Maṇḍanamiśra: Vibhramaviveka

Header

Data entry: Takahiro Kato

Contribution: Takahiro Kato

Date of this version: 2020-07-31

Source:

  • L. Schmithausen: Maṇḍanamiśra's Vibhramavivekaḥ : mit einer Studie zur Entwicklung der indischen Irrtumslehre. Wien 1965 (Sitzungsberichte der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Phil.-Hist. Klasse, 247,1; Veröffentlichungen der Kommission für Sprachen und Kulturen Süd- und Ostasiens, 2).

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.

Mandanamisra: Vibhramaviveka
Based on the edition by L. Schmithausen: Maṇḍanamiśra's Vibhramavivekaḥ : mit einer Studie zur Entwicklung der indischen Irrtumslehre.
Wien 1965 (Sitzungsberichte der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Phil.-Hist. Klasse, 247,1; Veröffentlichungen der Kommission für Sprachen und Kulturen Süd- und Ostasiens, 2)

Input by Takahiro KATO
Tokyo, May 2012
tkhrkt@l.u-tokyo.ac.jp

The Text is not proof-read!

TEXT WITH PADA MARKERS

Revisions:

  • 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
  • 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

Maṇḍanamiśra: Vibhramaviveka

ātmakhyātir asatkhyātir akhyātiḥ khyātir anyathā
parīkṣakāṇāṃ vibhrāntau vivādāt sā vivicyate // MVibhr_1

asac cakasti na vyomakusuma? na .............
arthaḥ prakāśate 'to dhīs tadākāreti kecana // MVibhr_2

asaṃbhavi ca yāvac ca tāvat saṃparihīyatām
saṃvedyākārasaṃtyāgo na bhrāntitve 'vakalpate // MVibhr_3

ekadeśāpabādhena kalpamāne ca bādhake
na sarvabādhanaṃ yuktam iti nyāyavidaḥ sthitāḥ // MVibhr_4

anyo bahir bhāsamāno nāntar arhati dhāraṇam
asattaiva varaṃ tasya bhrāntitvānuguṇā hi sā // MVibhr_5

nāntarvartitayā bhrāntir asattvena tu seṣyate
akalpayitvāntas tasmād asattāṃ khalv acīkḷpat // MVibhr_6

nāntarvartibahirbhāso bhrāntitvānupapattitaḥ
asattvenaiva tatkḷptau na pramāṇavatī hi sā // MVibhr_7

yathāvabhāsamānasya kalpyāsattā niyogataḥ
antarbhāve 'pi ca bahirbhāve bhrāntir na yujyate // MVibhr_8

akhyāter aviśeṣeṇa syāt suṣupte 'pi vibhramaḥ
akhyātiḥ khalu tatrāpi na cākhyātir viśiṣyate // MVibhr_9

upālambhasya na padam asato 'tra prakāśanam
ata eva yato bhrāntiḥ samyakkhyātau tathā bhavet // MVibhr_10

yujyate nānyathākhyātir niradhiṣṭhānavibhrame
svapne hi niradhiṣṭhāno vibhramo vītasaṃśayaḥ // MVibhr_11

tatrāpy avartamānaṃ ced gṛhyate vartamānavat
avartamānasyāsattā khapuṣpān na viśiṣyate // MVibhr_12

atyantānanubhūtānāṃ parasparaparāṇudām
dṛṣṭeś cāvartamānasya na khyānaṃ vartamānavat // MVibhr_13

khapuṣpatulye kā khyātir nīrūpeṇaiva bhāsanāt
tad api vyavahārāṅgaṃ rūpavattvena bhāsanāt // MVibhr_14

kalpanāyām api tv evaṃ nāsatkhyātivivarjanam
prakārāntarasaṃsargo nanv asann eva bhāsate // MVibhr_15

tasmād asata evedaṃ rūpavattvena bhāsanam
avaśyakalpanīyatvāt kalpanāyāś ca lāghavāt // MVibhr_16

prāktattvajñānasaṃskāras tatprabodhas sakāranaḥ
smarāmīti pramoṣas sahetur indriyayoginaḥ // MVibhr_17

bhrāntau sahākṣair manaso duṣṭatāntarvivartitā
kāmaprakarṣamaraṇamūrcchāśokāmayādiṣu // MVibhr_18

ucchedakeṣu bahulaṃ saṃskārasyānuvartanam
parapakṣeṣu kalpyāni bhūyiṣṭhānīti dṛśyate // MVibhr_19

sarvasaṃskāravicchedimaraṇāntarite 'smṛteḥ
janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryata iti sthitam // MVibhr_20

