Gheraṇḍasaṃhitā

Header

Data entry: Peter Thomi

Contribution: Peter Thomi

Date of this version: 2020-07-31

Source:

  • Gherandasamhita : Sanskrit-deutsch. Ed. Peter Thomi. Wichtrach: Institut fuer Indologie, 1993 (ISBN 3 7187 0013 1).

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup:

  • analysis

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.

Gheranda-Samhita
Electronic text based on the edition:
Gherandasamhita : Sanskrit-deutsch. Ed. Peter Thomi.
Wichtrach: Institut fuer Indologie, 1993 (ISBN 3 7187 0013 1).

Input by Peter Thomi, edited by Peter Schreiner

Analytic text, BHELA conventions

Revisions:

  • 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
  • 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

ādīśvarāya praṇanāmi tasmai $
yenopadiṣṭā haṭhayogavidyā &
virājate pronnatarājayogam %
āroḍhum icchor adhirohiṇīva // GhS_1.0

ādi-īśvarāya praṇanāmi tasmai $ yena upadiṣṭā haṭha-yoga-vidyā & virājate pronnata-rāja-yogam % āroḍhum icchor adhirohiṇi īva //

ekadā caṇḍakāpālir gatvā gheraṇḍakuṭṭiram
praṇamya vinayād bhaktyā gheraṇḍaṃ paripṛcchhati // GhS_1.1

ekadā caṇḍakāpālir gatvā gheraṇḍa-kuṭṭiram praṇamya vinayād bhaktyā gheraṇḍaṃ paripṛcchhati //

caṇḍakāpālir uvāca:

ghaṭasthayogaṃ yogeśa tattvajñānasya kāraṇam
idānīṃ śrotum icchāmi yogeśvara vada prabho // GhS_1.2

ghaṭa-stha-yogaṃ yoga-īśa tattva-jñānasya kāraṇam idānīṃ śrotum icchāmi yoga-īśvara vada prabho //

gheraṇḍa uvāca:

sādhu sādhu mahābāho yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
kathayāmi hi te tattvaṃ sāvadhāno 'vadhāraya // GhS_1.3

sādhu sādhu mahā-bāho yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi kathayāmi hi te tattvaṃ sa-avadhāno 'vadhāraya //

nāsti māyāsamaḥ pāśo nāsti yogāt paraṃ balam
na hi jñānāt paro bandhur nāhaṃkārāt paro ripuḥ // GhS_1.4

na asti māyā-samaḥ pāśo na asti yogāt paraṃ balam na hi jñānāt paro bandhur na ahaṃ-kārāt paro ripuḥ //

abhyāsāt kādivarṇāder yathā śāstrāṇi bodhayet
tathā yogaṃ samāsādya tattvajñānaṃ ca labhyate // GhS_1.5

abhyāsāt ka-ādi-varṇa-āder yathā śāstrāṇi bodhayet tathā yogaṃ samāsādya tattva-jñānaṃ ca labhyate //

sukṛtair duṣkṛtaiḥ kāryair jāyate prāṇināṃ ghaṭaḥ
ghaṭād utpadyate karma ghaṭayantraṃ yathā bhramet // GhS_1.6

sukṛtair duṣ-kṛtaiḥ kāryair jāyate prāṇināṃ ghaṭaḥ ghaṭād utpadyate karma ghaṭa-yantraṃ yathā bhramet //

ūrdhvādho bhramate yadvad ghaṭayantraṃ gavāṃ vaśāt
tadvat karmavaśāj jīvo bhramate janmamṛtyunā // GhS_1.7

ūrdhva-adho bhramate yadvad ghaṭa-yantraṃ gavāṃ vaśāt tadvat karma-vaśāj jīvo bhramate janma-mṛtyunā //

āmakumbha ivāmbhaḥstho jīryamāṇaḥ sadā ghaṭaḥ
yogānalena saṃdahya ghaṭaśuddhiṃ samācaret // GhS_1.8

āma-kumbha iva ambhaḥ-stho jīryamāṇaḥ sadā ghaṭaḥ yoga-analena saṃdahya ghaṭa-śuddhiṃ samācaret //

śodhanaṃ dṛḍhatā caiva sthairyaṃ dhairyaṃ ca lāghavam
pratyakṣaṃ ca nirliptaṃ ca ghatasthaṃ saptasādhanam // GhS_1.9

śodhanaṃ dṛḍhatā ca eva sthairyaṃ dhairyaṃ ca lāghavam praty-akṣaṃ ca nirliptaṃ ca ghata-sthaṃ sapta-sādhanam //

ṣaṭkarmaṇā śodhanaṃ ca āsanena bhaved dṛḍham
mudrayā sthiratā caiva pratyāhāreṇa dhairyatā // GhS_1.10

ṣaṭ-karmaṇā śodhanaṃ ca āsanena bhaved dṛḍham mudrayā sthiratā ca eva pratyāhāreṇa dhairyatā //

prāṇāyāmāl lāghavaṃ ca dhyānāt pratyakṣam ātmani
samādhinā nirliptaṃ ca muktir eva na saṃśayaḥ // GhS_1.11

prāṇa-āyāmāl lāghavaṃ ca dhyānāt praty-akṣam ātmani samādhinā nirliptaṃ ca muktir eva na saṃśayaḥ //

dhautir vastis tathā netir laulikī trāṭakaṃ tathā
kapālabhātiś caitāni ṣaṭkarmāṇi samācaret // GhS_1.12

dhautir vastis tathā netir laulikī trāṭakaṃ tathā kapālabhātiś ca etāni ṣaṭ-karmāṇi samācaret //

antardhautir dantadhautir hṛddhautir mūlaśodhanam
dhautyaś caturvidhā proktā ghaṭaṃ kurvanti nirmalam // GhS_1.13

antar-dhautir danta-dhautir hṛd-dhautir mūla-śodhanam dhautyaś catur-vidhā proktā ghaṭaṃ kurvanti nir-malam //

vātasāraṃ vārisāraṃ vahnisāraṃ bahiṣkṛtam
ghaṭasya nirmalārthāya hy antardhautiś caturvidhā // GhS_1.14

vāta-sāraṃ vāri-sāraṃ vahni-sāraṃ bahiṣ-kṛtam ghaṭasya nir-mala-arthāya hy antar-dhautiś catur-vidhā //

kākacañcūvad āsyena pibed vāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ
cālayed udaraṃ paścād vartmanā recayec chanaiḥ // GhS_1.15

kāka-cañcūvad āsyena pibed vāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ cālayed udaraṃ paścād vartmanā recayec chanaiḥ //

vātasāraṃ paraṃ gopyaṃ dehanirmalakārakam
sarvarogakṣayakaraṃ dehānalavivardhakam // GhS_1.16

vāta-sāraṃ paraṃ gopyaṃ deha-nir-mala-kārakam sarva-roga-kṣaya-karaṃ deha-anala-vivardhakam //

ākaṇṭhaṃ pūrayed vāri vaktreṇa ca pibec chanaiḥ
cālayed udareṇaiva codarād recayed adhaḥ // GhS_1.17

ā-kaṇṭhaṃ pūrayed vāri vaktreṇa ca pibec chanaiḥ cālayed udareṇa eva ca udarād recayed adhaḥ //

vārisāraṃ paraṃ gopyaṃ dehanirmalakārakam
sādhayed yaḥ prayatnena devadehaṃ prapadyate // GhS_1.18

vāri-sāraṃ paraṃ gopyaṃ deha-nir-mala-kārakam sādhayed yaḥ prayatnena deva-dehaṃ prapadyate //

vārisāraṃ parāṃ dhautiṃ sādhayed yaḥ prayatnataḥ
maladehaṃ śodhayitvā devadehaṃ prapadyate // GhS_1.19

vāri-sāraṃ parāṃ dhautiṃ sādhayed yaḥ prayatnataḥ mala-dehaṃ śodhayitvā deva-dehaṃ prapadyate //

nābhigranthiṃ merupṛṣṭhe śatavāraṃ ca kārayet
udarāmayajaṃ tyaktvā jāṭharāgniṃ vivardhayet
vahnisāram iyaṃ dhautir yogināṃ yogasiddhidā // GhS_1.20

nābhi-granthiṃ meru-pṛṣṭhe śata-vāraṃ ca kārayet udara-āmaya-jaṃ tyaktvā jāṭhara-agniṃ vivardhayet vahni-sāram iyaṃ dhautir yogināṃ yoga-siddhi-dā //

eṣā dhautiḥ parā gopyā na prakāśyā kadācana
kevalaṃ dhautimātreṇa devadeho bhaved dhruvam // GhS_1.21

eṣā dhautiḥ parā gopyā na prakāśyā kadā-cana kevalaṃ dhauti-mātreṇa deva-deho bhaved dhruvam //

kākīmudrāṃ sādhayitvā pūrayed udaraṃ mahat
dhārayed ardhayāmaṃ tu cālayed adhavartmanā
eṣā dhautiḥ parā gopyā na prakāśyā kadācana // GhS_1.22

kākī-mudrāṃ sādhayitvā pūrayed udaraṃ mahat dhārayed ardhayāmaṃ tu cālayed adha-vartmanā eṣā dhautiḥ parā gopyā na prakāśyā kadā-cana //

nābhimagnajale sthitvā śaktināḍīṃ vimarjayet
kārābhyāṃ kṣālayen nāḍīṃ yāvan malavisarjanam // GhS_1.23

nābhi-magna-jale sthitvā śakti-nāḍīṃ vimarjayet kārābhyāṃ kṣālayen nāḍīṃ yāvan mala-visarjanam //

tāvat prakṣālya nāḍīṃ ca udare veśayet punaḥ
idaṃ prakṣālanaṃ gopyaṃ devānām api durlabham
kevalaṃ dhautimātreṇa devadeho bhaved dhruvam // GhS_1.24

tāvat prakṣālya nāḍīṃ ca udare veśayet punaḥ idaṃ prakṣālanaṃ gopyaṃ devānām api dur-labham kevalaṃ dhauti-mātreṇa deva-deho bhaved dhruvam //

yām ārdhadhāraṇāśaktiṃ yāvan na sādhayen naraḥ
bahiṣkṛtaṃ mahādhautī tāvan naiva tu jāyate // GhS_1.25

yām ārdha-dhāraṇā-śaktiṃ yāvan na sādhayen naraḥ bahiṣ-kṛtaṃ mahā-dhautī tāvan na eva tu jāyate //

dantamūlaṃ jihvāmūlaṃ randhraṃ ca karṇayugmayoḥ
kapālarandhraṃ pañceti dantadhautirvidhīyate // GhS_1.26

danta-mūlaṃ jihvā-mūlaṃ randhraṃ ca karṇa-yugmayoḥ kapāla-randhraṃ pañca iti dantadhautirvidhīyate //

khadireṇa rasenātha mṛttikayā ca śuddhayā
mārjayed dantamūlaṃ ca yāvat kilbiṣam āharet // GhS_1.27

khadireṇa rasena atha mṛttikayā ca śuddhayā mārjayed danta-mūlaṃ ca yāvat kilbiṣam āharet //

dantamūlaṃ parā dhautir yogināṃ yogasādhane
nityaṃ kuryāt prabhāte ca dantarakṣāya yogavit
dantamūlaṃ dhāraṇādikāryeṣu yogināṃ yataḥ // GhS_1.28

danta-mūlaṃ parā dhautir yogināṃ yoga-sādhane nityaṃ kuryāt prabhāte ca danta-rakṣāya yoga-vit danta-mūlaṃ dhāraṇā-ādi-kāryeṣu yogināṃ yataḥ //

athātaḥ saṃpravakṣyāmi jihvāśodhanakāraṇam
jarāmaraṇarogādīn nāśayed dīrghalambikā // GhS_1.29

atha ataḥ saṃpravakṣyāmi jihvā-śodhana-kāraṇam jarā-maraṇa-roga-ādīn nāśayed dīrgha-lambikā //

tarjanīmadhyamānāmā aṅgulitrayayogataḥ
veśayed galamadhye tu mārjayel lambikāmalam
śanaiḥ śanair mārjayitvā kaphadoṣaṃ nivārayet // GhS_1.30

tarjanī-madhyamā-nāmā aṅguli-traya-yogataḥ veśayed gala-madhye tu mārjayel lambikā-malam śanaiḥ śanair mārjayitvā kapha-doṣaṃ nivārayet //

mārjayen navanītena dohayec ca punaḥ punaḥ
tadagraṃ lauhayantreṇa karṣayitvā punaḥ punaḥ // GhS_1.31

mārjayen navanītena dohayec ca punaḥ punaḥ tad-agraṃ lauha-yantreṇa karṣayitvā punaḥ punaḥ //

nityaṃ kuryāt prayatnena raver udayake 'stake
evaṃ kṛte tu nitye ca lambikā dīrghatāṃ gatā // GhS_1.32

nityaṃ kuryāt prayatnena raver udayake 'stake evaṃ kṛte tu nitye ca lambikā dīrghatāṃ gatā //

tarjanyaṅgulyagrayogān mārjayet karṇarandhrayoḥ
nityam abhyāsayogena nādāntaraṃ prakāśanam // GhS_1.33

tarjany--aṅguly-agra-yogān mārjayet karṇa-randhrayoḥ nityam abhyāsa-yogena nāda-antaraṃ prakāśanam //

vṛddhāṅguṣṭhena dakṣeṇa mardayed bhālarandhrakam
evam abhyāsayogena kaphadoṣaṃ nivārayet // GhS_1.34

vṛddha-aṅguṣṭhena dakṣeṇa mardayed bhāla-randhrakam evam abhyāsa-yogena kapha-doṣaṃ nivārayet //

nāḍī nirmalatāṃ yāti divyadṛṣṭiḥ prajāyate
nidrānte bhojanānte ca divānte ca dine dine // GhS_1.35

nāḍī nir-malatāṃ yāti divya-dṛṣṭiḥ prajāyate nidrā-ante bhojana-ante ca diva-ante ca dine dine //

hṛddhautiṃ trividhāṃ kuryād daṇḍavamanavāsasā // GhS_1.36

hṛd-dhautiṃ tri-vidhāṃ kuryād daṇḍa-vamana-vāsasā //

rambhādaṇḍaṃ hariddaṇḍaṃ vetradaṇḍaṃ tathaiva ca
hṛnmadhye cālayitvā tu punaḥ pratyāharec chanaiḥ // GhS_1.37

rambhā-daṇḍaṃ harid-daṇḍaṃ vetra-daṇḍaṃ tatha aiva ca hṛn-madhye cālayitvā tu punaḥ pratyāharec chanaiḥ //

kaphapittaṃ tathā kledaṃ recayed ūrdhvavartmanā
daṇḍadhautividhānena hṛdrogaṃ nāśayed dhruvam // GhS_1.38

kapha-pittaṃ tathā kledaṃ recayed ūrdhva-vartmanā daṇḍa-dhauti-vidhānena hṛd-rogaṃ nāśayed dhruvam //

bhojanānte pibed vāri ākarṇapūritaṃ sudhīḥ
ūrdhvadṛṣṭiṃ kṣaṇaṃ kṛtvā taj jalaṃ vamayet punaḥ
nityam abhyāsayogena kaphapittaṃ nivārayet // GhS_1.39

bhojana-ante pibed vāri ā-karṇa-pūritaṃ su-dhīḥ ūrdhva-dṛṣṭiṃ kṣaṇaṃ kṛtvā taj jalaṃ vamayet punaḥ nityam abhyāsa-yogena kapha-pittaṃ nivārayet //

ekonaviṃśatiḥ hastaḥ pañcaviṃśati vai tathā
caturaṅgulavistāraṃ sūkṣmavastraṃ śanair graset
punaḥ pratyāhared etat procyate dhautikarmakam // GhS_1.40

eka-ūna-viṃśatiḥ hastaḥ pañca-viṃśati vai tathā catur-aṅgula-vistāraṃ sūkṣma-vastraṃ śanair graset punaḥ pratyāhared etat procyate dhauti-karmakam //

gulmajvaraplīhākuṣṭhakaphapittaṃ vinaśyati
ārogyaṃ balapuṣṭiś ca bhavet tasya dine dine // GhS_1.41

gulma-jvara-plīhā-kuṣṭha-kapha-pittaṃ vinaśyati ārogyaṃ bala-puṣṭiś ca bhavet tasya dine dine //

apānakrūratā tāvad yāvanmūlaṃ na śodhayet
tasmāt sarvaprayatnena mūlaśodhanam ācaret // GhS_1.42

apāna-krūratā tāvad yāvan-mūlaṃ na śodhayet tasmāt sarva-prayatnena mūla-śodhanam ācaret //

pītamūlasya daṇḍena madhyamāṅgulināpi vā
yatnena kṣālayed guhyaṃ vāriṇā ca punaḥ punaḥ // GhS_1.43

pīta-mūlasya daṇḍena madhyama-aṅgulina āpi vā yatnena kṣālayed guhyaṃ vāriṇā ca punaḥ punaḥ //

vārayet koṣṭhakāṭhinyam āmājīrṇaṃ nivārayet
kāraṇaṃ kāntipuṣṭyoś ca dīpanaṃ vahnimaṇḍalam // GhS_1.44

vārayet koṣṭha-kāṭhinyam āmā-jīrṇaṃ nivārayet kāraṇaṃ kānti-puṣṭyoś ca dīpanaṃ vahni-maṇḍalam //

jalavastiḥ śuṣkavastir vastī ca dvividhau smṛtau
jalavastiṃ jale kuryāc chuṣkavastiṃ kṣitau sadā // GhS_1.45

