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

02,035.029d@021_0739 upatasthe ca govindaṃ sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ

02,035.029d@021_0740 abhyabhāṣata tejasvī maharṣīn pūjayaṃs tadā

02,035.029d@021_0741 kṛtyāni devakāryāṇi kṛtvā lokahitāya ca

02,035.029d@021_0742 svaṃ lokaṃ lokakṛd devaḥ punar gacchati tejasā

02,035.029d@021_0743 ity uktvā munibhiḥ sārdhaṃ jagāma tridiveśvaraḥ

02,035.029d@021_0744 abhyanujñāya tān sarvāñ chādayan prakṛtiṃ parām

02,035.029d@021_0745 nandagopakule kṛṣṇa uṣitvā bahulāḥ samāḥ

02,035.029d@021_0746 vasudevas tato jātaṃ bālam ādityasaṃnibham

02,035.029d@021_0747 nandagopakule rājan bhayāt pracchādayad dharim

02,035.029d@021_0748 tataḥ kadācit suptaṃ taṃ śakaṭasya tv adhaḥ śiśum

02,035.029d@021_0749 yaśodā saṃparityajya jagāma yamunāṃ nadīm

02,035.029d@021_0750 śiśulīlāṃ tataḥ kurvan svahastacaraṇau kṣipan

02,035.029d@021_0751 ruroda madhuraṃ kṛṣṇaḥ pādāv ūrdhvaṃ prasārayan

02,035.029d@021_0752 pādāṅguṣṭhena śakaṭaṃ dhārayann atha keśavaḥ

02,035.029d@021_0753 tatrāthaikena pādena pātayitvā tadā śiśuḥ

02,035.029d@021_0754 nyubjaṃ payodharākāṅkṣī cakāra ca ruroda ca

02,035.029d@021_0755 pātitaṃ śakaṭaṃ dṛṣṭvā bhinnabhāṇḍaghaṭīghaṭam

02,035.029d@021_0756 janās te śiśunā tena vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

02,035.029d@021_0757 pratyakṣaṃ śūrasenānāṃ dṛśyate mahad adbhutam

02,035.029d@021_0758 śayānena hataḥ pakṣī śiśunā tigmatejasā

02,035.029d@021_0759 pūtanā cāpi nihatā mahākāyā mahāstanī

02,035.029d@021_0760 paśyatāṃ sarvadevānāṃ vāsudevena bhārata

02,035.029d@021_0761 tataḥ kāle mahārāja saṃsaktau rāmakeśavau

02,035.029d@021_0762 kṛṣṇaḥ saṃkarṣaṇaś cobhau riṅkhiṇau samapadyatām

02,035.029d@021_0763 anyonyakiraṇagrastau candrasūryāv ivāmbare

02,035.029d@021_0764 visarpayetāṃ sarvatra sarpabhogabhujau tadā

02,035.029d@021_0765 rejatuḥ pāṃsudigdhāṅgau rāmakṛṣṇau tadā nṛpa

02,035.029d@021_0766 kva cic ca jānubhiḥ spṛṣṭau krīḍamānau kva cid vane

02,035.029d@021_0767 pibantau dadhikulyāś ca mathyamāne ca bhārata

02,035.029d@021_0768 tataḥ sa bālo govindo navanītaṃ tadākṣayam

02,035.029d@021_0769 grasamānas tu tatrātha gopībhir dadṛśe 'tha vai

02,035.029d@021_0770 dāmnātholūkhale kṛṣṇo gopastrībhiś ca bandhitaḥ

02,035.029d@021_0771 tadātha śiśunā tena rājaṃs tāv arjunāv ubhau

02,035.029d@021_0772 samūlaviṭapau bhagnau tad adbhutam ivābhavat

02,035.029d@021_0773 tatas tau bālyam uttīrṇau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau

02,035.029d@021_0774 tasminn eva vrajasthāne saptavarṣau babhūvatuḥ

02,035.029d@021_0775 nīlapītāmbaradharau pītaśvetānulepanau

02,035.029d@021_0776 babhūvatur vatsapālau kākapakṣadharāv ubhau

02,035.029d@021_0777 parṇavādyaṃ śrutisukhaṃ vādayantau varānanau

02,035.029d@021_0778 śuśubhāte vanagatāv udīrṇāv iva pannagau

02,035.029d@021_0779 mayūrāṅgajakarṇau tau pallavāpīḍadhāriṇau

02,035.029d@021_0780 vanamālāparikṣiptau sālapotāv ivodgatau

02,035.029d@021_0781 aravindakṛtāpīḍau rajjuyajñopavītinau

02,035.029d@021_0782 śikyatumbadharau vīrau gopaveṇupravādakau

02,035.029d@021_0783 kva cid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau kva cid vane

02,035.029d@021_0784 parṇaśayyāsu saṃsuptau kva cin nidrāntaraiṣiṇau

02,035.029d@021_0785 tau vatsān pālayantau hi śobhayantau mahad vanam

02,035.029d@021_0786 cañcūryantau ramantau sma rājann evaṃ tadā śubhau

02,035.029d@021_0787 tato vṛndāvanaṃ gatvā vasudevasutāv ubhau

02,035.029d@021_0788 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0788 govrajaṃ tatra kaunteya cārayantau vijahratuḥ

02,035.029d@021_0789 tataḥ kadā cid govindo jyeṣṭhaṃ saṃkarṣaṇaṃ vinā

02,035.029d@021_0790 cacāra tad vanaṃ ramyaṃ ramyarūpo varānanaḥ

02,035.029d@021_0791 kākapakṣadharaḥ śrīmāñ śyāmaḥ padmanibhekṣaṇaḥ

02,035.029d@021_0792 śrīvatsenorasā yuktaḥ śaśāṅka iva lakṣmaṇā

02,035.029d@021_0793 rajjuyajñopavītī sa pītāmbaradharo yuvā

02,035.029d@021_0794 śvetagandhena liptāṅgo nīlakuñcitamūrdhajaḥ

02,035.029d@021_0795 rājatā barhipatreṇa mandamārutakampinā

02,035.029d@021_0796 kva cid gāyan kva cit krīḍan kva cin nṛtyan kva cid dhasan

02,035.029d@021_0797 gopaveṇuṃ sa madhuraṃ kāmaṃ tad api vādayan

02,035.029d@021_0798 prahlādanārthaṃ tu gavāṃ kva cid vanagato yuvā

02,035.029d@021_0799 gokule meghakāle tu cacāra dyutimān prabhuḥ

02,035.029d@021_0800 bahuramyeṣu deśeṣu vanasya vanarājiṣu

02,035.029d@021_0801 tāsu kṛṣṇo mudaṃ lebhe krīḍayā bharatarṣabha

02,035.029d@021_0802 sa kadā cid vane tasmin gobhiḥ saha parivrajan

02,035.029d@021_0803 bhāṇḍīraṃ nāma dṛṣṭvātha nyagrodhaṃ keśavo mahān

02,035.029d@021_0804 tasya chāyānivāsāya matiṃ cakre tadā prabhuḥ

02,035.029d@021_0805 sa tatra vayasā tulyair vatsapālaiḥ sahānagha

02,035.029d@021_0806 reme sa divasān kṛṣṇaḥ purā svargapure yathā

02,035.029d@021_0807 taṃ krīḍamānaṃ gopālāḥ kṛṣṇaṃ bhāṇḍīravāsinaḥ

02,035.029d@021_0808 ramayanti sma bahavo mānyaiḥ krīḍanakais tadā

02,035.029d@021_0809 anye sma parigāyanti gopā muditamānasāḥ

02,035.029d@021_0810 gopālāḥ kṛṣṇam evānye gāyanti sma vanapriyāḥ

02,035.029d@021_0811 teṣāṃ sa gāyatām eva vādayām āsa keśavaḥ

02,035.029d@021_0812 parṇavādyāntare veṇuṃ tumbavīṇāṃ ca tatra vai

02,035.029d@021_0813 evaṃ krīḍāntaraiḥ kṛṣṇo gopālair vijahāra saḥ

02,035.029d@021_0814 tena bālena kaunteya kṛtaṃ lokahitaṃ tadā

02,035.029d@021_0815 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ vāsudevena bhārata

02,035.029d@021_0816 hrade nīpavane tatra krīḍitaṃ nāgamūrdhani

02,035.029d@021_0817 śāsayitvā tu kālīyaṃ sarvalokasya paśyataḥ

02,035.029d@021_0818 vijahāra tataḥ kṛṣṇo baladevasahāyavān

02,035.029d@021_0819 dhenuko dāruṇo daityo rājan rāsabhavigrahaḥ

02,035.029d@021_0820 tadā tālavane rājan baladevena vai hataḥ

02,035.029d@021_0821 tataḥ kadā cit kaunteya rāmakṛṣṇau vanaṃ gatau

02,035.029d@021_0822 cārayantau pravṛddhāni godhanāni śubhānanau

02,035.029d@021_0823 viharantau mudā yuktau vīkṣamāṇau vanāni vai

02,035.029d@021_0824 kṣvelayantau pragāyantau vicinvantau ca pādapān

02,035.029d@021_0825 nāmabhir vyāharantau ca vatsān gāś ca paraṃtapau

02,035.029d@021_0826 ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir aparājitau

02,035.029d@021_0827 tau devau mānuṣīṃ dīkṣāṃ vahantau surapūjitau

02,035.029d@021_0828 tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam

02,035.029d@021_0829 tataḥ kṛṣṇo mahātejās tadā gatvā tu govrajam

02,035.029d@021_0830 giriyajñaṃ tam evaiṣa prakṛtaṃ gopadārakaiḥ

02,035.029d@021_0831 bubhuje pāyasaṃ śaurir īśvaraḥ sarvabhūtakṛt

02,035.029d@021_0832 taṃ dṛṣṭvā gopakāḥ sarve kṛṣṇam eva samarcayan

02,035.029d@021_0833 pūjyamānas tato gopair divyaṃ vapur adhārayat

02,035.029d@021_0834 dhṛto govardhano nāma saptāhaṃ parvatas tadā

02,035.029d@021_0835 śiśunā vāsudevena gavārtham arimardana

02,035.029d@021_0836 krīḍamānas tadā kṛṣṇaḥ kṛtavān karma duṣkaram

02,035.029d@021_0837 tad adbhutam ivātrāsīt sarvalokasya bhārata

02,035.029d@021_0838 devadevaḥ kṣitiṃ gatvā kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā mudānvitaḥ

02,035.029d@021_0839 govinda iti taṃ hy uktvā hy abhyaṣiñcat puraṃdaraḥ

02,035.029d@021_0840 ity uktvāśliṣya govindaṃ puruhūto 'bhyayād divam

02,035.029d@021_0841 athāriṣṭa iti khyātaṃ daityaṃ vṛṣabhavigraham

02,035.029d@021_0842 jaghāna tarasā kṛṣṇaḥ paśūnāṃ hitakāmyayā

02,035.029d@021_0843 keśinaṃ nāma daiteyaṃ rājan vai hayavigraham

02,035.029d@021_0844 tathā vanagataṃ pārtha gajāyutabalaṃ hayam

02,035.029d@021_0845 pragṛhya bhojaputrasya jaghāna puruṣottamaḥ

02,035.029d@021_0846 āndhraṃ mallaṃ ca cāṇūraṃ nijaghāna mahāsuram

02,035.029d@021_0847 sunāmānam amitraghnaḥ sarvasainyapuraskṛtam

02,035.029d@021_0848 mṛgarūpeṇa govindaṃ trāsayām āsa bhārata

02,035.029d@021_0849 baladevena cāyatnāt samāje muṣṭiko hataḥ

02,035.029d@021_0850 trāsitaś ca tadā kaṃsaḥ sa hi kṛṣṇena bhārata

02,035.029d@021_0851 airāvataṃ yuyutsantaṃ mātaṅgānām ivarṣabham

02,035.029d@021_0852 kṛṣṇaḥ kuvalayāpīḍaṃ hatavāṃs tasya paśyataḥ

02,035.029d@021_0853 hatvā kaṃsam amitraghnaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ tadā

02,035.029d@021_0854 abhiṣicyograsenaṃ taṃ pitroḥ pādam avandata

02,035.029d@021_0855 evamādīni karmāṇi kṛtavān vai janārdanaḥ

02,035.029d@021_0856 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0856 evaṃ bālye 'pi gopālaiḥ krīḍābhis tau vijahratuḥ

02,035.029d@021_0857 tatas tau jagmatus tāta guruṃ sāndīpaniṃ punaḥ

02,035.029d@021_0858 guruśuśrūṣayā yuktau dharmajñau dharmacāriṇau

02,035.029d@021_0859 vratam ugraṃ mahātmānau vicarantāv avantiṣu

02,035.029d@021_0860 ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā ṣaḍaṅgaṃ vedam āpatuḥ

02,035.029d@021_0861 lekhyaṃ ca gaṇitaṃ cobhau prāpnutāṃ yadunandanau

02,035.029d@021_0862 gāndharvavedaṃ citraṃ ca sakalaṃ samavāpatuḥ

02,035.029d@021_0863 hastiśikṣāśvaśikṣāṃ ca dvādaśāhena cāpatuḥ

02,035.029d@021_0864 tāv ubhau jagmatur vīrau guruṃ sāndīpaniṃ punaḥ

02,035.029d@021_0865 dhanurvedacikīrṣārthaṃ dharmajñau dharmacāriṇau

02,035.029d@021_0866 tāv iṣvastravarācāryam abhigamya praṇamya ca

02,035.029d@021_0867 tena tau satkṛtau rājan vicarantāv avantiṣu

02,035.029d@021_0868 pañcāśadbhir ahorātrair daśāṅgaṃ supratiṣṭhitam

02,035.029d@021_0869 sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sakalaṃ tāv avāpatuḥ

02,035.029d@021_0870 dṛṣṭvā kṛtārthau viprendro gurvarthe tāv acodayat

02,035.029d@021_0871 ayācatārthaṃ govindaṃ tataḥ sāndīpanir vibhuḥ

02,035.029d@021_0872 mama putraḥ samudre 'smiṃs timinā cāpavāhitaḥ

02,035.029d@021_0873 putram ānaya bhadraṃ te bhakṣitaṃ timinā mama

02,035.029d@021_0874 ārtāya gurave tatra pratiśuśrāva duṣkaram

02,035.029d@021_0875 aśakyaṃ triṣu lokeṣu kartum anyena kena cit

02,035.029d@021_0876 yaś ca sāndīpaneḥ putraṃ jaghāna bharatarṣabha

02,035.029d@021_0877 so 'suraḥ samare tābhyāṃ samudre vinipātitaḥ

02,035.029d@021_0878 tataḥ sāndīpaneḥ putraḥ prasādād amitaujasaḥ

02,035.029d@021_0879 dīrghakālaṃ gataḥ pretaḥ punar āsīc charīravān

02,035.029d@021_0880 tad aśakyam acintyaṃ ca dṛṣṭvā sumahad adbhutam

02,035.029d@021_0881 sarveṣām eva bhūtānāṃ vismayaḥ samajāyata

02,035.029d@021_0882 aiśvaryāṇi ca sarvāṇi gavāśvaṃ ca dhanāni ca

02,035.029d@021_0883 sarvaṃ tad upajahrāte gurave rāmakeśavau

02,035.029d@021_0884 gadāparighayuddheṣu sarvāstreṣu ca keśavaḥ

02,035.029d@021_0885 paramāṃ mukhyatāṃ prāptaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ

02,035.029d@021_0886 kaś ca nārāyaṇād anyaḥ sarvaratnavibhūṣitam

02,035.029d@021_0887 ratham ādityasaṃkāśam ātiṣṭheta śacīpateḥ

02,035.029d@021_0888 tasya cāpratimo yantā vajrapāṇeḥ priyaḥ sakhā

02,035.029d@021_0889 mātaliḥ saṃgṛhītā syād anyatra puruṣottamāt

02,035.029d@021_0890 bhojarājatanūjo 'pi kaṃsas tāta yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0891 astrajñāne bale vīrye kārtavīryasamo 'bhavat

02,035.029d@021_0892 tasya bhojapateḥ putrād bhojarājanyavardhanāt

02,035.029d@021_0893 udvijante sma rājānaḥ suparṇād iva pannagāḥ

02,035.029d@021_0894 citrakārmukanistriṃśavimalaprāsayodhinaḥ

02,035.029d@021_0895 śataṃ śatasahasrāṇi pādātās tasya bhārata

02,035.029d@021_0896 aṣṭau śatasahasrāṇi śūrāṇām anivartinām

02,035.029d@021_0897 abhavan bhojarājasya jāmbūnadamayadhvajāḥ

02,035.029d@021_0898 rukmakāñcanakakṣyās tu gajās tasya yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0899 tāvanty eva sahasrāṇi gajānām anivartinām

02,035.029d@021_0900 te ca parvatasaṃkāśāś citradhvajapatākinaḥ

02,035.029d@021_0901 babhūvur bhojarājasya nityaṃ pramuditā gajāḥ

02,035.029d@021_0902 svalaṃkṛtānāṃ śīghrāṇāṃ kareṇūnāṃ yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0903 abhavad bhojarājasya dvis tāvad dhi mahad balam

02,035.029d@021_0904 ṣoḍaśāśvasahasrāṇi kiṃśukābhāni tasya vai

02,035.029d@021_0905 aparas tu mahāvyūhaḥ kiśorāṇāṃ yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0906 ārohavarasaṃpanno durdharṣaḥ kena cid balāt

02,035.029d@021_0907 sa ca ṣoḍaśasāhasraḥ kaṃsabhrātṛpuraḥsaraḥ

02,035.029d@021_0908 sunāmā sarvatas tv enaṃ sa kaṃsaṃ paryapālayat

02,035.029d@021_0909 ya āsan sarvavarṇās tu hayās tasya yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0910 sa gaṇo miśrako nāma ṣaṣṭisāhasra ucyate

02,035.029d@021_0911 kaṃsaroṣamahāvegāṃ dhvajānūpamahādrumām

02,035.029d@021_0912 mattadvipamahāgrāhāṃ vaivasvatavaśānugām

02,035.029d@021_0913 śastrajālamahāphenāṃ sādivegamahājalām

02,035.029d@021_0914 gadāparighapāṭhīnāṃ nānākavacaśaivalām

02,035.029d@021_0915 rathanāgamahāvartāṃ nānārudhirakardamām

02,035.029d@021_0916 citrakārmukanistriṃśāṃ rathāśvakalilahradām

02,035.029d@021_0917 mahāmṛdhanadīṃ ghorāṃ yudhāvartananisvanām

02,035.029d@021_0918 ko vā nārāyaṇād ekaḥ kaṃsahantā yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0919 eṣa śakrarathe tiṣṭhaṃs tāny anīkāni bhārata

02,035.029d@021_0920 vyadhamad bhojaputrasya mahābhrāṇīva mārutaḥ

02,035.029d@021_0921 taṃ sabhāsthaṃ sahāmātyaṃ hatvā kaṃsaṃ sahānvayam

02,035.029d@021_0922 mānayām āsa mānārhāṃ devakīṃ sasuhṛdgaṇām

02,035.029d@021_0923 yaśodāṃ rohiṇīṃ caiva abhivādya punaḥ punaḥ

02,035.029d@021_0924 ugrasenaṃ ca rājānam abhiṣicya janārdanaḥ

02,035.029d@021_0925 arcito yadumukhyais tu bhagavān vāsavānujaḥ

02,035.029d@021_0926 tataḥ pārthivam āyāntaṃ sahitaṃ sarvarājabhiḥ

02,035.029d@021_0927 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0927 sarasvatyāṃ jarāsaṃdham ajayat puruṣottamaḥ

02,035.029d@021_0928 śūrasenapuraṃ tyaktvā sarvayādavanandanaḥ

02,035.029d@021_0929 dvārakāṃ bhagavān kṛṣṇaḥ pratyapadyata keśavaḥ

02,035.029d@021_0930 pratyapadyata yānāni ratnāni ca bahūni ca

02,035.029d@021_0931 yathārhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtān pratyapadyata

02,035.029d@021_0932 tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ saha dānavaiḥ

02,035.029d@021_0933 tāñ jaghāna mahābāhur varadattān mahāsurān

02,035.029d@021_0934 sa vighnam akarot tatra narako nāma nairṛtaḥ

02,035.029d@021_0935 trāsanaḥ surasaṃghānāṃ vidito vaḥ prabhāvataḥ

02,035.029d@021_0936 sa bhūmyāṃ mūrtiliṅgasthaḥ sarvadevāsurāntakaḥ

02,035.029d@021_0937 mānuṣāṇām ṛṣīṇāṃ ca pratīpam akarot tadā

02,035.029d@021_0938 tvaṣṭur duhitaraṃ bhaumaḥ kaśerum agamat tadā

02,035.029d@021_0939 gajarūpeṇa jagrāha rucirāṅgīṃ caturdaśīm

02,035.029d@021_0940 pramathya ca jahāraināṃ hṛtvā ca narako 'bravīt

02,035.029d@021_0941 narakaḥ

02,035.029d@021_0941 naṣṭaśokabhayābādhaḥ prāgjyotiṣapatis tadā

02,035.029d@021_0942 yāni devamanuṣyeṣu ratnāni vividhāni ca

02,035.029d@021_0943 bibharti ca mahī kṛtsnā sāgareṣu ca yad vasu

02,035.029d@021_0944 adyaprabhṛti tad devi sahitāḥ sarvanairṛtāḥ

02,035.029d@021_0945 tavaivopahariṣyanti daityāś ca saha dānavaiḥ

02,035.029d@021_0946 evam uttamaratnāni bahūni vividhāni ca

02,035.029d@021_0947 sa jahāra tadā bhaumaḥ strīratnāni ca bhārata

02,035.029d@021_0948 gandharvāṇāṃ ca yāḥ kanyā jahāra narako balāt

02,035.029d@021_0949 yāś ca devamanuṣyāṇāṃ sapta cāpsarasāṃ gaṇāḥ

02,035.029d@021_0950 caturdaśasahasrāṇām ekaviṃśacchatāni ca

02,035.029d@021_0951 ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ satāṃ mārgam anuvratāḥ

02,035.029d@021_0952 tāsām antaḥpuraṃ bhaumo 'kārayan maṇiparvate

02,035.029d@021_0953 audakāyām adīnātmā murasya viṣayaṃ prati

02,035.029d@021_0954 tāś ca prāgjyotiṣo rājā murasya daśa cātmajāḥ

02,035.029d@021_0955 nairṛtāś ca yathā mukhyāḥ pālayanta upāsate

02,035.029d@021_0956 sa eṣa tapasaḥ pāre varadatto mahīsutaḥ

02,035.029d@021_0957 aditiṃ dharṣayām āsa kuṇḍalārthaṃ yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0958 na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tat purā

02,035.029d@021_0959 kṛtapūrvaṃ mahāghoraṃ yad akārṣīn mahāsuraḥ

02,035.029d@021_0960 yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram

02,035.029d@021_0961 viṣayāntapālāś catvāro yasyāsan yuddhadurmadāḥ

02,035.029d@021_0962 ādevayānam āvṛtya panthānaṃ paryavasthitāḥ

02,035.029d@021_0963 trāsanāḥ surasaṃghānāṃ virūpai rākṣasaiḥ saha

02,035.029d@021_0964 hayagrīvo nisumbhaś ca ghoraḥ pañcajanas tathā

02,035.029d@021_0965 muraḥ putrasahasraiś ca varadatto mahāsuraḥ

02,035.029d@021_0966 tadvadhārthaṃ mahābāhur eṣa cakragadāsidhṛk

02,035.029d@021_0967 jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vāsudevo janārdanaḥ

02,035.029d@021_0968 tasyāsya puruṣendrasya lokaprathitatejasaḥ

02,035.029d@021_0969 nivāso dvārakā tāta vidito vaḥ pradhānataḥ

02,035.029d@021_0970 atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt

02,035.029d@021_0971 ati vai rājate pṛthvyāṃ pratyakṣaṃ te yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_0972 tasmin devapuraprakhye sā sabhā vṛṣṇyupāśrayā

02,035.029d@021_0973 yā dāśārhīti vikhyātā yojanāyatavistṛtā

02,035.029d@021_0974 tatra vṛṣṇyandhakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ

02,035.029d@021_0975 lokayātrām imāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate

02,035.029d@021_0976 tatrāsīneṣu sarveṣu kadā cid bharatarṣabha

02,035.029d@021_0977 divyagandhā vavur vātāḥ kusumānāṃ ca vṛṣṭayaḥ

02,035.029d@021_0978 tataḥ sūryasahasrābhas tejorāśir mahādbhutaḥ

02,035.029d@021_0979 muhūrtam antarikṣe 'bhūt tato bhūmau pratiṣṭhitaḥ

02,035.029d@021_0980 madhye tu tejasas tasya pāṇḍaraṃ gajam āsthitaḥ

02,035.029d@021_0981 vṛto devagaṇaiḥ sarvair vāsavaḥ pratyadṛśyata

02,035.029d@021_0982 rāmakṛṣṇau ca rājā ca vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha

02,035.029d@021_0983 utpatya sahasā tasmai namaskāram akurvata

02,035.029d@021_0984 so 'vatīrya gajāt tūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam

02,035.029d@021_0985 sasvaje baladevaṃ ca rājānaṃ ca tam āhukam

02,035.029d@021_0986 uddhavaṃ vasudevaṃ ca vikadruṃ ca mahāmatim

02,035.029d@021_0987 pradyumnasāmbaniśaṭhān aniruddhaṃ sasātyakim

02,035.029d@021_0988 gadaṃ sāraṇam akrūraṃ bhānujhilliviḍūrathān

02,035.029d@021_0989 kṛtavarmācārudeṣṇau dāśārhāṇāṃ purogamān

02,035.029d@021_0990 pariṣvajya ca dṛṣṭvā ca bhagavān bhūtabhāvanaḥ

02,035.029d@021_0991 vṛṣṇyandhakamahāmātrān pariṣvajyātha vāsavaḥ

02,035.029d@021_0992 pragṛhya pūjāṃ tair dattāṃ bhagavān pākaśāsanaḥ

02,035.029d@021_0993 so 'diter vacanāt tāta kuṇḍalārthe janārdana

02,035.029d@021_0994 uvāca paramaprīto jahi bhaumam iti prabho

02,035.029d@021_0994 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_0995 tam uvāca mahābāhuḥ priyamāṇo janārdanaḥ

02,035.029d@021_0996 nihatya narakaṃ bhaumam āhariṣyāmi kuṇḍale

02,035.029d@021_0997 evam uktvā tu govindo rāmam evābhyabhāṣata

02,035.029d@021_0998 pradyumnam aniruddhaṃ ca sāmbaṃ cāpratimaṃ bale

02,035.029d@021_0999 etāṃś coktvā tadā tatra vāsudevo mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1000 athāruhya suparṇaṃ vai śaṅkhacakragadāsidhṛt

02,035.029d@021_1001 yayau tadā hṛṣīkeśo devānāṃ hitakāmyayā

02,035.029d@021_1002 taṃ prayāntam amitraghnaṃ devāḥ sahapuraṃdarāḥ

02,035.029d@021_1003 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ prītāḥ stuvanto viṣṇum acyutam

02,035.029d@021_1004 ugrān rakṣogaṇān hatvā narakasya mahāsurān

02,035.029d@021_1005 kṣurāntān mauravān pāśān ṣaṭsahasraṃ dadarśa saḥ

02,035.029d@021_1006 saṃchidya pāśāñ śastreṇa muraṃ hatvā sahānvayam

02,035.029d@021_1007 śilāsaṃghān atikramya niśumbham avapothayat

02,035.029d@021_1008 yaḥ sahasrasamas tv ekaḥ sarvān devān ayodhayat

02,035.029d@021_1009 taṃ jaghāna mahāvīryaṃ hayagrīvaṃ mahābalam

02,035.029d@021_1010 apāratejā durdharṣaḥ sarvayādavanandanaḥ

02,035.029d@021_1011 madhye lohitagaṅgāyāṃ bhagavān devakīsutaḥ

02,035.029d@021_1012 audakāyāṃ virūpākṣaṃ jaghāna madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1013 pañca pañcajanān ghorān narakasya mahāsurān

02,035.029d@021_1014 tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānam iva śriyā

02,035.029d@021_1015 puram āsādayām āsa tatra yuddham avartata

02,035.029d@021_1016 mahad devāsuraṃ yuddhaṃ yad vṛttaṃ bharatarṣabha

02,035.029d@021_1017 yuddhaṃ na syāt samaṃ tena lokavismayakārakam

02,035.029d@021_1018 cakralāṅgalasaṃchinnāḥ śaktikhaḍgahatās tadā

02,035.029d@021_1019 nipetur dānavās tatra samāsādya janārdanam

02,035.029d@021_1020 aṣṭau śatasahasrāṇi dānavānāṃ paraṃtapa

02,035.029d@021_1021 nihatya puruṣavyāghraḥ pātālavivaraṃ yayau

02,035.029d@021_1022 trāsanaṃ surasaṃghānāṃ narakaṃ puruṣottamaḥ

02,035.029d@021_1023 yodhayaty atitejasvī madhuvan madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1024 tad yuddham abhavad ghoraṃ tena bhaumena bhārata

02,035.029d@021_1025 kuṇḍalārthe sureśasya narakeṇa mahātmanā

02,035.029d@021_1026 muhūrtaṃ lālayitvātha narakaṃ madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1027 pravṛttacakraṃ cakreṇa pramamātha balād balī

02,035.029d@021_1028 cakrapramathitaṃ tasya papāta sahasā bhuvi

02,035.029d@021_1029 uttamāṅgaṃ hatāṅgasya vṛtre vajrahate yathā

02,035.029d@021_1030 bhūmis tu patitaṃ dṛṣṭvā te vai prādāc ca kuṇḍale

02,035.029d@021_1031 pradāya ca mahābāhum idaṃ vacanam abravīt

02,035.029d@021_1032 sṛṣṭas tvayaiva madhuhaṃs tvayaiva nihataḥ prabho

02,035.029d@021_1033 yathecchasi tathā krīḍan prajās tasyānupālaya

02,035.029d@021_1033 vāsudevaḥ

02,035.029d@021_1034 devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām

02,035.029d@021_1035 udvejanīyo bhūtānāṃ brahmadviṭ puruṣādhamaḥ

02,035.029d@021_1036 lokadviṣṭaḥ sutas tubhyaṃ devārir lokakaṇṭakaḥ

02,035.029d@021_1037 sarvalokanamaskāryām aditiṃ bādhate balī

02,035.029d@021_1038 kuṇḍale darpasaṃpūrṇas tato me nihato 'suraḥ

02,035.029d@021_1039 naiva manyus tvayā kāryo yat kṛtaṃ mayi bhāmini

02,035.029d@021_1040 matprabhāvāc ca te putro labdhavān gatim uttamām

02,035.029d@021_1041 tasmād gaccha mahābhāge bhārāvataraṇaṃ kṛtam

02,035.029d@021_1041 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1042 nihatya narakaṃ bhaumaṃ satyabhāmāsahāyavān

02,035.029d@021_1043 sahito lokapālaiś ca dadarśa narakālayam

02,035.029d@021_1044 athāsya gṛham āsādya narakasya yaśasvinaḥ

02,035.029d@021_1045 dadarśa dhanam akṣayyaṃ ratnāni vividhāni ca

02,035.029d@021_1046 maṇimuktāpravālāni vaiḍūryavikṛtāni ca

02,035.029d@021_1047 aśmasārān arkamaṇīn vimalān sphāṭikān api

02,035.029d@021_1048 jāmbūnadamayāny eva śātakumbhamayāni ca

02,035.029d@021_1049 pradīptajvalanābhāni śītaraśmiprabhāṇi ca

02,035.029d@021_1050 hiraṇyavarṇaṃ ruciraṃ śvetam abhyantaraṃ gṛham

02,035.029d@021_1051 yat tad arthaṃ gṛhe dṛṣṭaṃ narakasya dhanaṃ bahu

02,035.029d@021_1052 na hi rājñaḥ kuberasya tāvad dhanasamucchrayaḥ

02,035.029d@021_1053 dṛṣṭapūrvaḥ purā sākṣān mahendrasadaneṣv api

02,035.029d@021_1054 hate bhaume nisumbhe ca vāsavaḥ sagaṇo 'bravīt

02,035.029d@021_1055 dāśārhapatim āsīnam āhṛtya maṇikuṇḍale

02,035.029d@021_1056 imāni maṇiratnāni vividhāni vasūni ca

02,035.029d@021_1057 hemasūtrā mahākakṣyās tomarair vīryaśālinaḥ

02,035.029d@021_1058 bhīmarūpāś ca mātaṅgāḥ pravālavikṛtāḥ kuthāḥ

02,035.029d@021_1059 vimalāni patākāni vāsāṃsi vividhāni ca

02,035.029d@021_1060 te ca viṃśatisāhasrā dvis tāvatyaḥ kareṇavaḥ

02,035.029d@021_1061 aṣṭau śatasahasrāṇi deśajāś cottamā hayāḥ

02,035.029d@021_1062 gobhiś cāvikṛtair yānaiḥ kāmaṃ tava janārdana

02,035.029d@021_1063 etat te prāpayiṣyāmi vṛṣṇyāvāsam ariṃdama

02,035.029d@021_1064 āvikāni ca sūkṣmāṇi śayanāny āsanāni ca

02,035.029d@021_1065 kāmavyāhāriṇaś cāpi pakṣiṇaḥ priyadarśanāḥ

02,035.029d@021_1066 candanāgarumiśrāṇi yānāni vividhāni ca

02,035.029d@021_1067 tac ca te prāpayiṣyāmi vṛṣṇyāvāsam ariṃdama

02,035.029d@021_1068 vasu yat triṣu lokeṣu dharmeṇaivārjitaṃ tvayā

02,035.029d@021_1069 devagandharvaratnāni daiteyāsurajāni ca

02,035.029d@021_1070 yāni santīha ratnāni narakasya niveśane

02,035.029d@021_1071 etat tu garuḍe sarvaṃ kṣipram āropya vāsavaḥ

02,035.029d@021_1072 dāśārhapatinā sārdham upāyān maṇiparvatam

02,035.029d@021_1073 tatra puṇyā vavur vātāḥ prabhāś citrāḥ samujjvalāḥ

02,035.029d@021_1074 prekṣatāṃ surasaṃghānāṃ vismayaḥ samapadyata

02,035.029d@021_1075 tridaśā ṛṣayaś caiva candrādityau tathā divi

02,035.029d@021_1076 prabhayā tasya śailasya nirviśeṣam ivābhavat

02,035.029d@021_1077 anujñātas tu rāmeṇa vāsavena ca keśavaḥ

02,035.029d@021_1078 prīyamāṇo mahābāhur viveśa maṇiparvatam

02,035.029d@021_1079 tatra vaiḍūryavarṇāni dadarśa madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1080 satoraṇapatākāni dvārāṇi śaraṇāni ca

02,035.029d@021_1081 citragrathitameghābhaḥ prababhau maṇiparvataḥ

02,035.029d@021_1082 hemacitrapatākaiś ca prāsādair upaśobhitaḥ

02,035.029d@021_1083 harmyāṇi ca viśālāni maṇisopānavanti ca

02,035.029d@021_1084 tatrasthā varavarṇābhā dadarśa madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1085 gandharvāsuramukhyānāṃ priyā duhitaras tadā

02,035.029d@021_1086 triviṣṭapasame deśe tiṣṭhantam aparājitam

02,035.029d@021_1087 parivavrur mahābāhum ekaveṇīdharāḥ striyaḥ

02,035.029d@021_1088 sarvāḥ kāṣāyavāsinyaḥ sarvāś ca niyatendriyāḥ

02,035.029d@021_1089 vratasaṃtāpajaḥ śoko nātra kāś cid apīḍayat

02,035.029d@021_1090 arajāṃsi ca vāsāṃsi bibhratyaḥ kauśikāny api

02,035.029d@021_1091 sametya yadusiṃhasya cakrur asyāñjaliṃ striyaḥ

02,035.029d@021_1092 ūcuś cainaṃ hṛṣīkeśaṃ sarvās tāḥ kamalekṣaṇāḥ

02,035.029d@021_1093 nāradena samākhyātam asmākaṃ puruṣottama

02,035.029d@021_1094 āgamiṣyati govindaḥ surakāryārthasiddhaye

02,035.029d@021_1095 so 'suraṃ narakaṃ hatvā nisumbhaṃ muram eva ca

02,035.029d@021_1096 bhaumaṃ ca saparīvāraṃ hayagrīvaṃ ca dānavam

02,035.029d@021_1097 tathā pañcajanaṃ caiva prāpsyate dhanam akṣayam

02,035.029d@021_1098 so 'cireṇaiva kālena yuṣmadbhartā bhaviṣyati

02,035.029d@021_1099 evam uktvāgamad dhīmān devarṣir nāradas tadā

02,035.029d@021_1100 tvāṃ cintayānāḥ satataṃ tapo ghoram upāsmahe

02,035.029d@021_1101 kāle 'tīte mahābāhuṃ kadā drakṣyāma mādhavam

02,035.029d@021_1102 ity evaṃ hṛdi saṃkalpaṃ kṛtvā puruṣasattama

02,035.029d@021_1103 tapaś carāma satataṃ rakṣyamāṇā hi dānavaiḥ

02,035.029d@021_1104 gāndharveṇa vivāhena vivāhaṃ kuru naḥ priyam

02,035.029d@021_1105 tato 'smatpriyakāmārthaṃ bhagavān mārutaḥ svayam

02,035.029d@021_1106 yathoktaṃ nāradenātha nacirāt tad bhaviṣyati

02,035.029d@021_1107 tāsāṃ paramanārīṇām ṛṣabhākṣaṃ puraskṛtam

02,035.029d@021_1108 dadṛśur devagandharvā gṛṣṭīnām iva gopatim

02,035.029d@021_1109 tasya candropamaṃ vaktram udīkṣya muditendriyāḥ

02,035.029d@021_1110 saṃprahṛṣṭā mahābāhum idaṃ vacanam abruvan

02,035.029d@021_1111 satyaṃ bata purā vāyur idam asmān ihābravīt

02,035.029d@021_1112 sarvabhūtakṛtajñaś ca maharṣir api nāradaḥ

02,035.029d@021_1113 viṣṇur nārāyaṇo devaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk

02,035.029d@021_1114 sa bhaumaṃ narakaṃ hatvā bhartā vo bhavitā hi saḥ

02,035.029d@021_1115 diṣṭyā tasyarṣimukhyasya nāradasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1116 vacanaṃ darśanād eva satyaṃ bhavitum arhati

02,035.029d@021_1117 yat priyaṃ bata paśyāma vaktraṃ candropamaṃ tu te

02,035.029d@021_1118 darśanena kṛtārthāḥ sma vayam adya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1119 uvāca sa yaduśreṣṭhaḥ sarvās tā jātamanmathāḥ

02,035.029d@021_1120 yathā brūta viśālākṣyas tat sarvaṃ vo bhaviṣyati

02,035.029d@021_1121 tāni sarvāṇi ratnāni gamayitvātha kiṃkaraiḥ

02,035.029d@021_1122 striyaś ca gamayitvātha devarṣinṛpakanyakāḥ

02,035.029d@021_1123 vainateyabhuje kṛṣṇo maṇiparvatam uttamam

02,035.029d@021_1124 kṣipram āropayāṃ cakre bhagavān devakīsutaḥ

02,035.029d@021_1125 sapakṣigaṇamātaṅgaṃ savyālamṛgapannagam

02,035.029d@021_1126 śākhāmṛgagaṇair juṣṭaṃ saprastaraśilātalam

02,035.029d@021_1127 nyaṅkubhiś ca varāhaiś ca rurubhiś ca niṣevitam

02,035.029d@021_1128 saprapātamahāsānuṃ vicitraśikhisaṃkulam

02,035.029d@021_1129 taṃ mahendrānujaḥ śauriś cakāra garuḍopari

02,035.029d@021_1130 paśyatāṃ sarvabhūtānām utpāṭya maṇiparvatam

02,035.029d@021_1131 upendraṃ baladevaṃ ca vāsavaṃ ca mahābalam

02,035.029d@021_1132 taṃ ca ratnaugham atulaṃ parvataṃ ca mahābalaḥ

02,035.029d@021_1133 varuṇasyāmṛtaṃ divyaṃ chatraṃ candropamaṃ śubham

02,035.029d@021_1134 svapakṣabalavikṣepair mahādriśikharopamaḥ

02,035.029d@021_1135 dikṣu sarvāsu saṃrāvaṃ sa cakre garuḍo vahan

02,035.029d@021_1136 ārujan parvatāgrāṇi pādapāṃś ca samutkṣipan

02,035.029d@021_1137 saṃjahāra mahābhrāṇi vaiśvānarapathaṃ gataḥ

02,035.029d@021_1138 grahanakṣatratārāṇāṃ saptarṣigaṇatejasām

02,035.029d@021_1139 prabhājālam atikramya candrasūryapathaṃ yayau

02,035.029d@021_1140 meroḥ śikharam āsādya madhyamaṃ madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1141 devasthānāni sarvāṇi dadarśa bharatarṣabha

02,035.029d@021_1142 viśveṣāṃ marutāṃ caiva sādhyānāṃ ca yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_1143 bhrājamānāny atikramya aśvinoś ca paraṃtapa

02,035.029d@021_1144 prāpya puṇyatamaṃ sthānaṃ devalokam ariṃdamaḥ

02,035.029d@021_1145 śakrasadma samāsādya avaruhya janārdanaḥ

02,035.029d@021_1146 so 'bhivādya diteḥ pādāv arcitaḥ sarvadaivataiḥ

02,035.029d@021_1147 brahmadakṣapurogaiś ca prajāpatibhir eva ca

02,035.029d@021_1148 aditeḥ kuṇḍale divye dadāvātha tadā vibhuḥ

02,035.029d@021_1149 ratnāni ca parārdhyāṇi rāmeṇa saha keśavaḥ

02,035.029d@021_1150 pratigṛhya ca tat sarvam aditir vāsavānujam

02,035.029d@021_1151 pūjayām āsa dāśārhaṃ rāmaṃ ca vigatajvarā

02,035.029d@021_1152 śacī mahendramahiṣī kṛṣṇasya mahiṣīṃ tadā

02,035.029d@021_1153 satyabhāmāṃ tu saṃgṛhya adityai vai nyavedayat

02,035.029d@021_1154 sā tasyāḥ satyabhāmāyāḥ kṛṣṇapriyacikīrṣayā

02,035.029d@021_1155 aditiḥ

02,035.029d@021_1155 varaṃ prādād devamātā satyāyai vigatajvarā

02,035.029d@021_1156 jarāṃ na yāsyasi śubhe yāvad vai kṛṣṇamānuṣam

02,035.029d@021_1157 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1157 sarvagandhaguṇopetā bhaviṣyasi varānane

02,035.029d@021_1158 vihṛtya satyabhāmā vai saha śacyā sumadhyamā

02,035.029d@021_1159 śacyāpi samanujñātā yayau kṛṣṇaniveśanam

02,035.029d@021_1160 saṃpūjyamānas tridaśair maharṣigaṇasevitaḥ

02,035.029d@021_1161 dvārakāṃ prayayau kṛṣṇo devalokād ariṃdamaḥ

02,035.029d@021_1162 so 'tipatya mahābāhur dīrgham adhvānam acyutaḥ

02,035.029d@021_1163 vardhamānapuradvāram āsasāda purottamam

02,035.029d@021_1163 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1164 tāṃ purīṃ dvārakāṃ dṛṣṭvā vibhur nārāyaṇo hariḥ

02,035.029d@021_1165 hṛṣṭaḥ sarvārthasaṃpannāṃ praveṣṭum upacakrame

02,035.029d@021_1166 so 'paśyad vṛkṣaṣaṇḍāṃś ca ramyān ārāmajān bahūn

02,035.029d@021_1167 samantato dvāravatyāṃ nānāpuṣpaphalānvitān

02,035.029d@021_1168 arkacandrapratīkāśair merukūṭanibhair gṛhaiḥ

02,035.029d@021_1169 dvārakā racitā ramyaiḥ sukṛtā viśvakarmaṇā

02,035.029d@021_1170 padmaṣaṇḍākulābhiś ca haṃsasevitavāribhiḥ

02,035.029d@021_1171 gaṅgāsindhuprakāśābhiḥ parighābhir alaṃkṛtā

02,035.029d@021_1172 prākāreṇārkavarṇena pāṇḍareṇa virājatā

02,035.029d@021_1173 viyanmūrdhni niviṣṭena dyaur ivābhraparicchadā

02,035.029d@021_1174 nandanapratimaiś cāpi miśrakapratimair vanaiḥ

02,035.029d@021_1175 bhāti caitrarathaṃ divyaṃ pitāmahavanaṃ yathā

02,035.029d@021_1176 vaibhrājapratimaiś caiva sarvartukusumotkaṭaiḥ

02,035.029d@021_1177 bhāti tārāparikṣiptā dvārakā dyaur ivāmbare

02,035.029d@021_1178 bhāti raivatakaḥ śailo ramyasānur mahājiraḥ

02,035.029d@021_1179 pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ dvārakāyāṃ vibhūṣaṇam

02,035.029d@021_1180 dakṣiṇasyāṃ latāveṣṭaḥ pañcavarṇo virājate

02,035.029d@021_1181 indraketupratīkāśaḥ paścimāṃ diśam āśritaḥ

02,035.029d@021_1182 sukakṣo rājataḥ śailaś citrapuṣpamahāvanaḥ

02,035.029d@021_1183 uttarasyāṃ diśi tathā veṇumanto virājate

02,035.029d@021_1184 mandarādripratīkāśaḥ pāṇḍaraḥ pāṇḍavarṣabha

02,035.029d@021_1185 citrakambalavarṇābhaṃ pāñcajanyavanaṃ tathā

02,035.029d@021_1186 sarvartukavanaṃ caiva bhāti raivatakaṃ prati

02,035.029d@021_1187 latāveṣṭaṃ samantāt tu meruprabhavanaṃ mahat

02,035.029d@021_1188 bhāti tālavanaṃ caiva puṣpakaṃ puṇḍarīki ca

02,035.029d@021_1189 sukakṣaṃ parivāryainaṃ citrapuṣpaṃ mahāvanam

02,035.029d@021_1190 śatapatravanaṃ caiva karavīrakusumbhi ca

02,035.029d@021_1191 bhāti caitrarathaṃ caiva nandanaṃ ca mahāvanam

02,035.029d@021_1192 ramaṇaṃ bhāvanaṃ caiva veṇumantaṃ samantataḥ

02,035.029d@021_1193 bhāti puṣkariṇī ramyā pūrvasyāṃ diśi bhārata

02,035.029d@021_1194 dhanuḥśataparīṇāhā keśavasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1195 mahāpurīṃ dvāravatīṃ pañcāśadbhir mukhair yutām

02,035.029d@021_1196 praviṣṭo dvārakāṃ ramyāṃ bhāsayantīṃ samantataḥ

02,035.029d@021_1197 aprameyāṃ mahotsedhāṃ mahāgādhapariplavām

02,035.029d@021_1198 prāsādavarasaṃpannāṃ śvetaprāsādaśālinīm

02,035.029d@021_1199 tīkṣṇayantraśataghnībhir yantrajālaiḥ samanvitām

02,035.029d@021_1200 āyasaiś ca mahācakrair dadarśa dvārakāṃ purīm

02,035.029d@021_1201 aṣṭau rathasahasrāṇi prākāre kiṅkiṇīkinaḥ

02,035.029d@021_1202 samucchritapatākāni yathā devapure tathā

02,035.029d@021_1203 aṣṭayojanavistīrṇām acalāṃ dvādaśāyatām

02,035.029d@021_1204 dviguṇopaniveśāṃ ca dadarśa dvārakāṃ purīm

02,035.029d@021_1205 aṣṭamārgāṃ mahākakṣyāṃ mahāṣoḍaśacatvarām

02,035.029d@021_1206 evaṃ mārgaparikṣiptāṃ sākṣād uśanasā kṛtām

02,035.029d@021_1207 vyūhānām antarā mārgāḥ sapta caiva mahāpathāḥ

02,035.029d@021_1208 tatra sā vihitā sākṣān nagarī viśvakarmaṇā

02,035.029d@021_1209 kāñcanair maṇisopānair upetā janaharṣiṇī

02,035.029d@021_1210 gītaghoṣamahāghoṣaiḥ prāsādapravaraiḥ śubhā

02,035.029d@021_1211 tasmin puravaraśreṣṭhe dāśārhāṇāṃ yaśasvinām

02,035.029d@021_1212 veśmāni jahṛṣe dṛṣṭvā bhagavān pākaśāsanaḥ

02,035.029d@021_1213 samucchritapatākāni pāriplavanibhāni ca

02,035.029d@021_1214 kāñcanāgrāṇi bhāsvanti merukūṭanibhāni ca

02,035.029d@021_1215 sudhāpāṇḍaraśṛṅgaiś ca śātakumbhaparicchadaiḥ

02,035.029d@021_1216 ratnasānuguhāśṛṅgaiḥ sarvaratnavibhūṣitaiḥ

02,035.029d@021_1217 saharmyaiḥ sārdhacandraiś ca saniryūhaiḥ sapañjaraiḥ

02,035.029d@021_1218 sayantragṛhasaṃbādhaiḥ sadhātubhir ivādribhiḥ

02,035.029d@021_1219 maṇikāñcanabhaumaiś ca sudhāmṛṣṭatalais tathā

02,035.029d@021_1220 jāmbūnadamayair dvārair vaiḍūryavikṛtārgalaiḥ

02,035.029d@021_1221 sarvartusukhasaṃsparśair mahādhanaparicchadaiḥ

02,035.029d@021_1222 ramyasānuguhāśṛṅgair vicitrair iva parvataiḥ

02,035.029d@021_1223 pañcavarṇasuvarṇaiś ca puṣpavṛṣṭisamaprabhaiḥ

02,035.029d@021_1224 tulyaiḥ parjanyanirghoṣair nānāvarṇair ivāmbudaiḥ

02,035.029d@021_1225 mahendraśikharaprakhyair vihitair viśvakarmaṇā

02,035.029d@021_1226 ālikhadbhir ivākāśam aticandrārkabhāsvaraiḥ

02,035.029d@021_1227 tair dāśārhamahānāgair babhāse bhavanahradaiḥ

02,035.029d@021_1228 caṇḍanāgākulair ghorair hradair bhogavatī yathā

02,035.029d@021_1229 kṛṣṇadhvajopavāhyaiś ca dāśārhāyudharohitaiḥ

02,035.029d@021_1230 vṛṣṇimattamayūraiś ca strīsahasraprajākulaiḥ

02,035.029d@021_1231 vāsudevendraparjanyair gṛhameghair alaṃkṛtā

02,035.029d@021_1232 dadṛśe dvārakātīva meghair dyaur iva saṃvṛtā

02,035.029d@021_1233 sākṣād bhagavato veśma vihitaṃ viśvakarmaṇā

02,035.029d@021_1234 dadṛśur devadevasya caturyojanam āyatam

02,035.029d@021_1235 tāvad eva ca vistīrṇam aprameyaṃ mahādhanaiḥ

02,035.029d@021_1236 prāsādavarasaṃpannaṃ yuktaṃ jagatiparvataiḥ

02,035.029d@021_1237 yaṃ cakāra mahābāhus tvaṣṭā vāsavacoditaḥ

02,035.029d@021_1238 prāsādaṃ padmanābhasya sarvato yojanāyatam

02,035.029d@021_1239 meror iva gireḥ śṛṅgam ucchritaṃ kāñcanāyutam

02,035.029d@021_1240 rukmiṇyāḥ pravaro vāso vihitaḥ sa mahātmanā

02,035.029d@021_1241 satyabhāmā punar veśma sadā vasati pāṇḍaram

02,035.029d@021_1242 vicitramaṇisopānaṃ yaṃ viduḥ śītavān iti

02,035.029d@021_1243 vimalādityavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam

02,035.029d@021_1244 vyaktabaddhaṃ vanoddeśaiś caturdiśi mahādhvajam

02,035.029d@021_1245 sa ca prāsādamukhyo 'tra jāmbavatyā vibhūṣitaḥ

02,035.029d@021_1246 prabhayā bhūṣaṇaiś citrais trailokyam iva bhāsayan

02,035.029d@021_1247 yas tu pāṇḍaravarṇābhas tayor antaram āśritaḥ

02,035.029d@021_1248 viśvakarmākarod enaṃ kailāsaśikharopamam

02,035.029d@021_1249 jāmbūnadapradīptāgraḥ pradīptajvalanopamaḥ

02,035.029d@021_1250 sāgarapratimo 'tiṣṭhan merur ity abhiviśrutaḥ

02,035.029d@021_1251 tasmin gāndhārarājasya duhitā kulaśālinī

02,035.029d@021_1252 sukeśī nāma vikhyātā keśavena niveśitā

02,035.029d@021_1253 padmakūṭa iti khyātaḥ padmavarṇo mahāprabhaḥ

02,035.029d@021_1254 suprabhāyā mahābāho nivāsaḥ paramārcitaḥ

02,035.029d@021_1255 yas tu sūryaprabho nāma prāsādavara ucyate

02,035.029d@021_1256 lakṣmaṇāyāḥ kuruśreṣṭha sa dattaḥ śārṅgadhanvanā

02,035.029d@021_1257 vaiḍūryavaravarṇābhaḥ prāsādo haritaprabhaḥ

02,035.029d@021_1258 setujālāni yatraiva tatraiva ca niveśitaḥ

02,035.029d@021_1259 yaṃ viduḥ sarvabhūtāni harir ity eva bhārata

02,035.029d@021_1260 sa mitravindayā vāso devarṣigaṇapūjitaḥ

02,035.029d@021_1261 mahiṣyā vāsudevasya bhūṣaṇaṃ sarvaveśmanām

02,035.029d@021_1262 yas tu prāsādamukhyo 'tra vihitaḥ sarvaśilpibhiḥ

02,035.029d@021_1263 atīva ramyaḥ so 'py atra prahasann iva tiṣṭhati

02,035.029d@021_1264 sudattāyāḥ suvāsas tu pūjitaḥ sarvaśilpibhiḥ

02,035.029d@021_1265 mahiṣyā vāsudevasya ketumān iti viśrutaḥ

02,035.029d@021_1266 prāsādo virajo nāma virajasko mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1267 upasthānagṛhaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1268 yas tu prāsādamukhyo 'tra yaṃ tvaṣṭā vyadadhāt svayam

02,035.029d@021_1269 yojanāyataviṣkambhaṃ sarvaratnamayaṃ vibhoḥ

02,035.029d@021_1270 teṣāṃ tu vihitāḥ sarve rukmadaṇḍāḥ patākinaḥ

02,035.029d@021_1271 sadane vāsudevasya mārgasaṃjananā dhvajāḥ

02,035.029d@021_1272 ghaṇṭājālāni tatraiva sarveṣāṃ ca niveśane

02,035.029d@021_1273 āhṛtya yadusiṃhena vaijayanty acalo mahān

02,035.029d@021_1274 haṃsakūṭasya yac chṛṅgam indradyumnasaro mahat

02,035.029d@021_1275 ṣaṣṭitālasamutsedham ardhayojanavistṛtam

02,035.029d@021_1276 sakiṃnaramahānādaṃ tad apy amitatejasaḥ

02,035.029d@021_1277 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ triṣu lokeṣu viśrutam

02,035.029d@021_1278 ādityapathagaṃ yat tan meroḥ śikharam uttamam

02,035.029d@021_1279 jāmbūnadamayaṃ divyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam

02,035.029d@021_1280 tad apy utpāṭya kṛṣṇena svaṃ niveśanam āhṛtam

02,035.029d@021_1281 bhrājamānaṃ purā tatra sarvauṣadhivibhūṣitam

02,035.029d@021_1282 yam indrabhavanāc chaurir ājahāra paraṃtapaḥ

02,035.029d@021_1283 pārijātaḥ sa tatraiva keśavena niveśitaḥ

02,035.029d@021_1284 lepahastaśatair juṣṭo vimānaiś ca hiraṇmayaiḥ

02,035.029d@021_1285 vihitā vāsudevena brahmasthalamahādrumāḥ

02,035.029d@021_1286 padmākulajalopetā ratnasaugandhikotpalāḥ

02,035.029d@021_1287 maṇimauktikavālūkāḥ puṣkariṇyaḥ sarāṃsi ca

02,035.029d@021_1288 tāsāṃ paramakūlāni śobhayanti mahādrumāḥ

02,035.029d@021_1289 sālatālāśvakarṇāś ca śataśākhāś ca rohiṇaḥ

02,035.029d@021_1290 bhallātakāḥ kapitthāś ca candravṛkṣāś ca campakāḥ

02,035.029d@021_1291 kharjūrāḥ ketakāś caiva samantāt pariropitāḥ

02,035.029d@021_1292 ye ca haimavatā vṛkṣā ye ca nandanajās tathā

02,035.029d@021_1293 āhṛtya yadusiṃhena te 'pi tatra niveśitāḥ

02,035.029d@021_1294 raktapītāruṇaprakhyāḥ sitapuṣpāś ca pādapāḥ

02,035.029d@021_1295 sarvartuphalapūrṇās te teṣu kānanasaṃdhiṣu

02,035.029d@021_1296 sahasrapatrapadmāś ca mandārāś ca sahasraśaḥ

02,035.029d@021_1297 aśokāḥ karṇikārāś ca tilakā nāgamallikāḥ

02,035.029d@021_1298 kuravā nāgapuṣpāś ca campakās tṛṇagulmakāḥ

02,035.029d@021_1299 saptaparṇāḥ kadambāś ca nīpāḥ kuravakās tathā

02,035.029d@021_1300 ketakyaḥ kesarāś caiva hintālatalatāṭakāḥ

02,035.029d@021_1301 tālāḥ priyaṅguvakulāḥ piṇḍikā bījapūrakāḥ

02,035.029d@021_1302 drākṣāmalakakharjūrā mṛdvīkā jambukās tathā

02,035.029d@021_1303 āmrāḥ panasavṛkṣāś ca aṅkolās tilatindukāḥ

02,035.029d@021_1304 likucāmrātakāś caiva kṣīrikā kaṇṭakīs tathā

02,035.029d@021_1305 nālikereṅgudāś caiva utkrośakavanāni ca

02,035.029d@021_1306 vanāni ca kadalyāś ca jātimallikapāṭalāḥ

02,035.029d@021_1307 kumudotpalapūrṇāś ca vāpyaḥ kūpāḥ sahasraśaḥ

02,035.029d@021_1308 bhallātakakapitthāś ca taitabhā bandhujīvakāḥ

02,035.029d@021_1309 priyaṅgvaśokakāśmaryaḥ prācīnāś cāpi sarvaśaḥ

02,035.029d@021_1310 priyaṅgubadarībhiś ca yavaiḥ spandanacandanaiḥ

02,035.029d@021_1311 śamībilvapalāśaiś ca pālāśavaṭapippalaiḥ

02,035.029d@021_1312 udumbaraiś ca bilvaiś ca pālāśaiḥ pāribhadrakaiḥ

02,035.029d@021_1313 indravṛkṣārjunaiś caiva aśvatthaiś ciribilvakaiḥ

02,035.029d@021_1314 saubhañjanakavṛkṣaiś ca bhallaṭair aśvasāhvayaiḥ

02,035.029d@021_1315 sarjais tāmbūlavallībhir lavaṅgaiḥ kramukais tathā

02,035.029d@021_1316 vaṃśaiś ca vividhais tatra samantāt pariropitaiḥ

02,035.029d@021_1317 ye ca nandanajā vṛkṣā ye ca caitrarathe vane

02,035.029d@021_1318 sarve te yadunāthena samantāt pariropitāḥ

02,035.029d@021_1319 samākulā mahāvāpyaḥ pītā lohitavālukāḥ

02,035.029d@021_1320 tasmin gṛhavare nadyaḥ prasannasalilā hradāḥ

02,035.029d@021_1321 phullotpalajalopetā nānādrumasamākulāḥ

02,035.029d@021_1322 tasmin gṛhavare nadyo maṇiśarkaravālukāḥ

02,035.029d@021_1323 mattabarhiṇasaṃghāś ca kokilāś ca madodvahāḥ

02,035.029d@021_1324 babhūvuḥ paramopetāḥ sarve jagatiparvatāḥ

02,035.029d@021_1325 tatraiva gajayūthāni tatra gomahiṣās tathā

02,035.029d@021_1326 nivāsāś ca kṛtās tatra varāhamṛgapakṣiṇām

02,035.029d@021_1327 viśvakarmakṛtaḥ śailaḥ prākāras tasya veśmanaḥ

02,035.029d@021_1328 vyaktaṃ kiṣkuśatodyāmaḥ sudhākarasamaprabhaḥ

02,035.029d@021_1329 tena te ca mahāśailāḥ saritaś ca sarāṃsi ca

02,035.029d@021_1330 parikṣiptāni harmyasya vanāny upavanāni ca

02,035.029d@021_1330 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1331 evam ālokayāṃ cakrur dvārakām ṛṣabhās trayaḥ

02,035.029d@021_1332 upendrabaladevau ca vāsavaś ca mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1333 tatas taṃ pāṇḍaraṃ śaurir mūrdhni tiṣṭhan garutmataḥ