........ ........ /
prāk[ ....... ........ ] // MVibhr_21

mandasaṃskārasahakṛd ucchede tena vā vinā
doṣaiḥ kṣataṃ manaḥ kāryi praṇidhānādivarjitam // MVibhr_22

doṣair avikṛtaṃ svasthaṃ praṇidhānādisaṃskṛtam
na kāryavaj jāgarāyām aho nayavidāṃ paraḥ // MVibhr_23

doṣakṣatiḥ kāryaśaktihānirūpā ca vidyate
atirekaś ca kāryasyety aho nyāyavivekitā // MVibhr_24

adhyārope bhaved gauṇī vāhīke gomatir yathā
na saṃvidānuguṇyaṃ syān na vivekamatir yadi // MVibhr_25

akhyātir api saṃvittiṃ naivānveti yato matiḥ
sāmānādhikaraṇyena rūpyam etad iti sthitā // MVibhr_26

tasmād vibhrama evāyam iti yukto viniścayaḥ
na saṃvidanusāreṇa nimittaṃ tasya yujyate // MVibhr_27

ato 'nirvacanīyatvaṃ varaṃ brahmavido viduḥ
avidyāyā avidyātvam anyathā parihīyate // MVibhr_28

sattve na mithyā śūnyatve durnirūpaṃ prakāśanam
sadasatbhyām anirvācyāṃ tām avidyāṃ pracakṣate // MVibhr_29

vastuno 'nveṣaṇā tasyāṃ bāhyābhyantaravartinaḥ
na yujyate yatra tatra vedyavastuni tatkṣateḥ // MVibhr_30

nāmarūpaprapañco 'yam avidyaiva ca varṇyate
anyasya tv anyathā khyātau na prapañcavyapahnavaḥ // MVibhr_31

akhyātau śūnyam eva syāt prapañcaḥ kiṃnibandhanaḥ
aprapañcaḥ saprapañcarūpo bhātīti yujyate // MVibhr_32

asphuṭāgrahaṇe kāmam mā bhasi sphuṭam ātmanā
avidyamāne tv adhyasye vaiśvarūpyaṃ vṛthākṛtam // MVibhr_33

citau vicitrākārāyāṃ prapañcātmatayaiva hi
anirmokṣas tathā ca syād athavānityatāpatet // MVibhr_34

anekākāravibhrāntau gandharvanagarādiṣu
ākārā vyaktam ekasyā dhiyo 'satyāś cakāsati // MVibhr_35

na bhūtaṃ cetaso rūpaṃ nādhyāropāsphuṭagrahau
vibhrameṣu vivartatvam ato brahmavidāṃ matam // MVibhr_36

asato bhāsanāyogād virodhāt saṃvido 'paraḥ
avocan nipuṇaṃmanyo vibhramaṃ samyagagraham // MVibhr_37

na kiñcid bhāsate ceti viruddham iva dṛśyate
bhāsane rūpavattvena nāsat saṃvidvirodhataḥ // MVibhr_38

anyasyāpy anyathā khyātir ata eva na yujyate
anyat prakāśate cānyad grāhyam ity atidurghaṭam // MVibhr_39

ālambanaṃ na hetutvamātrād akṣe 'pi tad yataḥ
ālambanaṃ na hetutvamātreṇa vyavatiṣṭhate // MVibhr_40

yady ālambanarūpāc ca dhīr anyad avabhāsate
tato 'nālambanaiva syāt tasya tallakṣaṇacyuteḥ // MVibhr_41

tathā ca tatsvabhāvāyā nārthatattvaviniścayaḥ
sāpekṣāyā api grāhyahīnā sā ced avedikā // MVibhr_42