jala-vastiḥ śuṣka-vastir vastī ca dvi-vidhau smṛtau jala-vastiṃ jale kuryāc chuṣka-vastiṃ kṣitau sadā //

nābhimagnajale pāyunyastanālotkaṭāsanaḥ
ākuñcanaṃ prakāśaṃ ca jalavastiṃ samācaret // GhS_1.46

nābhi-magna-jale pāyu-nyasta-nāla-utkaṭa-āsanaḥ ākuñcanaṃ prakāśaṃ ca jala-vastiṃ samācaret //

pramehaṃ ca gudāvartaṃ krūravāyuṃ nivārayet
bhavet svacchandadehaś ca kāmadevasamo bhavet // GhS_1.47

pramehaṃ ca guda-āvartaṃ krūra-vāyuṃ nivārayet bhavet sva-cchanda-dehaś ca kāma-deva-samo bhavet //

vastiṃ paścimatānena cālayitvā śanaiḥ śanaiḥ
aśvinīmudrayā pāyum ākuñcayet prakāśayet // GhS_1.48

vastiṃ paścima-tānena cālayitvā śanaiḥ śanaiḥ aśvinī-mudrayā pāyum ākuñcayet prakāśayet //

evam abhyāsayogena koṣṭhadoṣo na vidyate
vivardhayej jāṭharāgnim āmavātaṃ vināśayet // GhS_1.49

evam abhyāsa-yogena koṣṭha-doṣo na vidyate vivardhayej jāṭhara-agnim āma-vātaṃ vināśayet //

vitastimānaṃ sūkṣmasūtraṃ nāsānāle praveśayet
mukhān nirgamayet paścāt procyate netikarmakam // GhS_1.50

vitastimānaṃ sūkṣma-sūtraṃ nāsā-nāle praveśayet mukhān nirgamayet paścāt procyate neti-karmakam //

sādhanān netikarmāpi khecarīsiddhim āpnuyāt
kaphadoṣā vinaśyanti divyadṛṣṭiḥ prajāyate // GhS_1.51

sādhanān neti-karma api khecarī-siddhim āpnuyāt kapha-doṣā vinaśyanti divya-dṛṣṭiḥ prajāyate //

amandavegaṃ tundaṃ ca bhrāmayed ubhapārśvayoḥ
sarvarogān nihantīha dehānalavivardhanam // GhS_1.52

a-manda-vegaṃ tundaṃ ca bhrāmayed ubha-pārśvayoḥ sarva-rogān nihanti iha deha-anala-vivardhanam //

nimeṣonmeṣakaṃ tyaktvā sūkṣmalakṣyaṃ nirīkṣayet
yāvad aśrū nipatate trāṭakaṃ procyate budhaiḥ // GhS_1.53

nimeṣa-unmeṣakaṃ tyaktvā sūkṣma-lakṣyaṃ nirīkṣayet yāvad aśrū nipatate trāṭakaṃ procyate budhaiḥ //

evam abhyāsayogena śāṃbhavī jāyate dhruvam
na jāyate netrarogaḥ divyadṛṣṭipradāyakam // GhS_1.54

evam abhyāsa-yogena śāṃbhavī jāyate dhruvam na jāyate netra-rogaḥ divya-dṛṣṭi-pradāyakam //

vāmakrameṇa vyutkrameṇa śītkrameṇa viśeṣataḥ
bhālabhātiṃ tridhā kuryāt kaphadoṣaṃ nivārayet // GhS_1.55

vāma-krameṇa vyutkrameṇa śīt-krameṇa viśeṣataḥ bhāla-bhātiṃ tridhā kuryāt kapha-doṣaṃ nivārayet //

iḍayā pūrayed vāyuṃ recayet piṅgalā punaḥ
piṅgalayā pūrayitvā punaś candreṇa recayet // GhS_1.56

iḍayā pūrayed vāyuṃ recayet piṅgalā punaḥ piṅgalayā pūrayitvā punaś candreṇa recayet //

pūrakaṃ recakaṃ kṛtvā vegena na tu cālayet
evam abhyāsayogena kaphadoṣaṃ nivārayet // GhS_1.57

pūrakaṃ recakaṃ kṛtvā vegena na tu cālayet evam abhyāsa-yogena kapha-doṣaṃ nivārayet //

nāsābhyāṃ jalam ākṛṣya punar vaktreṇa recayet
pāyaṃ pāyaṃ prakurvaṃś cec chleṣmadoṣaṃ nivārayet // GhS_1.58

nāsābhyāṃ jalam ākṛṣya punar vaktreṇa recayet pāyaṃ pāyaṃ prakurvaṃś cec chleṣma-doṣaṃ nivārayet //

śītkṛtya pītvā vaktreṇa nāsānalair virecayet
evam abhyāsayogena kāmadevasamo bhavet // GhS_1.59

śīt-kṛtya pītvā vaktreṇa nāsā-nalair virecayet evam abhyāsa-yogena kāma-deva-samo bhavet //

na jāyate vārddhakaṃ ca jvaro naiva prajāyate
bhavet svacchandadehaś ca kaphadoṣaṃ nivārayet // GhS_1.60

na jāyate vārddhakaṃ ca jvaro na eva prajāyate bhavet sva-cchanda-dehaś ca kapha-doṣaṃ nivārayet //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghaṭa-stha-yoge ṣaṭ-karma-sādhanaṃ nāma prathamo1padeśaḥ //1// ]]

gheraṇḍa uvāca:

āsanāni samastāni yāvanto jīvajantavaḥ
caturaśīti lakṣāṇi śivena kathitaṃ purā // GhS_2.1

āsanāni samastāni yāvanto jīva-jantavaḥ catur-aśīti lakṣāṇi śivena kathitaṃ purā //

teṣāṃ madhye viśiṣṭāni ṣoḍaśonaṃ śataṃ kṛtam
teṣāṃ madhye martyaloke dvātriṃśad āsanaṃ śubham // GhS_2.2

teṣāṃ madhye viśiṣṭāni ṣo-ḍaśa-ūnaṃ śataṃ kṛtam teṣāṃ madhye martya-loke dvā-triṃśad āsanaṃ śubham //

siddhaṃ padmaṃ tathā bhadraṃ muktaṃ vajraṃ ca svastikam
siṃhaṃ ca gomukhaṃ vīraṃ dhanurāsanam eva ca // GhS_2.3

siddhaṃ padmaṃ tathā bhadraṃ muktaṃ vajraṃ ca svastikam siṃhaṃ ca go-mukhaṃ vīraṃ dhanur-āsanam eva ca //

mṛtaṃ guptaṃ tathā mātsyaṃ matsyendrāsanam eva ca
gorakṣaṃ paścimottānam utkaṭaṃ saṃkaṭaṃ tathā // GhS_2.4

mṛtaṃ guptaṃ tathā mātsyaṃ matsya-indra-āsanam eva ca go-rakṣaṃ paścima-uttānam ut-kaṭaṃ saṃ-kaṭaṃ tathā //

mayūraṃ kukkuṭaṃ kūrmaṃ tathā uttānakūrmakam
uttānamaṇḍukaṃ vṛkṣaṃ maṇḍūkaṃ garuḍaṃ vṛṣam // GhS_2.5

mayūraṃ kukkuṭaṃ kūrmaṃ tathā uttāna-kūrmakam uttāna-maṇḍukaṃ vṛkṣaṃ maṇḍūkaṃ garuḍaṃ vṛṣam //

śalabhaṃ makaraṃ coṣṭraṃ bhujaṃgaṃ ca yogāsanam
dvātriṃśad āsanāny eva martyaloke ca siddhidā // GhS_2.6

śalabhaṃ makaraṃ ca uṣṭraṃ bhujaṃ-gaṃ ca yoga-āsanam dvā-triṃśad āsanāny eva martya-loke ca siddhi-dā //

yonisthānakam aṅghrimūlaghaṭitaṃ saṃpīḍya gulphetaraṃ $
meḍhropary atha saṃnidhāya cibukaṃ kṛtvā hṛdi sthāpitam &
sthāṇuḥ saṃyamitendriyo 'caladṛśā paśyan bhruvor antare %
etan mokṣakapāṭabhedanakaraṃ siddhāsanaṃ procyate // GhS_2.7

yoni-sthānakam aṅghri-mūla-ghaṭitaṃ saṃpīḍya gulpha-itaraṃ $ meḍhra-upary atha saṃnidhāya cibukaṃ kṛtvā hṛdi sthāpitam & sthāṇuḥ saṃyamita-indriyo '-cala-dṛśā paśyan bhruvor antare % etan mokṣa-kapāṭa-bhedana-karaṃ siddha-āsanaṃ procyate //

vāmor ūpari dakṣiṇaṃ hi caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā $
dakṣor ūpari paścimena vidhinā kṛtvā karābhyāṃ dṛḍham &
aṅguṣṭhau hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsāgram ālokayed %
etad vyādhivikāranāśanakaraṃ padmāsanaṃ procyate // GhS_2.8

vāmor ūpari dakṣiṇaṃ hi caraṇaṃ saṃsthāpya vāmaṃ tathā $ dakṣor ūpari paścimena vidhinā kṛtvā karābhyāṃ dṛḍham & aṅguṣṭhau hṛdaye nidhāya cibukaṃ nāsā-agram ālokayed % etad vyādhi-vikāra-nāśana-karaṃ padma-āsanaṃ procyate //

gulphau ca vṛṣaṇasyādho vyutkrameṇa samāhitau
pādāṅguṣṭhau karābhyāṃ ca dhṛtvā ca pṛṣṭhadeśataḥ // GhS_2.9

gulphau ca vṛṣaṇasya adho vyutkrameṇa samāhitau pāda-aṅguṣṭhau karābhyāṃ ca dhṛtvā ca pṛṣṭha-deśataḥ //

jālaṃdharaṃ samāsādya nāsāgram avalokayet
bhadrāsanaṃ bhaved etat sarvavyādhivināśakam // GhS_2.10

jālaṃ-dharaṃ samāsādya nāsā-agram avalokayet bhadra-āsanaṃ bhaved etat sarva-vyādhi-vināśakam //

pāyumūle vāmagulphaṃ dakṣagulphaṃ tathopari
śirogrīvāsame kāye muktāsanaṃ tu siddhidam // GhS_2.11

pāyu-mūle vāma-gulphaṃ dakṣa-gulphaṃ tatha ūpari śiro-grīva-āsame kāye mukta-āsanaṃ tu siddhi-dam //

jaṅghayor vajravat kṛtvā gudapārśve padāv ubhau
vajrāsanaṃ bhaved etad yogināṃ siddhidāyakam // GhS_2.12

jaṅghayor vajravat kṛtvā guda-pārśve padāv ubhau vajra-āsanaṃ bhaved etad yogināṃ siddhi-dāyakam //

jānūrvor antare kṛtvā yogī pādatale ubhe
ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tat pracakṣate // GhS_2.13

jānu-urvor antare kṛtvā yogī pāda-tale ubhe ṛju-kāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tat pracakṣate //

gulphau ca vṛṣaṇasyādho vyutkrameṇordhvatāṃ gatau
citimūlau bhūmisaṃsthau karau ca jānunopari // GhS_2.14

gulphau ca vṛṣaṇasya adho vyutkrameṇā urdhvatāṃ gatau citi-mūlau bhūmi-saṃsthau karau ca jānuna ūpari //

vyāttavaktro jalaṃdhreṇa nāsāgram avalokayet
siṃhāsanaṃ bhaved etat sarvavyādhivināśakam // GhS_2.15

vyātta-vaktro jalaṃ-dhreṇa nāsā-agram avalokayet siṃha-āsanaṃ bhaved etat sarva-vyādhi-vināśakam //

pādau bhūmau ca saṃsthāpya pṛṣṭhapārśve niveśayet
sthirakāyaṃ samāsādya gomukhaṃ gomukhākṛti // GhS_2.16

pādau bhūmau ca saṃsthāpya pṛṣṭha-pārśve niveśayet sthira-kāyaṃ samāsādya go-mukhaṃ go-mukha-ākṛti //

ekapādam athaikasmin vinyased ūrusaṃsthitam
itarasmiṃs tathā paścād vīrāsanam itīritam // GhS_2.17

eka-pādam atha ekasmin vinyased ūru-saṃsthitam itarasmiṃs tathā paścād vīra-āsanam itī iritam //

prasārya pādau bhuvi daṇḍarūpau $
karau ca pṛṣṭhaṃ dhṛtapādayugmam &
kṛtvā dhanustulyavivartitāṅgaṃ %
nigadyate vai dhanurāsanaṃ tat // GhS_2.18

prasārya pādau bhuvi daṇḍa-rūpau $ karau ca pṛṣṭhaṃ dhṛta-pāda-yugmam & kṛtvā dhanus-tulya-vivartita-aṅgaṃ % nigadyate vai dhanur-āsanaṃ tat //

uttānaṃ śavavad bhūmau śayānaṃ tu śavāsanam
śavāsanaṃ śramaharaṃ cittaviśrāntikāraṇam // GhS_2.19

uttānaṃ śavavad bhūmau śayānaṃ tu śava-āsanam śava-āsanaṃ śrama-haraṃ citta-viśrānti-kāraṇam //

jānūrvor antare pādau kṛtvā pādau ca gopayet
pādaupari ca saṃsthāpya gudaṃ guptāsanaṃ viduḥ // GhS_2.20

jānu-ūrvor antare pādau kṛtvā pādau ca gopayet pādaupari ca saṃsthāpya gudaṃ gupta-āsanaṃ viduḥ //

muktapadmāsanaṃ kṛtvā uttānaśayanaṃ caret
kūrparābhyāṃ śiro veṣṭya matsyāsanaṃ tu rogahā // GhS_2.21

mukta-padma-āsanaṃ kṛtvā uttāna-śayanaṃ caret kūrparābhyāṃ śiro veṣṭya matsya-āsanaṃ tu roga-hā //

udare paścimaṃ tānaṃ kṛtvā tiṣṭhati yatnataḥ
namrāṅgaṃ vāmapadaṃ hi dakṣajānūpari nyaset // GhS_2.22

udare paścimaṃ tānaṃ kṛtvā tiṣṭhati yatnataḥ namra-aṅgaṃ vāma-padaṃ hi dakṣa-jānu-ūpari nyaset //

tatra yāmyaṃ kūrparaṃ ca yāmyakare ca vaktrakam
bhruvor madhye gatā dṛṣṭiḥ pīṭhaṃ matsyendram ucyate // GhS_2.23

tatra yāmyaṃ kūrparaṃ ca yāmya-kare ca vaktrakam bhruvor madhye gatā dṛṣṭiḥ pīṭhaṃ matsya-indram ucyate //

jānūrvor antare pādau uttānau vyaktasaṃsthitau
gulphau cācchādya hastābhyām uttānābhyaṃ prayatnataḥ // GhS_2.24

jānu-ūrvor antare pādau uttānau vyakta-saṃsthitau gulphau cā acchādya hastābhyām uttānābhyaṃ prayatnataḥ //

kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā nāsāgram avalokayet
gorakṣāsanam ity āhur yogināṃ siddhikāraṇam // GhS_2.25

kaṇṭha-saṃkocanaṃ kṛtvā nāsa-agram avalokayet go-rakṣa-āsanam ity āhur yogināṃ siddhi-kāraṇam //

prasārya pādau bhuvi daṇḍarūpau $
saṃnyastabhālaṃ citiyugmamadhye &
yatnena pādau ca dhṛtau karābhyāṃ %
yogendrapīṭhaṃ paścimatānam āhuḥ // GhS_2.26

prasārya pādau bhuvi daṇḍa-rūpau $ saṃnyasta-bhālaṃ citi-yugma-madhye & yatnena pādau ca dhṛtau karābhyāṃ % yoga-indra-pīṭhaṃ paścima-tānam āhuḥ //

aṅguṣṭhābhyām avaṣṭabhya dharāṃ gulphau ca khe gatau
tatropari gudaṃ nyased vijñeyam utkaṭāsanam // GhS_2.27

aṅguṣṭhābhyām avaṣṭabhya dharāṃ gulphau ca khe gatau tatra upari gudaṃ nyased vijñeyam utkaṭa-āsanam //

vāmapādaciter mūlaṃ saṃnyasya dharaṇītale
pādadaṇḍena yāmyena veṣṭayed vāmapādakam
jānuyugme karayugmam etat saṃkaṭam āsanam // GhS_2.28

vāma-pāda-citer mūlaṃ saṃnyasya dharaṇī-tale pāda-daṇḍena yāmyena veṣṭayed vāma-pādakam jānu-yugme kara-yugmam etat saṃkaṭam āsanam //

dharām avaṣṭabhya karadvayābhyāṃ $
tat kūrpare sthāpitanābhipārśvam &
uccāsane daṇḍavad utthitaḥ khe %
mayūram etat pravadanti pīṭham // GhS_2.29

dharām avaṣṭabhya kara-dvayābhyāṃ $ tat kūrpare sthāpita-nābhi-pārśvam & ucca-āsane daṇḍavad utthitaḥ khe % mayūram etat pravadanti pīṭham //

bahukadaśanabhuktaṃ bhasma kuryād aśeṣaṃ $
janayati jaṭharāgniṃ jārayet kālakūṭam &
harati sakalarogān āśu gulmajvarādīn %
bhavati vigatadoṣaṃ hy āsanaṃ śrīmayūram // GhS_2.30

bahu-kad-aśana-bhuktaṃ bhasma kuryād a-śeṣaṃ $ janayati jaṭhara-agniṃ jārayet kāla-kūṭam & harati sa-kala-rogān āśu gulma-jvara-ādīn % bhavati vigata-doṣaṃ hy āsanaṃ śrī-mayūram //

