Śatapatha-Brāhmaṇa, Mādhyaṃdina, 11

11.1.1.[1]

saṃvatsaro vai yajñaḥ prajāpatiḥ tasyaitaddvāraṃ yadamāvāsyā candramā eva

dvārapidhānaḥ

11.1.1.[2]

sa yo'māvāsyāyāmagnī ādhatte yathā vivṛtāyāṃ dvāri dvārā puram prapadyeta sa tata

eva svargaṃ lokamiyādevaṃ tadyo'māvāsyāyāmādhatte

11.1.1.[3]

atha yo nakṣatra ādhatte yathāpihitāyāṃ dvāryadvārā puram prapitsetsa jihmaḥ

puraḥ syādevaṃ tadyo nakṣatra ādhatte tasmānna nakṣatra ādadhīta

11.1.1.[4]

yadaharevaiṣaḥ na purastānna paścāddṛśyeta tadaharupavasettarhi hyeṣa imaṃ

lokamāgacati tasminniha vasati

11.1.1.[5]

sarve devā vasanti sarvāṇi bhūtāni sarvā devatāḥ sarva ṛtavaḥ sarve stomāḥ sarvāṇi

pṛṣṭhāni sarvāṇi candāṃsi

11.1.1.[6]

sarveṣu ha vā asya deveṣu sarveṣu bhūteṣu sarvāsu devatāsu sarveṣvṛtuṣu

sarveṣu stomeṣu sarveṣu pṛṣṭheṣu sarveṣu candaḥsvagnī āhitau bhavato

yo'māvāsyāyāmādhatte tasmādamāvāsyāyāmevāgnī ādadhīta

11.1.1.[7]

yo'sau vaiśākhasyāmāvāsyā tasyāmādadhīta sā rohiṇyā sampadyata ātmā vai prajā

paśavo rohiṇyātmanyevaitatprajāyām paśuṣu pratitiṣṭhatyamāvāsyā vā

agnyādheyarūpaṃ tasmādamāvāsyāyāmevāgnī ādadhīta

paurṇamāsyāmanvārabhetāmāvāsyāyāṃ dīkṣeta

11.1.2.[1]

ghnanti vā etadyajñam yadenaṃ tanvate yannveva rājānamabhiṣuṇvani[ tattaṃ

ghnanti yatpaśuṃ saṃjñapayanti viśāsati tattaṃ ghnantyulūkhalamusalābhyāṃ

dṛṣadupalābhyāṃ haviryajñaṃ ghnanti

11.1.2.[2]

taṃ hatvā yajñam agnāveva yonau reto bhūtaṃ siñcatyagnirvai yoniryajñasya sa tataḥ

prajāyate taddaśa tā āhutīḥ sampādayedyābhyo vaṣaṭkriyate

11.1.2.[3]

ayaṃ vai yajño yo'yam pavate so'yameka ivaiva pavate so'yam puruṣe'ntaḥ praviṣṭo

daśadhāvihitaḥ sa evam kLptaiḥ prāṇairagneryoneradhijāyate saiṣā daśākṣarā virāṭ

saiṣā sampatsa yajñaḥ

11.1.2.[4]

atho api nava syuḥ tannyūnāṃ virājaṃ karoti prajananāya nyūnādvā imāḥ prajāḥ

prajāyante saiṣā sampatsa yajñaḥ

11.1.2.[5]

atho apyekātiriktā syāt sā prajāpatimabhyatiricyate saiṣā sampatsa yajñaḥ

11.1.2.[6]

atho api dve atirikte syātām dvandvaṃ vai mithunam prajananam

mithunamevaitatprajananaṃ kriyate saiṣā sampatsa yajñaḥ

11.1.2.[7]

atho api tisro'tiriktā syuḥ dvandvamaha mithunam prajananamatha yajjāyate

tattṛtīyaṃ saiṣā sampatsa yajñaḥ

11.1.2.[8]

atho api catasro'tiriktāḥ syuḥ tadyathaikaivaṃ catasrastrayo vā ime lokāstadimāneva

lokāṃstisṛbhirāpnoti prajāpatirvā atīmāṃlokāṃścaturthastatprajāpatimeva

caturthyāpnoti saiṣā sampatsa yajñaḥ

11.1.2.[9]

sa yaddvābhyāmūnaṃ tadūnaṃ so'yajño yatpañcabhiratiriktaṃ tadatiriktaṃ so'yajñaḥ

saiṣaiva daśatyadhi sampadeṣā viṃśatyāmeṣā sahasrāt

11.1.2.[10]

ājiṃ vā ete dhāvanti ye darśapūrṇamāsābhyāṃ yajante sa vai pañcadaśa varṣāṇi yajeta

teṣām pañcadaśānāṃ varṣāṇāṃ trīṇi ca śatāni ṣaṣṭiśca paurṇamāsyaścāmāvāsyāśca

trīṇi ca vai śatāni ṣaṣṭiśca saṃvatsarasya rātrayastadrātrīrāpnoti

11.1.2.[11]

athāparāṇi pañcadaśaiva varṣāṇi yajeta teṣām pañcadaśānāṃ varṣāṇāṃ trīṇi caiva

śatāni ṣaṣṭiśca paurṇamāsyaścāmāvāsyāśca trīṇi ca vai śatāni ṣaṣṭiśca

saṃvatsarasyāhāni tadahānyāpnoti tadveva saṃvatsaramāpnoti

11.1.2.[12]

martyā ha vā agre devā āsuḥ sa yadaiva te saṃvatsaramāpurathāmṛtā āsuḥ sarvaṃ vai

saṃvatsaraḥ sarvaṃ vā akṣayyameteno hāsyākṣayyaṃ sukṛtam bhavatyakṣayyo lokaḥ

11.1.2.[13]

sa ājisṛtāmekaḥ ya evaṃ vidvāṃstriṃśataṃ varṣāṇi yajate tasmādu triṃśatameva

varṣāṇi yajeta yadyu dākṣāyaṇayajñī syādatho api pañcadaśaiva varṣāṇi yajetātra

hyeva sā sampatsampadyate dve hi paurṇamāsyau yajate dve amāvāsye atro eva khalu

sā sampadbhavati

11.1.3.[1]

paurṇamāseneṣṭvā indrāya vimṛdhe'nunirvapati tena yatheṣṭyaivaṃ yajata

āmāvāsyeneṣṭvādityai carumanunirvapati tena yatheṣṭyaivaṃ yajate

11.1.3.[2]

sa yatpaurṇamāseneṣṭvā indrāya vimṛdhe'nunirvapatīndro vai yajñasya

devatāthaidagnīṣomīyam paurṇamāsaṃ havirbhavati tatra nendrāya tveti kiṃ cana

kriyata eteno hāsyaitatsendraṃ havirbhavatyetena sendro yajño'tha yadvimṛdhe tveti

sarvā u hi mṛdho nāṣṭrāḥ paurṇamāsena hanti

11.1.3.[3]

atha yadāmāvāsyeneṣṭvā adityai carumanunirvapatyeṣa vai somo rājā

devānāmannaṃ yaccandramāḥ sa yatraiṣa etāṃ rātriṃ na purastānna paścāddadṛśe

tenaitadanaddheva havirbhavati tenāpratiṣṭhitamiyaṃ vai pṛthivyaditiḥ seyamaddhā

seyam pratiṣṭhitaiteno hāsyaitadaddheva havirbhavatyetena pratiṣṭhitametannu

tadyasmādanunirvapatyatha yasmānnānunirvapet

11.1.3.[4]

sa yatpaurṇamāseneṣṭvā indrāya vimṛdhe'nunirvapati sendro me yajño'saditi sarvo

vai yajña indrasyaiva sa yatsarvo yajña indrasyaivaiteno hāsyetatsendraṃ

havirbhavatyetena sendro yajñaḥ

11.1.3.[5]

atha yadāmāvāsyeneṣṭvā adityai carumanunirvapatyāmāvāsyaṃ vā anunirvāpyam

paurṇamāsena vā indro vṛtramahaṃstasmā etadvṛtraṃ jaghnuṣe devā

etaddhaviranuniravapanyadāmāvāsyaṃ kimanunirvāpye'nunirvapediti

tasam:nnānunirvapet

11.1.3.[6]

sa yatpaurṇamāseneṣṭvā

athānyaddhaviranunirvapatyāmāvāsyeneṣṭvāthānyaddhaviranunirvapati dviṣantaṃ

ha sa bhrātṛvyaṃ pratyucrayate'tha yaḥ paurṇamāsīṃ yajata

āmāvāsyenāmāvāsyāmasapatnā haivāsyānupabādhā śrīrbhavati

11.1.3.[7]

paurṇamāsena vai devāḥ paurṇamāsīṃ yajamānā āmāvāsyenāmāvāsyāṃ kṣipra eva

pāpmānamapāghnata kṣipre prājāyanta sa yo haivaṃ vidvānpaurṇamāsenaiva

paurṇamāsīṃ yajata āmāvāsyenāmāvāsyāṃ kṣipra eva pāpmānamapahate kṣipre

prajāyate sa yadyanunirvapeddadyāddakṣiṇāṃ nādakṣiṇaṃ haviḥ syāditi

hyāhurdarśapūrṇamāsayorhyevaiṣā dakṣiṇā yadanvāhārya iti

nvanunirvāpyasyāthābhyuditasya

11.1.4.[1]

taddhaike dṛṣṭvopavasanti śvo nodetetyabhrasya vā hetoranirjñāya

vāthotopavasantyathainamutābhyudeti sa yadyagṛhītaṃ havirabhyudiyātprajñātameva

tadeṣaiva vratacaryā yatpūrvedyurdugdhaṃ dadhi havirātañcanaṃ tatkurvanti

pratipramuñcanti vatsāṃstānpunarapākurvanti

11.1.4.[2]

tānaparāhṇe parṇaśākhayāpākaroti tadyathaivādaḥ prajñātamāmāvāsyaṃ

havirevameva

tadyadyu vratacaryāṃ vā nodāśaṃseta gṛhītaṃ vā havirabhyudiyāditaratho tarhi

kuryādetāneva taṇḍulāntsuphalīkṛtānkṛtvā sa ye'ṇīyāṃsastānagnaye dātre'ṣṭākapālam

puroḍāśaṃ śrapayati

11.1.4.[3]

atha yatpūrvedyuḥ dugdhaṃ dadhi tadindrāya pradātre'tha tadānīṃdugdhe viṣṇave

śipiviṣṭāyaitāṃstaṇḍulāñcūte caruṃ śrapayati caruru hyeva sa yatra kva ca

taṇḍulānāvapanti

11.1.4.[4]

tadyadevam bhavati eṣa vai somo rājā devānāmannaṃ

yaccandramāstametadupaitsīttamapārātsīttamasmā agnirdātā dadātīndraḥ pradātā

prayacati tamasmā indrāgnī yajñaṃ dattastenendrāgnibhyāṃ dattena yajñena

yajate'tha yadviṣṇave śipiviṣṭāyeti yajño vai viṣṇuratha yacipiviṣṭāyeti

yamupaitsīttamapārātsīttacipitamiva yajñasya bhavati tasmācipiviṣṭāyeti tatro

yacaknuyāttaddadyānnādakṣiṇaṃ haviḥ syāditi hyāhuratha yadaiva

nodiyādathopavaset

11.1.5.[1]

adyāmāvāsyeti manyamāna upavasati athaiṣa paścāddadṛśe sa haiṣa divyaḥ śvā sa

yajamānasya paśūnabhyavekṣate tadapaśavyaṃ syādaprāyaścittikṛta etasmādu

haitadbhīṣāvacandramasāditi

11.1.5.[2]

cāyāmupasarpanti eteno haitadupatapadācakṣate śvalucitamityetamu

haivaitadācakṣate

11.1.5.[3]

śaśaścāndramasa iti candramā vai somo devānāmannaṃ tam

paurṇamāsyāmabhiṣuṇvanti so'parapakṣe'pa oṣadhīḥ praviśati paśavo vā apa

oṣadhīradanti tadenametāṃ rātrīm paśubhyaḥ saṃnayati

11.1.5.[4]

so'dyāmāvāsyeti manyamāna upavasati athaiṣa paścāddadṛśe tadyajamāno

yajñapathādeti tadāhuḥ kathaṃ kuryāditvā yajñapathādyajetā3 na yajetā3 iti yajeta

haiva na hyanyadapakramaṇam bhavati śvaḥ śva evaiṣa jyāyānudeti sa

āmāvāsyavidhenaiveṣṭvātheṣṭimanunirvapati tadaharvaiva śvo vā

11.1.5.[5]

tasya trīṇi havīṃṣi bhavanti agnaye pathikṛte'ṣṭākapālam puroḍāśamindrāya

vṛtraghna ekādaśakapālamagnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālam puroḍāśam

11.1.5.[6]

sa yadagnaye pathikṛte nirvapati agnirvai pathaḥ kartā sa yasmādevādo yajamāno

yajñapathādeti tamenamagniḥ panthānamāpādayati

11.1.5.[7]

atha yadindrāya vṛtraghne pāpmā vai vṛtro yo bhūtervārayitvā tiṣṭhati

kalyāṇātkarmaṇaḥ sādhostametadindreṇaiva vṛtraghnā pāpmānaṃ vṛtraṃ hanti

tasmādindrāya vṛtraghne

11.1.5.[8]

atha yadagnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālam puroḍāśaṃ nirvapati yatra vā indro

vṛtramahaṃstamagninā vaiśvānareṇa samadahattadasya sarvam pāpmānaṃ

samadahattatho evaiṣa etadindreṇaiva vṛtraghnā pāpmānaṃ vṛtraṃ hatvā tamagninā

vaiśvānareṇa saṃdahati tadasya sarvam pāpmānaṃ saṃdahati sa yo haivaṃ

vidvānetayeṣṭyā yajate na hāsyālpaścana pāpmā pariśiṣyate

11.1.5.[9]

tasyai saptadaśa sāmidhenyo bhavanti upāṃśu devatā yajati yāḥ kāmayate tā

yājyānuvākyāḥ karotyevamājyabhāgāvevaṃ saṃyājye

11.1.5.[10]

tisṛdhanvaṃ dakṣiṇāṃ dadāti dhanvanā vai śvānam bādhante tadetamevaitadbādhate

yattisṛdhanvaṃ dakṣiṇāṃ dadāti

11.1.5.[11]

daṇḍaṃ dakṣiṇāṃ dadāti daṇḍena vai śvānam bādhante tadetamevaitadbādhate

yaddaṇḍaṃ dakṣiṇāṃ dadātyeṣā nvādiṣṭā dakṣiṇā dadyāttvevāsyāmapyanyadyā itarā

dakṣiṇāstāsāṃ yatsampadyeta sā haiṣā paśavyeṣṭistayāpyanabhyuddṛṣṭo yajetaiva

11.1.6.[1]

āpo ha vā idamagre salilamevāsa tā akāmayanta kathaṃ nu prajāyemahīti tā

aśrāmyaṃstāstapo'tapyanta tāsu tapastapyamānāsu hiraṇmayamāṇḍaṃ sambabhūvājāto

ha tarhi saṃvatsara āsa tadidaṃ hiraṇmayamāṇḍaṃ yāvatsaṃvatsarasya velā

tāvatparyaplavata

11.1.6.[2]

tataḥ saṃvatsare puruṣaḥ samabhavat sa prajāpatistasmādu saṃvatsara eva strī vā

gaurvā vaḍabā vā vijāyate saṃvatsare hi prajāpatirajāyata sa idaṃ hiraṇmayamāṇḍaṃ

vyarujannāha tarhi kā cana pratiṣṭhāsa tadenamidameva hiraṇmayamāṇḍaṃ

yāvatsaṃvatsarasya velāsīttāvadbibhratparyaplavata

11.1.6.[3]

sa saṃvatsare vyājihīrṣat sa bhūriti vyāharatseyam pṛthivyabhavadbhuva iti

taditamantarikṣamabhavatsvariti sāsau dyaurabhavattasmādu saṃvatsara eva kumāro

vyājihīrṣati saṃvatsare hi prajāpatirvyāharat

11.1.6.[4]

sa vā ekākṣaradvyakṣarāṇyeva prathamaṃ

vadanprajāpatiravadattasmādekākṣaradvyakṣarāṇyeva prathamaṃ vadankumāro

vadati

11.1.6.[5]

tāni vā !etāni pañcākṣarāṇi tānpañcartūnakuruta ta ime pañcartavaḥ sa

evamimāṃlokānjātāntsaṃvatsare prajāpatirabhyudatiṣṭhattasmādu saṃvatsara eva

kumāra uttiṣṭhāsati saṃvatsare hi prajāpatirudatiṣṭhat

11.1.6.[6]

sa sahasrāyurjajñe sa yathā nadyai pāram parāpaśyedevaṃ svasyāyuṣaḥ pāram

parācakhyau

11.1.6.[7]

so'rcañcrāmyaṃścacāra prajākāmaḥ sa ātmanyeva prajātimadhatta sa āsyenaiva

devānasṛjata te devā divamabhipadyāsṛjyanta taddevānāṃ devatvaṃ

yaddivamabhipadyāsṛjyanta tasmai sasṛjānāya divevāsa tadveva devānāṃ devatvaṃ

yadasmai sasṛjānāya divevāsa

11.1.6.[8]

atha yo'yamavāṅ prāṇaḥ tenāsurānasṛjata ta imāmeva pṛthivīmabhipadyāsṛjyanta

tasmai sasṛjānāya tama ivāsa

11.1.6.[9]

so'vet pāpmānaṃ vā asṛkṣi yasmai me sasṛjānāya tama ivābhūditi tāṃstata eva

pāpmanāvidhyatte tata eva parābhavaṃstasmādāhurnaitadasti yaddaivāsuraṃ

yadidamanvākhyāne tvadudyata itihāse tvattato hyeva tānprajāpatiḥ

pāpmanāvidhyatte tata eva parābhavanniti

11.1.6.[10]

tasmādetadṛṣiṇābhyanūktam na tvaṃ yuyutse katamaccanāharna te'mitro

maghavankaścanāsti māyetsā te yāni yuddhānyāhurnādya śatruṃ na nu purā yuyutsa

iti

11.1.6.[11]

sa yadasmai devāntsasṛjānāya divevāsa tadaharakurutātha yadasmā asurāntsasṛjānāya

tama ivāsa tāṃ rātrimakuruta te ahorātre

11.1.6.[12]

sa aikṣata prajāpatiḥ sarvaṃ vā atsāriṣaṃ ya imā devatā asṛkṣīti sa

saṃvatsaro'bhavatsaṃvatsaro ha vai nāmaitadyatsaṃvatsara iti sa yo

haivametatsaṃvatsarasya saṃvatsaratvaṃ veda yo hainam pāpmā māyayā tsarati na

hainaṃ so'bhibhavatyatha yamabhicaratyabhi haivainam bhavati ya

evametatsaṃvatsarasya saṃvatsaratvaṃ veda

11.1.6.[13]

sa aikṣata prajāpatiḥ imaṃ vā ātmanaḥ pratimāmasṛkṣi yatsaṃvatsaramiti

tasmādāhuḥ prajāpatiḥ saṃvatsara ityātmano hyetam pratimāmasṛjata yadveva

caturakṣaraḥ saṃvatsaraśca!turakṣaraḥ prajāpatisteno haivāsyaiṣa pratimā

11.1.6.[14]

tā vā etāḥ prajāpateradhi devatā asṛjyantāgnirindraḥ somaḥ parameṣṭhī prājāpatyaḥ