........ ........ // MVibhr_43

smṛtitvāśaṅkayā nātra vartamāne na niścayaḥ
vivekāgrahaṇaṃ yasmād dhetubhāve na yujyate // MVibhr_44

hetūpaghāte khalu tat tadabhāve sphuṭagrahaḥ
yatnenānupalabdheś ca tadabhāve ca niścayaḥ // MVibhr_45

sadṛśādṛṣṭacintādyāḥ smṛtibījasya bodhakāḥ
smarāmīti ca pramoṣāt prāyeṇādhyakṣavibhramaḥ // MVibhr_46

iti pūrvaḥ pakṣaḥ //

ekāntasattve kā bhrāntir asattve kiṃ prakāśatām
dvayānuguṇyād vṛddhānāṃ saṃmatā khyātir anyathā // MVibhr_47

yatra na prathate kiñcit tatra tāvan na vibhramaḥ
suṣuptāv iva bhūcchāyā tamo bhāvo yathekṣyate // MVibhr_48

dvayor ekasya vā khyātir asamyag vibhramo mataḥ
tatra keyam asamyaktā vijñānastham apāṭavam // MVibhr_49

atha sarvaprakārāṇām agrahaḥ kasyacid grahaḥ
vastuno 'tatprakārasya tathā khyātis tu neṣyate // MVibhr_50

tatra dūrasthite sūkṣme bhavaty apaṭudarśanam
sāmānyamātrakhyātir vā na bhramaś ca pratīyate // MVibhr_51

na ca sarvātmanārthasya jñānaṃ kiñcana bodhakaṃ
sarvavijñānamithyātvam āpannaṃ punar anyathā // MVibhr_52

ato nāvartamānatvājñānāt svapnamatir mṛṣā
vartamānatvabodhāt tu tathaikatvādhiropaṇāt // MVibhr_53

mithyā rajatadhīr nātra vivekānavadhāraṇāt
pratyabhijñānavibhrāntau na smṛtitvaṃ na gamyate // MVibhr_54

ekasya ca viviktatvād itarasya viviktatā
pratyakṣād avivekāc ca yuktaḥ pratyakṣavibhramaḥ // MVibhr_55

syāt smṛtād avivekāc ca smṛtigocaravibhramaḥ
........ ........ // MVibhr_56

........ ........
niyatā na pravṛttiḥ syān neṣṭā cet khyātir anyathā // MVibhr_57

na dṛśyādṛśyayor bhedaḥ khyātiś cen nepsitātmanaḥ
nanu no viparītārthā dhīḥ pratītivirodhataḥ // MVibhr_58

anāśvāsāc ca rajatapratyayo rajate smṛtiḥ
naitan na hi pravarteta śuktikāśakale tadā // MVibhr_59

rajate sā pravṛttiś cen na tasyāsaṃnidhānataḥ
asaṃnidhānābodhāc cet pravṛttiniyamaḥ kutaḥ // MVibhr_60

pravartate yat tatraiva tat tatsaṃnidhikāritam
anyatra bhedagrahaṇād vivekāgrahaṇāt tathā // MVibhr_61

pravṛttibhedaḥ sādṛśyād vivekāgrahaṇaṃ yadi
adṛṣṭeṣu pravarteta loṣṭādiṣv avivekataḥ // MVibhr_62

na tatra yadi tadbuddhiḥ śuktikāśakale 'pi na
athāsti viparītārthā khyātir nihnūyate katham // MVibhr_63

adṛṣṭatvād apravṛttiḥ śuktikāśakale samā
dṛṣṭaṃ tad yena rūpeṇa tat pravṛtter akāraṇam // MVibhr_64

dṛṣṭasmṛtāvivekāc ced idam atra parīkṣyatām
tattvabodhād apātatvabodhād rajatavedanāt // MVibhr_65

dṛṣṭe pravṛttiḥ pūrvasmin viparītārthatā mateḥ
na dṛṣṭādṛṣṭayor bhedaḥ parasmin nopayoginī // MVibhr_66