02,035.029d@021_1334 prītaḥ śaṅkham upādadhmau vidviṣāṃ romaharṣaṇam

02,035.029d@021_1335 tasya śaṅkhasya śabdena sāgaraś cukṣubhe bhṛśam

02,035.029d@021_1336 rarāsa ca nabhaḥ sarvaṃ tac citram abhavat tadā

02,035.029d@021_1337 pāñcajanyasya nirghoṣaṃ niśamya kukurāndhakāḥ

02,035.029d@021_1338 viśokāḥ samapadyanta garuḍasya ca darśanāt

02,035.029d@021_1339 śaṅkhacakragadāpāṇiṃ suparṇaśirasi sthitam

02,035.029d@021_1340 dṛṣṭvā jahṛṣire kṛṣṇaṃ bhāskarodayatejasam

02,035.029d@021_1341 tatas tūryapraṇādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ

02,035.029d@021_1342 siṃhanādaś ca saṃjajñe sarveṣāṃ puravāsinām

02,035.029d@021_1343 tatas te sarvadāśārhāḥ sarve ca kukurāndhakāḥ

02,035.029d@021_1344 prīyamāṇāḥ samājagmur ālokya madhusūdanam

02,035.029d@021_1345 vāsudevaṃ puraskṛtya veṇuśaṅkharavaiḥ saha

02,035.029d@021_1346 ugraseno yayau rājā vāsudevaniveśanam

02,035.029d@021_1347 ānandituṃ paryacaran sveṣu veśmasu devakī

02,035.029d@021_1348 rohiṇī ca yathoddeśam āhukasya ca yā striyaḥ

02,035.029d@021_1349 hatā brahmadviṣaḥ sarve jayanty andhakavṛṣṇayaḥ

02,035.029d@021_1350 evam uktaḥ saha strībhir akṣatair madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1351 tataḥ śauriḥ suparṇena svaṃ niveśanam abhyayāt

02,035.029d@021_1352 cakārātha yathoddeśam īśvaro maṇiparvatam

02,035.029d@021_1353 tato dhanāni ratnāni sabhāyāṃ madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1354 nidhāya puṇḍarīkākṣaḥ pitur darśanalālasaḥ

02,035.029d@021_1355 tataḥ sāndīpiniṃ pūrvam upaspṛṣṭvā mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1356 vavande pṛthutāmrākṣaḥ prīyamāṇo mahābhujaḥ

02,035.029d@021_1357 tathāśruparipūrṇākṣam ānandagatacetasam

02,035.029d@021_1358 vavande saha rāmeṇa pitaraṃ vāsavānujaḥ

02,035.029d@021_1359 tābhyāṃ ca mūrdhny upāghrātaḥ keśavaḥ paravīrahā

02,035.029d@021_1360 yathāśreṣṭham upāgamya sātvatān yadunandanaḥ

02,035.029d@021_1361 sarveṣāṃ nāma jagrāha dāśārhāṇām adhokṣajaḥ

02,035.029d@021_1362 tataḥ sarvāṇi vittāni sarvaratnamayāni ca

02,035.029d@021_1363 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1363 vyabhajat tāni tebhyo 'tha sarvebhyo yadunandanaḥ

02,035.029d@021_1364 sā keśavamahāmātrair mahendrapramukhaiḥ saha

02,035.029d@021_1365 śuśubhe vṛṣṇiśārdūlaiḥ siṃhair iva girer guhā

02,035.029d@021_1366 athāsanagatān sarvān uvāca vibudhādhipaḥ

02,035.029d@021_1367 śubhayā harṣayan vācā mahendras tān mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1368 kukurāndhakamukhyāṃś ca taṃ ca rājānam āhukam

02,035.029d@021_1369 yadarthaṃ janma kṛṣṇasya mānuṣeṣu mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1370 yat kṛtaṃ vāsudevena tad vakṣyāmi samāsataḥ

02,035.029d@021_1371 ayaṃ śatasahasrāṇi dānavānām ariṃdamaḥ

02,035.029d@021_1372 nihatya puṇḍarīkākṣaḥ pātālavivaraṃ yayau

02,035.029d@021_1373 yac ca nādhigataṃ pūrvaiḥ prahlādabaliśambaraiḥ

02,035.029d@021_1374 tad idaṃ śauriṇā vittaṃ prāpitaṃ bhavatām iha

02,035.029d@021_1375 sapāśaṃ muram ākramya pāñcajanyaṃ ca dhīmatā

02,035.029d@021_1376 śilāsaṃghān atikramya nisumbhaḥ sagaṇo hataḥ

02,035.029d@021_1377 hayagrīvaś ca vikrānto dānavo nihato balī

02,035.029d@021_1378 mathitaś ca mṛdhe bhaumaḥ kuṇḍale cāhṛte punaḥ

02,035.029d@021_1379 prāptaṃ ca divi deveṣu keśavena mahad yaśaḥ

02,035.029d@021_1380 vītaśokabhayābādhāḥ kṛṣṇabāhubalāśrayāḥ

02,035.029d@021_1381 yajanto vividhaiḥ somair makhair andhakavṛṣṇayaḥ

02,035.029d@021_1382 punar bāṇavadhe śaurim ādityā vasubhiḥ saha

02,035.029d@021_1383 manmukhābhigamiṣyanti sādhyāś ca madhusūdanam

02,035.029d@021_1384 evam uktvā tataḥ sarvān āmantrya kukurāndhakān

02,035.029d@021_1385 sasvaje rāmakṛṣṇau ca vasudevaṃ ca vāsavaḥ

02,035.029d@021_1386 pradyumnasāmbaniśaṭhān aniruddhaṃ ca sāraṇam

02,035.029d@021_1387 babhruṃ jhilliṃ gadaṃ bhānuṃ cārudeṣṇaṃ ca vṛtrahā

02,035.029d@021_1388 satkṛtya sāraṇākrūrau punar ābhāṣya sātyakim

02,035.029d@021_1389 sasvaje vṛṣṇirājānam āhukaṃ kukurādhipam

02,035.029d@021_1390 bhojaṃ ca kṛtavarmāṇam anyāṃś cāndhakavṛṣṇiṣu

02,035.029d@021_1391 āmantrya devapravaro vāsavo vāsavānujam

02,035.029d@021_1392 tataḥ śvetācalaprakhyaṃ gajam airāvataṃ prabhuḥ

02,035.029d@021_1393 paśyatāṃ sarvabhūtānām āruroha śacīpatiḥ

02,035.029d@021_1394 pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca divaṃ ca varavāraṇam

02,035.029d@021_1395 mukhāḍambaranirghoṣaiḥ pūrayantam ivāsakṛt

02,035.029d@021_1396 haimayantramahākakṣyaṃ hiraṇmayaviṣāṇinam

02,035.029d@021_1397 manoharakuthāstīrṇaṃ sarvaratnavibhūṣitam

02,035.029d@021_1398 anekaśataratnābhiḥ patākābhir alaṃkṛtam

02,035.029d@021_1399 nityasrutamadāsrāvaṃ kṣarantam iva toyadam

02,035.029d@021_1400 diśāgajaṃ mahāmātraṃ kāñcanasrajam āsthitaḥ

02,035.029d@021_1401 prababhau mandarāgrasthaḥ pratapan bhānumān iva

02,035.029d@021_1402 tato vajramayaṃ bhīmaṃ pragṛhya paramāṅkuśam

02,035.029d@021_1403 yayau balavatā sārdhaṃ pāvakena śacīpatiḥ

02,035.029d@021_1404 taṃ kareṇugajavrātair vimānaiś ca marudgaṇāḥ

02,035.029d@021_1405 pṛṣṭhato 'nuyayuḥ prītāḥ kuberavaruṇagrahāḥ

02,035.029d@021_1406 sa vāyupatham āsthāya vaiśvānarapathaṃ gataḥ

02,035.029d@021_1407 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1407 prāpya sūryapathaṃ devas tatraivāntaradhīyata

02,035.029d@021_1408 tataḥ sarvadaśārhāṇām āhukasya ca yāḥ striyaḥ

02,035.029d@021_1409 nandagopasya mahiṣī yaśodā lokaviśrutā

02,035.029d@021_1410 revatī ca mahābhāgā rukmiṇī ca pativratā

02,035.029d@021_1411 satyā jāmbavatī cobhe gāndhārī śiṃśumāpi ca

02,035.029d@021_1412 viśokā lakṣmaṇā sādhvī sumitrā ketumā tathā

02,035.029d@021_1413 vāsudevamahiṣyo 'nyāḥ śriyā sārdhaṃ yayus tadā

02,035.029d@021_1414 vibhūtiṃ draṣṭumanasaḥ keśavasya varāṅganāḥ

02,035.029d@021_1415 prīyamāṇāḥ sabhāṃ jagmur ālokayitum acyutam

02,035.029d@021_1416 devakī sarvadevīnāṃ rohiṇī ca puraskṛtā

02,035.029d@021_1417 dadṛśur devam āsīnaṃ kṛṣṇaṃ halabhṛtā saha

02,035.029d@021_1418 tau tu pūrvam upakramya rohiṇīm abhivādya ca

02,035.029d@021_1419 abhyavādayatāṃ devau devakīṃ rāmakeśavau

02,035.029d@021_1420 devakīṃ saptadevīnāṃ yathāśreṣṭhaṃ ca mātaraḥ

02,035.029d@021_1421 vavande saha rāmeṇa bhagavān vāsavānujaḥ

02,035.029d@021_1422 athāsanavaraṃ prāpya vṛṣṇidārapuraskṛtā

02,035.029d@021_1423 ubhāv aṅkagatau cakre devakī rāmakeśavau

02,035.029d@021_1424 sā tābhyām ṛṣabhākṣābhyāṃ putrābhyāṃ śuśubhe tadā

02,035.029d@021_1425 devakī devamāteva mitreṇa varuṇena ca

02,035.029d@021_1426 tataḥ prāptā yaśodāyā duhitā vai kṣaṇena hi

02,035.029d@021_1427 jājvalyamānā vapuṣā prabhayātīva bhārata

02,035.029d@021_1428 ekānaṅgeti yām āhuḥ kanyāṃ tāṃ kāmarūpiṇīm

02,035.029d@021_1429 yatkṛte sagaṇaṃ kaṃsaṃ jaghāna puruṣottamaḥ

02,035.029d@021_1430 tataḥ sa bhagavān rāmas tām upākramya bhāminīm

02,035.029d@021_1431 mūrdhny upāghrāya savyena parijagrāha pāṇinā

02,035.029d@021_1432 tāṃ ca tatropasaṃgṛhya priyām iva sakhīṃ samām

02,035.029d@021_1433 dakṣiṇena karāgreṇa parijagrāha mādhavaḥ

02,035.029d@021_1434 dadṛśus tāṃ sabhāmadhye bhaginīṃ rāmakṛṣṇayoḥ

02,035.029d@021_1435 rukmapadmaśayāṃ padmāṃ śrīm ivottamanāgayoḥ

02,035.029d@021_1436 athākṣatamahāvṛṣṭyā lājapuṣpaghṛtair api

02,035.029d@021_1437 vṛṣṇayo 'vākiran prītāḥ saṃkarṣaṇajanārdanau

02,035.029d@021_1438 sabālāḥ sahavṛddhāś ca sajñātikulabāndhavāḥ

02,035.029d@021_1439 upopaviviśuḥ prītā vṛṣṇayo madhusūdanam

02,035.029d@021_1440 pūjyamāno mahābāhuḥ paurāṇāṃ rativardhanaḥ

02,035.029d@021_1441 viveśa puruṣavyāghraḥ svaveśma madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1442 rukmiṇyā sahito devyā pramumoda sukhī sukham

02,035.029d@021_1443 tadanantaraṃ ca satyāyā jāmbavatyāś ca bhārata

02,035.029d@021_1444 sarvāsāṃ ca yaduśreṣṭhaḥ sarvakālavihāravān

02,035.029d@021_1445 jagāma ca hṛṣīkeśo rukmiṇyāḥ sa niveśanam

02,035.029d@021_1446 eṣa tāta mahābāho vijayaḥ śārṅgadhanvanaḥ

02,035.029d@021_1447 etadarthaṃ ca janmāhur mānuṣeṣu mahātmanaḥ

02,035.029d@021_1447 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1448 dvārakāyāṃ tataḥ kṛṣṇaḥ svadāreṣu divāniśam

02,035.029d@021_1449 sukhaṃ labdhvā mahārāja pramumoda mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1450 pautrasya kāraṇāc cakre vibudhānāṃ hitaṃ tadā

02,035.029d@021_1451 savāsavaiḥ suraiḥ sarvair dustaraṃ bharatarṣabha

02,035.029d@021_1452 bāṇo nāmābhavad rājā baler jyeṣṭhasuto balī

02,035.029d@021_1453 vīryavān bharataśreṣṭha sa ca bāhusahasravān

02,035.029d@021_1454 tataś cakre tapas tīvraṃ satyena manasā nṛpa

02,035.029d@021_1455 rudram ārādhayām āsa sa ca bāṇaḥ samā bahu

02,035.029d@021_1456 tasmai bahuvarā dattāḥ śaṃkareṇa mahātmanā

02,035.029d@021_1457 tasmāl labdhvā varān bāṇo durlabhān asurair bhuvi

02,035.029d@021_1458 sa śoṇitapure rājyaṃ cakārāpratimo bale

02,035.029d@021_1459 trāsitāś ca surāḥ sarve tena bāṇena pāṇḍava

02,035.029d@021_1460 vijitya vibudhān sarvān sendrān bāṇaḥ samā bahu

02,035.029d@021_1461 aśāsata mahad rājyaṃ kubera iva bhārata

02,035.029d@021_1462 ṛddhyarthaṃ kurute yatnaṃ tasya caivośanā kaviḥ

02,035.029d@021_1463 tato rājann uṣā nāma bāṇasya duhitā tathā

02,035.029d@021_1464 rūpeṇāpratimā loke menakāyāḥ sutā yathā

02,035.029d@021_1465 athopāyena kaunteya aniruddho mahādyutiḥ

02,035.029d@021_1466 prādyumnis tām uṣāṃ prāpya pracchannaḥ pramumoda ha

02,035.029d@021_1467 atha bāṇo mahātejās tadā tatra yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_1468 taṃ guhyanilayaṃ jñātvā prādyumniṃ sutayā saha

02,035.029d@021_1469 gṛhītvā kārayām āsa vastuṃ kārāgṛhe balāt

02,035.029d@021_1470 sukumāraḥ sukhārho 'tha tadā duḥkham avāpa saḥ

02,035.029d@021_1471 bāṇena khedito rājann aniruddho mumoha ca

02,035.029d@021_1472 etasminn eva kāle tu nārado munipuṅgavaḥ

02,035.029d@021_1473 dvārakāṃ prāpya kaunteya kṛṣṇaṃ dṛṣṭvā vaco 'bravīt

02,035.029d@021_1474 kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho yadūnāṃ kīrtivardhana

02,035.029d@021_1475 tvatpautro bādhyamāno 'tha bāṇenāmitatejasā

02,035.029d@021_1476 kṛcchraṃ prāpto 'niruddho vai śete kanyāgṛhe sadā

02,035.029d@021_1477 evam uktvā surarṣir vai bāṇasyātha puraṃ yayau

02,035.029d@021_1478 nāradasya vacaḥ śrutvā tato rājañ janārdanaḥ

02,035.029d@021_1479 āhūya baladevaṃ vai pradyumnaṃ ca mahādyutim

02,035.029d@021_1480 āruroha garutmantaṃ tābhyāṃ saha janārdanaḥ

02,035.029d@021_1481 tataḥ suparṇam āruhya trayas te puruṣarṣabhāḥ

02,035.029d@021_1482 jagmuḥ kruddhā mahāvīryā bāṇasya nagaraṃ prati

02,035.029d@021_1483 athāsādya mahārāja tat puraṃ dadṛśuś ca te

02,035.029d@021_1484 tāmraprākārasaṃvītāṃ rūpyadvāraiś ca śobhitām

02,035.029d@021_1485 hemaprāsādasaṃbādhāṃ muktāmaṇivicitritām

02,035.029d@021_1486 udyānavanasaṃpannāṃ nṛttagītaiś ca śobhitām

02,035.029d@021_1487 toraṇaiḥ pakṣibhiḥ kīrṇāṃ puṣkariṇyaiś ca śobhitām

02,035.029d@021_1488 tāṃ purīṃ svargasaṃkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām

02,035.029d@021_1489 dṛṣṭvā mudā yutāṃ haimāṃ vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

02,035.029d@021_1490 tasya bāṇapurasyāsan dvārasthā devatāḥ sadā

02,035.029d@021_1491 maheśvaro guhaś caiva bhadrakālī ca pāvakaḥ

02,035.029d@021_1492 etā vai devatā rājan rarakṣus tāṃ purīṃ sadā

02,035.029d@021_1493 atha kṛṣṇo balāj jitvā dvārapālān yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_1494 susaṃkruddho mahātejāḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

02,035.029d@021_1495 āsasādottaradvāraṃ śaṃkareṇābhipālitam

02,035.029d@021_1496 tatra tasthau mahātejāḥ śūlapāṇir maheśvaraḥ

02,035.029d@021_1497 pinākaṃ saśaraṃ gṛhya bāṇasya hitakāmyayā

02,035.029d@021_1498 jñātvā tam āgataṃ kṛṣṇaṃ vyāditāsyam ivāntakam

02,035.029d@021_1499 tatas tau cakratur yuddhaṃ vāsudevamaheśvarau

02,035.029d@021_1500 tad yuddham abhavad ghoram acintyaṃ romaharṣaṇam

02,035.029d@021_1501 anyonyaṃ tau tatakṣetām anyonyajayakāṅkṣiṇau

02,035.029d@021_1502 divyāstrāṇi ca tau devau kruddhau mumucatuś ca tau

02,035.029d@021_1503 tataḥ kṛṣṇo raṇaṃ kṛtvā muhūrtaṃ śūlapāṇinā

02,035.029d@021_1504 vijitya taṃ mahādevaṃ tato yuddhe janārdanaḥ

02,035.029d@021_1505 anyāṃś ca jitvā dvārasthān praviveśa purottamam

02,035.029d@021_1506 praviśya bāṇam āsādya sa tatrātha janārdanaḥ

02,035.029d@021_1507 cakre yuddhaṃ mahat kruddhas tena bāṇena pāṇḍava

02,035.029d@021_1508 bāṇo 'pi sarvaśastrāṇi śitāni bharatarṣabha

02,035.029d@021_1509 susaṃkruddhas tadā yuddhe pātayām āsa keśave

02,035.029d@021_1510 punar udyamya śastrāṇāṃ sahasraṃ sarvabāhubhiḥ

02,035.029d@021_1511 mumoca bāṇaḥ saṃkruddhaḥ kṛṣṇaṃ prati raṇājire

02,035.029d@021_1512 tataḥ kṛṣṇas tadā chitvā sarvaśastrāṇi bhārata

02,035.029d@021_1513 kṛtvā muhūrtaṃ bāṇena yuddhaṃ rājann adhokṣajaḥ

02,035.029d@021_1514 cakram udyamya rājan vai divyaṃ śastrottamaṃ tataḥ

02,035.029d@021_1515 sahasrabāhūṃś ciccheda bāṇasyāmitatejasaḥ

02,035.029d@021_1516 tato bāṇo mahārāja kṛṣṇena bhṛśapīḍitaḥ

02,035.029d@021_1517 chinnabāhuḥ papātāśu viśākha iva pādapaḥ

02,035.029d@021_1518 sa pātayitvā bāleyaṃ bāṇaṃ kṛṣṇas tvarānvitaḥ

02,035.029d@021_1519 prādyumniṃ mokṣayām āsa kṣiptaṃ rājagṛhe tadā

02,035.029d@021_1520 mokṣayitvātha govindaḥ prādyumniṃ saha bhāryayā

02,035.029d@021_1521 bāṇasya sarvaratnāni asaṃkhyāni jahāra saḥ

02,035.029d@021_1522 godhanāny atha sarvasvaṃ sa bāṇasyālaye balāt

02,035.029d@021_1523 jahāra ca hṛṣīkeśo yadūnāṃ kīrtivardhanaḥ

02,035.029d@021_1524 tataḥ sa sarvaratnāni cāhṛtya madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1525 kṣipram āropayāṃ cakre sarvasvaṃ garuḍopari

02,035.029d@021_1526 tvarayātha sa kaunteya baladevaṃ mahābalam

02,035.029d@021_1527 pradyumnaṃ ca mahāvīryam aniruddhaṃ mahādyutim

02,035.029d@021_1528 uṣāṃ ca sundarīṃ rājan bhṛtyadāsīgaṇaiḥ saha

02,035.029d@021_1529 sarvān etān samāropya ratnāni vividhāni ca

02,035.029d@021_1530 mudā yukto mahātejāḥ pītāmbaradharo balī

02,035.029d@021_1531 divyābharaṇacitrāṅgaḥ śaṅkhacakragadāsidhṛk

02,035.029d@021_1532 āruroha garutmantam udayaṃ bhāskaro yathā

02,035.029d@021_1533 athāruhya suparṇaṃ sa prayayau dvārakāṃ prati

02,035.029d@021_1534 praviśya svapuraṃ kṛṣṇo yādavaiḥ sahitas tadā

02,035.029d@021_1535 bhīṣmaḥ

02,035.029d@021_1535 pramumoda tadā rājan svargastho vāsavo yathā

02,035.029d@021_1536 sūditā mauravāḥ pāśā niśumbhanarakau hatau

02,035.029d@021_1537 kṛtakṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati

02,035.029d@021_1538 śauriṇā pṛthivīpālās trāsitā bharatarṣabha

02,035.029d@021_1539 dhanuṣaś ca praṇādena pāñcajanyasvanena ca

02,035.029d@021_1540 meghaprakhyair anīkaiś ca dākṣiṇātyābhisaṃvṛtam

02,035.029d@021_1541 rukmiṇaṃ trāsayām āsa keśavo bharatarṣabha

02,035.029d@021_1542 tataḥ parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā

02,035.029d@021_1543 uvāha mahiṣīṃ bhojyām eṣa cakragadādharaḥ

02,035.029d@021_1544 jārūthyām āhṛtiḥ krāthaḥ śiśupālaś ca nirjitaḥ

02,035.029d@021_1545 vakraś ca saha śaibyena śatadhanvā ca kṣatriyaḥ

02,035.029d@021_1546 indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān

02,035.029d@021_1547 hataḥ saubhapatiḥ sālvaḥ sahaiva krathadhanvanā

02,035.029d@021_1548 parvatānāṃ sahasraṃ ca cakreṇa puruṣottamaḥ

02,035.029d@021_1549 vibhidya puṇḍarīkākṣo dyumatsenam ayodhayat

02,035.029d@021_1550 mahendraśikhare caiva nimeṣāntaracāriṇau

02,035.029d@021_1551 jagrāha bharataśreṣṭha varuṇasyābhitaś carau

02,035.029d@021_1552 irāvatyām ubhau caitāv agnisūryasamau bale

02,035.029d@021_1553 gopatis tālaketuś ca nihatau śārṅgadhanvanā

02,035.029d@021_1554 akṣaprapatane caiva nemihaṃsapatheṣu ca

02,035.029d@021_1555 ubhau tāv api kṛṣṇena surāṣṭrau vinipātitau

02,035.029d@021_1556 dagdhā vārāṇasī tāta keśavena mahātmanā

02,035.029d@021_1557 sānubandhaḥ sarāṣṭraś ca kāśīnām ṛṣabho hataḥ

02,035.029d@021_1558 prāgjyotiṣaṃ puraśreṣṭham asurair bahubhir vṛtam

02,035.029d@021_1559 prāpya lohitakūṭāni kṛṣṇena varuṇo jitaḥ

02,035.029d@021_1560 ajeyo duṣpradharṣaś ca lokapālo mahādyutiḥ

02,035.029d@021_1561 indradvīpo mahendreṇa gupto maghavatā svayam

02,035.029d@021_1562 pārijāto hṛtaḥ pārtha keśavena balīyasā

02,035.029d@021_1563 pāṇḍyaṃ pauṇḍraṃ ca mātsyaṃ ca kaliṅgaṃ ca janārdanaḥ

02,035.029d@021_1564 jaghāna sahitān sarvān aṅgarājaṃ ca mādhavaḥ

02,035.029d@021_1565 eṣa caikaśataṃ hatvā rathena kṣatrapuṃgavān

02,035.029d@021_1566 gāndhārīm avahat kṛṣṇo mahiṣīṃ yādavarṣabhaḥ

02,035.029d@021_1567 atha gāṇḍīvadhanvānaṃ krīḍārthaṃ madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1568 jigāya bharataśreṣṭha kuntyāś ca pramukhe vibhuḥ

02,035.029d@021_1569 droṇaṃ drauṇiṃ kṛpaṃ karṇaṃ bhīmasenaṃ suyodhanam

02,035.029d@021_1570 vakrānuyāne sahitāñ jigāya bharatarṣabha

02,035.029d@021_1571 babhroś ca priyam anvicchann eṣa cakragadādharaḥ

02,035.029d@021_1572 veṇudārivṛtāṃ bhāryām unmamātha yudhiṣṭhira

02,035.029d@021_1573 paryāptāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām

02,035.029d@021_1574 veṇudārivaśe yuktāṃ jigāya madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1575 avāpya tapasā vīryaṃ balam ojaś ca bhārata

02,035.029d@021_1576 trāsitāḥ sagaṇāḥ sarve bāṇena vibudhādhipāḥ

02,035.029d@021_1577 vajrāśanigadāpāśais trāsayadbhir anekaśaḥ

02,035.029d@021_1578 tasya nāsīd raṇe mṛtyur devair api savāsavaiḥ

02,035.029d@021_1579 so 'bhibhūtaś ca kṛṣṇena nihataś ca mahātmanā

02,035.029d@021_1580 chittvā bāhusahasraṃ tad govindena mahātmanā

02,035.029d@021_1581 eṣa pīṭhaṃ mahābāhuḥ kaṃsaṃ ca madhusūdanaḥ

02,035.029d@021_1582 paiṭhakaṃ cātilomānaṃ nijaghāna janārdanaḥ

02,035.029d@021_1583 jambham airāvataṃ caiva virūpaṃ ca mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1584 jaghāna bharataśreṣṭha śambaraṃ cārimardanam

02,035.029d@021_1585 eṣa bhogavatīṃ gatvā vāsukiṃ bharatarṣabha

02,035.029d@021_1586 nirjitya puṇḍarīkākṣo rauhiṇeyam amocayat

02,035.029d@021_1587 evaṃ bahūni karmāṇi śiśur eva janārdanaḥ

02,035.029d@021_1588 kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ saṃkarṣaṇasahāyavān

02,035.029d@021_1589 evam eṣo 'surāṇāṃ ca surāṇāṃ cāpi sarvaśaḥ

02,035.029d@021_1590 bhayābhayakaraḥ kṛṣṇaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ

02,035.029d@021_1591 evam eṣa mahābāhuḥ śāstā sarvadurātmanām

02,035.029d@021_1592 kṛtvā devārtham amitaṃ svasthānaṃ pratipatsyate

02,035.029d@021_1593 eṣa bhogavatīṃ ramyām ṛṣīkāntāṃ mahāyaśāḥ

02,035.029d@021_1594 dvārakām ātmasāt kṛtvā sāgaraṃ gamayiṣyati

02,035.029d@021_1595 bahupuṇyavatīṃ ramyāṃ caityayūpavatīṃ śubhām

02,035.029d@021_1596 dvārakāṃ varuṇāvāsaṃ pravekṣyati sakānanām

02,035.029d@021_1597 tāṃ sūryasadanaprakhyāṃ manojñāṃ śārṅgadhanvanaḥ

02,035.029d@021_1598 visṛṣṭāṃ vāsudevena sāgaraḥ plāvayiṣyati

02,035.029d@021_1599 surāsuramanuṣyeṣu nāsīn na bhavitā kva cit

02,035.029d@021_1600 yas tām adhyavasad rājā anyatra madhusūdanāt

02,035.029d@021_1601 bhrājamānās tu śiśavo vṛṣṇyandhakamahārathāḥ

02,035.029d@021_1602 taj juṣṭaṃ pratipatsyante nākapṛṣṭhaṃ gatāsavaḥ

02,035.029d@021_1603 evam eṣa daśārhāṇāṃ vidhāya vidhinā vidhim

02,035.029d@021_1604 viṣṇur nārāyaṇaḥ somaḥ sūryaś ca bhavitā svayam

02,035.029d@021_1605 aprameyo 'niyojyaś ca yatrakāmagamo vaśī

02,035.029d@021_1606 modate bhagavān bhūtair bālaḥ krīḍanakair iva

02,035.029d@021_1607 naiṣa garbhatvam āpede na yonyām āvasat prabhuḥ

02,035.029d@021_1608 ātmanas tejasā kṛṣṇaḥ sarveṣāṃ kurute gatim

02,035.029d@021_1609 yathā budbuda utthāya tatraiva tu nilīyate

02,035.029d@021_1610 carācarāṇi bhūtāni tathā nārāyaṇe sadā

02,035.029d@021_1611 na pramātuṃ mahābāhuḥ śakyo bhārata keśavaḥ

02,035.029d@021_1612 paraṃ hy aparam etad viśvarūpān na vidyate

02,036.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,036.001a evam uktvā tato bhīṣmo virarāma mahāyaśāḥ

02,036.001c vyājahārottaraṃ tatra sahadevo 'rthavad vacaḥ

02,036.002a keśavaṃ keśihantāram aprameyaparākramam

02,036.002b*0360_01 sarvalokeśvaraṃ kṛṣṇaṃ vijñāya puruṣottamam

02,036.002c pūjyamānaṃ mayā yo vaḥ kṛṣṇaṃ na sahate nṛpāḥ

02,036.002d*0361_01 kṣipraṃ yuddhāya niryātu śaktaś ced atra me yudhi

02,036.003a sarveṣāṃ balināṃ mūrdhni mayedaṃ nihitaṃ padam

02,036.003c evam ukte mayā samyag uttaraṃ prabravītu saḥ

02,036.003d*0362_01 sa eva hi mayā vadhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

02,036.004a matimantas tu ye ke cid ācāryaṃ pitaraṃ gurum

02,036.004c arcyam arcitam arcārham anujānantu te nṛpāḥ

02,036.005a tato na vyājahāraiṣāṃ kaś cid buddhimatāṃ satām

02,036.005c mānināṃ balināṃ rājñāṃ madhye saṃdarśite pade

02,036.006a tato 'patat puṣpavṛṣṭiḥ sahadevasya mūrdhani

02,036.006c adṛśyarūpā vācaś cāpy abruvan sādhu sādhv iti

02,036.007a āvidhyad ajinaṃ kṛṣṇaṃ bhaviṣyadbhūtajalpakaḥ

02,036.007c sarvasaṃśayanirmoktā nāradaḥ sarvalokavit

02,036.007d*0363_01 uvācākhilabhūtānāṃ madhye spaṣṭataraṃ vacaḥ

02,036.007d*0363_02 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ nārcayiṣyanti ye narāḥ

02,036.007d*0363_03 vaiśaṃpāyana uvāca

02,036.007d*0363_03 jīvanmṛtās tu te jñeyā na saṃbhāṣyāḥ kadā cana

02,036.008a tatrāhūtāgatāḥ sarve sunīthapramukhā gaṇāḥ

02,036.008c saṃprādṛśyanta saṃkruddhā vivarṇavadanās tathā

02,036.009a yudhiṣṭhirābhiṣekaṃ ca vāsudevasya cārhaṇam

02,036.009b*0364_01 na syād yathā tathā kāryam evaṃ sarve tadābruvan

02,036.009b*0364_02 niṣkarṣān niścayāt sarve rājānaḥ krodhamūrchitāḥ

02,036.009c abruvaṃs tatra rājāno nirvedād ātmaniścayāt

02,036.010a suhṛdbhir vāryamāṇānāṃ teṣāṃ hi vapur ābabhau

02,036.010c āmiṣād apakṛṣṭānāṃ siṃhānām iva garjatām

02,036.011a taṃ balaugham aparyantaṃ rājasāgaram akṣayam

02,036.011c kurvāṇaṃ samayaṃ kṛṣṇo yuddhāya bubudhe tadā

02,036.012a pūjayitvā tu pūjārhaṃ brahmakṣatraṃ viśeṣataḥ

02,036.012c sahadevo nṛṇāṃ devaḥ samāpayata karma tat

02,036.013a tasminn abhyarcite kṛṣṇe sunīthaḥ śatrukarṣaṇaḥ

02,036.013c atitāmrekṣaṇaḥ kopād uvāca manujādhipān

02,036.014a sthitaḥ senāpatir vo 'haṃ manyadhvaṃ kiṃ nu sāṃpratam

02,036.014c yudhi tiṣṭhāma saṃnahya sametān vṛṣṇipāṇḍavān

02,036.015a iti sarvān samutsāhya rājñas tāṃś cedipuṃgavaḥ

02,036.015c yajñopaghātāya tataḥ so 'mantrayata rājabhiḥ

02,037.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,037.001a tataḥ sāgarasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpatisāgaram

02,037.001b*0365_01 saṃvartavātābhihataṃ bhīmaṃ kṣubdham ivārṇavam

02,037.001c roṣāt pracalitaṃ sarvam idam āha yudhiṣṭhiraḥ

02,037.002a bhīṣmaṃ matimatāṃ śreṣṭhaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham

02,037.002c bṛhaspatiṃ bṛhattejāḥ puruhūta ivārihā

02,037.003a asau roṣāt pracalito mahān nṛpatisāgaraḥ

02,037.003c atra yat pratipattavyaṃ tan me brūhi pitāmaha

02,037.004a yajñasya ca na vighnaḥ syāt prajānāṃ ca śivaṃ bhavet

02,037.004c yathā sarvatra tat sarvaṃ brūhi me 'dya pitāmaha

02,037.005a ity uktavati dharmajñe dharmarāje yudhiṣṭhire

02,037.005c uvācedaṃ vaco bhīṣmas tataḥ kurupitāmahaḥ

02,037.006a mā bhais tvaṃ kuruśārdūla śvā siṃhaṃ hantum arhati

02,037.006c śivaḥ panthāḥ sunīto 'tra mayā pūrvataraṃ vṛtaḥ

02,037.007a prasupte hi yathā siṃhe śvānas tatra samāgatāḥ

02,037.007c bhaṣeyuḥ sahitāḥ sarve tatheme vasudhādhipāḥ

02,037.008a vṛṣṇisiṃhasya suptasya tatheme pramukhe sthitāḥ

02,037.008c bhaṣante tāta saṃkruddhāḥ śvānaḥ siṃhasya saṃnidhau

02,037.009a na hi saṃbudhyate tāvat suptaḥ siṃha ivācyutaḥ

02,037.009b*0366_01 tad idaṃ jñātapūrvaṃ hi tava saṃstotum icchataḥ

02,037.009c tena siṃhīkaroty etān nṛsiṃhaś cedipuṃgavaḥ

02,037.010a pārthivān pārthivaśreṣṭha śiśupālo 'lpacetanaḥ

02,037.010c sarvān sarvātmanā tāta netukāmo yamakṣayam

02,037.011a nūnam etat samādātuṃ punar icchaty adhokṣajaḥ

02,037.011c yad asya śiśupālasthaṃ tejas tiṣṭhati bhārata

02,037.012a viplutā cāsya bhadraṃ te buddhir buddhimatāṃ vara

02,037.012c cedirājasya kaunteya sarveṣāṃ ca mahīkṣitām

02,037.013a ādātuṃ hi naravyāghro yaṃ yam icchaty ayaṃ yadā

02,037.013c tasya viplavate buddhir evaṃ cedipater yathā

02,037.014a caturvidhānāṃ bhūtānāṃ triṣu lokeṣu mādhavaḥ

02,037.014c prabhavaś caiva sarveṣāṃ nidhanaṃ ca yudhiṣṭhira

02,037.015a iti tasya vacaḥ śrutvā tataś cedipatir nṛpaḥ

02,037.015c bhīṣmaṃ rūkṣākṣarā vācaḥ śrāvayām āsa bhārata

02,038.001 śiśupāla uvāca

02,038.001a vibhīṣikābhir bahvībhir bhīṣayan sarvapārthivān

02,038.001c na vyapatrapase kasmād vṛddhaḥ san kulapāṃsanaḥ

02,038.002a yuktam etat tṛtīyāyāṃ prakṛtau vartatā tvayā

02,038.002c vaktuṃ dharmād apetārthaṃ tvaṃ hi sarvakurūttamaḥ

02,038.003a nāvi naur iva saṃbaddhā yathāndho vāndham anviyāt

02,038.003c tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṃ tvam agraṇīḥ

02,038.004a pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇy asya viśeṣataḥ

02,038.004c tvayā kīrtayatāsmākaṃ bhūyaḥ pracyāvitaṃ manaḥ

02,038.005a avaliptasya mūrkhasya keśavaṃ stotum icchataḥ

02,038.005c kathaṃ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṃ vidīryate

02,038.006a yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarair naraiḥ

02,038.006c tam imaṃ jñānavṛddhaḥ san gopaṃ saṃstotum icchasi

02,038.007a yady anena hatā bālye śakuniś citram atra kim

02,038.007c tau vāśvavṛṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau

02,038.008a cetanārahitaṃ kāṣṭhaṃ yady anena nipātitam

02,038.008c pādena śakaṭaṃ bhīṣma tatra kiṃ kṛtam adbhutam

02,038.008d*0367_01 arkapramāṇau tau vṛkṣau yady anena nipātitau

02,038.008d*0367_02 nāgaś ca pātito yena tatra kiṃ vismayaṃ kṛtam

02,038.009a valmīkamātraḥ saptāhaṃ yady anena dhṛto 'calaḥ

02,038.009c tadā govardhano bhīṣma na tac citraṃ mataṃ mama

02,038.010a bhuktam etena bahv annaṃ krīḍatā nagamūrdhani

02,038.010c iti te bhīṣma śṛṇvānāḥ paraṃ vismayam āgatāḥ

02,038.010d*0368_01 matimanto na śaṃsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā

02,038.011a yasya cānena dharmajña bhuktam annaṃ balīyasaḥ

02,038.011c sa cānena hataḥ kaṃsa ity etan na mahādbhutam

02,038.011d*0369_01 kāgahā bagahā vatsasarpahā kharahā tathā

02,038.011d*0369_02 agnipo māyika iva kathaṃ nārho 'grapūjane

02,038.012a na te śrutam idaṃ bhīṣma nūnaṃ kathayatāṃ satām

02,038.012c yad vakṣye tvām adharmajña vākyaṃ kurukulādhama

02,038.013a strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayed brāhmaṇeṣu ca

02,038.013c yasya cānnāni bhuñjīta yaś ca syāc charaṇāgataḥ

02,038.014a iti santo 'nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā

02,038.014c bhīṣma loke hi tat sarvaṃ vitathaṃ tvayi dṛśyate

02,038.015a jñānavṛddhaṃ ca vṛddhaṃ ca bhūyāṃsaṃ keśavaṃ mama

02,038.015c ajānata ivākhyāsi saṃstuvan kurusattama

02,038.015e goghnaḥ strīghnaś ca san bhīṣma kathaṃ saṃstavam arhati

02,038.015e*0370_01 **** **** tvadvākyād yadi pūjyate

02,038.015e*0370_02 evaṃbhūtaś ca yo bhīṣma

02,038.016a asau matimatāṃ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ

02,038.016c saṃbhāvayati yady evaṃ tvadvākyāc ca janārdanaḥ

02,038.016e evam etat sarvam iti sarvaṃ tad vitathaṃ dhruvam

02,038.017a na gāthā gāthinaṃ śāsti bahu ced api gāyati

02,038.017c prakṛtiṃ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakunir yathā

02,038.018a nūnaṃ prakṛtir eṣā te jaghanyā nātra saṃśayaḥ

02,038.018b*0371_01 nadīsutatvāt te cittaṃ cañcalaṃ na sthiraṃ smṛtam

02,038.018c ataḥ pāpīyasī caiṣāṃ pāṇḍavānām apīṣyate

02,038.019a yeṣām arcyatamaḥ kṛṣṇas tvaṃ ca yeṣāṃ pradarśakaḥ

02,038.019c dharmavāk tvam adharmajñaḥ satāṃ mārgād avaplutaḥ

02,038.020a ko hi dharmiṇam ātmānaṃ jānañ jñānavatāṃ varaḥ

02,038.020c kuryād yathā tvayā bhīṣma kṛtaṃ dharmam avekṣatā

02,038.020d*0372_01 cet tvaṃ dharmaṃ vijānāsi yadi prājñā matis tava

02,038.021a anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā

02,038.021b*0373_01 gṛhītā pāṇidharmeṇa rājñā sālvena dhīmatā

02,038.021c ambā nāmeti bhadraṃ te kathaṃ sāpahṛtā tvayā

02,038.022a yāṃ tvayāpahṛtāṃ bhīṣma kanyāṃ naiṣitavān nṛpaḥ

02,038.022c bhrātā vicitravīryas te satāṃ vṛttam anuṣṭhitaḥ

02,038.023a dārayor yasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ

02,038.023c tava jātāny apatyāni sajjanācarite pathi

02,038.024a na hi dharmo 'sti te bhīṣma brahmacaryam idaṃ vṛthā

02,038.024c yad dhārayasi mohād vā klībatvād vā na saṃśayaḥ

02,038.025a na tv ahaṃ tava dharmajña paśyāmy upacayaṃ kva cit

02,038.025c na hi te sevitā vṛddhā ya evaṃ dharmam abruvan

02,038.026a iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ

02,038.026c sarvam etad apatyasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

02,038.027a vratopavāsair bahubhiḥ kṛtaṃ bhavati bhīṣma yat

02,038.027c sarvaṃ tad anapatyasya moghaṃ bhavati niścayāt

02,038.028a so 'napatyaś ca vṛddhaś ca mithyādharmānuśāsanāt

02,038.028c haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham

02,038.029a evaṃ hi kathayanty anye narā jñānavidaḥ purā

02,038.029c bhīṣma yat tad ahaṃ samyag vakṣyāmi tava śṛṇvataḥ

02,038.030a vṛddhaḥ kila samudrānte kaś cid dhaṃso 'bhavat purā

02,038.030c dharmavāg anyathāvṛttaḥ pakṣiṇaḥ so 'nuśāsti ha

02,038.031a dharmaṃ carata mādharmam iti tasya vacaḥ kila

02,038.031b*0374_01 ghorāṃ māyāṃ praviṣṭāḥ stha tasmāj jāgrata jāgrata

02,038.031b*0374_02 ahiṃsā paramo dharma iti tasya vacaḥ kila

02,038.031c pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmavādinaḥ

02,038.031d@022_0001 haṃsasya tad vacaḥ śrutvā muditāḥ sarvapakṣiṇaḥ

02,038.031d@022_0002 pakṣiṇaḥ

02,038.031d@022_0002 ūcuś cainaṃ khagā haṃsaṃ parivārya ca sarvaśaḥ

02,038.031d@022_0003 kathayasva bhavān dharmaṃ pakṣiṇāṃ tat samāsataḥ

02,038.031d@022_0004 ko hi nāma dvijaśreṣṭha brūhi no dharmam uttamam

02,038.031d@022_0004 haṃsaḥ

02,038.031d@022_0005 prajāsv ahiṃsā dharmo vai hiṃsādharmaḥ khagavrajāḥ

02,038.031d@022_0006 etad evānuboddhavyaṃ dharmādharmaḥ samāsataḥ

02,038.031d@022_0007 vṛddhahaṃsavacaḥ śrutvā pakṣiṇas te susaṃhitāḥ

02,038.031d@022_0008 pakṣiṇaḥ

02,038.031d@022_0008 ūcuś ca dharmalubdhās te smayamānā ivāṇḍajāḥ

02,038.031d@022_0009 dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke dhīrataro 'ṇḍajaḥ

02,038.031d@022_0010 haṃsaḥ

02,038.031d@022_0010 sa yatra gacched dharmātmā tan no brūhīha tattvataḥ

02,038.031d@022_0011 dharmaṃ yaḥ kurute nityaṃ loke sadvṛttim āsthitaḥ

02,038.031d@022_0012 pakṣiṇaḥ

02,038.031d@022_0012 sa gacchet sarvalokān vai tathā vai niyataṃ khagāḥ

02,038.031d@022_0013 jñātvā hi dharmādharmaṃ ca nityaṃ loke dvijottama

02,038.031d@022_0014 haṃsaḥ

02,038.031d@022_0014 durlabhaṃ svargalokaṃ tu taṃ kasmāt tvaṃ na gacchasi

02,038.031d@022_0015 bālā yūyaṃ na jānīdhvaṃ dharmasūkṣmaṃ vihaṃgamāḥ

02,038.031d@022_0016 dharmaṃ yaḥ kurute loke satataṃ śubhabuddhinā

02,038.031d@022_0017 sa cāyuṣo 'nte svaṃ dehaṃ tyaktvā svargaṃ tu gacchati

02,038.031d@022_0018 sa cāham api ca tyaktvā kāle deham imaṃ dvijāḥ

02,038.031d@022_0019 śiśupālaḥ

02,038.031d@022_0019 svargalokaṃ gamiṣyāmi iyaṃ dharmasya vai gatiḥ

02,038.031d@022_0020 evaṃ dharmakathāṃ cakre sa haṃsaḥ pakṣiṇāṃ bhṛśam

02,038.031d@022_0021 pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṃ dharmam eva te

02,038.032a athāsya bhakṣyam ājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ

02,038.032c aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārtham iti śuśruma

02,038.033a tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ

02,038.033c samudrāmbhasy amodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ

02,038.034a teṣām aṇḍāni sarveṣāṃ bhakṣayām āsa pāpakṛt

02,038.034c sa haṃsaḥ saṃpramattānām apramattaḥ svakarmaṇi

02,038.035a tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣv aṇḍeṣv aṇḍajo 'paraḥ

02,038.035c aśaṅkata mahāprājñas taṃ kadā cid dadarśa ha

02,038.035c*0375_01 **** **** karmāsyedaṃ bhaved iti

02,038.035c*0375_02 tato gateṣu haṃseṣu sarveṣu carituṃ tadā

02,038.035c*0375_03 sthita ātmānam āvṛtya

02,038.035d*0376_01 tato gateṣu haṃseṣu sarveṣu caritaṃ tadā

02,038.035d*0376_02 sthita ātmānam āvṛtya taṃ kadā cid dadarśa ha

02,038.036a tataḥ sa kathayām āsa dṛṣṭvā haṃsasya kilbiṣam

02,038.036c teṣāṃ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām

02,038.037a tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā pakṣiṇas te samāgatāḥ

02,038.037c nijaghnus taṃ tadā haṃsaṃ mithyāvṛttaṃ kurūdvaha

02,038.037d*0377_01 haṃsavat tvam apīdānīṃ jñātibhyo vadham āpnuyāḥ

02,038.037d*0378_01 vṛddhahaṃso hatas tatra mithyāvṛtto durātmavān

02,038.038a te tvāṃ haṃsasadharmāṇam apīme vasudhādhipāḥ

02,038.038c nihanyur bhīṣma saṃkruddhāḥ pakṣiṇas tam ivāṇḍajam

02,038.039a gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ

02,038.039c bhīṣma yāṃ tāṃ ca te samyak kathayiṣyāmi bhārata

02,038.040a antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitatham

02,038.040c aṇḍabhakṣaṇam aśuci te; karma vācam atiśayate

02,039.001 śiśupāla uvāca

02,039.001a sa me bahumato rājā jarāsaṃdho mahābalaḥ

02,039.001c yo 'nena yuddhaṃ neyeṣa dāso 'yam iti saṃyuge

02,039.002a keśavena kṛtaṃ yat tu jarāsaṃdhavadhe tadā

02,039.002c bhīmasenārjunābhyāṃ ca kas tat sādhv iti manyate

02,039.003a advāreṇa praviṣṭena chadmanā brahmavādinā

02,039.003c dṛṣṭaḥ prabhāvaḥ kṛṣṇena jarāsaṃdhasya dhīmataḥ

02,039.004a yena dharmātmanātmānaṃ brahmaṇyam abhijānatā

02,039.004c naiṣitaṃ pādyam asmai tad dātum agre durātmane

02,039.005a bhujyatām iti tenoktāḥ kṛṣṇabhīmadhanaṃjayāḥ

02,039.005c jarāsaṃdhena kauravya kṛṣṇena vikṛtaṃ kṛtam

02,039.006a yady ayaṃ jagataḥ kartā yathainaṃ mūrkha manyase

02,039.006c kasmān na brāhmaṇaṃ samyag ātmānam avagacchati

02,039.007a idaṃ tv āścaryabhūtaṃ me yad ime pāṇḍavās tvayā

02,039.007c apakṛṣṭāḥ satāṃ mārgān manyante tac ca sādhv iti

02,039.008a atha vā naitad āścaryaṃ yeṣāṃ tvam asi bhārata

02,039.008c strīsadharmā ca vṛddhaś ca sarvārthānāṃ pradarśakaḥ

02,039.009 vaiśaṃpāyana uvāca

02,039.009a tasya tad vacanaṃ śrutvā rūkṣaṃ rūkṣākṣaraṃ bahu

02,039.009c cukopa balināṃ śreṣṭho bhīmasenaḥ pratāpavān

02,039.010a tasya padmapratīkāśe svabhāvāyatavistṛte

02,039.010c bhūyaḥ krodhābhitāmrānte rakte netre babhūvatuḥ

02,039.011a triśikhāṃ bhrukuṭīṃ cāsya dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

02,039.011c lalāṭasthāṃ trikūṭasthāṃ gaṅgāṃ tripathagām iva

02,039.012a dantān saṃdaśatas tasya kopād dadṛśur ānanam

02,039.012c yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ

02,039.013a utpatantaṃ tu vegena jagrāhainaṃ manasvinam

02,039.013c bhīṣma eva mahābāhur mahāsenam iveśvaraḥ

02,039.014a tasya bhīmasya bhīṣmeṇa vāryamāṇasya bhārata

02,039.014c guruṇā vividhair vākyaiḥ krodhaḥ praśamam āgataḥ

02,039.015a nāticakrāma bhīṣmasya sa hi vākyam ariṃdamaḥ

02,039.015c samuddhūto ghanāpāye velām iva mahodadhiḥ

02,039.016a śiśupālas tu saṃkruddhe bhīmasene narādhipa

02,039.016c nākampata tadā vīraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ

02,039.017a utpatantaṃ tu vegena punaḥ punar ariṃdamaḥ

02,039.017c na sa taṃ cintayām āsa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā

02,039.018a prahasaṃś cābravīd vākyaṃ cedirājaḥ pratāpavān

02,039.018c bhīmasenam atikruddhaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam

02,039.019a muñcainaṃ bhīṣma paśyantu yāvad enaṃ narādhipāḥ

02,039.019c matpratāpāgninirdagdhaṃ pataṃgam iva vahninā

02,039.020a tataś cedipater vākyaṃ tac chrutvā kurusattamaḥ

02,039.020c bhīmasenam uvācedaṃ bhīṣmo matimatāṃ varaḥ

02,039.020d*0379_01 naiṣā cedipater buddhir yayā tv āhvayate 'cyutam

02,039.020d*0379_02 bhīmasena mahābāho kṛṣṇe 'sya vadhaniścayaḥ

02,040.001 bhīṣma uvāca

02,040.001a cedirājakule jātas tryakṣa eṣa caturbhujaḥ

02,040.001c rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca

02,040.002a tenāsya mātāpitarau tresatus tau sabāndhavau

02,040.002c vaikṛtaṃ tac ca tau dṛṣṭvā tyāgāya kurutāṃ matim

02,040.003a tataḥ sabhāryaṃ nṛpatiṃ sāmātyaṃ sapurohitam

02,040.003c cintāsaṃmūḍhahṛdayaṃ vāg uvācāśarīriṇī

02,040.004a eṣa te nṛpate putraḥ śrīmāñ jāto mahābalaḥ

02,040.004c tasmād asmān na bhetavyam avyagraḥ pāhi vai śiśum

02,040.005a na caivaitasya mṛtyus tvaṃ na kālaḥ pratyupasthitaḥ

02,040.005c mṛtyur hantāsya śastreṇa sa cotpanno narādhipa

02,040.006a saṃśrutyodāhṛtaṃ vākyaṃ bhūtam antarhitaṃ tataḥ

02,040.006c putrasnehābhisaṃtaptā jananī vākyam abravīt

02,040.007a yenedam īritaṃ vākyaṃ mamaiva tanayaṃ prati

02,040.007c prāñjalis taṃ namasyāmi bravītu sa punar vacaḥ

02,040.007d*0380_01 yāthātathyena bhagavān devo vā yadi vetaraḥ

02,040.007d*0381_01 mahad balaṃ mahad bhūtam ity uktvā punar uttaram

02,040.008a śrotum icchāmi putrasya ko 'sya mṛtyur bhaviṣyati

02,040.008c antarhitaṃ tato bhūtam uvācedaṃ punar vacaḥ

02,040.009a yenotsaṅge gṛhītasya bhujāv abhyadhikāv ubhau

02,040.009c patiṣyataḥ kṣititale pañcaśīrṣāv ivoragau

02,040.010a tṛtīyam etad bālasya lalāṭasthaṃ ca locanam

02,040.010c nimajjiṣyati yaṃ dṛṣṭvā so 'sya mṛtyur bhaviṣyati

02,040.011a tryakṣaṃ caturbhujaṃ śrutvā tathā ca samudāhṛtam

02,040.011c dharaṇyāṃ pārthivāḥ sarve abhyagacchan didṛkṣavaḥ

02,040.012a tān pūjayitvā saṃprāptān yathārhaṃ sa mahīpatiḥ

02,040.012c ekaikasya nṛpasyāṅke putram āropayat tadā

02,040.013a evaṃ rājasahasrāṇāṃ pṛthaktvena yathākramam

02,040.013c śiśur aṅke samārūḍho na tat prāpa nidarśanam

02,040.013d*0382_01 etad eva tu saṃśrutya dvāravatyāṃ mahābalau

02,040.014a tataś cedipuraṃ prāptau saṃkarṣaṇajanārdanau

02,040.014c yādavau yādavīṃ draṣṭuṃ svasāraṃ tāṃ pitus tadā

02,040.014d*0383_01 pitṛsvasāraṃ tāṃ dṛṣṭvā samāśvāsya mahābhujau

02,040.014d*0384_01 tau dāmaghoṣaṃ rājānam abhivādya yathākramam

02,040.015a abhivādya yathānyāyaṃ yathājyeṣṭhaṃ nṛpāṃś ca tān

02,040.015c kuśalānāmayaṃ pṛṣṭvā niṣaṇṇau rāmakeśavau

02,040.016a abhyarcitau tadā vīrau prītyā cābhyadhikaṃ tataḥ

02,040.016c putraṃ dāmodarotsaṅge devī saṃnyadadhāt svayam

02,040.017a nyastamātrasya tasyāṅke bhujāv abhyadhikāv ubhau

02,040.017c petatus tac ca nayanaṃ nimamajja lalāṭajam

02,040.018a tad dṛṣṭvā vyathitā trastā varaṃ kṛṣṇam ayācata

02,040.018c dadasva me varaṃ kṛṣṇa bhayārtāyā mahābhuja

02,040.019a tvaṃ hy ārtānāṃ samāśvāso bhītānām abhayaṃkaraḥ

02,040.019b*0385_01 evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ provāca yadunandanaḥ

02,040.019b*0386_01 sa taṃ dvyakṣaṃ tato dṛṣṭvā samāśvāsya mahābhujaḥ

02,040.019b*0387_01 śrutvā pitṛṣvasur vākyaṃ bhaktānām abhayapradaḥ

02,040.019c pitṛṣvasāraṃ mā bhaiṣīr ity uvāca janārdanaḥ

02,040.020a dadāni kaṃ varaṃ kiṃ vā karavāṇi pitṛṣvasaḥ

02,040.020c śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ kariṣyāmi vacas tava

02,040.021a evam uktā tataḥ kṛṣṇam abravīd yadunandanam

02,040.021c śiśupālasyāparādhān kṣamethās tvaṃ mahābala

02,040.021d*0388_01 matkṛte yaduśārdūla viddhy enaṃ me varaṃ prabho

02,040.021d*0389_01 ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pratyuvāca mahābalaḥ

02,040.022 kṛṣṇa uvāca

02,040.022a aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ mayā hy asya pitṛṣvasaḥ

02,040.022c putrasya te vadhārhāṇāṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ

02,040.022d*0390_01 evam etat purāvṛttaṃ śiśāv asmin vṛkodara

02,040.022d*0391_01 sa jānann ātmano mṛtyuṃ kṛṣṇaṃ yadusukhāvaham

02,040.023 bhīṣma uvāca

02,040.023a evam eṣa nṛpaḥ pāpaḥ śiśupālaḥ sumandadhīḥ

02,040.023c tvāṃ samāhvayate vīra govindavaradarpitaḥ

02,041.001 bhīṣma uvāca

02,041.001a naiṣā cedipater buddhir yayā tvāhvayate 'cyutam

02,041.001c nūnam eṣa jagadbhartuḥ kṛṣṇasyaiva viniścayaḥ

02,041.002a ko hi māṃ bhīmasenādya kṣitāv arhati pārthivaḥ

02,041.002c kṣeptuṃ daivaparītātmā yathaiṣa kulapāṃsanaḥ

02,041.003a eṣa hy asya mahābāho tejoṃśaś ca harer dhruvam

02,041.003c tam eva punar ādātum icchat pṛthuyaśā hariḥ

02,041.004a yenaiṣa kuruśārdūla śārdūla iva cedirāṭ

02,041.004c garjaty atīva durbuddhiḥ sarvān asmān acintayan

02,041.005 vaiśaṃpāyana uvāca

02,041.005a tato na mamṛṣe caidyas tad bhīṣmavacanaṃ tadā

02,041.005c uvāca cainaṃ saṃkruddhaḥ punar bhīṣmam athottaram

02,041.006 śiśupāla uvāca

02,041.006a dviṣatāṃ no 'stu bhīṣmaiṣa prabhāvaḥ keśavasya yaḥ

02,041.006c yasya saṃstavavaktā tvaṃ bandivat satatotthitaḥ

02,041.007a saṃstavāya mano bhīṣma pareṣāṃ ramate sadā

02,041.007c yadi saṃstauṣi rājñas tvam imaṃ hitvā janārdanam

02,041.008a daradaṃ stuhi bāhlīkam imaṃ pārthivasattamam

02,041.008c jāyamānena yeneyam abhavad dāritā mahī

02,041.009a vaṅgāṅgaviṣayādhyakṣaṃ sahasrākṣasamaṃ bale

02,041.009c stuhi karṇam imaṃ bhīṣma mahācāpavikarṣaṇam

02,041.009d*0392_01 yasyeme kuṇḍale divye sahaje devanirmite

02,041.009d*0392_02 kavacaṃ ca mahābāho bālārkasadṛśaprabham

02,041.009d*0392_03 vāsavapratimo yena jarāsaṃdho 'tidurjayaḥ

02,041.009d*0392_04 vijito bāhuyuddhena dehabhedaṃ ca lambhitaḥ

02,041.009d*0393_01 stuhi bhīṣmabāhūru vīrau ca bhuvi [vi]śrutau

02,041.010a droṇaṃ drauṇiṃ ca sādhu tvaṃ pitāputrau mahārathau

02,041.010c stuhi stutyāv imau bhīṣma satataṃ dvijasattamau

02,041.011a yayor anyataro bhīṣma saṃkruddhaḥ sacarācarām

02,041.011c imāṃ vasumatīṃ kuryād aśeṣām iti me matiḥ

02,041.012a droṇasya hi samaṃ yuddhe na paśyāmi narādhipam

02,041.012c aśvatthāmnas tathā bhīṣma na caitau stotum icchasi

02,041.013a śalyādīn api kasmāt tvaṃ na stauṣi vasudhādhipān

02,041.013c stavāya yadi te buddhir vartate bhīṣma sarvadā

02,041.014a kiṃ hi śakyaṃ mayā kartuṃ yad vṛddhānāṃ tvayā nṛpa

02,041.014c purā kathayatāṃ nūnaṃ na śrutaṃ dharmavādinām

02,041.015a ātmanindātmapūjā ca paranindā parastavaḥ

02,041.015c anācaritam āryāṇāṃ vṛttam etac caturvidham

02,041.016a yad astavyam imaṃ śaśvan mohāt saṃstauṣi bhaktitaḥ

02,041.016c keśavaṃ tac ca te bhīṣma na kaś cid anumanyate

02,041.017a kathaṃ bhojasya puruṣe vargapāle durātmani

02,041.017c samāveśayase sarvaṃ jagat kevalakāmyayā

02,041.018a atha vaiṣā na te bhaktiḥ pakṛtiṃ yāti bhārata

02,041.018c mayaiva kathitaṃ pūrvaṃ bhūliṅgaśakunir yathā

02,041.019a bhūliṅgaśakunir nāma pārśve himavataḥ pare

02,041.019c bhīṣma tasyāḥ sadā vācaḥ śrūyante 'rthavigarhitāḥ

02,041.020a mā sāhasam itīdaṃ sā satataṃ vāśate kila

02,041.020c sāhasaṃ cātmanātīva carantī nāvabudhyate

02,041.021a sā hi māṃsārgalaṃ bhīṣma mukhāt siṃhasya khādataḥ

02,041.021c dantāntaravilagnaṃ yat tad ādatte 'lpacetanā

02,041.022a icchataḥ sā hi siṃhasya bhīṣma jīvaty asaṃśayam

02,041.022c tadvat tvam apy adharmajña sadā vācaḥ prabhāṣase

02,041.023a icchatāṃ pārthivendrāṇāṃ bhīṣma jīvasy asaṃśayam

02,041.023c lokavidviṣṭakarmā hi nānyo 'sti bhavatā samaḥ

02,041.024 vaiśaṃpāyana uvāca

02,041.024a tataś cedipateḥ śrutvā bhīṣmaḥ sa kaṭukaṃ vacaḥ

02,041.024c uvācedaṃ vaco rājaṃś cedirājasya śṛṇvataḥ

02,041.025a icchatāṃ kila nāmāhaṃ jīvāmy eṣāṃ mahīkṣitām

02,041.025c yo 'haṃ na gaṇayāmy etāṃs tṛṇānīva narādhipān

02,041.026a evam ukte tu bhīṣmeṇa tataḥ saṃcukrudhur nṛpāḥ

02,041.026c ke cij jahṛṣire tatra ke cid bhīṣmaṃ jagarhire

02,041.027a ke cid ūcur maheṣvāsāḥ śrutvā bhīṣmasya tad vacaḥ

02,041.027c pāpo 'valipto vṛddhaś ca nāyaṃ bhīṣmo 'rhati kṣamām

02,041.028a hanyatāṃ durmatir bhīṣmaḥ paśuvat sādhv ayaṃ nṛpaiḥ

02,041.028c sarvaiḥ sametya saṃrabdhair dahyatāṃ vā kaṭāgninā

02,041.029a iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā tataḥ kurupitāmahaḥ