11.1.6.[15]

tāḥ sahasrāyuṣo jajñire tā yathā nadyai pāram parāpaśyedevaṃ svasyāyuṣaḥ pāram

parācakhyuḥ

11.1.6.[16]

tā arcantyaḥ śrāmyantyaśceruḥ tata etam parameṣṭhī prājāpatyo

yajñamapaśyadyaddarśapūrṇamāsau tābhyāmayajata

tābhyāmiṣṭvākāmayatāhamevedaṃ sarvaṃ syāmiti sa āpo'bhavadāpo vā idaṃ sarvaṃ tā

yatparame sthāne tiṣṭhanti yo hīhābhikhanedapa evābhivindetparamādvā

etatsthānādvarṣati yaddivastasmātparameṣṭhī nāma

11.1.6.[17]

sa parameṣṭhī prajāpatim pitaramabravīt kāmapraṃ vā ahaṃ yajñamadarśaṃ tena

tvā yājayānīti tatheti tamayājayatsa iṣṭvākāmayatāhamevedaṃ sarvaṃ syāmiti sa

prāṇo'bhavatprāṇo vā idaṃ sarvamayaṃ vai prāṇo yo'yam pavate sa prajāpatistasya

dṛṣṭiryadeva vedetthādvātīti yadvai kiṃ ca prāṇi sa prajāpatiḥ sa yo haivametām

prajāpaterdṛṣṭiṃ vedāviriva haiva bhavati

11.1.6.[18]

sa prajāpatirindram putramabravīt anena tvā kāmapreṇa yajñena yājayāni yena

māmidam parameṣṭhyayīyajaditi tatheti tamayājayatsa iṣṭvākāmayatāhamevedaṃ

sarvaṃ syāmiti sa vāgabhavadvāgvā idaṃ sarvaṃ tasmādāhurindro vāgiti

11.1.6.[19]

sa indro'gnīṣomau bhrātarāvabravīt anena vāṃ kāmapreṇa yajñena yājayāni yena

māmidam pitā prajāpatirayīyajaditi tatheti

tāvayājayattāviṣṭvākāmayetāmāvamevedaṃ sarvaṃ syāveti tayorannāda

evānyataro'bhavadannamanyataro'nnāda evāgnirabhavadannaṃ somo'nnādaśca vā

idaṃ sarvamannaṃ ca

11.1.6.[20]

tā vā etāḥ pañca devatā etena kāmapreṇa yajñenāyajanta tā yatkāmā ayajanta sa

ābhyaḥ kāmaḥ samārdhyata yatkāmo ha vā etena yajñena yajate so'smai kāmaḥ

samṛdhyate

11.1.6.[21]

ta iṣṭvā prācīṃ diśamapaśyan tām prācīmevākurvata seyam prācyeva

diktasmādimāḥ prajāḥ prācyaḥ sarpanti prācīṃ hyetāmakurvatopaināmitaḥ

kurvīmahīti tāmūrjamakurvatemāṃ khalūrjam paśyemeti sāsau dyaurabhavat

11.1.6.[22]

atha dakṣiṇāṃ diśamapaśyan tāṃ dakṣiṇāmevākurvata seyaṃ dakṣiṇaiva diktasmādu

dakṣiṇata eva dakṣiṇā upatiṣṭhante dakṣiṇato'bhyavājanti dakṣiṇāṃ

hyetāmakurvatopaināmitaḥ kurvīmahīti taṃ lokamakurvatemaṃ khalu lokam

paśyemeti tadidamantarikṣamabhavadeṣa vai lokaḥ sā yathā haiveyam

pratiṣṭhāvirasmiṃloke pṛthivyevamu haivaiṣā pratiṣṭhāviramuṣmiṃloka

idamantarikṣaṃ sa yadiha sannamuṃ lokaṃ na paśyati tasmādāhuḥ paro'kṣamasau

loka iti

11.1.6.[23]

atha pratīcīṃ diśamapaśyan tāmāśāmakurvata tasmādyatprāṅ sṛtvā vindata etāmeva

tena diśametyāśāṃ hyetāmakurvatopaināmitaḥ kurvīmahīti tāṃ śriyamakurvatemāṃ

khalu śriyam paśyemeti seyam pṛthivyabhavacrīrvā iyaṃ tasmādyo'syai bhūyiṣṭhaṃ

vindate sa eva śreṣṭho bhavati

11.1.6.[24]

athodīcīṃ diśamapaśyan tāmapo'kurvatopaināmitaḥ kurvīmahīti taṃ

dharmamakurvata dharmo vā āpastasmādyademaṃ lokamāpa āgacanti sarvamevedaṃ

yathādharmam bhavatyatha yadāvṛṣṭirbhavati balīyāneva tarhyabalīyasa ādatte

dharmo hyāpaḥ

11.1.6.[25]

tā vā etāḥ ekādaśa devatāḥ pañca prayājā dvāvājyabhāgau sviṣṭakṛttrayo'nuyājā

11.1.6.[26]

tā ekādaśāhutayaḥ etābhirvā āhutibhirdevā ihāṃlokānajayannetā diśastatho evaiṣa

etābhirāhutibhirimāṃlokānjayatyetā diśaḥ

11.1.6.[27]

catasro'vāntaradiśaḥ ta eva catvāraḥ patnīsaṃyājā avāntaradiśo vai devāścaturbhiḥ

patnīsaṃyājairajayannavāntaradiśa u evaiṣa etairjayati

11.1.6.[28]

atheḍā annādyamevaitayā devā ajayaṃstatho evaiṣa etayānnādyameva jayatyeṣā nu

devatrā darśapūrṇamāsayoḥ sampat

11.1.6.[29]

athādhyātmam pañceme puruṣe prāṇā ṛte cakṣurbhyāṃ ta eva pañca prayājā

cakṣuṣī ājyabhāgau

11.1.6.[30]

ayamevāvāṅ prāṇaḥ sviṣṭakṛt sa yattamabhyardha ivetarābhya āhutibhyo juhoti

tasmādetasmātprāṇātsarve prāṇā bībhatsante'tha yatsviṣṭakṛte sarveṣāṃ

haviṣāmavadyati tasmādyatkiṃ cemānprāṇānāpadyata etameva tatsarvaṃ samavaiti

11.1.6.[31]

trīṇi śiśnāni ta eva trayo'nuyājāḥ sa yo'yaṃ varṣiṣṭho'nuyājastadidaṃ

varṣiṣṭhamiva śiśnaṃ taṃ vā anavānanyajedityāhustatho hāsyaitadamṛdhram

bhavatīti

11.1.6.[32]

sa vai sakṛdavānyāt ekaṃ hyetasya parvātha yadaparvakaṃ syātpratṛṇaṃ vaiva

tiṣṭhellambeta vā tasmādetaducca tiṣṭati padyate ca tasmātsakṛdavānyāt

11.1.6.[33]

dvau bāhū dvā ūrū ta eva catvāraḥ patnīsaṃyājāḥ pratiṣṭhāyameva prāṇa iḍā yattāṃ

nāgnau juhoti yatsāpradagdheva tasmādayamanavatṛṇaḥ prāṇaḥ

11.1.6.[34]

asthyeva yājyānuvākyāḥ māṃsaṃ havistanmitaṃ cando yadyājyānuvākyāstasmādu

samāvantyevāsthīni medyataśca kṛśyataśca bhavantyatha yadbhūya iva ca havirgṛhṇāti

kanīya iva ca tasmādu māṃsānyeva medyato medyanti māṃsāni kṛśyataḥ kṛśyanti

tenaitena yajñena yāṃ kāmayate devatāṃ tāṃ yajati yasyai havirbhavati

11.1.6.[35]

tā vā etāḥ anapoddhāryā āhutayo bhavanti sa

yaddhaitāsāmapoddharedyathaikamaṅgaṃ śṛṇīyātprāṇaṃ vā nirhaṇyādevaṃ

tadanyānyeva havīṃṣyupa cāhriyante'pa ca hriyante

11.1.6.[36]

tā vā etāḥ ṣoḍaśāhutayo bhavanti ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ puruṣo

yajñastasmātṣoḍaśāhutayo bhavanti

11.1.7.[1]

tadvā ado vratopāyana udyate yadi nāśnāti pitṛdevatyo bhavati yadyu aśnāti

devānatyaśnātīti tadāraṇyamaśnīyāditi tatra sthāpayanti

11.1.7.[2]

sa yadi grāmyā oṣadhīraśnāti puroḍāśasya medhamaśnāti yadyāraṇyā oṣadhīraśnāti

barhiṣo medhamaśnāti yadi vānaspatyamaśnātīdhmasya medhamaśnāti yadi payaḥ

pibati sāṃnāyyasya cājyasya ca medhamaśnāti yadyapaḥ pibati praṇītānām

medhamaśnāti yadi nāśnāti pitṛdevatyo bhavati

11.1.7.[3]

tadāhuḥ kimayanamiti svayaṃ haivaite rātrī agnihotraṃ juhuyātsa yaddhutvā prāśnāti

tenāpitṛdevatyo bhavatyāhutirvā eṣā sa yadevaitāmātmannāhutiṃ juhoti teno eteṣām

medhānāṃ nāśnāti

11.1.7.[4]

ete ha vai rātrī sarvā rātrayaḥ samavayanti yā āpūryamāṇapakṣasya rātrayastāḥ sarvāḥ

paurṇamāsīṃ samavayanti yā apakṣīyamāṇapakṣasya rātrayastāḥ sarvā amāvāsyāṃ

samavayanti sa yo haivaṃ vidvāntsvayamupavasathe juhoti sarvadā haivāsya svayaṃ

hutam bhavati

11.1.8.[1]

devāśca vā asurāśca ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire tato'surā atimānenaiva kasminnu

vayaṃ juhuyāmeti sveṣvevāsyeṣu juhvataśceruste'timānenaiva

parābabhūvustasmānnātimanyeta parābhavasya haitanmukhaṃ yadatimānaḥ

11.1.8.[2]

atha devāḥ anyo'nyasminneva juhvataścerustebhyaḥ prajāpatirātmānam pradadau

yajño haiṣāmāsa yajño hi devānāmannaṃ

11.1.8.[3]

sa devebhya ātmānam pradāya athaitamātmanaḥ pratimāmasṛjata yadyajñaṃ

tasmādāhuḥ prajāpatiryajña ityātmano hyetam pratimāmasṛjata

11.1.8.[4]

sa etena yajñena devebhya ātmānaṃ nirakrīṇīta sa yadvratamupaiti yathaiva

tatprajāpatirdevebhya ātmānam prāyacadevamevaiṣa etaddevebhya ātmānam

prayacati tasmādu saṃyata evaitāṃ rātriṃ cicariṣedyathā haviṣā caredevaṃ havirhyeṣa

devānām bhavati

11.1.8.[5]

atha yadyajñaṃ tanute yajñenaivaitaddevebhya ātmānaṃ niṣkrīṇīte yathaiva

tatprajāpatirnirakrīṇītaivamatha yaddhavirnirvapati haviṣaivaitadyajñaṃ niṣkrīṇāti

haviranuvākyayānuvākyāmavadānenāvadānaṃ yājyayā yājyāṃ vaṣaṭkāreṇa

vaṣaṭkāramāhutyā tasyāhutirevāniṣkrītā bhavati

11.1.8.[6]

sa yathāgrapraśīrṇo vṛkṣaḥ evamasyaiṣa yajño bhavatyāhutimevānvāhāryeṇa

niṣkrīṇāti tadyadetaddhīnaṃ yajñasyānvāharati tasmādanvāhāryo nāmaivamu

hāsyaiṣa sarva eva yajño niṣkrīto bhavatyeṣa ha vai yajamānasyāmuṣmiṃloka ātmā

bhavati yadyajña sa ha sarvatanūreva yajamāno'muṣmiṃloke sambhavati ya evaṃ

vidvānniṣkrītyā yajate

11.2.1.[1]

trirha vai puruṣo jāyate etannveva mātuścādhi pituścāgre jāyate'tha yaṃ yajña

upanamati sa yadyajate taddvitīyaṃ jāyate'tha yatra mriyate

yatrainamagnāvabhyādadhati sa yattataḥ sambhavati tattṛtīyaṃ jāyate tasmāttriḥ

puruṣo jāyata ityāhuḥ

11.2.1.[2]

tā vā etāḥ ekādaśa sāmidhenīranvāha daśa vā ime puruṣe prāṇā ātmaikādaśo

yasminnete prāṇāḥ pratiṣṭhitā etāvānvai puruṣastadenaṃ kṛtsnaṃ janayatyatha

yadūrdhvaṃ sāmidhenībhyaḥ sā pratiṣṭhā tadenaṃ janayitvā pratiṣṭhāpayati

11.2.1.[3]

nava prasavasya vyāhṛtayaḥ navame puruṣe prāṇāstadenaṃ dvitīyaṃ

janayatyāśrāvaṇam pratyāśrāvaṇaṃ sā pratiṣṭhātha yadevādaḥ sṛṣṭau janmodyate

tadenaṃ tṛtīyaṃ janayati patnīsaṃyājā eva tatra pratiṣṭhā

11.2.1.[4]

trirhi vai puruṣo jāyate evamevainametadyajñāttrirjanayati tāsāmekādaśānāṃ triḥ

prathamāmanvāha triruttamām

11.2.1.[5]

tāḥ pañcadaśa sāmidhenyaḥ dvāvāghārau pañca prayājā iḍā trayo'nuyājāḥ

sūktavākaśca śamyorvākaśca tāstrayodaśāhutayo'tha yadevādaḥ patnīsaṃyājeṣu

sampragṛhṇāti samiṣṭayajuśca

11.2.1.[6]

tāḥ pañcadaśāhutayaḥ tāsām pañcadaśānāmāhutīnāmetā anuvākyā etāḥ pañcadaśa

sāmidhenya etāsāmanuvākyānāmetā yājyā ya evātra mantro yo

nigadastadyājyārūpameteno hāsyaitā āhutayo'nuvākyavatyo bhavantyetābhiḥ

sāmidhenībhiretābhirāhutibhiretā anuvākyā yājyavatyaścāhutivatyaśca bhavanti

11.2.2.[1]

gāyatrīmanuvākyāmanvāha tripadā vai gāyatrī traya ime lokā imānevaitallokāndevāḥ

pratyaṣṭhāpayan

11.2.2.[2]

atha triṣṭubhā yajati catuṣpadā vai triṣṭupcatuṣpādāḥ paśavastatpaśūnevaitadeṣu

lokeṣu pratiṣṭhiteṣu devāḥ pratyaṣṭhāpayan

11.2.2.[3]

dvyakṣaro vaṣaṭkāraḥ dvipādvai puruṣastatpuruṣamevaitaddvipādameṣu paśuṣu

pratiṣṭhiteṣu pratyaṣṭhāpayan

11.2.2.[4]

so'yaṃ dvipātpuruṣaḥ paśuṣu pratiṣṭhita evamevaiṣa etallokānpratiṣṭhāpayati

lokeṣu pratiṣṭhiteṣu paśūnpratiṣṭhāpayati paśuṣu pratiṣṭhiteṣvātmānam

pratiṣṭhāpayatyevameṣa puruṣaḥ paśuṣu pratiṣṭhito ya evaṃ vidvānyajate

11.2.2.[5]

atha yadvaṣaṭkṛte juhoti eṣa vai vaṣaṭkāro ya eṣa tapati sa eṣa

mṛtyustadenamupariṣṭānmṛtyoḥ saṃskaroti tadenamato janayati sa etam

mṛtyumatimucyate yajño vā asyātmā bhavati tadyajña eva

bhūtvaitanmṛtyumatimucyata eteno hāsya sarve yajñakratava etam mṛtyumatimuktāḥ

11.2.2.[6]

atha yāmetāmāhutiṃ juhoti eṣā ha vā asyāhutiramuṣmiṃloka ātmā bhavati sa

yadaivaṃvidasmāllokātpraityathainameṣāhutiretasya pṛṣṭhe satyāhvayatyehyahaṃ vai

ta ihātmāsmīti tadyadāhvayati tasmādāhutirnāma

11.2.3.[1]

brahma vā idamagra āsīt taddevānasṛjata taddevāntsṛṣṭvaiṣu lokeṣu

vyārohayadasminneva loke'gniṃ vāyumantarikṣe divyeva sūryam

11.2.3.[2]

atha ye'tha ūrdhvā lokāḥ tadyā ata ūrdhvā devatāsteṣu tā devatā vyārohayatsa yathā

haivema āvirlokā imāśca devatā evamu haiva ta āvirlokāstāśca devatā yeṣu tā devatā

vyārohayat

11.2.3.[3]

atha brahmaiva parārdhamagacat tatparārdhaṃ gatvaikṣata kathaṃ

nvimāṃlokānpratyaveyāmiti taddvābhyāmeva pratyavaidrūpeṇa caiva nāmnā ca sa

yasya kasya ca nāmāsti tannāma yasyo api nāma nāsti yadveda rūpeṇedaṃ rūpamiti

tadrūpametāvadvā idaṃ yāvadrūpaṃ caiva nāma ca

11.2.3.[4]

te haite brahmaṇo mahatī abhve sa yo haite brahmaṇo mahatī abhve veda

mahaddhaivābhvam bhavati

11.2.3.[5]

te haite brahmaṇo mahatī yakṣe sa yo haite brahmaṇo mahatī yakṣe veda

mahaddhaiva yakṣam bhavati tayoranyatarajjyāyo rūpameva yaddhyapi nāma

rūpameva tatsa yo haitayorjyāyo veda jyāyānha tasmādbhavati yasmājjyāyānbubhūṣati