khayogadarśane te hi samāropopayoginī
nādṛṣṭe 'saṃprayukte vā cākṣuṣaḥ syād viparyayaḥ // MVibhr_67

smṛtipramāṇaphalayor nānātvaṃ yadi ceṣyate
vivecitas tayos svārtho 'vivekaḥ kiṃnibandhanaḥ // MVibhr_68

anyasmāt sā svaviṣayaṃ vivinakti smṛtir na cet
sāmānyadṛṣṭau cānyasya smṛtau syād vā sadā bhramaḥ // MVibhr_69

smarāmīti vivekān na yadi naitat prakalpate
phalābhede phalonneyajñānabhedamatiḥ kutaḥ // MVibhr_70

smarāmīti ca vijñānaṃ smṛter anyad udāhṛtam
na ca mānaphalād bhinnā tat siddhyati phalād ṛte // MVibhr_71

manodoṣād yadi svārtho na smṛtyā pravivicyate
timirādau kathaṃ svasthe svānte keśādivibhramaḥ // MVibhr_72

na tatrāpi mano duṣṭam arthāntaravivecanāt
jñānād eva hi dṛṣṭatvakalpanāyāś ca gauravāt // MVibhr_73

budhyamāno vivekaṃ ca paśyāmīndriyadoṣataḥ
citrādirūpān dīpādīn iti lokaḥ prabhāṣate // MVibhr_74

indriyāṇāṃ doṣabhedān niyatabhrāntidarśanam
na syād yasyāgrahe doṣavyāpāra iti niścayaḥ // MVibhr_75

na ca sarvā niyogena bhrāntiḥ sādṛśyabandhanā
śvete pītabhramo dṛṣṭo madhure tiktavibhramaḥ // MVibhr_76

avyāpṛtau ca tatprāpter nātaḥpittapravedanam
atyāsannasya saṃvittir durlabhā cāñjanādivat // MVibhr_77

na cākṣavṛttitajjanmajñānabhedāvivekajāḥ
dvicandrādibhramās te hi na pratyakṣe na ca smṛte // MVibhr_78

anyathālambanatve ca na nirālambanā matiḥ
anyenāpi hi rūpeṇa cakṣur nālambate 'kṣadhīḥ // MVibhr_79

ālambanārthas tadyuktavyavahārasya yogyatā
anyasyāpi hi naivānyas sa ity eva hi darśitam // MVibhr_80

pravṛttiś śuktiśakale tathā ca rajatārthinaḥ
ābhāsate kathañcic ca tan nātyantaṃ na bhāsate // MVibhr_81

tena nāveādikā yat tu tadrūpāvyabhicārataḥ
prāmāṇyam ānapekṣyaṃ hi syād anyathā trapākaram // MVibhr_82

trapākaraṃ kathaṃ tan naḥ svataḥprāmāṇyavādinām
apy anyo 'vyabhicāreṇa dhīprāmāṇyam upāgamat // MVibhr_83

bodhād eva pramāṇatvam iti mīmāṃsakasthitim
vidann avyabhicāreṇa tāṃ vyudasyaty apaṇḍitaḥ // MVibhr_84

arthenāvyabhicāraś cen nābuddhena pramīyate
jñānasyāvyabhicārāc ca tadbodha iti durghaṭam // MVibhr_85

upāsyo 'vyatirekaś ca tajjñānasya tathānyathā
nāsiddhāvyatirekeṇa sa parāmṛśyate .......... // MVibhr_86

api cāvyatireko 'pi jñānarūpeṇa vedyate
khyātau ca viparītāyāṃ tadvirodhaprasaṅgataḥ // MVibhr_87

tathā sati tad evāstu viṣayasyāvabodhakam
artho nāvyatirekeṇa tatsāmarthyāptasaṃvidā // MVibhr_88

vyabhicārāpratītyā ced aprāmāṇyanirākṛtiḥ
dūṣite vyabhicāreṇa na syāj jñāne pramāṇatā // MVibhr_89

naitad avyabhicāreṇa prāmāṇyaṃ yasya duṣyati
vyabhicārād asau liṅgaṃ yathā nākṣaṃ tathāpi tat // MVibhr_90