02,041.029c uvāca matimān bhīṣmas tān eva vasudhādhipān

02,041.030a uktasyoktasya nehāntam ahaṃ samupalakṣaye

02,041.030c yat tu vakṣyāmi tat sarvaṃ śṛṇudhvaṃ vasudhādhipāḥ

02,041.031a paśuvad ghātanaṃ vā me dahanaṃ vā kaṭāgninā

02,041.031b*0394_01 etac chrutvā tato bhīṣmas teṣāṃ pārthivasaṃsadi

02,041.031b*0394_02 uvāca vākyaṃ dharmātmā bhīṣmas tān kṣatriyāṃs tataḥ

02,041.031c kriyatāṃ mūrdhni vo nyastaṃ mayedaṃ sakalaṃ padam

02,041.032a eṣa tiṣṭhati govindaḥ pūjito 'smābhir acyutaḥ

02,041.032c yasya vas tvarate buddhir maraṇāya sa mādhavam

02,041.033a kṛṣṇam āhvayatām adya yuddhe śārṅgagadādharam

02,041.033c yāvad asyaiva devasya dehaṃ viśatu pātitaḥ

02,041.042d@023_0001 pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yo vai pratisamo bhavet

02,041.042d@023_0002 duryodhanaṃ ca rājendram atikramya mahābhujam

02,041.042d@023_0003 jayadrathaṃ ca rājānaṃ kṛtāsraṃ dṛḍhavikramam

02,041.042d@023_0004 drumaṃ kiṃpuruṣācāryaṃ loke prathitavikramam

02,041.042d@023_0005 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

02,041.042d@023_0006 vṛddhaṃ ca bhāratācāryaṃ tathā śāradvataṃ kṛpam

02,041.042d@023_0007 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

02,041.042d@023_0008 dhanurdharāṇāṃ pravaraṃ rukmiṇaṃ puruṣottamam

02,041.042d@023_0009 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

02,041.042d@023_0010 bhīṣmakaṃ ca mahāvīryaṃ dantavakraṃ ca bhūmipam

02,041.042d@023_0011 bhagadattaṃ yūpaketuṃ jayatsenaṃ ca māgadham

02,041.042d@023_0012 virāṭadrupadau cobhau śakuniṃ ca bṛhadbalam

02,041.042d@023_0013 vindānuvindāv āvantyau pāṇḍyaṃ śvetam athottamam

02,041.042d@023_0014 śaṅkhaṃ ca sumahābhāgaṃ vṛṣasenaṃ ca māninam

02,041.042d@023_0015 ekalavyaṃ ca vikrāntaṃ kāliṅgaṃ ca mahāratham

02,041.042d@023_0016 atikramya mahāvīryaṃ kiṃ praśaṃsasi keśavam

02,042.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,042.001a tataḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍ uruvikramaḥ

02,042.001c yuyutsur vāsudevena vāsudevam uvāca ha

02,042.002a āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana

02,042.002c yāvad adya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ

02,042.003a saha tvayā hi me vadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarvathā

02,042.003c nṛpatīn samatikramya yair arājā tvam arcitaḥ

02,042.004a ye tvāṃ dāsam arājānaṃ bālyād arcanti durmatim

02,042.004c anarham arhavat kṛṣṇa vadhyās ta iti me matiḥ

02,042.004e ity uktvā rājaśārdūlas tasthau garjann amarṣaṇaḥ

02,042.004f@024_0001 paśyatāṃ bhūmipālānāṃ śiśupālaḥ pratāpavān

02,042.004f@024_0002 sa raṇāyaiva saṃkruddhaḥ saṃnaddhaḥ sarvarājabhiḥ

02,042.004f@024_0003 sunīthaḥ prayayau kṣipraṃ pārthayajñajighāṃsayā

02,042.004f@024_0004 tataś cakragadāpāṇiḥ keśavaḥ keśihā hariḥ

02,042.004f@024_0005 sadhvajaṃ ratham āsthāya dārukeṇa susatkṛtam

02,042.004f@024_0006 bhīṣmeṇa dattahasto 'sau yuddhāya samupasthitaḥ

02,042.004f@024_0007 tena pāpasvabhāvena kopitān sarvapārthivān

02,042.004f@024_0008 āsasāda tadā kṛṣṇaḥ sajjitaikarathe sthitaḥ

02,042.004f@024_0009 tataḥ puṣkarapatrākṣaṃ garuḍadhvajam acyutam

02,042.004f@024_0010 divākaram ivodyantaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

02,042.004f@024_0011 dṛṣṭvā kṛṣṇam athāyāntaṃ pratapantam ivaujasā

02,042.004f@024_0012 sthitaṃ puṣparathe divye puṣpaketum ivāparam

02,042.004f@024_0013 yathārhaṃ keśave vṛttim avaśāḥ pratipedire

02,042.004f@024_0014 tān uvāca mahābāhur mahāsuranibarhaṇaḥ

02,042.004f@024_0015 vṛṣṇivīras tadā rājan sāntvayan paravīrahā

02,042.004f@024_0016 apeta sabalāḥ sarva āśvastā mama śāsanāt

02,042.004f@024_0017 mā duṣṭān dūṣayet pāpa eṣa vai sarvapārthivān

02,042.005a evam ukte tataḥ kṛṣṇo mṛdupūrvam idaṃ vacaḥ

02,042.005c uvāca pārthivān sarvāṃs tatsamakṣaṃ ca pāṇḍavān

02,042.006a eṣa naḥ śatrur atyantaṃ pārthivāḥ sātvatīsutaḥ

02,042.006c sātvatānāṃ nṛśaṃsātmā na hito 'napakāriṇām

02,042.007a prāgjyotiṣapuraṃ yātān asmāñ jñātvā nṛśaṃsakṛt

02,042.007b@025_0001 babhror bhāryām athādatte mamāpaśyanta yādavāḥ

02,042.007b@025_0002 tadānīṃ hantum ārabdho na bhajyenam athānyatā

02,042.007b@025_0003 tasyarthe va bhavo vadhdmā (sic) tadāsan saṃvṛtaṃ nṛpān

02,042.007b@025_0004 atiprasaṃgadoṣeṇa tām ādāya ca kevalam

02,042.007b@025_0005 babhrave dattavān pūrvaṃ yuṣmākaṃ paśyatāṃ mithaḥ

02,042.007b@025_0006 gomante parvate pūrvaṃ nihate māgadhe 'pi ca

02,042.007b@025_0007 anena ca sṛgālena na vai pādidaṃ (sic) kila

02,042.007b@025_0008 tataḥ kuṇḍinayātrāyāṃ kṛtavān vipriyāṇi me

02,042.007b@025_0009 tāni sarvāṇi saṃkhyātuṃ na śakṣyāmi narādhipāḥ

02,042.007b@025_0010 kākatālīyanyāyena sarvaṃ me ripunāśanam

02,042.007b@025_0011 etasmin kalahe bhūpāḥ koṭiśas tu mayā hatāḥ

02,042.007b@025_0012 kṣamā lālajjayāmy adya (sic) duṣṭastrīharaṇaṃ yathā

02,042.007b@025_0013 pitṛṣvasre priyaṃ bhūpāḥ kariṣye 'nyaṃ mahattaram

02,042.007c adahad dvārakām eṣa svasrīyaḥ san narādhipāḥ

02,042.008a krīḍato bhojarājanyān eṣa raivatake girau

02,042.008c hatvā baddhvā ca tān sarvān upāyāt svapuraṃ purā

02,042.009a aśvamedhe hayaṃ medhyam utsṛṣṭaṃ rakṣibhir vṛtam

02,042.009c pitur me yajñavighnārtham aharat pāpaniścayaḥ

02,042.010a sauvīrān pratipattau ca babhror eṣa yaśasvinaḥ

02,042.010c bhāryām abhyaharan mohād akāmāṃ tām ito gatām

02,042.011a eṣa māyāpraticchannaḥ karūṣārthe tapasvinīm

02,042.011c jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt

02,042.011d@026_0001 viśālarājño duhitāṃ mama pitrā vṛtāṃ satīm

02,042.011d@026_0002 anena kṛtvā saṃdhānaṃ karūśena jihīrṣayā

02,042.011d@026_0003 vṛṣṇidārān vilupyaiṣa hatvā ca kukurāndhakān

02,042.011d@026_0004 pāpabuddhir upātiṣṭhat saṃpraviśya sasaṃbhramam

02,042.011d@026_0005 jarāsaṃdhaṃ samāśritya kṛtavān vipriyāṇi me

02,042.011d@026_0006 tāni sarvāṇi saṃkhyātuṃ na śakṣyāmi narādhipāḥ

02,042.011d@026_0007 evam etad aparyantam eṣa vṛṣṇiṣu kilbiṣī

02,042.011d@026_0008 asmākam ayam ārambhāc cakāra paramānṛjuḥ

02,042.011d@026_0009 śataṃ kṣantavyam asmābhir vadhārhāṇāṃ kilāgasām

02,042.011d@026_0010 baddho 'smi samayair ghorair māturasyaiva saṃgare

02,042.011d@026_0011 tat tathā śatam asmākaṃ kṣāntaṃ kṣayakaraṃ mayā

02,042.011d@026_0012 dvau tu me vadhakāle 'smin na kṣantavyau kathaṃ cana

02,042.011d@026_0013 yajñavighnakaraṃ hanyāṃ pāṇḍavānāṃ ca durhṛdam

02,042.011d@026_0014 iti me vartate bhāvas tam atīyāṃ kathaṃ nv aham

02,042.012a pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahan marṣayāmy aham

02,042.012c diṣṭyā tv idaṃ sarvarājñāṃ saṃnidhāv adya vartate

02,042.013a paśyanti hi bhavanto 'dya mayy atīva vyatikramam

02,042.013c kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata

02,042.014a imaṃ tv asya na śakṣyāmi kṣantum adya vyatikramam

02,042.014b@027_0001 ākālikaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet

02,042.014b@027_0002 vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito 'pūjito 'pi vā

02,042.014b@027_0003 yadā bhajyeta vātena bhidyate namito 'pi vā

02,042.014b@027_0004 agnivāyubhayaṃ vidyāc chreṣṭho vāpi vinaśyati

02,042.014b@027_0005 diśaḥ sarvāś ca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ

02,042.014b@027_0006 bhidyamāno yadā vṛkṣo ninadec cāpi pātitaḥ

02,042.014b@027_0007 saha rāṣṭraṃ ca patitaṃ na taṃ vṛkṣaṃ prapātayet

02,042.014b@027_0008 athainaṃ chedayet kaś cit pratikruddho vanaspatiḥ

02,042.014b@027_0009 chettā bhettā patiś caiva kṣipram eva naśiṣyati

02,042.014b@027_0010 devatānāṃ ca patanaṃ maṇṭapānāṃ ca pātanam

02,042.014b@027_0011 acalānāṃ prakampaś ca tat parābhavalakṣaṇam

02,042.014b@027_0012 arcā yatra pranṛtyanti nadanti ca hasanti ca

02,042.014b@027_0013 unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet

02,042.014b@027_0014 śilā yadi prasiñcanti snehāṃś codakasaṃbhavān

02,042.014b@027_0015 anyad vā vikṛtaṃ kiṃ cit tad bhayasya nidarśanam

02,042.014b@027_0016 mriyante vā mahāmātrā rājā saparivārakaḥ

02,042.014b@027_0017 purasya vā bhaved vyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramāḥ

02,042.014b@027_0018 devatānāṃ yadāvāse rājñāṃ vā yatra veśmani

02,042.014b@027_0019 bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu

02,042.014b@027_0020 sarvaṃ tadā bhavet sthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā

02,042.014b@027_0021 āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhaved ity eva nirdiśet

02,042.014b@027_0022 pādapaś caiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam

02,042.014b@027_0023 dantāgrāt kuñjaro vāpi śṛṅgād vā vṛṣabhas tathā

02,042.014b@027_0024 pādapād rāṣṭravibhraṃśaḥ kuñjarād rājavibhramaḥ

02,042.014b@027_0025 gobrāhmaṇavināśaḥ syād vṛṣabhasyeti nirdiśet

02,042.014b@027_0026 chatraṃ narapater yatra nipatet pṛthivītale

02,042.014b@027_0027 sarāṣṭro nṛpatī rājan kṣipram eva vinaśyati

02,042.014b@027_0028 devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani

02,042.014b@027_0029 vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ

02,042.014b@027_0030 tasya deśasya pīḍā syād rājño janapadasya vā

02,042.014b@027_0031 anāvṛṣṭibhayaṃ ghoram atidurbhikṣam ādiśet

02,042.014c avalepād vadhārhasya samagre rājamaṇḍale

02,042.015a rukmiṇyām asya mūḍhasya prārthanāsīn mumūrṣataḥ

02,042.015c na ca tāṃ prāptavān mūḍhaḥ śūdro vedaśrutiṃ yathā

02,042.016a evamādi tataḥ sarve sahitās te narādhipāḥ

02,042.016b*0395_01 garhaṇāṃ śiśupālasya vāsudevena śrāvitāḥ

02,042.016b*0396_01 rathopasthe dhanuṣmantaṃ śarān saṃdadhataṃ ruṣā

02,042.016c vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan

02,042.016d@028_0001 vihāya paramodvignāś cedirājaṃ camūmukhe

02,042.016d@028_0002 tāṃs tu vipradrutān sarvān sāśvapattirathadvipān

02,042.016d@028_0003 dāritān vṛṣṇivīreṇa trāsitān uruvikramān

02,042.016d@028_0004 kṛṣṇatejohatān sarvān samīkṣya vasudhādhipān

02,042.016d@028_0005 śiśupālo rathenaikaḥ pratyupāyāt sa keśavam

02,042.016d@028_0006 ruṣā tāmrekṣaṇo rājañ śalabhaḥ pāvakaṃ yathā

02,042.016d@028_0006 vaiśaṃpāyanaḥ

02,042.016d@028_0007 tato yuddhāya saṃnaddhaṃ cedirājaṃ yudhiṣṭhiraḥ

02,042.016d@028_0008 yudhiṣṭhiraḥ

02,042.016d@028_0008 dṛṣṭvā matimatāṃ śreṣṭho nāradaṃ samuvāca ha

02,042.016d@028_0009 antarikṣe ca bhūmau ca na te 'sty aviditaṃ kva cit

02,042.016d@028_0010 yāni rājavināśāya bhaumāni ca khagāni ca

02,042.016d@028_0011 nimittānīha jāyante utpātāś ca pṛthagvidhāḥ

02,042.016d@028_0012 vaiśaṃpāyanaḥ

02,042.016d@028_0012 etad icchāmi kārtsnyena śrotuṃ tvatto mahāmune

02,042.016d@028_0013 ity evaṃ matimān vipraḥ kururājasya dhīmataḥ

02,042.016d@028_0014 nāradaḥ

02,042.016d@028_0014 pṛcchataḥ sarvam avyagram ācacakṣe mahāyaśāḥ

02,042.016d@028_0015 parākramaṃ ca mārgaṃ ca saṃnipātaṃ samucchrayam

02,042.016d@028_0016 ārohaṇaṃ kuruśreṣṭha anyonyaṃ prati sarpaṇam

02,042.016d@028_0017 raśmīnāṃ vyatisaṃsargaṃ vyāyāmaṃ vṛttipīḍanam

02,042.016d@028_0018 darśanādarśanaṃ caiva adṛśyānāṃ ca darśanam

02,042.016d@028_0019 hāniṃ vṛddhiṃ ca hrāsaṃ ca varṇasthānaṃ balābalam

02,042.016d@028_0020 sarvam etat parīkṣeta grahāṇāṃ grahakovidaḥ

02,042.016d@028_0021 bhaumāḥ pūrvaṃ pravartante khecarāś ca tataḥ param

02,042.016d@028_0022 utpadyante ca loke 'sminn utpātā devanirmitāḥ

02,042.016d@028_0023 yadā tu sarvabhūtānāṃ chāyā na parivartate

02,042.016d@028_0024 apareṇa gate sūrye tat parābhavalakṣaṇam

02,042.016d@028_0025 acchāye vimalacchāyā praticchāyeva lakṣyate

02,042.016d@028_0026 yatra caityakavṛkṣāṇāṃ tatra vidyān mahad bhayam

02,042.016d@028_0027 śīrṇaparṇapravālāś ca śuṣkaparṇāś ca caityakāḥ

02,042.016d@028_0028 apabhraṣṭapravālāś ca tatrābhāvaṃ vinirdiśet

02,042.016d@028_0029 snigdhapatrapravālāś ca dṛśyante yatra caityakāḥ

02,042.016d@028_0030 īhamānāś ca dṛṣṭāś ca bhāvas tatra na saṃśayaḥ

02,042.016d@028_0031 puṣpe puṣpaṃ prajāyeta phale vā phalam āśritam

02,042.016d@028_0032 rājā vā rājamātro vā maraṇāyopapadyate

02,042.016d@028_0033 prāvṛṭ charadi hemante vasante vāpi sarvaśaḥ

02,042.016d@028_0034 akālajaṃ puṣpaphalaṃ rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet

02,042.016d@028_0035 nadīnāṃ srotaso 'kāle dyotayanti mahābhayam

02,042.016d@028_0036 vanaspatiḥ pūjyamānaḥ pūjito 'pūjito 'pi vā

02,042.016d@028_0037 yadā bhajyeta vātena bhidyate namate 'pi vā

02,042.016d@028_0038 agnivāyubhayaṃ vidyāc chreṣṭho vātra vinaśyati

02,042.016d@028_0039 diśaḥ sarvāś ca dīpyante jāyante rājavibhramāḥ

02,042.016d@028_0040 chidyamāno yadā vṛkṣo vinadec cāpi pātitaḥ

02,042.016d@028_0041 saha rāṣṭraṃ ca nadati na taṃ vṛkṣaṃ prapātayet

02,042.016d@028_0042 athainaṃ chedayet kaś cit pratikruddho vanaspatim

02,042.016d@028_0043 chettā bhettā patiś caiva kṣipram eva vinaśyati

02,042.016d@028_0044 devatānāṃ ca patanaṃ maṇḍapānāṃ ca ghuṣṭanam

02,042.016d@028_0045 acalānāṃ prakampaś ca tat parābhavalakṣaṇam

02,042.016d@028_0046 niśi cendradhanur dṛṣṭaṃ tato 'pi ca mahad bhayam

02,042.016d@028_0047 tad draṣṭur eva bhītiḥ syān nānyeṣāṃ bharatarṣabha

02,042.016d@028_0048 rātrāv indradhanur dṛṣṭvā tad rāṣṭraṃ parivarjayet

02,042.016d@028_0049 devatā yatra nṛtyanti nadanti ca hasanti ca

02,042.016d@028_0050 unmīlanti nimīlanti rāṣṭrakṣobhaṃ vinirdiśet

02,042.016d@028_0051 śilā yatra prasiñcanti snehāṃś codakasaṃbhavān

02,042.016d@028_0052 anyad vā vikṛtaṃ kiṃ cit tad bhayasya nidarśanam

02,042.016d@028_0053 mriyate vā mahāmātro rājā saparivārakaḥ

02,042.016d@028_0054 purasya vā bhaved vyādhī rāṣṭre deśe ca vibhramaḥ

02,042.016d@028_0055 devatānāṃ yadāvāse rājñāṃ vā yatra veśmani

02,042.016d@028_0056 bhāṇḍāgārāyudhāgāre niviśeta yadā madhu

02,042.016d@028_0057 sarvaṃ tad dāhayet sthānaṃ hanyamānaṃ balīyasā

02,042.016d@028_0058 āgantukaṃ bhayaṃ tatra bhaved ity eva nirdiśet

02,042.016d@028_0059 pādapaś caiva yo yatra raktaṃ sravati śoṇitam

02,042.016d@028_0060 dantāgrāt kuñjaro vāpi śṛṅgāgrād vṛṣabhas tathā

02,042.016d@028_0061 pādapād rāṣṭravibhraṃśaḥ kuñjarād rājavibhramaḥ

02,042.016d@028_0062 gobrāhmaṇavināśaḥ syād vṛṣabhasyeti nirdiśet

02,042.016d@028_0063 chatraṃ narapater yasya nipatet pṛthivītale

02,042.016d@028_0064 sa sarāṣṭro narapatiḥ kṣipram eva vinaśyati

02,042.016d@028_0065 devāgāreṣu vā yatra rājño vā yatra veśmani

02,042.016d@028_0066 vikṛtaṃ yadi dṛśyeta nāgāvāseṣu vā punaḥ

02,042.016d@028_0067 tasya deśasya pīḍā syād rājño janapadasya vā

02,042.016d@028_0068 anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ durbhikṣam iti nirdiśet

02,042.016d@028_0069 bāhubhaṅge tu devānāṃ grahasthānāṃ bhayaṃ bhavet

02,042.016d@028_0070 bhagne praharaṇe vidyāt senāpativināśanam

02,042.016d@028_0071 āgantukā ca pratimā sthānaṃ yatra na vindati

02,042.016d@028_0072 abhyantareṇa ṣaṇmāsād rājā tyajati tat puram

02,042.016d@028_0073 pradīryate mahī yatra vinadaty api pātyate

02,042.016d@028_0074 mriyate tatra rājā ca tac ca rāṣṭraṃ vinaśyati

02,042.016d@028_0075 eṇīpadān vā sarpān vā ḍuṇḍubhān atha dīpyakān

02,042.016d@028_0076 maṇḍūko grasate yatra tatra rājā vinaśyati

02,042.016d@028_0077 abhinnaṃ vāpy apakvaṃ vā yatrānnam upacīyate

02,042.016d@028_0078 jīryante vā mriyante vā tad annaṃ nopabhujyate

02,042.016d@028_0079 udapāne ca yatrāpo vivardhante yudhiṣṭhira

02,042.016d@028_0080 sthāvareṣu pravartante nirgacchec ca punas tataḥ

02,042.016d@028_0081 apādaṃ vā tripādaṃ vā dviśīrṣaṃ vā caturbhujam

02,042.016d@028_0082 striyo yatra prasūyante brūyāt tatra parābhavam

02,042.016d@028_0083 hastinī mahiṣī gaur vā kharoṣṭram atha sūkaram

02,042.016d@028_0084 īdṛśāni prajāyante vidyāt tatra parābhavam

02,042.016d@028_0085 ajaiḍakāḥ striyo gāvo 'vayaś cānye 'pi yonayaḥ

02,042.016d@028_0086 vikṛtāni prajāyante tatra tatra parābhavaḥ

02,042.016d@028_0087 nadī yatra pratisrotam āvahet kaluṣodakam

02,042.016d@028_0088 nāradaḥ

02,042.016d@028_0088 diśaś ca na prakāśante tat parābhavalakṣaṇam

02,042.016d@028_0089 etāni tu nimittāni yāni cānyāni bhārata

02,042.016d@028_0090 keśavād eva jāyante bhaumāni ca khagāni ca

02,042.016d@028_0091 candrādityau grahāś caiva nakṣatrāṇi ca bhārata

02,042.016d@028_0092 vāyur agnis tathaivāpaḥ pṛthivī ca janārdanāt

02,042.016d@028_0093 yasya deśasya hāniṃ vā vṛddhiṃ vā kartum icchati

02,042.016d@028_0094 tasmin deśe nimittāni tāni tāni karoty ayam

02,042.016d@028_0095 yo 'sau cedipates tāta vināśaḥ samupasthitaḥ

02,042.016d@028_0096 nivedayati govindaḥ svair upāyair na saṃśayaḥ

02,042.016d@028_0097 iyaṃ pracalitā bhūmir aśivaṃ vānti mārutāḥ

02,042.016d@028_0098 rāhuś cāpy apatat somam aparvaṇi viśāṃ pate

02,042.016d@028_0099 sanirghātāḥ patanty ulkās tamaḥ saṃjāyate bhṛśam

02,042.016d@028_0100 vaiśaṃpāyanaḥ

02,042.016d@028_0100 cedirājavināśāya harir eṣa vijṛmbhate

02,042.016d@028_0101 evam uktvā tu bhagavān nārado virarāma ha

02,042.016d@028_0102 tābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ tasmin yuddha upasthite

02,042.016d@028_0103 dadṛśur bhūmipālās te ghorān autpātikān bahūn

02,042.016d@028_0104 tatra tair dṛśyamānānāṃ dikṣu sarvāsu bhārata

02,042.016d@028_0105 aśrūyanta tadā rājañ śivānām aśivā giraḥ

02,042.016d@028_0106 rarāsa ca mahī kṛtsnā savṛkṣapuraparvatā

02,042.016d@028_0107 aparvaṇi ca madhyāhne sūryaṃ svarbhānur agrasat

02,042.016d@028_0108 dhvajāgre cedirājasya sarvaratnapariṣkṛte

02,042.016d@028_0109 apatat khāc cyuto gṛdhras tīkṣṇatuṇḍaḥ paraṃtapa

02,042.016d@028_0110 āraṇyaiḥ saha saṃhṛṣṭā grāmyāś ca mṛgapakṣiṇaḥ

02,042.016d@028_0111 cakruśur bhairavaṃ tatra tasmin yuddha upasthite

02,042.016d@028_0112 evamādīni ghorāṇi bhaumāni ca khagāni ca

02,042.016d@028_0113 vaiśaṃpāyanaḥ

02,042.016d@028_0113 autpātikāny adṛśyanta saṃkruddhe śārṅgadhanvini

02,042.016d@028_0114 mahad viṣphārayan rājā tataś cedipatir dhanuḥ

02,042.016d@028_0115 abhiyāsyan hṛṣīkeśam uvāca madhusūdanam

02,042.016d@028_0116 ekas tvam asi me śatrus tat tvāṃ hatvādya mādhava

02,042.016d@028_0117 tataḥ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyāmi medinīm

02,042.016d@028_0118 dvairathaṃ kāṅkṣitaṃ yan me tad idaṃ paryupasthitam

02,042.016d@028_0119 cirasya bata me diṣṭyā vāsudeva saha tvayā

02,042.016d@028_0120 adya tvāṃ nihaniṣye 'haṃ bhīṣmaṃ ca saha pāṇḍavaiḥ

02,042.016d@028_0121 evam uktvā sa taṃ bāṇair niśitair āptatejanaiḥ

02,042.016d@028_0122 vivyādha yudhi tīkṣṇāgraiś cedirāḍ yadupuṅgavam

02,042.016d@028_0123 kaṅkapatracchadā bāṇāś cedirājadhanuścyutāḥ

02,042.016d@028_0124 viviśus te tadā kṛṣṇaṃ bhujaṅgā iva parvatam

02,042.016d@028_0125 nādadānasya caidyasya śarān atyasyato 'pi vā

02,042.016d@028_0126 dadṛśus te 'ntaraṃ ke cid gatiṃ vāyor ivāmbare

02,042.016d@028_0127 cedirājamahāmeghaḥ śarajālāmbumāṃs tadā

02,042.016d@028_0128 abhyavarṣad dhṛṣīkeśaṃ payoda iva parvatam

02,042.016d@028_0129 tataḥ śārṅgam amitraghnaṃ kṛtvā saśaram acyutaḥ

02,042.016d@028_0130 ābabhāṣe mahābāhuḥ sunīthaṃ paravīrahā

02,042.016d@028_0131 ayaṃ tvāṃ māmakas tīkṣṇaś cedirāja mahāśaraḥ

02,042.016d@028_0132 bhettum arhati vegena mahāśanir ivācalam

02,042.016d@028_0133 evaṃ bruvati govinde tataś cedipatiḥ punaḥ

02,042.016d@028_0134 mumoca niśitān anyān kṛṣṇaṃ prati śarān bahūn

02,042.016d@028_0135 atha bāṇārditaḥ kṛṣṇaḥ śārṅgam āyamya dīptimān

02,042.016d@028_0136 mumoca niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ

02,042.016d@028_0137 tāñ śarāṃs tu sa ciccheda śaravarṣaiś ca cedirāṭ

02,042.016d@028_0138 ṣaḍbhiś cānyair jaghānāśu keśavaṃ cedipuṅgavaḥ

02,042.016d@028_0139 tato 'straṃ sahasā kṛṣṇaḥ pramumoca jagatpatiḥ

02,042.016d@028_0140 astreṇaiva mahābāhur nāśayām āsa cedirāṭ

02,042.016d@028_0141 tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām

02,042.016d@028_0142 sarvataḥ samavākīrya śauriṃ dāmodaraṃ tadā

02,042.016d@028_0143 nanāda balavān kruddhaḥ śiśupālaḥ pratāpavān

02,042.016d@028_0144 idaṃ covāca saṃkruddhaḥ keśavaṃ paravīrahā

02,042.016d@028_0145 adyāṅgaṃ māmakā bāṇā bhetsyanti tava saṃyuge

02,042.016d@028_0146 hatvā tvāṃ sasutāmātyān pāṇḍavāṃś ca tarasvinaḥ

02,042.016d@028_0147 ānṛṇyam adya yāsyāmi jarāsaṃdhasya dhīmataḥ

02,042.016d@028_0148 kaṃsasya keśinaś caiva narakasya tathaiva ca

02,042.016d@028_0149 ity uktvā krodhatāmrākṣaḥ śiśupālo janārdanam

02,042.016d@028_0150 adṛśyaḥ śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat

02,042.016d@028_0151 tato 'streṇaiva bhagavān akṛntata śarān bahūn

02,042.016d@028_0152 nikṛtya ca śarān sarvān antardhātuṃ pracakrame

02,042.016d@028_0153 antardhānagatau vīrau śuśubhāte mahābalau

02,042.016d@028_0154 sādhu sādhv iti bhūtāni pūjayām āsur ambare

02,042.016d@028_0155 na dṛṣṭapūrvam asmābhir yuddham īdṛśakaṃ purā

02,042.016d@028_0156 tataḥ kṛṣṇaṃ jaghānāśu śiśupālas tribhiḥ śaraiḥ

02,042.016d@028_0157 kṛṣṇo 'pi bāṇair vivyādha sunīthaṃ pañcabhir yudhi

02,042.016d@028_0158 tataḥ sunīthaḥ saptatyā nārācair ardayad balī

02,042.016d@028_0159 tato 'tividdhaḥ kṛṣṇena sunīthaḥ krodhamūrchitaḥ

02,042.016d@028_0160 vivyādha niśitair bāṇair vāsudevaṃ stanāntare

02,042.016d@028_0161 punaḥ kṛṣṇaṃ tribhir viddhvā nanādāvasare nṛpaḥ

02,042.016d@028_0162 tato 'tidāruṇaṃ yuddhaṃ sahasā cakratuḥ śaraiḥ

02,042.016d@028_0163 tau nakhair iva śārdūlau dantair iva gajottamau

02,042.016d@028_0164 daṃṣṭrābhir iva pañcāsyau tuṇḍakair iva kukkuṭau

02,042.016d@028_0165 dārayetāṃ śarais tīkṣṇair anyonyaṃ yudhi tāv ubhau

02,042.016d@028_0166 tato mumucatuḥ kruddhau śaravarṣam anuttamam

02,042.016d@028_0167 śarair eva śarāñ chittvā tāv ubhau puruṣarṣabhau

02,042.016d@028_0168 cakrāte 'stramayaṃ yuddhaṃ ghoraṃ tad atimānuṣam

02,042.016d@028_0169 āgneyam astraṃ mumuce śiśupālaḥ pratāpavān

02,042.016d@028_0170 vāruṇenāstrayogena nāśayām āsa keśavaḥ

02,042.016d@028_0171 kauberam astraṃ sahasā cedirāṭ pramumoca ha

02,042.016d@028_0172 kaubereṇaiva sahasānāśayaj jagataḥ prabhuḥ

02,042.016d@028_0173 yāmyam astraṃ tataḥ kruddho mumuce kālamohitaḥ

02,042.016d@028_0174 yāmyenaivāstrayogena yāmyam astraṃ vyanāśayat

02,042.016d@028_0175 gāndharveṇa ca gāndharvaṃ mānavaṃ mānavena ca

02,042.016d@028_0176 vāyavyena ca vāyavyaṃ raudraṃ raudreṇa cābhibhūḥ

02,042.016d@028_0177 aindram aindreṇa bhagavān vaiṣṇavena ca vaiṣṇavam

02,042.016d@028_0178 evam astrāṇi kurvāṇau yuyudhāte mahābalau

02,042.016d@028_0179 tato māyāṃ vikurvāṇo damaghoṣasuto balī

02,042.016d@028_0180 gadāmusalavarṣaṃ tac chaktitomarasāyakān

02,042.016d@028_0181 paraśvathamusuṇṭhīnāṃ pātayām āsa cedirāṭ

02,042.016d@028_0182 amoghāstreṇa bhagavān vyanāśayata keśavaḥ

02,042.016d@028_0183 śilāvarṣaṃ mahāghoraṃ pātayām āsa keśave

02,042.016d@028_0184 vajrāstreṇābhisaṃkruddhaś cūrṇam evākarot prabhuḥ

02,042.016d@028_0185 jalavarṣaṃ tato ghoraṃ vyasṛjac cedipuṃgavaḥ

02,042.016d@028_0186 vāyavyāstreṇa bhagavān vyākṣipac chataśo hariḥ

02,042.016d@028_0187 nihatya sarvamāyāṃ vai sunīthasya janārdanaḥ

02,042.016d@028_0188 sa muhūrtaṃ cakārāśu dvaṃdvayuddhaṃ mahārathaḥ

02,042.016d@028_0189 sa bāṇayuddhaṃ kurvāṇo bhartsayām āsa cedirāṭ

02,042.016d@028_0190 damaghoṣasuto dhṛṣṭam uvāca yadunandanam

02,042.016d@028_0191 adya kṛṣṇam akṛṣṇaṃ tu kurvantu mama sāyakāḥ

02,042.016d@028_0192 ity evam uktvā duṣṭātmā śaravarṣaṃ janārdane

02,042.016d@028_0193 mumoca puruṣavyāghro ghoram āsthāya tadvapuḥ

02,042.016d@028_0194 śarasaṃkṛttagātras tu kṣaṇena yadunandanaḥ

02,042.016d@028_0195 rudhiraṃ parisusrāva so 'tīva puruṣottamaḥ

02,042.016d@028_0196 na yantā na ratho vāpi na cāśvāḥ parvatopamāḥ

02,042.016d@028_0197 dṛśyante śarasaṃchannā āvignam abhavaj jagat

02,042.016d@028_0198 keśavaṃ tadavasthaṃ tu dṛṣṭvā bhūtāni cukruśuḥ

02,042.016d@028_0199 dārukas tu tadā prāha keśavaṃ paravīrahā

02,042.016d@028_0200 nedṛśo dṛṣṭapūrvo hi saṃgrāmo yādṛśo mayā

02,042.016d@028_0201 sthātavyam iti tiṣṭhāmi tvatprabhāveṇa mādhava

02,042.016d@028_0202 anyathā na ca me prāṇā dhārayeyur janārdana

02,042.016d@028_0203 vaiśaṃpāyanaḥ

02,042.016d@028_0203 iti saṃcintya govinda kṣipram eva vadhaṃ kuru

02,042.016d@028_0204 evam uktas tu sūtena keśavo vākyam abravīt

02,042.016d@028_0205 eṣa hy atibalo daityo hiraṇyakaśipuḥ purā

02,042.016d@028_0206 ripuḥ surāṇāṃ daityendro varadānena garvitaḥ

02,042.016d@028_0207 athāsīd rāvaṇo nāma rākṣasendro 'tivīryavān

02,042.016d@028_0208 tenaiva balavīryeṇa balaṃ nāgaṇayan mama

02,042.016d@028_0209 ahaṃ mṛtyuś ca bhavitā kāle kāle durātmanaḥ

02,042.016d@028_0210 na bhetavyaṃ tvayā sūta naiṣa kaś cin mayi sthite

02,042.016d@028_0211 ity evam uktvā bhagavān nanarda garuḍadhvajaḥ

02,042.016d@028_0212 pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayām āsa keśavaḥ

02,042.016d@028_0213 saṃmohayitvā bhagavāṃś cakraṃ divyaṃ samādade

02,042.016d@028_0214 ciccheda ca sunīthasya śiraś cakreṇa saṃyuge

02,042.017a tatas tad vacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān

02,042.017c jahāsa svanavad dhāsaṃ prahasyedam uvāca ha

02,042.018a matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan

02,042.018c viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham

02,042.019a manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet

02,042.019c anyapūrvāṃ striyaṃ jātu tvad anyo madhusūdana

02,042.020a kṣama vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama

02,042.020c kruddhād vāpi prasannād vā kiṃ me tvatto bhaviṣyati

02,042.021a tathā bruvata evāsya bhagavān madhusūdanaḥ

02,042.021b*0397_01 āgacchantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śiśupālaṃ sa durmatim

02,042.021b*0397_02 pārśvasthaṃ cakram ādāya preṣayan sa durātmani

02,042.021b*0398_01 aparādhaśataṃ tasya kṣamitvālokya sarvaśaḥ

02,042.021b*0398_02 udapātram upālabhya cakrārthaṃ ca tadānagha

02,042.021b*0399_01 taptacāmīkarābhāsaṃ kṣiptaṃ tasyaiva durmateḥ

02,042.021b*0400_01 cakraṃ ca tat kṛṣṇakaraprabhāsaṃ

02,042.021b*0400_02 jahāra tasyāṅgam anuttamaṃ tathā

02,042.021b*0400_03 babhau pṛthivyāṃ patitaṃ sakuṇḍalaṃ

02,042.021b*0400_04 hā heti śabdaḥ samabhūt sabhāyām

02,042.021b*0401_01 manasācintayac cakraṃ daityavarganiṣūdanam

02,042.021b*0401_02 etasminn eva kāle tu cakre hastagate sati

02,042.021b*0401_03 uvāca bhagavān uccair vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

02,042.021b*0401_04 śṛṇvantu me mahīpālā yenaitat kṣamitaṃ mayā

02,042.021b*0401_05 aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ māturasyaiva yācataḥ

02,042.021b*0401_06 dattaṃ mayā yācitaṃ ca tad vai pūrṇaṃ hi pārthivāḥ

02,042.021b*0401_07 adhunā mārayiṣyāmi paśyatāṃ vo mahīkṣitām

02,042.021b*0401_08 evam uktvā yaduśreṣṭhaś cedirājasya tatkṣaṇāt

02,042.021c vyapāharac chiraḥ kruddhaś cakreṇāmitrakarṣaṇaḥ

02,042.021e sa papāta mahābāhur vajrāhata ivācalaḥ

02,042.022a tataś cedipater dehāt tejo 'gryaṃ dadṛśur nṛpāḥ

02,042.022c utpatantaṃ mahārāja gaganād iva bhāskaram

02,042.023a tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam

02,042.023b*0402_01 stutyaṃ trailokyavandyaṃ tam astotāram ajaṃ vibhum

02,042.023c vavande tat tadā tejo viveśa ca narādhipa

02,042.024a tad adbhutam amanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣitaḥ

02,042.024c yad viveśa mahābāhuṃ tat tejaḥ puruṣottamam

02,042.025a anabhre pravavarṣa dyauḥ papāta jvalitāśaniḥ

02,042.025c kṛṣṇena nihate caidye cacāla ca vasuṃdharā

02,042.026a tataḥ ke cin mahīpālā nābruvaṃs tatra kiṃ cana

02,042.026c atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam

02,042.027a hastair hastāgram apare pratyapīṣann amarṣitāḥ

02,042.027c apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ

02,042.028a rahas tu ke cid vārṣṇeyaṃ praśaśaṃsur narādhipāḥ

02,042.028c ke cid eva tu saṃrabdhā madhyasthās tv apare 'bhavan

02,042.028d*0403_01 ye devagandharvagaṇā rājāno bhuvi viśrutāḥ

02,042.028d*0403_02 te praṇāmaṃ hṛṣīkeśe prakurvanti mahātmani

02,042.028d*0403_03 ye tv āsuragaṇāt pakṣāt saṃbhūtāḥ kṣatriyā iha

02,042.028d*0403_04 te nindanti hṛṣīkeśaṃ durātmāno gatāyuṣaḥ

02,042.028d*0403_05 prājāpatyagaṇā ye tu madhyasthāś ca mahātmani

02,042.028d*0403_06 brahmarṣayaś ca siddhāś ca gandharvoragacāraṇāḥ

02,042.028d*0403_07 te vai stuvanti govindaṃ divyair maṅgaḷasaṃyutaiḥ

02,042.028d*0403_08 parasparaṃ ca nṛtyanti gītena vividhena ca

02,042.028d*0403_09 upatiṣṭhanti govindaṃ prītiyuktā mahātmani

02,042.029a prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ

02,042.029c brāhmaṇāś ca mahātmānaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ

02,042.029d*0404_01 śaśaṃsur nirvṛtāḥ sarve dṛṣṭvā kṛṣṇasya vikramam

02,042.030a pāṇḍavas tv abravīd bhrātṝn satkāreṇa mahīpatim

02,042.030c damaghoṣātmajaṃ vīraṃ saṃsādhayata mā ciram

02,042.030d*0405_01 kururājavacaḥ śrutvā bhrātaras te tvarānvitāḥ

02,042.030e tathā ca kṛtavantas te bhrātur vai śāsanaṃ tadā

02,042.031a cedīnām ādhipatye ca putram asya mahīpatim

02,042.031c abhyaṣiñcat tadā pārthaḥ saha tair vasudhādhipaiḥ

02,042.031d@029_0000 vaiśaṃpāyanaḥ

02,042.031d@029_0001 tataḥ pravavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ

02,042.031d@029_0002 śāntavighnārhaṇakṣobho maharṣigaṇasaṃkulaḥ

02,042.031d@029_0003 tasmin yajñe pravṛtte tu vāgvido hetuvādinaḥ

02,042.031d@029_0004 hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ

02,042.031d@029_0005 dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam

02,042.031d@029_0006 upendrasyeva vihitaṃ sahadevena bhārata

02,042.031d@029_0007 dadṛśus toraṇāny atra hematālamayāni ca

02,042.031d@029_0008 dīptabhāskaratulyāni pradīptānīva tejasā

02,042.031d@029_0009 sa yajñas toraṇais taiś ca grahair dyaur iva saṃbabhau

02,042.031d@029_0010 śayyāsanavihārāṃś ca subahūn vittasaṃbhṛtān

02,042.031d@029_0011 ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśāni samantataḥ

02,042.031d@029_0012 na te kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ

02,042.031d@029_0013 tadyajñe nyavasan rājan brāhmaṇā bhṛśasatkṛtāḥ

02,042.031d@029_0014 kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān

02,042.031d@029_0015 bhuñjatāṃ caiva viprāṇāṃ svādu bhojyaṃ pṛthagvidham

02,042.031d@029_0016 aniśaṃ śrūyate tatra muditānāṃ mahāsvanaḥ

02,042.031d@029_0017 dīyatāṃ dīyatām eṣāṃ bhujyatāṃ bhujyatām iti

02,042.031d@029_0018 evaṃprakārāḥ saṃjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ

02,042.031d@029_0019 odanānāṃ vikārāṇi svādūni vividhāni ca

02,042.031d@029_0020 subahūni ca bhakṣyāṇi peyāni madhurāṇi ca

02,042.031d@029_0021 dadur dvijānāṃ satataṃ rājapreṣyā mahādhvare

02,042.031d@029_0022 pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ bhuñjatāṃ tadā

02,042.031d@029_0023 sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho 'dhmāyata nityaśaḥ

02,042.031d@029_0024 muhur muhuḥ praṇādas tu tasya śaṅkhasya bhārata

02,042.031d@029_0025 uttamaṃ śaṅkhaśabdaṃ taṃ śrutvā vismayam āgatāḥ

02,042.031d@029_0026 evaṃ pravṛtte yajñe tu tuṣṭapuṣṭajanāyute

02,042.031d@029_0027 annasya bahavo rājann utsedhāḥ parvatopamāḥ

02,042.031d@029_0028 dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣāṃ ca hradāñ janāḥ

02,042.031d@029_0029 jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ

02,042.031d@029_0030 rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau

02,042.031d@029_0031 tatra rājasahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ

02,042.031d@029_0032 gṛhītvā dhanam ājagmus tasya rājño mahākratau

02,042.031d@029_0033 rājānaḥ sragviṇas tatra sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

02,042.031d@029_0034 tān paryaviviṣur viprāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ

02,042.031d@029_0035 vividhāny annapānāni lehyāni vividhāni ca

02,042.031d@029_0036 teṣāṃ nṛpopabhogyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te

02,042.031d@029_0037 nānāvidhāni bhakṣyāṇi svādupuṣpaphalāni ca

02,042.031d@029_0038 gulāni svādukṣaudrāṇi dadus te brāhmaṇeṣv iha

02,042.031d@029_0039 etāni satataṃ bhuktvā tasmin yajñe dvijādayaḥ

02,042.031d@029_0040 parāṃ prītiṃ yayuḥ sarve modamānās tadā bhṛśam

02,042.031d@029_0041 evaṃ samuditaṃ sarvaṃ bahugodhanadhānyavat

02,042.031d@029_0042 yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

02,042.031d@029_0043 ṛtvijaś ca yathāśāstraṃ rājasūyaṃ mahākratum

02,042.031d@029_0044 pāṇḍavasya yathākālaṃ juhuvuḥ sarvayājakāḥ

02,042.031d@029_0045 nirākrāmaṃś ca śāstrajñā vidhivat sarvaśikṣitāḥ

02,042.031d@029_0046 vyāsadhaumyādayaḥ sarve vidhivat ṣoḍaśartvijaḥ

02,042.031d@029_0047 svasvakarmāṇi cakrus te pāṇḍavasya mahākratau

02,042.031d@029_0048 nāṣaḍaṅgavid atrāsīt sadasyo nābahuśrutaḥ

02,042.031d@029_0049 nāvrato nānupādhyāyo na pāpo nākṣamo dvijaḥ

02,042.031d@029_0050 na tatra kṛpaṇaḥ kaś cid daridro na babhūva ha

02,042.031d@029_0051 kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānuṣaḥ

02,042.031d@029_0052 bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa sarvadā

02,042.031d@029_0053 sahadevo mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt

02,042.031d@029_0054 saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ

02,042.031d@029_0055 divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ

02,042.031d@029_0056 brāhmaṇā vedaśāstrajñāḥ kathāś cakruś ca sarvadā

02,042.031d@029_0057 remire ca kathānte tu sarve tasmin mahākratau

02,042.031d@029_0058 sā vedir vedasaṃpannair devadvijamaharṣibhiḥ

02,042.031d@029_0059 ābabhāse tadā kīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā

02,042.031d@029_0060 tato vai hemayūpāṃś ca sarvaratnasamācitān

02,042.031d@029_0061 śobhārthaṃ kārayām āsa sahadevo mahādyutiḥ

02,042.031d@029_0062 dadṛśus toraṇān yatra hematālamayāni ca

02,042.031d@029_0063 sa yajñas toraṇais taiś ca grahair dyaur iva saṃbabhau

02,042.031d@029_0064 tālānāṃ toraṇair haimair dantair iva diśāgajaiḥ

02,042.031d@029_0065 dikṣu sarvāsu vinyastais tejobhir bhāskarair yathā

02,042.031d@029_0066 sakirīṭair nṛpaiś caiva śuśubhe tat sadas tadā

02,042.031d@029_0067 daivair anyaiś ca yakṣaiś ca uragair divyamānuṣaiḥ

02,042.031d@029_0068 vidyādharagaṇaiḥ kīrṇaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ

02,042.031d@029_0069 sa rājasūyaḥ śuśubhe dharmarājasya dhīmataḥ

02,042.031d@029_0070 gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ

02,042.031d@029_0071 sa kiṃpuruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ

02,042.031d@029_0072 nāradaś ca jagau tatra tumburuś ca mahādyutiḥ

02,042.031d@029_0073 viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ

02,042.031d@029_0074 ramayanti sma tān sarvān yajñakarmāntareṣv atha

02,042.031d@029_0075 tatra cāpsarasaḥ sarvāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ

02,042.031d@029_0076 nanṛtuś ca jaguś cātra nityaṃ karmāntareṣv atha

02,042.031d@029_0077 itihāsapurāṇāni ākhyānāni ca sarvaśaḥ

02,042.031d@029_0078 ūcur vai śabdaśāstrajñā nityaṃ karmāntareṣv atha

02,042.031d@029_0079 bheryaś ca murajāś caiva ḍuṇḍukā gomukhāś ca ye

02,042.031d@029_0080 śṛṅgavaṃśāmbujāś caiva śrūyante sma sahasraśaḥ

02,042.031d@029_0081 loke 'smin sarvaviprāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca sarvaśaḥ

02,042.031d@029_0082 sarve mlecchāḥ sarvavarṇāḥ sādimadhyāntajās tathā

02,042.031d@029_0083 nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ

02,042.031d@029_0084 paryāpta iva loko 'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane

02,042.031d@029_0085 bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaḥ sasuyodhanāḥ

02,042.031d@029_0086 vṛṣṇayaś ca samagrāś ca pāñcālāś cāpi sarvaśaḥ

02,042.031d@029_0087 yathārhaṃ sarvakarmāṇi cakrur dāsā iva kratau

02,042.031d@029_0088 evaṃ pravṛtto yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ

02,042.031d@029_0089 śuśubhe ca mahābāho somasyeva kratur yathā

02,042.031d@029_0090 vastrāṇi kambalāṃś caiva prāvārāṃś caiva sarvadā

02,042.031d@029_0091 niṣkahemajabhāṇḍāni bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ

02,042.031d@029_0092 pradadau tatra satataṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,042.031d@029_0093 yāni tatra mahīpebhyo labdhavān dhanam uttamam

02,042.031d@029_0094 tāni ratnāni sarvāṇi viprāṇāṃ pradadau tadā

02,042.032a tataḥ sa kururājasya kratuḥ sarvasamṛddhimān

02,042.032c yūnāṃ prītikaro rājan saṃbabhau vipulaujasaḥ

02,042.033a śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān

02,042.033c annavān bahubhakṣyaś ca keśavena surakṣitaḥ

02,042.034a samāpayām āsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum

02,042.034c taṃ tu yajñaṃ mahābāhur ā samāpter janārdanaḥ

02,042.034e rarakṣa bhagavāñ śauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ

02,042.034f*0406_01 kotīsahasraṃ pradadau brāhmaṇānāṃ mahātmanām

02,042.034f*0406_02 na kariṣyati tal loke kaś cid anyo mahīpatiḥ

02,042.034f*0406_03 yājakāḥ sarvakāmaiś ca satataṃ tatṛpur dhanaiḥ

02,042.034f*0406_04 tataś cāvabhṛthaḥ snātaḥ sa rājā pāṇḍunandanaḥ

02,042.034f*0406_05 vyāsaṃ dhaumyaṃ ca prayato nāradaṃ ca mahāmatim

02,042.034f*0406_06 sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśaṃpāyanam eva ca

02,042.034f*0406_07 yājñavalkyaṃ kaṭhaṃ caiva kalāpaṃ ca mahaujasam

02,042.034f*0406_08 sarvāṃś ca viprapravarān pūjayām āsa satkṛtān

02,042.034f*0406_09 yuṣmatprabhāvāt prāpto 'yaṃ rājasūyo mahākratuḥ

02,042.034f*0406_10 janārdanaprabhāvāc ca saṃpūrṇo me manorathaḥ

02,042.034f*0406_11 atha yajñaṃ samāpyānte pūjayām āsa mādhavam

02,042.034f*0406_12 baladevaṃ ca deveśaṃ bhīṣmādyāṃś ca kurūttamān

02,042.035a tatas tv avabhṛthasnātaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

02,042.035c samastaṃ pārthivaṃ kṣatram abhigamyedam abravīt

02,042.036a diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavān vibho

02,042.036c ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā

02,042.036e karmaṇaitena rājendra dharmaś ca sumahān kṛtaḥ

02,042.037a āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ

02,042.037c svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmas tad anujñātum arhasi

02,042.038a śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,042.038c yathārhaṃ pūjya nṛpatīn bhrātṝn sarvān uvāca ha

02,042.039a rājānaḥ sarva evaite prītyāsmān samupāgatāḥ

02,042.039c prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi mām āpṛcchya paraṃtapāḥ

02,042.039e te 'nuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān

02,042.040a bhrātur vacanam ājñāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

02,042.040c yathārhaṃ nṛpamukhyāṃs tān ekaikaṃ samanuvrajan

02,042.041a virāṭam anvayāt tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān

02,042.041c dhanaṃjayo yajñasenaṃ mahātmānaṃ mahārathaḥ

02,042.042a bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ

02,042.042a*0407_01 **** **** viduraṃ ca mahāmatim

02,042.042a*0407_02 saṃjayaṃ ca mahātmānaṃ

02,042.042b*0408_01 droṇaṃ droṇāyaniṃ caiva sāmātyaṃ sasuhṛdgaṇam

02,042.042c droṇaṃ ca sasutaṃ vīraṃ sahadevo mahārathaḥ

02,042.043a nakulaḥ subalaṃ rājan sahaputraṃ samanvayāt

02,042.043b*0409_01 śalyaṃ tu sasutaṃ vīraṃ satyakaḥ paravīrahā

02,042.043b*0409_02 bhagadattaṃ ca rājānaṃ kausalyaṃ ca bṛhadbalam

02,042.043b*0410_01 bhīṣmakaṃ saha putreṇa mātulaṃ ca mahāmatim

02,042.043b*0410_02 dākṣiṇātyāṃś ca sarvāṃś ca haiḍimbaḥ samanuvrajat

02,042.043c draupadeyāḥ sasaubhadrāḥ pārvatīyān mahīpatīn

02,042.044a anvagacchaṃs tathaivānyān kṣatriyān kṣatriyarṣabhāḥ

02,042.044c evaṃ saṃpūjitās te vai jagmur viprāś ca sarvaśaḥ

02,042.045a gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu bharatarṣabha

02,042.045c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān

02,042.045d*0411_01 kṛtārthaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā siṃhāsanagataṃ nṛpam

02,042.045d*0411_02 rocamānaṃ mahendrābhaṃ vāsudevo 'bravīd balī

02,042.046a āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana

02,042.046c rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavān asi

02,042.047a tam uvācaivam uktas tu dharmarāṇ madhusūdanam

02,042.047c tava prasādād govinda prāptavān asmi vai kratum

02,042.048a samastaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ tvatprasādād vaśānugam

02,042.048c upādāya baliṃ mukhyaṃ mām eva samupasthitam

02,042.048d*0412_01 kathaṃ tvadgamanārthaṃ me vāṇī vitarate 'nagha

02,042.049a na vayaṃ tvām ṛte vīra raṃsyāmeha kathaṃ cana

02,042.049c avaśyaṃ cāpi gantavyā tvayā dvāravatī purī

02,042.050a evam uktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān

02,042.050c abhigamyābravīt prītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ

02,042.051a sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrās te 'dya pitṛṣvasaḥ

02,042.051c siddhārthā vasumantaś ca sā tvaṃ prītim avāpnuhi

02,042.052a anujñātas tvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantum utsahe

02,042.052b*0413_01 evam uktvā tataḥ śaurir bhaginīṃ vai pitus tadā

02,042.052c subhadrāṃ draupadīṃ caiva sabhājayata keśavaḥ

02,042.053a niṣkramyāntaḥpurāc caiva yudhiṣṭhirasahāyavān

02,042.053c snātaś ca kṛtajapyaś ca brāhmaṇān svasti vācya ca

02,042.054a tato meghavaraprakhyaṃ syandanaṃ vai sukalpitam

02,042.054c yojayitvā mahārāja dārukaḥ pratyupasthitaḥ

02,042.055a upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārkṣyapravaraketanam

02,042.055b*0414_01 yudhiṣṭhirakirīṭibhyāṃ dattahasto yayau rathe

02,042.055c pradakṣiṇam upāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ

02,042.055e prayayau puṇḍarīkākṣas tato dvāravatīṃ purīm

02,042.055f*0415_01 sātyakiḥ kṛtavarmā ca ratham āruhya satvarau

02,042.055f*0415_02 vījayām āsatus tatra cāmarābhyāṃ hariṃ tadā

02,042.055f*0415_03 baladevaś ca deveśo yādavāś ca sahasraśaḥ

02,042.055f*0415_04 prayayū rājavat sarve dharmaputreṇa pūjitāḥ

02,042.055f*0415_05 tataḥ sa saṃmataṃ rājā hitvā sauvarṇam āsanam

02,042.056a taṃ padbhyām anuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,042.056c bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmān vāsudevaṃ mahābalam

02,042.056d*0416_01 kāryamānuṣarūpaṃ vai viṣṇuṃ sarvaguruṃ prabhum

02,042.056d*0417_01 vāyor dūtanaraprakhyagatiṃ kurvāṇam agrataḥ

02,042.057a tato muhūrtaṃ saṃgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ

02,042.057c abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

02,042.058a apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāṃ pate

02,042.058c parjanyam iva bhūtāni mahādrumam ivāṇḍajāḥ

02,042.058e bāndhavās tvopajīvantu sahasrākṣam ivāmarāḥ

02,042.059a kṛtvā paraspareṇaivaṃ saṃvidaṃ kṛṣṇapāṇḍavau

02,042.059c anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhān prati

02,042.060a gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravare nṛpa

02,042.060b*0418_01 yudhiṣṭhiro mahārājaḥ praviveśa puraṃ tataḥ

02,042.060c eko duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ

02,042.060d*0419_01 sūtaputraś ca rādheyaḥ saha duḥśāsanādibhiḥ

02,042.060d*0419_02 sarvakāmaguṇopetair arcyamānās tu bhārata

02,042.060e tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyām ūṣatus tau nararṣabhau

02,042.060f@030_0000 vaiśaṃpāyana uvāca

02,042.060f@030_0001 samāpte rājasūye tu kratuśreṣṭhe sudurlabhe

02,042.060f@030_0002 śiṣyaiḥ parivṛto vyāsaḥ purastāt samapadyata

02,042.060f@030_0003 so 'bhyayād āsanāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

02,042.060f@030_0004 pādyenāsanadānena pitāmaham apūjayat

02,042.060f@030_0005 athopaviśya bhagavān kāñcane paramāsane

02,042.060f@030_0006 āsyatām iti covāca dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

02,042.060f@030_0007 athopaviṣṭaṃ rājānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam

02,042.060f@030_0008 uvāca bhagavān vyāsas tattadvākyaviśāradaḥ

02,042.060f@030_0009 diṣṭyā vardhasi kaunteya sāmrājyaṃ prāpya durlabham

02,042.060f@030_0010 vardhitāḥ kuravaḥ sarve tvayā kurukulodvaha

02,042.060f@030_0011 āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi pūjito 'smi viśāṃ pate

02,042.060f@030_0012 evam uktaḥ sa kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,042.060f@030_0013 abhivādyopasaṃgṛhya pitāmaham athābravīt

02,042.060f@030_0013 yudhiṣṭhira uvāca

02,042.060f@030_0014 saṃśayo dvipadāṃ śreṣṭha mamotpannaḥ sudurlabhaḥ

02,042.060f@030_0015 tasya nānyo 'sti vaktā vai tvām ṛte dvijapuṃgava

02,042.060f@030_0016 utpātāṃs trividhān prāha nārado bhagavān ṛṣiḥ

02,042.060f@030_0017 divyāṃś caivāntarikṣāṃś ca pārthivāṃś ca pitāmaha

02,042.060f@030_0018 vaiśaṃpāyana uvāca

02,042.060f@030_0018 api caidyasya patanāc channam autpātikaṃ mahat

02,042.060f@030_0019 rājñas tu vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ

02,042.060f@030_0020 kṛṣṇadvaipāyano vyāsa idaṃ vacanam abravīt

02,042.060f@030_0021 trayodaśa samā rājann utpātānāṃ phalaṃ mahat

02,042.060f@030_0022 sarvakṣatravināśāya bhaviṣyati viśāṃ pate

02,042.060f@030_0023 tvām ekaṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālena bharatarṣabha

02,042.060f@030_0024 sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ yāsyati bhārata