11.2.3.[6]

martyā ha vā agre devā āsuḥ sa yadaiva te brahmaṇāpurathāmṛtā āsuḥ sa yam manasa

āghārayati mano vai rūpam manasā hi vededaṃ rūpamiti tena rūpamāpnotyatha yaṃ

vāca āghārayati vāgvai nāma vācā hi nāma gṛhṇāti teno nāmāpnotyetāvadvā idaṃ

sarvaṃ yāvadrūpaṃ caiva nāma ca tatsarvamāpnoti sarvaṃ vā akṣayyameteno

hāsyākṣayyaṃ sukṛtam bhavatyakṣayyo lokaḥ

11.2.3.[7]

tadvā ada āgneyyāmiṣṭā udyate yathā tadṛṣibhyo yajñaḥ prārocata taṃ yathātanvata

tadyajñaṃ tanvānānṛṣīngandharvā upaniṣeduste ha sma saṃnidadhatīdaṃ vā

atyarīricannidamūnamakranniti sa yadaiṣāṃ yajñaḥ saṃtasthe'thaināṃstaddarśayāṃ

cakruridaṃ vā atyarīricatedamūnamakarteti

11.2.3.[8]

sa yadatirecayāṃ cakruḥ yathā girirevaṃ tadāsātha yadūnaṃ cakruryathā śvabhrāḥ

pradarā evaṃ tadāsa

11.2.3.[9]

sa yatra śamyorāha tadabhimṛśati yajña namaśca ta upa ca yajñasya śive

saṃtiṣṭhasva sviṣṭe me saṃtiṣṭhasveti sa yadatirecayati tannamaskāreṇa

śamayatyatha yadūnaṃ karotyupa ceti tena tadanyūnam bhavati yajñasya śive

saṃtiṣṭhasveti yadvai yajñasyānyūnātiriktaṃ tacivaṃ tena tadubhayaṃ śamayati sviṣṭe

me saṃtiṣṭhasveti yadvai yajñasyānyūnātiriktaṃ tatsviṣṭaṃ teno tadubhayaṃ

śamayatyevamu hāsyaitena yajñenānyūnātiriktenaiveṣṭam bhavati ya evaṃ

vidvānevamabhimṛśati tasmādevamevābhimṛśette ha te gandharvā āsuḥ śūrpaṃ

yavamānkṛṣirudvālavāndhānāntarvān

11.2.4.[1]

eṣa vai pūrṇamāḥ ya eṣa tapatyaharaharhyevaiṣa pūrṇo'thaiṣa eva darśo

yaccandramā dṛdṛśa iva hyeṣaḥ

11.2.4.[2]

atho itarathāhuḥ eṣa eva pūrṇamā yaccandramā etasya hyanu pūraṇam

paurṇamāsītyācakṣate'thaiṣa eva darśo ya eṣa tapati dadṛśa iva hyeṣaḥ

11.2.4.[3]

iyameva pūrṇamāḥ pūrṇeva hīyamasāveva dyaurdarśo dadṛśa iva hyasau dyauḥ

11.2.4.[4]

rātrireva pūrṇamāḥ pūrṇeva hīyaṃ rātrirahareva darśo dadṛśa iva hīdamahareṣā nu

devatrā darśapūrṇamāsayormīmāṃsā

11.2.4.[5]

athādhyātmam udāna eva pūrṇamā udānena hyayam puruṣaḥ pūryata iva prāṇa eva

darśo dadṛśa iva hyayam prāṇastadetāvannādaścānnapradaśca darśapūrṇamāsau

11.2.4.[6]

prāṇa evānnādaḥ prāṇena hīdamannamadyata udāna evānnaprada udānena

hīdamannam pradīyate sa yo haitāvannādaṃ cānnapradaṃ ca darśapūrṇamāsau

vedānnādo haiva bhavati pra hāsmā annādyaṃ dīyate

11.2.4.[7]

mana eva pūrṇamāḥ pūrṇamiva hīdam mano vāgeva darśo dadṛśa iva hīyaṃ

vāktadetāvadhyātmam pratyakṣaṃ darśapūrṇamāsau sa yadupavasathe

vratopāyanīyamaśnāti tenaitāvadhyātmam pratyakṣaṃ darśapūrṇamāsau prīṇāti

yajñena prātardaivau

11.2.4.[8]

tadāhuḥ yanna pūrṇamāsāyeti havirgṛhyate na darśāyeti havirgṛhyate na

pūrṇamāsāyānubrūhi na darśāyānubrūhi na pūrṇamāsaṃ yaja na darśaṃ yajetyatha

kenāsya darśapūrṇamāsāviṣṭau bhavata iti sa yam manasa āghārayati mano vai

pūrṇamāstena pūrṇamāsaṃ yajatyatha yaṃ vāca āghārayati vāgvai darśasteno darśaṃ

yajatyeteno hāsya darśapūrnmāsāviṣṭau bhavataḥ

11.2.4.[9]

taddhaike carū nirvapanti paurṇamāsyāṃ sarasvate'māvāsyāyāṃ sarasvatyā

etatpratyakṣaṃ darśapūrṇamāsau yajāmaha iti vadantastadu tathā na kuryānmano vai

sarasvānvākṣarasvatī sa yadevaitāvāghārāvāghārayati tadevāsya

darśapūrṇamāsāviṣṭau bhavatastasmādetau carū na nirvapet

11.2.4.[10]

tadāhuḥ āgūrtī vā eṣa bhavati yo darśapūrṇamāsābhyāṃ yajate paurṇamesena hīṣṭvā

vedāmāvāsyena yakṣya ityāmāvāsyeneṣṭvā veda punaḥ paurṇamāsena yakṣya iti sa

āgūrtyevāmuṃ lokameti yadāmuṃ lokameti kathamanāgūrtī bhavatīti sa yadevaitā

ubhayatrāghārāvāghārayati tadevāsya darśapūrṇamāsau saṃtiṣṭhete sa saṃsthitayoreva

darśapūrṇamāsayorathāmuṃ lokameti tathānāgūrtī bhavati

11.2.5.[1]

api ha vā etarhi devebhyo'śvamedhamālabhante tadāhuḥ prākṛto'śvamedha itītara

innūnaṃ sa tadvā eṣa evāśvamedho yaccandramāḥ

11.2.5.[2]

tadāhuḥ pade-pade'śvaśya medhyasyāhutiṃ juhvatīti sa yatsāyamprātaragnihotraṃ

juhoti dve sāyamāhutī juhoti dve prātastāścatasra āhutyaścatuṣpādvā aśvastadasya

pade-pada evāhutirhutā bhavati

11.2.5.[3]

tadāhuḥ vivṛtte'śvasyeṣṭiṃ nirvapatītyeṣa vai somo rājā devānāmannaṃ

yaccandramāḥ sa yatraiṣa etāṃ rātriṃ na purastānna paścāddadṛśe tadimaṃ

lokamāgacati so'smiṃloke vivartate

11.2.5.[4]

sa yadāmāvāsyena yajate vivṛtta evāsyaitadiṣṭiṃ nirvapatyatha yatpaurṇamāsena

yajate'śvamedhamevaitadālabhate tamālabhya devebhyaḥ prayacati saṃvatsare vā

itaramaśvamedhamālabhanta eṣa vai māsaḥ pariplavamānaḥ saṃvatsaraṃ karoti

tadasya saṃvatsare saṃvatsara evāśvamedha ālabdho bhavati

11.2.5.[5]

taṃ vā etam māsi-māsyevāśvamedhamālabhante sa yo haivaṃ vidvānagnihotraṃ ca

juhoti darśapūrṇamāsābhyāṃ ca yajate māsi-māsi haivāsyāśvamedheneṣṭam

bhavatyetadu hāsyāgnihotraṃ ca darśapūrṇamāsau cāśvamedhamabhisampadyete

11.2.6.[1]

śiro ha vā etadyajñasya yatpraṇītāḥ sa yatpraṇītāḥ praṇayati śira evaitadyajñasya

saṃskaroti sa vidyācira eva ma etatsaṃskriyata iti

11.2.6.[2]

prāṇa evāsyedhmaḥ prāṇena hīdaṃ sarvamiddhaṃ yatprāṇabhṛnnimiṣadyadejati sa

vidyādahamevaiṣa idhma iti

11.2.6.[3]

anūkamevāsya sāmidhenyaḥ tasmāttā brūyātsaṃtanvanniva me'nubrūhīti saṃtatamiva

hīdamanūkam manaścaivāsya vākcāghārau sarasvāṃśca sarasvatī ca sa

vidyānmanaścaiva me vākcāghārau sarasvāṃśca sarasvatī ceti

11.2.6.[4]

pañca prayājāḥ ima evāsya te śīrṣaṇyāḥ pañca prāṇā mukhamevāsya prathamaḥ

prayājo dakṣiṇā nāsikā dvitīyaḥ savyā nāsikā tṛtīyo dakṣiṇaḥ karṇaścaturthaḥ savyaḥ

karṇaḥ pañcamo'tha yaccaturthe prayāje samānayati tasmādidaṃ śrotramantarataḥ

saṃtṛṇaṃ cakṣuṣī ājyabhāgau sa vidyāccakṣuṣī eva ma etāviti

11.2.6.[5]

atha ya āgneyaḥ puroḍāśaḥ ayamevāsya sa dakṣiṇo'rdho hṛdayamevāsyopāṃśuyājaḥ

sa yattenopāṃśu caranti tasmādidaṃ guheva hṛdayam

11.2.6.[6]

atha yo'gnīṣomīyaḥ puroḍāśaḥ ayamevāsya sa uttaro'rdha aindraṃ vā

sāṃnāyyamantarāṃsamevāsya sviṣṭakṛdviṣam prāśitram

11.2.6.[7]

sa yatprāśitramavadyati yathaiva tatprājāpaterāviddhaṃ

nirakṛntannevamevaitasyaitadyadveṣṭitaṃ yadgrathitaṃ yadvaruṇyaṃ tanniṣkṛntanti

sa vidyādyathaiva tatprajāpaterāviddhaṃ nirakṛntannevameva ma idaṃ yadveṣṭitaṃ

yadgrathitaṃ yadvaruṇyaṃ tanniṣkṛntantīti

11.2.6.[8]

udaramevāsyeḍā tadyathaivāda iḍāyāṃ samavadyantyevamevedaṃ

viśvarūpamannamudare samavadhīyate

11.2.6.[9]

trayo'nuyājāḥ ima evāsya te'vāñcastrayaḥ prāṇā bāhū evāsya sūktavākaśca

śamyorvākaśca catvāraḥ patnīsaṃyājāścatasro vai pratiṣṭhā ūrū dvāvaṣṭhīvantau

dvau prādāvevāsya samiṣṭayajuḥ

11.2.6.[10]

tā ekaviṃśatirāhutayaḥ dvāvāghārau pañca prayājā dvāvājyabhāgāvāgneyaḥ

puroḍāśastaddaśāgnīṣomīya upāṃśuyājo'gnīśomīyaḥ puroḍāśo'gniḥ sviṣṭakṛdiḍā

trayo'nuyājāḥ sūktavākaśca śamyorvākaścātha yadevādaḥ patnīsaṃyājeṣu

sampragṛhṇāti samiṣṭayajuśca

11.2.6.[11]

tā ekaviṃśatirāhutayaḥ dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya pañcartavastrayo

lokāstadviṃśatireṣa evaikaviṃśo ya eṣa tapati saiṣā gatireṣā pratiṣṭhā tadetāṃ

gatimetām pratiṣṭhāṃ gacati

11.2.6.[12]

taddha smaitadāruṇirāha ardhamāsaśo vā ahamamunādityena saloko bhavāmi

tāmahaṃ darśapūrṇamāsayoḥ sampadaṃ vedeti

11.2.6.[13]

tadāhuḥ ātmayājī śreyā3ndevayājī3 ityātmayājīti ha brūyātsa ha vā ātmayājī yo

vededam me'nenāṅgaṃ saṃskriyata idam me'nenāṅgamupadhīyata iti sa yathāhistvaco

nirmucyetaivamasmānmartyācarīrātpāpmano nirmucyate sa ṛṅmayo yajurmayaḥ

sāmamaya āhutimayaḥ svargaṃ lokamabhisambhavati

11.2.6.[14]

atha ha sa devayājī yo veda devānevāhamidaṃ yaje devāntsaparyāmīti sa yathā

śreyase pāpīyānbaliṃ haredvaiśyo vā rājñe baliṃ haredevaṃ sa sa ha na tāvantaṃ lokaṃ

jayati yāvāntamitaraḥ

11.2.7.[1]

saṃvatsaro yajñaḥ sa yo ha vai saṃvatsaro yajña iti vedānte haivāsya

saṃvatsarasyeṣṭam bhavatyatho yatkiṃ ca saṃvatsare kriyate sarvaṃ haivāsya

tadāptamavaruddhamabhijitam bhavati

11.2.7.[2]

ṛtava ṛtvijaḥ sa yo ha vā ṛtava ṛtvija iti vedānte haivāsyartūnāmiṣṭam bhavatyatho

yatkiṃ cartuṣu kriyate sarvaṃ haivāsya tadāptamavaruddhamabhijitam bhavati

11.2.7.[3]

māsā havīṃṣi sa yo ha vai māsā havīṃṣīti vedānte haivāsya māsānāmiṣṭam

bhavatyatho yatkiṃ ca māseṣu kriyate sarvaṃ haivāsya

tadāptamavaruddhamabhijitam bhavati

11.2.7.[4]

ardhamāsā haviṣpātrāṇi sa yo ha vā ardhamāsā haviṣpātrāṇīti vedānte

haivāsyārdhamāsānāmiṣṭam bhavatyatho yatkiṃ cārdhamāseṣu kriyate sarvaṃ

haivāsya tadāptamavaruddhamabhijitam bhavati

11.2.7.[5]

ahorātre pariveṣṭrī sa yo ha vā ahorātre pariveṣṭrī iti vedānte

haivāsyāhorātrayoriṣṭam bhavatyatho yatkiṃ cāhorātrayoḥ kriyate sarvaṃ haivāsya

tadāptamavaruddhamabhijitam bhavati

11.2.7.[6]

iyameva prathamā sāmidhenī agnirdvitīyā vāyustṛtīyāntarikṣaṃ caturthī

dyauṣpañcamyādityaḥ ṣaṣṭhī candramāḥ saptamī mano'ṣṭamī vāṅnavamī tapo

daśamī brahmaikādaśyetā hi vā idaṃ sarvaṃ samindhata etābhiridaṃ sarvaṃ

samiddhaṃ tasmātsāmidhenyo nāma

11.2.7.[7]

sa vai triḥ prathamāmanvāha sa yatprathamamanvāha prācīṃ tena diśaṃ jayati

yaddvitīyaṃ dakṣiṇāṃ tena diśaṃ jayati yattṛtīyamūrdhvāmeva tena diśaṃ jayati

11.2.7.[8]

trirvevottamāmanvāha sa yatprathamamanvāha pratīcīṃ tena diśaṃ jayati

yaddvitīyamudīcīṃ tena diśaṃ jayati yattṛtīyamimāmeva tena pratiṣṭhāṃ

jayatyevamu hābhirimāṃlokānjayatyetā diśaḥ

11.2.7.[9]

ṛtameva pūrva āghāraḥ satyamuttaro'va ha vā ṛtasatye runddhe'tho yatkiṃ

cartasatyābhyāṃ jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati

11.2.7.[10]

tviṣireva prathamaḥ prayājaḥ apacitirdvitīyo yaśastṛtīyo brahmavarcasaṃ

caturtho'nnādyam pañcamaḥ

11.2.7.[11]

sa prathamam prayājamanumantrayeta tviṣimānbhūyāsamityapacitimānbhūyāsamiti

dvitīyaṃ yaśasvī bhūyāsamiti tṛtīyam brahmavarcasī bhūyāsamiti caturthamannādo

bhūyāsamiti pañcamaṃ tviṣimānha vā apacitimānyaśasvī brahmavarcasyannādo

bhavati ya evametadveda

11.2.7.[12]

etaddha sma vai tadvidvānāha śvetaketurāruṇeyaḥ kaṃ svidevāparīṣu

mahānāgamivābhisaṃsāraṃ didṛkṣitāro ya evametatprayājānāṃ yaśo vediteti

11.2.7.[13]

bhūtameva pūrva ājyabhāgaḥ bhaviṣyaduttaro'va ha vai bhūtaṃ ca bhaviṣyacca

runddhe'tho yatkiṃ ca bhūtena ca bhaviṣyatā ca jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati

11.2.7.[14]

brahmāgneyaḥ puroḍāśaḥ sa yo ha vai brahmāgneyaḥ puroḍāśa iti vedāva ha

brahma runddhe'tho yatkiṃ ca brahmaṇā jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati

11.2.7.[15]

kṣatramupāṃśuyājaḥ sa yo ha vai kṣatramupāṃśuyāja iti vedāva ha kṣatraṃ

runddhe'tho yatkiṃ ca kṣatreṇa jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati tadyadupāṃśuyājaṃ

kurvantyeke naike tasmāduccaiścopāṃśu ca kṣatrāyācakṣate

11.2.7.[16]

viduttaraḥ puroḍāśaḥ sa yo ha vai viduttaraḥ puroḍāśa iti vedāva ha viśaṃ

runddhe'tho yatkiṃ ca viśā jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati tadyadāgneyaśca puroḍāśa

upāṃśuyājaśca pūrvau bhavatastasmādubhe brahma ca kṣatraṃ ca viśi pratiṣṭhite

11.2.7.[17]

rāṣṭraṃ sāṃnāyyaṃ sa yo ha vai rāṣṭraṃ sāṃnāyyamiti vedāva ha rāṣṭraṃ

runddhe'tho yatkiṃ ca rāṣṭreṇa ja yyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati tadyatsaṃnayantyeke

naike tasmādrāṣṭraṃ saṃ caiti vi ca

11.2.7.[18]

tapaḥ sviṣṭakṛt sa yo ha vai tapaḥ sviṣṭakṛditi vedāva ha tapo runddhe'tho yatkiṃ ca

tapasā jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati

11.2.7.[19]

lokaḥ prāśitraṃ sa yo ha vai lokaḥ prāśitramiti vedāva ha lokaṃ runddhe'tho yatkiṃ

ca lokena jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati no ha lavena lokādvyathathe lavena ha vā

amuṣmiṃloke lokādvyathante'tha ya evaṃ veda na ha bahu cana pāpaṃ kṛtvā

lokādvyathate

11.2.7.[20]

śraddheḍā sa yo ha vai śraddheḍeti vedāva ha śraddhāṃ runddhe'tho yatkiṃ ca

śraddhayā jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati

11.2.7.[21]

aśanireva prathamo'nuyājaḥ hrādunirdvitīya ulkuṣī tṛtīyaḥ

11.2.7.[22]

sa prathamamanuyājamanumantrayeta aśanyamuṃ jahīti yaṃ

dviṣyāddhrādunyamuṃ jahīti dvitīyamulkuṣyamuṃ jahīti tṛtīyam

11.2.7.[23]

sa ya eṣa kṣipram mriyate aśanirha tamanuyājo hantyatha yo visravanmiśra iva

hrādunirha tamanuyājo hantyatha yo'bhyuṣṭamiśra ivolkuṣī ha tamanuyājo hanti

11.2.7.[24]

saiṣā yajñameniḥ etayā vai menyā devā asurānparābhāvayāṃ cakrustatho

evaivaṃvidyajamānaḥ pāpmānaṃ dviṣantam bhrātṛvyam parābhāvayati

11.2.7.[25]

sa yadanuyājānto yajñaḥ syāt aśanyantaḥ syāddhrādunyanta utkuṣyantastasmādvai

devānāṃ yajña iḍānto vaiva śamyvanto vā

11.2.7.[26]

prayājairvai devāḥ svargaṃ lokamāyaṃstānasurā anvājigāṃsaṃstānanuyājaiḥ

pratyauhaṃstadyadanuyājā ijyante pāpmānameva taddviṣantam bhrātṛvyaṃ

yajamānaḥ pratyūhati

11.2.7.[27]

prāṇā vai prayājāḥ apānā anuyājāstasmātprayājāḥ prāñco hūyante taddhi

prāṇarūpam

pratyañco'nuyājāstadapānarūpametā ha vai darśapūrṇamāsayorupasado

yadanuyājāstasmātta upasadrūpeṇa pratyañco hūyante

11.2.7.[28]

saṃsthā sūktavākaḥ sa yo ha vai saṃsthā sūktavāka iti vedāva ha saṃsthāṃ runddhe'tho

yatkiṃ ca saṃsthayā jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati gacati vayasaḥ saṃsthām

11.2.7.[29]

pratiṣṭhā śamyorvākaḥ sa yo ha vai pratiṣṭhā śamyorvāk iti vedāva ha pratiṣṭhāṃ

runddhe'tho yatkiṃ ca pratiṣṭhayā jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati gacati pratiṣṭhām

11.2.7.[30]

te devāḥ etānpatnīsaṃyājānpaścātparyauhanta mithunamevaitadupariṣṭādadadhata

prajātyai tadyatpatnīsaṃyājā ijyante mithunamevaitadupariṣṭāddhatte prajātyai

devānāṃ ha vai prajātimanu prajāyate mithunena-mithunena ha prajāyate ya

evametadveda

11.2.7.[31]

annaṃ samiṣṭayajuḥ sa yo ha vā annaṃ samiṣṭayajuriti vedāva hānnaṃ runddhe'tho

yatkiṃ cānnena jayyaṃ sarvaṃ haiva tajjayati

11.2.7.[32]

saṃvatsaro yajamānaḥ tamṛtavo yājayanti vasanta āgnīdhrastasmādvasante

dāvāścaranti taddhyagnirūpaṃ grīṣmo'dhvaryustapta iva vai

grīṣmastaptamivādhvaryurniṣkrāmati varṣā udgātā tasmādyadā balavadvarṣati

sāmna ivopabdiḥ kriyate śaradbrahmā tasmādyadā sasyam pacyate brahmaṇvatyaḥ

prajā ityāhurhemanto hotā tasmāddhemanvaṣaṭkṛtāḥ paśavaḥ sīdantyetā ha vā enaṃ

devatā yājayanti sa yadyenamaiṣāvīrā yājayeyuretā eva devatā manasā dhyāyedetā

haivainaṃ devatā yājayanti

11.2.7.[33]

atha haiṣaiva tulā yaddakṣiṇo vedyantaḥ sa yatsādhu karoti tadantarvedyatha

yadasādhu tadbahirvedi tasmāddakṣiṇaṃ vedyantamadhispṛśyevāsīta tulāyāṃ ha vā

amuṣmiṃloka ādadhati yataradyaṃsyati tadanveṣyati yadi sādhu vāsādhu vetyatha ya

evaṃ vedāsminhaivaloke tulāmārohatyatyamuṣmiṃloke tulādhānam mucyate

sādhukṛtyā haivāsya yacati na pāpakṛtyā

11.3.1.[1]

vāggha vā etasyāgnihotrasyāgnihotrī mana eva vatsastadidam manaśca vākca

samānameva sannāneva tasmātsamānyā rajjvā vatsaṃ ca mātaraṃ cābhidadhati teja

eva śraddhā satyamājyam

11.3.1.[2]

taddhaitajjanako vaidehaḥ yājñavalkyam papraca vetthāgnihotraṃ yājñavalkyā3 iti

veda samrāḍiti kimiti paya eveti

11.3.1.[3]

yatpayo na syāt kena juhuyā iti vrīhiyavābhyāmiti yadvrīhiyavau na syātāṃ kena

juhuyā iti yā anyā oṣadhaya iti yadanyā oṣadhayo na syuḥ kena juhuyā iti yā āraṇyā

oṣadhtyeneti yadvānaspatyaṃ na syātkena juhuyā ityadbhiriti yadāpo na syuḥ kena

juhuyā iti

11.3.1.[4]

sa hovāca na vā iha tarhi kiṃ canāsīdathaitadahūyataiva satyaṃ śraddhāyāmiti

vetthāgnihotraṃ yājñavalkya dhenuśataṃ dadāmīti hovāca

11.3.1.[5]

tadapyete ślokāḥ kiṃ svidvidvānpravasatyagnihotrī gṛhebhyaḥ kathaṃ svidasya

kāvyaṃ kathaṃ saṃtato agnibhiriti kathaṃ svidasyānapaproṣitam bhavatītyevaitadāha

11.3.1.[6]

yo javiṣṭho bhuvaneṣu sa vidvānpravasanvide tathā tadasya kāvyaṃ tathā saṃtato

agnibhiriti mana evaitadāha manasaivāsyānapaproṣitam bhavatīti

11.3.1.[7]

yatsa dūram paretya atha tatra pramādyati kasmintsāsya hutāhutirgṛhe yāmasya

juhvatīti yatsa dūram paretyātha tatra pramādyati kasminnasya sāhutirhutā

bhavatītyevaitadāha

11.3.1.[8]

yo jāgāra bhuvaneṣu viśvā jātāni yo'bibhaḥ tasmintsāsya hutāhutirgṛhe yāmasya

juhvatīti prāṇamevaitadāha tasmādāhuḥ prāṇa evāgnihotramiti

11.3.2.[1]

yo ha vā agnihotre ṣaṇmithunāni veda mithunena-mithunena ha prajāyate sarvābhiḥ

prajātibhiryajamānaśca patnī ca tadekam mithunaṃ tasmādasya patnīvadagnihotraṃ

syādetanmithunamupāpnavānīti vatsaścāgnihotrī ca tadekam mithunaṃ tasmādasya

puṃvatsāgnihotrī syādetanmithunamupāpnavānīti sthālī cāṅgārāśca tadekam

mithunaṃ srukca sruvaśca tadekam mithunamāhavanīyaśca samicca tadekam

mithunamāhutiśca svāhākāraśca tadekam mithunametāni ha vā agnihotre

ṣaṇmithunāni tāni ya evaṃ veda mithunena-mithunena ha prajāyate sarvābhiḥ

prajātibhiḥ

11.3.3.[1]

brahma vai mṛtyave prajāḥ prāyacat tasmai brahmacāriṇameva na

prāyacatso'bravīdastu mahyamapyetasminbhāga iti yāmeva rātriṃ samidhaṃ nāharātā

iti tasmādyāṃ rātrim brahmacārī samidhaṃ nāharatyāyuṣa eva tāmavadāya vasati

tasmādbrahmacārī samidhamāharennedāyuṣo'vadāya vasānīti

11.3.3.[2]

dīrghasattraṃ vā eṣa upaiti yo brahmacaryamupaiti sa

yāmupayantsamidhamādadhāti sā prāyaṇīyā yāṃ snāsyantsodayanīyātha yā antareṇa

sattryā evāsya tā brāhmaṇo brahmacaryamupayan

11.3.3.[3]

caturdhā bhūtāni praviśati agnim padā mṛtyum padācāryam padātmanyevāsya

caturthaḥ pādaḥ pariśiṣyate

11.3.3.[4]

sa yadagnaye samidhamāharati ya evāsyāgnau pādastameva tena parikrīṇāti taṃ

saṃskṛtyātmandhatte sa enamā!viśati

11.3.3.[5]

atha yadātmānaṃ daridrīkṛtyeva ahrīrbhūtvā bhikṣate ya evāsya mṛtyau

pādastameva tena parikrīṇāti taṃ saṃskṛtyātmandhatte sa enamāviśati

11.3.3.[6]

atha yadācāryavacasaṃ karoti yadācāryāya karma karoti ya evāsyācārye pādastameva

tena parikrīṇāti taṃ saṃskṛtyānmandhatte sa enamāviśati

11.3.3.[7]

na ha vai snātvā bhikṣeta apa ha vai snātvā bhikṣāṃ jayatyapa

jñātīnāmaśanāyāmapa pitṝṇāṃ sa evaṃ vidvānyasyā eva bhūyiṣṭhaṃ ślāgheta tām

bhikṣetetyāhustallokyamiti sa yadyanyāṃ bhikṣitavyāṃ na vindedapi

svāmevācāryajāyām bhikṣetātho svām mātaraṃ nainaṃ

saptamyabhikṣitātīyāttamevaṃ vidvāṃsamevaṃ carantaṃ sarve vedā āviśanti yathā ha

vā agniḥ samiddho rocata evaṃ ha vai sa snātvā rocate ya evaṃ vidvānbrahmacaryaṃ

carati

11.4.1.[1]

uddālako hāruṇiḥ udīcyānvṛto dhāvayāṃ cakāra tasya niṣka upāhita āsaitaddha sma

vai tatpūrveṣāṃ vṛtānāṃ dhāvayatāmekadhanamupāhitam bhavatyupavalhāya

bibhyatāṃ tānhodīcyānām brāhmaṇānbhīrviveda

11.4.1.[2]

kaurupañcālo vā ayam brahmā brahmaputraḥ yadvai no'yamardhaṃ na paryādadīta

hantainam brahmodyamāhvayāmahā iti kena vīreṇeti svaidāyaneneti śaunako ha

svaidāyana āsa

11.4.1.[3]

te hocuḥ svaidāyana tvayā vīreṇemam pratisaṃyatāmahā iti sa hovācopātra khalu

ramatāhaṃ nvenaṃ vedānīti taṃ hābhiprapede taṃ hābhiprapannamabhyuvāda

svaidāyanā3 iti ho3 gautamasya putretītaraḥ pratiśuśrāva taṃ ha tata eva praṣṭuṃ

dadhre

11.4.1.[4]

sa vai gautamasya putra vṛto janaṃ dhāvayet yo darśapūrṇamāsayoraṣṭau

purastādājyabhāgānvidyātpañca madhyato havirbhāgānṣaṭ prājāpatyānaṣṭā

upariṣṭādājyabhāgān

11.4.1.[5]

sa vai gautamasya putra vṛto janaṃ dhāvayet

yastaddarśapūrṇamāsayorvidyādyasmādimāḥ prajā adantakā jāyante yasmādāsāṃ

jāyante yasmādāsām prabhidyante yasmādāsāṃ saṃstiṣṭhante yasmādāsām

punaruttame vayasi sarva eva prabhidyante yasmādadhara evāgre jāyante'thottare

yasmādaṇīyāṃsa evādhare prathīyāṃsa uttare yasmāddaṃṣṭrā varṣīyāṃso yasmātsamā

eva jambhyāḥ

11.4.1.[6]

sa vai gautamasya putra vṛto janaṃ dhāvayet

yastaddarśapūrṇamāsayorvidyādyasmādimāḥ prajā lomaśā jāyante yasmādāsām

punariva śmaśrūṇyaupapakṣyāṇi durbīriṇāni jāyante yasmācīrṣaṇyevāgre palito

bhavatyatha punaruttame vayasi sarva eva palito bhavati

11.4.1.[7]

sa vai gautamasya putra vṛto janaṃ dhāvayet

yastaddarśapūrṇamāsayorvidyādyasmātkumārasya retaḥ siktaṃ na sambhavati

yasmādasya madhyame vayasi sambhavati yasmādasya punaruttame vayasi na

sambhavati

11.4.1.[8]

yo gāyatrīṃ hariṇīm jyotiṣpakṣāṃ yajamānaṃ svargaṃ lokamabhivahantīṃ vidyāditi

tasmai ha niṣkam pradadāvanūcānaḥ svaidāyanāsi suvarṇaṃ vāva suvarṇavide dadatīti

taṃ hopaguhya niścakrāma taṃ ha papracuḥ kimivaiṣa gautamasya putro'bhūditi

11.4.1.[9]

sa hovāca yathā brahmā brahmaputro mūrdhāsya vipatedya enamupavalheteti te ha

tata eva vipreyustaṃ ha tata eva samitprāṇiḥ praticakram upa tvāyānīti

kimadhyeṣyamāṇa iti yāneva mā praśnānaprākṣīstāneva me vibrūhīti sa

hovācānupetāyaiva ta enānbravāṇīti

11.4.1.[10]

tasmā u haitaduvāca dvāvāghārau pañca prayājā āgneya ājyabhāgo'ṣṭama ete'ṣṭau

purastādājyabhāgāḥ saumya ājyabhāgo havirbhāgāṇām prathamo havirhi soma

āgneyaḥ puroḍāśo'gnīṣomīya upāṃśuyājo'gnīṣomīyaḥ puroḍāśo'gniḥ sviṣṭakṛdete

pañca madhyato havirbhāgāḥ

11.4.1.[11]

prāśitraṃ ceḍā ca yaccāgnīdha ādadhāti brahmabhāgo yajamānabhāgo'nvāhārya ete

ṣaṭ prājāpatyāstrayo'nuyājāścatvāraḥ patnīsaṃyājāḥ samiṣṭayajuraṣṭamamete'ṣṭā

upariṣṭādājyabhāgāḥ

11.4.1.[12]

atha yadapuro'nuvākyakāḥ prayājā bhavanti tasmādimāḥ prajā adantakā jāyante'tha

yatpuro'nuvākyavanti havīṃṣi bhavanti tasmādāsāṃ jāyante'tha yadapuro'nuvākyakā

anuyājā bhavanti tasmādāsām prabhidyante'tha yatpuro'nuvākyavantaḥ patnīsaṃyājā

bhavanti tasmādāsāṃ saṃtiṣṭhante'tha yadapuro'nuvākyakaṃ samiṣṭayajurbhavati

tasmādāsām punaruttame vayasi sarva eva prabhidyante

11.4.1.[13]

atha yadanuvākyāmanūcya yājyayā yajati tasmādadhara evāgre jāyante'thottare'tha

yadgāyatrīmanūcya triṣṭubhā yajati tasmādaṇīyāṃsa evādhare prathīyāṃsa uttare'tha

yatprāñcāvāghārāvāghārayati tasmāddaṃṣṭrā varṣīyāṃso'tha yatsacandasāveva

saṃyājye bhavatastasmātsamā eva jambhyāḥ

11.4.1.[14]

atha yadbarhi stṛṇāti tasmādimāḥ prajā lomaśā jāyante'tha yatpunariva prastaraṃ

stṛṇāti tasmādāsām punariva śmaśrūṇyaupapakṣyāṇi durbīriṇāni jāyante'tha

yatkevalamevāgre prastaramanupraharati tasmācīrṣaṇyevāgre palito bhavatyatha

yatsarvameva barhiranupraharati tasmātpunaruttame vayasi sarva eva palito bhavati