padmāsanaṃ samāsādya jānūrvor antare karau
kūrparābhyāṃ samāsīno mañcasthaḥ kukkuṭāsanam // GhS_2.31

padma-āsanaṃ samāsādya jānu-ūrvor antare karau kūrparābhyāṃ samāsīno mañca-sthaḥ kukkuṭa-āsanam //

gulphau ca vṛṣaṇasyādho vyutkrameṇa samāhitau
ṛjukāyaśirogrīvaṃ kūrmāsanam itīritam // GhS_2.32

gulphau ca vṛṣaṇasya adho vyutkrameṇa samāhitau ṛju-kāya-śiro-grīvaṃ kūrma-āsanam itī iritam //

kukkuṭāsanabandhasthaṃ karābhyāṃ dhṛtakandharam
khagakūrmavad uttānam etad uttānakūrmakam // GhS_2.33

kukkuṭa-āsana-bandha-sthaṃ karābhyāṃ dhṛta-kandharam kha-ga-kūrmavad uttānam etad uttāna-kūrmakam //

pādatalau pṛṣṭhadeśe aṅguṣṭhau dvau ca saṃspṛśet
jānuyugmaṃ puraskṛtya sādhayen maṇḍukāsanam // GhS_2.34

pāda-talau pṛṣṭha-deśe aṅguṣṭhau dvau ca saṃspṛśet jānu-yugmaṃ puraskṛtya sādhayen maṇḍuka-āsanam //

maṇḍūkāsanabandhasthaṃ kūrparābhyāṃ dhṛtaṃ śiraḥ
etad bhekavad uttānam etad uttānamaṇḍukam // GhS_2.35

maṇḍūka-āsana-bandha-sthaṃ kūrparābhyāṃ dhṛtaṃ śiraḥ etad bhekavad uttānam etad uttāna-maṇḍukam //

vāmorumūladeśe ca yāmyaṃ pādaṃ nidhāya tu
tiṣṭhati vṛkṣavad bhūmau vṛkṣāsanam idaṃ viduḥ // GhS_2.36

vāma-ūru-mūla-deśe ca yāmyaṃ pādaṃ nidhāya tu tiṣṭhati vṛkṣavad bhūmau vṛkṣa-āsanam idaṃ viduḥ //

jaṅghorubhyāṃ dharāṃ pīḍya sthirakāyo dvijānunā
jānūpari karayugmaṃ garuḍāsanam ucyate // GhS_2.37

jaṅgha-urubhyāṃ dharāṃ pīḍya sthira-kāyo dvi-jānunā jānu-ūpari kara-yugmaṃ garuḍa-āsanam ucyate //

yāmyagulphe pāyumūlaṃ vāmabhāge padetaram
viparītaṃ spṛśed bhūmiṃ vṛṣāsanam idaṃ bhavet // GhS_2.38

yāmya-gulphe pāyu-mūlaṃ vāma-bhāge pada-itaram viparītaṃ spṛśed bhūmiṃ vṛṣa-āsanam idaṃ bhavet //

adhyāsya śete padayugmavakṣe $
bhūmim avaṣṭabhya karadvayābhyām &
pādau ca śūnye ca vitasti cordhvaṃ %
vadanti pīṭhaṃ śalabhaṃ munīndrāḥ // GhS_2.39

adhyāsya śete pada-yugma-vakṣe $ bhūmim avaṣṭabhya kara-dvayābhyām & pādau ca śūnye ca vitasti cā urdhvaṃ % vadanti pīṭhaṃ śalabhaṃ muni-indrāḥ //

adhyāsya śete hṛdayaṃ nidhāya $
bhūmau ca pādau pravisāryamāṇau &
śiraś ca dhṛtvā karadaṇḍayugme %
dehāgnikāraṃ makarāsanaṃ tat // GhS_2.40

adhyāsya śete hṛdayaṃ nidhāya $ bhūmau ca pādau pravisāryamāṇau & śiraś ca dhṛtvā kara-daṇḍa-yugme % deha-agni-kāraṃ makara-āsanaṃ tat //

adhyāsya śete padayugmam astaṃ $
pṛṣṭhe nidhāyāpi dhṛtaṃ karābhyām &
ākuñcya samyag ghy udarāsyagaṇḍam %
uṣṭraṃ ca pīṭhaṃ yatayo vadanti // GhS_2.41

adhyāsya śete pada-yugmam astaṃ $ pṛṣṭhe nidhāya api dhṛtaṃ karābhyām & ākuñcya samyag ghy udara-āsya-gaṇḍam % uṣṭraṃ ca pīṭhaṃ yatayo vadanti //

aṅguṣṭhanābhiparyantam adho bhūmau ca vinyaset
karatalābhyāṃ dharāṃ dhṛtvā ūrdhvaṃ śīrṣaṃ phaṇīva hi // GhS_2.42

aṅguṣṭha-nābhi-pary-antam adho bhūmau ca vinyaset kara-talābhyāṃ dharāṃ dhṛtvā ūrdhvaṃ śīrṣaṃ phaṇi īva hi //

dehāgnir vardhate nityaṃ sarvarogavināśanam
jāgarti bhujagī devī sādhanād bhujaṃgāsanam // GhS_2.43

deha-agnir vardhate nityaṃ sarva-roga-vināśanam jāgarti bhuja-gī devī sādhanād bhujaṃ-ga-āsanam //

uttānau caraṇau kṛtvā saṃsthāpya jānunopari
āsanopari saṃsthāpya uttānaṃ karayugmakam // GhS_2.44

uttānau caraṇau kṛtvā saṃsthāpya jānuna ūpari āsana upari saṃsthāpya uttānaṃ kara-yugmakam //

pūrakair vāyum ākṛṣya nāsāgram avalokayet
yogāsanaṃ bhaved etad yogināṃ yogasādhane // GhS_2.45

pūrakair vāyum ākṛṣya nāsa-agram avalokayet yoga-āsanaṃ bhaved etad yogināṃ yoga-sādhane //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghata-stha-yogae āsana-prayogo nāma dvitīyo1padeśaḥ //2// ]]

gheraṇḍa uvāca:

mahāmudrā nabhomudrā uḍḍīyānaṃ jalaṃdharam
mūlabandhaṃ mahābandhaṃ mahāvedhaś ca khecarī // GhS_3.1

mahā-mudrā nabho-mudrā uḍḍīyānaṃ jalaṃ-dharam mūla-bandhaṃ mahā-bandhaṃ mahā-vedhaś ca khe-carī //

viparītakaraṇī yonir vajrolī śakticālanī
taḍāgī māṇḍukī mudrā śāṃbhavī pañcadhāraṇā // GhS_3.2

viparīta-karaṇī yonir vajrolī śakti-cālanī taḍāgī māṇḍukī mudrā śāṃbhavī pañca-dhāraṇā //

aśvinī pāśinī kākī mātaṅgī ca bhujaṃginī
pañcaviṃśatimudrāś ca siddhidā iha yoginām // GhS_3.3

aśvinī pāśinī kākī mātaṅgī ca bhujaṃ-ginī pañca-viṃśati-mudrāś ca siddhi-dā iha yoginām //

mudrāṇāṃ paṭalaṃ devi kathitaṃ tava saṃnidhau
yena vijñātamātreṇa sarvasiddhiḥ prajāyate // GhS_3.4

mudrāṇāṃ paṭalaṃ devi kathitaṃ tava saṃnidhau yena vijñāta-mātreṇa sarva-siddhiḥ prajāyate //

gopanīyaṃ prayatnena na deyaṃ yasya kasyacit
prītidaṃ yogināṃ caiva durlabhaṃ marutām api // GhS_3.5

gopanīyaṃ prayatnena na deyaṃ yasya kasya-cit prīti-daṃ yogināṃ ca eva durl-abhaṃ marutām api //

pāyumūlaṃ vāmagulphe saṃpīḍya dṛḍhayatnataḥ
yāmyapādaṃ prasāryātha karābhyāṃ dhṛtapadāṅguliḥ // GhS_3.6

pāyu-mūlaṃ vāma-gulphe saṃpīḍya dṛḍha-yatnataḥ yāmya-pādaṃ prasārya atha karābhyāṃ dhṛta-pada-aṅguliḥ //

kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā bhruvor madhye nirīkṣayet
pūrakair vāyuṃ saṃpūrya mahāmudrā nigadyate // GhS_3.7

kaṇṭha-saṃkocanaṃ kṛtvā bhruvor madhye nirīkṣayet pūrakair vāyuṃ saṃpūrya mahā-mudrā nigadyate //

valitaṃ palitaṃ caiva jarāṃ mṛtyuṃ nivārayet
kṣayakāsaṃ gudāvartaṃ plīhājīrṇaṃ jvaraṃ tathā
nāśayet sarvarogāṃś ca mahāmudrābhisevanāt // GhS_3.8

valitaṃ palitaṃ ca eva jarāṃ mṛtyuṃ nivārayet kṣaya-kāsaṃ guda-āvartaṃ plīhā-jīrṇaṃ jvaraṃ tathā nāśayet sarva-rogāṃś ca mahā-mudrā-abhisevanāt //

yatra yatra sthito yogī sarvakāryeṣu sarvadā
ūrdhvajihvaḥ sthiro bhūtvā dhārayet pavanaṃ sadā
nabhomudrā bhaved eṣā yogināṃ roganāśinī // GhS_3.9

yatra yatra sthito yogī sarva-kāryeṣu sarvadā ūrdhva-jihvaḥ sthiro bhūtvā dhārayet pavanaṃ sadā nabho-mudrā bhaved eṣā yogināṃ roga-nāśinī //

udare paścimaṃ tānaṃ nābher ūrdhvaṃ tu kārayet
uḍḍīnaṃ kurute yasmād aviśrāntaṃ mahākhagaḥ
uḍḍīyānaṃ tv asau bandho mṛtyumātaṃgakesarī // GhS_3.10

udare paścimaṃ tānaṃ nābher ūrdhvaṃ tu kārayet uḍḍīnaṃ kurute yasmād a-viśrāntaṃ mahā-kha-gaḥ uḍḍīyānaṃ tv asau bandho mṛtyu-mātaṃga-kesarī //

samagrād bandhanād dhy etad uḍḍīyānaṃ viśiṣyate
uḍḍīyāne samabhyaste muktiḥ svābhāvikī bhavet // GhS_3.11

samagrād bandhanād dhy etad uḍḍīyānaṃ viśiṣyate uḍḍīyāne samabhyaste muktiḥ svābhāvikī bhavet //

kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā cibukaṃ hṛdaye nyaset
jālaṃdhare kṛte bandhe ṣoḍaśādhārabandhanam
jālaṃdharamahāmudrā mṛtyoś ca kṣayakāriṇī // GhS_3.12

kaṇṭha-saṃkocanaṃ kṛtvā cibukaṃ hṛdaye nyaset jālaṃ-dhare kṛte bandhe ṣo-ḍaśa-ādhāra-bandhanam jālaṃ-dhara-mahā-mudrā mṛtyoś ca kṣaya-kāriṇī //

siddhaṃ jālaṃdharaṃ bandhaṃ yogināṃ siddhidāyakam
ṣaṇmāsam abhyased yo hi sa siddho nātra saṃśayaḥ // GhS_3.13

siddhaṃ jālaṃ-dharaṃ bandhaṃ yogināṃ siddhi-dāyakam ṣaṇ-māsam abhyased yo hi sa siddho na atra saṃśayaḥ //

pārṣṇinā vāmapādasya yonim ākuñcayet tataḥ
nābhigranthiṃ merudaṇḍe saṃpīḍya yatnataḥ sudhīḥ // GhS_3.14

pārṣṇinā vāma-pādasya yonim ākuñcayet tataḥ nābhi-granthiṃ meru-daṇḍe saṃpīḍya yatnataḥ su-dhīḥ //

meḍhraṃ dakṣiṇagulphena dṛḍhabandhaṃ samācaret
nābher ūrdhvam adhaś cāpi tānaṃ kuryāt prayatnataḥ
jarāvināśinī mudrā mūlabandho nigadyate // GhS_3.15

meḍhraṃ dakṣiṇa-gulphena dṛḍha-bandhaṃ samācaret nābher ūrdhvam adhaś ca api tānaṃ kuryāt prayatnataḥ jarā-vināśinī mudrā mūla-bandho nigadyate //

saṃsārasāgaraṃ tartum abhilaṣati yaḥ pumān
virale sugupto bhūtvā mudrām etāṃ samabhyaset // GhS_3.16

saṃsāra-sāgaraṃ tartum abhilaṣati yaḥ pumān virale su-gupto bhūtvā mudrām etāṃ samabhyaset //

abhyāsād bandhanasyāsya marutsiddhir bhaved dhruvam
sādhayed yatnatas tarhi maunī tu vijitālasaḥ // GhS_3.17

abhyāsād bandhanasya asya marut-siddhir bhaved dhruvam sādhayed yatnatas tarhi maunī tu vijita-ālasaḥ //

vāmapādasya gulphena pāyumūlaṃ nirodhayet
dakṣapādena tad gulphaṃ saṃpīḍya yatnataḥ sudhīḥ // GhS_3.18

vāma-pādasya gulphena pāyu-mūlaṃ nirodhayet dakṣa-pādena tad gulphaṃ saṃpīḍya yatnataḥ su-dhīḥ //

śanaiḥ śanaiś cālayet pārṣṇiṃ yonim ākuñcayec chanaiḥ
jālaṃdhare dhārayet prāṇaṃ mahābandho nigadyate // GhS_3.19

śanaiḥ śanaiś cālayet pārṣṇiṃ yonim ākuñcayec chanaiḥ jālaṃ-dhare dhārayet prāṇaṃ mahā-bandho nigadyate //

mahābandhaḥ paro bandho jarāmaraṇanāśanaḥ
prasādād asya bandhasya sādhayet sarvavāñchitam // GhS_3.20

mahā-bandhaḥ paro bandho jarā-maraṇa-nāśanaḥ prasādād asya bandhasya sādhayet sarva-vāñchitam //

rūpayauvanalāvaṇyaṃ nārīṇāṃ puruṣaṃ vinā
mūlabandhamahābandhau mahāvedhaṃ vinā tathā // GhS_3.21

rūpa-yauvana-lāvaṇyaṃ nārīṇāṃ puruṣaṃ vinā mūla-bandha-mahā-bandhau mahā-vedhaṃ vinā tathā //

mahābandhaṃ samāsādya uḍḍānakumbhakaṃ caret
mahāvedhaḥ samākhyāto yogināṃ siddhidāyakaḥ // GhS_3.22

mahā-bandhaṃ samāsādya uḍḍāna-kumbhakaṃ caret mahā-vedhaḥ samākhyāto yogināṃ siddhi-dāyakaḥ //

mahābandhamūlabandhau mahāvedhasamanvitau
pratyahaṃ kurute yas tu sa yogī yogavittamaḥ // GhS_3.23

mahā-bandha-mūla-bandhau mahā-vedha-samanvitau praty-ahaṃ kurute yas tu sa yogī yoga-vittamaḥ //

na mṛtyuto bhayaṃ tasya na jarā tasya vidyate
gopanīyaḥ prayatnena vedho yaṃ yogipuṃgavaiḥ // GhS_3.24

na mṛtyuto bhayaṃ tasya na jarā tasya vidyate gopanīyaḥ prayatnena vedho yaṃ yogi-puṃ-gavaiḥ //

jihvādho nāḍīṃ saṃchitya rasanāṃ cālayet sadā
dohayen navanītena lauhayantreṇa karṣayet // GhS_3.25

jihva ādho nāḍīṃ saṃchitya rasanāṃ cālayet sadā dohayen nava-nītena lauha-yantreṇa karṣayet //

evaṃ nityaṃ samabhyāsāl lambikā dīrghatāṃ vrajet
yāvad gacched bhruvor madhye tadā sidhyati khecarī // GhS_3.26

evaṃ nityaṃ samabhyāsāl lambikā dīrghatāṃ vrajet yāvad gacched bhruvor madhye tadā sidhyati khecarī //

rasanāṃ tālumadhye tu śanaiḥ śanaiḥ praveśayet
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā
bhruvor madhye gatā dṛṣṭir mudrā bhavati khecarī // GhS_3.27

rasanāṃ tālu-madhye tu śanaiḥ śanaiḥ praveśayet kapāla-kuhare jihvā praviṣṭā viparīta-gā bhruvor madhye gatā dṛṣṭir mudrā bhavati khe-carī //

na ca mūrcchā kṣudhā tṛṣṇā naivālasyaṃ prajāyate
na ca rogo jarā mṛtyur devadehaṃ prapadyate // GhS_3.28

na ca mūrcchā kṣudhā tṛṣṇā na evā alasyaṃ prajāyate na ca rogo jarā mṛtyur deva-dehaṃ prapadyate //

na cāgnir dahate gātraṃ na śoṣayati mārutaḥ
na dehaṃ kledayanty āpo daṃśayen na bhujaṃgamaḥ // GhS_3.29

na ca agnir dahate gātraṃ na śoṣayati mārutaḥ na dehaṃ kledayanty āpo daṃśayen na bhujaṃ-gamaḥ //

lāvaṇyaṃ ca bhaved gātre samādhir jāyate dhruvam
kapālavaktrasaṃyoge rasanā rasam āpnuyāt // GhS_3.30

lāvaṇyaṃ ca bhaved gātre samādhir jāyate dhruvam kapāla-vaktra-saṃyoge rasanā rasam āpnuyāt //

nānāvidhisamudbhūtam ānandaṃ ca dine dine
ādau lavaṇakṣāraṃ ca tatas tiktakaṣāyakam // GhS_3.31

nānā-vidhi-samudbhūtam ānandaṃ ca dine dine ādau lavaṇa-kṣāraṃ ca tatas tikta-kaṣāyakam //

navanītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhitakramadhūni ca
drākṣārasaṃ ca pīyūṣaṃ jāyate rasanodakam // GhS_3.32

nava-nītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ dadhi-takra-madhūni ca drākṣā-rasaṃ ca pīyūṣaṃ jāyate rasanā-udakam //

nābhimūle vaset sūryas tālumūle ca candramāḥ
amṛtaṃ grasate sūryas tato mṛtyuvaśo naraḥ // GhS_3.33

nābhi-mūle vaset sūryas tālu-mūle ca candramāḥ a-mṛtaṃ grasate sūryas tato mṛtyu-vaśo naraḥ //