02,042.060f@030_0025 duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca

02,042.060f@030_0026 svapne drakṣyasi rājendra kṣapānte tvaṃ vṛṣadhvajam

02,042.060f@030_0027 nīlakaṇṭhaṃ bhavaṃ sthāṇuṃ kāpāliṃ tripurāntakam

02,042.060f@030_0028 ugraṃ rudraṃ paśupatiṃ mahādevam umāpatim

02,042.060f@030_0029 haraṃ śarvaṃ vṛṣaṃ śūliṃ pinākiṃ kṛttivāsasam

02,042.060f@030_0030 kailāsakūṭapratime vṛṣabhe 'vasthitaṃ śivam

02,042.060f@030_0031 nirīkṣamāṇaṃ satataṃ pitṛrājāśritāṃ diśam

02,042.060f@030_0032 evam īdṛśakaṃ svapnaṃ drakṣyasi tvaṃ viśāṃ pate

02,042.060f@030_0033 mā tatkṛte hy anudhyāhi kālo hi duratikramaḥ

02,042.060f@030_0034 svasti te 'stu gamiṣyāmi kailāsaṃ parvataṃ prati

02,042.060f@030_0035 vaiśaṃpāyana uvāca

02,042.060f@030_0035 apramattaḥ sthito dāntaḥ pṛthivīṃ paripālaya

02,042.060f@030_0036 evam uktvā sa bhagavān kailāsaṃ parvataṃ yayau

02,042.060f@030_0037 kṛṣṇadvaipāyano vyāsaḥ saha śiṣyaiḥ śrutānugaiḥ

02,042.060f@030_0038 gate pitāmahe rājā cintāśokasamanvitaḥ

02,042.060f@030_0039 niḥśvasann uṣṇam asakṛt tam evārthaṃ vicintayan

02,042.060f@030_0040 kathaṃ tu daivaṃ śakyeta pauruṣeṇa prabādhitum

02,042.060f@030_0041 avaśyam eva bhavitā yad uktaṃ paramarṣiṇā

02,042.060f@030_0042 tato 'bravīn mahātejāḥ sarvān bhrātṝn yudhiṣṭhiraḥ

02,042.060f@030_0043 śrutaṃ vai puruṣavyāghrā yan māṃ dvaipāyano 'bravīt

02,042.060f@030_0044 tadā tadvacanaṃ śrutvā maraṇe niścitā matiḥ

02,042.060f@030_0045 sarvakṣatrasya nidhane yady ahaṃ hetur īpsitaḥ

02,042.060f@030_0046 kālena nirmitas tāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ

02,042.060f@030_0047 evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ phālgunaḥ pratyabhāṣata

02,042.060f@030_0048 mā rājan kaśmalaṃ ghoraṃ prāviśo buddhināśanam

02,042.060f@030_0049 saṃpradhārya mahārāja yat kṣamaṃ tat samācara

02,042.060f@030_0050 tato 'bravīt satyadhṛtir bhrātṝn sarvān yudhiṣṭhiraḥ

02,042.060f@030_0051 dvaipāyanasya vacanaṃ tatraiva samacintayan

02,042.060f@030_0052 adya prabhṛti bhadraṃ vaḥ pratijñāṃ me nibodhata

02,042.060f@030_0053 trayodaśa samās tāta ko mamārtho 'sti jīvataḥ

02,042.060f@030_0054 na pravakṣyāmi paruṣaṃ bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān

02,042.060f@030_0055 sthito nideśe jñātīnāṃ yokṣye tat samudāharan

02,042.060f@030_0056 evaṃ me vartamānasya svasuteṣv itareṣu ca

02,042.060f@030_0057 bhedo na bhavitā loke bhedamūlo hi vigrahaḥ

02,042.060f@030_0058 vigrahaṃ dūrato rakṣan priyāṇy eva samācaran

02,042.060f@030_0059 vācyatāṃ na gamiṣyāmi lokeṣu manujarṣabhāḥ

02,042.060f@030_0060 bhrātur jyeṣṭhasya vacanaṃ pāṇḍavāḥ saṃniśamya tat

02,042.060f@030_0061 tam eva samavartanta dharmarājahite ratāḥ

02,042.060f@030_0062 saṃsatsu samayaṃ kṛtvā dharmarāḍ bhrātṛbhiḥ saha

02,042.060f@030_0063 pitṝṃs tarpya yathānyāyaṃ devatāś ca viśāṃ pate

02,042.060f@030_0064 kṛtamaṅgalakalyāṇo bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

02,042.060f@030_0065 gateṣu kṣatriyendreṣu sarveṣu bharatarṣabha

02,042.060f@030_0066 yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyaḥ praviveśa purottamam

02,042.060f@030_0067 duryodhano mahārāja śakuniś cāpi saubalaḥ

02,042.060f@030_0068 sabhāyāṃ ramaṇīyāyāṃ tatraivāste narādhipa

02,043.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,043.001a vasan duryodhanas tasyāṃ sabhāyāṃ bharatarṣabha

02,043.001c śanair dadarśa tāṃ sarvāṃ sabhāṃ śakuninā saha

02,043.002a tasyāṃ divyān abhiprāyān dadarśa kurunandanaḥ

02,043.002c na dṛṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye

02,043.003a sa kadā cit sabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ

02,043.003c sphāṭikaṃ talam āsādya jalam ity abhiśaṅkayā

02,043.004a svavastrotkarṣaṇaṃ rājā kṛtavān buddhimohitaḥ

02,043.004b*0420_01 tatrāpy enaṃ jano dṛṣṭvā jahasuḥ pāṇḍavās tadā

02,043.004c durmanā vimukhaś caiva paricakrāma tāṃ sabhām

02,043.004d*0421_01 tataḥ sthale nipatito durmanā vrīḍito nṛpaḥ

02,043.005a tataḥ sphāṭikatoyāṃ vai sphāṭikāmbujaśobhitām

02,043.005c vāpīṃ matvā sthalam iti savāsāḥ prāpataj jale

02,043.006a jale nipatitaṃ dṛṣṭvā kiṃkarā jahasur bhṛśam

02,043.006c vāsāṃsi ca śubhāny asmai pradadū rājaśāsanāt

02,043.006d*0422_01 jahāsa jahasuś caiva kiṃkarāś ca suyodhanam

02,043.007a tathāgataṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ

02,043.007c arjunaś ca yamau cobhau sarve te prāhasaṃs tadā

02,043.007d*0423_01 tato 'nyasmin sabhoddeśe punar duryodhano nṛpaḥ

02,043.008a nāmarṣayat tatas teṣām avahāsam amarṣaṇaḥ

02,043.008c ākāraṃ rakṣamāṇas tu na sa tān samudaikṣata

02,043.009a punar vasanam utkṣipya pratariṣyann iva sthalam

02,043.009c āruroha tataḥ sarve jahasus te punar janāḥ

02,043.009d*0424_01 dvāraṃ tu pihitākāraṃ sphāṭikaṃ prekṣya bhūmipaḥ

02,043.009d*0424_02 praviśann āhato mūrdhni vyāghūrṇita iva sthitaḥ

02,043.009d*0424_03 tādṛkṣam aparaṃ dvāraṃ sphāṭikorukapāṭakam

02,043.009d*0424_04 vighaṭṭayan karābhyāṃ tu niṣkramyāgre papāta ha

02,043.010a dvāraṃ ca vivṛtākāraṃ lalāṭena samāhanat

02,043.010c saṃvṛtaṃ ceti manvāno dvāradeśād upāramat

02,043.011a evaṃ pralambhān vividhān prāpya tatra viśāṃ pate

02,043.011c pāṇḍaveyābhyanujñātas tato duryodhano nṛpaḥ

02,043.012a aprahṛṣṭena manasā rājasūye mahākratau

02,043.012c prekṣya tām adbhutām ṛddhiṃ jagāma gajasāhvayam

02,043.013a pāṇḍavaśrīprataptasya dhyānaglānasya gacchataḥ

02,043.013c duryodhanasya nṛpateḥ pāpā matir ajāyata

02,043.013d*0425_01 natuṣṭo dharmarājasya yajñam āsādya taṃ tadā

02,043.013d*0425_02 jagāma svagṛhaṃ tv anyān ṛte duryodhano nṛpaḥ

02,043.013d*0425_03 dṛṣṭvā yajñavibhūtiṃ tāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām

02,043.013d*0425_04 paśyato duḥkhadīnasya pāpā matir ajāyata

02,043.014a pārthān sumanaso dṛṣṭvā pārthivāṃś ca vaśānugān

02,043.014c kṛtsnaṃ cāpi hitaṃ lokam ākumāraṃ kurūdvaha

02,043.015a mahimānaṃ paraṃ cāpi pāṇḍavānāṃ mahātmanām

02,043.015c duryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata

02,043.016a sa tu gacchann anekāgraḥ sabhām evānucintayan

02,043.016c śriyaṃ ca tām anupamāṃ dharmarājasya dhīmataḥ

02,043.017a pramatto dhṛtarāṣṭrasya putro duryodhanas tadā

02,043.017c nābhyabhāṣat subalajaṃ bhāṣamāṇaṃ punaḥ punaḥ

02,043.018a anekāgraṃ tu taṃ dṛṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣata

02,043.018c duryodhana kutomūlaṃ niḥśvasann iva gacchasi

02,043.019 duryodhana uvāca

02,043.019a dṛṣṭvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yudhiṣṭhiravaśānugām

02,043.019b*0426_01 devarṣiyakṣagandharvās tatrāgacchanti nityaśaḥ

02,043.019b*0426_02 kṛṣṇas tu durmanās teṣāṃ vivardhayati saṃpadaḥ

02,043.019b*0426_03 āturās tatra nīyante vyavahāravacodhikāḥ

02,043.019b*0426_04 gandhānāṃ nātra gacchanti vikretāro mahāprabhāḥ

02,043.019b*0426_05 kharoṣṭrāśvājakhaḍgānāṃ vikretāras tathā nṛpāḥ

02,043.019b*0426_06 loke 'smin kauravaḥ śabdas tatraiva parivartate

02,043.019b*0426_07 hariprasthapuradvāraṃ sadā tu nibiḍīkṛtam

02,043.019b*0426_08 rathahastyaśvayānānāṃ rohaṇena sadā nṛṇām

02,043.019c jitām astrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ

02,043.020a taṃ ca yajñaṃ tathābhūtaṃ dṛṣṭvā pārthasya mātula

02,043.020c yathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṃ mahādyute

02,043.021a amarṣeṇa susaṃpūrṇo dahyamāno divāniśam

02,043.021c śuciśukrāgame kāle śuṣye toyam ivālpakam

02,043.022a paśya sātvatamukhyena śiśupālaṃ nipātitam

02,043.022c na ca tatra pumān āsīt kaś cit tasya padānugaḥ

02,043.023a dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninā

02,043.023c kṣāntavanto 'parādhaṃ taṃ ko hi taṃ kṣantum arhati

02,043.024a vāsudevena tat karma tathāyuktaṃ mahat kṛtam

02,043.024c siddhaṃ ca pāṇḍaveyānāṃ pratāpena mahātmanām

02,043.025a tathā hi ratnāny ādāya vividhāni nṛpā nṛpam

02,043.025c upatiṣṭhanti kaunteyaṃ vaiśyā iva karapradāḥ

02,043.026a śriyaṃ tathāvidhāṃ dṛṣṭvā jvalantīm iva pāṇḍave

02,043.026c amarṣavaśam āpanno dahye 'ham atathocitaḥ

02,043.026d*0427_01 evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā tato vacanam abravīt

02,043.026d*0427_02 punar gāndhāranṛpatiṃ dahyamāna ivāgninā

02,043.027a vahnim eva pravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣam

02,043.027c apo vāpi pravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvitum

02,043.028a ko hi nāma pumāṃl loke marṣayiṣyati sattvavān

02,043.028c sapatnān ṛdhyato dṛṣṭvā hānim ātmana eva ca

02,043.029a so 'haṃ na strī na cāpy astrī na pumān nāpumān api

02,043.029c yo 'haṃ tāṃ marṣayāmy adya tādṛśīṃ śriyam āgatām

02,043.030a īśvaratvaṃ pṛthivyāś ca vasumattāṃ ca tādṛśīm

02,043.030c yajñaṃ ca tādṛśaṃ dṛṣṭvā mādṛśaḥ ko na saṃjvaret

02,043.031a aśaktaś caika evāhaṃ tām āhartuṃ nṛpaśriyam

02,043.031c sahāyāṃś ca na paśyāmi tena mṛtyuṃ vicintaye

02,043.032a daivam eva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

02,043.032c dṛṣṭvā kuntīsute śubhrāṃ śriyaṃ tām āhṛtāṃ tathā

02,043.033a kṛto yatno mayā pūrvaṃ vināśe tasya saubala

02,043.033c tac ca sarvam atikramya sa vṛddho 'psv iva paṅkajam

02,043.034a tena daivaṃ paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

02,043.034c dhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ

02,043.035a so 'haṃ śriyaṃ ca tāṃ dṛṣṭvā sabhāṃ tāṃ ca tathāvidhām

02,043.035c rakṣibhiś cāvahāsaṃ taṃ paritapye yathāgninā

02,043.036a sa mām abhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitam

02,043.036c amarṣaṃ ca samāviṣṭaṃ dhṛtarāṣṭre nivedaya

02,044.001 śakunir uvāca

02,044.001a duryodhana na te 'marṣaḥ kāryaḥ prati yudhiṣṭhiram

02,044.001c bhāgadheyāni hi svāni pāṇḍavā bhuñjate sadā

02,044.001d*0428_01 vidhānaṃ vividhākāraṃ paraṃ teṣāṃ vidhānataḥ

02,044.002a anekair abhyupāyaiś ca tvayārabdhāḥ purāsakṛt

02,044.002b*0429_01 ārabdhāpi mahārāja punaḥ punar ariṃdama

02,044.002b*0430_01 utsāhavantaḥ puruṣā nāvasīdanti karmasu

02,044.002c vimuktāś ca naravyāghrā bhāgadheyapuraskṛtāḥ

02,044.003a tair labdhā draupadī bhāryā drupadaś ca sutaiḥ saha

02,044.003c sahāyaḥ pṛthivīlābhe vāsudevaś ca vīryavān

02,044.003d*0431_01 ajitaḥ so 'pi sarvair hi sadevāsuramānuṣaiḥ

02,044.003d*0431_02 tattejasā pravṛddho 'sau tatra kā paridevanā

02,044.004a labdhaś ca nābhibhūto 'rthaḥ pitryo 'ṃśaḥ pṛthivīpate

02,044.004c vivṛddhas tejasā teṣāṃ tatra kā paridevanā

02,044.005a dhanaṃjayena gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī

02,044.005c labdhāny astrāṇi divyāni tarpayitvā hutāśanam

02,044.006a tena kārmukamukhyena bāhuvīryeṇa cātmanaḥ

02,044.006c kṛtā vaśe mahīpālās tatra kā paridevanā

02,044.007a agnidāhān mayaṃ cāpi mokṣayitvā sa dānavam

02,044.007c sabhāṃ tāṃ kārayām āsa savyasācī paraṃtapaḥ

02,044.008a tena caiva mayenoktāḥ kiṃkarā nāma rākṣasāḥ

02,044.008c vahanti tāṃ sabhāṃ bhīmās tatra kā paridevanā

02,044.009a yac cāsahāyatāṃ rājann uktavān asi bhārata

02,044.009c tan mithyā bhrātaro hīme sahāyās te mahārathāḥ

02,044.010a droṇas tava maheṣvāsaḥ saha putreṇa dhīmatā

02,044.010c sūtaputraś ca rādheyo gautamaś ca mahārathaḥ

02,044.010d*0432_01 sa ekaḥ samare sarvān pāṇḍavān sahasomakān

02,044.010d*0432_02 vijeṣyati mahābāhuḥ kiṃ sahāyaiḥ kariṣyasi

02,044.010d*0432_03 bhīṣmaś ca puruṣavyāghro gautamaś ca mahārathaḥ

02,044.010d*0432_04 jayadrathaś ca balavān kṛtāstro dṛḍhadhanvakaḥ

02,044.011a ahaṃ ca saha sodaryaiḥ saumadattiś ca vīryavān

02,044.011c etais tvaṃ sahitaḥ sarvair jaya kṛtsnāṃ vasuṃdharām

02,044.012 duryodhana uvāca

02,044.012a tvayā ca sahito rājann etaiś cānyair mahārathaiḥ

02,044.012c etān eva vijeṣyāmi yadi tvam anumanyase

02,044.013a eteṣu vijiteṣv adya bhaviṣyati mahī mama

02,044.013c sarve ca pṛthivīpālāḥ sabhā sā ca mahādhanā

02,044.014 śakunir uvāca

02,044.014a dhanaṃjayo vāsudevo bhīmaseno yudhiṣṭhiraḥ

02,044.014c nakulaḥ sahadevaś ca drupadaś ca sahātmajaiḥ

02,044.015a naite yudhi balāj jetuṃ śakyāḥ suragaṇair api

02,044.015c mahārathā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ

02,044.016a ahaṃ tu tad vijānāmi vijetuṃ yena śakyate

02,044.016c yudhiṣṭhiraṃ svayaṃ rājaṃs tan nibodha juṣasva ca

02,044.016d*0433_01 śakuner vacanaṃ śrutvā kururājas tam abravīt

02,044.017 duryodhana uvāca

02,044.017a apramādena suhṛdām anyeṣāṃ ca mahātmanām

02,044.017c yadi śakyā vijetuṃ te tan mamācakṣva mātula

02,044.018 śakunir uvāca

02,044.018a dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum

02,044.018c samāhūtaś ca rājendro na śakṣyati nivartitum

02,044.018d*0434_01 kapaṭe vijayaṃ śakyam anyathā jetum akṣamaḥ

02,044.019a devane kuśalaś cāhaṃ na me 'sti sadṛśo bhuvi

02,044.019c triṣu lokeṣu kaunteyaṃ taṃ tvaṃ dyūte samāhvaya

02,044.020a tasyākṣakuśalo rājann ādāsye 'ham asaṃśayam

02,044.020c rājyaṃ śriyaṃ ca tāṃ dīptāṃ tvadarthaṃ puruṣarṣabha

02,044.021a idaṃ tu sarvaṃ tvaṃ rājñe duryodhana nivedaya

02,044.021c anujñātas tu te pitrā vijeṣye taṃ na saṃśayaḥ

02,044.022 duryodhana uvāca

02,044.022a tvam eva kurumukhyāya dhṛtarāṣṭrāya saubala

02,044.022c nivedaya yathānyāyaṃ nāhaṃ śakṣye niśaṃsitum

02,045.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,045.001a anubhūya tu rājñas taṃ rājasūyaṃ mahākratum

02,045.001c yudhiṣṭhirasya nṛpater gāndhārīputrasaṃyutaḥ

02,045.001d*0435_01 viveśa hastinapuraṃ duryodhanamatena saḥ

02,045.001d*0435_02 bāḍham ity eva śakunir dṛḍhaṃ hṛdi cakāra ha

02,045.001d*0435_03 asvasthatāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrasya pāpakṛt

02,045.001d*0435_04 pāpaḥ pāpātmanā tena sametya pṛthivīkṣitām

02,045.001d*0435_05 bhāratānāṃ ca duṣṭātmā kṣayāya hi nṛpakṣayam

02,045.002a priyakṛn matam ājñāya pūrvaṃ duryodhanasya tat

02,045.002b*0436_01 vaiśasaṃ sarvalokasya hṛdi kṛtvā sudurmatiḥ

02,045.002b*0436_02 daivena vidhinā caiva coditaḥ krūrakarmakṛt

02,045.002c prajñācakṣuṣam āsīnaṃ śakuniḥ saubalas tadā

02,045.003a duryodhanavacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam

02,045.003c upagamya mahāprājñaṃ śakunir vākyam abravīt

02,045.004a duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ

02,045.004c dīnaś cintāparaś caiva tad viddhi bharatarṣabha

02,045.005a na vai parīkṣase samyag asahyaṃ śatrusaṃbhavam

02,045.005c jyeṣṭhaputrasya śokaṃ tvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase

02,045.005d*0437_01 evam uktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ

02,045.005d*0437_02 duryodhanaṃ samāhūya idaṃ vacanam abravīt

02,045.006 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,045.006a duryodhana kutomūlaṃ bhṛśam ārto 'si putraka

02,045.006c śrotavyaś cen mayā so 'rtho brūhi me kurunandana

02,045.007a ayaṃ tvāṃ śakuniḥ prāha vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam

02,045.007c cintayaṃś ca na paśyāmi śokasya tava saṃbhavam

02,045.008a aiśvaryaṃ hi mahat putra tvayi sarvaṃ samarpitam

02,045.008c bhrātaraḥ suhṛdaś caiva nācaranti tavāpriyam

02,045.008d*0438_01 tvaddattaṃ caiva bhuñjāmo gāndhārī cāham eva ca

02,045.009a ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam

02,045.009c ājāneyā vahanti tvāṃ kenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ

02,045.010a śayanāni mahārhāṇi yoṣitaś ca manoramāḥ

02,045.010c guṇavanti ca veśmāni vihārāś ca yathāsukham

02,045.011a devānām iva te sarvaṃ vāci baddhaṃ na saṃśayaḥ

02,045.011c sa dīna iva durdharṣaḥ kasmāc chocasi putraka

02,045.011d@031_0001 mātrā pitrā ca putrasya yad vai kāryaṃ paraṃ smṛtam

02,045.011d@031_0002 prāptas tvam asi tat tāta nikhilāṃ naḥ kulaśriyam

02,045.011d@031_0003 upasthitaḥ sarvakāmais tridive vāsavo yathā

02,045.011d@031_0004 vividhair annapānaiś ca pravaraiḥ kiṃ nu śocasi

02,045.011d@031_0005 adhītavān kṛtavidyaḥ priyo me lāḷito gṛhe

02,045.011d@031_0006 niruktaṃ nigamaṃ chandaḥ saṣaḍaṅgārthaśāstravān

02,045.011d@031_0007 adhītaḥ kṛtavidyas tvam aṣṭavyākaraṇaiḥ kṛpāt

02,045.011d@031_0008 halāyudhāt kṛpād droṇād astravidyāṃ tv adhītavān

02,045.011d@031_0009 bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye kiṃ nu śocasi putraka

02,045.011d@031_0010 pṛthagjanair atulyaṃ yad aśanācchādanaṃ bahu

02,045.011d@031_0011 prabhus tvaṃ bhuñjase putra saṃstutaḥ sūtamāgadhaiḥ

02,045.011d@031_0012 tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham

02,045.011d@031_0013 loke 'smiñ jyeṣṭhabhāgyo 'nyas tan mamācakṣva putraka

02,045.011d@031_0013 vaiśaṃpāyanaḥ

02,045.011d@031_0014 tasya tad vacanaṃ śrutvā mandaḥ krodhavaśānugaḥ

02,045.011d@031_0015 pitaraṃ pratyuvācedaṃ svāṃ matiṃ saṃprakāśayan

02,045.012 duryodhana uvāca

02,045.012a aśnāmy ācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣas tathā

02,045.012c amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣan kālaparyayam

02,045.013a amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīr abhibhūya pare sthitāḥ

02,045.013c kleśān mumukṣuḥ parajān sa vai puruṣa ucyate

02,045.014a saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaś ca bhārata

02,045.014c anukrośabhaye cobhe yair vṛto nāśnute mahat

02,045.015a na mām avati tad bhuktaṃ śriyaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhire

02,045.015c jvalantīm iva kaunteye vivarṇakaraṇīṃ mama

02,045.016a sapatnān ṛdhyato ''tmānaṃ hīyamānaṃ niśāmya ca

02,045.016c adṛśyām api kaunteye sthitāṃ paśyann ivodyatām

02,045.016e tasmād ahaṃ vivarṇaś ca dīnaś ca hariṇaḥ kṛśaḥ

02,045.017a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ

02,045.017c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ

02,045.018a daśānyāni sahasrāṇi nityaṃ tatrānnam uttamam

02,045.018c bhuñjate rukmapātrībhir yudhiṣṭhiraniveśane

02,045.018d*0439_01 śatror ṛddhiviśeṣeṇa virūpo 'nnavivarjitaḥ

02,045.019a kadalīmṛgamokāni kṛṣṇaśyāmāruṇāni ca

02,045.019c kāmbojaḥ prāhiṇot tasmai parārdhyān api kambalān

02,045.020a rathayoṣidgavāśvasya śataśo 'tha sahasraśaḥ

02,045.020c triṃśataṃ coṣṭravāmīnāṃ śatāni vicaranty uta

02,045.020d*0440_01 rājāno balim ādāya sametā hi nṛpakṣaye

02,045.021a pṛthagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pṛthivīpate

02,045.021c āharan kratumukhye 'smin kuntīputrāya bhūriśaḥ

02,045.022a na kva cid dhi mayā dṛṣṭas tādṛśo naiva ca śrutaḥ

02,045.022c yādṛg dhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ

02,045.022d*0441_01 asatyaṃ ced idaṃ sarvaṃ saṃjayaṃ praṣṭum arhasi

02,045.023a aparyantaṃ dhanaughaṃ taṃ dṛṣṭvā śatror ahaṃ nṛpa

02,045.023c śarma naivādhigacchāmi cintayāno 'niśaṃ vibho

02,045.024a brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ

02,045.024c traikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,045.025a kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān

02,045.025c evaṃ baliṃ samādāya praveśaṃ lebhire tataḥ

02,045.026a yan naiva madhu śakrāya dhārayanty amarastriyaḥ

02,045.026c tad asmai kāṃsyam āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ

02,045.027a śaikyaṃ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam

02,045.027b*0442_01 śaṅkhapravaram ādāya vāsudevo 'bhiṣiktavān

02,045.027c dṛṣṭvā ca mama tat sarvaṃ jvararūpam ivābhavat

02,045.028a gṛhītvā tat tu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau

02,045.028c tathaiva paścimaṃ yānti gṛhītvā bharatarṣabha

02,045.028d*0443_01 jalārthaṃ tatra rājendra ghaṭān ādāya rākṣasāḥ

02,045.028d*0443_02 diśo yayur jalārthaṃ te varjayitvottarāṃ diśam

02,045.029a uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ

02,045.029b*0444_01 tatra gatvārjuno daṇḍam ājahārāmitaṃ dhanam

02,045.029b@032_0001 kṛtāṃ baindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām

02,045.029b@032_0002 apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata

02,045.029b@032_0003 utkarṣantaṃ ca vai vāsaḥ prāhasan māṃ vṛkodaraḥ

02,045.029b@032_0004 kiṃkarāś ca sabhāpālā jahasur bharatarṣabha

02,045.029b@032_0005 pitror arthe viśeṣeṇa prāvṛṇvaṃ tatra jīvitam

02,045.029b@032_0006 tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ ghātayeyaṃ vṛkodaram

02,045.029b@032_0007 sapatnenāpahāso hi sa māṃ dahati bhārata

02,045.029b@032_0008 tatra sphāṭikatoyāṃ hi sphāṭikāmbujaśobhitām

02,045.029b@032_0009 sabhāṃ puṣkariṇīṃ matvā patito 'smi narādhipa

02,045.029b@032_0010 tatra mām ahasad bhīmaḥ saha pārthena sasvaram

02,045.029b@032_0011 draupadī ca saha strībhiḥ pātayantī mano mama

02,045.029b@032_0012 klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ

02,045.029b@032_0013 dadur vāsāṃsi me 'nyāni tac ca duḥkhataraṃ mama

02,045.029b@032_0014 astambhā iva tiṣṭhanti stambhāḥ śatasahasraśaḥ

02,045.029b@032_0015 so 'haṃ tatrāhato rājan sphaṭikābhyantare vibho

02,045.029b@032_0016 chāyāḥ stambhā ivātiṣṭhañ śataśo 'tha sahasraśaḥ

02,045.029b@032_0017 advāreṇa vinirgacchan dvārasaṃsthānarūpiṇā

02,045.029b@032_0018 abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ

02,045.029b@032_0019 āmṛśan niyataṃ dṛṣṭvā mārgāntaram upāviśam

02,045.029b@032_0020 striyaś ca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasus tādṛśaṃ nṛpa

02,045.029b@032_0021 idaṃ dvāram idaṃ rājan na dvāram iti māṃ prati

02,045.029b@032_0022 agrataḥ prahasan vākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ

02,045.029b@032_0023 sarvaṃ hāsyakaraṃ teṣāṃ sadasyānāṃ nararṣabha

02,045.029b@032_0024 na śrutāni na dṛṣṭāni yāni ratnāni me kva cit

02,045.029b@032_0025 tāni me tatra dṛṣṭāni tena tapto 'smi duḥkhitaḥ

02,045.029b@032_0026 hutāśanaṃ pravekṣyāmi praviśe vā mahodadhim

02,045.029b@032_0027 saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate

02,045.029c idaṃ cādbhutam atrāsīt tan me nigadataḥ śṛṇu

02,045.030a pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ pariviṣyatām

02,045.030c sthāpitā tatra saṃjñābhūc chaṅkho dhmāyati nityaśaḥ

02,045.031a muhur muhuḥ praṇadatas tasya śaṅkhasya bhārata

02,045.031c uttamaṃ śabdam aśrauṣaṃ tato romāṇi me 'hṛṣan

02,045.032a pārthivair bahubhiḥ kīrṇam upasthānaṃ didṛkṣubhiḥ

02,045.032b*0445_01 aśobhata mahārāja nakṣatrair dyaur ivāmalā

02,045.032c sarvaratnāny upādāya pārthivā vai janeśvara

02,045.033a yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ

02,045.033c vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ

02,045.034a na sā śrīr devarājasya yamasya varuṇasya vā

02,045.034c guhyakādhipater vāpi yā śrī rājan yudhiṣṭhire

02,045.034c*0446_01 **** **** svayaṃ viṣṇor api prabho

02,045.034c*0446_02 rākṣasādhipater vāpi

02,045.035a tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṃ paramikām aham

02,045.035c śāntiṃ na parigacchāmi dahyamānena cetasā

02,045.035d*0447_01 aprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ śamo mama na vidyate

02,045.035d*0447_02 avāpsye vā śriyaṃ bāṇaiḥ śayiṣye vā hataḥ paraiḥ

02,045.035d*0447_03 atādṛśasya me kiṃ nu jīvitena paraṃtapa

02,045.035d*0447_04 vardhante pāṇḍavā rājan vayaṃ hi sthitavṛddhayaḥ

02,045.036 śakunir uvāca

02,045.036a yām etām uttamāṃ lakṣmīṃ dṛṣṭavān asi pāṇḍave

02,045.036c tasyāḥ prāptāv upāyaṃ me śṛṇu satyaparākrama

02,045.037a aham akṣeṣv abhijñātaḥ pṛthivyām api bhārata

02,045.037c hṛdayajñaḥ paṇajñaś ca viśeṣajñaś ca devane

02,045.038a dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum

02,045.038c āhūtaś caiṣyati vyaktaṃ dīvyāvety āhvayasva tam

02,045.038c*0448_01 **** **** dyūtād api raṇād api

02,045.038c*0448_02 niyataṃ taṃ vijeṣyāmi kṛtvā tu kapaṭaṃ vibho

02,045.038c*0448_03 ānayāmi samṛddhiṃ tāṃ

02,045.039 vaiśaṃpāyana uvāca

02,045.039a evam uktaḥ śakuninā rājā duryodhanas tadā

02,045.039c dhṛtarāṣṭram idaṃ vākyam apadāntaram abravīt

02,045.040a ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit

02,045.040c dyūtena pāṇḍuputrasya tad anujñātum arhasi

02,045.041 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,045.041a kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane

02,045.041c tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam

02,045.042a sa hi dharmaṃ puraskṛtya dīrghadarśī paraṃ hitam

02,045.042c ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ vakṣyaty arthaviniścayam

02,045.043 duryodhana uvāca

02,045.043a nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyati

02,045.043b*0449_01 atha vā vāsudevaṃ vā bhīṣmaṃ vā kāryaniścaye

02,045.043b*0449_02 āhūya mantraṇaṃ kuryāḥ kathaṃ vyavasitaṃ yataḥ

02,045.043c nivṛtte tvayi rājendra mariṣye 'ham asaṃśayam

02,045.044a sa mayi tvaṃ mṛte rājan vidureṇa sukhī bhava

02,045.044c bhokṣyase pṛthivīṃ kṛtsnāṃ kiṃ mayā tvaṃ kariṣyasi

02,045.045 vaiśaṃpāyana uvāca

02,045.045a ārtavākyaṃ tu tat tasya praṇayoktaṃ niśamya saḥ

02,045.045c dhṛtarāṣṭro 'bravīt preṣyān duryodhanamate sthitaḥ

02,045.046a sthūṇāsahasrair bṛhatīṃ śatadvārāṃ sabhāṃ mama

02,045.046c manoramāṃ darśanīyām āśu kurvantu śilpinaḥ

02,045.047a tataḥ saṃstīrya ratnais tām akṣān āvāpya sarvaśaḥ

02,045.047c sukṛtāṃ supraveśāṃ ca nivedayata me śanaiḥ

02,045.048a duryodhanasya śāntyartham iti niścitya bhūmipaḥ

02,045.048c dhṛtarāṣṭro mahārāja prāhiṇod vidurāya vai

02,045.049a apṛṣṭvā viduraṃ hy asya nāsīt kaś cid viniścayaḥ

02,045.049c dyūtadoṣāṃś ca jānan sa putrasnehād akṛṣyata

02,045.050a tac chrutvā viduro dhīmān kalidvāram upasthitam

02,045.050c vināśamukham utpannaṃ dhṛtarāṣṭram upādravat

02,045.051a so 'bhigamya mahātmānaṃ bhrātā bhrātaram agrajam

02,045.051c mūrdhnā praṇamya caraṇāv idaṃ vacanam abravīt

02,045.052a nābhinandāmi te rājan vyavasāyam imaṃ prabho

02,045.052c putrair bhedo yathā na syād dyūtahetos tathā kuru

02,045.053 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,045.053a kṣattaḥ putreṣu putrair me kalaho na bhaviṣyati

02,045.053c divi devāḥ prasādaṃ naḥ kariṣyanti na saṃśayaḥ

02,045.054a aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi hitaṃ vā yadi vāhitam

02,045.054c pravartatāṃ suhṛddyūtaṃ diṣṭam etan na saṃśayaḥ

02,045.055a mayi saṃnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe

02,045.055c anayo daivavihito na kathaṃ cid bhaviṣyati

02,045.056a gaccha tvaṃ ratham āsthāya hayair vātasamair jave

02,045.056c khāṇḍavaprastham adyaiva samānaya yudhiṣṭhiram

02,045.057a na vāryo vyavasāyo me viduraitad bravīmi te

02,045.057c daivam eva paraṃ manye yenaitad upapadyate

02,045.058a ity ukto viduro dhīmān naitad astīti cintayan

02,045.058a*0450_01 **** **** idaṃ vacanam abravīt

02,045.058a*0450_02 kulaṃ sabāndhavaṃ caitan

02,045.058c āpageyaṃ mahāprājñam abhyagacchat suduḥkhitaḥ

02,046.001 janamejaya uvāca

02,046.001a kathaṃ samabhavad dyūtaṃ bhrātṝṇāṃ tan mahātyayam

02,046.001c yatra tad vyasanaṃ prāptaṃ pāṇḍavair me pitāmahaiḥ

02,046.002a ke ca tatra sabhāstārā rājāno brahmavittama

02,046.002c ke cainam anvamodanta ke cainaṃ pratyaṣedhayan

02,046.003a vistareṇaitad icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija

02,046.003c mūlaṃ hy etad vināśasya pṛthivyā dvijasattama

02,046.004 sūta uvāca

02,046.004a evam uktas tadā rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān

02,046.004c ācacakṣe yathāvṛttaṃ tat sarvaṃ sarvavedavit

02,046.005 vaiśaṃpāyana uvāca

02,046.005a śṛṇu me vistareṇemāṃ kathāṃ bharatasattama

02,046.005c bhūya eva mahārāja yadi te śravaṇe matiḥ

02,046.006a vidurasya mataṃ jñātvā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

02,046.006c duryodhanam idaṃ vākyam uvāca vijane punaḥ

02,046.007a alaṃ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṃsati

02,046.007c na hy asau sumahābuddhir ahitaṃ no vadiṣyati

02,046.008a hitaṃ hi paramaṃ manye viduro yat prabhāṣate

02,046.008c kriyatāṃ putra tat sarvam etan manye hitaṃ tava

02,046.009a devarṣir vāsavagurur devarājāya dhīmate

02,046.009c yat prāha śāstraṃ bhagavān bṛhaspatir udāradhīḥ

02,046.010a tad veda viduraḥ sarvaṃ sarahasyaṃ mahākaviḥ

02,046.010c sthitaś ca vacane tasya sadāham api putraka

02,046.011a viduro vāpi medhāvī kurūṇāṃ pravaro mataḥ

02,046.011c uddhavo vā mahābuddhir vṛṣṇīnām arcito nṛpa

02,046.012a dyūtena tad alaṃ putra dyūte bhedo hi dṛśyate

02,046.012c bhede vināśo rājyasya tat putra parivarjaya

02,046.012d*0451_01 alam ardhaṃ kurūṇāṃ te rāṣṭrāṇām iha saṃmatam

02,046.012d*0451_02 jñātibhir bhrātṛbhiś caiva sahito raṃsyase sukham

02,046.013a pitrā mātrā ca putrasya yad vai kāryaṃ paraṃ smṛtam

02,046.013c prāptas tvam asi tat tāta pitṛpaitāmahaṃ padam

02,046.014a adhītavān kṛtī śāstre lālitaḥ satataṃ gṛhe

02,046.014c bhrātṛjyeṣṭhaḥ sthito rājye vindase kiṃ na śobhanam

02,046.015a pṛthagjanair alabhyaṃ yad bhojanācchādanaṃ param

02,046.015c tat prāpto 'si mahābāho kasmāc chocasi putraka

02,046.016a sphītaṃ rāṣṭraṃ mahābāho pitṛpaitāmahaṃ mahat

02,046.016c nityam ājñāpayan bhāsi divi deveśvaro yathā

02,046.016d*0452_01 yādṛśaṃ ca tavaiśvaryaṃ tad anyeṣāṃ sudurlabham

02,046.016d*0452_02 ye copabhogās te rājan mayā pūrvaṃ prakīrtitāḥ

02,046.017a tasya te viditaprajña śokamūlam idaṃ katham

02,046.017c samutthitaṃ duḥkhataraṃ tan me śaṃsitum arhasi

02,046.018 duryodhana uvāca

02,046.018a aśnāmy ācchādayāmīti prapaśyan pāpapūruṣaḥ

02,046.018b*0453_01 anyān svād adhikān rājan prapaśyann āptapūruṣaḥ

02,046.018c nāmarṣaṃ kurute yas tu puruṣaḥ so 'dhamaḥ smṛtaḥ

02,046.019a na māṃ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibho

02,046.019c jvalitām iva kaunteye śriyaṃ dṛṣṭvā ca vivyathe

02,046.020a sarvāṃ hi pṛthivīṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiravaśānugām

02,046.020c sthiro 'smi yo 'haṃ jīvāmi duḥkhād etad bravīmi te

02,046.021a āvarjitā ivābhānti nighnāś caitrakikaukurāḥ

02,046.021c kāraskarā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane

02,046.022a himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarās tathā

02,046.022c antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane

02,046.023a jyeṣṭho 'yam iti māṃ matvā śreṣṭhaś ceti viśāṃ pate

02,046.023c yudhiṣṭhireṇa satkṛtya yukto ratnaparigrahe

02,046.024a upasthitānāṃ ratnānāṃ śreṣṭhānām arghahāriṇām

02,046.024c nādṛśyata paraḥ prānto nāparas tatra bhārata

02,046.025a na me hastaḥ samabhavad vasu tat pratigṛhṇataḥ

02,046.025c prātiṣṭhanta mayi śrānte gṛhya dūrāhṛtaṃ vasu

02,046.026a kṛtāṃ bindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām

02,046.026c apaśyaṃ nalinīṃ pūrṇām udakasyeva bhārata

02,046.027a vastram utkarṣati mayi prāhasat sa vṛkodaraḥ

02,046.027b*0454_01 kiṃkarāś ca sabhāpālā jahasur bharatarṣabha

02,046.027c śatror ṛddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṃ ratnavarjitam

02,046.028a tatra sma yadi śaktaḥ syāṃ pātayeyaṃ vṛkodaram

02,046.028b*0455_01 yadi kuryāṃ samārambhaṃ bhīmaṃ hantuṃ narādhipa

02,046.028b*0455_02 śiśupāla ivāsmākaṃ gatiḥ syān nātra saṃśayaḥ

02,046.028c sapatnenāvahāso hi sa māṃ dahati bhārata

02,046.029a punaś ca tādṛśīm eva vāpīṃ jalajaśālinīm

02,046.029c matvā śilāsamāṃ toye patito 'smi narādhipa

02,046.030a tatra māṃ prāhasat kṛṣṇaḥ pārthena saha sasvanam

02,046.030c draupadī ca saha strībhir vyathayantī mano mama

02,046.030d*0456_01 bhṛtyavargaś ca yaḥ kaś cit so 'pi prahasate 'nagha

02,046.031a klinnavastrasya ca jale kiṃkarā rājacoditāḥ

02,046.031c dadur vāsāṃsi me 'nyāni tac ca duḥkhataraṃ mama

02,046.032a pralambhaṃ ca śṛṇuṣvānyaṃ gadato me narādhipa

02,046.032c advāreṇa vinirgacchan dvārasaṃsthānarūpiṇā

02,046.032e abhihatya śilāṃ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ

02,046.032f*0457_01 striyaś ca tatra māṃ dṛṣṭvā jahasus tādṛśaṃ nṛpa

02,046.032f*0457_02 idaṃ dvāram idaṃ rājann advāram iti māṃ prati

02,046.032f*0457_03 agrataḥ prahasan vākyaṃ babhāṣe sa vṛkodaraḥ

02,046.033a tatra māṃ yamajau dūrād ālokya lalitau kila

02,046.033c bāhubhiḥ parigṛhṇītāṃ śocantau sahitāv ubhau

02,046.034a uvāca sahadevas tu tatra māṃ vismayann iva

02,046.034c idaṃ dvāram ito gaccha rājann iti punaḥ punaḥ

02,046.034d*0458_01 bhīmasenena tatrokto dhṛtarāṣṭrātmajeti ca

02,046.034d*0458_02 saṃbodhya prahasitvā ca ito dvāraṃ narādhipa

02,046.035a nāmadheyāni ratnānāṃ purastān na śrutāni me

02,046.035c yāni dṛṣṭāni me tasyāṃ manas tapati tac ca me

02,046.035d*0459_01 hutāśanaṃ pravekṣyāmi praviśe vā mahodadhim

02,046.035d*0459_02 saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate

02,047.000*0460_01 tasyāṃ sabhāyāṃ rājendra rājasūye mahākratau

02,047.001 duryodhana uvāca

02,047.001a yan mayā pāṇḍavānāṃ tu dṛṣṭaṃ tac chṛṇu bhārata

02,047.001c āhṛtaṃ bhūmipālair hi vasu mukhyaṃ tatas tataḥ

02,047.002a na vinde dṛḍham ātmānaṃ dṛṣṭvāhaṃ tad arer dhanam

02,047.002c phalato bhūmito vāpi pratipadyasva bhārata

02,047.003a aiḍāṃś cailān vārṣadaṃśāñ jātarūpapariṣkṛtān

02,047.003c prāvārājinamukhyāṃś ca kāmbojaḥ pradadau vasu

02,047.004a aśvāṃs tittirikalmāṣāṃs triśataṃ śukanāsikān

02,047.004c uṣṭravāmīs triśataṃ ca puṣṭāḥ pīluśamīṅgudaiḥ

02,047.005a govāsanā brāhmaṇāś ca dāsamīyāś ca sarvaśaḥ

02,047.005c prītyarthaṃ te mahābhāgā dharmarājño mahātmanaḥ

02,047.005e trikharvaṃ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.005f*0461_01 brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṃghaśaḥ

02,047.006a kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān

02,047.006b@033_0001 ratnāni ca hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ caiva kevalam

02,047.006b@033_0002 prīyamāṇaḥ prasannātmā svayaṃ svajanasaṃvṛtaḥ

02,047.006b@033_0003 traikharvo rathamukhyeśaḥ pāṇḍavāya nyavedayat

02,047.006b@033_0004 yaś ca sa dvijamukhyena rājñaḥ śaṅkho niveditaḥ

02,047.006b@033_0005 prītyā dattaḥ kuṇindena dharmarājāya dhīmate

02,047.006b@033_0006 taṃ sarve bhrātaro bhrātre daduḥ śaṅkhaṃ kirīṭine

02,047.006b@033_0007 taṃ pratyagṛhṇād bībhatsus toyajaṃ hemamālinam

02,047.006b@033_0008 citaṃ niṣkasahasreṇa bhrājamānaṃ svatejasā

02,047.006b@033_0009 ruciraṃ darśanīyaṃ ca bhūṣitaṃ viśvakarmaṇā

02,047.006b@033_0010 adhārayac ca dharmaś ca taṃ namasya punaḥ punaḥ

02,047.006b@033_0011 yo 'nādane 'pi nadati sa nanādādhikaṃ tadā

02,047.006b@033_0012 praṇādād bhūmipās tasya petur hīnāḥ svatejasā

02,047.006b@033_0013 dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ

02,047.006b@033_0014 sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ

02,047.006b@033_0015 visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃs tadā

02,047.006b@033_0016 tataḥ prahṛṣṭo bībhatsur adadād dhemaśṛṅgiṇaḥ

02,047.006b@033_0017 śatāny anaḍuhāṃ pañca dvijamukhyāya bhārata

02,047.006b@033_0018 sumukhena balir mukhyaḥ preṣito 'jātaśatrave

02,047.006b@033_0019 kuṇindena hiraṇyaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca

02,047.006b@033_0020 kāśmīrarājo mādhvīkaṃ śuddhaṃ ca rasavan madhu

02,047.006b@033_0021 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāyābhyupāharat

02,047.006b@033_0022 yavanā hayān upādāya pārvatīyān mahājavān

02,047.006b@033_0023 āsanāni mahārhāṇi kambalāṃś ca mahādhanān

02,047.006b@033_0024 navān vicitrān sūkṣmāṃś ca parārdhyān supradarśanān

02,047.006b@033_0025 anyac ca vividhaṃ ratnaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.006b@033_0026 śrutāyur api kāliṅgo maṇiratnam anuttamam

02,047.006b@033_0027 aṅgastriyo darśanīyā jātarūpavibhūṣitāḥ

02,047.006b@033_0028 vaṅgo jāmbūnadamayān paryaṅkāñ śataśo nṛpa

02,047.006b@033_0029 dakṣiṇāt sāgarābhyāśāt prāvārāṃś ca paraḥśatam

02,047.006b@033_0030 audakāni ca ratnāni baliṃ cādāya bhārata

02,047.006b@033_0031 anyebhyo bhūmipālebhyaḥ pāṇḍavāya nyavedayat

02,047.006b@033_0032 dārdaraṃ candanaṃ mukhyaṃ bhārān ṣaṇṇavatiṃ dhruvam

02,047.006b@033_0033 pāṇḍavāya dadau pāṇḍyaḥ śaṅkhāṃs tāvata eva ca

02,047.006b@033_0034 candanāgaru cānantaṃ muktāvaiḍūryacitrakāḥ

02,047.006b@033_0035 colaś ca keralaś cobhau dadatuḥ pāṇḍavāya vai

02,047.006b@033_0036 aśmako hemaśṛṅgīś ca dogdhrīr hemavibhūṣitāḥ

02,047.006b@033_0037 savatsāḥ kumbhadohāś ca gāḥ sahasrāṇy adād daśa

02,047.006b@033_0038 saindhavānāṃ sahasrāṇi hayānāṃ pañcaviṃśatim

02,047.006b@033_0039 adadāt saindhavo rājā hemamālyair alaṃkṛtān

02,047.006b@033_0040 sauvīro hastibhir yuktān rathāṃś ca triṃśato varān

02,047.006b@033_0041 jātarūpapariṣkārān maṇiratnavibhūṣitān

02,047.006b@033_0042 madhyaṃdinārkapratimāṃs tejasāpratimān iva

02,047.006b@033_0043 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāya nyavedayat

02,047.006b@033_0044 avantirājo ratnāni vividhāni sahasraśaḥ

02,047.006b@033_0045 hārāṅgadāṃś ca mukhyān vai vividhaṃ ca vibhūṣaṇam

02,047.006b@033_0046 dāsīnām ayutaṃ caiva balim ādāya bhārata

02,047.006b@033_0047 sabhādvāri naraśreṣṭha didṛkṣur avatiṣṭhate

02,047.006b@033_0048 daśārṇaś cedirājaś ca śūrasenaś ca vīryavān

02,047.006b@033_0049 baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavāya nyavedayat

02,047.006b@033_0050 kāśirājena hṛṣṭena balī rājan niveditaḥ

02,047.006b@033_0051 aśītigosahasrāṇi śatāny aṣṭau ca dantinām

02,047.006b@033_0052 ayutaṃ ca nadījānāṃ hayānāṃ hemamālinām

02,047.006b@033_0053 vividhāni ca ratnāni kāśirājo baliṃ dadau

02,047.006b@033_0054 kṛtakṣaṇaś ca vaidehaḥ kausalaś ca bṛhadbalaḥ

02,047.006b@033_0055 dadatur vājimukhyāṃś ca sahasrāṇi caturdaśa

02,047.006b@033_0056 śaibyo vasātibhiḥ sārdhaṃ trigarto mālavaiḥ saha

02,047.006b@033_0057 tasmai ratnāni dadatur ekaiko bhūmipo 'mitam

02,047.006b@033_0058 hārāṃś ca mukhyān muktāṃś ca vividhaṃ ca vibhūṣaṇam

02,047.006c evaṃ baliṃ pradāyātha praveśaṃ lebhire tataḥ

02,047.007a śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kārpāsikanivāsinām

02,047.007c śyāmās tanvyo dīrghakeśyo hemābharaṇabhūṣitāḥ

02,047.007e śūdrā viprottamārhāṇi rāṅkavāny ajināni ca

02,047.007f*0462_01 te sarve pāṇḍuputrāya dvāry atiṣṭhan didṛkṣavaḥ

02,047.008a baliṃ ca kṛtsnam ādāya bharukacchanivāsinaḥ

02,047.008c upaninyur mahārāja hayān gāndhāradeśajān

02,047.009a indrakṛṣṭair vartayanti dhānyair nadīmukhaiś ca ye

02,047.009c samudraniṣkuṭe jātāḥ parisindhu ca mānavāḥ

02,047.010a te vairāmāḥ pāradāś ca vaṅgāś ca kitavaiḥ saha

02,047.010c vividhaṃ balim ādāya ratnāni vividhāni ca

02,047.011a ajāvikaṃ gohiraṇyaṃ kharoṣṭraṃ phalajaṃ madhu

02,047.011c kambalān vividhāṃś caiva dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.012a prāgjyotiṣādhipaḥ śūro mlecchānām adhipo balī

02,047.012c yanavaiḥ sahito rājā bhagadatto mahārathaḥ

02,047.013a ājāneyān hayāñ śīghrān ādāyānilaraṃhasaḥ

02,047.013c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhati vāritaḥ

02,047.014a aśmasāramayaṃ bhāṇḍaṃ śuddhadantatsarūn asīn

02,047.014c prāgjyotiṣo 'tha tad dattvā bhagadatto 'vrajat tadā

02,047.015a dvyakṣāṃs tryakṣāṃl lalāṭākṣān nānādigbhyaḥ samāgatān

02,047.015c auṣṇīṣān anivāsāṃś ca bāhukān puruṣādakān

02,047.016a ekapādāṃś ca tatrāham apaśyaṃ dvāri vāritān

02,047.016c balyarthaṃ dadatas tasmai hiraṇyaṃ rajataṃ bahu

02,047.016d*0463_01 rājāno balim ādāya nānāvarṇān anekaśaḥ

02,047.016d*0463_02 kṛṣṇagrīvān mahākāyān rāsabhān dūrapātinaḥ

02,047.016d*0463_03 ājahrur daśasāhasrān vinītān dikṣu viśrutān

02,047.016d*0463_04 pramāṇarāgasaṃpannān vaṅkṣutīrasamudbhavān

02,047.016d*0464_01 dattvā praveśaṃ prāptās te yudhiṣṭhiraniveśane

02,047.017a indragopakavarṇābhāñ śukavarṇān manojavān

02,047.017c tathaivendrāyudhanibhān saṃdhyābhrasadṛśān api

02,047.018a anekavarṇān āraṇyān gṛhītvāśvān manojavān

02,047.018c jātarūpam anarghyaṃ ca dadus tasyaikapādakāḥ

02,047.018d@034_0001 siṃhalaś ca tato rājā parigṛhya dhanaṃ bahu

02,047.018d@034_0002 gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariṃ śyāmaṃ ca candanam

02,047.018d@034_0003 bhārāṇāṃ śatam ekaṃ tu dvāri tiṣṭhati vāritaḥ

02,047.018d@034_0004 ye nagnaviṣayā rājan barbareyāś ca viśrutāḥ

02,047.018d@034_0005 śataṃ dāsīsahasrāṇāṃ kambalānāṃ sahasraśaḥ

02,047.018d@034_0006 parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.018d@034_0007 pauṇḍrāś ca dāmaliptāś ca yathākāmakṛto nṛpāḥ

02,047.018d@034_0008 kāleyakaṃ ca rūpyaṃ ca parigṛhya paricchadān

02,047.018d@034_0009 agarūn sphāṭikāṃś caiva dantāñ jātīphalāni ca

02,047.018d@034_0010 takkolāṃś ca lavaṅgāṃś ca karpūrāṃś ca mahābalāḥ

02,047.018d@034_0011 anyāṃś ca vividhān dravyān parigṛhya upasthitāḥ

02,047.018d@034_0012 ete sarve mahātmāno dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.018d@034_0013 śaileyaś ca tato rājā patrorṇān parigṛhya saḥ

02,047.018d@034_0014 dvāri tiṣṭhan mahārāja dvārapālair nivāritaḥ

02,047.019a cīnān hūṇāñ śakān oḍrān parvatāntaravāsinaḥ

02,047.019c vārṣṇeyān hārahūṇāṃś ca kṛṣṇān haimavatāṃs tathā

02,047.019d*0465_01 niṣādān pārasīkāṃś ca kṛṣṇān haimavatāṃs tathā

02,047.019d*0466_01 ākhyātuṃ tān aśakto 'haṃ vividhān dvāri vāritān

02,047.020a na pārayāmy abhigatān vividhān dvāri vāritān

02,047.020c balyarthaṃ dadatas tasya nānārūpān anekaśaḥ

02,047.021a kṛṣṇagrīvān mahākāyān rāsabhāñ śatapātinaḥ

02,047.021c āhārṣur daśasāhasrān vinītān dikṣu viśrutān

02,047.022a pramāṇarāgasparśāḍhyaṃ bāhlīcīnasamudbhavam

02,047.022b*0467_01 kharvaṭās tomarāś caiva śūrā vardhanakās tathā

02,047.022b*0467_02 celān bahuvidhān gṛhya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.022b*0467_03 prākoṭās tāṭakeyāś ca nandināgarakās tathā

02,047.022b*0467_04 tāpitās traipurāś caiva pañcameyāḥ sahorumāḥ

02,047.022b*0467_05 tathā cāṭavikāḥ sarve nānādravyaparicchadān

02,047.022b*0467_06 parigṛhya mahārāja dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.022c aurṇaṃ ca rāṅkavaṃ caiva kīṭajaṃ paṭṭajaṃ tathā

02,047.023a kuṭṭīkṛtaṃ tathaivānyat kamalābhaṃ sahasraśaḥ

02,047.023c ślakṣṇaṃ vastram akārpāsam āvikaṃ mṛdu cājinam

02,047.024a niśitāṃś caiva dīrghāsīn ṛṣṭiśaktiparaśvadhān

02,047.024c aparāntasamudbhūtāṃs tathaiva paraśūñ śitān

02,047.025a rasān gandhāṃś ca vividhān ratnāni ca sahasraśaḥ

02,047.025c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.026a śakās tukhārāḥ kaṅkāś ca romaśāḥ śṛṅgiṇo narāḥ

02,047.026c mahāgamān dūragamān gaṇitān arbudaṃ hayān

02,047.027a koṭiśaś caiva bahuśaḥ suvarṇaṃ padmasaṃmitam

02,047.027c balim ādāya vividhaṃ dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,047.028a āsanāni mahārhāṇi yānāni śayanāni ca

02,047.028c maṇikāñcanacitrāṇi gajadantamayāni ca

02,047.028d*0468_01 kavacāni mahārhāṇi śastrāṇi vividhāni ca

02,047.029a rathāṃś ca vividhākārāñ jātarūpapariṣkṛtān

02,047.029c hayair vinītaiḥ saṃpannān vaiyāghraparivāraṇān

02,047.030a vicitrāṃś ca paristomān ratnāni ca sahasraśaḥ

02,047.030c nārācān ardhanārācāñ śastrāṇi vividhāni ca

02,047.031a etad dattvā mahad dravyaṃ pūrvadeśādhipo nṛpaḥ

02,047.031c praviṣṭo yajñasadanaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ

02,047.031d@035_0001 jatucelān dvisāhasraṃ dukūlāny ayutāni ca

02,047.031d@035_0002 kāṃsyāni caiva bhāṇḍāni mahārhāṇi kuthāni ca

02,047.031d@035_0003 etāny anyāni ratnāni dadau pārthasya vai mudā

02,047.031d@035_0004 anyān bahuvidhān rājan narāḥ sāgaram āśritāḥ

02,047.031d@035_0005 ratnaṃ bahuvidhaṃ gṛhya dadus te pāṇḍavāya tu

02,047.031d@035_0006 mālavaś ca tato rājan ratnāni vividhāni ca

02,047.031d@035_0007 godhūmānāṃ ca rājendra droṇānāṃ koṭisaṃmitam

02,047.031d@035_0008 anyāṃś ca vividhān dhānyān parigṛhya mahābalaḥ

02,047.031d@035_0009 pāṇḍavāya dadau prītyā praviveśa mahādhvaram

02,047.031d@035_0010 nānāratnān bahūn gṛhya surāṣṭrādhipatir nṛpaḥ

02,047.031d@035_0011 tailakumbhair mahārāja droṇānām ayutāni ca

02,047.031d@035_0012 guḍān api sitān svādūn sahasraśakaṭair nṛpaḥ

02,047.031d@035_0013 etāni sarvāṇy ādāya dadau kuntīsutāya saḥ

02,047.031d@035_0014 anye ca pārthivā rājan nānādeśasamāgatāḥ

02,047.031d@035_0015 ratnāni vividhān gṛhya dadus te kauravāya tu

02,047.031d@035_0016 jambūdvīpe samaste tu sarāṣṭravanaparvate

02,047.031d@035_0017 karaṃ tu na prayacched yo nāsti pārthasya pārthivaḥ

02,047.031d@035_0018 naraḥ saptasu varṣeṣu tadyajñe nāsti nāgataḥ

02,047.031d@035_0019 kratur nānāgaṇaiḥ kīrṇo babhau śakrasado yathā

02,048.001 duryodhana uvāca

02,048.001a dāyaṃ tu tasmai vividhaṃ śṛṇu me gadato 'nagha

02,048.001c yajñārthaṃ rājabhir dattaṃ mahāntaṃ dhanasaṃcayam

02,048.002a merumandarayor madhye śailodām abhito nadīm

02,048.002c ye te kīcakaveṇūnāṃ chāyāṃ ramyām upāsate

02,048.003a khaśā ekāśanājyohāḥ pradarā dīrghaveṇavaḥ

02,048.003c paśupāś ca kuṇindāś ca taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ

02,048.004a te vai pipīlikaṃ nāma varadattaṃ pipīlikaiḥ

02,048.004c jātarūpaṃ droṇameyam ahārṣuḥ puñjaśo nṛpāḥ

02,048.005a kṛṣṇāṃl lalāmāṃś camarāñ śuklāṃś cānyāñ śaśiprabhān

02,048.005c himavatpuṣpajaṃ caiva svādu kṣaudraṃ tathā bahu

02,048.006a uttarebhyaḥ kurubhyaś cāpy apoḍhaṃ mālyam ambubhiḥ

02,048.006c uttarād api kailāsād oṣadhīḥ sumahābalāḥ

02,048.007a pārvatīyā baliṃ cānyam āhṛtya praṇatāḥ sthitāḥ

02,048.007c ajātaśatror nṛpater dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,048.008a ye parārdhe himavataḥ sūryodayagirau nṛpāḥ

02,048.008c vāriṣeṇasamudrānte lohityam abhitaś ca ye

02,048.008e phalamūlāśanā ye ca kirātāś carmavāsasaḥ

02,048.008f*0469_01 krūraśastrāḥ krūrakṛtas tāṃś ca paśyāmy ahaṃ prabho

02,048.009a candanāgurukāṣṭhānāṃ bhārān kālīyakasya ca

02,048.009c carmaratnasuvarṇānāṃ gandhānāṃ caiva rāśayaḥ

02,048.010a kairātikānām ayutaṃ dāsīnāṃ ca viśāṃ pate

02,048.010c āhṛtya ramaṇīyārthān dūrajān mṛgapakṣiṇaḥ

02,048.011a nicitaṃ parvatebhyaś ca hiraṇyaṃ bhūrivarcasam

02,048.011c baliṃ ca kṛtsnam ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,048.012a kāyavyā daradā dārvāḥ śūrā vaiyamakās tathā