saṃbandhajñānasāpekṣaṃ yad upaity upayogitām
dūṣitaṃ vyabhicāreṇa tat syāt saṃśayakāraṇam // MVibhr_91

duṣyati vyabhicāreṇa bodhakaṃ sattayaiva na
vijñānāc cārthasaṃvittis sattayaivendriyādivat // MVibhr_92

liṅgasyāvyabhicārād yat prāpyate rūpato 'sya tat
siddhapratyayasāmarthyapūrvau neto nimittatām // MVibhr_93

prāmāṇye tadabhāve cāvyatirekaviparyayau
tathā hy avyatireko 'pi bodhād evopavarṇitaḥ // MVibhr_94

vyatireko bādhabodhād iti tacchrutiyuktatā
asiddhe jñānasāmarthye so 'siddho dūṣakaḥ katham // MVibhr_95

siddhe 'pi siddhasāmarthyam asāmarthyaṃ kathaṃ nayet
nanu ca vyabhicāritve bādhakajñānasaṃmate // MVibhr_96

jñānarūpasya tenaiva vihanyeta pramāṇatā
artho yathā jñānarūpāt tathaivety avasīyate // MVibhr_97

vyabhicāramater eva na tathaiveti gamyate
tat satyaṃ bādhakajñānaṃ yatra tatra vihanyate // MVibhr_98

anyatra tu vighātaḥ syān na sākṣān nāpi cārthataḥ
anumānaṃ bhavet tac ca tenāpahṛtagocaram // MVibhr_99

nodeti jāgrato buddhir iti bhāṣye nidarśitam
vyabhicārajñānamātrāt prāmāṇyasya na naḥ kṣatiḥ // MVibhr_100

vyabhicāriṇi nāśvāsaḥ ........
........ ........ // MVibhr_101

tridhāpi vyabhicāreṇa prāmāṇyaṃ nopahanyate
uktaṃ nāvyatirekasya pramāṇatvanimittatā // MVibhr_102

yena syād dhetvabhāvena vyabhicāre viparyayaḥ
dhūmādīnām api na tad varṇyate 'vyabhicārataḥ // MVibhr_103

bodhād eva tadutpattāv aṅgabhāvo 'sya sammataḥ
tathā hy avyabhicārāṇāṃ kutaścana nimittataḥ // MVibhr_104

bodhasyānudaye kaścit prāmāṇyaṃ nānumanyate
ekārthaniyataṃ bodhaṃ janayad vyabhicāry api // MVibhr_105

pramāṇam iṣyate cakṣur nīle bhāve site bhavat
na cāpi vyabhicārasya sākṣāt prāmāṇyaghātitā // MVibhr_106

kvacid dṛṣṭā bhrāntibodhe bādhadhīr upaghātikā
prameyatvordhvatādīnāṃ bodha evāvadhārakaḥ // MVibhr_107

nāstīti na pramāṇatvaṃ hetvabhāvāc ca nāsty asau
tadbhāvāc ca pramāṇatvam akṣāṇāṃ vyabhicāriṇām // MVibhr_108

na cāvadhārite yukto dvaividhyāt saṃśayodbhavaḥ
na niścite 'pi hi sthāṇāv ūrdhvatvena viśerate // MVibhr_109

........ ........
na cāvadhāraṇād eva tattvato 'navadhāraṇam // MVibhr_110

evaṃ yatas tato naivaṃ bhaved atisubhāṣitam
utpattyaiva ca vijñānaṃ tathātvasyāvadhārakam // MVibhr_111

na cet tathā nānyato 'pi tasya prāmāṇyasambhavaḥ
pramāṇatvāpramāṇatve 'vyatirekaviparyayau // MVibhr_112

anaṅge iti moghaiva tayor atra vicāraṇā
ato 'vadhāraṇābhāsavyabhicārāt parīkṣaṇam // MVibhr_113

prastutya ..... ........
hetvabhāve phalābhāvaniyamo syāt tato gate // MVibhr_114

abhāve hetudoṣāṇāṃ tathākhyātiviniścayaḥ
hetau phalaṃ na niyataṃ pariṇāmādyapekṣiṇi // MVibhr_115