ūrdhvaṃ ca yojayet sūryaṃ candraṃ ca adha ānayet
viparītakarī mudrā sarvatantreṣu gopitā // GhS_3.34

ūrdhvaṃ ca yojayet sūryaṃ candraṃ ca adha ānayet viparīta-karī mudrā sarva-tantreṣu gopitā //

bhūmau śiraś ca saṃsthāpya karayugmaṃ samāhitaḥ
ūrdhvapādaḥ sthiro bhūtvā viparītakarī matā // GhS_3.35

bhūmau śiraś ca saṃsthāpya kara-yugmaṃ samāhitaḥ ūrdhva-pādaḥ sthiro bhūtvā viparīta-karī matā //

mudreyaṃ sādhayen nityaṃ jarāṃ mṛtyuṃ ca nāśayet
sa siddhaḥ sarvalokeṣu pralaye 'pi na sīdati // GhS_3.36

mudra īyaṃ sādhayen nityaṃ jarāṃ mṛtyuṃ ca nāśayet sa siddhaḥ sarva-lokeṣu pralaye 'pi na sīdati //

siddhāsanaṃ samāsādya karṇākṣināsikāmukham
aṅguṣṭhatarjanīmadhyānāmādibhiś ca dhārayet // GhS_3.37

siddha-āsanaṃ samāsādya karṇa-akṣi-nāsikā-mukham aṅguṣṭha-tarjanī-madhya-a-nāmā-ādibhiś ca dhārayet //

kākībhiḥ prāṇaṃ saṃkṛṣya apāne yojayet tataḥ
ṣaṭ cakrāṇi kramād dhṛtvā huṃhaṃsamanunā sudhīḥ // GhS_3.38

kākībhiḥ prāṇaṃ saṃkṛṣya apāne yojayet tataḥ ṣaṭ cakrāṇi kramād dhṛtvā huṃ-haṃ-sa-manunā su-dhīḥ //

caitanyam ānayed devīṃ nidritā yā bhujaṃginī
jīvena sahitāṃ śaktiṃ samutthāpya parāmbuje // GhS_3.39

caitanyam ānayed devīṃ nidritā yā bhujaṃ-ginī jīvena sahitāṃ śaktiṃ samutthāpya para-ambu-je //

śaktimayaṃ svayaṃ bhūtvā paraṃ śivena saṃgamam
nānāsukhaṃ vihāraṃ ca cintayet paramaṃ sukham // GhS_3.40

śaktimayaṃ svayaṃ bhūtvā paraṃ śivena saṃgamam nānā-sukhaṃ vihāraṃ ca cintayet paramaṃ sukham //

śivaśaktisamāyogād ekāntaṃ bhuvi bhāvayet
ānandamānaso bhūtvā ahaṃ brahmeti saṃbhavet // GhS_3.41

śiva-śakti-samāyogād eka-antaṃ bhuvi bhāvayet ānanda-mānaso bhūtvā ahaṃ brahma iti saṃbhavet //

yonimudrā parā gopyā devānām api durlabhā
sakṛttadbhāvasaṃsiddhaḥ samādhisthaḥ sa eva hi // GhS_3.42

yoni-mudrā parā gopyā devānām api dur-labhā sakṛt-tad-bhāva-saṃsiddhaḥ samādhi-sthaḥ sa eva hi //

brahmahā bhrūṇahā caiva surāpo gurutalpagaḥ
etaiḥ pāpair na lipyate yonimudrānibandhanāt // GhS_3.43

brahma-hā bhrūṇa-hā ca eva surā-po guru-talpa-gaḥ etaiḥ pāpair na lipyate yoni-mudrā-nibandhanāt //

yāni pāpāni ghorāṇi upapāpāni yāni ca
tāni sarvāṇi naśyanti yonimudrānibandhanāt
tasmād abhyasanaṃ kuryād yadi muktiṃ samicchati // GhS_3.44

yāni pāpāni ghorāṇi upa-pāpāni yāni ca tāni sarvāṇi naśyanti yoni-mudrā-nibandhanāt tasmād abhyasanaṃ kuryād yadi muktiṃ samicchati //

dharām avaṣṭabhya karadvayābhyām $
ūrdhvaṃ kṣipet pādayugaṃ śiraḥ khe &
śaktiprabodhāya cirajīvanāya %
vajrolimudrāṃ munayo vadanti // GhS_3.45

dharām avaṣṭabhya kara-dvayābhyām $ ūrdhvaṃ kṣipet pāda-yugaṃ śiraḥ khe & śakti-prabodhāya cira-jīvanāya % vajroli-mudrāṃ munayo vadanti //

ayaṃ yogo yogaśreṣṭho yogināṃ muktikāraṇam
ayaṃ hitaprado yogo yogināṃ siddhidāyakaḥ // GhS_3.46

ayaṃ yogo yoga-śreṣṭho yogināṃ mukti-kāraṇam ayaṃ hita-prado yogo yogināṃ siddhi-dāyakaḥ //

etad yogaprasādena bindusiddhir bhaved dhruvam
siddhe bindau mahāyatne kiṃ na sidhyati bhūtale // GhS_3.47

etad yoga-prasādena bindu-siddhir bhaved dhruvam siddhe bindau mahā-yatne kiṃ na sidhyati bhū-tale //

bhogena mahatā yukto yadi mudrāṃ samācaret
tathāpi sakalā siddhis tasya bhavati niścitam // GhS_3.48

bhogena mahatā yukto yadi mudrāṃ samācaret tatha āpi sa-kalā siddhis tasya bhavati niścitam //

mūlādhāre ātmaśaktiḥ kuṇḍalī paradevatā
śayitā bhujagākārā sārdhatrivalayānvitā // GhS_3.49

mūla-ādhāre ātma-śaktiḥ kuṇḍalī para-devatā śayitā bhuja-ga-ākārā sa-ardha-tri-valaya-anvitā //

yāvat sā nidritā dehe tāvaj jīvaḥ paśur yathā
jñānaṃ na jāyate tāvat koṭiyogaṃ samabhyaset // GhS_3.50

yāvat sā nidritā dehe tāvaj jīvaḥ paśur yathā jñānaṃ na jāyate tāvat koṭi-yogaṃ samabhyaset //

udghāṭayet kavāṭaṃ ca yathā kuñcikayā haṭhāt
kuṇḍalinyāḥ prabodhena brahmadvāraṃ vibhedayet // GhS_3.51

udghāṭayet kavāṭaṃ ca yathā kuñcikayā haṭhāt kuṇḍalinyāḥ prabodhena brahma-dvāraṃ vibhedayet //

nābhiṃ bṛhadveṣṭanaṃ ca na ca nagnaṃ bahiḥ sthitam
gopanīyagṛhe sthitvā śakticālanam abhyaset // GhS_3.52

nābhiṃ bṛhad-veṣṭanaṃ ca na ca nagnaṃ bahiḥ sthitam gopanīya-gṛhe sthitvā śakti-cālanam abhyaset //

vitastipramitaṃ dīrghaṃ vistāre caturaṅgulam
mṛdulaṃ dhavalaṃ sūkṣmaveṣṭanāmbaralakṣaṇam
evam ambaram uktaṃ ca kaṭisūtreṇa yojayet // GhS_3.53

vitasti-pramitaṃ dīrghaṃ vistāre catur-aṅgulam mṛdulaṃ dhavalaṃ sūkṣma-veṣṭana-ambara-lakṣaṇam evam ambaram uktaṃ ca kaṭi-sūtreṇa yojayet //

bhāsmanā gātrasaṃliptaṃ siddhāsanaṃ samācaret
nāsābhyāṃ prāṇam ākṛṣya apāne yojayed balāt // GhS_3.54

bhāsmanā gātra-saṃliptaṃ siddha-āsanaṃ samācaret nāsābhyāṃ prāṇam ākṛṣya apāne yojayed balāt //

tāvad ākuñcayed guhyaṃ śanair aśvinimudrayā
yāvad gacchet suṣumṇāyāṃ vāyuḥ prakāśayed dhaṭhāt // GhS_3.55

tāvad ākuñcayed guhyaṃ śanair aśvini-mudrayā yāvad gacchet suṣumṇāyāṃ vāyuḥ prakāśayed dhaṭhāt //

tāvad vāyuprabhedena kumbhikā ca bhujaṃginī
baddhaśvāsas tato bhūtvā ca ūrdhvamātraṃ prapadyate
śabdadvayaṃ phalaikaṃ tu yonimudrāṃ ca cālayet // GhS_3.56

tāvad vāyu-prabhedena kumbhikā ca bhujaṃ-ginī baddha-śvāsas tato bhūtvā ca ūrdhva-mātraṃ prapadyate śabda-dvayaṃ phala-ekaṃ tu yoni-mudrāṃ ca cālayet //

vinā śakticālanena yonimudrā na sidhyati
ādau cālanam abhyasya yonimudrāṃ samabhyaset // GhS_3.57

vinā śakti-cālanena yoni-mudrā na sidhyati ādau cālanam abhyasya yoni-mudrāṃ samabhyaset //

iti te kathitaṃ caṇḍa prakāraṃ śakticālanam
gopanīyaṃ prayatnena dine dine samabhyaset // GhS_3.58

iti te kathitaṃ caṇḍa prakāraṃ śakti-cālanam gopanīyaṃ prayatnena dine dine samabhyaset //

mudreyaṃ paramā gopyā jarāmaraṇanāśinī
tasmād abhyasanaṃ kāryaṃ yogibhiḥ siddhikāṅkṣibhiḥ // GhS_3.59

mudra īyaṃ paramā gopyā jarā-maraṇa-nāśinī tasmād abhyasanaṃ kāryaṃ yogibhiḥ siddhi-kāṅkṣibhiḥ //

nityaṃ yo 'bhyasate yogī siddhis tasya kare sthitā
tasya vigrahasiddhiḥ syād rogāṇāṃ saṃkṣayo bhavet // GhS_3.60

nityaṃ yo 'bhyasate yogī siddhis tasya kare sthitā tasya vigraha-siddhiḥ syād rogāṇāṃ saṃkṣayo bhavet //

udare paścimaṃ tānaṃ kṛtvā ca taḍāgākṛti
taḍāgī sā parā mudrā jarāmṛtyuvināśinī // GhS_3.61

udare paścimaṃ tānaṃ kṛtvā ca taḍāga-ākṛti taḍāgī sā parā mudrā jarā-mṛtyu-vināśinī //

mukhaṃ saṃmudritaṃ kṛtvā jihvāmūlaṃ pracālayet
śanair grased amṛtaṃ tan māṇḍukīṃ mudrikāṃ viduḥ // GhS_3.62

mukhaṃ saṃmudritaṃ kṛtvā jihvā-mūlaṃ pracālayet śanair grased a-mṛtaṃ tan māṇḍukīṃ mudrikāṃ viduḥ //

valitaṃ palitaṃ naiva jāyate nityayauvanam
na keśe jāyate pāko yaḥ kuryān nitya māṇḍukīm // GhS_3.63

valitaṃ palitaṃ na eva jāyate nitya-yauvanam na keśe jāyate pāko yaḥ kuryān nitya māṇḍukīm //

netrāñjanaṃ samālokya ātmārāmaṃ nirīkṣayet
sā bhavec chāṃbhavī mudrā sarvatantreṣu gopitā // GhS_3.64

netra-añjanaṃ samālokya ātma-ārāmaṃ nirīkṣayet sā bhavec chāṃbhavī mudrā sarva-tantreṣu gopitā //

vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva
iyaṃ tu śāṃbhavī mudrā guptā kulavadhūr iva // GhS_3.65

veda-śāstra-purāṇāni sāmānya-gaṇikā iva iyaṃ tu śāṃbhavī mudrā guptā kula-vadhūr iva //

sa eva ādināthaś ca sa ca nārāyaṇaḥ svayam
sa ca brahmā sṛṣṭikārī yo mudrāṃ vetti śāṃbhavīm // GhS_3.66

sa eva ādi-nāthaś ca sa ca nārāyaṇaḥ svayam sa ca brahmā sṛṣṭi-kārī yo mudrāṃ vetti śāṃbhavīm //

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyam uktaṃ maheśvara
śāṃbhavīṃ yo vijānīyāt sa ca brahma na cānyathā // GhS_3.67

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ satyam uktaṃ mahā-īśvara śāṃbhavīṃ yo vijānīyāt sa ca brahma na ca anyathā //

kathitā śāṃbhavī mudrā śṛṇuṣva pañcadhāraṇām
dhāraṇāni samāsādya kiṃ na sidhyati bhūtale // GhS_3.68

kathitā śāṃbhavī mudrā śṛṇuṣva pañca-dhāraṇām dhāraṇāni samāsādya kiṃ na sidhyati bhū-tale //

anena naradehena svargeṣu gamanāgamam
manogatir bhavet tasya khecaratvaṃ na cānyathā // GhS_3.69

anena nara-dehena svargeṣu gamana-āgamam mano-gatir bhavet tasya khe-caratvaṃ na ca anyathā //

yat tattvaṃ haritāladeśaracitaṃ bhaumaṃ lakārānvitaṃ $
vedāsraṃ kamalāsanena sahitaṃ kṛtvā hṛdi sthāyinam &
prāṇaṃ tatra vinīya pañcaghaṭikāś cittānvitaṃ dhārayed %
eṣā stambhakarī sadā kṣitijayaṃ kuryād adhodhāraṇā // GhS_3.70

yat tattvaṃ hari-tāla-deśa-racitaṃ bhaumaṃ la-kāra-anvitaṃ $ veda-āsraṃ kamala-āsanena sahitaṃ kṛtvā hṛdi sthāyinam & prāṇaṃ tatra vinīya pañca-ghaṭikāś citta-anvitaṃ dhārayed % eṣā stambha-karī sadā kṣiti-jayaṃ kuryād adho-dhāraṇā //

pārthivīdhāraṇāmudrāṃ yaḥ karoti ca nityaśaḥ
mṛtyuṃjayaḥ svayaṃ so 'pi sa siddho vicared bhuvi // GhS_3.71

pārthivī-dhāraṇā-mudrāṃ yaḥ karoti ca nityaśaḥ mṛtyuṃ-jayaḥ svayaṃ so 'pi sa siddho vicared bhuvi //

śaṅkhendupratimaṃ ca kundadhavalaṃ tattvaṃ kilālaṃ śubhaṃ $
tat pīyūṣavakārabījasahitaṃ yuktaṃ sadā viṣṇunā &
prāṇaṃ tatra vinīya pañcaghaṭikāś cittānvitaṃ dhārayed %
eṣā duḥsahatāpapāpahariṇī syād āmbhasī dhāraṇā // GhS_3.72

śaṅkha-indu-pratimaṃ ca kunda-dhavalaṃ tattvaṃ kilālaṃ śubhaṃ $ tat pīyūṣa-va-kāra-bīja-sahitaṃ yuktaṃ sadā viṣṇunā & prāṇaṃ tatra vinīya pañca-ghaṭikāś citta-anvitaṃ dhārayed % eṣā duḥ-saha-tāpa-pāpa-hariṇī syād āmbhasī dhāraṇā //

āmbhasīṃ paramāṃ mudrāṃ yo jānāti sa yogavit
jale ca gabhīre ghore maraṇaṃ tasya no bhavet // GhS_3.73

āmbhasīṃ paramāṃ mudrāṃ yo jānāti sa yoga-vit jale ca gabhīre ghore maraṇaṃ tasya na u bhavet //

iyaṃ tu paramā mudrā gopanīyā prayatnataḥ
prakāśāt siddhihāniḥ syāt satyaṃ vacmi ca tattvataḥ // GhS_3.74

iyaṃ tu paramā mudrā gopanīyā prayatnataḥ prakāśāt siddhi-hāniḥ syāt satyaṃ vacmi ca tattvataḥ //

yan nābhisthitam indra=gopasadṛśaṃ bījatrikoṇānvitaṃ $
tattvaṃ tejamayaṃ pradīptam aruṇaṃ rudreṇa yat siddhidam &
prāṇaṃ tatra vinīya pañcaghaṭikāś cittānvitaṃ dhārayed %
eṣā kālagabhīrabhītiharaṇī vaiśvānarī dhāraṇā // GhS_3.75

yan nābhi-sthitam indra=gopa-sa-dṛśaṃ bīja-tri-koṇa-anvitaṃ $ tattvaṃ tejamayaṃ pradīptam aruṇaṃ rudreṇa yat siddhi-dam & prāṇaṃ tatra vinīya pañca-ghaṭikāś citta-anvitaṃ dhārayed % eṣā kāla-gabhīra-bhīti-haraṇī vaiśvānarī dhāraṇā //

pradīpte jvalite vahnau yadi patati sādhakaḥ
etanmudrāprasādena sa jīvati na mṛtyubhāk // GhS_3.76

pradīpte jvalite vahnau yadi patati sādhakaḥ etan-mudrā-prasādena sa jīvati na mṛtyu-bhāk //

yad bhinnāñjanapuñjasaṃnibham idaṃ dhūmrāvabhāsaṃ paraṃ $
tattvaṃ sattvamayaṃ yakārasahitaṃ yatreśvaro devatā &
prāṇaṃ tatra vinīya pañcaghaṭikāś cittānvitaṃ dhārayed %
eṣā khe gamanaṃ karoti yamināṃ syād vāyavī dhāraṇā // GhS_3.77

yad bhinna-añjana-puñja-saṃnibham idaṃ dhūmra-avabhāsaṃ paraṃ $ tattvaṃ sattvamayaṃ ya-kāra-sahitaṃ yatrā iśvaro devatā & prāṇaṃ tatra vinīya pañca-ghaṭikāś citta-anvitaṃ dhārayed % eṣā khe gamanaṃ karoti yamināṃ syād vāyavī dhāraṇā //

iyaṃ tu paramā mudrā jarāmṛtyuvināśinī
vāyunā mriyate nāpi khe ca gatipradāyinī // GhS_3.78

iyaṃ tu paramā mudrā jarā-mṛtyu-vināśinī vāyunā mriyate na api khe ca gati-pradāyinī //