02,048.012c audumbarā durvibhāgāḥ pāradā bāhlikaiḥ saha

02,048.013a kāśmīrāḥ kundamānāś ca paurakā haṃsakāyanāḥ

02,048.013c śibitrigartayaudheyā rājanyā madrakekayāḥ

02,048.014a ambaṣṭhāḥ kaukurās tārkṣyā vastrapāḥ pahlavaiḥ saha

02,048.014c vasātayaḥ samauleyāḥ saha kṣudrakamālavaiḥ

02,048.015a śauṇḍikāḥ kukkurāś caiva śakāś caiva viśāṃ pate

02,048.015c aṅgā vaṅgāś ca puṇḍrāś ca śānavatyā gayās tathā

02,048.016a sujātayaḥ śreṇimantaḥ śreyāṃsaḥ śastrapāṇayaḥ

02,048.016c āhārṣuḥ kṣatriyā vittaṃ śataśo 'jātaśatrave

02,048.017a vaṅgāḥ kaliṅgapatayas tāmraliptāḥ sapuṇḍrakāḥ

02,048.017b*0470_01 draviḍauḍrāḥ sapāṇḍyāś ca colāḥ kulyās tathaiva ca

02,048.017c dukūlaṃ kauśikaṃ caiva patrorṇaṃ prāvarān api

02,048.017d*0471_01 karṇaprāvaraṇāś caiva bahavas tatra bhārata

02,048.017d*0472_01 aupatyakān apāhāryan nātiprītim akurvata

02,048.017d*0473_01 aupavṛttā nṛpās tasya daduḥ prītiṃ na cāgaman

02,048.018a tatra sma dvārapālais te procyante rājaśāsanāt

02,048.018c kṛtakārāḥ subalayas tato dvāram avāpsyatha

02,048.019a īṣādantān hemakakṣān padmavarṇān kuthāvṛtān

02,048.019c śailābhān nityamattāṃś ca abhitaḥ kāmyakaṃ saraḥ

02,048.020a dattvaikaiko daśaśatān kuñjarān kavacāvṛtān

02,048.020c kṣamāvataḥ kulīnāṃś ca dvāreṇa prāviśaṃs tataḥ

02,048.020d*0474_01 surasāś candanarasā hemakumbhasamāsthitāḥ

02,048.020d*0475_01 vaidehakāś ca puṇḍrāś ca goleyās tāmraliptakāḥ

02,048.020d*0475_02 marukāḥ kāśikā dardā bhaumeyā naṭanartakāḥ

02,048.020d*0475_03 karṇāṭāḥ kāṃsyakuṭṭāś ca padmajālāḥ sutīvarāḥ

02,048.020d*0475_04 dākṣiṇātyāḥ pulindāś ca śambarāḥ kaṅkaṇāḥ khaṣāḥ

02,048.020d*0475_05 barbarā yavanāś caiva gurjarābhīrakās tathā

02,048.020d*0475_06 pallavāḥ śakakārūśās tumbarāḥ kāśikās tathā

02,048.021a ete cānye ca bahavo gaṇā digbhyaḥ samāgatāḥ

02,048.021c anyaiś copāhṛtāny atra ratnānīha mahātmabhiḥ

02,048.022a rājā citraratho nāma gandharvo vāsavānugaḥ

02,048.022c śatāni catvāry adadad dhayānāṃ vātaraṃhasām

02,048.023a tumburus tu pramudito gandharvo vājināṃ śatam

02,048.023c āmrapatrasavarṇānām adadad dhemamālinām

02,048.024a kṛtī tu rājā kauravya śūkarāṇāṃ viśāṃ pate

02,048.024c adadad gajaratnānāṃ śatāni subahūny api

02,048.025a virāṭena tu matsyena balyarthaṃ hemamālinām

02,048.025c kuñjarāṇāṃ sahasre dve mattānāṃ samupāhṛte

02,048.026a pāṃśurāṣṭrād vasudāno rājā ṣaḍviṃśatiṃ gajān

02,048.026c aśvānāṃ ca sahasre dve rājan kāñcanamālinām

02,048.027a javasattvopapannānāṃ vayaḥsthānāṃ narādhipa

02,048.027c baliṃ ca kṛtsnam ādāya pāṇḍavebhyo nyavedayat

02,048.028a yajñasenena dāsīnāṃ sahasrāṇi caturdaśa

02,048.028c dāsānām ayutaṃ caiva sadārāṇāṃ viśāṃ pate

02,048.028d*0476_01 pañcaviṃśatisāhasram aśvānāṃ hemamālinām

02,048.028d*0476_02 bāhlīkaḥ pradadau rājā pāṇḍavāya mahātmane

02,048.029a gajayuktā mahārāja rathāḥ ṣaḍviṃśatis tathā

02,048.029c rājyaṃ ca kṛtsnaṃ pārthebhyo yajñārthaṃ vai niveditam

02,048.029d*0477_01 vāsudevo 'pi vārṣṇeyo mānaṃ kurvan kirīṭinaḥ

02,048.029d*0477_02 adadad gajamukhyānāṃ sahasrāṇi caturdaśa

02,048.029d*0477_03 ātmā hi pārthaḥ kṛṣṇasya kṛṣṇo hy ātmā kirīṭinaḥ

02,048.029d*0477_04 yad brūyād arjunaḥ kṛṣṇaṃ sarvaṃ kuryād asaṃśayam

02,048.029d*0477_05 kṛṣṇo dhanaṃjayasyārthaṃ svargalokam api tyajet

02,048.029d*0477_06 tathaiva pārthaḥ kṛṣṇārthe prāṇān api parityajet

02,048.029d*0477_07 surabhīṃś candanarasān hemakumbhasamāsthitān

02,048.029d*0477_08 sahyajān darduraruhāṃś candanāgurusaṃcayān

02,048.029d*0477_09 maṇiratnāni bhāsvanti kāñcanaṃ sūkṣmavastrakam

02,048.029d*0477_10 caulapāṇḍyāv api dvāraṃ na lebhāte hy upasthitau

02,048.029d*0478_01 antarātmā mahārāja tasmād yan me na śāmyati

02,048.029d*0478_02 aśveneva yugaṃ naddhaṃ viparītaṃ hi dṛśyate

02,048.029d*0478_03 guṇahīnataraś cāpi yuṣmābhir bharatarṣabha

02,048.029d*0478_04 kanīyāṃso 'bhivardhante jyeṣṭhaputro 'vasīdati

02,048.029d*0478_05 vadanti kāraṇaṃ bhaktyā kuntīputrasya dhīmataḥ

02,048.029d*0478_06 sarve svabalasaṃpannāḥ kṣatriyā mānagarvitāḥ

02,048.029d*0478_07 yajñe karapradās tasya ye ca mleccheṣu bhūmipāḥ

02,048.029d*0478_08 atīva te pramuditāḥ pāṇḍuputrā mahārathāḥ

02,048.030a samudrasāraṃ vaiḍūryaṃ muktāḥ śaṅkhāṃs tathaiva ca

02,048.030c śataśaś ca kuthāṃs tatra siṃhalāḥ samupāharan

02,048.031a saṃvṛtā maṇicīrais tu śyāmās tāmrāntalocanāḥ

02,048.031c tān gṛhītvā narās tatra dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ

02,048.032a prītyarthaṃ brāhmaṇāś caiva kṣatriyāś ca vinirjitāḥ

02,048.032c upājahrur viśaś caiva śūdrāḥ śuśrūṣavo 'pi ca

02,048.032e prītyā ca bahumānāc ca abhyagacchan yudhiṣṭhiram

02,048.033a sarve mlecchāḥ sarvavarṇā ādimadhyāntajās tathā

02,048.033c nānādeśasamutthaiś ca nānājātibhir āgataiḥ

02,048.033e paryasta iva loko 'yaṃ yudhiṣṭhiraniveśane

02,048.034a uccāvacān upagrāhān rājabhiḥ prahitān bahūn

02,048.034c śatrūṇāṃ paśyato duḥkhān mumūrṣā me 'dya jāyate

02,048.035a bhṛtyās tu ye pāṇḍavānāṃ tāṃs te vakṣyāmi bhārata

02,048.035c yeṣām āmaṃ ca pakvaṃ ca saṃvidhatte yudhiṣṭhiraḥ

02,048.036a ayutaṃ trīṇi padmāni gajārohāḥ sasādinaḥ

02,048.036c rathānām arbudaṃ cāpi pādātā bahavas tathā

02,048.037a pramīyamāṇam ārabdhaṃ pacyamānaṃ tathaiva ca

02,048.037c visṛjyamānaṃ cānyatra puṇyāhasvana eva ca

02,048.038a nābhuktavantaṃ nāhṛṣṭaṃ nāsubhikṣaṃ kathaṃ cana

02,048.038c apaśyaṃ sarvavarṇānāṃ yudhiṣṭhiraniveśane

02,048.039a aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ

02,048.039b*0479_01 āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ

02,048.039c triṃśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ

02,048.039e suprītāḥ parituṣṭāś ca te 'py āśaṃsanty arikṣayam

02,048.040a daśānyāni sahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām

02,048.040c bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane

02,048.041a bhuktābhuktaṃ kṛtākṛtaṃ sarvam ākubjavāmanam

02,048.041c abhuñjānā yājñasenī pratyavaikṣad viśāṃ pate

02,048.042a dvau karaṃ na prayacchetāṃ kuntīputrāya bhārata

02,048.042c vaivāhikena pāñcālāḥ sakhyenāndhakavṛṣṇayaḥ

02,049.001 duryodhana uvāca

02,049.001a āryās tu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ

02,049.001c paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhṛthāplutāḥ

02,049.002a dhṛtimanto hrīniṣedhā dharmātmāno yaśasvinaḥ

02,049.002c mūrdhābhiṣiktās te cainaṃ rājānaḥ paryupāsate

02,049.003a dakṣiṇārthaṃ samānītā rājabhiḥ kāṃsyadohanāḥ

02,049.003c āraṇyā bahusāhasrā apaśyaṃ tatra tatra gāḥ

02,049.004a ājahrus tatra satkṛtya svayam udyamya bhārata

02,049.004c abhiṣekārtham avyagrā bhāṇḍam uccāvacaṃ nṛpāḥ

02,049.005a bāhlīko ratham āhārṣīj jāmbūnadapariṣkṛtam

02,049.005c sudakṣiṇas taṃ yuyuje śvetaiḥ kāmbojajair hayaiḥ

02,049.006a sunītho 'pratimaṃ tasya anukarṣaṃ mahāyaśāḥ

02,049.006c dhvajaṃ cedipatiḥ kṣipram ahārṣīt svayam udyatam

02,049.007a dākṣiṇātyaḥ saṃnahanaṃ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ

02,049.007c vasudāno maheṣvāso gajendraṃ ṣaṣṭihāyanam

02,049.008a matsyas tv akṣān avābadhnād ekalavya upānahau

02,049.008c āvantyas tv abhiṣekārtham āpo bahuvidhās tathā

02,049.009a cekitāna upāsaṅgaṃ dhanuḥ kāśya upāharat

02,049.009c asiṃ rukmatsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇam

02,049.010a abhyaṣiñcat tato dhaumyo vyāsaś ca sumahātapāḥ

02,049.010c nāradaṃ vai puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munim

02,049.010d*0480_01 yājñavalkyaṃ muniśreṣṭhaṃ brahmajaṃ vijitendriyam

02,049.010d*0480_02 brāhmaṇā jñānasaṃpannās tejasā bhāskaropamāḥ

02,049.011a prītimanta upātiṣṭhann abhiṣekaṃ maharṣayaḥ

02,049.011c jāmadagnyena sahitās tathānye vedapāragāḥ

02,049.012a abhijagmur mahātmānaṃ mantravad bhūridakṣiṇam

02,049.012c mahendram iva devendraṃ divi saptarṣayo yathā

02,049.013a adhārayac chatram asya sātyakiḥ satyavikramaḥ

02,049.013c dhanaṃjayaś ca vyajane bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ

02,049.013d*0481_01 cāmare cāpi śuddhe dve yamau jagṛhatus tadā

02,049.014a upāgṛhṇād yam indrāya purākalpe prajāpatiḥ

02,049.014c tam asmai śaṅkham āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ

02,049.015a siktaṃ niṣkasahasreṇa sukṛtaṃ viśvakarmaṇā

02,049.015c tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalo 'bhavat

02,049.015d*0482_01 jalārthaṃ tatra rājendra ghaṭān ādāya rākṣasāḥ

02,049.016a gacchanti pūrvād aparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇam

02,049.016c uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ

02,049.017a tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhān maṅgalyakāraṇāt

02,049.017c prāṇadaṃs te samādhmātās tatra romāṇi me 'hṛṣan

02,049.018a praṇatā bhūmipāś cāpi petur hīnāḥ svatejasā

02,049.018c dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāś ca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ

02,049.019a sattvasthāḥ śauryasaṃpannā anyonyapriyakāriṇaḥ

02,049.019c visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃs tadā

02,049.020a tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuḥ prādād dhemaviṣāṇinām

02,049.020b*0483_01 rohiṇīnāṃ savatsānāṃ suvarṇaśatayojinām

02,049.020b*0483_02 sahasraikaṃ tathā dattvā savastrāṃ padaśobhitām

02,049.020c śatāny anaḍuhāṃ pañca dvijamukhyeṣu bhārata

02,049.021a naivaṃ śambarahantābhūd yauvanāśvo manur na ca

02,049.021c na ca rājā pṛthur vainyo na cāpy āsīd bhagīrathaḥ

02,049.021d*0484_01 yayātir nahuṣo vāpi yathā rājā yudhiṣṭhiraḥ

02,049.022a yathātimātraṃ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ

02,049.022c rājasūyam avāpyaivaṃ hariścandra iva prabhuḥ

02,049.022d*0485_01 naivaṃ sāṃnarahantāsīn nākhineyau tathāpi ca

02,049.023a etāṃ dṛṣṭvā śriyaṃ pārthe hariścandre yathā vibho

02,049.023c kathaṃ nu jīvitaṃ śreyo mama paśyasi bhārata

02,049.024a andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa

02,049.024c kanīyāṃso vivardhante jyeṣṭhā hīyanti bhārata

02,049.025a evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma; parīkṣamāṇo 'pi kurupravīra

02,049.025c tenāham evaṃ kṛśatāṃ gataś ca; vivarṇatāṃ caiva saśokatāṃ ca

02,050.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,050.001a tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavān dviṣaḥ

02,050.001c dveṣṭā hy asukham ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā

02,050.002a avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram

02,050.002c adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāt tvādṛśo bharatarṣabha

02,050.003a tulyābhijanavīryaś ca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa

02,050.003c putra kāmayase mohān maivaṃ bhūḥ śāmya sādhv iha

02,050.004a atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha

02,050.004c ṛtvijas tava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram

02,050.005a āhariṣyanti rājānas tavāpi vipulaṃ dhanam

02,050.005c prītyā ca bahumānāc ca ratnāny ābharaṇāni ca

02,050.005d*0486_01 mahī kāmadughā sā hi vīrapatnīti cocyate

02,050.005d*0486_02 tathā vīrāśritā bhūmis tanute hi manoratham

02,050.005d*0486_03 tavāpy asti hi ced vīryaṃ bhikṣyase hi mahīm imām

02,050.006a anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśam

02,050.006b*0487_01 ubhayor lokayor duḥkhaṃ suhṛdām avamānanam

02,050.006c svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate

02,050.007a avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu

02,050.007c udyamo rakṣaṇe sveṣām etad vaibhavalakṣaṇam

02,050.008a vipattiṣv avyatho dakṣo nityam utthānavān naraḥ

02,050.008c apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati

02,050.008d*0488_01 bāhūn ivaitān mā chetsīḥ pāṇḍuputrās tathaiva te

02,050.008d*0488_02 bhrātṝṇāṃ tad dhanārthaṃ vai mitradrohaṃ ca mā kuru

02,050.008d*0489_01 pāṇḍoḥ putrān mā dviṣasveha rājaṃs

02,050.008d*0489_02 tathaiva te bhrātṛdhanaṃ samagram

02,050.008d*0489_03 mitradrohe tāta mahān adharmaḥ

02,050.008d*0489_04 pitāmahā ye tava te 'pi teṣām

02,050.008d*0490_01 mitradrohaṃ tataḥ karma mahān dharmaḥ prakīrtitaḥ

02,050.008d*0491_01 yo 'sau pitāmahas tubhyaṃ teṣām api sa eva hi

02,050.009a antarvedyāṃ dadad vittaṃ kāmān anubhavan priyān

02,050.009c krīḍan strībhir nirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha

02,050.010 duryodhana uvāca

02,050.010a jānan vai mohayasi māṃ nāvi naur iva saṃyatā

02,050.010c svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān

02,050.010d*0492_01 yasya nāsti nijā prajñā kevalaṃ tu bahuśrutaḥ

02,050.010d*0492_02 na sa jānāti śāstrārthaṃ darvī sūparasān iva

02,050.011a na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvam anuśāsitā

02,050.011c bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyam ātmanaḥ

02,050.012a parapraṇeyo 'graṇīr hi yaś ca mārgāt pramuhyati

02,050.012c panthānam anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ

02,050.013a rājan parigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ

02,050.013c pratipannān svakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam

02,050.014a lokavṛttād rājavṛttam anyad āha bṛhaspatiḥ

02,050.014c tasmād rājñā prayatnena svārthaś cintyaḥ sadaiva hi

02,050.015a kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā

02,050.015c sa vai dharmo 'stv adharmo vā svavṛttau bharatarṣabha

02,050.016a prakālayed diśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ

02,050.016c pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣur bharatarṣabha

02,050.017a pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubāndhanaḥ

02,050.017c tad vai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam

02,050.017d*0493_01 śatruś caiva hi mitraṃ ca na lekhyaṃ na ca mātṛkā

02,050.017d*0493_02 yo vai saṃtāpayati yaṃ sa śatruḥ procyate nṛpa

02,050.018a asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāt taṃ kāmayāmy aham

02,050.018c samucchraye yo yatate sa rājan paramo nayī

02,050.019a mamatvaṃ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane 'pi vā

02,050.019c pūrvāvāptaṃ haranty anye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ

02,050.020a adrohe samayaṃ kṛtvā ciccheda namuceḥ śiraḥ

02,050.020c śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī

02,050.021a dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva

02,050.021c rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

02,050.022a nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate

02,050.022c yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrur netaro janaḥ

02,050.023a śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohāt samupekṣate

02,050.023c vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ

02,050.024a alpo 'pi hy arir atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ

02,050.024c valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣam antikāt

02,050.025a ājamīḍha ripor lakṣmīr mā te rociṣṭa bhārata

02,050.025c eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ

02,050.026a janmavṛddhim ivārthānāṃ yo vṛddhim abhikāṅkṣate

02,050.026c edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhir hi vikramaḥ

02,050.027a nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati

02,050.027c avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi

02,050.028a atādṛśasya kiṃ me 'dya jīvitena viśāṃ pate

02,050.028c vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ

02,051.001 śakunir uvāca

02,051.001a yāṃ tvam etāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire

02,051.001c tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtenāhūyatāṃ paraḥ

02,051.001d*0494_01 āhūyatāṃ paraṃ rājan kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

02,051.002a agatvā saṃśayam aham ayuddhvā ca camūmukhe

02,051.002c akṣān kṣipann akṣataḥ san vidvān aviduṣo jaye

02,051.003a glahān dhanūṃṣi me viddhi śarān akṣāṃś ca bhārata

02,051.003c akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāstaram

02,051.004 duryodhana uvāca

02,051.004a ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit

02,051.004c dyūtena pāṇḍuputrebhyas tat tubhyaṃ tāta rocatām

02,051.005 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,051.005a sthito 'smi śāsane bhrātur vidurasya mahātmanaḥ

02,051.005c tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam

02,051.006 duryodhana uvāca

02,051.006a vihaniṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ

02,051.006c pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava

02,051.006d*0495_01 kṛṣṇād abhyadhikaḥ so 'pi buddhyā kṣattā viśāṃ pate

02,051.006d*0495_02 kevalaṃ dharmam evāha na tad vijayasādhanam

02,051.006d*0495_03 nayaś ca dharmato 'petas tathaiva bharatarṣabha

02,051.006d*0495_04 tasmād vinayato jetus tāv ubhau ca virodhinau

02,051.007a nārabhet parasāmarthyāt puruṣaḥ kāryam ātmanaḥ

02,051.007c matisāmyaṃ dvayor nāsti kāryeṣu kurunandana

02,051.008a bhayaṃ pariharan manda ātmānaṃ paripālayan

02,051.008c varṣāsu klinnakaṭavat tiṣṭhann evāvasīdati

02,051.009a na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṃ pratīkṣate

02,051.009c yāvad eva bhavet kalpas tāvac chreyaḥ samācaret

02,051.010 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,051.010a sarvathā putra balibhir vigrahaṃ te na rocaye

02,051.010c vairaṃ vikāraṃ sṛjati tad vai śastram anāyasam

02,051.011a anartham arthaṃ manyase rājaputra; saṃgranthanaṃ kalahasyātighoram

02,051.011c tad vai pravṛttaṃ tu yathā kathaṃ cid; vimokṣayec cāpy asisāyakāṃś ca

02,051.012 duryodhana uvāca

02,051.012a dyūte purāṇair vyavahāraḥ praṇītas; tatrātyayo nāsti na saṃprahāraḥ

02,051.012c tad rocatāṃ śakuner vākyam adya; sabhāṃ kṣipraṃ tvam ihājñāpayasva

02,051.013a svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ; tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam

02,051.013c bhaved evaṃ hy ātmanā tulyam eva; durodaraṃ pāṇḍavais tvaṃ kuruṣva

02,051.014 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,051.014a vākyaṃ na me rocate yat tvayoktaṃ; yat te priyaṃ tat kriyatāṃ narendra

02,051.014c paścāt tapsyase tad upākramya vākyaṃ; na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam

02,051.015a dṛṣṭaṃ hy etad vidureṇaivam eva; sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena

02,051.015c tad evaitad avaśasyābhyupaiti; mahad bhayaṃ kṣatriyabījaghāti

02,051.016 vaiśaṃpāyana uvāca

02,051.016a evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca

02,051.016c śaśāsoccaiḥ puruṣān putravākye; sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ

02,051.017a sahasrastambhāṃ hemavaiḍūryacitrāṃ; śatadvārāṃ toraṇasphāṭiśṛṅgām

02,051.017c sabhām agryāṃ krośamātrāyatāṃ me; tad vistārām āśu kurvantu yuktāḥ

02,051.018a śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ; prājñā dakṣās tāṃ tathā cakrur āśu

02,051.018c sarvadravyāṇy upajahruḥ sabhāyāṃ; sahasraśaḥ śilpinaś cāpi yuktāḥ

02,051.019a kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ; sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām

02,051.019c citrair haimair āsanair abhyupetām; ācakhyus te tasya rājñaḥ pratītāḥ

02,051.020a tato vidvān viduraṃ mantrimukhyam; uvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ

02,051.020c yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā; madvākyena kṣipram ihānayasva

02,051.021a sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā; śayyāsanair upapannā mahārhaiḥ

02,051.021c sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham etya; suhṛddyūtaṃ vartatām atra ceti

02,051.022a matam ājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ

02,051.022c matvā ca dustaraṃ daivam etad rājā cakāra ha

02,051.023a anyāyena tathoktas tu viduro viduṣāṃ varaḥ

02,051.023c nābhyanandad vaco bhrātur vacanaṃ cedam abravīt

02,051.024a nābhinandāmi nṛpate praiṣam etaṃ; maivaṃ kṛthāḥ kulanāśād bibhemi

02,051.024c putrair bhinnaiḥ kalahas te dhruvaṃ syād; etac chaṅke dyūtakṛte narendra

02,051.025 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,051.025a neha kṣattaḥ kalahas tapsyate māṃ; na ced daivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat

02,051.025c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; sarvaṃ jagac ceṣṭati na svatantram

02,051.026a tad adya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt

02,051.026c kṣipram ānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

02,052.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,052.001a tataḥ prāyād viduro 'śvair udārair; mahājavair balibhiḥ sādhudāntaiḥ

02,052.001c balān niyukto dhṛtarāṣṭreṇa rājñā; manīṣiṇāṃ pāṇḍavānāṃ sakāśam

02,052.002a so 'bhipatya tadadhvānam āsādya nṛpateḥ puram

02,052.002c praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ

02,052.003a sa rājagṛham āsādya kuberabhavanopamam

02,052.003c abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram

02,052.004a taṃ vai rājā satyadhṛtir mahātmā; ajātaśatrur viduraṃ yathāvat

02,052.004c pūjāpūrvaṃ pratigṛhyājamīḍhas; tato 'pṛcchad dhṛtarāṣṭraṃ saputram

02,052.005 yudhiṣṭhira uvāca

02,052.005a vijñāyate te manaso na praharṣaḥ; kaccit kṣattaḥ kuśalenāgato 'si

02,052.005c kaccit putrāḥ sthavirasyānulomā; vaśānugāś cāpi viśo 'pi kaccit

02,052.006 vidura uvāca

02,052.006a rājā mahātmā kuśalī saputra; āste vṛto jñātibhir indrakalpaiḥ

02,052.006c prīto rājan putragaṇair vinītair; viśoka evātmaratir dṛḍhātmā

02,052.007a idaṃ tu tvāṃ kururājo 'bhyuvāca; pūrvaṃ pṛṣṭvā kuśalaṃ cāvyayaṃ ca

02,052.007c iyaṃ sabhā tvatsabhātulyarūpā; bhrātṝṇāṃ te paśya tām etya putra

02,052.008a samāgamya bhrātṛbhiḥ pārtha tasyāṃ; suhṛddyūtaṃ kriyatāṃ ramyatāṃ ca

02,052.008c prīyāmahe bhavataḥ saṃgamena; samāgatāḥ kuravaś caiva sarve

02,052.009a durodarā vihitā ye tu tatra; mahātmanā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā

02,052.009c tān drakṣyase kitavān saṃniviṣṭān; ity āgato 'haṃ nṛpate taj juṣasva

02,052.010 yudhiṣṭhira uvāca

02,052.010a dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ; ko vai dyūtaṃ rocayed budhyamānaḥ

02,052.010c kiṃ vā bhavān manyate yuktarūpaṃ; bhavadvākye sarva eva sthitāḥ sma

02,052.011 vidura uvāca

02,052.011a jānāmy ahaṃ dyūtam anarthamūlaṃ; kṛtaś ca yatno 'sya mayā nivāraṇe

02,052.011c rājā tu māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; śrutvā vidvañ śreya ihācarasva

02,052.012 yudhiṣṭhira uvāca

02,052.012a ke tatrānye kitavā dīvyamānā; vinā rājño dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ

02,052.012c pṛcchāmi tvāṃ vidura brūhi nas tān; yair dīvyāmaḥ śataśaḥ saṃnipatya

02,052.013 vidura uvāca

02,052.013a gāndhārarājaḥ śakunir viśāṃ pate; rājātidevī kṛtahasto matākṣaḥ

02,052.013c viviṃśatiś citrasenaś ca rājā; satyavrataḥ purumitro jayaś ca

02,052.014 yudhiṣṭhira uvāca

02,052.014a mahābhayāḥ kitavāḥ saṃniviṣṭā; māyopadhā devitāro 'tra santi

02,052.014c dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ; nādevanaṃ kitavair adya tair me

02,052.015a nāhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya śāsanān; na gantum icchāmi kave durodaram

02,052.015c iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva; tad asmi kartā vidurāttha māṃ yathā

02,052.016a na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṃ; na cen māṃ dhṛṣṇur āhvayitā sabhāyām

02,052.016c āhūto 'haṃ na nivarte kadā cit; tad āhitaṃ śāśvataṃ vai vrataṃ me

02,052.017 vaiśaṃpāyana uvāca

02,052.017a evam uktvā viduraṃ dharmarājaḥ; prāyātrikaṃ sarvam ājñāpya tūrṇam

02,052.017c prāyāc chvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ; saha strībhir draupadīm ādikṛtvā

02,052.018a daivaṃ prajñāṃ tu muṣṇāti tejaś cakṣur ivāpatat

02,052.018c dhātuś ca vaśam anveti pāśair iva naraḥ sitaḥ

02,052.019a ity uktvā prayayau rājā saha kṣattrā yudhiṣṭhiraḥ

02,052.019c amṛṣyamāṇas tat pārthaḥ samāhvānam ariṃdamaḥ

02,052.020a bāhlikena rathaṃ dattam āsthāya paravīrahā

02,052.020c paricchanno yayau pārtho bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ

02,052.020d@036_0001 saṃdideśa tataḥ preṣyān nāgāhvayagatiṃ prati

02,052.020d@036_0002 tatas te nṛpaśārdūlāś cakrur vai nṛpaśāsanam

02,052.020d@036_0003 tato rājā mahātejāḥ sadhaumyaḥ saparicchadaḥ

02,052.020d@036_0004 brāhmaṇaiḥ svastivācyaiva niryayau mandirād bahiḥ

02,052.020d@036_0005 brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā gatyarthaṃ sa yathāvidhi

02,052.020d@036_0006 anyebhyaḥ sa tu dattvārthaṃ gantuṃ tatropacakrame

02,052.020d@036_0007 sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ rājārhaṃ saparicchadam

02,052.020d@036_0008 tam āruhya mahārājo gajendraṃ ṣāṣṭihāyanam

02,052.020d@036_0009 niṣasāda gajaskandhe kāñcane paramāsane

02,052.020d@036_0010 hārī kirīṭī hemābhaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

02,052.020d@036_0011 rarāja rājan pārtho vai parayā nṛpaśobhayā

02,052.020d@036_0012 rukmavedigataḥ prājño jvalann iva hutāśanaḥ

02,052.020d@036_0013 tato jagāma rājā sa prahṛṣṭanaravāhanaḥ

02,052.020d@036_0014 rathaghoṣeṇa mahatā pūrayan vai nabhaḥsthalam

02,052.020d@036_0015 saṃstūyamānaḥ stutibhiḥ sūtamāgadhavandibhiḥ

02,052.020d@036_0016 mahāsainyena saṃvīto yathādityaḥ svaraśmibhiḥ

02,052.020d@036_0017 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

02,052.020d@036_0018 babhau yudhiṣṭhiro rājā paurṇamāsyām ivoḍurāṭ

02,052.020d@036_0019 ubhayoḥ pakṣayoś caiva gajasthaḥ kurunandanaḥ

02,052.021a rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥsaraḥ

02,052.021b@037_0001 cāmarair hemadaṇḍaiś ca dhūyamānaḥ samantataḥ

02,052.021b@037_0002 jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ

02,052.021b@037_0003 pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvad bharatarṣabhaḥ

02,052.021b@037_0004 apare kururājānaṃ pathi yāntaṃ samāhitāḥ

02,052.021b@037_0005 stuvanti satataṃ saukhyān mṛgapakṣisvanair narāḥ

02,052.021b@037_0006 tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye

02,052.021b@037_0007 teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā pratiṣṭhitaḥ

02,052.021b@037_0008 nṛpasyāgre yayau bhīmo gajaskandhagato balī

02,052.021b@037_0009 ubhau pārśve gajau rājñaḥ satalpau vai sukalpitau

02,052.021b@037_0010 adhirūḍhau yamau cāpi jagmatur bharatarṣabha

02,052.021b@037_0011 śobhayantau mahāsainyaṃ tāv ubhau rūpaśālinau

02,052.021b@037_0012 pṛṣṭhato 'nuyayau dhīmān pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

02,052.021b@037_0013 śvetāśvo gāṇḍivaṃ gṛhya agnidattaṃ rathaṃ gataḥ

02,052.021b@037_0014 sainyamadhye yayau rājan kururājo yudhiṣṭhiraḥ

02,052.021b@037_0015 draupadīpramukhā nāryaḥ sānugāḥ saparicchadāḥ

02,052.021b@037_0016 āruhya tā vicitrāṇi śibikāḥ śakaṭāni ca

02,052.021b@037_0017 mahatyā senayā rājann agre rājño yayus tadā

02,052.021b@037_0018 samṛddhanaranāgāśvaṃ sapatākārathadhvajam

02,052.021b@037_0019 samṛddharathanistriṃśaṃ pattibhir ghoṣitasvanam

02,052.021b@037_0020 śaṅkhadundubhitālānāṃ veṇuvīṇānunāditam

02,052.021b@037_0021 śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ prayātaṃ tat tadā nṛpa

02,052.021b@037_0022 yathā kubero laṅkāyāṃ purā cātyantaśobhayā

02,052.021b@037_0023 mahatyā senayā sārdhaṃ gurumitraṃ sa gacchati

02,052.021b@037_0024 tathā yayau sa pārtho 'pi mahatyā ca vibhūtinā

02,052.021b@037_0025 susamṛddhena sainyena yathā vaiśravaṇas tathā

02,052.021b@037_0026 sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca

02,052.021b@037_0027 atyakrāman mahārāja purīṃ cābhyavapadyata

02,052.021b@037_0028 hastīpurasamīpe tu kururājo yudhiṣṭhiraḥ

02,052.021b@037_0029 cakre niveśanaṃ tatra tataḥ sa sahasainikaḥ

02,052.021b@037_0030 śive deśe same caiva nyavasat pāṇḍavas tadā

02,052.021b@037_0031 tato rājan samāhūya śokavihvalayā girā

02,052.021b@037_0032 etad vākyaṃ ca sarvasvaṃ dhṛtarāṣṭracikīrṣitam

02,052.021b@037_0033 ācacakṣe yathāvṛttaṃ viduro 'tha nṛpasya ha

02,052.021b@037_0034 śrutvā tu bhāṣitaṃ tena dharmarājo 'bravīd idam

02,052.021b@037_0035 marṣayāmi hy ahaṃ kṣattaḥ samāhvānaṃ vratena me

02,052.021b@037_0036 vaiśaṃpāyanaḥ

02,052.021b@037_0036 svasty astu loke viprāṇāṃ prajānāṃ caiva sarvathā

02,052.021b@037_0037 ity uktvā prayayau rājā puraṃ nāgāhvayaṃ tataḥ

02,052.021c dhṛtarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca

02,052.021d*0496_01 praviveśa tato rājā puraṃ nāgāhvayaṃ tataḥ

02,052.022a sa hāstinapuraṃ gatvā dhṛtarāṣṭragṛhaṃ yayau

02,052.022c samiyāya ca dharmātmā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ

02,052.023a tathā droṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kṛpeṇa ca

02,052.023c samiyāya yathānyāyaṃ drauṇinā ca vibhuḥ saha

02,052.024a sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha

02,052.024c duryodhanena śalyena saubalena ca vīryavān

02,052.025a ye cānye tatra rājānaḥ pūrvam eva samāgatāḥ

02,052.025b*0497_01 duḥśāsanena vīreṇa sarvair bhrātṛbhir eva ca

02,052.025b*0498_01 anyaiś ca dhārtarāṣṭraiś ca nṛpair anyaiḥ sameyivān

02,052.025c jayadrathena ca tathā kurubhiś cāpi sarvaśaḥ

02,052.025d*0499_01 sametya kurubhiḥ sarvair yathānyāyam ariṃdama

02,052.026a tataḥ sarvair mahābāhur bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

02,052.026c praviveśa gṛhaṃ rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

02,052.027a dadarśa tatra gāndhārīṃ devīṃ patim anuvratām

02,052.027c snuṣābhiḥ saṃvṛtāṃ śaśvat tārābhir iva rohiṇīm

02,052.028a abhivādya sa gāndhārīṃ tayā ca pratinanditaḥ

02,052.028c dadarśa pitaraṃ vṛddhaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram

02,052.029a rājñā mūrdhany upāghrātās te ca kauravanandanāḥ

02,052.029c catvāraḥ pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ

02,052.030a tato harṣaḥ samabhavat kauravāṇāṃ viśāṃ pate

02,052.030c tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān pāṇḍavān priyadarśanān

02,052.031a viviśus te 'bhyanujñātā ratnavanti gṛhāṇy atha

02,052.031c dadṛśuś copayātās tān draupadīpramukhāḥ striyaḥ

02,052.032a yājñasenyāḥ parām ṛddhiṃ dṛṣṭvā prajvalitām iva

02,052.032c snuṣās tā dhṛtarāṣṭrasya nātipramanaso 'bhavan

02,052.033a tatas te puruṣavyāghrā gatvā strībhis tu saṃvidam

02,052.033c kṛtvā vyāyāmapūrvāṇi kṛtyāni pratikarma ca

02,052.034a tataḥ kṛtāhnikāḥ sarve divyacandanarūṣitāḥ

02,052.034c kalyāṇamanasaś caiva brāhmaṇān svasti vācya ca

02,052.035a manojñam aśanaṃ bhuktvā viviśuḥ śaraṇāny atha

02,052.035c upagīyamānā nārībhir asvapan kurunandanāḥ

02,052.035d*0500_01 anantaraṃ ca suṣupuḥ prītāḥ parapuraṃjayāḥ

02,052.036a jagāma teṣāṃ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām

02,052.036c stūyamānāś ca viśrāntāḥ kāle nidrām athātyajan

02,052.037a sukhoṣitās tāṃ rajanīṃ prātaḥ sarve kṛtāhnikāḥ

02,052.037c sabhāṃ ramyāṃ praviviśuḥ kitavair abhisaṃvṛtām

02,053.000*0501_00 vaiśaṃpāyana uvāca

02,053.000*0501_01 praviśya tāṃ sabhāṃ pārthā yudhiṣṭhirapurogamāḥ

02,053.000*0501_02 sametya pārthivān sarvān pūjārhān abhipūjya ca

02,053.000*0501_03 yathāvayaḥ sameyānā upaviṣṭā yathārhataḥ

02,053.000*0501_04 āsaneṣu vicitreṣu spardhyāstaraṇavatsu ca

02,053.000*0501_05 atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv atha nṛpeṣu ca

02,053.000*0501_06 śakuniḥ saubalas tatra yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,053.001 śakunir uvāca

02,053.001a upastīrṇā sabhā rājan rantuṃ caite kṛtakṣaṇāḥ

02,053.001c akṣān uptvā devanasya samayo 'stu yudhiṣṭhira

02,053.002 yudhiṣṭhira uvāca

02,053.002a nikṛtir devanaṃ pāpaṃ na kṣātro 'tra parākramaḥ

02,053.002c na ca nītir dhruvā rājan kiṃ tvaṃ dyūtaṃ praśaṃsasi

02,053.003a na hi mānaṃ praśaṃsanti nikṛtau kitavasya ha

02,053.003c śakune maiva no jaiṣīr amārgeṇa nṛśaṃsavat

02,053.004 śakunir uvāca

02,053.004a yo 'nveti saṃkhyāṃ nikṛtau vidhijñaś; ceṣṭāsv akhinnaḥ kitavo 'kṣajāsu

02,053.004c mahāmatir yaś ca jānāti dyūtaṃ; sa vai sarvaṃ sahate prakriyāsu

02,053.005a akṣaglahaḥ so 'bhibhavet paraṃ nas; tenaiva kālo bhavatīdam āttha

02,053.005c dīvyāmahe pārthiva mā viśaṅkāṃ; kuruṣva pāṇaṃ ca ciraṃ ca mā kṛthāḥ

02,053.006 yudhiṣṭhira uvāca

02,053.006a evam āhāyam asito devalo munisattamaḥ

02,053.006c imāni lokadvārāṇi yo vai saṃcarate sadā

02,053.007a idaṃ vai devanaṃ pāpaṃ māyayā kitavaiḥ saha

02,053.007c dharmeṇa tu jayo yuddhe tat paraṃ sādhu devanam

02,053.008a nāryā mlecchanti bhāṣābhir māyayā na caranty uta

02,053.008c ajihmam aśaṭhaṃ yuddham etat satpuruṣavratam

02,053.009a śaktito brāhmaṇān vandyāñ śikṣituṃ prayatāmahe

02,053.009c tad vai vittaṃ mātidevīr mā jaiṣīḥ śakune param

02,053.010a nāhaṃ nikṛtyā kāmaye sukhāny uta dhanāni vā

02,053.010c kitavasyāpy anikṛter vṛttam etan na pūjyate

02,053.011 śakunir uvāca

02,053.011a śrotriyo 'śrotriyam uta nikṛtyaiva yudhiṣṭhira

02,053.011c vidvān aviduṣo 'bhyeti nāhus tāṃ nikṛtiṃ janāḥ

02,053.011d*0502_01 akṣair hi śikṣito 'bhyeti nikṛtyaiva yudhiṣṭhira

02,053.011d*0503_01 akṛtāstraṃ kṛtāstrāś ca durbalaṃ balavattaraḥ

02,053.011d*0504_01 evaṃ karmasu sarveṣu nikṛtyaiva yudhiṣṭhira

02,053.012a evaṃ tvaṃ mām ihābhyetya nikṛtiṃ yadi manyase

02,053.012c devanād vinivartasva yadi te vidyate bhayam

02,053.013 yudhiṣṭhira uvāca

02,053.013a āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam

02,053.013c vidhiś ca balavān rājan diṣṭasyāsmi vaśe sthitaḥ

02,053.014a asmin samāgame kena devanaṃ me bhaviṣyati

02,053.014c pratipāṇaś ca ko 'nyo 'sti tato dyūtaṃ pravartatām

02,053.015 duryodhana uvāca

02,053.015a ahaṃ dātāsmi ratnānāṃ dhanānāṃ ca viśāṃ pate

02,053.015c madarthe devitā cāyaṃ śakunir mātulo mama

02,053.016 yudhiṣṭhira uvāca

02,053.016a anyenānyasya viṣamaṃ devanaṃ pratibhāti me

02,053.016c etad vidvann upādatsva kāmam evaṃ pravartatām

02,053.017 vaiśaṃpāyana uvāca

02,053.017a upohyamāne dyūte tu rājānaḥ sarva eva te

02,053.017c dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ tataḥ

02,053.018a bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva viduraś ca mahāmatiḥ

02,053.018c nātīvaprītamanasas te 'nvavartanta bhārata

02,053.019a te dvaṃdvaśaḥ pṛthak caiva siṃhagrīvā mahaujasaḥ

02,053.019c siṃhāsanāni bhūrīṇi vicitrāṇi ca bhejire

02,053.020a śuśubhe sā sabhā rājan rājabhis taiḥ samāgataiḥ

02,053.020c devair iva mahābhāgaiḥ samavetais triviṣṭapam

02,053.021a sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ

02,053.021c prāvartata mahārāja suhṛddyūtam anantaram

02,053.022 yudhiṣṭhira uvāca

02,053.022a ayaṃ bahudhano rājan sāgarāvartasaṃbhavaḥ

02,053.022c maṇir hārottaraḥ śrīmān kanakottamabhūṣaṇaḥ

02,053.023a etad rājan dhanaṃ mahyaṃ pratipāṇas tu kas tava

02,053.023c bhavatv eṣa kramas tāta jayāmy enaṃ durodaram

02,053.024 duryodhana uvāca

02,053.024a santi me maṇayaś caiva dhanāni vividhāni ca

02,053.024c matsaraś ca na me 'rtheṣu jayāmy enaṃ durodaram

02,053.024d*0505_01 śakune hanta divyāno glaga[reads ha]mānau sahasraśaḥ

02,053.024d*0505_02 ime niṣkasahasrasya kuṇḍino hāriṇaḥ śatam

02,053.025 vaiśaṃpāyana uvāca

02,053.025*0506_01 etac chrutvā tu śakunir nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,053.025a tato jagrāha śakunis tān akṣān akṣatattvavit

02,053.025c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.001 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.001a mattaḥ kaitavakenaiva yaj jito 'smi durodaram

02,054.001c śakune hanta dīvyāmo glahamānāḥ sahasraśaḥ

02,054.002a ime niṣkasahasrasya kuṇḍino bharitāḥ śatam

02,054.002c kośo hiraṇyam akṣayyaṃ jātarūpam anekaśaḥ

02,054.002e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.003 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.003*0507_01 kauravāṇāṃ kulakaraṃ jyeṣṭhaṃ pāṇḍavam acyutam

02,054.003*0508_01 jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.003*0509_01 jitam ity eva nṛpate bhūyas tvaṃ kena dīvyase

02,054.003a ity uktaḥ śakuniḥ prāha jitam ity eva taṃ nṛpam

02,054.004 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.004a ayaṃ sahasrasamito vaiyāghraḥ supravartitaḥ

02,054.004c sucakropaskaraḥ śrīmān kiṅkiṇījālamaṇḍitaḥ

02,054.005a saṃhrādano rājaratho ya ihāsmān upāvahat

02,054.005c jaitro rathavaraḥ puṇyo meghasāgaraniḥsvanaḥ

02,054.006a aṣṭau yaṃ kuraracchāyāḥ sadaśvā rāṣṭrasaṃmatāḥ

02,054.006c vahanti naiṣām ucyeta padā bhūmim upaspṛśan

02,054.006e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.007 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.007a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,054.007c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.008 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.008a sahasrasaṃkhyā nāgā me mattās tiṣṭhanti saubala

02,054.008c hemakakṣāḥ kṛtāpīḍāḥ padmino hemamālinaḥ

02,054.009a sudāntā rājavahanāḥ sarvaśabdakṣamā yudhi

02,054.009c īṣādantā mahākāyāḥ sarve cāṣṭakareṇavaḥ

02,054.010a sarve ca purabhettāro nagameghanibhā gajāḥ

02,054.010c etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.011 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.011a tam evaṃvādinaṃ pārthaṃ prahasann iva saubalaḥ

02,054.011b*0510_01 sa tac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupasthitaḥ

02,054.011c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.012 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.012a śataṃ dāsīsahasrāṇi taruṇyo me prabhadrikāḥ

02,054.012c kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ

02,054.013a mahārhamālyābharaṇāḥ suvastrāś candanokṣitāḥ

02,054.013c maṇīn hema ca bibhratyaḥ sarvā vai sūkṣmavāsasaḥ

02,054.014a anusevāṃ carantīmāḥ kuśalā nṛtyasāmasu

02,054.014c snātakānām amātyānāṃ rājñāṃ ca mama śāsanāt

02,054.014e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.015 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.015a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,054.015c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.016 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.016a etāvanty eva dāsānāṃ sahasrāṇy uta santi me

02,054.016c pradakṣiṇānulomāś ca prāvāravasanāḥ sadā

02,054.017a prājñā medhāvino dakṣā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ

02,054.017c pātrīhastā divārātram atithīn bhojayanty uta

02,054.017e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.018 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.018a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,054.018c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.019 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.019a rathās tāvanta eveme hemabhāṇḍāḥ patākinaḥ

02,054.019c hayair vinītaiḥ saṃpannā rathibhiś citrayodhibhiḥ

02,054.020a ekaiko yatra labhate sahasraparamāṃ bhṛtim

02,054.020c yudhyato 'yudhyato vāpi vetanaṃ māsakālikam

02,054.020e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.021 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.021a ity evam ukte pārthena kṛtavairo durātmavān

02,054.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.022 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.022a aśvāṃs tittirikalmāṣān gāndharvān hemamālinaḥ

02,054.022c dadau citrarathas tuṣṭo yāṃs tān gāṇḍīvadhanvane

02,054.022d*0511_01 yuddhe jitaḥ parābhūtaḥ prītipūrvam ariṃdamaḥ

02,054.022e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.023 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.023a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,054.023c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.024 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.024a rathānāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ cāyutāni me

02,054.024c yuktānām eva tiṣṭhanti vāhair uccāvacair vṛtāḥ

02,054.025a evaṃ varṇasya varṇasya samuccīya sahasraśaḥ

02,054.025b*0512_01 tathā samuditā vīrāḥ sarve vīraparākramāḥ

02,054.025c kṣīraṃ pibantas tiṣṭhanti bhuñjānāḥ śālitaṇḍulān

02,054.026a ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi sarve pṛthulavakṣasaḥ

02,054.026c etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.027 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.027a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,054.027c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,054.028 yudhiṣṭhira uvāca

02,054.028a tāmralohaiḥ parivṛtā nidhayo me catuḥśatāḥ

02,054.028c pañcadrauṇika ekaikaḥ suvarṇasyāhatasya vai

02,054.028d*0513_01 jātarūpasya mukhyasya anargheyasya bhārata

02,054.028e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,054.029 vaiśaṃpāyana uvāca

02,054.029a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,054.029c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,055.001 vidura uvāca

02,055.001*0514_00 vaiśaṃpāyana uvāca

02,055.001*0514_01 evaṃ pravartite dyūte ghore sarvāpahāriṇi

02,055.001*0514_02 sarvasaṃśayanirmoktā viduro vākyam abravīt

02,055.001a mahārāja vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu

02,055.001c mumūrṣor auṣadham iva na rocetāpi te śrutam

02,055.002a yad vai purā jātamātro rurāva; gomāyuvad visvaraṃ pāpacetāḥ

02,055.002c duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ; so 'yaṃ yukto bhavitā kālahetuḥ

02,055.003a gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai matvā na budhyase

02,055.003c duryodhanasya rūpeṇa śṛṇu kāvyāṃ giraṃ mama

02,055.004a madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ nāvabudhyate

02,055.004c āruhya taṃ majjati vā patanaṃ vādhigacchati

02,055.005*0515_01 viṣādaṃti ca daivena devanena mahārathaiḥ

02,055.005a so 'yaṃ matto 'kṣadevena madhuvan na parīkṣate

02,055.005c prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ

02,055.006a viditaṃ te mahārāja rājasv evāsamañjasam

02,055.006c andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsam atyajan

02,055.006d*0516_01 putraṃ saṃtyaktavān pūrvaṃ paurāṇāṃ hitakāmyayā

02,055.007a niyogāc ca hate tasmin kṛṣṇenāmitraghātinā

02,055.007c evaṃ te jñātayaḥ sarve modamānāḥ śataṃ samāḥ

02,055.008a tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam

02,055.008c nigrahād asya pāpasya modantāṃ kuravaḥ sukham

02,055.009a kākenemāṃś citrabarhāñ śārdūlān kroṣṭukena ca

02,055.009c krīṇīṣva pāṇḍavān rājan mā majjīḥ śokasāgare

02,055.010a tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet

02,055.010c grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

02,055.011a sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṃkaraḥ

02,055.011c iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahāsurān

02,055.012a hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kaś cit pakṣiṇo vanagocarān

02,055.012c gṛhe kila kṛtāvāsāṃl lobhād rājann apīḍayat

02,055.013a sadopabhojyāṃl lobhāndho hiraṇyārthe paraṃtapa

02,055.013c āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat

02,055.014a tadātvakāmaḥ pāṇḍūṃs tvaṃ mā druho bharatarṣabha

02,055.014c mohātmā tapyase paścāt pakṣihā puruṣo yathā

02,055.014d*0517_01 etena tava nāśaḥ syād baḷiśāc chabaro yathā

02,055.015a jātaṃ jātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpam ādatsva bhārata

02,055.015c mālākāra ivārāme snehaṃ kurvan punaḥ punaḥ

02,055.016a vṛkṣān aṅgārakārīva mainān dhākṣīḥ samūlakān

02,055.016c mā gamaḥ sasutāmātyaḥ sabalaś ca parābhavam

02,055.017a samavetān hi kaḥ pārthān pratiyudhyeta bhārata

02,055.017c marudbhiḥ sahito rājann api sākṣān marutpatiḥ

02,055.017d*0518_01 yudhi jetum aśakto hi pāṇḍavān puruṣottamaḥ

02,056.000*0519_01 duryodhane krīḍati pāṇḍavena

02,056.000*0519_02 dṛṣṭvā dhanaṃ pāpam agāgataṃ tat

02,056.000*0519_03 ānandam āpaśyasi naiva pātaṃ

02,056.000*0519_04 mahābhayaṃ putraviyogajaṃ tvam

02,056.000*0519_05 kiṃ cintayasi dyūte 'smin majjamānān na paśyasi

02,056.000*0519_06 duryodhanāparādhena putrān anyāṃś ca bhūpate

02,056.001 vidura uvāca

02,056.001a dyūtaṃ mūlaṃ kalahasyānupāti; mithobhedāya mahate vā raṇāya

02,056.001c yad āsthito 'yaṃ dhṛtarāṣṭrasya putro; duryodhanaḥ sṛjate vairam ugram

02,056.002a prātipīyāḥ śāṃtanavā bhaimasenāḥ sabāhlikāḥ

02,056.002c duryodhanāparādhena kṛcchraṃ prāpsyanti sarvaśaḥ

02,056.003a duryodhano madenaiva kṣemaṃ rāṣṭrād apohati

02,056.003c viṣāṇaṃ gaur iva madāt svayam ārujate balāt

02,056.004a yaś cittam anveti parasya rājan; vīraḥ kaviḥ svām atipatya dṛṣṭim

02,056.004c nāvaṃ samudra iva bālanetrām; āruhya ghore vyasane nimajjet

02,056.005a duryodhano glahate pāṇḍavena; priyāyase tvaṃ jayatīti tac ca

02,056.005c atinarmāj jāyate saṃprahāro; yato vināśaḥ samupaiti puṃsām

02,056.005d*0520_01 sarvāṇi marmāṇy abhisaṃprahāro

02,056.005d*0520_02 yato vināśaḥ samupaiti puṃsām

02,056.006a ākarṣas te 'vākphalaḥ kupraṇīto; hṛdi prauḍho mantrapadaḥ samādhiḥ

02,056.006c yudhiṣṭhireṇa saphalaḥ saṃstavo 'stu; sāmnaḥ surikto 'rimateḥ sudhanvā

02,056.007a prātipīyāḥ śāṃtanavāś ca rājan; kāvyāṃ vācaṃ śṛṇuta mātyagād vaḥ

02,056.007c vaiśvānaraṃ prajvalitaṃ sughoram; ayuddhena praśamayatotpatantam

02,056.008a yadā manyuṃ pāṇḍavo 'jātaśatrur; na saṃyacched akṣamayābhibhūtaḥ

02,056.008c vṛkodaraḥ savyasācī yamau ca; ko 'tra dvīpaḥ syāt tumule vas tadānīm

02,056.009a mahārāja prabhavas tvaṃ dhanānāṃ; purā dyūtān manasā yāvad iccheḥ

02,056.009c bahu vittaṃ pāṇḍavāṃś cej jayes tvaṃ; kiṃ tena syād vasu vindeha pārthān

02,056.010a jānīmahe devitaṃ saubalasya; veda dyūte nikṛtiṃ pārvatīyaḥ

02,056.010c yataḥ prāptaḥ śakunis tatra yātu; māyāyodhī bhārata pārvatīyaḥ

02,057.001 duryodhana uvāca

02,057.001a pareṣām eva yaśasā ślāghase tvaṃ; sadā channaḥ kutsayan dhārtarāṣṭrān

02,057.001c jānīmas tvāṃ vidura yatpriyas tvaṃ; bālān ivāsmān avamanyase tvam

02,057.002a suvijñeyaḥ puruṣo 'nyatrakāmo; nindāpraśaṃse hi tathā yunakti

02,057.002c jihvā manas te hṛdayaṃ nirvyanakti; jyāyo nirāha manasaḥ prātikūlyam

02,057.003a utsaṅgena vyāla ivāhṛto 'si; mārjāravat poṣakaṃ copahaṃsi

02,057.003c bhartṛghnatvān na hi pāpīya āhus; tasmāt kṣattaḥ kiṃ na bibheṣi pāpāt

02,057.004a jitvā śatrūn phalam āptaṃ mahan no; māsmān kṣattaḥ paruṣāṇīha vocaḥ

02,057.004c dviṣadbhis tvaṃ saṃprayogābhinandī; muhur dveṣaṃ yāsi naḥ saṃpramohāt

02,057.005a amitratāṃ yāti naro 'kṣamaṃ bruvan; nigūhate guhyam amitrasaṃstave

02,057.005b*0521_01 sāmnā ca dānena ca bhedanena

02,057.005b*0521_02 vadhena māyāpratidarśanena

02,057.005b*0521_03 na[? read ta]m indrajālena ca mohanena

02,057.005b*0521_04 dyūtena mantrauṣadhisādhanena

02,057.005b*0521_05 ebhiḥ prakārair aparaiś ca sarvair

02,057.005b*0521_06 ābuddhimanto vijayanty arātīn

02,057.005c tadāśritāpatrapā kiṃ na bādhate; yad icchasi tvaṃ tad ihādya bhāṣase

02,057.006a mā no 'vamaṃsthā vidma manas tavedaṃ; śikṣasva buddhiṃ sthavirāṇāṃ sakāśāt

02,057.006c yaśo rakṣasva vidura saṃpraṇītaṃ; mā vyāpṛtaḥ parakāryeṣu bhūs tvam

02,057.007a ahaṃ karteti vidura māvamaṃsthā; mā no nityaṃ paruṣāṇīha vocaḥ

02,057.007c na tvāṃ pṛcchāmi vidura yad dhitaṃ me; svasti kṣattar mā titikṣūn kṣiṇu tvam

02,057.008a ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā

02,057.008c tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho; yathā niyukto 'smi tathā vahāmi

02,057.009a bhinatti śirasā śailam ahiṃ bhojayate ca yaḥ

02,057.009c sa eva tasya kurute kāryāṇām anuśāsanam

02,057.010a yo balād anuśāstīha so 'mitraṃ tena vindati

02,057.010c mitratām anuvṛttaṃ tu samupekṣeta paṇḍitaḥ

02,057.011a pradīpya yaḥ pradīptāgniṃ prāk tvaran nābhidhāvati

02,057.011c bhasmāpi na sa vindeta śiṣṭaṃ kva cana bhārata

02,057.012a na vāsayet pāravargyaṃ dviṣantaṃ; viśeṣataḥ kṣattar ahitaṃ manuṣyam

02,057.012c sa yatrecchasi vidura tatra gaccha; susāntvitāpi hy asatī strī jahāti

02,057.012d*0521a_01 na vāsayet pāravaśyaṃ dviṣantaṃ na viśeṣataḥ

02,057.012d*0521a_02 kartāram ihitaṃ caiva manye yatre * * ccha *

02,057.012d*0521a_03 vidura tatraiva [rest omitted?]