aduṣṭe 'pi tato hetau na sphuṭagrahaniścayaḥ
pratyakṣo 'nubhavaḥ sādhyo na hetor vyabhicāriṇaḥ // MVibhr_116

viparyayaphalābhāvo hetvabhāvāt tu yujyate
nirodhād yuktakāryasya viparītasya sādhanāt // MVibhr_117

doṣāṇāṃ nitarāṃ doṣabhāvo 'bhivyaktim ṛcchati
kāryātireko jaṭhare vahnau dṛṣṭaś ca bhasmake // MVibhr_118

kāmādyupaplute citte dṛṣṭitā smaraṇātmani
sāmānādhikaraṇyenāmukhyarūpya pratītitaḥ // MVibhr_119

abhinnaikā ca sā saṃvit kaṃ pakṣam apabadhatām
śūnyaṃ prakāśate ceti dvayaṃ vipratiṣedhavat // MVibhr_120

bhāsane rūpavattvena śūnyaivocyeta śūnyatā
sarvarūpaviveko hi śūnyam ity abhibhāṣyate // MVibhr_121

parai rūpābhyupagame tatra śūnyaiva śūnyadhīḥ
abhāvo bhāvarūpeṇa bhātīti yadi manyate // MVibhr_122

anyathā khyātir eveṣṭā śūnyaṃ tad api cen matam
naitad vipratiṣidhyete śūnyatābhāvarūpate // MVibhr_123

ato 'taddeśakālatvamātraṃ tasyeha śūnyatā
nanv asti yad yathā vastu tathā khyātau na vibhramaḥ // MVibhr_124

na yathāsti tathā khyātau śūnyakhyāter na mucyate
kecid āhuḥ prakāribhyaḥ prakārā na cakāsati // MVibhr_125

viviktās te tathā bhānti te ca santa iti sthitiḥ
anye tanmātraśūnyatvaṃ manvate nānyathā bhramaḥ // MVibhr_126

nānyathā dhīr vastuniṣṭhā vastvālambād vinā na sā
svayaṃ tu vārttikakṛtā samādhir iha varṇitaḥ // MVibhr_127

bhāvāntaram abhāvo 'nyo na kaścid anirūpaṇāt
satyaṃ yathāsti na tathā bhāsane vibhramo mataḥ // MVibhr_128

na yenāsti prakāreṇa na tu tucchaḥ pratīyate
tathā katham abhāvyo 'sya sa hi bhāti tathā ca saḥ // MVibhr_129

bhāvāntaram abhāvo hi kayācit tu vyapekṣayā
anyathākhyātipakṣe ca na prakārāntaraṃ na sat // MVibhr_130

anyasya ca na tasyeti khyātir yuktā mṛṣā ca sā
prakārāntarasaṃsargo nanv asann eva bhāsate // MVibhr_131

saṃvedyaṃ nanyarupatvam anyasya ..............
bhinnayor atra saṃsargo na kaścid avabhāsate // MVibhr_132

anyātmanāparakhyātiḥ sa cābhāve 'sya tan mṛṣā
abhāvagrāhiṇī buddhir bhāvāntaram upāśritā // MVibhr_133

tadanyasmāt pṛthaktvena nirupākhyo na vidyate
ato bhāvāntaraṃ muktvā tatrābhāvānirūpaṇāt // MVibhr_134

na buddhyā bhāvaśūnyatvaṃ mṛṣā ceti vipaścitaḥ
na vai śaśaviṣāṇe 'pi khyātasya nirupākhyatā // MVibhr_135