śaṭhāya bhaktihīnāya na deyā yasya kasyacit
datte ca siddhihāniḥ syāt satyaṃ vacmi ca caṇḍa te // GhS_3.79

śaṭhāya bhakti-hīnāya na deyā yasya kasya-cit datte ca siddhi-hāniḥ syāt satyaṃ vacmi ca caṇḍa te //

yat sindhau varaśuddhavārisadṛśaṃ vyomaṃ paraṃ bhāsitaṃ $
tattvaṃ devasadāśivena sahitaṃ bījaṃ hakārānvitam &
prāṇaṃ tatra vinīya pañcaghaṭikāś cittānvitaṃ dhārayed %
eṣā mokṣakavāṭabhedanakarī tu syān nabhodhāraṇā // GhS_3.80

yat sindhau vara-śuddha-vāri-sa-dṛśaṃ vyomaṃ paraṃ bhāsitaṃ $ tattvaṃ deva-sadā-śivena sahitaṃ bījaṃ ha-kāra-anvitam & prāṇaṃ tatra vinīya pañca-ghaṭikāś citta-anvitaṃ dhārayed % eṣā mokṣa-kavāṭa-bhedana-karī tu syān nabho-dhāraṇā //

ākāśīdhāraṇāṃ mudrāṃ yo vetti sa ca yogavit
na mṛtyur jāyate tasya pralaye nāvasīdati // GhS_3.81

ākāśī-dhāraṇāṃ mudrāṃ yo vetti sa ca yoga-vit na mṛtyur jāyate tasya pralaye na avasīdati //

ākuñcayed gudadvāraṃ prakāśayet punaḥ punaḥ
sā bhaved aśvinī mudrā śaktiprabodhakāriṇī // GhS_3.82

ākuñcayed guda-dvāraṃ prakāśayet punaḥ punaḥ sā bhaved aśvinī mudrā śakti-prabodha-kāriṇī //

aśvinī paramā mudrā guhyarogavināśinī
balapuṣṭikarī caiva akālamaraṇaṃ haret // GhS_3.83

aśvinī paramā mudrā guhya-roga-vināśinī bala-puṣṭi-karī ca eva a-kāla-maraṇaṃ haret //

kaṇṭhapṛṣṭe kṣipet pādau pāśavad dṛḍhabandhanam
sā eva pāśinī mudrā śaktiprabodhakāriṇī // GhS_3.84

kaṇṭha-pṛṣṭe kṣipet pādau pāśavad dṛḍha-bandhanam sā eva pāśinī mudrā śakti-prabodha-kāriṇī //

pāśinī mahatī mudrā balapuṣṭividhāyinī
sādhanīyā prayatnena sādhakaiḥ siddhikāṅkṣibhiḥ // GhS_3.85

pāśinī mahatī mudrā bala-puṣṭi-vidhāyinī sādhanīyā prayatnena sādhakaiḥ siddhi-kāṅkṣibhiḥ //

kākacañcuvad āsyena pibed vāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ
kākī mudrā bhaved eṣā sarvarogavināśinī // GhS_3.86

kāka-cañcuvad āsyena pibed vāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ kākī mudrā bhaved eṣā sarva-roga-vināśinī //

kākīmudrā parā mudrā sarvatantreṣu gopitā
asyāḥ prasādamātreṇa na rogī kākavad bhavet // GhS_3.87

kākī-mudrā parā mudrā sarva-tantreṣu gopitā asyāḥ prasāda-mātreṇa na rogī kākavad bhavet //

kaṇṭhamagnajale sthitvā nāsābhyāṃ jalam āharet
mukhān nirgamayet paścāt punar vaktreṇa cāharet // GhS_3.88

kaṇṭha-magna-jale sthitvā nāsābhyāṃ jalam āharet mukhān nirgamayet paścāt punar vaktreṇa cā aharet //

nāsābhyāṃ recayet paścāt kuryād evaṃ punaḥ punaḥ
mātaṅginī parā mudrā jarāmṛtyuvināśinī // GhS_3.89

nāsābhyāṃ recayet paścāt kuryād evaṃ punaḥ punaḥ mātaṅginī parā mudrā jarā-mṛtyu-vināśinī //

virale nirjane deśe sthitvā caikāgramānasaḥ
kuryān mātaṅginīṃ mudrāṃ mātaṅga iva jāyate // GhS_3.90

virale nir-jane deśe sthitvā ca eka-agra-mānasaḥ kuryān mātaṅginīṃ mudrāṃ mātaṅga iva jāyate //

yatra yatra sthito yogī sukham atyantam aśnute
tasmāt sarvaprayatnena sādhayen mudrikāṃ parām // GhS_3.91

yatra yatra sthito yogī sukham aty-antam aśnute tasmāt sarva-prayatnena sādhayen mudrikāṃ parām //

vaktraṃ kiṃcitsuprasārya cālinaṃ galayā pibet
sā bhaved bhujagī mudrā jarāmṛtyuvināśinī // GhS_3.92

vaktraṃ kiṃ-cit-su-prasārya cālinaṃ galayā pibet sā bhaved bhuja-gī mudrā jarā-mṛtyu-vināśinī //

yāvac ca udare rogam ajīrṇādi viśeṣataḥ
tat sarvaṃ nāśayed āśu yatra mudrā bhujaṃginī // GhS_3.93

yāvac ca udare rogam a-jīrṇa-ādi viśeṣataḥ tat sarvaṃ nāśayed āśu yatra mudrā bhujaṃ-ginī //

idaṃ tu mudrāpaṭalaṃ kathitaṃ caṇḍa te śubham
vallabhaṃ sarvasiddhānāṃ jarāmaraṇanāśanam // GhS_3.94

idaṃ tu mudrā-paṭalaṃ kathitaṃ caṇḍa te śubham vallabhaṃ sarva-siddhānāṃ jarā-maraṇa-nāśanam //

śaṭhāya bhaktihīnāya na deyaṃ yasya kasyacit
gopanīyaṃ prayatnena durlabhaṃ marutām api // GhS_3.95

śaṭhāya bhakti-hīnāya na deyaṃ yasya kasya-cit gopanīyaṃ prayatnena dur-labhaṃ marutām api //

ṛjave śāntacittāya gurubhaktiparāya ca
kulīnāya pradātavyaṃ bhogamuktipradāyakam // GhS_3.96

ṛjave śānta-cittāya guru-bhakti-parāya ca kulīnāya pradātavyaṃ bhoga-mukti-pradāyakam //

mudrāṇāṃ paṭalaṃ hy etat sarvavyādhivināśanam
nityam abhyāsaśīlasya jaṭharāgnivivardhanam // GhS_3.97

mudrāṇāṃ paṭalaṃ hy etat sarva-vyādhi-vināśanam nityam abhyāsa-śīlasya jaṭhara-agni-vivardhanam //

na tasya jāyate mṛtyur nāsya jarādikaṃ tathā
nāgnijalabhayaṃ tasya vāyor api kuto bhayam // GhS_3.98

na tasya jāyate mṛtyur na asya jarā-ādikaṃ tathā na agni-jala-bhayaṃ tasya vāyor api kuto bhayam //

kāsaḥ śvāsaḥ plīhā kuṣṭhaṃ śleṣmarogāś ca viṃśatiḥ
mudrāṇāṃ sādhanāc caiva vinaśyanti na saṃśayaḥ // GhS_3.99

kāsaḥ śvāsaḥ plīhā kuṣṭhaṃ śleṣma-rogāś ca viṃśatiḥ mudrāṇāṃ sādhanāc ca eva vinaśyanti na saṃśayaḥ //

bahunā kim ihoktena sāraṃ vacmi ca caṇḍa te
nāsti mudrāsamaṃ kiṃcit siddhidaṃ kṣitimaṇḍale // GhS_3.100

bahunā kim iha uktena sāraṃ vacmi ca caṇḍa te na asti mudrā-samaṃ kiṃ-cit siddhi-daṃ kṣiti-maṇḍale //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghaṭa-stha-yoga-prakaraṇe mudrā-prayogo nāma tṛtīyo1padeśaḥ //3// ]]

gheraṇḍa uvāca:

athātaḥ saṃpravakṣyāmi pratyāhārakam uttamam
yasya vijñānamātreṇa kāmādiripunāśanam // GhS_4.1

atha ataḥ saṃpravakṣyāmi pratyāhārakam uttamam yasya vijñāna-mātreṇa kāma-ādi-ripu-nāśanam //

yato yato niścarati manaś cañcalam asthiram
tatas tato niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet // GhS_4.2

yato yato niścarati manaś cañcalam a-sthiram tatas tato niyamya etad ātmany eva vaśaṃ nayet //

yatra yatra gatā dṛṣṭir manas tatra pragacchati
tataḥ pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet // GhS_4.3

yatra yatra gatā dṛṣṭir manas tatra pragacchati tataḥ pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //

puraskāraṃ tiraskāraṃ suśrāvyaṃ vā bhayānakam
manas tasmān niyamyaitad ātmany eva vaśaṃ nayet // GhS_4.4

puras-kāraṃ tiras-kāraṃ su-śrāvyaṃ vā bhayānakam manas tasmān niyamya etad ātmany eva vaśaṃ nayet //

śītaṃ vāpi tathā coṣṇaṃ yan manaḥsparśayogataḥ
tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet // GhS_4.5

śītaṃ va āpi tathā ca uṣṇaṃ yan manaḥ-sparśa-yogataḥ tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //

sugandhe vāpi durgandhe ghrāṇeṣu jāyate manaḥ
tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet // GhS_4.6

su-gandhe va āpi dur-gandhe ghrāṇeṣu jāyate manaḥ tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //

madhurāmlakatiktādirasaṃ gataṃ yadā manaḥ
tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet // GhS_4.7

madhura-āmlaka-tikta-ādi-rasaṃ gataṃ yadā manaḥ tasmāt pratyāhared etad ātmany eva vaśaṃ nayet //

śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit
kuryāc cittānucārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ // GhS_4.8

śabda-ādiṣv anuraktāni nigṛhya akṣāṇi yoga-vit kuryāc citta-anucārīṇi pratyāhāra-parāyaṇaḥ //

vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām
indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ // GhS_4.9

vaśyatā paramā tena jāyate 'ti-cala-ātmanām indriyāṇām a-vaśyais tair na yogī yoga-sādhakaḥ //

prāṇāyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣam
pratyāhāreṇa viṣayān dhyānenānīśvarān guṇān // GhS_4.10

prāṇa-āyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣam pratyāhāreṇa viṣayān dhyānena an-īśvarān guṇān //

yathā parvatadhātūnāṃ doṣā dahyanti dhāmyatām
tathendriyakṛtā doṣā dahyante prāṇanigrahāt // GhS_4.11

yathā parvata-dhātūnāṃ doṣā dahyanti dhāmyatām tatha īndriya-kṛtā doṣā dahyante prāṇa-nigrahāt //

samaḥ samāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāv ubhau
saṃvṛtāsyas tathaivorū samyag viṣṭabhya cāgrataḥ // GhS_4.12

samaḥ sama-āsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāv ubhau saṃvṛta-āsyas tatha aiva urū samyag viṣṭabhya ca agrataḥ //

pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇāv aspṛśan prayataḥ sthitaḥ
kiṃcidunnāmitaśirā dantair dantān na saṃspṛśet
saṃpaśyan nāsikāgraṃ svaṃ diśaś cānavalokayan // GhS_4.13

pārṣṇibhyāṃ liṅga-vṛṣaṇāv a-spṛśan prayataḥ sthitaḥ kiṃ-cid-unnāmita-śirā dantair dantān na saṃspṛśet saṃpaśyan nāsika-agraṃ svaṃ diśaś ca an-avalokayan //

rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasas tathā
saṃchādya nirmale sattve sthito yuñjīta yogavit // GhS_4.14

rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasas tathā saṃchādya nir-male sattve sthito yuñjīta yoga-vit //

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīn mana eva ca
nigṛhya samavāyena pratyāhāram upakramet // GhS_4.15

indriyāṇi indriya-arthebhyaḥ prāṇa-ādīn mana eva ca nigṛhya samavāyena pratyāhāram upakramet //

yas tu pratyāharet kāmān sarvāṅgān īva kacchapaḥ
sadātmaratir ekasthaḥ paśyaty ātmānam ātmani // GhS_4.16

yas tu pratyāharet kāmān sarva-aṅgān īva kacchapaḥ sadā ātma-ratir eka-sthaḥ paśyaty ātmānam ātmani //

sa bāhyābhyantaraṃ śaucaṃ niṣpādyākaṇṭhanābhitaḥ
pūrayitvā budho dehaṃ pratyāhāram upakramet // GhS_4.17

sa bāhya-abhy-antaraṃ śaucaṃ niṣpādyā a-kaṇṭha-nābhitaḥ pūrayitvā budho dehaṃ pratyāhāram upakramet //

tathā vai yogayuktasya yogino niyatātmanaḥ
(sarve doṣāḥ praṇaśyanti svasthaś caivopajāyate) // GhS_4.18

tathā vai yoga-yuktasya yogino niyata-ātmanaḥ (sarve doṣāḥ praṇaśyanti sva-sthaś ca eva upajāyate) //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghaṭa-stha-yoge pratyāhāra-prayogo nāma caturtho1padeśaḥ //4// ]]

gheraṇḍa uvāca:

athātaḥ saṃpravakṣyāmi prāṇāyāmasya yadvidhim
yasya sādhanamātreṇa devatulyo bhaven naraḥ // GhS_5.1

atha ataḥ saṃpravakṣyāmi prāṇa-āyāmasya yad-vidhim yasya sādhana-mātreṇa deva-tulyo bhaven naraḥ //

ādau sthānaṃ tathā kālaṃ mitāhāraṃ tathāparam
nāḍīśuddhiṃ tataḥ paścāt prāṇāyāmaṃ ca sādhayet // GhS_5.2