02,057.012d*0521a_04 sāntvyamānāpi hy asatī strī jahāti

02,057.012d*0521b_01 na vāsayet paraṃ vargaṃ dviṣantaṃ ca viśeṣataḥ

02,057.012d*0521b_02 kṣattāram ahitaṃ caiva manye yatreṣṭam icchati

02,057.012d*0521b_03 vidurātra na vastavyaṃ gaccha sa tvaṃ yatheṣṭataḥ

02,057.012d*0521b_04 sāntvamānāpi hy asatī strī (yathā) jahāti tathā ca tvam

02,057.012d*0521c_01 na vāsaye tvā paravarga dviṣantaṃ ca viśeṣataḥ

02,057.012d*0521c_02 kṣattāram ahitaṃ caiva manye yadṛṣṭam icchasi

02,057.012d*0521c_03 vidura tatra gaccha tvaṃ

02,057.012d*0521c_04 sāntvamānā hṛsati (sic) strī jahāti

02,057.012d*0521d_01 na vāsayet taṃ puruṣaṃ na dviṣantaṃ viśeṣataḥ

02,057.012d*0521d_02 kṣattara*hitaṃ manye na manye hitam ātmanaḥ

02,057.012d*0521d_03 viduraṃ tatra gaccha tvaṃ sāntvyamāno vimuhyasi

02,057.012d*0521e_01 na vāsayat paravargyaṃ na dviṣantaṃ viśeṣataḥ

02,057.012d*0521e_02 kṣattāram ahitaṃ manye na manye hitam ātmanaḥ

02,057.012d*0521e_03 yatrecchasi tvaṃ vidura tatra gaccha

02,057.012d*0521e_04 sāntvyamānā hy asatī strī jahāti

02,057.013 vidura uvāca

02,057.013a etāvatā ye puruṣaṃ tyajanti; teṣāṃ sakhyam antavad brūhi rājan

02,057.013c rājñāṃ hi cittāni pariplutāni; sāntvaṃ dattvā musalair ghātayanti

02,057.014a abālas tvaṃ manyase rājaputra; bālo 'ham ity eva sumandabuddhe

02,057.014c yaḥ sauhṛde puruṣaṃ sthāpayitvā; paścād enaṃ dūṣayate sa bālaḥ

02,057.015a na śreyase nīyate mandabuddhiḥ; strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā

02,057.015c dhruvaṃ na roced bharatarṣabhasya; patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ

02,057.016a anupriyaṃ ced anukāṅkṣase tvaṃ; sarveṣu kāryeṣu hitāhiteṣu

02,057.016c striyaś ca rājañ jaḍapaṅgukāṃś ca; pṛccha tvaṃ vai tādṛśāṃś caiva mūḍhān

02,057.017a labhyaḥ khalu prātipīya naro 'nupriyavāg iha

02,057.017c apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

02,057.018a yas tu dharme parāśvasya hitvā bhartuḥ priyāpriye

02,057.018c apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān

02,057.018d*0522_01 nāpriyaḥ sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ

02,057.018d*0522_02 priyeṣv etāni dṛśyante yāvad dveṣo hi bhārata

02,057.019a avyādhijaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ; yaśomuṣaṃ paruṣaṃ pūtigandhi

02,057.019c satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya

02,057.020a vaicitravīryasya yaśo dhanaṃ ca; vāñchāmy ahaṃ sahaputrasya śaśvat

02,057.020c yathā tathā vo 'stu namaś ca vo 'stu; mamāpi ca svasti diśantu viprāḥ

02,057.021a āśīviṣān netraviṣān kopayen na tu paṇḍitaḥ

02,057.021c evaṃ te 'haṃ vadāmīdaṃ prayataḥ kurunandana

02,058.001 śakunir uvāca

02,058.001a bahu vittaṃ parājaiṣīḥ pāṇḍavānāṃ yudhiṣṭhira

02,058.001c ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'sty aparājitam

02,058.002 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.002a mama vittam asaṃkhyeyaṃ yad ahaṃ veda saubala

02,058.002c atha tvaṃ śakune kasmād vittaṃ samanupṛcchasi

02,058.003a ayutaṃ prayutaṃ caiva kharvaṃ padmaṃ tathārbudam

02,058.003c śaṅkhaṃ caiva nikharvaṃ ca samudraṃ cātra paṇyatām

02,058.003d*0523_01 madhyaṃ caiva parārdhaṃ ca saparaṃ cātra paṇyatām

02,058.003d*0524_01 kabandhaṃ nikabandhaṃ ca sāgaraṃ cātra paṇyatām

02,058.003e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,058.004 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.004a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.004c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.005 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.005a gavāśvaṃ bahudhenūkam asaṃkhyeyam ajāvikam

02,058.005c yat kiṃ cid anuvarṇānāṃ prāk sindhor api saubala

02,058.005e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,058.006 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.006a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.006c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.007 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.007a puraṃ janapado bhūmir abrāhmaṇadhanaiḥ saha

02,058.007c abrāhmaṇāś ca puruṣā rājañ śiṣṭaṃ dhanaṃ mama

02,058.007e etad rājan dhanaṃ mahyaṃ tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,058.008 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.008a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.008c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.009 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.009a rājaputrā ime rājañ śobhante yena bhūṣitāḥ

02,058.009c kuṇḍalāni ca niṣkāś ca sarvaṃ cāṅgavibhūṣaṇam

02,058.009d*0525_01 vāsāṃsi ca mahārhāṇi sarvam anyad vināyudhaiḥ

02,058.009e etan mama dhanaṃ rājaṃs tena dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,058.010 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.010a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.010c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.011 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.011a śyāmo yuvā lohitākṣaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

02,058.011c nakulo glaha eko me yac caitat svagataṃ dhanam

02,058.012 śakunir uvāca

02,058.012a priyas te nakulo rājan rājaputro yudhiṣṭhira

02,058.012c asmākaṃ dhanatāṃ prāpto bhūyas tvaṃ kena dīvyasi

02,058.013 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.013a evam uktvā tu śakunis tān akṣān pratyapadyata

02,058.013c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.014 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.014a ayaṃ dharmān sahadevo 'nuśāsti; loke hy asmin paṇḍitākhyāṃ gataś ca

02,058.014c anarhatā rājaputreṇa tena; tvayā dīvyāmy apriyavat priyeṇa

02,058.015 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.015a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.015c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.016 śakunir uvāca

02,058.016a mādrīputrau priyau rājaṃs tavemau vijitau mayā

02,058.016c garīyāṃsau tu te manye bhīmasenadhanaṃjayau

02,058.017 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.017a adharmaṃ carase nūnaṃ yo nāvekṣasi vai nayam

02,058.017c yo naḥ sumanasāṃ mūḍha vibhedaṃ kartum icchasi

02,058.018 śakunir uvāca

02,058.018a garte mattaḥ prapatati pramattaḥ sthāṇum ṛcchati

02,058.018c jyeṣṭho rājan variṣṭho 'si namas te bharatarṣabha

02,058.019a svapne na tāni paśyanti jāgrato vā yudhiṣṭhira

02,058.019c kitavā yāni dīvyantaḥ pralapanty utkaṭā iva

02,058.020 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.020a yo naḥ saṃkhye naur iva pāranetā; jetā ripūṇāṃ rājaputras tarasvī

02,058.020c anarhatā lokavīreṇa tena; dīvyāmy ahaṃ śakune phalgunena

02,058.021 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.021a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.022 śakunir uvāca

02,058.022a ayaṃ mayā pāṇḍavānāṃ dhanurdharaḥ; parājitaḥ pāṇḍavaḥ savyasācī

02,058.022c bhīmena rājan dayitena dīvya; yat kaitavyaṃ pāṇḍava te 'vaśiṣṭam

02,058.023 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.023a yo no netā yo yudhāṃ naḥ praṇetā; yathā vajrī dānavaśatrur ekaḥ

02,058.023c tiryakprekṣī saṃhatabhrūr mahātmā; siṃhaskandho yaś ca sadātyamarṣī

02,058.024a balena tulyo yasya pumān na vidyate; gadābhṛtām agrya ihārimardanaḥ

02,058.024c anarhatā rājaputreṇa tena; dīvyāmy ahaṃ bhīmasenena rājan

02,058.025 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.025a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.025c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.026 śakunir uvāca

02,058.026a bahu vittaṃ parājaiṣīr bhrātṝṃś ca sahayadvipān

02,058.026c ācakṣva vittaṃ kaunteya yadi te 'sty aparājitam

02,058.027 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.027a ahaṃ viśiṣṭaḥ sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ dayitas tathā

02,058.027c kuryāmas te jitāḥ karma svayam ātmany upaplave

02,058.028 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.028a etac chrutvā vyavasito nikṛtiṃ samupāśritaḥ

02,058.028c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,058.029 śakunir uvāca

02,058.029a etat pāpiṣṭham akaror yad ātmānaṃ parājitaḥ

02,058.029c śiṣṭe sati dhane rājan pāpa ātmaparājayaḥ

02,058.030 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.030a evam uktvā matākṣas tān glahe sarvān avasthitān

02,058.030c parājayal lokavīrān ākṣepeṇa pṛthak pṛthak

02,058.031 śakunir uvāca

02,058.031a asti vai te priyā devī glaha eko 'parājitaḥ

02,058.031c paṇasva kṛṣṇāṃ pāñcālīṃ tayātmānaṃ punar jaya

02,058.032 yudhiṣṭhira uvāca

02,058.032a naiva hrasvā na mahatī nātikṛṣṇā na rohiṇī

02,058.032c sarāgaraktanetrā ca tayā dīvyāmy ahaṃ tvayā

02,058.033a śāradotpalapatrākṣyā śāradotpalagandhayā

02,058.033c śāradotpalasevinyā rūpeṇa śrīsamānayā

02,058.034a tathaiva syād ānṛśaṃsyāt tathā syād rūpasaṃpadā

02,058.034c tathā syāc chīlasaṃpattyā yām icchet puruṣaḥ striyam

02,058.034d*0526_01 sarvair guṇair hi saṃpannām anukūlāṃ priyaṃvadām

02,058.034d*0526_02 yadṛśīṃ dharmakāmārthasiddhim icchen naraḥ striyam

02,058.035a caramaṃ saṃviśati yā prathamaṃ pratibudhyate

02,058.035c ā gopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam

02,058.036a ābhāti padmavad vaktraṃ sasvedaṃ mallikeva ca

02,058.036c vedīmadhyā dīrghakeśī tāmrākṣī nātiromaśā

02,058.037a tayaivaṃvidhayā rājan pāñcālyāhaṃ sumadhyayā

02,058.037c glahaṃ dīvyāmi cārvaṅgyā draupadyā hanta saubala

02,058.038 vaiśaṃpāyana uvāca

02,058.038a evam ukte tu vacane dharmarājena bhārata

02,058.038c dhig dhig ity eva vṛddhānāṃ sabhyānāṃ niḥsṛtā giraḥ

02,058.039a cukṣubhe sā sabhā rājan rājñāṃ saṃjajñire kathāḥ

02,058.039c bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ svedaś ca samajāyata

02,058.040a śiro gṛhītvā viduro gatasattva ivābhavat

02,058.040c āste dhyāyann adhovaktro niḥśvasan pannago yathā

02,058.040d*0527_01 bāhlikaḥ somadattaś ca prātipīyaḥ sasaṃjayaḥ

02,058.040d*0527_02 drauṇir bhūriśravāś caiva yuyutsur dhṛtarāṣṭrajaḥ

02,058.040d*0527_03 hastau piṃkṣann adhovaktrā niḥśvasanta ivoragāḥ

02,058.041a dhṛtarāṣṭras tu saṃhṛṣṭaḥ paryapṛcchat punaḥ punaḥ

02,058.041c kiṃ jitaṃ kiṃ jitam iti hy ākāraṃ nābhyarakṣata

02,058.042a jaharṣa karṇo 'tibhṛśaṃ saha duḥśāsanādibhiḥ

02,058.042c itareṣāṃ tu sabhyānāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam

02,058.043a saubalas tv avicāryaiva jitakāśī madotkaṭaḥ

02,058.043c jitam ity eva tān akṣān punar evānvapadyata

02,059.001 duryodhana uvāca

02,059.001a ehi kṣattar draupadīm ānayasva; priyāṃ bhāryāṃ saṃmatāṃ pāṇḍavānām

02,059.001c saṃmārjatāṃ veśma paraitu śīghram; ānando naḥ saha dāsībhir astu

02,059.002 vidura uvāca

02,059.002a durvibhāvyaṃ bhavati tvādṛśena; na manda saṃbudhyasi pāśabaddhaḥ

02,059.002c prapāte tvaṃ lambamāno na vetsi; vyāghrān mṛgaḥ kopayase 'tibālyāt

02,059.003a āśīviṣāḥ śirasi te pūrṇakośā mahāviṣāḥ

02,059.003c mā kopiṣṭhāḥ sumandātman mā gamas tvaṃ yamakṣayam

02,059.004a na hi dāsītvam āpannā kṛṣṇā bhavati bhārata

02,059.004c anīśena hi rājñaiṣā paṇe nyasteti me matiḥ

02,059.005a ayaṃ dhatte veṇur ivātmaghātī; phalaṃ rājā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ

02,059.005c dyūtaṃ hi vairāya mahābhayāya; pakvo na budhyaty ayam antakāle

02,059.006a nāruṃtudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta

02,059.006c yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām

02,059.007a samuccaranty ativādā hi vaktrād; yair āhataḥ śocati rātryahāni

02,059.007c parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu

02,059.008a ajo hi śastram akhanat kilaikaḥ; śastre vipanne padbhir apāsya bhūmim

02,059.008c nikṛntanaṃ svasya kaṇṭhasya ghoraṃ; tadvad vairaṃ mā khanīḥ pāṇḍuputraiḥ

02,059.009a na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā

02,059.009c tapasvinaṃ saṃparipūrṇavidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ sadaiva

02,059.010a dvāraṃ sughoraṃ narakasya jihmaṃ; na budhyase dhṛtarāṣṭrasya putra

02,059.010c tvām anvetāro bahavaḥ kurūṇāṃ; dyūtodaye saha duḥśāsanena

02,059.011a majjanty alābūni śilāḥ plavante; muhyanti nāvo 'mbhasi śaśvad eva

02,059.011c mūḍho rājā dhṛtarāṣṭrasya putro; na me vācaḥ pathyarūpāḥ śṛṇoti

02,059.012a anto nūnaṃ bhavitāyaṃ kurūṇāṃ; sudāruṇaḥ sarvaharo vināśaḥ

02,059.012c vācaḥ kāvyāḥ suhṛdāṃ pathyarūpā; na śrūyante vardhate lobha eva

02,060.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,060.001a dhig astu kṣattāram iti bruvāṇo; darpeṇa matto dhṛtarāṣṭrasya putraḥ

02,060.001c avaikṣata prātikāmīṃ sabhāyām; uvāca cainaṃ paramāryamadhye

02,060.002a tvaṃ prātikāmin draupadīm ānayasva; na te bhayaṃ vidyate pāṇḍavebhyaḥ

02,060.002c kṣattā hy ayaṃ vivadaty eva bhīrur; na cāsmākaṃ vṛddhikāmaḥ sadaiva

02,060.003a evam uktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ; prāyāc chīghraṃ rājavaco niśamya

02,060.003c praviśya ca śveva sa siṃhagoṣṭhaṃ; samāsadan mahiṣīṃ pāṇḍavānām

02,060.004 prātikāmy uvāca

02,060.004a yudhiṣṭhire dyūtamadena matte; duryodhano draupadi tvām ajaiṣīt

02,060.004c sā prapadya tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya veśma; nayāmi tvāṃ karmaṇe yājñaseni

02,060.005 draupady uvāca

02,060.005a kathaṃ tv evaṃ vadasi prātikāmin; ko vai dīvyed bhāryayā rājaputraḥ

02,060.005c mūḍho rājā dyūtamadena matta; āho nānyat kaitavam asya kiṃ cit

02,060.006 prātikāmy uvāca

02,060.006a yadā nābhūt kaitavam anyad asya; tadādevīt pāṇḍavo 'jātaśatruḥ

02,060.006c nyastāḥ pūrvaṃ bhrātaras tena rājñā; svayaṃ cātmā tvam atho rājaputri

02,060.007 draupady uvāca

02,060.007a gaccha tvaṃ kitavaṃ gatvā sabhāyāṃ pṛccha sūtaja

02,060.007c kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānaṃ māṃ nu bhārata

02,060.007e etaj jñātvā tvam āgaccha tato māṃ naya sūtaja

02,060.007f*0528_01 jñātvā cikīrṣitam ahaṃ rājño yāsyāmi duḥkhitā

02,060.008 vaiśaṃpāyana uvāca

02,060.008a sabhāṃ gatvā sa covāca draupadyās tad vacas tadā

02,060.008b*0529_01 yudhiṣṭhiraṃ narendrāṇāṃ madhye sthitam idaṃ vacaḥ

02,060.008c kasyeśo naḥ parājaiṣīr iti tvām āha draupadī

02,060.008e kiṃ nu pūrvaṃ parājaiṣīr ātmānam atha vāpi mām

02,060.008f*0530_01 ity abravīn mahārāja * *putrī viśāṃ pate

02,060.009a yudhiṣṭhiras tu niśceṣṭo gatasattva ivābhavat

02,060.009c na taṃ sūtaṃ pratyuvāca vacanaṃ sādhv asādhu vā

02,060.010 duryodhana uvāca

02,060.010a ihaitya kṛṣṇā pāñcālī praśnam etaṃ prabhāṣatām

02,060.010c ihaiva sarve śṛṇvantu tasyā asya ca yad vacaḥ

02,060.011 vaiśaṃpāyana uvāca

02,060.011a sa gatvā rājabhavanaṃ duryodhanavaśānugaḥ

02,060.011c uvāca draupadīṃ sūtaḥ prātikāmī vyathann iva

02,060.012a sabhyās tv amī rājaputry āhvayanti; manye prāptaḥ saṃkṣayaḥ kauravāṇām

02,060.012c na vai samṛddhiṃ pālayate laghīyān; yat tvaṃ sabhām eṣyasi rājaputri

02,060.013 draupady uvāca

02,060.013a evaṃ nūnaṃ vyadadhāt saṃvidhātā; sparśāv ubhau spṛśato dhīrabālau

02,060.013c dharmaṃ tv ekaṃ paramaṃ prāha loke; sa naḥ śamaṃ dhāsyati gopyamānaḥ

02,060.013d*0531_01 so 'yaṃ dharmo mātyagāt kauravān vai

02,060.013d*0531_02 sabhyān gatvā pṛccha dharmyaṃ vaco me

02,060.013d*0531_03 te māṃ brūyur niścitaṃ tat kariṣye

02,060.013d*0531_04 dharmātmāno nītimanto variṣṭhāḥ

02,060.013d*0531_05 śrutvā sūtas tad vaco yājñasenyāḥ

02,060.013d*0531_06 sabhāṃ gatvā prāha vākyaṃ tadānīm

02,060.013d*0531_07 adhomukhās te na ca kiṃ cid ūcur

02,060.013d*0531_08 nirbandhaṃ taṃ dhārtarāṣṭrasya buddhvā

02,060.014 vaiśaṃpāyana uvāca

02,060.014a yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā duryodhanacikīrṣitam

02,060.014c draupadyāḥ saṃmataṃ dūtaṃ prāhiṇod bharatarṣabha

02,060.015a ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalā

02,060.015c sabhām āgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato 'bhavat

02,060.015d*0532_01 atha tām āgatāṃ dṛṣṭvā rājaputrīṃ sabhāṃ tadā

02,060.015d*0532_02 sabhyāḥ sarve vinindīran manobhir dhṛtarāṣṭrajam

02,060.015d*0533_01 sa gatvā tvaritaṃ dūtaḥ kṛṣṇāyā bhavanaṃ nṛpa

02,060.015d*0533_02 nyavedayan mataṃ dhīmān dharmarājasya niścitam

02,060.015d*0534_01 pāṇḍavāś ca mahātmāno dīnā duḥkhasamanvitāḥ

02,060.015d*0534_02 satyenābhiparītāṅgā nodīkṣante sma kiṃ cana

02,060.016a tatas teṣāṃ mukham ālokya rājā; duryodhanaḥ sūtam uvāca hṛṣṭaḥ

02,060.016c ihaivaitām ānaya prātikāmin; pratyakṣam asyāḥ kuravo bruvantu

02,060.017a tataḥ sūtas tasya vaśānugāmī; bhītaś ca kopād drupadātmajāyāḥ

02,060.017c vihāya mānaṃ punar eva sabhyān; uvāca kṛṣṇāṃ kim ahaṃ bravīmi

02,060.018 duryodhana uvāca

02,060.018a duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro; vṛkodarād udvijate 'lpacetāḥ

02,060.018c svayaṃ pragṛhyānaya yājñasenīṃ; kiṃ te kariṣyanty avaśāḥ sapatnāḥ

02,060.019a tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadṛṣṭiḥ

02,060.019c praviśya tad veśma mahārathānām; ity abravīd draupadīṃ rājaputrīm

02,060.020a ehy ehi pāñcāli jitāsi kṛṣṇe; duryodhanaṃ paśya vimuktalajjā

02,060.020c kurūn bhajasvāyatapadmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṃ paraihi

02,060.021a tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇam āmṛjya mukhaṃ kareṇa

02,060.021c ārtā pradudrāva yataḥ striyas tā; vṛddhasya rājñaḥ kurupuṃgavasya

02,060.022a tato javenābhisasāra roṣād; duḥśāsanas tām abhigarjamānaḥ

02,060.022c dīrgheṣu nīleṣv atha cormimatsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīm

02,060.023a ye rājasūyāvabhṛthe jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥ

02,060.023c te pāṇḍavānāṃ paribhūya vīryaṃ; balāt pramṛṣṭā dhṛtarāṣṭrajena

02,060.024a sa tāṃ parāmṛśya sabhāsamīpam; ānīya kṛṣṇām atikṛṣṇakeśīm

02,060.024c duḥśāsano nāthavatīm anāthavac; cakarṣa vāyuḥ kadalīm ivārtām

02,060.025a sā kṛṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ; śanair uvācādya rajasvalāsmi

02,060.025c ekaṃ ca vāso mama mandabuddhe; sabhāṃ netuṃ nārhasi mām anārya

02,060.026a tato 'bravīt tāṃ prasabhaṃ nigṛhya; keśeṣu kṛṣṇeṣu tadā sa kṛṣṇām

02,060.026c kṛṣṇaṃ ca jiṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca; trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām

02,060.026d*0535_01 govinda dvārakāvāsa kṛṣṇa gopījanapriya

02,060.026d*0535_02 kurubhiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava

02,060.026d*0535_03 mahiṣī pāṇḍuputrāṇām ajamīḍhakule vadhūḥ

02,060.026d*0535_04 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā tvayi jīvati keśava

02,060.027a rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpy atha vā vivastrā

02,060.027c dyūte jitā cāsi kṛtāsi dāsī; dāsīṣu kāmaś ca yathopajoṣam

02,060.028a prakīrṇakeśī patitārdhavastrā; duḥśāsanena vyavadhūyamānā

02,060.028c hrīmaty amarṣeṇa ca dahyamānā; śanair idaṃ vākyam uvāca kṛṣṇā

02,060.029a ime sabhāyām upadiṣṭaśāstrāḥ; kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ

02,060.029c gurusthānā guravaś caiva sarve; teṣām agre notsahe sthātum evam

02,060.030a nṛśaṃsakarmaṃs tvam anāryavṛtta; mā māṃ vivastrāṃ kṛdhi mā vikārṣīḥ

02,060.030c na marṣayeyus tava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ

02,060.031a dharme sthito dharmasutaś ca rājā; dharmaś ca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥ

02,060.031c vācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṃ; necchāmi doṣaṃ svaguṇān visṛjya

02,060.032a idaṃ tv anāryaṃ kuruvīramadhye; rajasvalāṃ yat parikarṣase mām

02,060.032c na cāpi kaś cit kurute 'tra pūjāṃ; dhruvaṃ tavedaṃ matam anvapadyan

02,060.033a dhig astu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṃ; dharmas tathā kṣatravidāṃ ca vṛttam

02,060.033c yatrābhyatītāṃ kurudharmavelāṃ; prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām

02,060.034a droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṃ; dhruvaṃ tathaivāsya mahātmano 'pi

02,060.034c rājñas tathā hīmam adharmam ugraṃ; na lakṣayante kuruvṛddhamukhyāḥ

02,060.034d*0536_01 imaṃ praśnam ime brūta sarva eva sabhāsadaḥ

02,060.034d*0536_02 jitāṃ vāpy ajitāṃ vā māṃ manyadhve sarvabhūmipāḥ

02,060.035a tathā bruvantī karuṇaṃ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartṝn kupitān apaśyat

02,060.035c sā pāṇḍavān kopaparītadehān; saṃdīpayām āsa kaṭākṣapātaiḥ

02,060.036a hṛtena rājyena tathā dhanena; ratnaiś ca mukhyair na tathā babhūva

02,060.036c yathārtayā kopasamīritena; kṛṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham

02,060.037a duḥśāsanaś cāpi samīkṣya kṛṣṇām; avekṣamāṇāṃ kṛpaṇān patīṃs tān

02,060.037c ādhūya vegena visaṃjñakalpām; uvāca dāsīti hasann ivograḥ

02,060.038a karṇas tu tad vākyam atīva hṛṣṭaḥ; saṃpūjayām āsa hasan saśabdam

02,060.038c gāndhārarājaḥ subalasya putras; tathaiva duḥśāsanam abhyanandat

02,060.039a sabhyās tu ye tatra babhūvur anye; tābhyām ṛte dhārtarāṣṭreṇa caiva

02,060.039c teṣām abhūd duḥkham atīva kṛṣṇāṃ; dṛṣṭvā sabhāyāṃ parikṛṣyamāṇām

02,060.039d*0537_01 diṣṭaṃ vijānan niḥsaṅgaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

02,060.039d*0537_02 uvāca draupadīṃ bhīṣmas tanmatajño mahāmatiḥ

02,060.040 bhīṣma uvāca

02,060.040a na dharmasaukṣmyāt subhage vivaktuṃ; śaknomi te praśnam imaṃ yathāvat

02,060.040c asvo hy aśaktaḥ paṇituṃ parasvaṃ; striyaś ca bhartur vaśatāṃ samīkṣya

02,060.041a tyajeta sarvāṃ pṛthivīṃ samṛddhāṃ; yudhiṣṭhiraḥ satyam atho na jahyāt

02,060.041c uktaṃ jito 'smīti ca pāṇḍavena; tasmān na śaknomi vivektum etat

02,060.041c*0538_01 **** **** sa dharmaḥ saukṣmyāt subhage vivektum

02,060.041c*0538_02 śakto jito 'sīti ca pāṇḍavena

02,060.042a dyūte 'dvitīyaḥ śakunir nareṣu; kuntīsutas tena nisṛṣṭakāmaḥ

02,060.042c na manyate tāṃ nikṛtiṃ mahātmā; tasmān na te praśnam imaṃ bravīmi

02,060.043 draupady uvāca

02,060.043a āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṃ; duṣṭātmabhir naikṛtikair anāryaiḥ

02,060.043c dyūtapriyair nātikṛtaprayatnaḥ; kasmād ayaṃ nāma nisṛṣṭakāmaḥ

02,060.044a sa śuddhabhāvo nikṛtipravṛttim; abudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ

02,060.044c saṃbhūya sarvaiś ca jito 'pi yasmāt; paścāc ca yat kaitavam abhyupetaḥ

02,060.045a tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyām; īśāḥ sutānāṃ ca tathā snuṣāṇām

02,060.045c samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṃ; vibrūta me praśnam imaṃ yathāvat

02,060.045d*0539_01 jitāsmi kiṃ vā na jitāsmy anena

02,060.045d*0540_01 na sā sabhā yatra na santi vṛddhā

02,060.045d*0540_02 na te vṛddhā ye na vadanti dharmam

02,060.045d*0540_03 nāsau dharmo yatra na satyam asti

02,060.045d*0540_04 na tat satyaṃ yac chalenānuviddham

02,060.046 vaiśaṃpāyana uvāca

02,060.046a tathā bruvantīṃ karuṇaṃ rudantīm; avekṣamāṇām asakṛt patīṃs tān

02,060.046c duḥśāsanaḥ paruṣāṇy apriyāṇi; vākyāny uvācāmadhurāṇi caiva

02,060.047a tāṃ kṛṣyamāṇāṃ ca rajasvalāṃ ca; srastottarīyām atadarhamāṇām

02,060.047c vṛkodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṃ ca; cakāra kopaṃ paramārtarūpaḥ

02,061.001 bhīma uvāca

02,061.001a bhavanti deśe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira

02,061.001c na tābhir uta dīvyanti dayā caivāsti tāsv api

02,061.002a kāśyo yad balim āhārṣīd dravyaṃ yac cānyad uttamam

02,061.002c tathānye pṛthivīpālā yāni ratnāny upāharan

02,061.003a vāhanāni dhanaṃ caiva kavacāny āyudhāni ca

02,061.003c rājyam ātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ

02,061.004a na ca me tatra kopo 'bhūt sarvasyeśo hi no bhavān

02,061.004c idaṃ tv atikṛtaṃ manye draupadī yatra paṇyate

02,061.005a eṣā hy anarhatī bālā pāṇḍavān prāpya kauravaiḥ

02,061.005c tvatkṛte kliśyate kṣudrair nṛśaṃsair nikṛtipriyaiḥ

02,061.006a asyāḥ kṛte manyur ayaṃ tvayi rājan nipātyate

02,061.006c bāhū te saṃpradhakṣyāmi sahadevāgnim ānaya

02,061.007 arjuna uvāca

02,061.007a na purā bhīmasena tvam īdṛśīr vaditā giraḥ

02,061.007c parais te nāśitaṃ nūnaṃ nṛśaṃsair dharmagauravam

02,061.008a na sakāmāḥ pare kāryā dharmam evācarottamam

02,061.008c bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ nātikramitum arhati

02,061.009a āhūto hi parai rājā kṣātradharmam anusmaran

02,061.009c dīvyate parakāmena tan naḥ kīrtikaraṃ mahat

02,061.010 bhīmasena uvāca

02,061.010a evam asmikṛtaṃ vidyāṃ yady asyāhaṃ dhanaṃjaya

02,061.010c dīpte 'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balād iva

02,061.011 vaiśaṃpāyana uvāca

02,061.011a tathā tān duḥkhitān dṛṣṭvā pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajaḥ

02,061.011c kliśyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idam abravīt

02,061.012a yājñasenyā yad uktaṃ tad vākyaṃ vibrūta pārthivāḥ

02,061.012c avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ

02,061.013a bhīṣmaś ca dhṛtarāṣṭraś ca kuruvṛddhatamāv ubhau

02,061.013c sametya nāhatuḥ kiṃ cid viduraś ca mahāmatiḥ

02,061.014a bhāradvājo 'pi sarveṣām ācāryaḥ kṛpa eva ca

02,061.014c ata etāv api praśnaṃ nāhatur dvijasattamau

02,061.015a ye tv anye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvato diśaḥ

02,061.015c kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati

02,061.016a yad idaṃ draupadī vākyam uktavaty asakṛc chubhā

02,061.016c vimṛśya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram

02,061.017a evaṃ sa bahuśaḥ sarvān uktavāṃs tān sabhāsadaḥ

02,061.017c na ca te pṛthivīpālās tam ūcuḥ sādhv asādhu vā

02,061.018a uktvā tathāsakṛt sarvān vikarṇaḥ pṛthivīpatīn

02,061.018c pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥśvasann idam abravīt

02,061.019a vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃ cana

02,061.019c manye nyāyyaṃ yad atrāhaṃ tad dhi vakṣyāmi kauravāḥ

02,061.020a catvāry āhur naraśreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām

02,061.020c mṛgayāṃ pānam akṣāṃś ca grāmye caivātisaktatām

02,061.021a eteṣu hi naraḥ sakto dharmam utsṛjya vartate

02,061.021c tathāyuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate

02,061.022a tad ayaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛśam

02,061.022c samāhūtena kitavair āsthito draupadīpaṇaḥ

02,061.023a sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānām aninditā

02,061.023c jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ

02,061.024a iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā

02,061.024c etat sarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitām imām

02,061.025a etac chrutvā mahān nādaḥ sabhyānām udatiṣṭhata

02,061.025c vikarṇaṃ śaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatām

02,061.026a tasminn uparate śabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ

02,061.026c pragṛhya ruciraṃ bāhum idaṃ vacanam abravīt

02,061.027a dṛśyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūny api

02,061.027c tajjas tasya vināśāya yathāgnir araṇiprajaḥ

02,061.027d*0541_01 vyādhir balaṃ nāśayate śarīrastho 'pi saṃbhṛtaḥ

02,061.027d*0541_02 tṛṇāni paśavo ghnanti svapakṣaṃ caiva kauravaḥ

02,061.027d*0541_03 droṇo bhīṣmaḥ kṛpo drauṇir viduraś ca mahāmatiḥ

02,061.027d*0541_04 dhṛtarāṣṭraś ca gāndhārī bhavataḥ prājñavattarāḥ

02,061.028a ete na kiṃ cid apy āhuś codyamānāpi kṛṣṇayā

02,061.028c dharmeṇa vijitāṃ manye manyante drupadātmajām

02,061.029a tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase

02,061.029c yad bravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam

02,061.030a na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryodhanāvara

02,061.030c yad bravīṣi jitāṃ kṛṣṇām ajiteti sumandadhīḥ

02,061.031a kathaṃ hy avijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja

02,061.031c yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nyastavān pāṇḍavāgrajaḥ

02,061.032a abhyantarā ca sarvasve draupadī bharatarṣabha

02,061.032c evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ katham

02,061.033a kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ

02,061.033c bhavaty avijitā kena hetunaiṣā matā tava

02,061.034a manyase vā sabhām etām ānītām ekavāsasam

02,061.034c adharmeṇeti tatrāpi śṛṇu me vākyam uttaram

02,061.035a eko bhartā striyā devair vihitaḥ kurunandana

02,061.035c iyaṃ tv anekavaśagā bandhakīti viniścitā

02,061.036a asyāḥ sabhām ānayanaṃ na citram iti me matiḥ

02,061.036c ekāmbaradharatvaṃ vāpy atha vāpi vivastratā

02,061.037a yac caiṣāṃ draviṇaṃ kiṃ cid yā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ

02,061.037c saubaleneha tat sarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu

02,061.038a duḥśāsana subālo 'yaṃ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ

02,061.038c pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi draupadyāś cāpy upāhara

02,061.039a tac chrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṃsi bhārata

02,061.039c avakīryottarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviśan

02,061.040a tato duḥśāsano rājan draupadyā vasanaṃ balāt

02,061.040c sabhāmadhye samākṣipya vyapakraṣṭuṃ pracakrame

02,061.040d*0542_00 vaiśaṃpāyana uvāca

02,061.040d*0542_01 govinda dvārakāvāsa kṛṣṇa gopījanapriya

02,061.040d*0542_02 kurubhiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava

02,061.040d*0542_03 mahiṣīṃ pāṇḍuputrāṇām ājamīḍhakule vadhūm

02,061.040d*0542_04 sāhaṃ keśagrahaṃ prāptā tvayi jīvati keśava

02,061.040d*0543_00 vaiśaṃpāyana uvāca

02,061.040d*0543_01 ākṛṣyamāṇe vasane draupadyā cintito hariḥ

02,061.040d*0543_02 govinda dvārakāvāsin kṛṣṇa gopījanapriya

02,061.040d*0543_03 kauravaiḥ paribhūtāṃ māṃ kiṃ na jānāsi keśava

02,061.040d*0543_04 he nātha he ramānātha vrajanāthārtināśana

02,061.040d*0543_05 kauravārṇavamagnāṃ mām uddharasva janārdana

02,061.040d*0543_06 kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogin viśvātman viśvabhāvana

02,061.040d*0543_07 prapannāṃ pāhi govinda kurumadhye 'vasīdatīm

02,061.040d*0543_08 ity anusmṛtya kṛṣṇaṃ sā hariṃ tribhuvaneśvaram

02,061.040d*0543_09 prārudad duḥkhitā rājan mukham ācchādya bhāminī

02,061.040d*0543_10 yājñasenyā vacaḥ śrutvā kṛṣṇo gahvarito 'bhavat

02,061.040d*0543_11 tyaktvā śayyāsanaṃ padbhyāṃ kṛpāluḥ kṛpayābhyagāt

02,061.040d*0544_01 kṛṣṇaṃ ca viṣṇuṃ ca hariṃ naraṃ ca

02,061.040d*0544_02 trāṇāya vikrośati yājñasenī

02,061.040d*0544_03 tatas tu dharmo 'ntarito mahātmā

02,061.040d*0544_04 samāvṛṇot tāṃ vividhavastrapūgaḥ

02,061.040d*0545_01 sā tatkāle tu govinde viniveśitamānasā

02,061.040d*0545_02 trāhi māṃ kṛṣṇa kṛṣṇeti duḥkhād etad udāhṛtam

02,061.040d*0546_01 tvayā siṃhena nāthena rakṣamāṇām anāthavat

02,061.040d*0546_02 cakarṣa vasanaṃ pāpaḥ kurūṇāṃ saṃnidhau mama

02,061.040d*0547_01 apakṛṣyamāṇe vasane vilalāpa suduḥkhitā

02,061.040d*0547_02 govindeti samābhāṣya kṛṣṇeti ca punaḥ punaḥ

02,061.040d*0547_03 śaṅkhacakragadāpāṇe dvārakānilayācyuta

02,061.040d*0547_04 govinda puṇḍarīkākṣa rakṣa māṃ śaraṇāgatām

02,061.040d*0548_01 jñātaṃ mayā vasiṣṭhena purā gītaṃ mahātmanā

02,061.040d*0548_02 mahaty āpadi saṃprāpte smartavyo bhagavān hariḥ

02,061.040d*0549_01 manasā cintayām āsa devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum

02,061.040d*0549_02 draupadī

02,061.040d*0549_02 āpatsv abhayadaṃ kṛṣṇaṃ lokānāṃ prapitāmaham

02,061.040d*0550_01 hā kṛṣṇa dvārakāvāsin kvāsi yādavanandana

02,061.040d*0550_02 imām avasthāṃ saṃprāptām anāthāṃ kim upekṣase

02,061.041a ākṛṣyamāṇe vasane draupadyās tu viśāṃ pate

02,061.041c tadrūpam aparaṃ vastraṃ prādurāsīd anekaśaḥ

02,061.041d*0551_01 tasya prasādād draupadyāḥ kṛṣyamāṇe 'mbare tathā

02,061.041d*0552_01 aṣṭottaraśataṃ yāvad vasanaṃ pracakarṣa ha

02,061.041d*0553_01 nānārāgavirāgāṇi vasanāny atha vai prabho

02,061.041d*0553_02 prādurbhavanti śataśo dharmasya paripālanāt

02,061.042a tato halahalāśabdas tatrāsīd ghoranisvanaḥ

02,061.042c tad adbhutatamaṃ loke vīkṣya sarvamahīkṣitām

02,061.042d*0554_01 śaśaṃsur draupadīṃ tatra kutsanto dhṛtarāṣṭrajam

02,061.042d*0555_01 dhig dhig ity aśivāṃ vācam utsṛjan kauravaṃ prati

02,061.043a śaśāpa tatra bhīmas tu rājamadhye mahāsvanaḥ

02,061.043c krodhād visphuramāṇoṣṭho viniṣpiṣya kare karam

02,061.044a idaṃ me vākyam ādaddhvaṃ kṣatriyā lokavāsinaḥ

02,061.044c noktapūrvaṃ narair anyair na cānyo yad vadiṣyati

02,061.045a yady etad evam uktvā tu na kuryāṃ pṛthivīśvarāḥ

02,061.045c pitāmahānāṃ sarveṣāṃ nāhaṃ gatim avāpnuyām

02,061.046a asya pāpasya durjāter bhāratāpasadasya ca

02,061.046c na pibeyaṃ balād vakṣo bhittvā ced rudhiraṃ yudhi

02,061.047a tasya te vacanaṃ śrutvā sarvalokapraharṣaṇam

02,061.047c pracakrur bahulāṃ pūjāṃ kutsanto dhṛtarāṣṭrajam

02,061.048a yadā tu vāsasāṃ rāśiḥ sabhāmadhye samācitaḥ

02,061.048c tato duḥśāsanaḥ śrānto vrīḍitaḥ samupāviśat

02,061.049a dhikśabdas tu tatas tatra samabhūl lomaharṣaṇaḥ

02,061.049c sabhyānāṃ naradevānāṃ dṛṣṭvā kuntīsutāṃs tadā

02,061.050a na vibruvanti kauravyāḥ praśnam etam iti sma ha

02,061.050c sa janaḥ krośati smātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayan

02,061.051a tato bāhū samucchritya nivārya ca sabhāsadaḥ

02,061.051c viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanam abravīt

02,061.052 vidura uvāca

02,061.052a draupadī praśnam uktvaivaṃ roravīti hy anāthavat

02,061.052c na ca vibrūta taṃ praśnaṃ sabhyā dharmo 'tra pīḍyate

02,061.053a sabhāṃ prapadyate hy ārtaḥ prajvalann iva havyavāṭ

02,061.053c taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praśamayanty uta

02,061.054a dharmapraśnam atho brūyād ārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ

02,061.054c vibrūyus tatra te praśnaṃ kāmakrodhavaśātigāḥ

02,061.055a vikarṇena yathāprajñam uktaḥ praśno narādhipāḥ

02,061.055c bhavanto 'pi hi taṃ praśnaṃ vibruvantu yathāmati

02,061.056a yo hi praśnaṃ na vibrūyād dharmadarśī sabhāṃ gataḥ

02,061.056c anṛte yā phalāvāptis tasyāḥ so 'rdhaṃ samaśnute

02,061.057a yaḥ punar vitathaṃ brūyād dharmadarśī sabhāṃ gataḥ

02,061.057c anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ saṃprāpnotīti niścayaḥ

02,061.058a atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam

02,061.058c prahlādasya ca saṃvādaṃ muner āṅgirasasya ca

02,061.059a prahlādo nāma daityendras tasya putro virocanaḥ

02,061.059c kanyāhetor āṅgirasaṃ sudhanvānam upādravat

02,061.060a ahaṃ jyāyān ahaṃ jyāyān iti kanyepsayā tadā

02,061.060c tayor devanam atrāsīt prāṇayor iti naḥ śrutam

02,061.061a tayoḥ praśnavivādo 'bhūt prahlādaṃ tāv apṛcchatām

02,061.061c jyāyān ka āvayor ekaḥ praśnaṃ prabrūhi mā mṛṣā

02,061.062a sa vai vivadanād bhītaḥ sudhanvānaṃ vyalokayat

02,061.062c taṃ sudhanvābravīt kruddho brahmadaṇḍa iva jvalan

02,061.063a yadi vai vakṣyasi mṛṣā prahlādātha na vakṣyasi

02,061.063c śatadhā te śiro vajrī vajreṇa prahariṣyati

02,061.064a sudhanvanā tathoktaḥ san vyathito 'śvatthaparṇavat

02,061.064c jagāma kaśyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasam

02,061.065 prahlāda uvāca

02,061.065a tvaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca

02,061.065c brāhmaṇasya mahāprājña dharmakṛcchram idaṃ śṛṇu

02,061.066a yo vai praśnaṃ na vibrūyād vitathaṃ vāpi nirdiśet

02,061.066c ke vai tasya pare lokās tan mamācakṣva pṛcchataḥ

02,061.067 kaśyapa uvāca

02,061.067a jānan na vibruvan praśnaṃ kāmāt krodhāt tathā bhayāt

02,061.067c sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati

02,061.067d*0556_01 sākṣī vā vibruvan sākṣyaṃ gokarṇaśithilaś caran

02,061.067d*0557_01 sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati

02,061.068a tasya saṃvatsare pūrṇe pāśa ekaḥ pramucyate

02,061.068c tasmāt satyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyam añjasā

02,061.069a viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate

02,061.069c na cāsya śalyaṃ kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ

02,061.069d*0558_01 pādo gacchati kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam archati

02,061.069d*0558_02 pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam archati

02,061.070a ardhaṃ harati vai śreṣṭhaḥ pādo bhavati kartṛṣu

02,061.070c pādaś caiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam

02,061.071a anenā bhavati śreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ

02,061.071c eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate

02,061.072a vitathaṃ tu vadeyur ye dharmaṃ prahlāda pṛcchate

02,061.072c iṣṭāpūrtaṃ ca te ghnanti sapta caiva parāvarān

02,061.073a hṛtasvasya hi yad duḥkhaṃ hataputrasya cāpi yat

02,061.073c ṛṇinaṃ prati yac caiva rājñā grastasya cāpi yat

02,061.074a striyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthād bhraṣṭasya caiva yat

02,061.074b*0559_01 aputrāyāś ca yad duḥkhaṃ vyāghrāghrātasya caiva yat

02,061.074c adhyūḍhāyāś ca yad duḥkhaṃ sākṣibhir vihatasya ca

02,061.075a etāni vai samāny āhur duḥkhāni tridaśeśvarāḥ

02,061.075c tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṃ bruvan

02,061.076a samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc ceti dhāraṇāt

02,061.076c tasmāt satyaṃ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate

02,061.077 vidura uvāca

02,061.077a kaśyapasya vacaḥ śrutvā prahlādaḥ putram abravīt

02,061.077c śreyān sudhanvā tvatto vai mattaḥ śreyāṃs tathāṅgirāḥ

02,061.078a mātā sudhanvanaś cāpi śreyasī mātṛtas tava

02,061.078c virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava

02,061.079 sudhanvovāca

02,061.079a putrasnehaṃ parityajya yas tvaṃ dharme pratiṣṭhitaḥ

02,061.079c anujānāmi te putraṃ jīvatv eṣa śataṃ samāḥ

02,061.080 vidura uvāca

02,061.080a evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ

02,061.080c yathāpraśnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ param

02,061.081 vaiśaṃpāyana uvāca

02,061.081a vidurasya vacaḥ śrutvā nocuḥ kiṃ cana pārthivāḥ

02,061.081c karṇo duḥśāsanaṃ tv āha kṛṣṇāṃ dāsīṃ gṛhān naya

02,061.082a tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ pralapantīṃ sma pāṇḍavān

02,061.082c duḥśāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm

02,062.001 draupady uvāca

02,062.001a purastāt karaṇīyaṃ me na kṛtaṃ kāryam uttaram

02,062.001c vihvalāsmi kṛtānena karṣatā balinā balāt

02,062.001d*0560_01 tāvat pratīkṣa duḥprajña duḥśāsana narādhama

02,062.002a abhivādaṃ karomy eṣāṃ gurūṇāṃ kurusaṃsadi

02,062.002c na me syād aparādho 'yaṃ yad idaṃ na kṛtaṃ mayā

02,062.003 vaiśaṃpāyana uvāca

02,062.003a sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinī

02,062.003c patitā vilalāpedaṃ sabhāyām atathocitā

02,062.004 draupady uvāca

02,062.004a svayaṃvare yāsmi nṛpair dṛṣṭā raṅge samāgataiḥ

02,062.004c na dṛṣṭapūrvā cānyatra sāham adya sabhāṃ gatā

02,062.005a yāṃ na vāyur na cādityo dṛṣṭavantau purā gṛhe

02,062.005c sāham adya sabhāmadhye dṛśyāmi kurusaṃsadi

02,062.006a yāṃ na mṛṣyanti vātena spṛśyamānāṃ purā gṛhe

02,062.006c spṛśyamānāṃ sahante 'dya pāṇḍavās tāṃ durātmanā

02,062.007a mṛṣyante kuravaś ceme manye kālasya paryayam

02,062.007c snuṣāṃ duhitaraṃ caiva kliśyamānām anarhatīm

02,062.008a kiṃ tv ataḥ kṛpaṇaṃ bhūyo yad ahaṃ strī satī śubhā

02,062.008c sabhāmadhyaṃ vigāhe 'dya kva nu dharmo mahīkṣitām

02,062.009a dharmyāḥ striyaḥ sabhāṃ pūrvaṃ na nayantīti naḥ śrutam

02,062.009c sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ

02,062.010a kathaṃ hi bhāryā pāṇḍūnāṃ pārṣatasya svasā satī

02,062.010c vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṃ sabhām iyām

02,062.011a tām imāṃ dharmarājasya bhāryāṃ sadṛśavarṇajām

02,062.011c brūta dāsīm adāsīṃ vā tat kariṣyāmi kauravāḥ

02,062.012a ayaṃ hi māṃ dṛḍhaṃ kṣudraḥ kauravāṇāṃ yaśoharaḥ

02,062.012b*0561_01 nṛśaṃsānumato roṣād avijñāyaiva durjanaḥ

02,062.012b*0561_02 gurūṇāṃ saṃmukhe cāpi satīvrataparāyaṇām

02,062.012b*0561_03 kleśāsahāṃ sabhāmadhye dhṛtarāṣṭro nayan nṛpaḥ

02,062.012b*0562_01 anācārapravṛtto vai paśyatāṃ dharmakovidāḥ

02,062.012c kliśnāti nāhaṃ tat soḍhuṃ ciraṃ śakṣyāmi kauravāḥ

02,062.013a jitāṃ vāpy ajitāṃ vāpi manyadhvaṃ vā yathā nṛpāḥ

02,062.013c tathā pratyuktam icchāmi tat kariṣyāmi kauravāḥ

02,062.014 bhīṣma uvāca

02,062.014a uktavān asmi kalyāṇi dharmasya tu parāṃ gatim

02,062.014c loke na śakyate gantum api viprair mahātmabhiḥ

02,062.015a balavāṃs tu yathā dharmaṃ loke paśyati pūruṣaḥ

02,062.015c sa dharmo dharmavelāyāṃ bhavaty abhihitaḥ paraiḥ

02,062.016a na vivektuṃ ca te praśnam etaṃ śaknomi niścayāt

02,062.016b*0563_01 anumodanāt pāṇḍavasya sūkṣmatvāt kāryagauravāt

02,062.016c sūkṣmatvād gahanatvāc ca kāryasyāsya ca gauravāt

02,062.017a nūnam antaḥ kulasyāsya bhavitā nacirād iva

02,062.017c tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ

02,062.018a kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanābhyāhatā bhṛśam

02,062.018c dharmyān mārgān na cyavante yathā nas tvaṃ vadhūḥ sthitā

02,062.019a upapannaṃ ca pāñcāli tavedaṃ vṛttam īdṛśam

02,062.019c yat kṛcchram api saṃprāptā dharmam evānvavekṣase

02,062.020a ete droṇādayaś caiva vṛddhā dharmavido janāḥ

02,062.020c śūnyaiḥ śarīrais tiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ

02,062.021a yudhiṣṭhiras tu praśne 'smin pramāṇam iti me matiḥ

02,062.021c ajitāṃ vā jitāṃ vāpi svayaṃ vyāhartum arhati

02,062.022 vaiśaṃpāyana uvāca

02,062.022a tathā tu dṛṣṭvā bahu tat tad evaṃ; rorūyamāṇāṃ kurarīm ivārtām

02,062.022c nocur vacaḥ sādhv atha vāpy asādhu; mahīkṣito dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ

02,062.023a dṛṣṭvā tu tān pārthivaputrapautrāṃs; tūṣṇīṃbhūtān dhṛtarāṣṭrasya putraḥ

02,062.023c smayann ivedaṃ vacanaṃ babhāṣe; pāñcālarājasya sutāṃ tadānīm

02,062.024a tiṣṭhatv ayaṃ praśna udārasattve; bhīme 'rjune sahadeve tathaiva

02,062.024c patyau ca te nakule yājñaseni; vadantv ete vacanaṃ tvatprasūtam

02,062.025a anīśvaraṃ vibruvantv āryamadhye; yudhiṣṭhiraṃ tava pāñcāli hetoḥ

02,062.025c kurvantu sarve cānṛtaṃ dharmarājaṃ; pāñcāli tvaṃ mokṣyase dāsabhāvāt

02,062.026a dharme sthito dharmarājo mahātmā; svayaṃ cedaṃ kathayatv indrakalpaḥ

02,062.026c īśo vā te yady anīśo 'tha vaiṣa; vākyād asya kṣipram ekaṃ bhajasva

02,062.027a sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṃ; duḥkhāntare vartamānās tavaiva

02,062.027c na vibruvanty āryasattvā yathāvat; patīṃś ca te samavekṣyālpabhāgyān

02,062.028a tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra; vākyaṃ sarve praśaśaṃsus tadoccaiḥ

02,062.028c celāvedhāṃś cāpi cakrur nadanto; hā hety āsīd api caivātra nādaḥ

02,062.028d*0564_01 śrutvā tu tad vākyamanoharaṃ tad

02,062.028d*0564_02 dharṣaś cāsīt kauravāṇāṃ sabhāyām

02,062.028e sarve cāsan pārthivāḥ prītimantaḥ; kuruśreṣṭhaṃ dhārmikaṃ pūjayantaḥ

02,062.028f*0565_01 śrutvā cedaṃ dhārtarāṣṭrasya coktaṃ

02,062.028f*0565_02 bhavatv idaṃ dharmayuktaṃ sadaiva

02,062.029a yudhiṣṭhiraṃ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥ

02,062.029c kiṃ nu vakṣyati dharmajña iti sācīkṛtānanāḥ

02,062.030a kiṃ nu vakṣyati bībhatsur ajito yudhi pāṇḍavaḥ

02,062.030c bhīmaseno yamau ceti bhṛśaṃ kautūhalānvitāḥ

02,062.031a tasminn uparate śabde bhīmaseno 'bravīd idam

02,062.031c pragṛhya vipulaṃ vṛttaṃ bhujaṃ candanarūṣitam

02,062.032a yady eṣa gurur asmākaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,062.032c na prabhuḥ syāt kulasyāsya na vayaṃ marṣayemahi

02,062.033a īśo naḥ puṇyatapasāṃ prāṇānām api ceśvaraḥ

02,062.033c manyate jitam ātmānaṃ yady eṣa vijitā vayam

02,062.034a na hi mucyeta jīvan me padā bhūmim upaspṛśan

02,062.034c martyadharmā parāmṛśya pāñcālyā mūrdhajān imān

02,062.035a paśyadhvam āyatau vṛttau bhujau me parighāv iva

02,062.035c naitayor antaraṃ prāpya mucyetāpi śatakratuḥ

02,062.036a dharmapāśasitas tv evaṃ nādhigacchāmi saṃkaṭam

02,062.036c gauraveṇa niruddhaś ca nigrahād arjunasya ca

02,062.037a dharmarājanisṛṣṭas tu siṃhaḥ kṣudramṛgān iva

02,062.037c dhārtarāṣṭrān imān pāpān niṣpiṣeyaṃ talāsibhiḥ

02,062.037d*0566_01 evam uktvā mahābāhuṃ visphurantaṃ muhur muhuḥ

02,062.038a tam uvāca tadā bhīṣmo droṇo vidura eva ca

02,062.038c kṣamyatām evam ity evaṃ sarvaṃ saṃbhavati tvayi

02,063.001 karṇa uvāca

02,063.001a trayaḥ kileme adhanā bhavanti; dāsaḥ śiṣyaś cāsvatantrā ca nārī

02,063.001c dāsasya patnī tvaṃ dhanam asya bhadre; hīneśvarā dāsadhanaṃ ca dāsī

02,063.001d*0567_01 trayaḥ kilaite sadhanāḥ sabhāyāṃ

02,063.001d*0567_02 bhīṣmaḥ kṣattā kauravāṇāṃ guruś ca

02,063.001d*0567_03 ye svāminaṃ duṣṭatamaṃ vadanti

02,063.001d*0567_04 vāñchanti vṛddhiṃ na ca vikṣipanti

02,063.002a praviśya sā naḥ paricārair bhajasva; tat te kāryaṃ śiṣṭam āveśya veśma

02,063.002c īśāḥ sma sarve tava rājaputri; bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ

02,063.003a anyaṃ vṛṇīṣva patim āśu bhāmini; yasmād dāsyaṃ na labhase devanena

02,063.003c anavadyā vai patiṣu kāmavṛttir; nityaṃ dāsye viditaṃ vai tavāstu

02,063.004a parājito nakulo bhīmaseno; yudhiṣṭhiraḥ sahadevo 'rjunaś ca

02,063.004c dāsībhūtā praviśa yājñaseni; parājitās te patayo na santi

02,063.005a prayojanaṃ cātmani kiṃ nu manyate; parākramaṃ pauruṣaṃ ceha pārthaḥ

02,063.005c pāñcālyasya drupadasyātmajām imāṃ; sabhāmadhye yo 'tidevīd glaheṣu

02,063.006 vaiśaṃpāyana uvāca

02,063.006a tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; bhṛśaṃ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ

02,063.006c rājānugo dharmapāśānubaddho; dahann ivainaṃ kopaviraktadṛṣṭiḥ

02,063.007 bhīma uvāca

02,063.007a nāhaṃ kupye sūtaputrasya rājann; eṣa satyaṃ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ

02,063.007c kiṃ vidviṣo vādya māṃ dhārayeyur; nādevīs tvaṃ yady anayā narendra

02,063.008 vaiśaṃpāyana uvāca

02,063.008a rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā

02,063.008c yudhiṣṭhiram uvācedaṃ tūṣṇīṃbhūtam acetasam

02,063.009a bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nṛpa śāsane

02,063.009c praśnaṃ prabrūhi kṛṣṇāṃ tvam ajitāṃ yadi manyase

02,063.010a evam uktvā sa kaunteyam apohya vasanaṃ svakam

02,063.010c smayann ivaikṣat pāñcālīm aiśvaryamadamohitaḥ

02,063.011a kadalīdaṇḍasadṛśaṃ sarvalakṣaṇapūjitam

02,063.011c gajahastapratīkāśaṃ vajrapratimagauravam

02,063.012a abhyutsmayitvā rādheyaṃ bhīmam ādharṣayann iva

02,063.012c draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyam ūrum adarśayat

02,063.013a vṛkodaras tad ālokya netre utphālya lohite

02,063.013c provāca rājamadhye taṃ sabhāṃ viśrāvayann iva

02,063.014a pitṛbhiḥ saha sālokyaṃ mā sma gacched vṛkodaraḥ

02,063.014c yady etam ūruṃ gadayā na bhindyāṃ te mahāhave

02,063.014d*0568_01 na prayāsyāmi tāṃl lokān puṇyān puṇyatamān api

02,063.014d*0568_02 yady ahaṃ mukuṭaṃ caiva mardayitvā padā ca te

02,063.014d*0568_03 na śiras tāḍayāmy ājau tadāgniṃ praviśāmy aham

02,063.015a kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ

02,063.015c vṛkṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ

02,063.016 vidura uvāca

02,063.016a paraṃ bhayaṃ paśyata bhīmasenād; budhyadhvaṃ rājño varuṇasyeva pāśāt

02,063.016c daiverito nūnam ayaṃ purastāt; paro 'nayo bharateṣūdapādi

02,063.017a atidyūtaṃ kṛtam idaṃ dhārtarāṣṭrā; ye 'syāṃ striyaṃ vivadadhvaṃ sabhāyām

02,063.017c yogakṣemo dṛśyate vo mahābhayaḥ; pāpān mantrān kuravo mantrayanti

02,063.018a imaṃ dharmaṃ kuravo jānatāśu; durdṛṣṭe 'smin pariṣat saṃpraduṣyet

02,063.018c imāṃ cet pūrvaṃ kitavo 'glahīṣyad; īśo 'bhaviṣyad aparājitātmā

02,063.019a svapne yathaitad dhi dhanaṃ jitaṃ syāt; tad evaṃ manye yasya dīvyaty anīśaḥ

02,063.019c gāndhāriputrasya vaco niśamya; dharmād asmāt kuravo māpayāta

02,063.020 duryodhana uvāca

02,063.020a bhīmasya vākye tadvad evārjunasya; sthito 'haṃ vai yamayoś caivam eva

02,063.020c yudhiṣṭhiraṃ cet pravadanty anīśam; atho dāsyān mokṣyase yājñaseni

02,063.021 arjuna uvāca

02,063.021a īśo rājā pūrvam āsīd glahe naḥ; kuntīputro dharmarājo mahātmā

02,063.021c īśas tv ayaṃ kasya parājitātmā; taj jānīdhvaṃ kuravaḥ sarva eva

02,063.021d@038_0000 karṇaḥ

02,063.021d@038_0001 duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ me prabhāṣitam

02,063.021d@038_0002 kim anena ciraṃ vīra nayasva drupadātmajām

02,063.021d@038_0003 dāsībhāvena bhuṅkṣva tvaṃ yatheṣṭaṃ kuru mānada

02,063.021d@038_0003 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0004 tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt

02,063.021d@038_0005 sādhu karṇa mahābāho yatheṣṭaṃ kriyatām iti

02,063.021d@038_0006 tato duḥśāsanas tūrṇaṃ drupadasya sutāṃ balāt

02,063.021d@038_0007 praveśayitum ārabdhaḥ sa cākarṣad durātmavān

02,063.021d@038_0008 tato vikrośatī vegāt pāñcālī devavarṇinī

02,063.021d@038_0009 paritrāyasva māṃ bhīṣma droṇa drauṇe tathā kṛpa

02,063.021d@038_0010 paritrāyasva vidura dharmiṣṭho dharmavatsala

02,063.021d@038_0011 dhṛtarāṣṭra mahārāja paritrāyasva vai snuṣām

02,063.021d@038_0012 gāndhāri tvaṃ mahābhāge sarvajñe sarvadarśini

02,063.021d@038_0013 paritrāyasva māṃ devi suyodhanabhayārditām

02,063.021d@038_0014 tvam ārye vīrajanani kiṃ māṃ paśyasi yādavi

02,063.021d@038_0015 kliśyamānām anāryair māṃ na trāyasi svakāṃ vadhūm

02,063.021d@038_0016 iti lālapyamānāṃ māṃ na kaś cit kiṃ cid abravīt

02,063.021d@038_0017 hā hatāsmi sumandātmā duryodhanavaśaṃ gatā

02,063.021d@038_0018 na vā pāṇḍur narapatir na dharmo na ca devarāṭ

02,063.021d@038_0019 na vāyur nāśvinau vāpi paritrāyanti vai snuṣām

02,063.021d@038_0020 viduraḥ

02,063.021d@038_0020 dhik kaṣṭaṃ yad ahaṃ jīve mandabhāgyā pativratā

02,063.021d@038_0021 śṛṇomi vākyaṃ tava rājaputri

02,063.021d@038_0022 neme pārthāḥ kiṃ cid api bruvanti

02,063.021d@038_0023 sā tvaṃ priyārthaṃ śṛṇu vākyam etad

02,063.021d@038_0024 yad ucyate pāpamatiḥ kṛtaghnaḥ

02,063.021d@038_0025 suyodhanaḥ sānucaraḥ suduṣṭaḥ

02,063.021d@038_0026 sahaiva rājā vikṛtaḥ sūnunā ca

02,063.021d@038_0027 yady eva vākyaṃ mahad ucyamānaṃ

02,063.021d@038_0028 na śroṣyate pāpamatiḥ suduṣṭaḥ

02,063.021d@038_0029 ity evam uktvā drupadasya putrīṃ

02,063.021d@038_0030 viduraḥ

02,063.021d@038_0030 kṣattābravīd dhṛtarāṣṭrasya putram

02,063.021d@038_0031 mā kliśyatāṃ vai drupadasya putrī

02,063.021d@038_0032 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0032 mā tvaṃ cārīn drakṣyasi rājaputra

02,063.021d@038_0033 viduraḥ

02,063.021d@038_0033 tam evam uktvā prathamaṃ dhṛtarāṣṭram uvāca ha

02,063.021d@038_0034 yady evaṃ tvaṃ mahārāja saṃkleśayasi draupadīm

02,063.021d@038_0035 acireṇaiva kālena putras te saha mantribhiḥ

02,063.021d@038_0036 gamiṣyati kṣayaṃ pāpaḥ pāṇḍavāpriyakārakaḥ

02,063.021d@038_0037 bhīmārjunābhyāṃ kruddhābhyāṃ mādrīputradvayena ca

02,063.021d@038_0038 tasmān nivāraya sutaṃ mā vināśaṃ vicintaya

02,063.021d@038_0038 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0039 etac chrutvā mandabuddhir nottaraṃ kiṃ cid abravīt

02,063.021d@038_0040 tato duryodhanas tatra daivamohabalātkṛtaḥ

02,063.021d@038_0041 acintya kṣattur vacanaṃ harṣeṇāyatalocanaḥ

02,063.021d@038_0042 ūrū darśayate pāpo draupadyā vai muhur muhuḥ

02,063.021d@038_0043 ūrau saṃdṛśyamāne tu nirīkṣya tu suyodhanam

02,063.021d@038_0044 vṛkodaras tadālokya netre utpādya lohite

02,063.021d@038_0045 etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ

02,063.021d@038_0046 niyamya manyuṃ balavān sa mānī

02,063.021d@038_0047 rājānujaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ

02,063.021d@038_0048 viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ

02,063.021d@038_0049 ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ

02,063.021d@038_0050 śakuniṃ tv akṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati

02,063.021d@038_0051 idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ

02,063.021d@038_0052 satyaṃ devāḥ kariṣyanti yadā yuddhaṃ bhaviṣyati

02,063.021d@038_0053 suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi

02,063.021d@038_0054 śiraḥ pādena cāsyāham adhitiṣṭhāmi bhūtale

02,063.021d@038_0055 vakṣaḥ śūrasya nirbhidya puruṣasya durātmanaḥ

02,063.021d@038_0056 arjunaḥ

02,063.021d@038_0056 duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva

02,063.021d@038_0057 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha

02,063.021d@038_0058 mandā gṛheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam

02,063.021d@038_0059 na ca vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām

02,063.021d@038_0060 yadi sthāsyanti saṃgrāme kṣatradharmeṇa vai saha

02,063.021d@038_0061 duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ

02,063.021d@038_0062 duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

02,063.021d@038_0063 asūnṛtānāṃ śatrūṇāṃ prahṛṣṭānāṃ durātmanām

02,063.021d@038_0064 bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave

02,063.021d@038_0065 karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ

02,063.021d@038_0066 ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ

02,063.021d@038_0067 tān sma sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam

02,063.021d@038_0068 caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ

02,063.021d@038_0069 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0069 śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi

02,063.021d@038_0070 ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ

02,063.021d@038_0071 pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān

02,063.021d@038_0072 saubalasya vadhaprepsur idaṃ vacanam abravīt

02,063.021d@038_0073 krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ

02,063.021d@038_0073 sahadevaḥ

02,063.021d@038_0074 akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara

02,063.021d@038_0075 naite 'kṣā niśitā bāṇā ye tvayā samare dhṛtāḥ

02,063.021d@038_0076 yathā caivoktavān āryas tvām uddiśya sabāndhavam

02,063.021d@038_0077 kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ

02,063.021d@038_0078 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0078 yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala

02,063.021d@038_0079 sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate

02,063.021d@038_0080 nakulaḥ

02,063.021d@038_0080 darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt

02,063.021d@038_0081 suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ

02,063.021d@038_0082 yair vācaḥ śrāvitā kṛṣṇā sthitair duryodhanapriyaiḥ

02,063.021d@038_0083 dhārtarāṣṭrān sudurvṛttān mumūrṣūn kālacoditān

02,063.021d@038_0084 darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam

02,063.021d@038_0085 ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam

02,063.021d@038_0086 hantāham asmi samare mama śatruṃ narādhamam

02,063.021d@038_0087 nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran

02,063.021d@038_0088 draupadī

02,063.021d@038_0088 nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva

02,063.021d@038_0089 yasmāc coruṃ darśayase yasmāc coruṃ nirīkṣase

02,063.021d@038_0090 tasmāt tavāpy adharmiṣṭha ūrau mṛtyur bhaviṣyati

02,063.021d@038_0091 yasmāc caivaṃ kleśayati bhrātā te māṃ durātmavān

02,063.021d@038_0092 tasmād rudhiram evāsya pāsyate vai vṛkodaraḥ

02,063.021d@038_0093 imaṃ ca pāpiṣṭhamatiṃ karṇaṃ sasutabāndhavam

02,063.021d@038_0094 sāmātyaṃ saparīvāraṃ haniṣyati dhanaṃjayaḥ

02,063.021d@038_0095 kṣudradharmaṃ naikṛtikaṃ śakuniṃ pāpacetasam

02,063.021d@038_0096 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0096 sahadevo raṇe kruddho haniṣyati sabāndhavam

02,063.021d@038_0097 ity evam āha vacanaṃ draupadī dharmadarśinī

02,063.021d@038_0098 tato 'ntarikṣāt sumahat puṣpavarṣam avāpatat

02,063.021d@038_0099 mūrdhny adṛśyata pāñcālyāḥ sādhuśabdaś ca sarvaśaḥ

02,063.021d@038_0100 tato 'rjuno vacaḥ śrutvā pratijñāṃ kurute dṛḍham

02,063.021d@038_0101 karṇaṃ hantāsmi samare saputraṃ sahabāndhavam

02,063.021d@038_0102 yasyāśrayāt svayaṃ pāpo dhārtarāṣṭraḥ pragarjati

02,063.021d@038_0103 taṃ samūlaṃ haniṣyāmi sūtaṃ taṃ balaśālinam

02,063.021d@038_0104 ye cāpare ca yotsyanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ

02,063.021d@038_0105 tān sarvān nihaniṣyāmi satyenāyudham ālabhe

02,063.021d@038_0106 adyaivāhaṃ haniṣyāmi sarvān etān sabhāsadaḥ

02,063.021d@038_0107 atīva manyur bhavati dṛṣṭvemāṃ drupadātmajām

02,063.021d@038_0108 kiṃ nv ahaṃ vai kariṣyāmi yad rājā satataṃ ghṛṇī

02,063.021d@038_0109 atha vāhaṃ muhūrtena kṛtsnaṃ nṛpatimaṇḍalam

02,063.021d@038_0110 śarair nayiṣye sadanaṃ yamasyāmitrakarśinaḥ

02,063.021d@038_0110 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0111 teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā nocus tatra sabhāsadaḥ

02,063.021d@038_0112 arjunasya bhayād rājann abhūn niḥśabdam atra vai

02,063.021d@038_0113 draupadyā vacanaṃ śrutvā cukopātha dhanaṃjayaḥ

02,063.021d@038_0114 sa tathā krodhatāmrākṣa idaṃ vacanam abravīt

02,063.021d@038_0115 ayaṃ tu mā vārayate dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,063.021d@038_0116 ity uktvā krodhatāmrākṣo dhanur ādāya vīryavān

02,063.021d@038_0117 savyasācī samutpatya tāñ śatrūn samudaikṣata

02,063.021d@038_0118 udyantaṃ phalgunaṃ tatra dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

02,063.021d@038_0119 yugānte sarvalokāṃs tu dahantam iva pāvakam

02,063.021d@038_0120 vīkṣamāṇaṃ dhanuṣpāṇiṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ

02,063.021d@038_0121 hantukāmaṃ paśūn kruddhaṃ rudraṃ dakṣakratau yathā

02,063.021d@038_0122 tathābhūtaṃ nṛpā dṛṣṭvā viṣedus trastamānasāḥ

02,063.021d@038_0123 dhanaṃjayasya vīryajñā nirāśā jīvite tadā

02,063.021d@038_0124 mṛtabhūtābhavan sarve netrair animiṣair iva

02,063.021d@038_0125 arjunaṃ dharmaputraṃ ca samudaikṣanta pārthivāḥ

02,063.021d@038_0126 kruddhaṃ tadārjunaṃ dṛṣṭvā pṛthivī ca cacāla ha

02,063.021d@038_0127 khecarāṇi ca bhūtāni vitresur vai bhayārditāḥ

02,063.021d@038_0128 nādityo virarājātha nāpi vāti ca mārutaḥ

02,063.021d@038_0129 na candro na ca nakṣatraṃ dyaur diśo na vyabhāvyata

02,063.021d@038_0130 sarvam āviddham abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam

02,063.021d@038_0131 utpatan sa babhau pārtho divākara ivāmbare

02,063.021d@038_0132 pārthaṃ dṛṣṭvāntare kruddhaṃ kālāntakayamopamam

02,063.021d@038_0133 bhīmaseno mudā yukto yuddhāyaiva mano dadhe

02,063.021d@038_0134 pāñcālī ca dadarśātha susaṃkruddhaṃ dhanaṃjayam

02,063.021d@038_0135 hantukāmaṃ ripūn sarvān suparṇam iva pannagān

02,063.021d@038_0136 duṣprekṣaḥ so 'bhavat kruddho yugāntāgnir iva jvalan

02,063.021d@038_0137 taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ vivyathuḥ puravāsinaḥ

02,063.021d@038_0138 utpatantaṃ tu vegena tato dṛṣṭvā dhanaṃjayam

02,063.021d@038_0139 jagrāha sa tato rājā puruhūto yathā harim

02,063.021d@038_0140 yudhiṣṭhiraḥ

02,063.021d@038_0140 uvāca sa ghṛṇī jyeṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,063.021d@038_0141 mā pārtha sāhasaṃ kārṣīr mā vināśaṃ gamer yaśaḥ

02,063.021d@038_0142 aham etaṃ pāpamatiṃ sūtaṃ dagdhuṃ samutsahe

02,063.021d@038_0143 kiṃ tv asya caraṇau dṛṣṭvā krodho nāśam upaiti me

02,063.021d@038_0144 vaiśaṃpāyanaḥ

02,063.021d@038_0144 tvam imaṃ jagato 'rthe vai kopaṃ saṃyaccha pāṇḍava

02,063.021d@038_0145 evam uktas tadā rājñā pāṇḍavo 'tha dhanaṃjayaḥ

02,063.021d@038_0146 krodhaṃ saṃśamayan pārtho dhārtarāṣṭraṃ prati sthitaḥ

02,063.021d@038_0147 tasmin vīre praśānte tu pāṇḍave phalgune tataḥ

02,063.021d@038_0148 sarvaṃ prahṛṣṭam abhavaj jagat sthāvarajaṅgamam

02,063.021d@038_0149 vāritaṃ ca tato dṛṣṭvā bhrātrā pārthaṃ vṛkodaraḥ

02,063.021d@038_0150 babhūva vimanā rājann abhūn niḥśabdam atra vai

02,063.022 vaiśaṃpāyana uvāca

02,063.022a tato rājño dhṛtarāṣṭrasya gehe; gomāyur uccair vyāharad agnihotre

02,063.022c taṃ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājan; samantataḥ pakṣiṇaś caiva raudrāḥ

02,063.023a taṃ ca śabdaṃ viduras tattvavedī; śuśrāva ghoraṃ subalātmajā ca

02,063.023c bhīṣmadroṇau gautamaś cāpi vidvān; svasti svastīty api caivāhur uccaiḥ

02,063.024a tato gāndhārī viduraś caiva vidvāṃs; tam utpātaṃ ghoram ālakṣya rājñe

02,063.024c nivedayām āsatur ārtavat tadā; tato rājā vākyam idaṃ babhāṣe

02,063.025a hato 'si duryodhana mandabuddhe; yas tvaṃ sabhāyāṃ kurupuṃgavānām

02,063.025c striyaṃ samābhāṣasi durvinīta; viśeṣato draupadīṃ dharmapatnīm

02,063.026a evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī; hitānveṣī bāndhavānām apāyāt

02,063.026c kṛṣṇāṃ pāñcālīm abravīt sāntvapūrvaṃ; vimṛśyaitat prajñayā tattvabuddhiḥ

02,063.027 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,063.027a varaṃ vṛṇīṣva pāñcāli matto yad abhikāṅkṣasi

02,063.027c vadhūnāṃ hi viśiṣṭā me tvaṃ dharmaparamā satī

02,063.028 draupady uvāca

02,063.028a dadāsi ced varaṃ mahyaṃ vṛṇomi bharatarṣabha

02,063.028c sarvadharmānugaḥ śrīmān adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ

02,063.028d*0569_00 dhṛtarāṣṭraḥ

02,063.028d*0569_01 evam astu tavābhīṣṭam adāso 'stu yudhiṣṭhiraḥ

02,063.028d*0569_02 punar anyaṃ varaṃ putri vṛṇīṣva tvaṃ pativrate

02,063.029a manasvinam ajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ

02,063.029c eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṃ tam āgatam

02,063.030a rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumān kva cit

02,063.030c lālito dāsaputratvaṃ paśyan naśyed dhi bhārata

02,063.031 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,063.031*0570_01 evaṃ bhavatu kalyāṇi yathā tvam abhibhāṣase

02,063.031a dvitīyaṃ te varaṃ bhadre dadāmi varayasva mām

02,063.031c mano hi me vitarati naikaṃ tvaṃ varam arhasi

02,063.032 draupady uvāca

02,063.032a sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṃjayau

02,063.032c nakulaṃ sahadevaṃ ca dvitīyaṃ varaye varam

02,063.033 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,063.033*0571_01 tathāstu te mahābhāge yathā tvaṃ nandinīcchasi

02,063.033a tṛtīyaṃ varayāsmatto nāsi dvābhyāṃ susatkṛtā

02,063.033c tvaṃ hi sarvasnuṣāṇāṃ me śreyasī dharmacāriṇī

02,063.033d*0572_01 kṣamasvādyāśrupātena śūnyaṃ bhavati vai gṛham

02,063.034 draupady uvāca

02,063.034a lobho dharmasya nāśāya bhagavan nāham utsahe

02,063.034c anarhā varam ādātuṃ tṛtīyaṃ rājasattama

02,063.035a ekam āhur vaiśyavaraṃ dvau tu kṣatrastriyā varau

02,063.035c trayas tu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṃ varāḥ

02,063.036a pāpīyāṃsa ime bhūtvā saṃtīrṇāḥ patayo mama

02,063.036c vetsyanti caiva bhadrāṇi rājan puṇyena karmaṇā

02,064.001 karṇa uvāca

02,064.001a yā naḥ śrutā manuṣyeṣu striyo rūpeṇa saṃmatāḥ

02,064.001c tāsām etādṛśaṃ karma na kasyāṃ cana śuśrumaḥ

02,064.002a krodhāviṣṭeṣu pārtheṣu dhārtarāṣṭreṣu cāpy ati

02,064.002c draupadī pāṇḍuputrāṇāṃ kṛṣṇā śāntir ihābhavat

02,064.003a aplave 'mbhasi magnānām apratiṣṭhe nimajjatām

02,064.003c pāñcālī pāṇḍuputrāṇāṃ naur eṣā pāragābhavat

02,064.004 vaiśaṃpāyana uvāca

02,064.004a tad vai śrutvā bhīmasenaḥ kurumadhye 'tyamarṣaṇaḥ

02,064.004c strī gatiḥ pāṇḍuputrāṇām ity uvāca sudurmanāḥ

02,064.005a trīṇi jyotīṃṣi puruṣa iti vai devalo 'bravīt

02,064.005b*0573_01 yuddhe 'parāṅmukhatvaṃ ca āhūtasyānivartanam

02,064.005b*0573_02 dārāṇāṃ rakṣaṇaṃ caiva iti taj jyotiṣāṃ trayam

02,064.005c apatyaṃ karma vidyā ca yataḥ sṛṣṭāḥ prajās tataḥ

02,064.006a amedhye vai gataprāṇe śūnye jñātibhir ujjhite

02,064.006c dehe tritayam evaitat puruṣasyopajāyate

02,064.007a tan no jyotir abhihataṃ dārāṇām abhimarśanāt

02,064.007c dhanaṃjaya kathaṃ svit syād apatyam abhimṛṣṭajam

02,064.008 arjuna uvāca

02,064.008a na caivoktā na cānuktā hīnataḥ paruṣā giraḥ

02,064.008c bhāratāḥ pratijalpanti sadā tūttamapūruṣāḥ

02,064.009a smaranti sukṛtāny eva na vairāṇi kṛtāni ca

02,064.009c santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ

02,064.009d*0574_01 punar yudhiṣṭhiraṃ bhīmaḥ kruddho vacanam abravīt

02,064.009d*0574_02 anujānīhi māṃ rājan nigrahāya durātmanām

02,064.010 bhīma uvāca

02,064.010a ihaivaitāṃs turā sarvān hanmi śatrūn samāgatān

02,064.010c atha niṣkramya rājendra samūlān kṛndhi bhārata

02,064.011a kiṃ no vivaditeneha kiṃ naḥ kleśena bhārata

02,064.011c adyaivaitān nihanmīha praśādhi vasudhām imām

02,064.012 vaiśaṃpāyana uvāca

02,064.012a ity uktvā bhīmasenas tu kaniṣṭhair bhrātṛbhir vṛtaḥ

02,064.012c mṛgamadhye yathā siṃho muhuḥ parigham aikṣata

02,064.013a sāntvyamāno vījyamānaḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā

02,064.013c svidyate ca mahābāhur antardāhena vīryavān

02,064.014a kruddhasya tasya srotobhyaḥ karṇādibhyo narādhipa

02,064.014c sadhūmaḥ sasphuliṅgārciḥ pāvakaḥ samajāyata

02,064.015a bhrukuṭīpuṭaduṣprekṣyam abhavat tasya tan mukham

02,064.015c yugāntakāle saṃprāpte kṛtāntasyeva rūpiṇaḥ

02,064.016a yudhiṣṭhiras tam āvārya bāhunā bāhuśālinam

02,064.016c maivam ity abravīc cainaṃ joṣam āssveti bhārata

02,064.017a nivārya taṃ mahābāhuṃ kopasaṃraktalocanam

02,064.017c pitaraṃ samupātiṣṭhad dhṛtarāṣṭraṃ kṛtāñjaliḥ

02,065.001 yudhiṣṭhira uvāca

02,065.001a rājan kiṃ karavāmas te praśādhy asmāṃs tvam īśvaraḥ

02,065.001c nityaṃ hi sthātum icchāmas tava bhārata śāsane

02,065.002 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,065.002a ajātaśatro bhadraṃ te ariṣṭaṃ svasti gacchata

02,065.002c anujñātāḥ sahadhanāḥ svarājyam anuśāsata

02,065.003a idaṃ tv evāvaboddhavyaṃ vṛddhasya mama śāsanam

02,065.003c dhiyā nigaditaṃ kṛtsnaṃ pathyaṃ niḥśreyasaṃ param

02,065.004a vettha tvaṃ tāta dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ yudhiṣṭhira

02,065.004c vinīto 'si mahāprājña vṛddhānāṃ paryupāsitā

02,065.005a yato buddhis tataḥ śāntiḥ praśamaṃ gaccha bhārata

02,065.005c nādārau kramate śastraṃ dārau śastraṃ nipātyate

02,065.006a na vairāṇy abhijānanti guṇān paśyanti nāguṇān

02,065.006c virodhaṃ nādhigacchanti ye ta uttamapūruṣāḥ

02,065.006d*0575_01 santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām

02,065.007a saṃvāde paruṣāṇy āhur yudhiṣṭhira narādhamāḥ

02,065.007c pratyāhur madhyamās tv etān uktāḥ paruṣam uttaram

02,065.008a naivoktā naiva cānuktā ahitāḥ paruṣā giraḥ

02,065.008c pratijalpanti vai dhīrāḥ sadā uttamapūruṣāḥ

02,065.009a smaranti sukṛtāny eva na vairāṇi kṛtāny api

02,065.009c santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ

02,065.009d*0576_01 asaṃbhinnārthamaryādāḥ sādhavaḥ priyadarśanāḥ

02,065.010a tathācaritam āryeṇa tvayāsmin satsamāgame

02,065.010c duryodhanasya pāruṣyaṃ tat tāta hṛdi mā kṛthāḥ

02,065.011a mātaraṃ caiva gāndhārīṃ māṃ ca tvadguṇakāṅkṣiṇam

02,065.011c upasthitaṃ vṛddham andhaṃ pitaraṃ paśya bhārata

02,065.012a prekṣāpūrvaṃ mayā dyūtam idam āsīd upekṣitam

02,065.012c mitrāṇi draṣṭukāmena putrāṇāṃ ca balābalam

02,065.013a aśocyāḥ kuravo rājan yeṣāṃ tvam anuśāsitā

02,065.013c mantrī ca viduro dhīmān sarvaśāstraviśāradaḥ

02,065.014a tvayi dharmo 'rjune vīryaṃ bhīmasene parākramaḥ

02,065.014c śraddhā ca guruśuśrūṣā yamayoḥ puruṣāgryayoḥ

02,065.015a ajātaśatro bhadraṃ te khāṇḍavaprastham āviśa

02,065.015c bhrātṛbhis te 'stu saubhrātraṃ dharme te dhīyatāṃ manaḥ

02,065.016 vaiśaṃpāyana uvāca

02,065.016a ity ukto bharataśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,065.016c kṛtvāryasamayaṃ sarvaṃ pratasthe bhrātṛbhiḥ saha

02,065.017a te rathān meghasaṃkāśān āsthāya saha kṛṣṇayā

02,065.017c prayayur hṛṣṭamanasa indraprasthaṃ purottamam

02,066.001 janamejaya uvāca

02,066.001a anujñātāṃs tān viditvā saratnadhanasaṃcayān

02,066.001c pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṇāṃ katham āsīn manas tadā

02,066.002 vaiśaṃpāyana uvāca

02,066.002a anujñātāṃs tān viditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā

02,066.002c rājan duḥśāsanaḥ kṣipraṃ jagāma bhrātaraṃ prati

02,066.003a duryodhanaṃ samāsādya sāmātyaṃ bharatarṣabha

02,066.003c duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt

02,066.004a duḥkhenaitat samānītaṃ sthaviro nāśayaty asau

02,066.004b*0577_01 niṣkrāntāḥ pāṇḍavā rājan sahavāhadhanānugāḥ

02,066.004b*0577_02 sadhanuṣkāḥ satūṇīrās tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ

02,066.004c śatrusād gamayad dravyaṃ tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ

02,066.005a atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ

02,066.005c mithaḥ saṃgamya sahitāḥ pāṇḍavān prati māninaḥ

02,066.006a vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam

02,066.006c abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṃ vacanam abruvan

02,066.007 duryodhana uvāca

02,066.007a na tvayedaṃ śrutaṃ rājan yaj jagāda bṛhaspatiḥ

02,066.007c śakrasya nītiṃ pravadan vidvān devapurohitaḥ

02,066.008a sarvopāyair nihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa

02,066.008c purā yuddhād balād vāpi prakurvanti tavāhitam

02,066.009a te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvān saṃpūjya pārthivān

02,066.009c yadi tān yodhayiṣyāmaḥ kiṃ vā naḥ parihāsyati

02,066.010a ahīn āśīviṣān kruddhān daṃśāya samupasthitān

02,066.010c kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭum arhati

02,066.011a āttaśastrā rathagatāḥ kupitās tāta pāṇḍavāḥ

02,066.011c niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyanti kruddhā hy āśīviṣā yathā

02,066.012a saṃnaddho hy arjuno yāti vivṛtya parameṣudhī

02,066.012b*0578_01 gāṇḍīvaṃ gṛhya saṃkruddhaḥ pārthaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

02,066.012b*0578_02 acireṇaiva kālena niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati

02,066.012b*0578_03 na paśyāmi raṇe kruddhaṃ bībhatsuṃ vinivartitum

02,066.012c gāṇḍīvaṃ muhur ādatte niḥśvasaṃś ca nirīkṣate

02,066.012d@039_0001 acireṇaiva kālena niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati

02,066.012d@039_0002 na paśyāmi raṇe kruddhaṃ bībhatsuṃ prativāraṇam

02,066.012d@039_0003 bhīṣmadroṇau ca karṇaś ca drauṇiś ca rathināṃ varaḥ

02,066.012d@039_0004 kṛpaś ca vṛṣasenaś ca vikarṇaś ca jayadrathaḥ

02,066.012d@039_0005 bāhlīkaḥ somadattaś ca bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ

02,066.012d@039_0006 śakuniḥ sasutaś caiva nṛpāś cānye ca kauravāḥ

02,066.012d@039_0007 ete sarve raṇe yattāḥ pārthaṃ soḍhuṃ na śaknuvan

02,066.012d@039_0008 arjunena samo vīrye nāsti loke dhanurdharaḥ

02,066.012d@039_0009 dhṛtarāṣṭraḥ

02,066.012d@039_0009 yo 'rjunenārjunas tulyo dvibāhur bahubāhunā

02,066.012d@039_0010 kas tvayoktaḥ pumān vīro bībhatsusamavikramaḥ

02,066.012d@039_0011 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0011 taṃ me brūhi mahāvīryaṃ śrotum icchāmi putraka

02,066.012d@039_0012 kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān

02,066.012d@039_0013 hehayādhipatir vīraḥ pāñcadaśyaḥ pitāmahāt

02,066.012d@039_0013 dhṛtarāṣṭraḥ

02,066.012d@039_0014 gāndhārīputra sarvāṃs tān kārtavīryapitāmahān

02,066.012d@039_0015 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0015 ānupūrvyāc ca me śaṃsa tatas taṃ pārthivaṃ tathā

02,066.012d@039_0016 kārtavīryasya caritaṃ śṛṇu rājan mahātmanaḥ

02,066.012d@039_0017 avyaktaprabhavo brahmā sarvalokapitāmahaḥ

02,066.012d@039_0018 brahmaṇo 'triḥ suto vidvān atreḥ putro niśākaraḥ

02,066.012d@039_0019 somasya tu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ

02,066.012d@039_0020 tasyāpy atha suto 'py āyur āyos tu nahuṣaḥ sutaḥ

02,066.012d@039_0021 nahuṣasya yayātis tu yayātes tanujo yaduḥ

02,066.012d@039_0022 yadoḥ putro mahārāja sahasraujeti viśrutaḥ

02,066.012d@039_0023 sahasraujaḥsuto rājaṃś cakradāseti viśrutaḥ

02,066.012d@039_0024 cakradāsasya dāyādo hehayo nāma pārthivaḥ

02,066.012d@039_0025 hehayasyābhavat putro dharmanetra iti śrutaḥ

02,066.012d@039_0026 dharmanetrasya kārtas tu kṛtavīryas tu kārtajaḥ

02,066.012d@039_0027 kṛtavīryasya tanayo arjuno balināṃ varaḥ

02,066.012d@039_0028 sa cārjuno mahārāja tapo ghoraṃ cakāra ha

02,066.012d@039_0029 sāgraṃ varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram

02,066.012d@039_0030 dattam ārādhayām āsa so 'rjuno 'trisutaṃ munim

02,066.012d@039_0031 tasya datto varān prādāc caturaḥ pārthivasya vai

02,066.012d@039_0032 pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu prārthitaḥ prathamo varaḥ

02,066.012d@039_0033 adharme prīyamāṇasya sadbhis tatra nivāraṇam

02,066.012d@039_0034 dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānurañjayan

02,066.012d@039_0035 saṃgrāmān subahūñ jitvā hatvā cārīn sahasraśaḥ

02,066.012d@039_0036 saṃgrāme yatamānasya vadhaś caivādhikād raṇe

02,066.012d@039_0037 tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kila bhārata

02,066.012d@039_0038 ratho dhvajaś ca saṃjajña ity evaṃ me śrutaṃ purā

02,066.012d@039_0039 tathaivaṃ pṛthivī rājan saptadvīpā sapattanā

02,066.012d@039_0040 sasamudrākarā tāta balinogreṇa vai jitā

02,066.012d@039_0041 sa cārjuno 'tha tejasvī saptadvīpeśvaro 'bhavat

02,066.012d@039_0042 sa ca rājā mahāyajñān ājahāra mahābalaḥ

02,066.012d@039_0043 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0043 mahīṃ ca sakalāṃ jitvā asakṛt sa samā bahūḥ

02,066.012d@039_0044 tato 'rjunaḥ kadā cid vai rājan māhiṣmatīpatiḥ

02,066.012d@039_0045 narmadāṃ bharataśreṣṭha snātuṃ dārair yayau saha

02,066.012d@039_0046 tatas tu sa nadīṃ gatvā praviśyāntarjalaṃ mudā

02,066.012d@039_0047 kartuṃ rājañ jalakrīḍāṃ tato rājopacakrame

02,066.012d@039_0048 tasminn eva tu kāle tu rāvaṇo rākṣasaiḥ saha

02,066.012d@039_0049 laṅkāyā īśvaras tāta taṃ deśaṃ prayayau balī

02,066.012d@039_0050 tatas tam arjunaṃ dṛṣṭvā narmadāyāṃ daśānanaḥ

02,066.012d@039_0051 nityaṃ krodhaparo vīro varadānena mohitaḥ

02,066.012d@039_0052 abhyadhāvat susaṃkruddho mahendraṃ śambaro yathā

02,066.012d@039_0053 arjuno 'py atha taṃ dṛṣṭvā rāvaṇaṃ pratyavārayat

02,066.012d@039_0054 tatas tau cakratur yuddhaṃ rāvaṇaś cārjunaś ca vai

02,066.012d@039_0055 tatas tu durjayaṃ vīraṃ varadānena darpitam

02,066.012d@039_0056 rākṣasendraṃ manuṣyendro yuddhvā jitvā raṇe balāt

02,066.012d@039_0057 baddhvā dhanur jyayā rājan viveśātha purīṃ svakām

02,066.012d@039_0058 sa tu taṃ bandhitaṃ śrutvā pulastyo rāvaṇaṃ tadā

02,066.012d@039_0059 mokṣayām āsa dṛṣṭvātha pure 'dṛṣṭvārjunaṃ tadā

02,066.012d@039_0060 tataḥ kadā cit tejasvī kārtavīryārjuno balī

02,066.012d@039_0061 samudratīraṃ gatvātha vicaran darpamohitaḥ

02,066.012d@039_0062 avākirac charaśataiḥ samudraṃ sa tu bhārata

02,066.012d@039_0063 taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir abhāṣata

02,066.012d@039_0064 āśugān vīra mā muñca brūhi kiṃ karavāṇi te

02,066.012d@039_0065 madāśrayāṇi bhūtāni tvannisṛṣṭair maheṣubhiḥ

02,066.012d@039_0066 arjunaḥ

02,066.012d@039_0066 bādhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho

02,066.012d@039_0067 dehi sindhupate yuddham adyaiva tvarayā mama

02,066.012d@039_0068 samudraḥ

02,066.012d@039_0068 atha vā pīḍayāmi tvāṃ tasmāt tvaṃ kuru mā ciram

02,066.012d@039_0069 loke rājan mahāvīryā bahavo nivasanti ye

02,066.012d@039_0070 teṣām ekena rājendra kuru yuddhaṃ mahābala

02,066.012d@039_0070 arjunaḥ

02,066.012d@039_0071 matsamo yadi saṃgrāme varāyudhadharaḥ kva cit

02,066.012d@039_0072 samudraḥ

02,066.012d@039_0072 vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ saheta mahāmṛdhe

02,066.012d@039_0073 maharṣir jamadagnis tu yadi rājan pariśrutaḥ

02,066.012d@039_0074 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0074 tasya putro raṇaṃ dātuṃ yathāvad vai tavārhati

02,066.012d@039_0075 samudrasya vacaḥ śrutvā rājā māhiṣmatīpatiḥ

02,066.012d@039_0076 nanāda sacivaiḥ pūrvaṃ krodhena mahatā vṛtaḥ

02,066.012d@039_0077 tataḥ pratiyayau śīghraṃ krodhena saha bhārata

02,066.012d@039_0078 sa tam āśramam āgamya rāmam evānvapadyata

02,066.012d@039_0079 sa rāmapratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ

02,066.012d@039_0080 āyāsaṃ janayām āsa rāmasya sa mahātmanaḥ

02,066.012d@039_0081 tatas tejaḥ prajajvāla rāmasyāmitatejasaḥ

02,066.012d@039_0082 pradahann iva sainyāni raśmimān iva tejasā

02,066.012d@039_0083 atha tau cakratur yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva

02,066.012d@039_0084 tataḥ paraśum ādāya nṛpaṃ bāhusahasriṇam

02,066.012d@039_0085 ciccheda sahasā rāmo bahuśākham iva drumam

02,066.012d@039_0086 taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ

02,066.012d@039_0087 asīn ādāya śaktīś ca rāmaṃ te pratyavārayan

02,066.012d@039_0088 rāmo 'pi ratham āsthāya dhanur āyamya satvaraḥ

02,066.012d@039_0089 visṛjan paramāstrāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam

02,066.012d@039_0090 tatas tu kṣatriyā rājañ jāmadagnyabhayārditāḥ

02,066.012d@039_0091 viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhabhayād iva

02,066.012d@039_0092 teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām

02,066.012d@039_0093 prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt

02,066.012d@039_0094 tathā te draviḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha

02,066.012d@039_0095 vṛṣalatvaṃ parigatā hy ucchinnāḥ kṣatrakarmaṇaḥ

02,066.012d@039_0096 tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ

02,066.012d@039_0097 dvijair abhyuditaṃ kṣatraṃ tāni rāmo nihatya ca

02,066.012d@039_0098 tatas triḥsaptamaṃ vāraṃ rāmaṃ vāg aśarīriṇī

02,066.012d@039_0099 divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā

02,066.012d@039_0100 rāma rāma nivartasva guṇāṃś cātha prapaśyasi

02,066.012d@039_0101 kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayujya punaḥ punaḥ

02,066.012d@039_0102 tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tathā

02,066.012d@039_0103 rāma rāma mahāvīra nivartasvety athābruvan

02,066.012d@039_0104 pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn

02,066.012d@039_0105 pitaraḥ

02,066.012d@039_0105 nārhā hanta bhavanto māṃ nivārayitum ity uta

02,066.012d@039_0106 nārhasi kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara

02,066.012d@039_0107 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0107 na hi yuktas tathāghāto brāhmaṇena satā tvayā

02,066.012d@039_0108 pitṝṇāṃ vacanaṃ śrutvā krodhaṃ tyaktvā sa bhārgavaḥ

02,066.012d@039_0109 aśvamedhasahasrāṇi naramedhaśatāni ca

02,066.012d@039_0110 iṣṭvā sāgaraparyantāṃ kāśyapāya mahīṃ dadau

02,066.012d@039_0111 tena rāmeṇa saṃgrāme tulyas tāta dhanaṃjayaḥ

02,066.012d@039_0112 kārtavīryeṇa ca raṇe tulyaḥ pārtho na saṃśayaḥ

02,066.012d@039_0113 raṇe vikramya rājendra pārthaṃ jetuṃ na śakyate

02,066.012d@039_0113 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0114 śṛṇu rājan purācintyān arjunasya ca sāhasān

02,066.012d@039_0115 arjuno dhanvināṃ śreṣṭho duṣkṛtaṃ kṛtavān purā

02,066.012d@039_0116 drupadasya pure rājan draupadyāś ca svayaṃvare

02,066.012d@039_0117 ābālavṛddhasaṃghoṣe sarvakṣatrasamāgame

02,066.012d@039_0118 kṣiprakārī jale matsyaṃ durnirīkṣyaṃ sasarja ha

02,066.012d@039_0119 sarvair nṛpair asādhyaṃ tat kārmukapravaraṃ ca vai

02,066.012d@039_0120 kṣaṇena sajyam akarot sarvakṣatrasya paśyataḥ

02,066.012d@039_0121 tato yantramayaṃ viddhvā vivāhaṃ phalguno balī

02,066.012d@039_0122 kṛṣṇayā hemamālyena skandhe sa pariveṣṭitaḥ

02,066.012d@039_0123 tatas tayā vṛtaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā sarve nṛpās tadā

02,066.012d@039_0124 roṣāt sarvāyudhān gṛhya kruddhā vīrā mahābalāḥ

02,066.012d@039_0125 vaikartanaṃ puraskṛtya sarve pārtham upādravan

02,066.012d@039_0126 sa dṛṣṭvā pārthivān sarvān kruddhān pārtho mahābalaḥ

02,066.012d@039_0127 vārayitvā śarais tīkṣṇair ajayat tatra sa svayam

02,066.012d@039_0128 jitvā tu tān mahīpālān sarvān karṇapurogamān

02,066.012d@039_0129 lebhe kṛṣṇāṃ śubhāṃ pārtho yuddhvā vīryabalāt tadā

02,066.012d@039_0130 sarvakṣatrasamūheṣu ambāṃ bhīṣmo yathā purā

02,066.012d@039_0131 tataḥ kadā cid bībhatsus tīrthayātrāṃ yayau svayam

02,066.012d@039_0132 atholūpīṃ śubhāṃ jātāṃ nāgarājasutāṃ tadā

02,066.012d@039_0133 nāgeṣv avāpa cāgryeṣu prārthito 'tha yathātatham

02,066.012d@039_0134 tato godāvarīṃ baṇṇāṃ kāverīṃ cāvagāhata

02,066.012d@039_0135 tataḥ pāṇḍyaṃ samāsādya tasya kanyām avāpa saḥ

02,066.012d@039_0136 labdhvā jiṣṇur mudaṃ tatra tato yāmyāṃ yayau diśam

02,066.012d@039_0137 sa dakṣiṇaṃ samudrāntaṃ gatvā cāpsarasāṃ ca vai

02,066.012d@039_0138 kumārītīrtham āsādya mokṣayām āsa cārjunaḥ

02,066.012d@039_0139 grāharūpānvitāḥ pañca atiśauryeṇa vai balāt

02,066.012d@039_0140 kanyātīrthaṃ samabhyetya tato dvāravatīṃ yayau

02,066.012d@039_0141 tatra kṛṣṇanideśāt sa subhadrāṃ prāpya phalgunaḥ

02,066.012d@039_0142 tām āropya rathopasthe prayayau svapurīṃ prati

02,066.012d@039_0143 athādāya gate pārthe te śrutvā sarvayādavāḥ

02,066.012d@039_0144 tam abhyadhāvan saṃkruddhāḥ siṃhaṃ vyāghragaṇā iva

02,066.012d@039_0145 pradyumnaḥ kṛtavarmā ca gadaḥ sāraṇasātyakī

02,066.012d@039_0146 āhukaś caiva sāmbaś ca cārudeṣṇo viḍūrathaḥ

02,066.012d@039_0147 anye ca yādavāḥ sarve baladevapurogamāḥ

02,066.012d@039_0148 ekam eva ṛte kṛṣṇaṃ gajavājirathair yutāḥ

02,066.012d@039_0149 athāsādya vane yāntaṃ parivārya dhanaṃjayam

02,066.012d@039_0150 cakrur yuddhaṃ susaṃkruddhā bahukoṭyaś ca yādavāḥ

02,066.012d@039_0151 eka eva tu pārthas tair yuddhaṃ cakre sudāruṇam

02,066.012d@039_0152 tena teṣāṃ samaṃ yuddhaṃ muhūrtaṃ prababhūva ha

02,066.012d@039_0153 tataḥ pārtho raṇe sarvān vārayitvā śitaiḥ śaraiḥ

02,066.012d@039_0154 balād vijitya rājendra vīras tān sarvayādavān

02,066.012d@039_0155 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0155 tāṃ subhadrāṃ samādāya śakraprasthaṃ viveśa ha

02,066.012d@039_0156 bhūyaḥ śṛṇu mahārāja phalgunasya tu sāhasam

02,066.012d@039_0157 dadau ca vahner bībhatsuḥ prārthitaṃ khāṇḍavaṃ vanam

02,066.012d@039_0158 labdhamātre tu tenātha bhagavān havyavāhanaḥ

02,066.012d@039_0159 bhakṣituṃ khāṇḍavaṃ rājaṃs tataḥ samupacakrame

02,066.012d@039_0160 tatas taṃ bhakṣayantaṃ vai savyasācī vibhāvasum

02,066.012d@039_0161 rathī dhanvī śarān gṛhya sa kalāpayutaḥ prabhuḥ

02,066.012d@039_0162 pālayām āsa rājendra svavīryeṇa mahābalaḥ

02,066.012d@039_0163 tataḥ śrutvā mahendras taṃ meghāṃs tān saṃdideśa ha

02,066.012d@039_0164 tenoktā meghasaṃghās te vavarṣur ativṛṣṭibhiḥ

02,066.012d@039_0165 tato meghagaṇān pārthaḥ śaravrātaiḥ samantataḥ

02,066.012d@039_0166 khagamair vārayām āsa tad āścaryam ivābhavat

02,066.012d@039_0167 vāritān meghasaṃghāṃś ca śrutvā kruddhaḥ puraṃdaraḥ

02,066.012d@039_0168 pāṇḍaraṃ gajam āsthāya sarvadevagaṇair vṛtaḥ

02,066.012d@039_0169 yayau pārthena saṃyoddhuṃ rakṣārthaṃ khāṇḍavasya ca

02,066.012d@039_0170 rudrāś ca marutaś caiva vasavaś cāśvinau tadā

02,066.012d@039_0171 ādityāś caiva sādhyāś ca viśvedevāś ca bhārata

02,066.012d@039_0172 gandharvāś caiva sahitā anye suragaṇāś ca ye

02,066.012d@039_0173 te sarve śastrasaṃpannā dīpyamānāḥ svatejasā

02,066.012d@039_0174 dhanaṃjayaṃ jighāṃsantaḥ prapetur vibudhādhipāḥ

02,066.012d@039_0175 yugānte yāni dṛśyante nimittāni mahānty api

02,066.012d@039_0176 sarvāṇi tatra dṛśyante sughorāṇi mahīpate

02,066.012d@039_0177 tato devagaṇāḥ sarve pārthaṃ samabhidudruvuḥ

02,066.012d@039_0178 asaṃbhrāntas tu tān dṛṣṭvā sa tāṃ devamayīṃ camūm

02,066.012d@039_0179 tvaritaḥ phalguno gṛhya tīkṣṇāgrān āśugāṃs tadā

02,066.012d@039_0180 śakra devāṃś ca saṃprekṣya tasthau kāla ivātyaye

02,066.012d@039_0181 tato devagaṇāḥ sarve bībhatsuṃ sapuraṃdarāḥ

02,066.012d@039_0182 avākirañ śaravrātair mānuṣaṃ taṃ mahīpate

02,066.012d@039_0183 tataḥ pārtho mahātejā gāṇḍīvaṃ gṛhya satvaraḥ

02,066.012d@039_0184 vārayām āsa devānāṃ śaravrātaiḥ śarāṃs tadā

02,066.012d@039_0185 punaḥ kruddhāḥ surāḥ sarve martyaṃ saṃkhye mahābalāḥ

02,066.012d@039_0186 nānāśastrair vavarṣus taṃ savyasāciṃ mahīpate

02,066.012d@039_0187 tān pārthaḥ śastravarṣān vai visṛṣṭān vibudhais tadā

02,066.012d@039_0188 dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva niśitaiḥ śaraiḥ

02,066.012d@039_0189 punaś ca pārthaḥ saṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ

02,066.012d@039_0190 devasaṃghāñ śarais tīkṣṇair arpayad vai samantataḥ

02,066.012d@039_0191 tato devagaṇāḥ sarve yuddhvā pārthena vai muhuḥ

02,066.012d@039_0192 raṇe jetum aśakyaṃ taṃ jñātvā te bharatarṣabha

02,066.012d@039_0193 śāntās te vibudhāḥ sarve pārthabāṇābhipīḍitāḥ

02,066.012d@039_0194 sadvipaṃ vāsavaṃ tyaktvā dudruvuḥ sarvatodiśam

02,066.012d@039_0195 prācīṃ rudrāḥ sagandharvā dakṣiṇāṃ maruto yudhi

02,066.012d@039_0196 diśaṃ pratīcīṃ bhītās te vasavaś ca tathāśvinau

02,066.012d@039_0197 ādityāś caiva viśve ca dudruvur vā udaṅmukhāḥ

02,066.012d@039_0198 sādhyāś cordhvamukhā bhītāś cintayan pārthasāyakān

02,066.012d@039_0199 evaṃ suragaṇāḥ sarve prādravan sarvatodiśam

02,066.012d@039_0200 muhur muhuḥ prekṣamāṇāḥ pārtham eva sakārmukam

02,066.012d@039_0201 vidrutān devasaṃghāṃs tān raṇe dṛṣṭvā puraṃdaraḥ

02,066.012d@039_0202 tataḥ kruddho mahātejāḥ pārthaṃ bāṇair avākirat

02,066.012d@039_0203 pārtho 'pi śakraṃ vivyādha mānuṣo vibudhādhipam

02,066.012d@039_0204 tataḥ so 'śmamayaṃ varṣaṃ vyasṛjad vibudhādhipaḥ

02,066.012d@039_0205 tac charair arjuno varṣaṃ pratijaghne 'tyamarṣaṇaḥ

02,066.012d@039_0206 atha saṃvardhayām āsa tad varṣaṃ devarāḍ api

02,066.012d@039_0207 bhūya eva tadā vīryaṃ jijñāsuḥ savyasācinaḥ

02,066.012d@039_0208 so 'śmavarṣaṃ mahāvegam iṣubhiḥ pāṇḍavo 'pi ca

02,066.012d@039_0209 vilayaṃ gamayām āsa harṣayan pākaśāsanam

02,066.012d@039_0210 upādāya tu pāṇibhyām aṅgadaṃ nāma parvatam

02,066.012d@039_0211 sadrumaṃ vyasṛjac chakro jighāṃsuḥ śvetavāhanam

02,066.012d@039_0212 tato 'rjuno vegavadbhir jvalamānair ajihmagaiḥ

02,066.012d@039_0213 bāṇair vidhvaṃsayām āsa girirājaṃ sahasraśaḥ

02,066.012d@039_0214 śakraṃ ca vārayām āsa śaraiḥ pārtho balād yudhi

02,066.012d@039_0215 tataḥ śakro mahārāja raṇe vīraṃ dhanaṃjayam

02,066.012d@039_0216 jñātvā jetum aśakyaṃ taṃ tejobalasamanvitam

02,066.012d@039_0217 parāṃ prītiṃ yayau tatra putraśauryeṇa vāsavaḥ

02,066.012d@039_0218 tadā tatra na tasyāsīd divi kaś cin mahāyaśāḥ

02,066.012d@039_0219 samartho nirjaye rājann api sākṣāt prajāpatiḥ

02,066.012d@039_0220 tataḥ pārthaḥ śarair hatvā yakṣarākṣasapannagān

02,066.012d@039_0221 dīpte cāgnau mahātejāḥ pātayām āsa saṃtatam

02,066.012d@039_0222 pratiṣedhayituṃ pārthaṃ na śekus tatra ke cana

02,066.012d@039_0223 dṛṣṭvā nivāritaṃ śakraṃ divi devagaṇaiḥ saha

02,066.012d@039_0224 yathā suparṇaḥ somārthaṃ vibudhān ajayat purā

02,066.012d@039_0225 tathā jitvā surān pārthas tarpayām āsa pāvakam

02,066.012d@039_0226 tato 'rjunaḥ svavīryeṇa tarpayitvā vibhāvasum

02,066.012d@039_0227 rathaṃ dhvajaṃ hayāṃś caiva divyāstrāṇi sabhāṃ ca vai

02,066.012d@039_0228 gāṇḍīvaṃ ca dhanuḥśreṣṭhaṃ tūṇī cākṣayasāyakau

02,066.012d@039_0229 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0229 etāny avāpa bībhatsur lebhe kīrtiṃ ca bhārata

02,066.012d@039_0230 bhūyo 'pi śṛṇu rājendra pārtho gatvottarāṃ diśam

02,066.012d@039_0231 vijitya nava varṣāṃś ca sapurāṃś ca saparvatān

02,066.012d@039_0232 jambūdvīpaṃ vaśe kṛtvā sarvaṃ tad bharatarṣabha

02,066.012d@039_0233 balāj jitvā nṛpān sarvān kare ca viniveśya ca

02,066.012d@039_0234 ratnāny ādāya sarvāṇi gatvā caiva punaḥ purīm

02,066.012d@039_0235 tato jyeṣṭhaṃ mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

02,066.012d@039_0236 rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ kārayām āsa bhārata

02,066.012d@039_0237 etāny anyāni karmāṇi kṛtavān arjunaḥ purā

02,066.012d@039_0238 arjunena samo vīrye nāsti loke pumān kva cit

02,066.012d@039_0239 devadānavayakṣāś ca piśācoragarākṣasāḥ

02,066.012d@039_0240 bhīṣmadroṇādayaḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ

02,066.012d@039_0241 loke sarvanṛpāś caiva vīrāś cānye dhanurdharāḥ

02,066.012d@039_0242 ete cānye ca bahavaḥ parivārya mahīpate

02,066.012d@039_0243 ekaṃ pārthaṃ raṇe yattāḥ pratiyoddhuṃ na śaknuvan

02,066.012d@039_0244 ahaṃ hi nityaṃ kauravya phalgunaṃ pratisattamam

02,066.012d@039_0245 apaśyaṃ cintayitvā taṃ samudvigno 'smi tadbhayāt

02,066.012d@039_0246 gṛhe gṛhe ca paśyāmi tāta pārtham ahaṃ sadā

02,066.012d@039_0247 śaragāṇḍīvasaṃyuktaṃ pāśahastam ivāntakam

02,066.012d@039_0248 api pārthasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi bhārata

02,066.012d@039_0249 pārthabhūtam idaṃ sarvaṃ nagaraṃ pratibhāti me

02,066.012d@039_0250 pārtham eva hi paśyāmi rahite tāta bhārata

02,066.012d@039_0251 dṛṣṭvā svapnagataṃ pārtham udbhrāntam iva me manaḥ

02,066.012d@039_0252 akārādīni nāmāni arjunatrastacetasaḥ

02,066.012d@039_0253 aśvāś cārthā hy ajāś caiva trāsaṃ saṃjanayanti me

02,066.012d@039_0254 nāsti pārthād ṛte tāta paravīrād bhayaṃ mama

02,066.012d@039_0255 prahlādaṃ vā baliṃ vāpi hanyād dhi vijayo raṇe

02,066.012d@039_0256 tasmāt tena mahārāja yuddham asmajjanakṣayam

02,066.012d@039_0257 ahaṃ tasya prabhāvajño nityaṃ duḥkhaṃ vasāmi ca

02,066.012d@039_0258 purāpi daṇḍakāraṇye mārīcasya yathā bhayam

02,066.012d@039_0259 dhṛtarāṣṭraḥ

02,066.012d@039_0259 bhaved rāme mahāvīrye tathā pārthe bhayaṃ mama

02,066.012d@039_0260 jānāmy eva mahāvīryaṃ jiṣṇor etad durāsadam

02,066.012d@039_0261 tāta vīrasya pārthasya mā kārṣīs tvaṃ tu vipriyam

02,066.012d@039_0262 dyūtaṃ vā śastrayuddhaṃ vā durvākyaṃ vā kadā cana

02,066.012d@039_0263 eteṣv evaṃ kṛte tasya vigrahaś caiva vo bhavet

02,066.012d@039_0264 tasmāt tvaṃ putra pārthena nityaṃ snehena vartaya

02,066.012d@039_0265 yaś ca pārthena saṃbandhād vartate ca naro bhuvi

02,066.012d@039_0266 tasya nāsti bhayaṃ kiñ cit triṣu lokeṣu bhārata

02,066.012d@039_0267 duryodhanaḥ

02,066.012d@039_0267 tasmāt tvaṃ jiṣṇunā vatsa nityaṃ snehena vartaya

02,066.012d@039_0268 dyūte pārthasya kauravya māyayā nikṛtiḥ kṛtā

02,066.012d@039_0269 dhṛtarāṣṭraḥ

02,066.012d@039_0269 tasmād dhi taṃ jahi tadā anyopāyo na no bhavet

02,066.012d@039_0270 upāyaś ca na kartavyaḥ pāṇḍavān prati bhārata

02,066.012d@039_0271 pārthān prati purā vatsa bahūpāyāḥ kṛtās tvayā

02,066.012d@039_0272 tāny apāyāni kaunteyā bahuśo vyaticakramuḥ

02,066.012d@039_0273 tasmād dhitaṃ jīvitāya naḥ kulasya janasya ca

02,066.012d@039_0274 tvaṃ cikīrṣasi ced vatsa samitraḥ sahabāndhavaḥ

02,066.012d@039_0275 sabhrātṛkas tvaṃ pārthena nityaṃ snehena vartaya

02,066.012d@039_0275 vaiśaṃpāyanaḥ

02,066.012d@039_0276 dhṛtarāṣṭravacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā

02,066.012d@039_0277 cintayitvā muhūrtaṃ tu vidhinā codito 'bravīt

02,066.013a gadāṃ gurvīṃ samudyamya tvaritaś ca vṛkodaraḥ

02,066.013c svarathaṃ yojayitvāśu niryāta iti naḥ śrutam

02,066.014a nakulaḥ khaḍgam ādāya carma cāpy aṣṭacandrakam

02,066.014c sahadevaś ca rājā ca cakrur ākāram iṅgitaiḥ

02,066.015a te tv āsthāya rathān sarve bahuśastraparicchadān

02,066.015c abhighnanto rathavrātān senāyogāya niryayuḥ

02,066.016a na kṣaṃsyante tathāsmābhir jātu viprakṛtā hi te

02,066.016c draupadyāś ca parikleśaṃ kas teṣāṃ kṣantum arhati

02,066.017a punar dīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ

02,066.017c evam etān vaśe kartuṃ śakṣyāmo bharatarṣabha

02,066.018a te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dyūtanirjitāḥ

02,066.018c praviśema mahāraṇyam ajinaiḥ prativāsitāḥ

02,066.019a trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram

02,066.019c jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa

02,066.020a nivasema vayaṃ te vā tathā dyūtaṃ pravartatām

02,066.020c akṣān uptvā punardyūtam idaṃ dīvyantu pāṇḍavāḥ

02,066.021a etat kṛtyatamaṃ rājann asmākaṃ bharatarṣabha

02,066.021c ayaṃ hi śakunir veda savidyām akṣasaṃpadam

02,066.022a dṛḍhamūlā vayaṃ rājye mitrāṇi parigṛhya ca

02,066.022c sāravad vipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadam

02,066.023a te ca trayodaśe varṣe pārayiṣyanti ced vratam

02,066.023c jeṣyāmas tān vayaṃ rājan rocatāṃ te paraṃtapa

02,066.024 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,066.024a tūrṇaṃ pratyānayasvaitān kāmaṃ vyadhvagatān api

02,066.024c āgacchantu punardyūtam idaṃ kurvantu pāṇḍavāḥ

02,066.025 vaiśaṃpāyana uvāca

02,066.025a tato droṇaḥ somadatto bāhlīkaś ca mahārathaḥ

02,066.025c viduro droṇaputraś ca vaiśyāputraś ca vīryavān

02,066.026a bhūriśravāḥ śāṃtanavo vikarṇaś ca mahārathaḥ

02,066.026c mā dyūtam ity abhāṣanta śamo 'stv iti ca sarvaśaḥ

02,066.026d*0579_01 yathopajoṣaṃ vasatāṃ punardyūtapravṛttaye

02,066.027a akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām arthadarśinām

02,066.027c akarot pāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ

02,066.028a athābravīn mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

02,066.028c putrahārdād dharmayuktaṃ gāndhārī śokakarśitā

02,066.029a jāte duryodhane kṣattā mahāmatir abhāṣata

02,066.029c nīyatāṃ paralokāya sādhv ayaṃ kulapāṃsanaḥ

02,066.030a vyanadaj jātamātro hi gomāyur iva bhārata

02,066.030c anto nūnaṃ kulasyāsya kuravas tan nibodhata

02,066.030d*0580_01 mā nimajjīḥ svadoṣeṇa mahāpsu tvaṃ hi bhārata

02,066.031a mā bālānām aśiṣṭānām abhimaṃsthā matiṃ prabho

02,066.031c mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi

02,066.032a baddhaṃ setuṃ ko nu bhindyād dhamec chāntaṃ ca pāvakam

02,066.032c śame dhṛtān punaḥ pārthān kopayet ko nu bhārata

02,066.033a smarantaṃ tvām ājamīḍha smārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ

02,066.033c śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śreyase vetarāya vā

02,066.034a na vai vṛddho bālamatir bhaved rājan kathaṃ cana

02,066.034c tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṃ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ

02,066.034d*0581_01 tasmād ayaṃ mad vacanāt tyajyatāṃ kulapāṃsanaḥ

02,066.034d*0581_02 tathā te na kṛtaṃ rājan putrasnehān narādhipa

02,066.034d*0581_03 tasya prāptaṃ phalaṃ viddhi kulāntakaraṇāya ha

02,066.035a śamena dharmeṇa parasya buddhyā; jātā buddhiḥ sāstu te mā pratīpā

02,066.035b*0582_01 na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate

02,066.035b*0582_02 mitraṃ dharmas tarasā sevitavyaḥ

02,066.035c pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān

02,066.036a athābravīn mahārājo gāndhārīṃ dharmadarśinīm

02,066.036c antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śakṣyāmi nivāritum

02,066.037a yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ

02,066.037c punardyūtaṃ prakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha

02,067.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,067.001a tato vyadhvagataṃ pārthaṃ prātikāmī yudhiṣṭhiram

02,067.001c uvāca vacanād rājño dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

02,067.002a upastīrṇā sabhā rājann akṣān uptvā yudhiṣṭhira

02,067.002c ehi pāṇḍava dīvyeti pitā tvām āha bhārata

02,067.003 yudhiṣṭhira uvāca

02,067.003a dhātur niyogād bhūtāni prāpnuvanti śubhāśubham

02,067.003c na nivṛttis tayor asti devitavyaṃ punar yadi

02,067.004a akṣadyūte samāhvānaṃ niyogāt sthavirasya ca

02,067.004c jānann api kṣayakaraṃ nātikramitum utsahe

02,067.005 vaiśaṃpāyana uvāca

02,067.005a iti bruvan nivavṛte bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ

02,067.005c jānaṃś ca śakuner māyāṃ pārtho dyūtam iyāt punaḥ

02,067.005d*0583_01 asaṃbhave hemamayasya jantos

02,067.005d*0583_02 tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya

02,067.005d*0583_03 prāyaḥ samāpannaparābhavāṇāṃ

02,067.005d*0583_04 dhiyo viparyastatarā bhavanti

02,067.006a viviśus te sabhāṃ tāṃ tu punar eva mahārathāḥ

02,067.006c vyathayanti sma cetāṃsi suhṛdāṃ bharatarṣabhāḥ

02,067.007a yathopajoṣam āsīnāḥ punardyūtapravṛttaye

02,067.007c sarvalokavināśāya daivenopanipīḍitāḥ

02,067.007d*0584_01 tān āgatān abhiprekṣya kṛpaṇaṃ kṣipram akṣavit

02,067.008 śakunir uvāca

02,067.008a amuñcat sthaviro yad vo dhanaṃ pūjitam eva tat

02,067.008c mahādhanaṃ glahaṃ tv ekaṃ śṛṇu me bharatarṣabha

02,067.009a vayaṃ dvādaśa varṣāṇi yuṣmābhir dyūtanirjitāḥ

02,067.009c praviśema mahāraṇyaṃ rauravājinavāsasaḥ

02,067.010a trayodaśaṃ ca sajane ajñātāḥ parivatsaram

02,067.010c jñātāś ca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa

02,067.011a asmābhir vā jitā yūyaṃ vane varṣāṇi dvādaśa

02,067.011c vasadhvaṃ kṛṣṇayā sārdham ajinaiḥ prativāsitāḥ

02,067.012a trayodaśe ca nirvṛtte punar eva yathocitam

02,067.012c svarājyaṃ pratipattavyam itarair atha vetaraiḥ

02,067.013a anena vyavasāyena sahāsmābhir yudhiṣṭhira

02,067.013c akṣān uptvā punardyūtam ehi dīvyasva bhārata

02,067.013d*0585_01 atha sabhyāḥ sabhāmadhye samucchritakarās tadā

02,067.013d*0585_02 ūcur udvignamanasaḥ saṃvegāt sarva eva hi

02,067.014 sabhāsada ūcuḥ

02,067.014a aho dhig bāndhavā nainaṃ bodhayanti mahad bhayam

02,067.014c buddhyā bodhyaṃ na budhyante svayaṃ ca bharatarṣabhāḥ

02,067.015 vaiśaṃpāyana uvāca

02,067.015a janapravādān subahūn iti śṛṇvan narādhipaḥ

02,067.015c hriyā ca dharmasaṅgāc ca pārtho dyūtam iyāt punaḥ

02,067.016a jānann api mahābuddhiḥ punardyūtam avartayat

02,067.016c apy ayaṃ na vināśaḥ syāt kurūṇām iti cintayan

02,067.017 yudhiṣṭhira uvāca

02,067.017a kathaṃ vai madvidho rājā svadharmam anupālayan

02,067.017c āhūto vinivarteta dīvyāmi śakune tvayā

02,067.018 śakunir uvāca

02,067.018a gavāśvaṃ bahudhenūkam aparyantam ajāvikam

02,067.018c gajāḥ kośo hiraṇyaṃ ca dāsīdāsaṃ ca sarvaśaḥ

02,067.019a eṣa no glaha evaiko vanavāsāya pāṇḍavāḥ

02,067.019c yūyaṃ vayaṃ vā vijitā vasema vanam āśritāḥ

02,067.019d*0586_01 trayodaśaṃ ca vai varṣam ajñātāḥ sajane tathā

02,067.020a anena vyavasāyena dīvyāma bharatarṣabha

02,067.020c samutkṣepeṇa caikena vanavāsāya bhārata

02,067.021 vaiśaṃpāyana uvāca

02,067.021a pratijagrāha taṃ pārtho glahaṃ jagrāha saubalaḥ

02,067.021c jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata

02,067.021d@040_0001 evaṃ daivabalāviṣṭo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,067.021d@040_0002 bhīṣmadroṇair vāryamāṇo vidureṇa ca dhīmatā

02,067.021d@040_0003 yuyutsunā kṛpeṇātha saṃjayena ca bhārata

02,067.021d@040_0004 gāndhāryā pṛthayā caiva bhīmārjunayamais tathā

02,067.021d@040_0005 vikarṇena ca vīreṇa draupadyā drauṇinā tathā

02,067.021d@040_0006 somadattena ca tathā bāhlīkena ca dhīmatā

02,067.021d@040_0007 vārito 'tīva satataṃ na ca rājā niyacchati

02,067.021d@040_0008 evaṃ sa vāryamāṇo 'pi kaunteyo hitakāmyayā

02,067.021d@040_0009 devakāryārthasiddhyarthaṃ muhūrtaṃ kalir āviśat

02,067.021d@040_0010 āviṣṭaḥ kalinā rājañ śakuniṃ pratyabhāṣata

02,067.021d@040_0011 evaṃ bhavatv iti tadā vanavāsāya dīvyate

02,068.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,068.001a vanavāsāya cakrus te matiṃ pārthāḥ parājitāḥ