11.4.1.[15]

atha yadājyahaviṣaḥ prayājā bhavanti tasmātkumārasya retaḥ siktaṃ na

sambhavatyudakamivaiva bhavatyudakamiva hyājyamatha yanmadhye yajñasya

dadhnā puroḍāśeneti yajanti tasmādasya madhyame vayasi sambhavati drapsīvaiva

bhavati drapsīva hi reto'tha yadājyahaviṣa evānuyājā bhavanti tasmādasya

punaruttame vayasi na sambhavatyudakamivaiva bhavatyudakamiva hyājyam

11.4.1.[16]

vedireva gāyatrī tasyai ye'ṣṭau purastādājyabhāgāḥ sa dakṣiṇaḥ pakṣo ye'ṣṭā

upariṣṭādājyabhāgāḥ sa uttaraḥ pakṣaḥ saiṣā gāyatrī hariṇī jyotiṣpakṣā yajamānaṃ

svargaṃ lokamabhivahati ya evametadveda

11.4.2.[1]

athātaḥ srucorādānasya taddhaitadeke kuśalā manyamānā dakṣiṇenaiva

juhūmādadate savyenopabhṛtaṃ na tathā kuryādyo hainaṃ tatra brūyātpratipratiṃ nvā

ayamadhvaryuryajamānasya dviṣantam bhrātṛvyamakatpratyudyāminamitīśvaro ha

tathaiva syāt

11.4.2.[2]

itthameva kuryāt ubhābhyāmeva prāṇibhyāṃ juhūm

parigṛhyopabhṛtyadhinidadhyāttasya nopamīmāṃsāsti tatpaśavyamāyuṣyaṃ te

asaṃśiñjayannādadīta yatsaṃśiñjayedayogakṣemo

yajamānamṛcettasmādasaṃśiñjayannādadīta

11.4.2.[3]

athāto'tikramaṇasya vajreṇa ha vā anyo'dhvaryuryajamānasya paśūnvidhamati vajreṇa

hāsmā anya upasamūhatyeṣa ha vā adhvaryurvajreṇa yajamānasya paśūnvidhamati ya

āśrāvayiṣyandakṣiṇenātikrāmati savyenāśrāvyātha hāsmā eṣa upasamūhati ya

āśrāvayiṣyantsavyenātikrāmati dakṣiṇenāśrāvyaiṣa hāsmā upasamūhati

11.4.2.[4]

athāto dhāraṇasya taddhaitadeke kuśalā manyamānāḥ pragṛhya bāhū srucau

dhārayanti na tathā kuryādyo hainaṃ tatra brūyācūlau nvā ayamadhvaryurbāhū akṛta

śūlabāhurbhaviṣyatītīśvaro ha tathaiva syādatha haiṣa madhyamaḥ prāṇastasmādu

tamupanyacyevaiva dhārayet

11.4.2.[5]

athāta āśrāvaṇasya ṣaḍu vā āśrāvitāni nyaktiryagūrdhvaṃ kṛpaṇam bahiḥśryantaḥśri

11.4.2.[6]

etaddha vai nyak yo'yamuccairādāya śanairnidadhāti sa yamicetpāpīyāntsyāditi

tasyoccairādāya śanairnidadhyāttena sa pāpīyānbhavati

11.4.2.[7]

atha haitattiryak yo'yaṃ yāvataivādatte tāvatā nidadhāti sa yamicennaiva

śreyāntsyānna pāpīyāniti tasya yāvataivādadīta tāvatā nidadhyāttena sa naiva

śreyānna

pāpīyānbhavati

11.4.2.[8]

atha haitadūrdhvam yo'yaṃ śanairādāyoccairnidadhāti sa yamicecreyāntsyāditi tasya

śanairādāyoccairnidadhyāttena sa śreyānbhavati

11.4.2.[9]

atha haitatkṛpaṇam yo'yamaṇu dīrghamasvaramāśrāvayati yo hainaṃ tatra

brūyātkṛpaṇaṃ nvā ayamadhvaryuryajamānamakaddviṣato

bhrātṛvyasyopāvasāyinamitīśvaro ha tathaiva syāt

11.4.2.[10]

atha haitadbahiḥśri yo'yamapavyādāyauṣṭhā uccairasvaramāśrāvayati śrīrvai svaro

bāhyata eva tacriyaṃ dhatte'śanāyuko bhavati

11.4.2.[11]

atha haitadantaḥśri yo'yaṃ saṃdhāyauṣṭhā uccaiḥ svaravadāśrāvayati śrīrvai

svaro'ntarata eva tacriyaṃ dhatte'nnādo bhavati

11.4.2.[12]

sa vai mandramivorasi parāstabhyobhayatobārhatamuccairantato nidadhyāttasya

nopamīmāṃsāsti tatpaśavyamāyuṣyam

11.4.2.[13]

athāto homasya taddhaitadeke kuśalā manyamānāḥ prācīṃ srucamupāvahṛtya hutvā

paryāhṛtyopabhṛtyadhinidadhati na tathā kuryādyo hainaṃ tatra brūyādanuyuvaṃ nvā

ayamadhvaryuryajamānamakaddviṣato bhrātṛvyasyānvavasāyinamitīśvaro ha

tathaiva syāt

11.4.2.[14]

pārśvata u haike srucamupāvahṛtya hutvā paryāhṛtyopabhṛtyadhinidadhati na tathā

kuryādyo hainaṃ tatra brūyādatīrthena nvā ayamadhvaryurāhutīḥ prārautsītsaṃ vā

śariṣyate ghuṇirvā bhaviṣyatītīśvaro ha tathaiva syāt

11.4.2.[15]

itthameva kuryāt prācīmeva srucamupāvahṛtya hutvā

tenaivādhihṛtyopabhṛtyadhinidadhyāttasya nopamīmāṃsāsti tatpaśavyamāyuṣyam

11.4.2.[16]

pradagdhāhutirha vā anyo'dhvaryuḥ āhutīrhānyaḥ saṃtarpayatyeṣa ha vai

pradagdhāhutiradhvayuryo'yamājyaṃ hutvāvadānāni juhotyetaṃ ha vai

tadadṛśyamānā vāgabhyuvāda pradagdhāhutirnvā ayamadhvaryurityatha hainā eṣa

saṃtarpayati yo'yamājyaṃ hutvāvadānāni juhotyatha punarantata ājyenābhijuhotyeṣa

haināḥ saṃtarpayati tāsāṃ saṃtṛptānāṃ devā hiraṇmayāṃścamasānpūrayante

11.4.2.[17]

tadu hovāca yājñavalkyaḥ yadvā upastīryāvadāyābhighārayati tadevaināḥ saṃtarpayati

tāsāṃ saṃtṛptānāṃ devā hiraṇmayāṃścamasānpūrayante'yasthūṇagṛhapatīnāṃ vai

śaulbāyano'dhvaryurāsa

11.4.2.[18]

sa hovāca idamahedaṃ sattraṃ kṛśapaśvalpājyamathāyaṃ gṛhapatirasmīti manyata iti

11.4.2.[19]

sa hovāca adhvaryavā vai no'krukṣa ete vai te srucau ye tvaṃ saṃvatsaraṃ nāśaka

ādātuṃ yadvai tvāhametayoranuśiṣyām pra prajayā paśubhirjāyethā abhi svargaṃ

lokaṃ vaheriti

11.4.2.[20]

sa hovāca upa tvāyānīti sa hovācātra vāva khalvarhasi yo naḥ

saṃvatsare'dhvaryurabhūranupetāyaiva ta etadbravāṇīti tasmā u haitadeva

srucorādānamuvāca yadetadvyākhyām tasmādevaṃvidamevādhvaryuṃ

kurvītanānevaṃvidam

11.4.3.[1]

prajāpatirvai prajāḥ sṛjamāno'tapyata tasmācrāntāttapānācrīrudakrāmatsā

dīpyamānā

bhrājamānā lelāyantyatiṣṭhatāṃ dīpyamānām bhrājamānāṃ lelāyantīṃ devā

abhyadhyāyan

11.4.3.[2]

te prajāpatimabruvan hanāmemāmedamasyā dadāmahā iti sa hovāca strī vā eṣā

yacrīrna vai striyaṃ ghnantyuta tvā asyā jīvantyā evādadata iti

11.4.3.[3]

tasyā agnirannādyamādatta somo rājyaṃ varuṇaḥ sāmrājyam mitraḥ kṣatramindro

balam bṛhaspatirbrahmavarcasaṃ savitā rāṣṭram pūṣā bhagaṃ sarasvatī puṣṭiṃ

tvaṣṭā rūpāṇi

11.4.3.[4]

sā prajāpatimabravīt ā vai ma idamadiṣateti sa hovāca yajñenainānpunaryācasveti

11.4.3.[5]

saitāṃ daśahaviṣamiṣṭimapaśyat āgneyamaṣṭākapālam puroḍāśaṃ saumyaṃ caruṃ

vāruṇaṃ daśakapālam puroḍāśam maitraṃ carumaindramekādaśakapālam

puroḍāśam bārhaspatyaṃ caruṃ sāvitraṃ dvādaśakapālaṃ vāṣṭākapālaṃ vā puroḍāśam

pauṣṇaṃ caruṃ sārasvataṃ caruṃ tvāṣṭraṃ daśakapālam puroḍāśam

11.4.3.[6]

tānetayānuvākyayānvavadat agniḥ somo varuṇo mitra indro bṛhaspatiḥ savitā yaḥ

sahasrī pūṣā no gobhiravasā sarasvatī tvaṣṭā rūpāṇi samanaktu yajñairiti te

pratyupātiṣṭhanta

11.4.3.[7]

tānetayā yājyayā parastātpratilomam pratyaittvaṣṭā rūpāṇi dadatī sarasvatī pūṣā

bhagaṃ savitā me dadātu bṛhaspatirdadadindro balam me mitraṃ kṣatraṃ varuṇaḥ

somo agniriti te punardānāyādhriyanta

11.4.3.[8]

saitānupahomānapaśyat agnirannādo'nnapatirannādyamasminyaj ñe mayi dadhātu

svāhetyāhutimevādāyāgnirudakrāmatpunarasyā annādyamadadāt

11.4.3.[9]

somo rājā rājapatiḥ rājyamasminyajñe mayi dadhātu svāhetyāhutimevādāya soma

udakrāmatpunarasyai rājyamadadāt

11.4.3.[10]

varuṇaḥ samrāṭ samrāṭpatiḥ sāmrājyamasminyajñe mayi dadhātu

svāhetyāhutimevādāya varuṇa udakrāmatpunarasyai sāmrājyamadadāt

11.4.3.[11]

mitraḥ kṣatraṃ kṣatrapatiḥ kṣatramasminyajñe mayi dadhātu

svāhetyāhutimevādāya mitra! udakrāmatpunarasyai kṣatramadadāt

11.4.3.[12]

indro balam balapatiḥ balamasminyajñe mayi dadhātu svāhetyāhutimevādāyendra

udakrāmatpunarasyai balamadadāt

11.4.3.[13]

bṛhaspatirbrahma brahaspatiḥ brahmavarcasamasminyajñe mayi dadhātu

svāhetyāhutimevādāya bṛhaspatirudakrāmatpunarasyai brahmavarcasamadadāt

11.4.3.[14]

savitā rāṣṭraṃ rāṣṭrapatiḥ rāṣṭramasminyajñe mayi dadhātu svāhetyāhutimevādāya

savitodakrāmatpunarasyai rāṣṭramadadāt

11.4.3.[15]

pūṣā bhagam bhagapatiḥ bhagamasminyajñe mayi dadhātu svāhetyāhutimevādāya

pūṣodakrāmatpunarasyai bhagamadadāt

11.4.3.[16]

sarasvatī puṣṭim puṣṭipatiḥ puṣṭimasminyajñe mayi dadhātu

svāhetyāhutimevādāya sarasvatyudakrāmatpunarasyai puṣṭimadadāt

11.4.3.[17]

tvaṣṭā rūpāṇāṃ rūpakṛdrūpapatiḥ rūpeṇa paśūnasminyajñe mayi dadhātu

svāhetyāhutimevādāya tvaṣṭodakrāmatpunarasyai rūpeṇa paśūnadadātśa dakṣiṇā

daśaṃdaśinī virāṭ śrīrvirāṭ śriyāṃ haśa dakṣiṇā daśaṃdaśinī virāṭ śrīrvirāṭ śriyāṃ

ha

11.4.3.[18]

tā vā etāḥ daśa devatā daśa havīṃṣi daśāhutayo daitadvirājyannādye pratitiṣṭhati

11.4.3.[19]

tasyai pañcadaśa sāmidhenyo bhavanti upāṃśu devatā yajati pañca prayājā bhavanti

trayo'nuyājā ekaṃ samiṣṭayajuḥ puṣṭimantāvājyabhāgāvagninā

rayimaśnavatpoṣameva dive-dive yaśasaṃ vīravattamam gayasphāno amīvahā

vasuvitpuṣṭivardhanaḥ sumitraḥ soma no bhaveti sahasravatyau saṃyājye nū no

rāsva sahasravattokavatpuṣṭimadvasu dyumadagne suvīryaṃ

varṣiṣṭhamanupakṣitam uta no brahmannaviṣa uktheṣu devahūtamaḥ śaṃ naḥ

śocā marudvṛdho'gne sahasrasātama iti

11.4.3.[20]

tāṃ haitāṃ gotamo rāhūgaṇaḥ vidāṃ cakāra sā ha janakaṃ vaideham pratyutsasāda tāṃ

hāṅgijidbrāhmaṇeṣvanviyeṣa tāmu ha yājñavalkye viveda sa hovāca sahasram bho

yājñavalkya dadno yasminvayaṃ tvayi mitravindāmanvavidāmeti vindate mitraṃ

rāṣṭramasya bhavatyapa punarmṛtyuṃ jayati sarvamāyureti ya evaṃ vidvānetayeṣṭyā

yajate yo vaitadevaṃ veda

11.4.4.[1]

athāto haviṣaḥ samṛddhiḥ ṣaḍḍha vai brahmaṇo dvāro'gnirvāyurāpaścandramā

vidyudādityaḥ

11.4.4.[2]

sa ya upadagdhena haviṣā yajate agninā ha sa brahmaṇo dvāreṇa pratipadyate

so'gninā brahmaṇo dvāreṇa pratipadya brahmaṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati

11.4.4.[3]

atha yo vipatitena haviṣā yajate vāyunā ha sa brahmaṇo dvāreṇa pratipadyate sa

vāyunā brahmaṇo dvāreṇa pratipadya brahmaṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati

11.4.4.[4]

atha yo'śṛtena haviṣā yajate adbhirhi sa brahmaṇo dvāreṇa pratipadyate

so'dbhirbrahmaṇo dvāreṇa pratipa

11.4.4.[5]

atha ya uparaktena haviṣā yajate candramasā ha sa brahmaṇo dvāreṇa pratipadyate

sa candramasā brahmaṇo dvāreṇa pratipa

11.4.4.[6]

atha yo lohitena haviṣā yajate vidyutā ha sa brahmaṇo dvāreṇa pratipadyate sa

vidyutā brahmaṇo dvāreṇa pratipa

11.4.4.[7]

atha yaḥ suśṛtena haviṣā yajate ādityena ha sa brahmaṇo dvāreṇa pratipadyate sa

ādityena brahmaṇo dvāreṇa pratipadya brahmaṇaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati saiṣā

haviṣaḥ samṛddhiḥ sa yo haivametāṃ haviṣaḥ samṛddhiṃ veda sarvasamṛddhena

haivāsya haviṣeṣṭam bhavati

11.4.4.[8]

athāto yajñasya samṛddhiḥ yadvai yajñasya nyūnam prajananamasya tadatha

yadatiriktam paśavyamasya tadatha yatsaṃkasukaṃ śriyā asya tadatha yatsampannaṃ

svargyamasya tat

11.4.4.[9]

sa yadi manyeta nyūnam me yajñe'bhūditi prajananam ma etatprajaniṣya ityeva

tadupāsīta

11.4.4.[10]

atha yadi manyeta atiriktam me yajñe'bhūditi paśavyam ma

etatpaśumānbhaviṣyāmītyeva tadupāsīta

11.4.4.[11]

atha yadi manyeta saṃkasukam me yajñe'bhūditi śriyai ma etadā mā śrīstejasā yaśasā

brahmavarcasena parivṛtā gamiṣyatītyeva tadupāsīta

11.4.4.[12]

atha yadi manyeta sampannam me yajñe'bhūditi svargyam ma etatsvargaloko

bhaviṣyāmītyeva tadupāsīta saiṣā yajñasya samṛddhiḥ sa yo haivametāṃ yajñasya

samṛddhiṃ veda sarvasamṛddhena haivāsya yajñeneṣṭam bhavati

11.5.1.[1]

urvaśī hāpsarāḥ purūravasamaiḍaṃ cakame taṃ ha vindamānovāca triḥ sma māhno

vaitasena daṇḍena hatādakāmāṃ sma mā nipadyāsai mo sma tvā nagnaṃ darśameṣa

vai na strīṇāmupacāra iti

11.5.1.[2]

sā hāsminyoguvāsa api hāsmādgarbhiṇyāsa tāvajjyogghāsminnuvāsa tato ha

gandharvāḥ samūdire jyogvā iyamurvaśī manuṣyeṣvavātmīdupajānīta yatheyam

punarāgacediti tasyai hāvirdvyuraṇā śayana upabaddhāsa tato ha gandharvā

anyataramuraṇam pramethuḥ

11.5.1.[3]

sā hovāca avīra iva bata me'jana iva putraṃ harantīti dvitīyam pramethuḥ sā ha

tathaivovāca

11.5.1.[4]

atha hāyamīkṣāṃ cakre kathaṃ nu tadavīraṃ kathamajanaṃ syādyatrāhaṃ syāmiti sa

nagna evānūtpapāta ciraṃ tanmene yadvāsaḥ paryadhāsyata tato ha gandharvā

vidyutaṃ janayāṃ cakrustaṃ yathā divaivaṃ nagnaṃ dadarśa tato haiveyaṃ tirobabhūva

punaraimītyettirobhūtāṃ sa ādhyā jalpankurukṣetraṃ samayā cacārānyātaḥplakṣeti

bisavatī tasyai hādhyantena vavrāja taddha tā apsarasa ātayo bhūtvā paripupluvire