ādau sthānaṃ tathā kālaṃ mita-āhāraṃ tathā-aparam nāḍī-śuddhiṃ tataḥ paścāt prāṇa-āyāmaṃ ca sādhayet //

dūradeśe tathāraṇye rājadhānyāṃ janāntike
yogārambhaṃ na kurvīta kṛtaś cet siddhihā bhavet // GhS_5.3

dūra-deśe tatha āraṇye rāja-dhānyāṃ jana-antike yoga-ārambhaṃ na kurvīta kṛtaś cet siddhi-hā bhavet //

aviśvāsaṃ dūradeśe araṇye bhakṣavarjitam
lokāraṇye prakāśaś ca tasmāt trīṇi vivarjayet // GhS_5.4

a-viśvāsaṃ dūra-deśe araṇye bhakṣa-varjitam loka-āraṇye prakāśaś ca tasmāt trīṇi vivarjayet //

sudeśe dhārmike rājye subhikṣe nirupadrave
tatraikaṃ kuṭiraṃ kṛtvā prācīraiḥ pariveṣṭayet // GhS_5.5

su-deśe dhārmike rājye su-bhikṣe nir-upadrave tatra ekaṃ kuṭiraṃ kṛtvā prācīraiḥ pariveṣṭayet //

vāpīkūpataḍāgaṃ ca prācīramadhyavarti ca
nātyuccaṃ nātinīcaṃ vā kuṭiraṃ kīṭavarjitam // GhS_5.6

vāpī-kūpa-taḍāgaṃ ca prācīra-madhya-varti ca na aty-uccaṃ na ati-nīcaṃ vā kuṭiraṃ kīṭa-varjitam //

samyaggomayaliptaṃ ca kuṭiraṃ randhravarjitam
evaṃ sthāne hi gupte ca prāṇāyāmaṃ samabhyaset // GhS_5.7

samyag-gomaya-liptaṃ ca kuṭiraṃ randhra-varjitam evaṃ sthāne hi gupte ca prāṇa-āyāmaṃ samabhyaset //

hemante śiśire grīṣme varṣāyāṃ ca ṛtau tathā
yogārambhaṃ na kurvīta kṛte yogo hi rogadaḥ // GhS_5.8

hemante śiśire grīṣme varṣāyāṃ ca ṛtau tathā yoga-ārambhaṃ na kurvīta kṛte yogo hi roga-daḥ //

vasante śaradi proktaṃ yogārambhaṃ samācaret
tadā yogo bhavet siddho rogān mukto bhaved dhruvam // GhS_5.9

vasante śaradi proktaṃ yoga-ārambhaṃ samācaret tadā yogo bhavet siddho rogān mukto bhaved dhruvam //

caitrādiphālgunānte ca māghādiphālgunāntike
dvau dvau māsau ṛtubhāgau anubhāvaś catuś catuḥ // GhS_5.10

caitra-ādi-phālguna-ante ca māgha-ādi-phālguna-antike dvau dvau māsau ṛtu-bhāgau anubhāvaś catuś catuḥ //

vasantaś caitravaiśākhau jyeṣṭhāṣāḍhau ca grīṣmakau
varṣā śrāvaṇabhādrābhyāṃ śarad āśvinakārtikau
mārgapauṣau ca hemantaḥ śiśiro māghaphālgunau // GhS_5.11

vasantaś caitra-vaiśākhau jyeṣṭha-āṣāḍhau ca grīṣmakau varṣā śrāvaṇa-bhādrābhyāṃ śarad āśvina-kārtikau mārga-pauṣau ca hemantaḥ śiśiro māgha-phālgunau //

anubhāvaṃ pravakṣyāmi ṛtūnāṃ ca yathoditam
māghādimādhavānte hi vasantānubhavaś catuḥ // GhS_5.12

anubhāvaṃ pravakṣyāmi ṛtūnāṃ ca yathā-uditam māgha-ādi-mādhava-ante hi vasanta-anubhavaś catuḥ //

caitrādi cāṣāḍhāntaṃ ca grīṣmaś cānubhavaś catuḥ
āṣāḍhādi cāśvināntaṃ varṣā cānubhavaś catuḥ // GhS_5.13

caitra-ādi cā aṣāḍha-antaṃ ca grīṣmaś ca anubhavaś catuḥ āṣāḍha-ādi ca aśvina-antaṃ varṣā ca anubhavaś catuḥ //

bhādrādi mārgaśīrṣāntaṃ śarado 'nubhavaś catuḥ
kārtikādimāghamāsāntaṃ hemantānubhavaś catuḥ
mārgādīṃś caturo māsāñ śiśirānubhavaṃ viduḥ // GhS_5.14

bhādra-ādi mārgaśīrṣa-antaṃ śarado 'nubhavaś catuḥ kārtika-ādi-māgha-māsa-antaṃ hemanta-anubhavaś catuḥ mārga-ādīṃś caturo māsāñ śiśira-anubhavaṃ viduḥ //

vasante vāpi śaradi yogārambhaṃ tu samācaret
tadā yogo bhavet siddho vināyāsena kathyate // GhS_5.15

vasante va āpi śaradi yoga-ārambhaṃ tu samācaret tadā yogo bhavet siddho vinā āyāsena kathyate //

mitāhāraṃ vinā yas tu yogārambhaṃ tu kārayet
nānārogo bhavet tasya kiṃcid yogo na sidhyati // GhS_5.16

mita-āhāraṃ vinā yas tu yoga-ārambhaṃ tu kārayet nānā-rogo bhavet tasya kiṃ-cid yogo na sidhyati //

śālyannaṃ yavapiṇḍaṃ vā godhūmapiṇḍakaṃ tathā
mudgaṃ māṣacaṇakādi śubhraṃ ca tuṣavarjitam // GhS_5.17

śāly-annaṃ yava-piṇḍaṃ vā godhūma-piṇḍakaṃ tathā mudgaṃ māṣa-caṇaka-ādi śubhraṃ ca tuṣa-varjitam //

paṭolaṃ panasaṃ mānaṃ kakkolaṃ ca śukāśakam
drāḍhikāṃ karkaṭīṃ rambhāṃ ḍumbarīṃ kaṇṭakaṇṭakam // GhS_5.18

paṭolaṃ panasaṃ mānaṃ kakkolaṃ ca śuka-āśakam drāḍhikāṃ karkaṭīṃ rambhāṃ ḍumbarīṃ kaṇṭa-kaṇṭakam //

āmarambhāṃ bālarambhāṃ rambhādaṇḍaṃ ca mūlakam
vārtākīṃ mūlakam ṛddhiṃ yogī bhakṣaṇam ācaret // GhS_5.19

āma-rambhāṃ bāla-rambhāṃ rambhā-daṇḍaṃ ca mūlakam vārtākīṃ mūlakam ṛddhiṃ yogī bhakṣaṇam ācaret //

bālaśākaṃ kāla śākaṃ tathā paṭolapatrakam
pañcaśākaṃ praśaṃsīyād vāstūkaṃ hilamocikāṃ // GhS_5.20

bāla-śākaṃ kāla śākaṃ tathā paṭola-patrakam pañca-śākaṃ praśaṃsīyād vāstūkaṃ hila-mocikāṃ //

śuddhaṃ sumadhuraṃ snigdham udarārdhavivarjitam
bhujyate surasaṃprītyā [surasaṃ prityā] mitāhāram imaṃ viduḥ // GhS_5.21

śuddhaṃ su-madhuraṃ snigdham udara-ardha-vivarjitam bhujyate sura-saṃprītyā [su-rasaṃ prityā] mita-āhāram imaṃ viduḥ //

annena pūrayed ardhaṃ toyena tu tṛtīyakam
udarasya turīyāṃśaṃ saṃrakṣed vāyucāraṇe // GhS_5.22

annena pūrayed ardhaṃ toyena tu tṛtīyakam udarasya turīya-aṃśaṃ saṃrakṣed vāyu-cāraṇe //

kaṭv amlaṃ lavaṇaṃ tiktaṃ bhṛṣṭaṃ ca dadhi takrakam
śākotkaṭaṃ tathā madyaṃ tālaṃ ca panasaṃ tathā // GhS_5.23

kaṭv amlaṃ lavaṇaṃ tiktaṃ bhṛṣṭaṃ ca dadhi takrakam śāka-utkaṭaṃ tathā madyaṃ tālaṃ ca panasaṃ tathā //

kulatthaṃ masūraṃ pāṇḍuṃ kūṣmāṇḍaṃ śākadaṇḍakam
tumbīkolakapitthaṃ ca kaṇṭabilvaṃ palāśakam // GhS_5.24

kulatthaṃ masūraṃ pāṇḍuṃ kūṣmāṇḍaṃ śāka-daṇḍakam tumbī-kola-kapitthaṃ ca kaṇṭa-bilvaṃ palāśakam //

kadambaṃ jambīraṃ bimbaṃ lakucaṃ laśunaṃ viṣam
kāmaraṅgaṃ piyālaṃ ca hiṅguśālmalikemukam // GhS_5.25

kadambaṃ jambīraṃ bimbaṃ lakucaṃ laśunaṃ viṣam kāma-raṅgaṃ piyālaṃ ca hiṅgu-śālmali-kemukam //

yogārambhe varjayec ca pathastrīvahnisevanam // GhS_5.26

yoga-ārambhe varjayec ca patha-strī-vahni-sevanam //

navanītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ guḍaṃ śarkarādi cekṣavaṃ
pakvarambhāṃ nārikelaṃ dāḍimbam aśivāsavam
drākṣāṃ tu lavalīṃ dhātrīṃ rasam amlavivarjitam // GhS_5.27

nava-nītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ guḍaṃ śarkara-ādi cā ikṣavaṃ pakva-rambhāṃ nārikelaṃ dāḍimbam a-śiva-āsavam drākṣāṃ tu lavalīṃ dhātrīṃ rasam amla-vivarjitam //

elājātilavaṅgaṃ ca pauruṣaṃ jambujāmbalam
harītakīṃ kharjūraṃ ca yogī bhakṣaṇam ācaret // GhS_5.28

elā-jāti-lavaṅgaṃ ca pauruṣaṃ jambu-jāmbalam harītakīṃ kharjūraṃ ca yogī bhakṣaṇam ācaret //

laghupākaṃ priyaṃ snigdhaṃ tathā dhātuprapoṣaṇam
manoabhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanam ācaret // GhS_5.29

laghu-pākaṃ priyaṃ snigdhaṃ tathā dhātu-prapoṣaṇam mano-abhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanam ācaret //

kāṭhinyaṃ duritaṃ pūtim uṣṇaṃ paryuṣitaṃ tathā
atiśītaṃ cāti coṣṇaṃ bhakṣyaṃ yogī vivarjayet // GhS_5.30

kāṭhinyaṃ duritaṃ pūtim uṣṇaṃ paryuṣitaṃ tathā ati-śītaṃ ca ati ca uṣṇaṃ bhakṣyaṃ yogī vivarjayet //

prātaḥsnānopavāsādikāyakleśavidhiṃ tathā
ekāhāraṃ nirāhāraṃ yāmānte ca na kārayet // GhS_5.31

prātaḥ-snāna-upavāsa-ādi-kāya-kleśa-vidhiṃ tathā eka-āhāraṃ nir-āhāraṃ yāma-ante ca na kārayet //

evaṃvidhividhānena prāṇāyāmaṃ samācaret
ārambhe prathame kuryāt kṣīrādyaṃ nityabhojanam
madhyāhne caiva sāyāhne bhojanadvayam ācaret // GhS_5.32

evaṃ-vidhi-vidhānena prāṇa-āyāmaṃ samācaret ārambhe prathame kuryāt kṣīra-ādyaṃ nitya-bhojanam madhya-ahne ca eva sāya-ahne bhojana-dvayam ācaret //

kuśāsane mṛgājine vyāghrājine ca kambale
sthūlāsane samāsīnaḥ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ
nāḍīśuddhiṃ samāsādya prāṇāyāmaṃ samabhyaset // GhS_5.33

kuśa-āsane mṛga-ajine vyāghra-ajine ca kambale sthūla-āsane samāsīnaḥ prāṅmukho va āpyudaṅ-mukhaḥ nāḍī-śuddhiṃ samāsādya prāṇa-āyāmaṃ samabhyaset //

caṇḍakāpālir uvāca:

nāḍīśuddhiṃ kathaṃ kuryān nāḍīśuddhis tu kīdṛśī
tat sarvaṃ śrotum icchāmi tad vadasva dayānidhe // GhS_5.34

nāḍī-śuddhiṃ kathaṃ kuryān nāḍī-śuddhis tu kī-dṛśī tat sarvaṃ śrotum icchāmi tad vadasva dayā-nidhe //

gheraṇḍa uvāca:

malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva gacchati
prāṇāyāmaḥ kathaṃ sidhyet tattvajñānaṃ kathaṃ bhavet
tasmād ādau naḍīśuddhiṃ prāṇāyāmaṃ tato 'bhyaset // GhS_5.35

mala-ākulāsu nāḍīṣu māruto na eva gacchati prāṇa-āyāmaḥ kathaṃ sidhyet tattva-jñānaṃ kathaṃ bhavet tasmād ādau naḍī-śuddhiṃ prāṇa-āyāmaṃ tato 'bhyaset //

nāḍīśuddhir dvidhā proktā samanur nirmanus tathā
bījena samanuṃ kuryān nirmanuṃ dhautikarmaṇi // GhS_5.36

nāḍī-śuddhir dvidhā proktā sa-manur nir-manus tathā bījena sa-manuṃ kuryān nir-manuṃ dhauti-karmaṇi //

dhautikarma purā proktaṃ ṣaṭkarmasādhane yathā
śṛṇuṣva samanuṃ caṇḍa nāḍīśuddhir yathā bhavet // GhS_5.37

dhauti-karma purā proktaṃ ṣaṭ-karma-sādhane yathā śṛṇuṣva sa-manuṃ caṇḍa nāḍī-śuddhir yathā bhavet //

upaviśyāsane yogī padmāsanaṃ samācaret
gurvādinyāsanaṃ kṛtvā yathaiva gurubhāṣitam
nāḍīśuddhiṃ prakurvīta prāṇāyāmaviśuddhaye // GhS_5.38

upaviśyā asane yogī padma-āsanaṃ samācaret gurv-ādi-nyāsanaṃ kṛtvā yatha aiva guru-bhāṣitam nāḍī-śuddhiṃ prakurvīta prāṇa-āyāma-viśuddhaye //

vāyubījaṃ tato dhyātvā dhūmravarṇaṃ satejasam
candreṇa pūrayed vāyuṃ bījaṃ ṣoḍaśakaiḥ sudhīḥ // GhS_5.39

vāyu-bījaṃ tato dhyātvā dhūmra-varṇaṃ sa-tejasam candreṇa pūrayed vāyuṃ bījaṃ ṣo-ḍaśakaiḥ su-dhīḥ //

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet
dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ sūryanāḍyā ca recayet // GhS_5.40

catuḥ-ṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakena eva dhārayet dvā-triṃśan-mātrayā vāyuṃ sūrya-nāḍyā ca recayet //

nābhimūlād vahnim utthāpya dhyāyet tejo vanīyutam
vahnibījaṃ ṣoḍaśena sūryanāḍyā ca pūrayet // GhS_5.41

nābhi-mūlād vahnim utthāpya dhyāyet tejo vanī-yutam vahni-bījaṃ ṣo-ḍaśena sūrya-nāḍyā ca pūrayet //

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet
dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ śaśināḍyā ca recayet // GhS_5.42

catuḥ-ṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakena eva dhārayet dvā-triṃśan-mātrayā vāyuṃ śaśi-nāḍyā ca recayet //

nāsāgre śaśadhṛg bimbaṃ dhyātvā jyotsnāsamanvitam
ṭhaṃ bījaṃ ṣoḍaśenaiva iḍayā pūrayen marut // GhS_5.43

nāsa-agre śaśa-dhṛg bimbaṃ dhyātvā jyotsnā-samanvitam ṭhaṃ bījaṃ ṣo-ḍaśena eva iḍayā pūrayen marut //

catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca [kumbhakenaiva] dhārayet
amṛtaplāvitaṃ dhyātvā prāṇāyāmaṃ samabhyaset // GhS_5.44

catuḥ-ṣaṣṭyā mātrayā ca [kumbhakena eva] dhārayet a-mṛta-plāvitaṃ dhyātvā prāṇa-āyāmaṃ samabhyaset //

[vaṃ bījaṃ śoḍaśenaiva sūryanāḍyā ca pūrayet]
dvātriṃśena lakāreṇa dṛḍhaṃ bhāvyaṃ virecayet // GhS_5.45

[vaṃ bījaṃ śo-ḍaśena eva sūrya-nāḍyā ca pūrayet] dvā-triṃśena la-kāreṇa dṛḍhaṃ bhāvyaṃ virecayet //

evaṃvidhāṃ nāḍīśuddhiṃ kṛtvā nāḍīṃ viśodhayet
dṛḍho bhūtvāsanaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ samācaret // GhS_5.46

evaṃ-vidhāṃ nāḍī-śuddhiṃ kṛtvā nāḍīṃ viśodhayet dṛḍho bhūtvā āsanaṃ kṛtvā prāṇa-āyāmaṃ samācaret //

sahitaḥ sūryabhedaś ca ujjāyī śītalī tathā
bhastrikā bhrāmarī mūrcchā kevalī cāṣṭa kumbhikāḥ // GhS_5.47

sahitaḥ sūrya-bhedaś ca ujjāyī śītalī tathā bhastrikā bhrāmarī mūrcchā kevalī ca aṣṭa kumbhikāḥ //

sahitau dvividhau proktau prāṇāyāmaṃ samācaret
sagarbho bījam uccārya nirgarbho bījavarjitaḥ
prāṇāyāmaṃ sagarbhaṃ ca prathamaṃ kathayāmi te // GhS_5.48

sahitau dvi-vidhau proktau prāṇa-āyāmaṃ samācaret sa-garbho bījam uccārya nir-garbho bīja-varjitaḥ prāṇa-āyāmaṃ sa-garbhaṃ ca prathamaṃ kathayāmi te //

sukhāsane copaviśya prāṅmukho vāpy udaṅmukhaḥ
dhyāyed vidhiṃ rajoguṇaṃ raktavarṇam avarṇakam // GhS_5.49

sukha-āsane ca upaviśya prāṅ-mukho va āpy udaṅ-mukhaḥ dhyāyed vidhiṃ rajo-guṇaṃ rakta-varṇam a-varṇakam //

iḍayā pūrayed vāyuṃ mātrayā ṣoḍaśaiḥ sudhīḥ
pūrakānte kumbhakādye kartavyas tūḍḍiyānakaḥ // GhS_5.50

iḍayā pūrayed vāyuṃ mātrayā ṣo-ḍaśaiḥ su-dhīḥ pūraka-ante kumbhaka-ādye kartavyas tu uḍḍiyānakaḥ //

sattvamayaṃ hariṃ dhyātvā ukāraiḥ śuklavarṇakaiḥ
catuḥṣaṣṭyā ca mātrayā anilaṃ kumbhakaṃ caret
kumbhakānte recakādye kartavyaṃ ca jālaṃdharam // GhS_5.51

sattvamayaṃ hariṃ dhyātvā u-kāraiḥ śukla-varṇakaiḥ catuḥ-ṣaṣṭyā ca mātrayā anilaṃ kumbhakaṃ caret kumbhaka-ante recaka-ādye kartavyaṃ ca jālaṃ-dharam //

rudraṃ tamoguṇaṃ dhyātvā makāraiḥ kṛṣṇavarṇakaiḥ
dvātriṃśanmātrayā caiva recayed vidhinā punaḥ // GhS_5.52

rudraṃ tamo-guṇaṃ dhyātvā ma-kāraiḥ kṛṣṇa-varṇakaiḥ dvā-triṃśan-mātrayā ca eva recayed vidhinā punaḥ //

punaḥ piṅgalayāpūrya kumbhakenaiva dhārayet
iḍayā recayet paścāt tadbījena krameṇa tu // GhS_5.53