02,068.001c ajināny uttarīyāṇi jagṛhuś ca yathākramam

02,068.002a ajinaiḥ saṃvṛtān dṛṣṭvā hṛtarājyān ariṃdamān

02,068.002c prasthitān vanavāsāya tato duḥśāsano 'bravīt

02,068.003a pravṛttaṃ dhārtarāṣṭrasya cakraṃ rājño mahātmanaḥ

02,068.003c parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṃ paramāṃ gatāḥ

02,068.004a adya devāḥ saṃprayātāḥ samair vartmabhir asthalaiḥ

02,068.004c guṇajyeṣṭhās tathā jyeṣṭhā bhūyāṃso yad vayaṃ paraiḥ

02,068.005a narakaṃ pātitāḥ pārthā dīrghakālam anantakam

02,068.005c sukhāc ca hīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ

02,068.006a balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrān prahāsiṣuḥ

02,068.006c te nirjitā hṛtadhanā vanam eṣyanti pāṇḍavāḥ

02,068.007a citrān saṃnāhān avamuñcantu caiṣāṃ; vāsāṃsi divyāni ca bhānumanti

02,068.007c nivāsyantāṃ rurucarmāṇi sarve; yathā glahaṃ saubalasyābhyupetāḥ

02,068.008a na santi lokeṣu pumāṃsa īdṛśā; ity eva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā

02,068.008c jñāsyanti te ''tmānam ime 'dya pāṇḍavā; viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ

02,068.008d*0587_01 svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr

02,068.008d*0587_02 vṛthāmatiḥ sthaviro yajñasenaḥ

02,068.009a ayaṃ hi vāsodaya īdṛśānāṃ; manasvināṃ kaurava mā bhaved vaḥ

02,068.009c adīkṣitānām ajināni yadvad; balīyasāṃ paśyata pāṇḍavānām

02,068.009d*0588_01 svayaṃvare 'sau sthaviro 'pi mandadhīr

02,068.009d*0588_02 vṛthāmatiḥ suprajño yajñasenaḥ

02,068.009d*0588_03 mahīkṣitāṃ paśyatāṃ pāṇḍavānāṃ

02,068.010a mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ; kanyāṃ pāñcālīṃ pāṇḍavebhyaḥ pradāya

02,068.010c akārṣīd vai duṣkṛtaṃ neha santi; klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ

02,068.010d*0589_01 saṃpaśyantyās te 'jinaiḥ saṃvṛtāṅgāḥ

02,068.011a sūkṣmān prāvārān ajināni coditān; dṛṣṭvāraṇye nirdhanān apratiṣṭhān

02,068.011c kāṃ tvaṃ prītiṃ lapsyase yājñaseni; patiṃ vṛṇīṣva yam ihānyam icchasi

02,068.012a ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ; kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ

02,068.012c eṣāṃ vṛṇīṣvaikatamaṃ patitve; na tvāṃ tapet kālaviparyayo 'yam

02,068.013a yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mṛgāḥ

02,068.013c tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api

02,068.014a kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ patitān upāsse; moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilān upāsya

02,068.014c evaṃ nṛśaṃsaḥ paruṣāṇi pārthān; aśrāvayad dhṛtarāṣṭrasya putraḥ

02,068.015a tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī; nirbhartsyoccais taṃ nigṛhyaiva roṣāt

02,068.015c uvācedaṃ sahasaivopagamya; siṃho yathā haimavataḥ śṛgālam

02,068.016 bhīmasena uvāca

02,068.016a krūra pāpajanair juṣṭam akṛtārthaṃ prabhāṣase

02,068.016c gāndhāravidyayā hi tvaṃ rājamadhye vikatthase

02,068.017a yathā tudasi marmāṇi vākśarair iha no bhṛśam

02,068.017c tathā smārayitā te 'haṃ kṛntan marmāṇi saṃyuge

02,068.018a ye ca tvām anuvartante kāmalobhavaśānugāḥ

02,068.018c goptāraḥ sānubandhāṃs tān neṣyāmi yamasādanam

02,068.019 vaiśaṃpāyana uvāca

02,068.019a evaṃ bruvāṇam ajinair vivāsitaṃ; duḥkhābhibhūtaṃ parinṛtyati sma

02,068.019c madhye kurūṇāṃ dharmanibaddhamārgaṃ; gaur gaur iti smāhvayan muktalajjaḥ

02,068.020 bhīmasena uvāca

02,068.020a nṛśaṃsaṃ paruṣaṃ krūraṃ śakyaṃ duḥśāsana tvayā

02,068.020c nikṛtyā hi dhanaṃ labdhvā ko vikatthitum arhati

02,068.021a mā ha sma sukṛtāṃl lokān gacchet pārtho vṛkodaraḥ

02,068.021c yadi vakṣasi bhittvā te na pibec choṇitaṃ raṇe

02,068.022a dhārtarāṣṭrān raṇe hatvā miṣatāṃ sarvadhanvinām

02,068.022c śamaṃ gantāsmi nacirāt satyam etad bravīmi vaḥ

02,068.023 vaiśaṃpāyana uvāca

02,068.023a tasya rājā siṃhagateḥ sakhelaṃ; duryodhano bhīmasenasya harṣāt

02,068.023c gatiṃ svagatyānucakāra mando; nirgacchatāṃ pāṇḍavānāṃ sabhāyāḥ

02,068.024a naitāvatā kṛtam ity abravīt taṃ; vṛkodaraḥ saṃnivṛttārdhakāyaḥ

02,068.024c śīghraṃ hi tvā nihataṃ sānubandhaṃ; saṃsmāryāhaṃ prativakṣyāmi mūḍha

02,068.025a etat samīkṣyātmani cāvamānaṃ; niyamya manyuṃ balavān sa mānī

02,068.025c rājānugaḥ saṃsadi kauravāṇāṃ; viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ

02,068.026a ahaṃ duryodhanaṃ hantā karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ

02,068.026c śakuniṃ cākṣakitavaṃ sahadevo haniṣyati

02,068.027a idaṃ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye bṛhad vacaḥ

02,068.027c satyaṃ devāḥ kariṣyanti yan no yuddhaṃ bhaviṣyati

02,068.028a suyodhanam imaṃ pāpaṃ hantāsmi gadayā yudhi

02,068.028c śiraḥ pādena cāsyāham adhiṣṭhāsyāmi bhūtale

02,068.029a vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ

02,068.029c duḥśāsanasya rudhiraṃ pātāsmi mṛgarāḍ iva

02,068.030 arjuna uvāca

02,068.030a naiva vācā vyavasitaṃ bhīma vijñāyate satām

02,068.030c itaś caturdaśe varṣe draṣṭāro yad bhaviṣyati

02,068.030d*0590_01 bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha

02,068.030d*0590_02 mattā graheṣu sukhino na budhyante mahad bhayam

02,068.031a duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ

02,068.031c duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam

02,068.032a asūyitāraṃ vaktāraṃ prasraṣṭāraṃ durātmanām

02,068.032c bhīmasena niyogāt te hantāhaṃ karṇam āhave

02,068.033a arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā

02,068.033c karṇaṃ karṇānugāṃś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ

02,068.034a ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ

02,068.034c tāṃś ca sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam

02,068.035a caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ

02,068.035c śaityaṃ somāt praṇaśyeta matsatyaṃ vicaled yadi

02,068.035d*0590a_01 draṣṭāro bhūmipālāḥ syur ito varṣe caturdaśe

02,068.036a na pradāsyati ced rājyam ito varṣe caturdaśe

02,068.036c duryodhano hi satkṛtya satyam etad bhaviṣyati

02,068.037 vaiśaṃpāyana uvāca

02,068.037a ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ

02,068.037c pragṛhya vipulaṃ bāhuṃ sahadevaḥ pratāpavān

02,068.038a saubalasya vadhaṃ prepsur idaṃ vacanam abravīt

02,068.038c krodhasaṃraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ

02,068.039a akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṃ yaśohara

02,068.039c naite 'kṣā niśitā bāṇās tvayaite samare vṛtāḥ

02,068.040a yathā caivoktavān bhīmas tvām uddiśya sabāndhavam

02,068.040c kartāhaṃ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ

02,068.041a hantāsmi tarasā yuddhe tvāṃ vikramya sabāndhavam

02,068.041c yadi sthāsyasi saṃgrāme kṣatradharmeṇa saubala

02,068.042a sahadevavacaḥ śrutvā nakulo 'pi viśāṃ pate

02,068.042c darśanīyatamo nṝṇām idaṃ vacanam abravīt

02,068.043a suteyaṃ yajñasenasya dyūte 'smin dhṛtarāṣṭrajaiḥ

02,068.043c yair vācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitair duryodhanapriye

02,068.044a tān dhārtarāṣṭrān durvṛttān mumūrṣūn kālacoditān

02,068.044c darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṃ vaivasvatakṣayam

02,068.044d*0591_01 ulūkaṃ ca durātmānaṃ saubalasya sutaṃ priyam

02,068.044d*0591_02 krūraṃ hantāsmi samare taṃ vai krūraṃ narādhamam

02,068.045a nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṃ caran

02,068.045c nirdhārtarāṣṭrāṃ pṛthivīṃ kartāsmi nacirād iva

02,068.046a evaṃ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ

02,068.046c pratijñā bahulāḥ kṛtvā dhṛtarāṣṭram upāgaman

02,069.001 yudhiṣṭhira uvāca

02,069.001a āmantrayāmi bharatāṃs tathā vṛddhaṃ pitāmaham

02,069.001c rājānaṃ somadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam

02,069.002a droṇaṃ kṛpaṃ nṛpāṃś cānyān aśvatthāmānam eva ca

02,069.002c viduraṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca dhārtarāṣṭrāṃś ca sarvaśaḥ

02,069.002d*0592_01 saumadattiṃ mahāvīryaṃ vikarṇaṃ ca mahāmatim

02,069.003a yuyutsuṃ saṃjayaṃ caiva tathaivānyān sabhāsadaḥ

02,069.003b*0593_01 gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ mātaraṃ ca pṛthāṃ tathā

02,069.003c sarvān āmantrya gacchāmi draṣṭāsmi punar etya vaḥ

02,069.004 vaiśaṃpāyana uvāca

02,069.004a na ca kiṃ cit tadocus te hriyā santo yudhiṣṭhiram

02,069.004c manobhir eva kalyāṇaṃ dadhyus te tasya dhīmataḥ

02,069.005 vidura uvāca

02,069.005a āryā pṛthā rājaputrī nāraṇyaṃ gantum arhati

02,069.005c sukumārī ca vṛddhā ca nityaṃ caiva sukhocitā

02,069.006*0594_00 pāṇḍavā ūcuḥ

02,069.006*0594_01 tathety uktvābruvan sarve yathā no vadase 'nagha

02,069.006*0594_02 tvaṃ pitṛvyaḥ pitṛsamo vayaṃ ca tvatparāyaṇāḥ

02,069.006*0594_03 yathājñāpayase vidvaṃs tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ

02,069.006*0594_04 yac cānyad api kartavyaṃ tad vidhatsva mahāmate

02,069.006a iha vatsyati kalyāṇī satkṛtā mama veśmani

02,069.006c iti pārthā vijānīdhvam agadaṃ vo 'stu sarvaśaḥ

02,069.007a yudhiṣṭhira vijānīhi mamedaṃ bharatarṣabha

02,069.007c nādharmeṇa jitaḥ kaś cid vyathate vai parājayāt

02,069.008a tvaṃ vai dharmān vijānīṣe yudhāṃ vettā dhanaṃjayaḥ

02,069.008c hantārīṇāṃ bhīmaseno nakulas tv arthasaṃgrahī

02,069.008d*0595_01 sahadevo nṛṇāṃ devo nityaṃ pṛṣṭhānugaḥ saha

02,069.008d*0595_02 sarvopadravanāśāya bhaviṣyati raṇotkaṭaḥ

02,069.009a saṃyantā sahadevas tu dhaumyo brahmaviduttamaḥ

02,069.009c dharmārthakuśalā caiva draupadī dharmacāriṇī

02,069.010a anyonyasya priyāḥ sarve tathaiva priyavādinaḥ

02,069.010c parair abhedyāḥ saṃtuṣṭāḥ ko vo na spṛhayed iha

02,069.011a eṣa vai sarvakalyāṇaḥ samādhis tava bhārata

02,069.011c nainaṃ śatrur viṣahate śakreṇāpi samo 'cyuta

02,069.012a himavaty anuśiṣṭo 'si merusāvarṇinā purā

02,069.012c dvaipāyanena kṛṣṇena nagare vāraṇāvate

02,069.013a bhṛgutuṅge ca rāmeṇa dṛṣadvatyāṃ ca śaṃbhunā

02,069.013c aśrauṣīr asitasyāpi maharṣer añjanaṃ prati

02,069.013d*0596_01 kalmāṣītīrasaṃsthasya gatas tvaṃ śiṣyatāṃ bhṛgoḥ

02,069.014a draṣṭā sadā nāradasya dhaumyas te 'yaṃ purohitaḥ

02,069.014c mā hārṣīḥ sāṃparāye tvaṃ buddhiṃ tām ṛṣipūjitām

02,069.015a purūravasam ailaṃ tvaṃ buddhyā jayasi pāṇḍava

02,069.015c śaktyā jayasi rājño 'nyān ṛṣīn dharmopasevayā

02,069.016a aindre jaye dhṛtamanā yāmye kopavidhāraṇe

02,069.016c visarge caiva kaubere vāruṇe caiva saṃyame

02,069.017a ātmapradānaṃ saumyatvam adbhyaś caivopajīvanam

02,069.017c bhūmeḥ kṣamā ca tejaś ca samagraṃ sūryamaṇḍalāt

02,069.018a vāyor balaṃ viddhi sa tvaṃ bhūtebhyaś cātmasaṃbhavam

02,069.018c agadaṃ vo 'stu bhadraṃ vo drakṣyāmi punarāgatān

02,069.019a āpaddharmārthakṛcchreṣu sarvakāryeṣu vā punaḥ

02,069.019c yathāvat pratipadyethāḥ kāle kāle yudhiṣṭhira

02,069.020a āpṛṣṭo 'sīha kaunteya svasti prāpnuhi bhārata

02,069.020c kṛtārthaṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam

02,069.020d*0597_01 na hi vo vṛjinaṃ kiṃ cid veda kaś cit purā kṛtam

02,069.021 vaiśaṃpāyana uvāca

02,069.021a evam uktas tathety uktvā pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ

02,069.021c bhīṣmadroṇau namaskṛtya prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ

02,070.000@041_0001 tataḥ saṃprasthite tatra dharmarāje tadā nṛpe

02,070.000@041_0002 janāḥ samastās taṃ draṣṭuṃ samāruruhur atvarāḥ

02,070.000@041_0003 tataḥ prāsādavaryāṇi vimānaśikharāṇi ca

02,070.000@041_0004 gopurāṇi ca sarvāṇi vṛkṣān anyāṃś ca sarvaśaḥ

02,070.000@041_0005 adhiruhya janaḥ śrīmān udāsīno vyalokayat

02,070.000@041_0006 na hi rathyās tathā śakyā gantuṃ bahujanākulāḥ

02,070.000@041_0007 āruhya te sma tān yatra dīnāḥ paśyanti pāṇḍavam

02,070.000@041_0008 padātiṃ varjitacchatraṃ celabhūṣaṇavarjitam

02,070.000@041_0009 valkalājinasaṃvītaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā janās tadā

02,070.000@041_0010 janāḥ

02,070.000@041_0010 ūcur bahuvidhā vācaḥ śokopahatacetasaḥ

02,070.000@041_0011 yaṃ yāntam anuyānti sma caturaṅgabalaṃ mahat

02,070.000@041_0012 tam evaṃ kṛṣṇayā sārdham anuyānti sma pāṇḍavāḥ

02,070.000@041_0013 catvāro bhrātaraś caiva dhaumyaś caiva purohitaḥ

02,070.000@041_0014 bhīmārjunau vārayitvā nikṛtyā baddhakārmukau

02,070.000@041_0015 dharma evāsthito yena tyaktvā rājyaṃ mahātmanā

02,070.000@041_0016 yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtair ākāśagair api

02,070.000@041_0017 tām adya kṛṣṇāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ

02,070.000@041_0018 aṅgarāgocitāṃ kṛṣṇāṃ raktacandanasevinīm

02,070.000@041_0019 varṣam uṣṇaṃ ca śītaṃ ca neṣyaty āśu vivarṇatām

02,070.000@041_0020 adya nūnaṃ pṛthā devī satyam āviśya bhāṣate

02,070.000@041_0021 putrān snuṣāṃ ca devī tu draṣṭum adyātha nārhati

02,070.000@041_0022 nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syād duḥkhadarśanam

02,070.000@041_0023 kiṃ punar yasya loko 'yaṃ jito vṛttena kevalam

02,070.000@041_0024 ānṛśaṃsyam anukrośo dhṛtiḥ śīlaṃ damaḥ śamaḥ

02,070.000@041_0025 pāṇḍavaṃ śobhayanty ete ṣaḍ guṇāḥ puruṣottamam

02,070.000@041_0026 tasmāt tasyopaghātena prajāḥ paramapīḍitāḥ

02,070.000@041_0027 audakānīva sattvāni grīṣme salilasaṃkṣayāt

02,070.000@041_0028 pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagat tasya jagatpateḥ

02,070.000@041_0029 mūlasyaivopaghātena vṛkṣaḥ puṣpaphalopagaḥ

02,070.000@041_0030 mūlaṃ hy eṣa manuṣyāṇāṃ dharmarājo mahādyutiḥ

02,070.000@041_0031 puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāś cāsyetare janāḥ

02,070.000@041_0032 te bhrātara iva kṣipraṃ saputrāḥ sahabāndhavāḥ

02,070.000@041_0033 gacchantam anugacchāmo yena gacchati pāṇḍavaḥ

02,070.000@041_0034 udyānāni parityajya kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca

02,070.000@041_0035 ekaduḥkhasukhāḥ pārtham anuyāmaḥ sudhārmikam

02,070.000@041_0036 samuddhṛtāni yānāni paridhvastājirāṇi ca

02,070.000@041_0037 upāttadhanadhānyāni hṛtasārāṇi sarvaśaḥ

02,070.000@041_0038 rajasāpy avakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ

02,070.000@041_0039 mūṣakaiḥ paridhāvadbhir udbilair āvṛtāni ca

02,070.000@041_0040 apetodakadhūmāni hīnasaṃmārjanāni ca

02,070.000@041_0041 pranaṣṭabalikarmejyāmantrahomajapāni ca

02,070.000@041_0042 duṣkāleneva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca

02,070.000@041_0043 asmattyaktāni veśmāni saubalaḥ pratipadyatām

02,070.000@041_0044 vanaṃ nagaram adyās tu yatra gacchanti pāṇḍavāḥ

02,070.000@041_0045 asmābhiś ca parityaktaṃ puraṃ saṃpadyatāṃ vanam

02,070.000@041_0046 bilāni daṃṣṭriṇaḥ sarve sthānāni mṛgapakṣiṇaḥ

02,070.000@041_0047 tyajantv asmadbhayād bhītā gajāḥ siṃhā vanāny api

02,070.000@041_0048 anākrāntaṃ prapadyantu sevyamānaṃ tyajantu ca

02,070.000@041_0049 tṛṇamāṃsaphalādānāṃ deśāṃs tu samṛgadvipān

02,070.000@041_0050 vaiśaṃpāyanaḥ

02,070.000@041_0050 vayaṃ pārthair vane samyak saha vatsyāma nirvṛtāḥ

02,070.000@041_0051 ity evaṃ vividhā vāco nānājanasamīritāḥ

02,070.000@041_0052 śuśrāva pārthaḥ śrutvā ca na vicakre 'sya mānasam

02,070.000@041_0053 tataḥ prāsādasaṃsthās tu samantād vai gṛhe gṛhe

02,070.000@041_0054 brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitaḥ

02,070.000@041_0055 tataḥ prāsādajālāni utpāṭyāvaraṇāni ca

02,070.000@041_0056 dadṛśuḥ pāṇḍavān dīnān valkalājinavāsasaḥ

02,070.000@041_0057 kṛṣṇāṃ cādṛṣṭapūrvāṃ tāṃ vrajantīṃ padbhir eva ca

02,070.000@041_0058 ekavastrāṃ rudantīṃ tāṃ muktakeśīṃ rajasvalām

02,070.000@041_0059 dṛṣṭvā tadā striyaḥ sarvā vivarṇavadanā bhṛśam

02,070.000@041_0060 vilapya bahudhā mohād duḥkhaśokena pīḍitāḥ

02,070.000@041_0061 hā hā hā dhig dhig ity uktvā netrair aśrūṇy avartayan

02,070.000@041_0062 janasyātha vacaḥ śrutvā sa rājā bhrātṛbhiḥ saha

02,070.000@041_0063 uddiśya vanavāsāya pratasthe kṛtaniścayaḥ

02,070.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,070.001a tasmin saṃprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm

02,070.001c āpṛcchad bhṛśaduḥkhārtā yāś cānyās tatra yoṣitaḥ

02,070.002a yathārhaṃ vandanāśleṣān kṛtvā gantum iyeṣa sā

02,070.002c tato ninādaḥ sumahān pāṇḍavāntaḥpure 'bhavat

02,070.003a kuntī ca bhṛśasaṃtaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm

02,070.003c śokavihvalayā vācā kṛcchrād vacanam abravīt

02,070.004a vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat

02,070.004c strīdharmāṇām abhijñāsi śīlācāravatī tathā

02,070.005a na tvāṃ saṃdeṣṭum arhāmi bhartṝn prati śucismite

02,070.005c sādhvīguṇasamādhānair bhūṣitaṃ te kuladvayam

02,070.006a sabhāgyāḥ kuravaś ceme ye na dagdhās tvayānaghe

02,070.006c ariṣṭaṃ vraja panthānaṃ madanudhyānabṛṃhitā

02,070.007a bhāviny arthe hi satstrīṇāṃ vaiklavyaṃ nopajāyate

02,070.007c gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipram avāpsyasi

02,070.008a sahadevaś ca me putraḥ sadāvekṣyo vane vasan

02,070.008c yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāsya sīden mahan manaḥ

02,070.009a tathety uktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā

02,070.009c śoṇitāktaikavasanā muktakeśy abhiniryayau

02,070.010a tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhād anuvavrāja gacchatīm

02,070.010b*0598_01 pṛthāṃ dṛṣṭvā striyaḥ sarvā rurudur bhṛśaduḥkhitāḥ

02,070.010c athāpaśyat sutān sarvān hṛtābharaṇavāsasaḥ

02,070.011a rurucarmāvṛtatanūn hriyā kiṃ cid avāṅmukhān

02,070.011c paraiḥ parītān saṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiś cānuśocitān

02,070.012a tadavasthān sutān sarvān upasṛtyātivatsalā

02,070.012c sasvajānāvadac chokāt tat tad vilapatī bahu

02,070.013a kathaṃ saddharmacāritravṛttasthitivibhūṣitān

02,070.013c akṣudrān dṛḍhabhaktāṃś ca daivatejyāparān sadā

02,070.014a vyasanaṃ vaḥ samabhyāgāt ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ

02,070.014c kasyāpadhyānajaṃ cedam āgaḥ paśyāmi vo dhiyā

02,070.015a syāt tu madbhāgyadoṣo 'yaṃ yāhaṃ yuṣmān ajījanam

02,070.015c duḥkhāyāsabhujo 'tyarthaṃ yuktān apy uttamair guṇaiḥ

02,070.016a kathaṃ vatsyatha durgeṣu vaneṣv ṛddhivinākṛtāḥ

02,070.016c vīryasattvabalotsāhatejobhir akṛśāḥ kṛśāḥ

02,070.017a yady etad aham ajñāsyaṃ vanavāso hi vo dhruvam

02,070.017c śataśṛṅgān mṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam

02,070.018a dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā

02,070.018c yaḥ putrādhim asaṃprāpya svargecchām akarot priyām

02,070.019a dhanyāṃ cātīndriyajñānām imāṃ prāptāṃ parāṃ gatim

02,070.019c manye 'dya mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva hi

02,070.020a ratyā matyā ca gatyā ca yayāham abhisaṃdhitā

02,070.020c jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhig imāṃ kleśabhāginīm

02,070.020d*0599_01 dhig astu jīvitaṃ mahyaṃ kevalaṃ kleśabhājanam

02,070.020d@042_0001 putrakā na vihāsye vaḥ kṛcchralabdhān priyān sataḥ

02,070.020d@042_0002 sāhaṃ yāsyāmi hi vanaṃ hā kṛṣṇe kiṃ jahāsi mām

02,070.020d@042_0003 antavanty asudharme 'smin dhātrā kiṃ nu pramādataḥ

02,070.020d@042_0004 mamānto naiva vihitas tenāyur na jahāti mām

02,070.020d@042_0005 hā kṛṣṇa dvārakāvāsin kvāsi saṃkarṣaṇānuja

02,070.020d@042_0006 kasmān na trāyase duḥkhān māṃ cemāṃś ca narottamān

02,070.020d@042_0007 anādinidhanaṃ ye tvām anudhyāyanti vai narāḥ

02,070.020d@042_0008 tāṃs tvaṃ pāsīty ayaṃ vādaḥ sa gato vyarthatāṃ katham

02,070.020d@042_0009 ime saddharmamāhātmyayaśovīryānuvartinaḥ

02,070.020d@042_0010 nārhanti vyasanaṃ bhoktuṃ nanv eṣāṃ kriyatāṃ dayā

02,070.020d@042_0011 seyaṃ nītyarthavijñeṣu bhīṣmadroṇakṛpādiṣu

02,070.020d@042_0012 sthiteṣu kulanātheṣu katham āpad upāgatā

02,070.020d@042_0013 hā pāṇḍo hā mahārāja kvāsi kiṃ samupekṣase

02,070.020d@042_0014 putrān vivāsyataḥ sādhūn aribhir dyūtanirjitān

02,070.020d@042_0015 sahadeva nivartasva nanu tvam asi me priyaḥ

02,070.020d@042_0016 śarīrād api mādreya mā māṃ tyākṣīḥ kuputravat

02,070.020d@042_0017 vrajantu bhrātaras te 'mī yadi satyābhisaṃdhinaḥ

02,070.020d@042_0018 matparitrāṇajaṃ dharmam ihaiva tvam avāpnuhi

02,070.021a evaṃ vilapatīṃ kuntīm abhisāntvya praṇamya ca

02,070.021c pāṇḍavā vigatānandā vanāyaiva pravavrajuḥ

02,070.022a vidurādayaś ca tām ārtāṃ kuntīm āśvāsya hetubhiḥ

02,070.022c prāveśayan gṛhaṃ kṣattuḥ svayam ārtatarāḥ śanaiḥ

02,070.022d*0600_01 dhārtarāṣṭrastriyas tāś ca nikhilenopalabhya tat

02,070.022d*0600_02 gamanaṃ parikarṣaṃ ca kṛṣṇāyā dyūtamaṇḍale

02,070.022d*0600_03 ruruduḥ susvaraṃ sarvā vinindantyaḥ kurūn bhṛśam

02,070.022d*0600_04 dadhyuś ca suciraṃ kālaṃ karāsaktamukhāmbujāḥ

02,070.022d@043_0001 tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata

02,070.022d@043_0002 antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām

02,070.022d@043_0003 tasyāḥ snehaṃ tu putreṣu kṛpaṇān pāṇḍavāṃś ca vai

02,070.022d@043_0004 vaiśaṃpāyanaḥ

02,070.022d@043_0004 dṛṣṭvā kurustriyaḥ sarvā ruruduḥ śokavihvalāḥ

02,070.022d@043_0005 tataḥ kuntīṃ samutsṛjya tadā rājā yudhiṣṭhiraḥ

02,070.022d@043_0006 vane vastuṃ matiṃ kṛtvā pratasthe bhrātṛbhiḥ saha

02,070.022d@043_0007 tataḥ saṃprasthite pārthe niṣparicchadabhūṣaṇe

02,070.022d@043_0008 bhṛśaṃ duḥkhaṃ babhūvātha pure sarvajanasya vai

02,070.022d@043_0009 tato halahalāśabdo jajñe pārthasya pṛṣṭhataḥ

02,070.022d@043_0010 narāṇāṃ prekṣatāṃ yāntaṃ pāṇḍavaṃ bhṛśaduḥkhitam

02,070.022d@043_0011 tataḥ striyaḥ kauravavaṃśabhṛtyā

02,070.022d@043_0012 yāś cāpy anyā hastinasāhvaye 'pi

02,070.022d@043_0013 tāsāṃ nādaḥ prādur āsīt tadānīṃ

02,070.022d@043_0014 vanaṃ prayāte dharmarāje mahātmani

02,070.022d@043_0015 tāsāṃ nādo rudatīnāṃ babhūva

02,070.022d@043_0016 rājan duḥkhāt kurarīṇām ivoccaiḥ

02,070.022d@043_0017 tato nipetur brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ

02,070.022d@043_0018 viṭchūdrāṇāṃ caiva bhāryāḥ samantāt

02,070.022d@043_0019 tanniryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo

02,070.022d@043_0020 gajāhvaye 'tīva babhūva rājan

02,070.022d@043_0021 yathā purā gacchati rāghavo vanaṃ

02,070.022d@043_0022 śoko 'yodhyāyāṃ hīnarājyo babhūva

02,070.022d@043_0023 tathā śoko hastinasāhvaye 'bhūt

02,070.022d@043_0024 pārthe vanaṃ gacchati hīnarājye

02,070.022d@043_0025 tataś ca sarve ca janāḥ samantāt

02,070.022d@043_0026 striyaś ca vṛddhāś ca kumārakāś ca

02,070.022d@043_0027 tathā vanaṃ gacchati dharmarāje

02,070.022d@043_0028 śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ

02,070.022d@043_0029 tataḥ prāsādaharmyeṣu gopureṣu ca bhūmiṣu

02,070.022d@043_0030 strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahān nisvano 'bhavat

02,070.022d@043_0031 tataḥ śokasamāviṣṭaḥ pāṇḍavaḥ sapurohitaḥ

02,070.022d@043_0032 sa rājā rājamārgeṇa nṛnārīsaṃkulena ca

02,070.022d@043_0033 kathaṃ cin niryayau dhīmān kṛṣṇayā ca sahānujaiḥ

02,070.022d@043_0034 sa vardhamānadvāreṇa niḥsṛtya gajasāhvayāt

02,070.022d@043_0035 nivartayām āsa ca taṃ janaughaṃ duḥkhitaṃ bahu

02,070.022d@043_0036 visṛjyamānaḥ pārthena janaughaḥ śokasaṃkulaḥ

02,070.022d@043_0037 purasya na nivarteta pārthasnehāt tathā nṛpa

02,070.022d@043_0038 tato 'bravīd dharmarājo janaughaṃ snehasaṃyutam

02,070.022d@043_0039 janasya hi kṛtasneho bāṣpagadgadayā girā

02,070.022d@043_0040 yūyaṃ hi suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam

02,070.022d@043_0041 vṛddhair bālaiḥ saha strībhir nivartadhvaṃ gṛhān prati

02,070.022d@043_0042 visṛjya khedaṃ deśaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha kṛṣṇayā

02,070.022d@043_0043 vane dvādaśa varṣāṇi vatsyāmy ekaṃ ca vai tathā

02,070.022d@043_0044 draṣṭā vaḥ punar etyāsmi sarve saṃmantum arhatha

02,070.022d@043_0045 śrutvā ca dharmarājasya vākyāni karuṇāni ca

02,070.022d@043_0046 ruruduḥ sarvato rājan sarve paurāḥ striyaś ca vai

02,070.022d@043_0047 uttarīyaiḥ karaiś caiva saṃchādya vadanāni ca

02,070.022d@043_0048 tajjanāḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat

02,070.022d@043_0049 hṛdayaiḥ śūnyabhūtais tair dharmarājapravāsajam

02,070.022d@043_0050 duḥkhaṃ saṃtārayanti sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan

02,070.022d@043_0051 te vinīya tam āyāsaṃ dharmarājaviyogajam

02,070.022d@043_0052 śanair bruvaṃs tadānyonyaṃ vinaṣṭāḥ sma vayaṃ tv iti

02,070.022d@043_0053 tato visṛjya tān rājan prayātāḥ pāṇḍavās tadā

02,070.022d@043_0054 tataḥ sarve dvijā rājan paurāś ca strīgaṇaiḥ saha

02,070.022d@043_0055 vimṛśya vilapitvā ca snehāt pārthaṃ yayuḥ punaḥ

02,070.022d@043_0056 prākrośan bahudhā tatra vilapantaḥ punaḥ punaḥ

02,070.022d@043_0057 pāpaṃ prajānāṃ dharmād dhi dṛśyate balavattaram

02,070.022d@043_0058 śriyā hīnā babhūvuś ca pārthāś cāpi sudhārmikāḥ

02,070.022d@043_0059 evam atyarthakāruṇyaṃ vaca āsīj janasya ha

02,070.022d@043_0060 tataḥ ke cin mahātmānaṃ vilapanti yudhiṣṭhiram

02,070.022d@043_0061 apare bhīmasenaṃ tu vilapanti punaḥ punaḥ

02,070.022d@043_0062 ke cid vai vilapanti sma pārthaṃ śastrabhṛtāṃ varam

02,070.022d@043_0063 kāruṇyān nakulaṃ ke cit sahadevaṃ tathāpare

02,070.022d@043_0064 kṛṣṇāṃ ca rājaputrīṃ tāṃ satataṃ sukhasaṃyutām

02,070.022d@043_0065 anarhāṃ vanavāsasya vilapanty atha cāpare

02,070.022d@043_0066 teṣāṃ guṇāṃs tathoddiśya vilapyātha punaḥ punaḥ

02,070.022d@043_0067 evam ūcur mahārāja muhur jānapadās tathā

02,070.022d@043_0068 teṣāṃ vilapitaṃ śrutvā kuravaḥ sasuhṛdgaṇāḥ

02,070.022d@043_0069 strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca duḥkhitāḥ prayayur hriyā

02,070.022d@043_0070 tataḥ pārthān samālokya rājan yātān vanaṃ prati

02,070.022d@043_0071 bhīṣmadroṇakṛpāś caiva drauṇiś caiva tu saṃjayaḥ

02,070.022d@043_0072 viduraś ca vikarṇaś ca tathānye kurupuṃgavāḥ

02,070.022d@043_0073 viprāḥ paurāś ca rājendra tān yayuḥ śokakarśitāḥ

02,070.022d@043_0074 na kaś cid abravīt tatra dhārtarāṣṭrabhayāt tadā

02,070.022d@043_0075 tataḥ ke cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā

02,070.022d@043_0076 śocamānān pāṇḍusutān atīva bharatarṣabha

02,070.022d@043_0077 viṣamaṃ paśyate rājā sarvadā tamasā vṛtaḥ

02,070.022d@043_0078 dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati

02,070.022d@043_0079 na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ

02,070.022d@043_0080 bhīmo vā balināṃ śreṣṭho jiṣṇur vā rathināṃ varaḥ

02,070.022d@043_0081 kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ

02,070.022d@043_0082 tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate

02,070.022d@043_0083 bhīṣmadroṇakṛpādīnām adharmam akhilaṃ bhavet

02,070.022d@043_0084 dyūtaṃ vārayituṃ śaktā na śekus tatra te tadā

02,070.022d@043_0085 vivāsyamānān āraṇye chaladyūtena pāṇḍavān

02,070.022d@043_0086 piteva hi nṛpo 'smākam abhūc chāṃtanavaḥ purā

02,070.022d@043_0087 vicitravīryo rājarṣiḥ pāṇḍuś caiva sudhārmikaḥ

02,070.022d@043_0088 asmin vai puruṣavyāghre vipravāsaṃ gate sati

02,070.022d@043_0089 dharmaśīlān imān prājñān sahitān pañca pāṇḍavān

02,070.022d@043_0090 dhṛtarāṣṭraḥ saputro vai nityaṃ duṣṭo na mṛṣyate

02,070.022d@043_0091 vayam etad amṛṣyantaḥ sarva eva purottamāt

02,070.022d@043_0092 kurūn vihāya gacchāmo yatra yāti yudhiṣṭhiraḥ

02,070.022d@043_0093 tāṃs tathā vadato viprān duḥkhitān duḥkhakarśitaḥ

02,070.022d@043_0094 uvāca paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,070.022d@043_0095 paro vṛddho guruśreṣṭho dhṛtarāṣṭraḥ pitā mama

02,070.022d@043_0096 avaśyakāryā tatprītir asmābhir iti no vratam

02,070.022d@043_0097 bhavantaḥ suhṛdo 'smākam asmān kṛtvā pradakṣiṇam

02,070.022d@043_0098 putrair dāraiś ca dāsaiś ca nivartadhvaṃ gṛhān prati

02,070.022d@043_0099 draṣṭā vaḥ punar evāsmi trayodaśasamāgame

02,070.022d@043_0100 janamejayaḥ

02,070.022d@043_0100 ity uktvā dharmarājo 'tha tūṣṇīṃ bhūtvā yayau tadā

02,070.022d@043_0101 kathaṃ prayātāḥ pārthās te purād āraṇyakaṃ prati

02,070.022d@043_0102 vaiśaṃpāyanaḥ

02,070.022d@043_0102 nikṛtyā dhārtarāṣṭraiś ca tan me brūhi dvijottama

02,070.022d@043_0103 tathā vṛttaṃ mahārāja pārthānāṃ gamanaṃ śṛṇu

02,070.022d@043_0104 yathā rāmaḥ puraṃ tyaktvā purāyodhyāṃ vanaṃ yayau

02,070.022d@043_0105 lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā caiva bhāryayā

02,070.022d@043_0106 kaikeyyā kubjayā caiva rājñā daśarathena ca

02,070.022d@043_0107 rājyād vibhraṃśitas tais tu śriyaṃ tyaktvā vanaṃ yayau

02,070.022d@043_0108 tathaiva pāṇḍuputro 'tha dharmarājo nṛpottamaḥ

02,070.022d@043_0109 duryodhanena nīcena balinā saubalena ca

02,070.022d@043_0110 rājñā ca dhṛtarāṣṭreṇa chaladyūte tribhiḥ sthitaiḥ

02,070.022d@043_0111 rājyād vibhraṃśito rājā satāṃ dharmam anusmaran

02,070.022d@043_0112 puraṃ nāgāhvayaṃ tyaktvā śriyaṃ caiva sudurlabhām

02,070.022d@043_0113 bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā saha bhāryayā

02,070.022d@043_0114 rāmo yathā mahārāja dharmarājo yayau tathā

02,070.023a rājā ca dhṛtarāṣṭraḥ sa śokākulitacetanaḥ

02,070.023a*0601_01 **** **** putrāṇām anayaṃ tadā

02,070.023a*0601_02 dhyāyann udvignahṛdayaḥ śāntiṃ na smādhyagacchata

02,070.023a*0601_03 sa cintayann anekāgraḥ

02,070.023c kṣattuḥ saṃpreṣayām āsa śīghram āgamyatām iti

02,070.024a tato jagāma viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam

02,070.024c taṃ paryapṛcchat saṃvigno dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ

02,071.000*0602_00 vaiśaṃpāyana uvāca

02,071.000*0602_01 tam āgatam atho rājā viduraṃ dīrghadarśinam

02,071.000*0602_02 sāśaṅka iva papraccha dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

02,071.001 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,071.001a kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

02,071.001c bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāv ubhau

02,071.002a dhaumyaś caiva kathaṃ kṣattar draupadī vā tapasvinī

02,071.002c śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ teṣām aṅgaviceṣṭitam

02,071.003 vidura uvāca

02,071.003a vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

02,071.003c bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ

02,071.004a sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati

02,071.004c mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati

02,071.005a pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ

02,071.005c darśanīyatamo loke rājānam anugacchati

02,071.006a kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā

02,071.006c darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati

02,071.007a dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate

02,071.007c gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā

02,071.008 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,071.008a vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ

02,071.008c tan mamācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti te

02,071.009 vidura uvāca

02,071.009a nikṛtasyāpi te putrair hṛte rājye dhaneṣu ca

02,071.009c na dharmāc calate buddhir dharmarājasya dhīmataḥ

02,071.010a yo 'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata

02,071.010c nikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane

02,071.011a nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā

02,071.011c sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmād gacchati pāṇḍavaḥ

02,071.012a yathā ca bhīmo vrajati tan me nigadataḥ śṛṇu

02,071.012c bāhvor bale nāsti samo mameti bharatarṣabha

02,071.013a bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo 'pi gacchati

02,071.013c bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ

02,071.013e cikīrṣan karma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ

02,071.014a pradiśañ śarasaṃpātān kuntīputro 'rjunas tadā

02,071.014c sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati

02,071.015a asaktāḥ sikatās tasya yathā saṃprati bhārata

02,071.015c asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu

02,071.016a na me kaś cid vijānīyān mukham adyeti bhārata

02,071.016c mukham ālipya tenāsau sahadevo 'pi gacchati

02,071.017a nāhaṃ manāṃsy ādadeyaṃ mārge strīṇām iti prabho

02,071.017c pāṃsūpacitasarvāṅgo nakulas tena gacchati

02,071.018a ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā

02,071.018c śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyam abravīt

02,071.019a yatkṛte 'ham imāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe

02,071.019c hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ

02,071.020a bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ

02,071.020c evaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam

02,071.021a kṛtvā tu nairṛtān darbhān dhīro dhaumyaḥ purohitaḥ

02,071.021c sāmāni gāyan yāmyāni purato yāti bhārata

02,071.022a hateṣu bhārateṣv ājau kurūṇāṃ guravas tadā

02,071.022c evaṃ sāmāni gāsyantīty uktvā dhaumyo 'pi gacchati

02,071.022d*0603_01 prasthāpya pāṇḍavaśreṣṭhān niḥśeṣas te bhaviṣyati

02,071.022d*0603_02 iti dhaumyo vyavasito raudrasāmāni gāyati

02,071.022d*0603_02 dhṛtarāṣṭraḥ

02,071.022d*0603_03 kim abruvan nāgarikāḥ kiṃ vai jānapadā janāḥ

02,071.022d*0603_04 viduraḥ

02,071.022d*0603_04 sarvaṃ tattvena cācakṣva kṣattaḥ sarvam aśeṣataḥ

02,071.022d*0603_05 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye 'nye vadanty atha

02,071.022d*0603_06 tac chṛṇuṣva mahārāja tvatkṛte ca mayā tava

02,071.023a hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvam īdṛśam

02,071.023b*0604_01 aho dhik kuruvṛddhānāṃ bālānām iva ceṣṭitam

02,071.023b*0604_02 rāṣṭrebhyaḥ pāṇḍudāyādāṃl lobhān nirvāsayanti ye

02,071.023b*0604_03 anāthāḥ sma vayaṃ sarve viyuktāḥ pāṇḍunandanaiḥ

02,071.023b*0604_04 durvinīteṣu lubdheṣu kā prītiḥ kauraveṣu naḥ

02,071.023c iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ

02,071.024a evam ākāraliṅgais te vyavasāyaṃ manogatam

02,071.024c kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmur manasvinaḥ

02,071.025a evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt

02,071.025c anabhre vidyutaś cāsan bhūmiś ca samakampata

02,071.026a rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate

02,071.026c ulkā cāpy apasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata

02,071.027a pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ

02,071.027c devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca

02,071.028a evam ete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave

02,071.028c bhāratānām abhāvāya rājan durmantrite tava

02,071.028d*0605_00 vaiśaṃpāyana uvāca

02,071.028d*0605_01 evaṃ pravadator eva tayos tatra viśāṃ pate

02,071.028d*0605_02 dhṛtarāṣṭrasya rājñaś ca vidurasya ca dhīmataḥ

02,071.028d*0606_00 vaiśaṃpāyanaḥ

02,071.028d*0606_01 evam uktvā tu viduras tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate

02,071.029a nāradaś ca sabhāmadhye kurūṇām agrataḥ sthitaḥ

02,071.029c maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyam uvāca ha

02,071.030a itaś caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ

02,071.030c duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca

02,071.031a ity uktvā divam ākramya kṣipram antaradhīyata

02,071.031c brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhrad devarṣisattamaḥ

02,071.031d@044_0001 tataḥ paurāś ca dīnās te gate pārthe vanaṃ tadā

02,071.031d@044_0002 gāvo hīnā yathā vatsaiḥ puraṃ praviviśuḥ punaḥ

02,071.031d@044_0003 tad ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsavam ivābhavat

02,071.031d@044_0004 nagaraṃ hastinapuraṃ sastrībhṛtyakumārakam

02,071.031d@044_0005 sarve cāsan nirutsāhā vyādhinā bādhitā yathā

02,071.031d@044_0006 pārthān prati narā nityaṃ cintāśokaparāyaṇāḥ

02,071.031d@044_0007 tatra tatra kathāṃ cakruḥ samāsādya parasparam

02,071.031d@044_0008 kuntī ca bhṛśaduḥkhārtā putraiḥ sarvair vivarjitā

02,071.031d@044_0009 hīnavatsā yathā dhenur vilalāpa suduḥkhitā

02,071.031d@044_0010 vanaṃ gate dharmarāje duḥkhaśokaparāyaṇāḥ

02,071.031d@044_0011 babhūvuḥ kauravā vṛddhā bhṛśaṃ śokena pīḍitāḥ

02,071.031d@044_0012 tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam

02,071.031d@044_0013 kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇāḥ pārthivaṃ prati

02,071.031d@044_0013 brāhmaṇāḥ

02,071.031d@044_0014 kathaṃ nu rājā dharmātmā vane vasati nirjane

02,071.031d@044_0015 tasyānujāś ca te nityaṃ kṛṣṇā ca drupadātmajā

02,071.031d@044_0016 sukhārhāpi ca duḥkhārtā kṛṣṇā vasati sā vane

02,071.031d@044_0017 evaṃ paurāś ca viprāś ca sadārāḥ sahaputrakāḥ

02,071.031d@044_0018 smarantaḥ pāṇḍavān sarve babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ

02,071.031d@044_0019 āviddhā iva śastreṇa nābhyanandan kathaṃ cana

02,071.031d@044_0020 saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan

02,071.031d@044_0021 nabhuktvā naśayitvā te divā vā yadi vā niśi

02,071.031d@044_0022 śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan

02,071.031d@044_0023 yadavasthā babhūvārtā ayodhyā nagarī purā

02,071.031d@044_0024 rāme vanaṃ gate duḥkhād dhṛtarājye salakṣmaṇe

02,071.031d@044_0025 tadavasthaṃ babhūvārtam adyedaṃ gajasāhvayam

02,071.031d@044_0026 vaiśaṃpāyanaḥ

02,071.031d@044_0026 gate pārthe vanaṃ duḥkhād dhṛtarājye sahānujaiḥ

02,071.031d@044_0027 vidurasya vacaḥ śrutvā nāgarasya giraṃ ca vai

02,071.031d@044_0028 bhayān mumoha śokāc ca dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ

02,071.032a tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ

02,071.032c droṇaṃ dvīpam amanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan

02,071.033a athābravīt tato droṇo duryodhanam amarṣaṇam

02,071.033c duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvān eva ca bhāratān

02,071.034a avadhyān pāṇḍavān āhur devaputrān dvijātayaḥ

02,071.034c ahaṃ tu śaraṇaṃ prāptān vartamāno yathābalam

02,071.035a gatān sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrān sarājakān

02,071.035c notsahe samabhityaktuṃ daivamūlam ataḥ param

02,071.036a dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ

02,071.036c te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ

02,071.037a caritabrahmacaryāś ca krodhāmarṣavaśānugāḥ

02,071.037c vairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ

02,071.038a mayā tu bhraṃśito rājyād drupadaḥ sakhivigrahe

02,071.038c putrārtham ayajat krodhād vadhāya mama bhārata

02,071.039a yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt

02,071.039c dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyāt sumadhyamām

02,071.039d*0607_01 dhṛṣṭadyumnas tu pārthānāṃ śyālaḥ saṃbandhitāṃ gataḥ

02,071.039d*0607_02 pāṇḍavānāṃ priyataras tasmān māṃ bhayam āviśat

02,071.040a jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmān kavacī śarī

02,071.040c martyadharmatayā tasmād iti māṃ bhayam āviśat

02,071.041a gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ

02,071.041b*0608_01 rathātirathasaṃkhyāyāṃ yo 'graṇīr arjuno yuvā

02,071.041c sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmād yotsye tavāribhiḥ

02,071.041d*0609_01 kim anyad duḥkham adhikaṃ paramaṃ bhuvi kauravāḥ

02,071.041d*0609_02 dhṛṣṭadyumno droṇamṛtyur iti viprathitaṃ vacaḥ

02,071.042a madvadhāya śruto hy eṣa loke cāpy ativiśrutaḥ

02,071.042c nūnaṃ so 'yam anuprāptas tvatkṛte kālaparyayaḥ

02,071.043a tvaritāḥ kuruta śreyo naitad etāvatā kṛtam

02,071.043c muhūrtaṃ sukham evaitat tālacchāyeva haimanī

02,071.044a yajadhvaṃ ca mahāyajñair bhogān aśnīta datta ca

02,071.044c itaś caturdaśe varṣe mahat prāpsyatha vaiśasam

02,071.044c*0610_01 **** **** vṛtte bhīrubhayaṃkaram

02,071.044c*0610_02 duryodhana mahābāho

02,071.045a duryodhana niśamyaitat pratipadya yathecchasi

02,071.045c sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase

02,071.046 vaiśaṃpāyana uvāca

02,071.046a droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam

02,071.046c samyag āha guruḥ kṣattar upāvartaya pāṇḍavān

02,071.047a yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ

02,071.047c saśastrarathapādātā bhogavantaś ca putrakāḥ

02,072.001 vaiśaṃpāyana uvāca

02,072.001a vanaṃ gateṣu pārtheṣu nirjiteṣu durodare

02,072.001c dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja tadā cintā samāviśat

02,072.002a taṃ cintayānam āsīnaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

02,072.002c niḥśvasantam anekāgram iti hovāca saṃjayaḥ

02,072.003a avāpya vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipa

02,072.003c pravrājya pāṇḍavān rājyād rājan kim anuśocasi

02,072.004 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,072.004a aśocyaṃ tu kutas teṣāṃ yeṣāṃ vairaṃ bhaviṣyati

02,072.004c pāṇḍavair yuddhaśauṇḍair hi mitravadbhir mahārathaiḥ

02,072.005 saṃjaya uvāca

02,072.005a tavedaṃ sukṛtaṃ rājan mahad vairaṃ bhaviṣyati

02,072.005c vināśaḥ sarvalokasya sānubandho bhaviṣyati

02,072.006a vāryamāṇo 'pi bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca

02,072.006c pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ dharmacāriṇīm

02,072.007a prāhiṇod ānayeheti putro duryodhanas tava

02,072.007c sūtaputraṃ sumandātmā nirlajjaḥ prātikāminam

02,072.007d*0611_01 prāhiṇod draupadīhetor ānayeti punaḥ punaḥ

02,072.008 dhṛtarāṣṭra uvāca

02,072.008a yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam

02,072.008c buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati

02,072.009a buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite

02,072.009c anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati

02,072.010a anarthāś cārtharūpeṇa arthāś cānartharūpiṇaḥ

02,072.010c uttiṣṭhanti vināśānte naraṃ tac cāsya rocate

02,072.011a na kālo daṇḍam udyamya śiraḥ kṛntati kasya cit

02,072.011c kālasya balam etāvad viparītārthadarśanam

02,072.012a āsāditam idaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

02,072.012c pāñcālīm apakarṣadbhiḥ sabhāmadhye tapasvinīm

02,072.012d*0612_01 raktatvak*nakhīṃ śyāmāṃ pūrṇacandranibhānanām

02,072.012d*0612_02 śucismitāṃ * * * * * * * manalātmajām

02,072.013a ayonijāṃ rūpavatīṃ kule jātāṃ vibhāvarīm

02,072.013c ko nu tāṃ sarvadharmajñāṃ paribhūya yaśasvinīm

02,072.014a paryānayet sabhāmadhyam ṛte durdyūtadevinam

02,072.014b*0613_01 keśagraham anuprāptāṃ krośantīṃ kurarīm iva

02,072.014c strīdharmiṇīṃ varārohāṃ śoṇitena samukṣitām

02,072.015a ekavastrāṃ ca pāñcālīṃ pāṇḍavān abhyavekṣatīm

02,072.015c hṛtasvān bhraṣṭacittāṃs tān hṛtadārān hṛtaśriyaḥ

02,072.016a vihīnān sarvakāmebhyo dāsabhāvavaśaṃ gatān

02,072.016c dharmapāśaparikṣiptān aśaktān iva vikrame

02,072.017a kruddhām amarṣitāṃ kṛṣṇāṃ duḥkhitāṃ kurusaṃsadi

02,072.017c duryodhanaś ca karṇaś ca kaṭukāny abhyabhāṣatām

02,072.017d*0614_01 sukhena svaptum iccheta viṣaṃ pītveva mānavaḥ

02,072.017d*0615_01 iti sarvam idaṃ rājann ākulaṃ pratibhāti me

02,072.018a tasyāḥ kṛpaṇacakṣurbhyāṃ pradahyetāpi medinī

02,072.018c api śeṣaṃ bhaved adya putrāṇāṃ mama saṃjaya

02,072.019a bhāratānāṃ striyaḥ sarvā gāndhāryā saha saṃgatāḥ

02,072.019c prākrośan bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāgatām

02,072.019d*0616_01 prākrośati varaṃ tatra gomāyur bharatarṣabha

02,072.019d*0617_01 dharmiṣṭhāṃ dharmapatnīṃ ca rūpayauvanaśālinīm

02,072.019d*0617_02 prajābhiḥ saha saṃgamya hy anuśocanti nityaśaḥ

02,072.019d*0618_01 prākrośad bhairavaṃ tatra dṛṣṭvā gomāyur utkaṭam

02,072.020a agnihotrāṇi sāyāhne na cāhūyanta sarvaśaḥ

02,072.020c brāhmaṇāḥ kupitāś cāsan draupadyāḥ parikarṣaṇe

02,072.021a āsīn niṣṭānako ghoro nirghātaś ca mahān abhūt

02,072.021c divolkāś cāpatan ghorā rāhuś cārkam upāgrasat

02,072.021e aparvaṇi mahāghoraṃ prajānāṃ janayan bhayam

02,072.022a tathaiva rathaśālāsu prādurāsīd dhutāśanaḥ

02,072.022c dhvajāś ca vyavaśīryanta bharatānām abhūtaye

02,072.023a duryodhanasyāgnihotre prākrośan bhairavaṃ śivāḥ

02,072.023c tās tadā pratyabhāṣanta rāsabhāḥ sarvatodiśam

02,072.024a prātiṣṭhata tato bhīṣmo droṇena saha saṃjaya

02,072.024c kṛpaś ca somadattaś ca bāhlīkaś ca mahārathaḥ

02,072.025a tato 'ham abruvaṃ tatra vidureṇa pracoditaḥ

02,072.025c varaṃ dadāni kṛṣṇāyai kāṅkṣitaṃ yad yad icchati

02,072.026a avṛṇot tatra pāñcālī pāṇḍavān amitaujasaḥ

02,072.026c sarathān sadhanuṣkāṃś cāpy anujñāsiṣam apy aham

02,072.027a athābravīn mahāprājño viduraḥ sarvadharmavit

02,072.027c etadantāḥ stha bharatā yad vaḥ kṛṣṇā sabhāṃ gatā

02,072.028a eṣā pāñcālarājasya sutaiṣā śrīr anuttamā

02,072.028c pāñcālī pāṇḍavān etān daivasṛṣṭopasarpati

02,072.029a tasyāḥ pārthāḥ parikleśaṃ na kṣaṃsyante 'tyamarṣaṇāḥ

02,072.029c vṛṣṇayo vā maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ

02,072.030a tena satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ

02,072.030c āgamiṣyati bībhatsuḥ pāñcālair abhirakṣitaḥ

02,072.031a teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmaseno mahābalaḥ

02,072.031c āgamiṣyati dhunvāno gadāṃ daṇḍam ivāntakaḥ

02,072.032a tato gāṇḍīvanirghoṣaṃ śrutvā pārthasya dhīmataḥ

02,072.032c gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ

02,072.033a tatra me rocate nityaṃ pārthaiḥ sārdhaṃ na vigrahaḥ

02,072.033c kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān

02,072.034a tathā hi balavān rājā jarāsaṃdho mahādyutiḥ

02,072.034c bāhupraharaṇenaiva bhīmena nihato yudhi

02,072.035a tasya te śama evāstu pāṇḍavair bharatarṣabha

02,072.035c ubhayoḥ pakṣayor yuktaṃ kriyatām aviśaṅkayā

02,072.035d*0619_01 evaṃ kṛte mahārāja paraṃ śreyas tvam āpsyasi

02,072.036a evaṃ gāvalgaṇe kṣattā dharmārthasahitaṃ vacaḥ

02,072.036c uktavān na gṛhītaṃ ca mayā putrahitepsayā

02,072.036d*0620_01 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat

02,072.036d*0620_02 pratisaṃdhir ayaṃ ślokas tasyāyaṃ parikīrtitaḥ

02,072.036d*0620_02 janamejayaḥ

02,072.036d*0620_03 evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāś ca durātmabhiḥ

02,072.036d*0620_04 dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyair nikṛtyā dvijasattama

02,072.036d*0621_01 sabhāparvaṇi saṃkhyānaṃ kathitaṃ tattvabuddhinā

02,072.036d*0621_02 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā

02,072.036d*0621_03 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca

02,072.036d*0621_04 ślokās tathaiva navatiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ

02,072.036d*0621_05 vṛttāntāś ca tathākhyātās trayastriṃśan mahātmanā

02,072.036d*0621_06 etat sarvaṃ sabhāparva vyākhyātaṃ paramarṣiṇā

02,072.036d*0622_01 etat sarvaṃ sabhāparva mayākhyātaṃ maharṣayaḥ

02,072.036d*0622_02 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā

02,072.036d*0622_03 ślokānāṃ dve sahasre tu sapta ślokaśatāni ca

02,072.036d*0622_04 ślokāś caikādaśa tathā parvaṇy asmin prakīrtitāḥ

02,072.036d*0623_01 rasadānaṃ prakartavyam asmin parvaṇi saṃśrute

02,072.036d*0623_02 phalāni tatra deyāni yathāvibhavataḥ sataḥ

02,072.036d*0624_01 adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā

02,072.036d*0624_02 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca

02,072.036d*0624_03 ślokāś caikādaśa tathā parvaṇy asmin prakīrtitāḥ

02,072.036d*0624_04 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat

02,072.036d*0625_01 apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam

02,072.036d*0625_02 sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān

02,072.036d*0626_01 tato mūlaphalaṃ prāpya pāyasaṃ madhusarpiṣā

02,072.036d*0626_02 āstīke bhojayed rājan dadyāc caiva (D2 -naṃ) guḍodanam

02,072.036d*0626_03 apūpaiś caiva pūpaiś ca modakaiś ca samanvitam

02,072.036d*0626_04 sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayed dvijān

02,072.036d*0626_05 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ sabhāparva suniścitam

02,072.036d*0626_06 na tasya kutra cit kaś cit kadā cit kleśasaṃbhavaḥ

02,072.036d*0626_07 sabhāparvāntare samyag vanaparva prakīrtitam

02,072.036d*0626_08 aṣṭādaśapurāṇānāṃ kathā tatrātivistṛtā

02,072.036d*0626_09 yasya śravaṇamātreṇa na mohaṃ yānti mānavāḥ

02,072.036d*0626_10 kaṣṭaṃ tīrtvā dhruvaṃ labdhvā svasthānaṃ prāpnuyān naraḥ

02,072.036d*0626_11 na viyogaś ca śokaś ca jāyate sarvathā kva cit

02,072.036d*0627_01 ādiḥ sabhā vanavirāṭam athodyamaś ca

02,072.036d*0627_01 abaddhaṃ vā subaddhaṃ vā mama doṣo na vidyate

02,072.036d*0627_02 bhīṣmo gurū ravijaśalyasasauptikaṃ ca

02,072.036d*0627_03 strīparva śāntir anuśāsanam aśvamedho

02,072.036d*0627_04 vyāsāśramaṃ muśalayānadivāvarohaḥ

02,072.036d*0628_01 karakṛtam aparādhaṃ kṣantum arhanti santaḥ

02,072.036d*0628_02 yad akṣarapadabhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ ca yad bhavet

02,072.036d*0629_01 yādṛśaṃ pustakaṃ dṛṣṭvā [read -ṣṭaṃ] tādṛśaṃ likhitaṃ mayā

02,072.036d*0629_02 abaddhaṃ vā subaddhaṃ vā mama doṣo na vidyate

02,072.036d*0630_01 smṛte sakalakalyāṇabhājanaṃ yatra jāyate

02,072.036d*0630_02 puruṣas tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim

02,072.036d*0630_03 karmaṇā manasā vācā yā ceṣṭā mama nityaśaḥ

02,072.036d*0630_04 keśavārādhane sākṣāj janmajanmāntareṣv api


Rechtsinhaber*in
GRETIL project

Zitationsvorschlag für dieses Objekt
TextGrid Repository (2025). Epics Collection. Mahābhārata: Sabhāparvan. Mahābhārata: Sabhāparvan. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-D1E6-8