11.5.1.[5]

taṃ heyaṃ jñātvovāca ayaṃ vai sa manuṣyo yasminnahamavātsamiti tā hocustasmai

vā āvirasāmeti tatheti tasmai hāvirāsuḥ

11.5.1.[6]

tāṃ hāyaṃ jñātvābhiparovāda haye jāye manasā tiṣṭha ghore vacāṃsi miśrā

kṛṇavāvahai nu na nau mantrā anuditāsa ete mayaskaranparatare canāhannityupa nu

rama saṃ nu vadāvahā iti haivaināṃ taduvāca

11.5.1.[7]

taṃ hetarā pratyuvāca kimetā vācā kṛṇavā tavāham prākramiṣamuṣasāmagriyeva

purūravaḥ punarastam parehi durāpanā vāta ivāhamasmīti na vai tvaṃ

tadakaroryadahamabravaṃ durāpā vā ahaṃ tvayaitarhyasmi punargṛhānihīti

haivainaṃ taduvāca

11.5.1.[8]

atha hāyam paridyūna uvāca sudevo adya prapatedanāvṛtparāvatam paramām

gantavāu adhā śayīta nirṛterupasthe'dhainaṃ vṛkā rabhasāso adyuriti sudevo'dyodvā

badhnīta pra vā patettadenaṃ vṛkā vā śvāno vādyuriti haiva taduvāca

11.5.1.[9]

taṃ hetarā pratyuvāca purūravo mā mṛthā mā prapapto mā tvā vṛkāso aśivāsa u

kṣan na vai straiṇāni sakhyāni santi sālāvṛkāṇāṃ hṛdayānyeteti maitadādṛthā na vai

straiṇaṃ sakhyamasti punargṛhānihīti haivainaṃ taduvāca

11.5.1.[10]

yadvirūpācaram martyeṣvavasaṃ rātrīḥ śaradaścatasraḥ ghṛtasya stokaṃ sakṛdahnu

āśnāṃ tādevedaṃ tātṛpāṇā carāmīti tadetaduktapratyuktam pañcadaśarcam bahvṛcāḥ

prāhustasyai ha hṛdayamāvyayāṃ cakāra

11.5.1.[11]

sā hovāca saṃvatsaratamīṃ rātrimāgacatāttanma ekāṃ rātrimante śayitāse jāta u

te'yaṃ tarhi putro bhaviteti sa ha saṃvatsaratamīṃ rātrimājagāmeddhiraṇyavimitāni

tato hainamekamūcuretatprapadyasveti taddhāsmai tāmupaprajidhyuḥ

11.5.1.[12]

sā hovāca gandharvā vai te prātarvaraṃ dātārastaṃ vṛṇāsā iti taṃ vai me tvameva

vṛṇīṣveti yuṣmākamevaiko'sānīti brūtāditi tasmai ha prātargandharvā varaṃ daduḥ

sa hovāca yuṣmākamevaiko'sānīti

11.5.1.[13]

te hocuḥ na vai sā manuṣyeṣvagneryajñiyā tanūrasti yayeṣṭvāsmākamekaḥ syāditi

tasmai ha sthālyāmopyāgnim pradaduraneneṣṭvāsmākameko bhaviṣyasīti taṃ ca ha

kumāraṃ cādāyāvavrāja so'raṇya evāgniṃ nidhāya kumāreṇaiva grāmameyāya

punaraimītyettirobhūtaṃ yo'gniraśvatthaṃ taṃ yā sthālī śamīṃ tāṃ sa ha

punargandharvāneyāya

11.5.1.[14]

te hocuḥ saṃvatsaraṃ cātuṣprāśyamodanam paca sa etasyaivāśvatthasya tisrastisraḥ

samidho ghṛtenānvajya samidvatībhirghṛtavatībhirṛgbhirabhyādhattātsa

yastato'gnirjanitā sa eva sa bhaviteti

11.5.1.[15]

te hocuḥ paro'kṣamiva vā etadāśvatthīmevottarāraṇiṃ kuruṣva

śamīmayīmadharāraṇiṃ sa yastato'gnirjanitā sa eva sa bhaviteti

11.5.1.[16]

te hocuḥ paro'kṣamiva vā etadāśvatthīmevottarāraṇiṃ kuruṣvāśvatthīmadharāraṇiṃ

sa yastato'gnirjanitā sa eva sa bhaviteti

11.5.1.[17]

sa āśvatthīmevottarāraṇiṃ cakre āśvatthīmadharāraṇiṃ sa yastato'gnirjajñe sa eva sa

āsa teneṣṭvā gandharvāṇāmeka āsa tasmādāśvatthīmevottarāraṇiṃ

kurvītāśvatthīmadharāraṇiṃ sa yastato'gnirjāyate sa eva sa bhavati teneṣṭvā

gandharvāṇāmeko bhavati

11.5.2.[1]

prajāpatirha cāturmāsyairātmānaṃ vidadhe sa imameva dakṣiṇam bāhuṃ

vaiśvadevaṃ havirakuruta tasyāyamevāṅguṣṭha āgneyaṃ haviridaṃ saumyamidaṃ

sāvitraṃ

11.5.2.[2]

sa vai varṣiṣṭhaḥ puroḍāśo bhavati tasmādiyamāsāṃ varṣiṣṭhedaṃ sārasvatamidam

pauṣṇamatha ya eṣa upariṣṭāddhastasya saṃdhistanmārutamidaṃ vaiśvadevaṃ

dordyāvāpṛthivīyaṃ tadvā aniruktam bhavati tasmāttadaniruktam

11.5.2.[3]

ayameva dakṣiṇa ūrurvaruṇapraghāsāḥ tasya yāni pañca havīṃṣi samāyīni tā imāḥ

pañcāṅgulayaḥ kulphāvevaindrāgnaṃ havistadvai dvidevatyam bhavati tasmādimau

dvau kulphāvidaṃ vāruṇamidam mārutamanūkaṃ kāyastadvā aniruktam bhavati

tasmāttadaniruktam

11.5.2.[4]

mukhamevāsyānīkavatīṣṭiḥ mukhaṃ hi prāṇānāmanīkamuraḥ sāṃtapanīyorasā hi

samiva tapyata udaraṃ gṛhamedhīyā pratiṣṭhā vā udaram pratiṣṭhityā eva

śiśnānyevāsya kraiḍinaṃ haviḥ śiśnairhi krīḍatīvāyamevāvāṅ prāṇa ādityeṣṭiḥ

11.5.2.[5]

ayamevottara ūrurmahāhaviḥ tasya yāni pañca havīṃṣi samāyīni tā imāḥ

pañcāṅgulayaḥ kulphāvevaindrāgnaṃ havistadvai dvidevatyam bhavati tasmādimau

dvau kulphāvidam māhendramidaṃ vaiśvakarmaṇaṃ tadvā aniruktam bhavati

tasmāttadaniruktamatha yadidamantarudare tatpitṛyajñastadvā aniruktam bhavati

tasmāttadaniruktam

11.5.2.[6]

ayamevottaro bāhuḥ śunāsīrīyam tasya yāni pañca havīṃṣi samāyīni tā imāḥ

pañcāṅgulayo'tha ya eṣa upariṣṭāddhastasya saṃdhistacunāsīrīyamidaṃ vāyavyaṃ doḥ

sauryaṃ tadvā aniruktam bhavati tasmāttadaniruktam

11.5.2.[7]

tāni vā etāni cāturmāsyāni triṣaṃdhīni dvisamastāni tasmādimāni puruṣasyāṅgāni

triṣaṃdhīni dvisamastāni teṣāṃ vai caturṇāṃ dvayostrīṇi-trīṇi havīṃṣyaniruktāni

bhavanti dve-dve dvayoḥ

11.5.2.[8]

teṣāṃ vai caturṣvagnim manthanti tasmāccaturbhiraṅgairāyute dvayoḥ praṇayanti

tasmāddvābhyāmetyevamu ha prajāpatiścāturmāsyairātmānaṃ vidadhe tatho

evaivaṃvidyajamānaścāturmāsyairātmānaṃ vidhatte

11.5.2.[9]

tadāhuḥ svargāyatraṃ vaiśvadevaṃ haviḥ syātsarvatraiṣṭubhaṃ varuṇapraghāsāḥ

sarvajāgatam mahāhaviḥ sarvānuṣṭubhaṃ śunāsīrīyaṃ catuṣṭomasyāpsyā iti tadu

tathā na kuryādyattvā etānyabhisampadyante tenaivāsya sa kāma upāpto bhavati

11.5.2.[10]

tāni vā etāni cāturmāsyāni dvāṣaṣṭāni trīṇi śatāni bṛhatyaḥ sampadyante tadebhiḥ

saṃvatsaraṃ ca mahāvrataṃ cāpnotyatho dvipratiṣṭho vā ayaṃ yajamāno

yajamānamevaitatsvarge loka āyātayati pratiṣṭhāpayati

11.5.3.[1]

śauceyo ha prācīnayogyaḥ uddāllkamāruṇimājagāma brahmodyamagnihotraṃ

vividiṣāmīti

11.5.3.[2]

sa hovāca gautama kā te'gnihotrī ko vatsaḥ kimupasṛṣṭā kiṃ saṃyojanaṃ kiṃ

duhyamānaṃ kiṃ dugdhaṃ kimāhriyamāṇaṃ kimadhiśritaṃ kimavajyotyamānaṃ

kimadbhiḥ pratyānītaṃ kimudvāsyamānaṃ kimudvāsitaṃ kimunnīyamānaṃ

kimunnītaṃ kimudyataṃ kiṃ hriyamāṇaṃ kiṃ nigṛhītam

11.5.3.[3]

kāṃ samidhamādadhāsi kā pūrvāhutiḥ kimupāsīṣadaḥ kimapaikṣiṣṭhāḥ kottarāhutiḥ

11.5.3.[4]

kiṃ hutvā prakampayasi kiṃ srucam parimṛjya kūrce nyamārjīḥ kiṃ dvitīyam

parimṛjya dakṣiṇato hastamupāsīṣadaḥ kim pūrvam prāśīḥ kiṃ dvitīyaṃ

kimutsṛpyāpāḥ kiṃ srucyapa ānīya niraukṣīḥ kiṃ dvitīyaṃ kiṃ tṛtīyametāṃ

diśamudaukṣīḥ kiṃ jaghanenāhavanīyamapo nyanaiṣīḥ kiṃ samatiṣṭhipo yadi vā

etadvidvānagnihotramahauṣīratha te hutaṃ yadyu vā avidvānahutameva ta iti

11.5.3.[5]

sa hovāca iḍaiva me mānavyagnihotrī vāyavyo vatsaḥ sajūrupasṛṣṭā virāṭ

saṃyojanamāśvinaṃ duhyamānaṃ vaiśvadevaṃ dugdhaṃ

vāyavyamāhriyamāṇamāgneyamadhiśritamaindrāgnamavajyotyamnānaṃ

vāruṇamadbhiḥ pratyānītaṃ vāyavyamudvāsyamānaṃ

dyāvāpṛthivyamudvāsitamāśvinamunnīyamānaṃ vaiśvadevamunnītam

mahādevāyodyataṃ vāyavyaṃ hriyamāṇaṃ vaiṣṇavaṃ nigṛhītam

11.5.3.[6]

atha yāṃ samidhamādadhāmi āhutīnāṃ sā pratiṣṭhā yā pūrvāhutirdevāṃstayāpraiṣaṃ

yadupāsīṣadam bārhaspatyaṃ tadyadapaikṣiṣīmaṃ cāmuṃ ca lokau tena samadhāṃ

yottarāhutirmāṃ tayā svarge loke'dhām

11.5.3.[7]

atha yaddhutvā prakampayāmi vāyavyaṃ tadyatsrucam parimṛjya kūrce

nyamārjiṣadhivanaspatīṃstenāpraiṣaṃ yaddvitīyam parimṛjya dakṣiṇato

hastamupāsīṣadaṃ pitṝṃstenāpraiṣaṃ yatpūrvam prāśiṣam māṃ tenāpraiṣaṃ

yaddvitīyam prajāṃ tenātha yadutsṛpyāpām paśūṃstenāpraiṣaṃ yatsrucyapa ānīya

niraukṣiṣaṃ sarpadevajanāṃstenāpraiṣaṃ yaddvitīyaṃ gandharvāpsarasastenātha

yattṛtīyametāṃ diśamudaukṣiṣaṃ svargasya lokasya tena dvāraṃ vyavāriṣaṃ

yajjaghanenāhavanīyamapo nyanaiṣamasmai lokāya tena vṛṣṭimadāṃ

yatsamatiṣṭhipaṃ yatpṛthivyā ūnaṃ tattenāpūpuramityetannau bhagavantsaheti hovāca

11.5.3.[8]

śauceyo jñaptaḥ prakṣyāmi tveva bhagavantamiti pṛcaiva prācīnayogyeti sa hovāca

yasminkāla uddhṛtāste'gnayaḥ syurupāvahṛtāni pātrāṇi hoṣyantsyā atha ta

āhavanīyo'nugacedvettha tadbhayaṃ yadatra juhvato bhavatīti vedeti hovāca purā

cirādasya jyeṣṭhaḥ putro mriyeta yasyaitadaviditaṃ

syādvidyābhistvevāhamatāriṣamiti kiṃ viditaṃ kā prāyaścittiriti prāṇa

udānamapyagāditi gārhapatya āhutiṃ juhuyāṃ saiva prāyaścittirna tadāgaḥ

kurvīyetyetannau bhagavantsaheti hovāca

11.5.3.[9]

śauceyo jñaptaḥ prakṣyāmi tveva bhagavantamiti pṛcaiva prācīnayogyeti sa hovāca

yatra ta etasminneva kāle gārhapatyo'nugadvettha tadbhayaṃ yadatra juhvato

bhavatīti vedeti hovāca purā cirādasya gṛhapatirmriyeta yasyaitadaviditaṃ

syādvidyābhistvevāhamatāriṣamiti kiṃ viditaṃ kā prāyaścittirityudānaḥ

prāṇamapyagādityāhavanīya āhutiṃ juhuyāṃ saiva prāyaścittirna tadāgaḥ

kurvīyetyetannau bhagavantsaheti hovāca

11.5.3.[10]

śauceyo jñaptaḥ prakṣyāmi tveva bhagavantamiti pṛcaiva prācīnayogyeti sa hovāca

yatra ta etasminneva kāle'nvā?āryapacano'nugacedvettha tadbhayaṃ yadatra juhvato

bhavatīti vedeti hovāca purā cirādasya sarve paśavo mriyeranyasyaitadaviditaṃ

syādvidyābhistvevāhamatāriṣamiti kiṃ viditaṃ kā prāyaścittiriti vyāna

udānamapyagāditi gārhapatya āhutiṃ juhuyāṃ saiva prāyaścittirna tadāgaḥ

kurvīyetyetannau bhagavantsaheti hovāca

11.5.3.[11]

śauceyo jñaptaḥ prakṣyāmi tveva bhagavantamiti pṛcaiva prācīnayogyeti sa hovāca

yatra ta etasminneva kāle sarve'gnayo'nugaceyurvettha tadbhayaṃ yadatra juhvato

bhavatīti vedeti hovāca purā cirādasyādāyādaṃ kulaṃ syādyasyaitadaviditaṃ

syādvidyābhistvevāhamatāriṣamiti kiṃ viditaṃ kā prāyaścittiriti purā cirādagnim

mathitvā yāṃ diśaṃ vāto vāyāttāṃ diśamāhavanīyamuddhṛtya vāyavyāmāhutiṃ

juhuyāṃ sa vidyāṃ samṛddham me'gnihotraṃ sarvadevatyaṃ vāyuṃ hyeva sarvāṇi

bhūtānyapiyanti vāyoḥ punarvisṛjyante saiva prāyaścittirna tadāgaḥ kurvīyetyetannau

bhagavantsaheti hovāca

11.5.3.[12]

śauceyo jñaptaḥ prakṣyāmi tveva bhagavantamiti pṛcaiva prācīnayogyeti sa hovāca

yatra ta etasminneva kāle nivāte sarve'gnayo'nugaceyurvettha tadbhayaṃ yadatra

juhvato bhavatīti vedeti hovācāpriyamevāsmiṃloke

paśyetāpriyamamuṣminyasyaitadaviditaṃ syādvidyābhistvevāhamatāriṣamiti kiṃ

viditaṃ kā prāyaścittiriti purā cirādagnim mathitvā prāñcamāhavanīyamuddhṛtya

jaghanenāhavanīyamupaviśyāhamevainatpibeyaṃ sa vidyāṃ samṛddham me'gnihotraṃ

sarvadevatyam brāhmaṇaṃ hyeva sarvāṇi bhūtānyapiyanti brāhmaṇātpunarvisṛjyante

saiva prāyaścittirna tadāgaḥ kurvīyetyatha vā ahametannāvediṣamiti hovāca

11.5.3.[13]