punaḥ piṅgalayā āpūrya kumbhakena eva dhārayet iḍayā recayet paścāt tad-bījena krameṇa tu //

anulomavilomena vāraṃ vāraṃ ca sādhayet
pūrakānte kumbhakādye dhṛtaṃ nāsāpuṭadvayam
kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhais tarjanīmadhyame vinā // GhS_5.54

anu-loma-vi-lomena vāraṃ vāraṃ ca sādhayet pūraka-ante kumbhaka-ādye dhṛtaṃ nāsā-puṭa-dvayam kaniṣṭhā-a-nāmikā-aṅguṣṭhais tarjanī-madhyame vinā //

prāṇāyāmaṃ nigarbhaṃ tu vinā bījena jāyate
vāmajānūpari nyastavāmapāṇitalaṃ bhramet
mātrādiśataparyantaṃ pūrakumbhakarecanam // GhS_5.55

prāṇa-āyāmaṃ ni-garbhaṃ tu vinā bījena jāyate vāma-jānu-upari nyasta-vāma-pāṇi-talaṃ bhramet mātrā-ādi-śata-pary-antaṃ pūra-kumbhaka-recanam //

uttamā viṃśatir mātrā madhyamā ṣoḍaśī smṛtā
adhamā dvādaśī mātrā prāṇāyāmās tridhā smṛtāḥ // GhS_5.56

uttamā viṃśatir mātrā madhyamā ṣo-ḍaśī smṛtā adhamā dvā-daśī mātrā prāṇa-āyāmās tridhā smṛtāḥ //

adhamāj jāyate gharmo merukampaś ca madhyamāt
uttamāc ca bhūmityāgas trividhaṃ siddhilakṣaṇam // GhS_5.57

adhamāj jāyate gharmo meru-kampaś ca madhyamāt uttamāc ca bhūmi-tyāgas tri-vidhaṃ siddhi-lakṣaṇam //

prāṇāyāmāt khecaratvaṃ prāṇāyāmād roganāśanam
prāṇāyāmād bodhayec chaktiṃ prāṇāyāmān manonmanī
ānando jāyate citte prāṇāyāmī sukhī bhavet // GhS_5.58

prāṇa-āyāmāt khe-caratvaṃ prāṇa-āyāmād roga-nāśanam prāṇa-āyāmād bodhayec chaktiṃ prāṇa-āyāmān mana-unmanī ānando jāyate citte prāṇa-āyāmī sukhī bhavet //

kathitaṃ sahitaṃ kumbhaṃ sūryabhedanakaṃ śṛṇu
pūrayet sūryanāḍyā ca yathāśakti bahirmarut // GhS_5.59

kathitaṃ sahitaṃ kumbhaṃ sūrya-bhedanakaṃ śṛṇu pūrayet sūrya-nāḍyā ca yathā-śakti bahir-marut //

dhārayed bahuyatnena kumbhakena jalaṃdharaiḥ
yāvat svedaṃ nakhakeśābhyāṃ tāvat kurvantu kumbhakam // GhS_5.60

dhārayed bahu-yatnena kumbhakena jalaṃ-dharaiḥ yāvat svedaṃ nakha-keśābhyāṃ tāvat kurvantu kumbhakam //

prāṇo 'pānaḥ samānaś caudānavyānau ca vāyavaḥ
nāgaḥ kūrmaś ca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ // GhS_5.61

prāṇo 'pānaḥ samānaś caudāna-vyānau ca vāyavaḥ nāgaḥ kūrmaś ca kṛkaro deva-datto dhanaṃ-jayaḥ //

hṛdi prāṇo vahen nityam apāno gudamaṇḍale
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ
vyāno vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ // GhS_5.62

hṛdi prāṇo vahen nityam apāno guda-maṇḍale samāno nābhi-deśe tu udānaḥ kaṇṭha-madhya-gaḥ vyāno vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ //

prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ
teṣām api ca pañcānāṃ sthānāni ca vadāmy aham // GhS_5.63

prāṇa-ādyāḥ pañca vikhyātā nāga-ādyāḥ pañca vāyavaḥ teṣām api ca pañcānāṃ sthānāni ca vadāmy aham //

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrmas tūnmīlane smṛtaḥ
kṛkaraḥ kṣuttṛṣe jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe
na jahāti mṛte kvāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ // GhS_5.64

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrmas tu unmīlane smṛtaḥ kṛkaraḥ kṣut-tṛṣe jñeyo deva-datto vijṛmbhaṇe na jahāti mṛte kva api sarva-vyāpī dhanaṃ-jayaḥ //

nāgo gṛhṇāti caitanyaṃ kūrmaś caiva nimeṣaṇam
kṣuttṛṣaṃ kṛkaraś caiva jṛmbhaṇaṃ caturthena tu
bhaved dhanaṃjayāc chabdaṃ kṣaṇamātraṃ na niḥsaret // GhS_5.65

nāgo gṛhṇāti caitanyaṃ kūrmaś ca eva nimeṣaṇam kṣut-tṛṣaṃ kṛkaraś ca eva jṛmbhaṇaṃ caturthena tu bhaved dhanaṃ-jayāc chabdaṃ kṣaṇa-mātraṃ na niḥsaret //

sarvaṃ ca sūryakaṃ bhitvā nābhimūlāt samuddharet // GhS_5.66

sarvaṃ ca sūryakaṃ bhitvā nābhi-mūlāt samuddharet //

iḍayā recayet paścād dhairyeṇākhaṇḍavegataḥ
punaḥ sūryeṇa cākṛṣya kumbhayitvā yathāvidhi // GhS_5.67

iḍayā recayet paścād dhairyeṇa a-khaṇḍa-vegataḥ punaḥ sūryeṇa cā akṛṣya kumbhayitvā yathā-vidhi //

recayitvā sādhayet tu krameṇa ca punaḥ punaḥ
kumbhakaḥ sūryabhedas tu jarāmṛtyuvināśakaḥ // GhS_5.68

recayitvā sādhayet tu krameṇa ca punaḥ punaḥ kumbhakaḥ sūrya-bhedas tu jarā-mṛtyu-vināśakaḥ //

bodhayet kuṇḍalīṃ śaktiṃ dehānalavivardhanam
iti te kathitaṃ caṇḍa sūryabhedanam uttamam // GhS_5.69

bodhayet kuṇḍalīṃ śaktiṃ deha-anala-vivardhanam iti te kathitaṃ caṇḍa sūrya-bhedanam uttamam //

nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya mukhamadhye ca dhārayet
hṛdgalābhyāṃ samākṛṣya vāyuṃ vaktreṇa dhārayet // GhS_5.70

nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya mukha-madhye ca dhārayet hṛd-galābhyāṃ samākṛṣya vāyuṃ vaktreṇa dhārayet //

mukhaṃ praphullaṃ saṃrakṣya kuryāj jālaṃdharaṃ tataḥ
āśakti kumbhakaṃ kṛtvā dhārayed avirodhataḥ // GhS_5.71

mukhaṃ praphullaṃ saṃrakṣya kuryāj jālaṃ-dharaṃ tataḥ ā-śakti kumbhakaṃ kṛtvā dhārayed a-virodhataḥ //

ujjāyīkumbhakaṃ kṛtvā sarvakāryāṇi sādhayet
na bhavet kapharogaś ca krūravāyur ajīrṇakam // GhS_5.72

ujjāyī-kumbhakaṃ kṛtvā sarva-kāryāṇi sādhayet na bhavet kapha-rogaś ca krūra-vāyur a-jīrṇakam //

āmavātaḥ kṣayaḥ kāso jvaraplīhā na jāyate
jarāmṛtyuvināśāya cojjāyīṃ sādhayen naraḥ // GhS_5.73

āma-vātaḥ kṣayaḥ kāso jvara-plīhā na jāyate jarā-mṛtyu-vināśāya ca ujjāyīṃ sādhayen naraḥ //

jihvayā vāyum ākṛṣya udare pūrayec chanaiḥ
kṣaṇaṃ ca kumbhakaṃ kṛtvā nāsābhyāṃ recayet punaḥ // GhS_5.74

jihvayā vāyum ākṛṣya udare pūrayec chanaiḥ kṣaṇaṃ ca kumbhakaṃ kṛtvā nāsābhyāṃ recayet punaḥ //

sarvadā sādhayed yogī śītalīkumbhakaṃ śubham
ajīrṇaṃ kaphapittaṃ ca naiva tasya prajāyate // GhS_5.75

sarvadā sādhayed yogī śītalī-kumbhakaṃ śubham a-jīrṇaṃ kapha-pittaṃ ca na eva tasya prajāyate //

bhastreva lohakārāṇāṃ yathākrameṇa saṃbhramet
tato vāyuṃ ca nāsābhyām ubhābhyāṃ cālayec chanaiḥ // GhS_5.76

bhastra īva loha-kārāṇāṃ yathā-krameṇa saṃbhramet tato vāyuṃ ca nāsābhyām ubhābhyāṃ cālayec chanaiḥ //

evaṃ viṃśativāraṃ ca kṛtvā kuryāc ca kumbhakam
tadante cālayed vāyuṃ pūrvoktaṃ ca yathāvidhi // GhS_5.77

evaṃ viṃśati-vāraṃ ca kṛtvā kuryāc ca kumbhakam tad-ante cālayed vāyuṃ pūrva-uktaṃ ca yathā-vidhi //

trivāraṃ sādhayed enaṃ bhastrikākumbhakaṃ sudhīḥ
na ca rogo na ca kleśa ārogyaṃ ca dine dine // GhS_5.78

tri-vāraṃ sādhayed enaṃ bhastrikā-kumbhakaṃ su-dhīḥ na ca rogo na ca kleśa ārogyaṃ ca dine dine //

ardharātre gate yogī jantūnāṃ śabdavarjite
karṇau nidhāya hastābhyāṃ kuryāt pūrakam uttamam // GhS_5.79

ardha-rātre gate yogī jantūnāṃ śabda-varjite karṇau nidhāya hastābhyāṃ kuryāt pūrakam uttamam //

śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antargataṃ sudhīḥ
prathamaṃ jhiṃjhīnādaṃ ca vaṃśīnādaṃ tataḥ param
meghaghargharabhrāmarī ca ghaṇṭākāṃsyaṃ tataḥ param // GhS_5.80

śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antar-gataṃ su-dhīḥ prathamaṃ jhiṃjhī-nādaṃ ca vaṃśī-nādaṃ tataḥ param megha-gharghara-bhrāmarī ca ghaṇṭā-kāṃsyaṃ tataḥ param //

turībherīmṛdaṅgādivīṇānādakadundubhiḥ
evaṃ nānāvidho nādo jāyate nityam abhyasāt // GhS_5.81

turī-bherī-mṛd-aṅga-ādi-vīṇā-nādaka-dundubhiḥ evaṃ nānā-vidho nādo jāyate nityam abhyasāt //

anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ
dhvaner antargataṃ jyotir jyotir antargataṃ manaḥ // GhS_5.82

an-āhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ dhvaner antar-gataṃ jyotir jyotir antar-gataṃ manaḥ //

tasmiṃs tu vilayaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam
evaṃ bhrāmarīsaṃsiddhiḥ samādhisiddhim āpnuyāt // GhS_5.83

tasmiṃs tu vilayaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam evaṃ bhrāmarī-saṃsiddhiḥ samādhi-siddhim āpnuyāt //

mukhe ca kumbhakaṃ kṛtvā bhruvor antargataṃ manaḥ
saṃtyajya viṣayān sarvān manomūrcchā sukhapradā // GhS_5.84

mukhe ca kumbhakaṃ kṛtvā bhruvor antar-gataṃ manaḥ saṃtyajya viṣayān sarvān mano-mūrcchā sukha-pradā //

ātmani manasaṃyogād ānandaṃ jāyate dhruvam
evaṃ nānāvidhānando jāyate nityam abhyasāt
evam abhyāsayogena samādhisiddhim āpnuyāt // GhS_5.85

ātmani mana-saṃyogād ānandaṃ jāyate dhruvam evaṃ nānā-vidhā-ānando jāyate nityam abhyasāt evam abhyāsa-yogena samādhi-siddhim āpnuyāt //

bhujaṃginyāḥ śvāsavaśād ajapā jāyate nanu
haṃkāreṇa bahir yāti saḥkāreṇa viśet punaḥ // GhS_5.86

bhujaṃ-ginyāḥ śvāsa-vaśād a-japā jāyate nanu haṃ-kāreṇa bahir yāti saḥ-kāreṇa viśet punaḥ //

ṣaṭ śatāni divārātrau sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ
ajapāṃ nāma gāyatrīṃ jīvo japati sarvadā // GhS_5.87

ṣaṭ śatāni divā-rātrau sahasrāṇy eka-viṃśatiḥ a-japāṃ nāma gāyatrīṃ jīvo japati sarvadā //

mūlādhāre yathā haṃsas tathā hi hṛdi paṅkaje
tathā nāsāpuṭadvandve triveṇīsaṃgamāgamam // GhS_5.88

mūla-ādhāre yathā haṃsas tathā hi hṛdi paṅka-je tathā nāsā-puṭa-dvandve tri-veṇī-saṃgama-āgamam //

ṣaṇṇavatyaṅgulīmānaṃ śarīraṃ karmarūpakam
dehād bahirgato vāyuḥ svabhāvād dvādaśāṅguliḥ // GhS_5.89

ṣaṇ-ṇavaty-aṅgulī-mānaṃ śarīraṃ karma-rūpakam dehād bahir-gato vāyuḥ sva-bhāvād dvā-daśa-aṅguliḥ //

śayane ṣoḍaśāṅgulyo bhojane viṃśatis tathā
caturviṃśāṅguliḥ panthe nidrāyāṃ triṃśadaṅguliḥ
maithune ṣaṭtriṃśad uktaṃ vyāyāme ca tato 'dhikam // GhS_5.90

śayane ṣo-ḍaśa-aṅgulyo bhojane viṃśatis tathā catur-viṃśa-aṅguliḥ panthe nidrāyāṃ triṃśad-aṅguliḥ maithune ṣaṭ-triṃśad uktaṃ vyāyāme ca tato 'dhikam //

svabhāve 'sya gater nyūne param āyuḥ pravardhate
āyuḥkṣayo 'dhike prokto mārute cāntarād gate // GhS_5.91

sva-bhāve 'sya gater nyūne param āyuḥ pravardhate āyuḥ-kṣayo 'dhike prokto mārute ca antarād gate //

tasmāt prāṇe sthite dehe maraṇaṃ naiva jāyate
vāyunā ghaṭasaṃbandhe bhavet kevalakumbhakaḥ // GhS_5.92

tasmāt prāṇe sthite dehe maraṇaṃ na eva jāyate vāyunā ghaṭa-saṃbandhe bhavet kevala-kumbhakaḥ //

yāvajjīvaṃ japen mantram ajapāsaṃkhyakevalam
adyāvadhi dhṛtaṃ saṃkhyāvibhramaṃ kevalīkṛte // GhS_5.93

yāvaj-jīvaṃ japen mantram a-japā-saṃkhya-kevalam adya-avadhi dhṛtaṃ saṃkhyā-vibhramaṃ kevalī-kṛte //

ata eva hi kartavyaḥ kevalīkumbhako naraiḥ
kevalī cājapāsaṃkhyā dviguṇā ca manonmanī // GhS_5.94

ata eva hi kartavyaḥ kevalī-kumbhako naraiḥ kevalī ca a-japā-saṃkhyā dvi-guṇā ca mana-unmanī //

nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya kevalaṃ kumbhakaṃ caret
ekādikacatuḥṣaṣṭiṃ dhārayet prathame dine // GhS_5.95

nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya kevalaṃ kumbhakaṃ caret eka-ādika-catuḥ-ṣaṣṭiṃ dhārayet prathame dine //

kevalīm aṣṭadhā kuryād yāme yāme dine dine
atha vā pañcadhā kuryād yathā tat kathayāmi te // GhS_5.96

kevalīm aṣṭadhā kuryād yāme yāme dine dine atha vā pañcadhā kuryād yathā tat kathayāmi te //

prātar madhyāhnasāyāhne madhyarātre caturthake
trisaṃdhyam atha vā kuryāt samamāne dine dine // GhS_5.97

prātar madhya-ahna-sāya-ahne madhya-rātre caturthake tri-saṃdhyam atha vā kuryāt sama-māne dine dine //

pañcavāraṃ dine vṛddhir vāraikaṃ ca dine tathā
ajapāparimāṇe ca yāvat siddhiḥ prajāyate // GhS_5.98

pañca-vāraṃ dine vṛddhir vāra-ekaṃ ca dine tathā a-japā-parimāṇe ca yāvat siddhiḥ prajāyate //

prāṇāyāmaṃ kevalīṃ nāma tadā vadati yogavit
kumbhake kevale siddhe kiṃ na sidhyati bhūtale // GhS_5.99

prāṇa-āyāmaṃ kevalīṃ nāma tadā vadati yoga-vit kumbhake kevale siddhe kiṃ na sidhyati bhū-tale //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghata-stha-yoga-prakaraṇe prāṇā3yāma-prayogo nāma pañcamo1padeśaḥ //5// ]]

gheraṇḍa uvāca:

sthūlaṃ jyotis tathā sūkṣmaṃ dhyānasya trividhaṃ viduḥ
sthūlaṃ mūrtimayaṃ proktaṃ jyotis tejomayaṃ tathā
sūkṣmaṃ bindumayaṃ brahma kuṇḍalī paradevatā // GhS_6.1