śaśasaṃsargirūpaṃ hi viṣāṇaṃ tatra gamyate
avastu tac ca no yena khuradharmiṇi vīkṣitam // MVibhr_136

asaṃsṛṣṭasya so 'bhāva iti khyātir mṛṣā ca sā
aṅgulyagre hastiyūtham ity eṣā pratibhā tathā // MVibhr_137

svapne 'py avartamānasya grahaṇaṃ vartamānavat
nāviśeṣaḥ khapuṣpāc ca svakāle tasya vastutā // MVibhr_138

tatkālam eva hi jñeyaṃ jñānam eva tu saṃprati
vartamānatvam apy atra dṛṣṭam anyatra rūpyate // MVibhr_139

anyasyāpy anyathā dṛṣṭiḥ parasparavirodhinām
atyantānanubhūtatvam asti tatkāritaṃ yataḥ // MVibhr_140

na jñeyaśūnyaṃ vijñānaṃ svātmahāniprasaṅgataḥ
nirupākhyād ātmayogād asvātantryāc ca cetasaḥ // MVibhr_141

pramāṇavanty adṛṣṭāni kalpyante subahūny api
saṃskāracchedahetūnāṃ tattvaṃ naikāntataḥ sthitam // MVibhr_142

janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryata iti sthitam
tatkarmaphalasaṃbandhaṃ pratīti pratijānate // MVibhr_143

tathā hy anādau saṃsāre karmabhedān smarann api
anantakṛtakarmatvāt ko vidyāt kasya kiṃ phalam // MVibhr_144

svāntasyopaplavaḥ svapne smṛtibījasya bodhakaḥ
tasya ca jagrato 'bhāvān nodeti svapnadarśanam // MVibhr_145

kāmādyupaplave 'py evaṃ kāryādhikyam udāhṛtam
agrāhyam eva gṛhṇāti svayaṃ kalpayati hy ayam // MVibhr_146

doṣakṣatasya manasas tat kāryaṃ .................
tad adhyārope no gauṇī tathety adhyavasāyataḥ // MVibhr_147

khyāti sannihite 'śūnyaṃ sad bhāvāntaraghaṭṭitam
prabhāsatām asattā tu no śūnyaṃ tad anātmakam // MVibhr_148

........ ........ // MVibhr_149

evaṃ nirvacanīyā ca nāvidyā parihāsyate
avidyātvaṃ yato 'nyasya sānyarūpaṃ prakāśayet // MVibhr_150

........ ........ // MVibhr_151

........ ........ // MVibhr_152

........ ........ // MVibhr_153

bādhyajñānasya mithyātvaṃ nānyathā vyavatiṣṭhate
tena yāvad bādhanīyaṃ tāvan mithyeti yujyate // MVibhr_154

bhrāntijñeye ca bāhyatvaṃ bādhakair na nirasyate
na gamyate 'ntarvartitvaṃ nānirvācyatayā matiḥ // MVibhr_155

kiṃ tv ataddeśakālatvaṃ gamyate bāhyavastunaḥ
tasmān na bāhyavastutvaṃ mṛṣā bodhān na bādhanāt // MVibhr_156

prasaktapratiṣedhātmā bādho 'khyātau na yujyate
sādhayaty anyathā khyātiṃ bādha eva ca naḥ sphuṭam // MVibhr_157

prasañjikā hi nākhyātir asmatpakṣe tu yujyate
na cāgrahaniṣedho 'yaṃ sarvajñānaprasaṅgataḥ // MVibhr_158

vivekadhīr niṣedho 'yaṃ na pratītyānugamyate
na krame yaugapadye vā vivekamatir īdṛśī // MVibhr_159

avivekagrahe syāc cet satyaṃ na tu viviktayoḥ
agrahe prāptyabhāvena prāpteḥ pūrvaṃ tu yujyate // MVibhr_160

........ ........
dvayor abhāvāt svapne ca viveko gamyate kayoḥ // MVibhr_161

smṛtatvenāvivikte cet tathā bādhā vihanyate
syāt sarvaivaṃvidhā bādhā paścāt dharmiṇi dharmadhīḥ // MVibhr_162

tad yuktaṃ bādhakajñānād vācoyuktir iyaṃ bhavet
arthe 'nyathāpi saty eṣa dhiyākāraḥ pratīyate // MVibhr_163

ātmakhyātau sarvam evāntar āhuḥ śūnyakhyātau śūnyam eveti kecit
akhyātau no tattvamithyāvibhāgas tasmād eṣāṃ vibhramāṇāṃ vivekaḥ // MVibhr_164


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Darśana Collection. Vibhramaviveka. Vibhramaviveka. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CD94-A