śauceyo jñaptaḥ imāni samitkāṣṭhānyupāyāni bhagavantamiti sa hovāca yadevaṃ

nāvakṣyo mūrdhā te vyapatiṣyadehyupehīti tatheti taṃ hopaninye tasmai haitāṃ

śokatarāṃ vyāhṛtimuvāca yatsatyaṃ tasmādu satyameva vadet

11.5.4.[1]

brahmacaryamāgāmityāha brahmaṇa evaitadātmānaṃ nivedayati

brahmacāryasānītyāha brahmaṇa evaitadātmānam paridadātyathainamāha ko

nāmāsīti prajāpatirvai kaḥ prājāpatyamevainaṃ tatkṛtvopanayate

11.5.4.[2]

athāsya hastaṃ gṛhṇāti indrasya

brahmacāryasyagnirācāryastavāhamācāryastavāsāvityete vai śreṣṭhe baliṣṭhe devate

etābhyāmevainaṃ śreṣṭhābhyām baliṣṭhābhyāṃ devatābhyām paridadāti tathā hāsya

brahmacārī na kāṃ canārtimārcati na sa yaevaṃ veda

11.5.4.[3]

athainam bhūtebhyaḥ paridadāti prajāpataye tvā paridadāmi devāya tvā savitre

paridadāmītyete vai śreṣṭhe varṣiṣṭhe devate etābhyāmevainaṃ śreṣṭhābhyāṃ

varṣiṣṭhābhyāṃ devatābhyām paridadāti tathā hāsya brahmacārī na kāṃ

canārtimārcati na sa ya evaṃ veda

11.5.4.[4]

adbhyastvauṣadhībhyaḥ paridadāmīti tadenamadbhyaścauṣadhibhyaśca paridadāti

dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā paridadāmīti tadenamābhyāṃ dyāvāpṛthivībhyām paridadāti

yayoridaṃ sarvamadhi viśvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmyariṣṭyā iti tadenaṃ

sarvebhyo bhūtebhyaḥ paridadātyariṣṭyai tathā hāsya brahmacārī na kāṃ

canārtimārcati na sa ya evaṃ veda

11.5.4.[5]

brahmacāryasītyāha brahmaṇa evainaṃ tatparidadātyapo'śā netyamṛtaṃ vā

āpo'mṛtamaśānetyevainaṃ tadāha karma kurviti vīryaṃ vai karma vīryaṃ

kurvityevainaṃ tadāha samidhamādhehīti samintsvātmānaṃ tejasā

brahmavarcasenetyevainaṃ tadāha mā śuṣupthā iti mā mṛthā ityevainaṃ

tadāhāpo'śānetyamṛtaṃ vā āpo'mṛtamaśānetyevainaṃ tadāha tadenamubhayato'mṛtena

parigṛhṇāti tathā hāsya brahmacārī na kāṃ canārtimārcati na sa ya evaṃ veda

11.5.4.[6]

athāsmai sāvitrīmanvāha tāṃ ha smaitām purā saṃvatsare'nvāhuḥ saṃvatsarasammitā

vai garbhāḥ prajāyante jāta evāsmiṃstadvācaṃ dadhma iti

11.5.4.[7]

atha ṣaṭsu māseṣu ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsarasammitā vai garbhāḥ

prajāyante jāta evāsmiṃstadvācaṃ dadhma iti

11.5.4.[8]

atha caturviṃśatyahe caturviṃśatirvai saṃvatsarasyārdhamāsāḥ saṃvatsarasammitā vai

garbhāḥ prajāyante jāta evāsmiṃstadvācaṃ dadhma iti

11.5.4.[9]

atha dvādaśāhe dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya saṃvatsarasam

11.5.4.[10]

atha ṣaḍahe ṣadvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsarasaṃ

11.5.4.[11]

atha tryahe trayo vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsarasaṃ

11.5.4.[12]

tadapi ślokaṃ gāyanti ācāryo garbhī bhavati hastamādhāya dakṣiṇam tṛtīyasyāṃ sa

jāyate sāvitryā saha brāhmaṇa iti sadyo ha tvāva brāhmaṇāyānubrūyādāgneyo vai

brāhmaṇaḥ sadyo vā agnirjāyate tasmātsadya eva brāhmaṇāyānubrūyāt

11.5.4.[13]

tāṃ haitāmeke sāvitrīmanuṣṭubhamanvāhurvāgvā anuṣṭuptadasminvācaṃ dadhma

iti na tathā kuryādyo hainaṃ tatra brūyādā nvā ayamasya vācamadita mūko

bhaviṣyatītīśvaro ha tathaiva syāttasmādetāṃ gāyatrīmeva sāvitrīmanubrūyāt

11.5.4.[14]

atha haike dakṣiṇataḥ tiṣṭhate vāsīnāya vānvāhurna tathā kuryādyo hainaṃ tatra

brūyādbulbaṃ nvā ayamimamajījanata bulbo bhaviṣyatītīśvaro ha tathaiva

syāttasmātpurastādeva pratīce samīkṣamāṇāyānubrūyāt

11.5.4.[15]

tāṃ vai paco'nvāha trayo vai prāṇāḥ prāṇa udāno

vyānastānevāsmiṃstaddadhātyathārdharcaśo dvau vā imau prāṇau prāṇodānāveva

prāṇodānāvevāsmiṃstaddadhātyatha kṛtsnāmeko vā ayam prāṇaḥ kṛtsna eva

prāṇamevāsmiṃstatkṛtsnaṃ dadhāti

11.5.4.[16]

tadāhuḥ na brahmaṇam brahmacaryamupanīya mithunaṃ caredgarbho vā eṣa

bhavati yo brahmacaryamupaiti nedimam brahmaṇaṃ viṣiktādretaso janayānīti

11.5.4.[17]

tadu vā āhuḥ kāmameva careddvayyo vā imāḥ prajā daivyaścaiva manuṣyaśca tā vā

imā manuṣyaḥ prajāḥ prajananātprajāyante candāṃsi vai daivyaḥ prajāstāni mukhato

janayate tata etaṃ janayate tasmādu kāmameva caret

11.5.4.[18]

tadāhuḥ na brahmacārī sanmadhvaśnīyādoṣadhīnāṃ vā eṣa paramo raso yanmadhu

nedannādyasyāntaṃ gacānītyatha ha smāha śvetaketurāruṇeyo brahmacārī

sanmadhvaśnaṃstrayyai vā etadvidyāyai śiṣṭaṃ yanmadhu sa tu raso

yasyedṛkśiṣṭamiti yathā ha vā ṛcaṃ vā yajurvā sāma vābhivyāharettādṛktadya evaṃ

vidvānbrahmacārī sanmadhvaśnāti tasmādu kāmamevāśnīyāt

11.5.5.[1]

devānvā ūrdhvāntsvargaṃ lokaṃ yataḥ asurāstamasāntaradadhuste hocurna vā

asyānyena sattrādapaghāto'sti hanta sattramāsāmahā iti

11.5.5.[2]

te śatāgniṣṭomaṃ sattramupeyuḥ te yāvadāsīnaḥ

parāpaśyettāvatastamo'pāghnataivameva śatokthyena

yāvattiṣṭhanparāpaśyettāvatastamo'pāghnata

11.5.5.[3]

te hocuḥ apa vāva tamo hanmahe na tveva sarvamiva hanta prajāpatim pitaram

pratyayāmeti te prajāpatim pitaram pratītyocurasurā vai no bhagava ūrdhvāntsvargaṃ

lokaṃ yatastamasāntaradadhuḥ

11.5.5.[4]

te śatāgniṣṭomaṃ sattramupaima te yāvadāsīnaḥ

parāpaśyettāvatastamo'pāhanmahyevameva śatokthyena

yāvattiṣṭhanparāpaśyettāvatastamo'pāhanmahi pra no bhagavañcādhi

yathāsurāṃstamo'pahatya sarvam pāpmānamapahatya svargaṃ lokam prajñāsyāma iti

11.5.5.[5]

sa hovāca asarvakratubhyāṃ vai yajñābhyāmaganta yadagniṣṭomena cokthyena ca

śatātirātraṃ sattramupeta tenāsurāṃstamo'pahatya sarvam pāpmānamapahatya

svargaṃ lokam prajñāsyatheti

11.5.5.[6]

te śatātirātraṃ sattramupeyuḥ tenāsurāṃstamo'pahatya sarvam pāpmānamapahatya

svargaṃ lokam prajajñusteṣāmarvākpañcāśeṣvevāhaḥsvaharabhi rātrisāmāni parīyū

rātrimabhyahaḥsāmāni

11.5.5.[7]

te hocuḥ amuhāma vai na prajānīmo hanta prajāpatimeva pitaram pratyayāmeti te

prajāpatimeva pitaram pratītyocurahanno rātrisāmāni rātryāmahno bhavanti naḥ

vipaścidyajñānmugdhānvidvāndhīro'nuśādhi na iti

11.5.5.[8]

tānhaitadupajagau mahāhimiva vai hradādbalīyānanvavet]ya anutta

svādāsthānāttataḥ sattraṃ na tāyata iti

11.5.5.[9]

āśvinaṃ vai vaḥ śasyamānam prātaranuvākamāsthānādanutta yamāsthānādanuddhvaṃ

dhīrāḥ santo adhīravat praśāstrā tamupeta śanairapratiśaṃsateti

11.5.5.[10]

te hocuḥ kathaṃ nu bhagavaḥ śastaṃ kathamapratiśastamiti sa hovāca yatra

hotāśvinaṃ śaṃsannāgneyāsya kratorgāyatrasya candasaḥ pāraṃ gacāttatpratiprasthātā

vasatīvarīḥ parihṛtya maitrāvaruṇasya havirdhānayoḥ

prātaranuvākamupākurutāduccairhotā śaṃsati śanairitaro jañjapyamāna ivānvāha

tanna vācā vācam pratyeti na candasā candaḥ

11.5.5.[11]

parihite prātaranuvāke yathāyatanamevopāṃśvantaryāmau hutvā droṇakalaśe

pavitram prapīḍyaṃ nidadhāti tiro'hnayaiścaritvā pratyañcaḥ pratiparetya

tirohnayāneva bhakṣayādhvā athānupūrvaṃ yajñapucaṃ saṃsthāpya ya ūrdhvā

antaryāmādgrahāstāngṛhītvā vipruṣāṃ homaṃ hutvā saṃtaniṃ ca bahiṣpavamānena

stutvāhareva pratipadyādhvā iti

11.5.5.[12]

tadete'bhi ślokāḥ caturbhiḥ saindhavairyuktairdhīrā vyajahustamaḥ vidvāṃso ye

śatakratu devāḥ sattramatanvateti

11.5.5.[13]

catvāro hyatra yuktā bhavanti dvau hotārau dvāvadhvaryū pavernu śakveva hanūni

kalpayannahnorantau vyatiṣajanta dhīrāḥ na dānavā yajñiyaṃ tantumeṣāṃ vijānīmo

vitatam mohayanti naḥ pūrvasyāhnaḥ pariṣiṃṣanti karma

taduttareṇābhivitanvate'hnā durvijñānaṃ kāvyaṃ devatānāṃ somāḥ somairvyatiṣaktāḥ

plavante samānāntsadamukṣanti hayānkāṣṭhabhṛto yathā pūrṇānparisrutaḥ

kumbhānjanamejayasādana ityasurarakṣasānyapeyuḥ

11.5.6.[1]

pañcaiva mahāyajñāḥ tānyeva mahāsattrāṇi bhūtayajño manuṣyayajñaḥ pitṛyajño

devayajño brahmayajña iti

11.5.6.[2]

aharaharbhūtebhyo baliṃ haret tathaitam bhūtayajñaṃ

samāpnotyaharahardadyādodapātrāttathaitam manuṣyayajñaṃ samāpnotyaharahaḥ

svadhākuryādodapātrāttathaitam pitṛyajñaṃ samāpnotyaharahaḥ svāhākuryādā

kāṣṭhāttathaitaṃ devayajñaṃ samāpnoti

11.5.6.[3]

atha brahmayajñaḥ svādhyāyo vai brahmayajñastasya vā etasya brahmayajñasya

vāgeva juhūrmana upabhṛccakṣurdhruvā medhā sruvaḥ satyamavabhṛthaḥ svargo

loka udayanaṃ yāvantaṃ ha vā imām pṛthivīṃ vittena pūrṇāṃ dadaṃlokaṃ jayati

tristāvantaṃ jayati bhūyāṃsaṃ cākṣayyaṃ ya evaṃ vidvānaharahaḥ svādhyāyamadhīte

tasmātsvāhyāyo'dhyetavyaḥ

11.5.6.[4]

payāahutayo ha vā etā devānām yadṛcaḥ sa ya evaṃ vidvānṛco'harahaḥ

svādhyāyamadhīte payāahutibhireva taddevāṃstarpayati ta enaṃ tṛptāstarpayanti

yogakṣemeṇa prāṇena retasā sarvātmanā sarvābhiḥ puṇyābhiḥ sampadbhirghṛtakulyā

madhukulyāḥ pitṝ!ntsvadhā abhivahanti

11.5.6.[5]

ājyāhutayo ha vā etā devānām yadyajūṃṣi sa ya evaṃ vidvānyajūṃṣyaharahaḥ

svādhyāyamadhīta ājyāhutibhireva taddevāṃstarpayati ta enaṃ tṛptāstarpayanti

yogakṣemeṇa prāṇena re

11.5.6.[6]

somāhutayo ha vā etā devānām yatsāmāni sa ya evaṃ vidvāntsāmānyaharahaḥ

svādhyāyamadhīte somāhutibhireva taddevāṃstarpayati ta enaṃ tṛptāstarpayanti

yogakṣemeṇa prāṇena re

11.5.6.[7]

medāahutayo ha vā etā devānām yadatharvāṅgirasaḥ sa ya evaṃ

vidvānatharvāṅgiraso'harahaḥ svādhyāyamadhīte medāahutibhireva

taddevāṃstarpayati ta enaṃ tṛptāstarpayanti yogakṣemeṇa prāṇena re

11.5.6.[8]

madhvāhutayo ha vā etā devānām yadanuśāsanāni vidyā vākovākyamitihāsapurāṇaṃ

gāthā nārāśaṃsyaḥ sa ya evaṃ vidvānanuśāsanāni vidyā vākovākyamitihāsapurāṇaṃ

gāthā nārāśaṃsīrityaharahaḥ svādhyāyamadhīte madhvāhutibhireva

taddevāṃstarpayati ta enaṃ tṛptāstarpayanti yogakṣemeṇa prāṇena re

11.5.6.[9]

tasya vā etasya brahmayajñasya catvāro vaṣaṭkārā yadvāto vāti yadvidyotate

yatstanayati yadavasphūrjati tasmādevaṃvidvāte vāti vidyotamāne

stanayatyavasphūrjatyadhīyītaiva vaṣaṭkārāṇāmacambaṭkārāyāti ha vai punarmṛtyum

mucyate gacati brahmaṇaḥ sātmatāṃ sa cedapi prabalamiva na śaknuyādapyekaṃ

devapadamadhīyītaiva tathā bhūtebhyo na hīyate

11.5.7.[1]

athātaḥ svādhyāyapraśaṃsā priye svādhyāyapravacane bhavato yuktamanā

bhavatyaparādhīno'harahararthāntsādhayate sukhaṃ svapiti paramacikitsaka ātmano

bhavatīndriyasaṃyamaścaikārāmatā ca prajñāṛddhiryaśo lokapaktiḥ prajñā

vardhamānā caturo dharmānbrāhmaṇamabhiniṣpādayati brāhmaṇyam

pratirūpacaryāṃ yaśo lokapaktiṃ lokaḥ pacyamānaścaturbhirdharmairbrāhmaṇam

bhunaktyarcayā ca dānena cājyeyatayā cāvadhyatayā ca

11.5.7.[2]

ye ha vai ke ca śramāḥ ime dyāvāpṛthivī antareṇa svādhyāyo haiva teṣām paramatā

kāṣṭhā ya evaṃ vidvāntsvādhyāyamadhīte tasmātsvādhyāyo'dhyetavyaḥ

11.5.7.[3]

yadyaddha vā ayaṃ candasaḥ svādhyāyamadhīte tena-tena haivāsya

yajñakratuneṣṭam bhavati ya evaṃ vidvāntsvādhyāyamadhīte

tasmātsvādhyāyo'dhyetavyaḥ

11.5.7.[4]

yadi ha vā apyabhyaktaḥ alaṃkṛtaḥ suhitaḥ sukhe śayane śayānaḥ svādhyāyamadhīta

ā haiva sa nakhāgrebhyastapyate ya evaṃ vidvāntsvādhyāyamadhīte

tasmātsvādhyāyo'dhyetavyaḥ

11.5.7.[5]

madhu ha vā ṛcaḥ ghṛtaṃ ha sāmānyamṛtaṃ yajūṃṣi yaddha vā ayaṃ

vākovākyamadhīte kṣīraudanamāṃsaudanau haiva tau

11.5.7.[6]

madhunā ha vā eṣa devāṃstarpayati ya evaṃ vidvānṛco'harahaḥ svādhyāyamadhīte ta

enaṃ tṛptāstarpayanti sarvaiḥ kāmaiḥ sarvairbhogaiḥ

11.5.7.[7]

ghṛtena ha vā eṣa devāṃstarpayati ya evaṃ vidvāntsāmānyaharahaḥ

svādhyāyamadhīte ta enaṃ tṛptā

11.5.7.[8]