sthūlaṃ jyotis tathā sūkṣmaṃ dhyānasya tri-vidhaṃ viduḥ sthūlaṃ mūrtimayaṃ proktaṃ jyotis tejomayaṃ tathā sūkṣmaṃ bindumayaṃ brahma kuṇḍalī para-devatā //

svakīyahṛdaye dhyāyet sudhāsāgaram uttamam
tanmadhye ratnadvīpaṃ tu suratnavālukāmayam // GhS_6.2

svakīya-hṛdaye dhyāyet sudhā-sāgaram uttamam tan-madhye ratna-dvīpaṃ tu su-ratna-vālukāmayam //

caturdikṣu nīpataruṃ bahupuṣpasamanvitam
nīpopavanasaṃkulair veṣṭitaṃ paritā iva // GhS_6.3

catur-dikṣu nīpa-taruṃ bahu-puṣpa-samanvitam nīpa-upa-vana-saṃkulair veṣṭitaṃ paritā iva //

mālatīmallikājātī$kesaraiś campakais tathā &
pārijātaiḥ sthalapadmair gandhāmoditadiṅmukhaiḥ // GhS_6.4

mālatī-mallikā-jātī-$-kesaraiś campakais tathā & pārijātaiḥ sthala-padmair gandhā-modita-diṅ-mukhaiḥ //

tanmadhye saṃsmared yogī kalpavṛkṣaṃ manoramam
catuḥśākhācaturvedaṃ nityapuṣpaphalānvitam // GhS_6.5

tan-madhye saṃsmared yogī kalpa-vṛkṣaṃ mano-ramam catuḥ-śākhā-catur-vedaṃ nitya-puṣpa-phala-anvitam //

bhramarāḥ kokilās tatra guñjanti nigadanti ca
dhyāyettatra sthiro bhūtvā mahāmāṇikyamaṇḍapam // GhS_6.6

bhramarāḥ kokilās tatra guñjanti nigadanti ca dhyāyet-tatra sthiro bhūtvā mahā-māṇikya-maṇḍapam //

tanmadhye tu smared yogī paryaṅkaṃ sumanoharam
tatreṣṭadevatāṃ dhyāyed yaddhyānaṃ gurubhāṣitam // GhS_6.7

tan-madhye tu smared yogī paryaṅkaṃ su-mano-haram tatra iṣṭa-devatāṃ dhyāyed yad-dhyānaṃ guru-bhāṣitam //

yasya devasya yad rūpaṃ yathā bhūṣaṇavāhanam
tad rūpaṃ dhyāyate nityaṃ sthūladhyānam idaṃ viduḥ // GhS_6.8

yasya devasya yad rūpaṃ yathā bhūṣaṇa-vāhanam tad rūpaṃ dhyāyate nityaṃ sthūla-dhyānam idaṃ viduḥ //

sahasrāramahāpadme karṇikāyāṃ vicintayet
vilagnasahitaṃ padmaṃ dvādaśair dalasaṃyutam // GhS_6.9

sahasra-ara-mahāpadme karṇikāyāṃ vicintayet vilagna-sahitaṃ padmaṃ dvā-daśair dala-saṃyutam //

śubhravarṇaṃ mahātejo dvādaśair bījabhāṣitam
sahakṣamavalariyuṃ haṃsaśaktiṃ yathākramam // GhS_6.10

śubhra-varṇaṃ mahā-tejo dvā-daśair bīja-bhāṣitam sa-ha-kṣa-ma-va-la-ri-yuṃ haṃ-sa-śa-ktiṃ yathā-kramam //

tanmadhye karṇikāyāṃ tu akathādirekhātrayam
halakṣakoṇasaṃyuktaṃ praṇavaṃ tatra vartate // GhS_6.11

tan-madhye karṇikāyāṃ tu a-ka-tha-ādi-rekhā-trayam ha-la-kṣa-koṇa-saṃyuktaṃ praṇavaṃ tatra vartate //

nādabindumayaṃ pīṭhaṃ dhyāyet tatra manoharam
tatropari haṃsayugmaṃ pādukā tatra vartate // GhS_6.12

nāda-bindumayaṃ pīṭhaṃ dhyāyet tatra mano-haram tatra-upari haṃ-sa-yugmaṃ pādukā tatra vartate //

dhyāyettatra guruṃ devaṃ vibhujaṃ ca trilocanam
śvetāmbaradharaṃ devaṃ śuklagandhānulepanam // GhS_6.13

dhyāyettatra guruṃ devaṃ vi-bhujaṃ ca tri-locanam śveta-ambara-dharaṃ devaṃ śukla-gandha-anulepanam //

śuklapuṣpamayaṃ mālyaṃ raktaśaktisamanvitam
evaṃvidhagurudhyānāt sthūladhyānaṃ prasidhyati // GhS_6.14

śukla-puṣpamayaṃ mālyaṃ rakta-śakti-samanvitam evaṃ-vidha-guru-dhyānāt sthūla-dhyānaṃ prasidhyati //

kathitaṃ sthūladhyānaṃ tu tejodhyānaṃ śṛṇuṣva me
yaddhyānena yogasiddhir ātmapratyakṣam eva ca
mūlādhāre kuṇḍalinī bhujagākārarūpiṇī // GhS_6.15

kathitaṃ sthūla-dhyānaṃ tu tejo-dhyānaṃ śṛṇuṣva me yad-dhyānena yoga-siddhir ātma-praty-akṣam eva ca mūla-ādhāre kuṇḍalinī bhuja-ga-ākāra-rūpiṇī //

jīvātmā tiṣṭhati tatra pradīpakalikākṛtiḥ
dhyāyet tejomayaṃ brahma tejodhyānaṃ tad eva hi // GhS_6.16

jīva-ātmā tiṣṭhati tatra pradīpa-kalikā-ākṛtiḥ dhyāyet tejomayaṃ brahma tejo-dhyānaṃ tad eva hi //

nābhimūle sthitaṃ sūryamaṇḍalaṃ vahnisaṃyutam
dhyāyet tejo mahad vyāptaṃ tejodhyānaṃ tad eva hi // GhS_6.17

nābhi-mūle sthitaṃ sūrya-maṇḍalaṃ vahni-saṃyutam dhyāyet tejo mahad vyāptaṃ tejo-dhyānaṃ tad eva hi //

bhruvor madhye manordhve ca yat tejaḥ praṇavātmakam
dhyāyej jvālāvalīyuktaṃ tejodhyānaṃ tad eva hi // GhS_6.18

bhruvor madhye mana-ūrdhve ca yat tejaḥ praṇava-ātmakam dhyāyej jvāla-avalī-yuktaṃ tejo-dhyānaṃ tad eva hi //

tejodhyānaṃ śrutaṃ caṇḍa sūkṣmadhyānaṃ vadāmy aham
bahubhāgyavaśād yasya kuṇḍalī jāgratī bhavet // GhS_6.19

tejo-dhyānaṃ śrutaṃ caṇḍa sūkṣma-dhyānaṃ vadāmy aham bahu-bhāgya-vaśād yasya kuṇḍalī jāgratī bhavet //

ātmanā saha yogena netrarandhrād vinirgatā
vihared rājamārge ca cañcalatvān na dṛśyate // GhS_6.20

ātmanā saha yogena netra-randhrād vinirgatā vihared rāja-mārge ca cañcalatvān na dṛśyate //

śāṃbhavīmudrayā yogī dhyānayogena sidhyati
sūkṣmadhyānam idaṃ gopyaṃ devānām api durlabham // GhS_6.21

śāṃbhavī-mudrayā yogī dhyāna-yogena sidhyati sūkṣma-dhyānam idaṃ gopyaṃ devānām api dur-labham //

sthūladhyānāc chataguṇaṃ tejodhyānaṃ pracakṣate
tejodhyānāl lakṣaguṇaṃ sūkṣmadhyānaṃ parātparam // GhS_6.22

sthūla-dhyānāc chata-guṇaṃ tejo-dhyānaṃ pracakṣate tejo-dhyānāl lakṣa-guṇaṃ sūkṣma-dhyānaṃ parāt-param //

iti te kathitaṃ caṇḍa dhyānayogaṃ sudurlabham
ātmā sākṣād bhaved yasmāt tasmād dhyānaṃ viśiṣyate // GhS_6.23

iti te kathitaṃ caṇḍa dhyāna-yogaṃ su-dur-labham ātmā sa-akṣād bhaved yasmāt tasmād dhyānaṃ viśiṣyate //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghata-stha-yoge sapta-sādhane dhyāna-yogo nāma ṣaṣṭho1padeśaḥ //6// ]]

gheraṇḍa uvāca:

samādhiś ca paraṃ tattvaṃ bahubhāgyena labhyate
guroḥ kṛpāprasādena prāpyate gurubhaktitaḥ // GhS_7.1

samādhiś ca paraṃ tattvaṃ bahu-bhāgyena labhyate guroḥ kṛpā-prasādena prāpyate guru-bhaktitaḥ //

vidyāpratītiḥ svagurupratītir $
ātmapratītir manasaḥ prabodhaḥ &
dine dine yasya bhavet sa yogī %
suśobhanābhyāsam upaiti sadyaḥ // GhS_7.2

vidyā-pratītiḥ sva-guru-pratītir $ ātma-pratītir manasaḥ prabodhaḥ & dine dine yasya bhavet sa yogī % su-śobhana-abhyāsam upaiti sadyaḥ //

ghaṭād bhinnaṃ manaḥ kṛtvā aikyaṃ kuryāt parātmani
samādhiṃ taṃ vijānīyān muktasaṃjño daśādibhiḥ // GhS_7.3

ghaṭād bhinnaṃ manaḥ kṛtvā aikyaṃ kuryāt para-ātmani samādhiṃ taṃ vijānīyān mukta-saṃjño daśā-ādibhiḥ //

ahaṃ brahma na cānyo 'smi brahmaivāhaṃ na śokabhāk
saccidānandarūpo 'haṃ nityamuktaḥ svabhāvavān // GhS_7.4

ahaṃ brahma na ca anyo 'smi brahma eva ahaṃ na śoka-bhāk sac-cid-ānanda-rūpo 'haṃ nitya-muktaḥ sva-bhāvavān //

śāṃbhavyā caiva khecaryā bhrāmaryā yonimudrayā
dhyānaṃ nādaṃ rasānandaṃ layasiddhiś caturvidhā // GhS_7.5

śāṃbhavyā ca eva khe-caryā bhrāmaryā yoni-mudrayā dhyānaṃ nādaṃ rasa-ānandaṃ laya-siddhiś catur-vidhā //

pañcadhā bhaktiyogena manomūrcchā ca ṣaḍvidhā
ṣaḍvidho 'yaṃ rājayogaḥ pratyekam avadhārayet // GhS_7.6

pañcadhā bhakti-yogena mano-mūrcchā ca ṣaḍ-vidhā ṣaḍ-vidho 'yaṃ rāja-yogaḥ praty-ekam avadhārayet //

śāṃbhavīṃ mudrikāṃ kṛtvā ātmapratyakṣam ānayet
bindu brahmamayaṃ dṛṣṭvā manas tatra niyojayet // GhS_7.7

śāṃbhavīṃ mudrikāṃ kṛtvā ātma-praty-akṣam ānayet bindu brahmamayaṃ dṛṣṭvā manas tatra niyojayet //

khamadhye kuru cātmānam ātmamadhye ca khaṃ kuru
ātmānaṃ khamayaṃ dṛṣṭvā na kiṃcid api bādhyate
sadānandamayo bhūtvā samādhistho bhaven naraḥ // GhS_7.8

kha-madhye kuru cā atmānam ātma-madhye ca khaṃ kuru ātmānaṃ khamayaṃ dṛṣṭvā na kiṃ-cid api bādhyate sad-ānandamayo bhūtvā samādhi-stho bhaven naraḥ //

khecarīmudrāsādhanād rasanā ūrdhvagatā yadā
tadā samādhisiddhiḥ syād dhitvā sādhāraṇakriyām // GhS_7.9

khe-carī-mudrā-sādhanād rasanā ūrdhva-gatā yadā tadā samādhi-siddhiḥ syād dhitvā sādhāraṇa-kriyām //

anilaṃ mandavegena bhrāmarīkumbhakaṃ caret
mandaṃ mandaṃ recayed vāyuṃ bhṛṅganādaṃ tato bhavet // GhS_7.10

anilaṃ manda-vegena bhrāmarī-kumbhakaṃ caret mandaṃ mandaṃ recayed vāyuṃ bhṛṅga-nādaṃ tato bhavet //

antaḥsthaṃ bhramarīnādaṃ śrutvā tatra mano nayet
samādhir jāyate tatra ānandaḥ so 'ham ity ataḥ // GhS_7.11

antaḥ-sthaṃ bhramarī-nādaṃ śrutvā tatra mano nayet samādhir jāyate tatra ānandaḥ so 'ham ity ataḥ //

yonimudrāṃ samāsādya svayaṃ śaktimayo bhavet
suśṛṅgārarasenaiva viharet paramātmani // GhS_7.12

yoni-mudrāṃ samāsādya svayaṃ śaktimayo bhavet su-śṛṅgāra-rasena eva viharet parama-ātmani //

ānandamayaḥ saṃbhūtvā aikyaṃ brahmaṇi saṃbhavet
ahaṃ brahmeti cādvaitaṃ samādhis tena jāyate // GhS_7.13

ānandamayaḥ saṃbhūtvā aikyaṃ brahmaṇi saṃbhavet ahaṃ brahmeti ca a-dvaitaṃ samādhis tena jāyate //

svakīyahṛdaye dhyāyed iṣṭadevasvarūpakam
cintayed bhaktiyogena paramāhlādapūrvakam // GhS_7.14

svakīya-hṛdaye dhyāyed iṣṭa-deva-sva-rūpakam cintayed bhakti-yogena parama-āhlāda-pūrvakam //

ānandāśrupulakena daśābhāvaḥ prajāyate
samādhiḥ saṃbhavet tena saṃbhavec ca manonmanī // GhS_7.15

ānanda-aśru-pulakena daśā-a-bhāvaḥ prajāyate samādhiḥ saṃbhavet tena saṃbhavec ca mana-unmanī //

manomūrcchāṃ samāsādya mana ātmani yojayet
parātmanaḥ samāyogāt samādhiṃ samavāpnuyāt // GhS_7.16

mano-mūrcchāṃ samāsādya mana ātmani yojayet para-ātmanaḥ samāyogāt samādhiṃ samavāpnuyāt //

iti te kathitaṃ caṇḍa samādhir muktilakṣaṇam
rājayogaḥ samādhiḥ syād ekātmany eva sādhanam
unmanī sahajāvasthā sarve caikātmavācakāḥ // GhS_7.17

iti te kathitaṃ caṇḍa samādhir mukti-lakṣaṇam rāja-yogaḥ samādhiḥ syād eka-ātmany eva sādhanam unmanī saha-ja-avasthā sarve ca eka-ātma-vācakāḥ //

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇur viṣṇuḥ parvatamastake
jvālāmālākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat // GhS_7.18

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇur viṣṇuḥ parvata-mastake jvālā-māla-ākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat //

bhūcarāḥ khecarāś cāmī yāvanto jīvajantavaḥ
vṛkṣagulmalatāvallītṛṇādyā vāri parvatāḥ
sarvaṃ brahma vijānīyāt sarvaṃ paśyati cātmani // GhS_7.19

bhū-carāḥ khe-carāś ca amī yāvanto jīva-jantavaḥ vṛkṣa-gulma-latā-vallī-tṛṇa-ādyā vāri parvatāḥ sarvaṃ brahma vijānīyāt sarvaṃ paśyati cā atmani //

ātmā ghatasthacaitanyam advaitaṃ śāśvataṃ param
ghaṭād bhinnataraṃ jñānaṃ vītarāgaṃ vivāsanam // GhS_7.20

ātmā ghata-stha-caitanyam a-dvaitaṃ śāśvataṃ param ghaṭād bhinnataraṃ jñānaṃ vīta-rāgaṃ vi-vāsanam //

evaṃvidhiḥ samādhiḥ syāt sarvasaṃkalpavarjitaḥ
svadehe putradārādibāndhaveṣu dhanādiṣu
sarveṣu nirmamo bhūtvā samādhiṃ samavāpnuyāt // GhS_7.21

evaṃ-vidhiḥ samādhiḥ syāt sarva-saṃkalpa-varjitaḥ sva-dehe putra-dāra-ādi-bāndhaveṣu dhana-ādiṣu sarveṣu nir-mamo bhūtvā samādhiṃ samavāpnuyāt //

layāmṛtaṃ paraṃ tattvaṃ śivoktaṃ vividhāni ca
teṣāṃ saṃkṣepam ādāya kathitaṃ muktilakṣaṇam // GhS_7.22

laya-a-mṛtaṃ paraṃ tattvaṃ śiva-uktaṃ vi-vidhāni ca teṣāṃ saṃkṣepam ādāya kathitaṃ mukti-lakṣaṇam //

iti te kathitaś caṇḍa samādhir durlabhaḥ paraḥ
yaṃ jñātvā na punarjanma jāyate bhūmimaṇḍale // GhS_7.23

iti te kathitaś caṇḍa samādhir dur-labhaḥ paraḥ yaṃ jñātvā na punar-janma jāyate bhūmi-maṇḍale //

[[iti śrī-gheraṇḍa-saṃhitāyāṃ gheraṇḍa-caṇḍa-saṃvāde ghata-stha-yoga-sādhane yogasya sapta-sāre samādhi-yogo nāma saptamo1padeśaḥ samāptaḥ //7// ]]


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Darśana Collection. Gheraṇḍasaṃhitā. Gheraṇḍasaṃhitā. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-D0E2-D