amṛtena ha vā eṣa devāṃstarpayati ya evaṃ vidvānyajūṃṣyaharahaḥ

svādhyāyamadhīte ta enaṃ tṛptā

11.5.7.[9]

kṣīraudanamāṃsaudanābhyāṃ ha vā eṣa devāṃstarpayati ya evaṃ

vidvānvākovākyamitihāsapurāṇamityaharahaḥ svādhyāyamadhīte ta enaṃ tṛptā

11.5.7.[10]

yanti vā āpaḥ etyāditya eti candramā yanti nakṣatrāṇi yathā ha vā etā devatā neyurna

kuryurevaṃ haiva tadaharbrāhmaṇo bhavati yadahaḥ svādhyāyaṃ nādhīte

tasmātsvādhyāyo'dhyetavyastasmādapyṛcaṃ vā yajurvā sāma vā gāthāṃ vā kuṃvyāṃ

vābhivyāharedvratasyāvyavacedāya

11.5.8.[1]

prajāpatirvā idamagra āsīt eka eva so'kāmayata syām prajāyeyeti so'śrāmyatsa

tapo'tapyata tasmācrāntāttepānāttrayo lokā asṛjyanta pṛthivyantarikṣaṃ dyauḥ

11.5.8.[2]

sa imāṃstrīṃlokānabhitatāpa tebhyastaptebhyastrīṇi jyotīṃṣyajāyantāgniryo'yam

pavate sūryaḥ

11.5.8.[3]

sa imāni trīṇi jyotīṃṣyabhitatāpa tebhyastaptebhyastrayo vedā ajāyantāgnerṛgvedo

vāyoryajurvedaḥ sūryātsāmavedaḥ

11.5.8.[4]

sa imāṃstrīnvedānabhitatāpa tebhyastaptebhyastrīṇi śukrāṇyajāyanta

bhūrityṛgvedādbhuva iti yajurvedātsvariti sāmavedāttadṛgvedenaiva hotramakurvata

yajurvedenādhvaryavaṃ sāmavedenodgīthaṃ yadeva trayyai vidyāyai śukraṃ tena

brahmatvamathoccakrāma

11.5.8.[5]

te devāḥ prajāpatimabruvan yadi na ṛkto vā yajuṣṭo vā sāmato vā yajño

hvaletkenainam bhiṣajyemeti

11.5.8.[6]

sa hovāca yadyṛkto bhūriti caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā gārhapatye juhavatha yadi

yajuṣṭo bhuva iti caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāgnīdhrīye juhavathānvāhāryapacane vā

haviryajñe yadi sāmataḥ svariti caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvāhavanīye juhavatha yadyu

avijñātamasatsarvāṇyanudrutyāhavanīye juhavatha tadṛgvedenaivargvedam

bhiṣajyati yajurvedena yajurvedaṃ sāmavedena sāmavedaṃ sa yathā parvaṇā parva

saṃdadhyādevaṃ haiva sa saṃdadhāti ya etābhirbhiṣajyatyatha yo hāto'nyena

bhiṣajyati yathā śīrṇena śīrṇaṃ saṃdhitsedyathā vā śīrṇe garamabhinidadhyādevaṃ

tattasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidam

11.5.8.[7]

tadāhuḥ yadṛcā hotraṃ kriyate yajuṣādhvaryavaṃ sāmnodgītho'tha kena

brahmatvamityanayā trayyā vidyayeti ha brūyāt

11.5.9.[1]

prajāpatirha vā eṣa yadaṃśuḥ so'syaiṣa ātmaivātmā hyayam prajāpatirvāgevādābhyaḥ

sa yadaṃśuḥ gṛhītvādābhyaṃ gṛhṇātyātmānamevāsyaitatsaṃskṛtya tasminnetāṃ vācam

pratiṣṭhāpayati

11.5.9.[2]

atha mano ha vā aṃśuḥ vāgadābhyaḥ prāṇa evāṃśurudāno'dābhyaścakṣurevāṃśuḥ

śrotramadābhyastadyadetau grahau gṛhṇanti sarvatvāyaiva kṛtsnatāyai

11.5.9.[3]

atha devāśca ha vā asurāśca ubhaye prājāpatyā aspardhanta ta etasminneva yajñe

prajāpatāvaspardhantāsmākamayaṃ syādasmākamayaṃ syāditi

11.5.9.[4]

tato devāḥ arcantaḥ śrāmyantaścerusta etaṃ grahaṃ dadṛśuretamadābhyaṃ

tamagṛhṇata te savanāni prāvṛhanta te sarvaṃ yajñaṃ

samavṛñjatāntarāyannasurānyajñāt

11.5.9.[5]

te hocuḥ adabhāma vā enāniti tasmādadābhyo na vai no'dabhanniti tasmādadābhyo

vāgvā adābhyaḥ seyamadabdhā vāktasmādvevādābhya evaṃ ha vai dviṣato

bhrātṛvyasya sarvaṃ yajñaṃ saṃvṛṅkta evaṃ dviṣantam bhrātṛvyaṃ

sarvasmādyajñānnirbhajati bahirdhā karoti ya u evametadveda

11.5.9.[6]

sa yenaiva pātreṇāṃśuṃ gṛhṇāti tasminneva pātre nigrābhyābhyo'pa ānīya

tasminnetānaṃśūngṛhṇāti

11.5.9.[7]

upayāmagṛhīto'si agnaye tvā gāyatracandasaṃ gṛhṇāmīti gāyatram prātaḥsavanaṃ

tatprātaḥsavanam pravṛhatīndrāya tvā triṣṭupcandasaṃ gṛhṇāmīti traiṣṭubham

mādhyandinaṃ savanaṃ tanmādhyandinaṃ savanam pravṛhati viśvebhyastvā devebhyo

jagaccandasaṃ gṛhṇāmīti jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tattṛtīyasavanam

pravṛhatyanuṣṭupte'bhigara iti yadvā ūrdhvaṃ savanebhyastadānuṣṭubhaṃ

tadevaitatpravṛhati tannābhiṣuṇoti vajro vai grāvā vāgadābhyo nedvajreṇa vācaṃ

hinasānīti

11.5.9.[8]

aṃśūnevādhūnoti vreśīnāṃ tvā patmannādhūnomi kukūnanānāṃ tvā

patmannādhūnomi bhandanānāṃ tvā patmannādhūnomi madintamānāṃ tvā

patmannādhūnomi madhuntamānāṃ tvā patmannādhūnomītyetā vai

daivīrāpastadyāścaiva daivīrāpo yāścemā mānuṣyastābhirevāsminnetadubhayībhī

rasaṃ dadhāti

11.5.9.[9]

śukraṃ tvā śukra ādhūnomīti śukraṃ hyetacukra ādhūnotyahno rūpe sūryasya

raśmiṣviti tadahnaścaivainametadrūpe sūryasya ca raśmiṣvādhūnoti

11.5.9.[10]

kakubhaṃ rūpaṃ vṛṣabhasya rocate bṛhaditi etadvai kakubhaṃ rūpaṃ vṛṣabhasya

rocate bṛhadya eṣa tapati śukraḥ śukrasya purogāḥ somaḥ somasya purogā iti

tacukramevaitacukrasya purogāṃ karoti somaṃ somasya purogāṃ yatte somādābhyaṃ

nāma jāgṛvi tasmai tvā gṛhṇāmītyetaddha vā asyādābhyaṃ nāma jāgṛvi

yadvāktadvācamevaitadvāce gṛhṇāti

11.5.9.[11]

athopaniṣkramya juhoti tasmai te soma somāya svāheti tatsomamevaitatsomāya

juhoti tatho vācamagnau na pravṛṇaktyatha hiraṇyamabhivyanityasāveva

bandhustasya tāvatīreva dakṣiṇā yāvatīraṃśoḥ

11.5.9.[12]

athāṃśūnpunarapyarjati uśiktvaṃ deva somāgneḥ priyam pātho'pīhi vaśī tvaṃ deva

somendrasya priyaṃ pātho'pīhyasmatsakhā tvaṃ deva soma viśveṣāṃ devānām

priyam pātho'pīhīti savanāni vā adaḥ pravṛhati

tānyevaitatpunarāpyāyayatyayātayāmāni karoti tairayātayāmairyajñaṃ tanvate

11.6.1.[1]

bhṛgurha vai vāruṇiḥ varuṇam pitaraṃ vidyayātimene taddha varuṇo vidāṃ

cakārātivai mā vidyayā manyata iti

11.6.1.[2]

sa hovāca prāṅ putraka vrajatāttatra yatpaśyetaddṛṣṭvā dakṣiṇā vrajatāttatra

yatpaśyestaddṛṣṭvā pratyagvrajatāttatra yatpaśyestaddṛṣṭvodagvrajatāttatra

yatpaśyestaddṛṣṭvaitayoḥ pūrvayoruttaramanvavāntaradeśaṃ vrajatāttatra

yatpaśyestanma ācakṣīthā iti

11.6.1.[3]

sa ha tata eva prāṅ pravavrāja edu puruṣaiḥ puruṣānparvāṇyeṣām parvaśaḥ

saṃvraścam parvaśo vibhajamānānidaṃ tavedam mameti sa hovāca bhīṣmam bata

bhoḥ puruṣānnvā etatpuruṣāḥ parvāṇyeṣāṃ saṃvraścam parvaśo vyabhakṣateti te

hocuritthaṃ vā ime'smānamuṣmiṃloke'sacanta tānvayamidamiha pratisacāmahā iti sa

hovācāstīha prāyaścittī3rityastīti kā-ti pitā te vedeti

11.6.1.[4]

sa ha tata eva dakṣiṇā pravavrāja edu puruṣaiḥ puruṣānparvāṇyeṣām parvaśaḥ

saṃkartam parvaśo vibhajamānānidaṃ tavedam mameti sa hovāca bhīṣmam bata

bhoḥ puruṣānnvā etatpuruṣāḥ parvāṇyeṣām parvaśaḥ saṃkartam parvaśo

vyabhakṣateti te hocuritthaṃ vā ime'smānamuṣmiṃloke'sacanta tānvayamidamiha

pratisacāmahā iti sa hovācāstīha prāyaścittī3rityastīti kā-ti pitaiva te vedeti

11.6.1.[5]

sa ha tata eva pratyaṅ pravavrāja edu puruṣaiḥ

puruṣāṃstūṣṇīmāsīnāṃstūṣṇīmāsīnairadyamānāntsa hovāca bhīṣmam bata bhoḥ

puruṣānnvā etatpuruṣāstūṣṇīmāsīnāṃstūṣṇīmāsīnā adantīti te hocuritthaṃ vā

ime'smānamuṣmiṃloke'sacanta tānvayamidamiha pratisacāmahā iti sa hovācāstīha

prāyaścittī3rityastīti kā-ti pitaiva te vedeti

11.6.1.[6]

sa ha tata evodaṅ pravavrāja edu puruṣaiḥ puruṣānākrandayata

ākrandayadbhiradyamānāntsa hovāca bhīṣmam bata bhoḥ puruṣānnvā etatpuruṣā

ākrandayata ākrandayanto'dantīti te hocuritthaṃ vā ime'smānamu

11.6.1.[7]

sa ha tata evaitayoḥ pūrvayoḥ uttaramanvavāntaradeśam pravavrājedu striyau

kalyāṇīṃ cātikalyāṇīṃ ca te antareṇa puruṣaḥ kṛṣṇaḥ piṅgākṣo daṇḍapāṇistasthau taṃ

hainaṃ dṛṣṭvā bhīrviveda sa hetya saṃviveśa taṃ ha pitovācādhīṣva svādhyāyaṃ

kasmānnu svādhyāyaṃ nādhīṣa iti sa hovāca kimadhyeṣye na kiṃ canāstīti taddha

varuṇo vidāṃ cakārādrāgvā iti

11.6.1.[8]

sa hovāca yānvai tatprācyāṃ diśyadrākṣīḥ puruṣaiḥ pu ruṣānparvāṇyeṣām parvaśaḥ

saṃvraścam parvaśo vibhajamānānidaṃ tavedam mameti vanaspatayo vai te

abhūvantsa yadvanaspatīnāṃ samidhamādadhāti tena vanaspatīnavarunddhe tena

vanaspatīnāṃ lokaṃ jayati

11.6.1.[9]

atha yānetataddakṣiṇāyāṃ diśyadrākṣīḥ puruṣaiḥ puruṣānparvāṇyeṣām parvaśaḥ

saṃkartam parvaśo vibhajamānānidaṃ tavedam mameti paśavo vai te abhūvantsa

yatpayasā juhoti tena paśūnavarundhe tena paśūnāṃ lokaṃ jayati

11.6.1.[10]

atha yānetatpratīcyāṃ diśyadrākṣīḥ puruṣaiḥ

puruṣāṃstūṣṇīmāsīnāṃstūṣṇīmāsīnairadyamānānoṣadhayo vai tā abhūvantsa

yattṛṇenāvajyotayati tenauṣadhīravarunddhe tenauṣadhīnāṃ lokaṃ jayati

11.6.1.[11]

atha yānetadudīcyāṃ diśyadrākṣīḥ puruṣaiḥ puruṣānākrandayata

ākrandayadbhiradyamānānāpo vai tā abhūvantsa yadapaḥ pratyānayati

tenāpo'varunddhe tenāpāṃ lokaṃ jayati

11.6.1.[12]

atha ye ete striyāvadrākṣīḥ kalyāṇīṃ cātikalyāṇīṃ ca sā yā kalyāṇī sā śraddhā sa

yatpūrvāmāhutiṃ juhoti tena śraddhāmavarunddhe tena śraddhāṃ jayatyatha

yātikalyāṇī sāśraddhā sa yaduttarāmāhutiṃ juhoti tenāśraddhāmavarunddhe

tenāśraddhāṃ jayati

11.6.1.[13]

atha ya ene so'ntareṇa puruṣaḥ kṛṣṇaḥ piṅgākṣo daṇḍapāṇirasthātkrodho vai

so'bhūtsa yatsrucyapa ānīya ninayati tena krodhamavarunddhe tena krodhaṃ jayati sa

ya evaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tena sarvaṃ jayati sarvamavarunddhe

11.6.2.[1]

janako ha vai vaideho brāhmaṇairdhāvayadbhiḥ samājagāma śvetaketunāruṇeyena

somaśuṣmeṇa sātyayajñinā yājñavalkyena tānhovāca kathaṃ-kathamagnihotraṃ

juhutheti

11.6.2.[2]

sa hovāca śvetaketurāruṇeyo gharmāveva samrāḍahamajasrau yaśasā

viṣyandamānāvanyo'nyasminjuhomīti kathaṃ tadityādityo vai gharmastaṃ

sāyamagnau juhomyagnirvai gharmastam prātarāditye juhomīti kiṃ sa bhavati ya

evaṃ juhotyajasra eva śriyā yaśasā bhavatyetayośca devatayoḥ sāyujyaṃ salokatāṃ

jayatīti

11.6.2.[3]

atha hovāca śomaśuṣmaḥ sātyayajñiḥ teja eva samrāḍahaṃ tejasi juhomīti kathaṃ

tadityādityo vai tejastaṃ sāyamagnau juhomyagnirvai tejastam prātarāditye juhomīti

kiṃ sa bhavati ya evaṃ juhotīti tejasvī yaśasvyannādo bhavatyetayoścaiva devatayoḥ

sāyujyaṃ salokatāṃ jayatīti

11.6.2.[4]

atha hovāca yājñavalkyaḥ yadahamagnimuddharāmyagnihotrameva

tadudyacāmyādityaṃ vā astaṃ yantaṃ sarve devā anuyanti te ma etamagnimuddhṛtaṃ

dṛṣṭvopāvartante'thāham pātrāṇi nirṇijyopavāpyāgnihotrīṃ dohayitvā

paśyanpaśyatastarpayāmīti tvaṃ nediṣṭhaṃ yājñavalkyāgnihotrasyāmīmāṃsiṣṭhā

dhenuśataṃ dadāmīti hovāca na tvevainayostvamutkrātriṃ na gatiṃ na pratiṣṭhāṃ na

tṛptiṃ na punarāvṛttiṃ na lokam pratyutthāyinamityuktvā rathamāsthāya pradhāvayāṃ

cakāra

11.6.2.[5]

te hocuḥ ati vai no'yaṃ rājanyabandhuravādīddhantainam brahmodyamāhvayāmahā

iti sa hovāca yājñavalkyo brāhmaṇā vai vayaṃ smo rājanyabandhurasau yadyamuṃ

vayaṃ jayema kamajaiṣmeti brūyāmātha

yadyasāvasmānjayedbrāhmaṇānrājanyabandhurajaiṣīditi no

brūyurmedamādṛḍhvamiti taddhāsya jajñuratha ha yājñavalkyo

rathamāstāyānupradhāvayāṃ cakāra taṃ hānvājagāma sa hovācāgnihotraṃ yājñavalkya

veditū3mityagnihotraṃ samrāḍiti

11.6.2.[6]

te vā ete āhutī hute utkrāmataḥ te antarikṣamāviśataste antarikṣamevāhavanīyaṃ

kurvāte vāyuṃ samidham marīcīreva śukrāmāhutiṃ te antarikṣaṃ tarpayataste tata

utkrāmataḥ

11.6.2.[7]

te divamāviśataḥ te divamevāhavanīyaṃ kurvāte ādityaṃ samidhaṃ candramasameva

śukrāmāhutiṃ te divaṃ tarpayataste tata āvartete

11.6.2.[8]

te imāmāviśataḥ te imāmevāhavanīyaṃ kurvāte agniṃ samidhamoṣadhīreva

śukrāmāhutiṃ te imāṃ tarpayataste tata utkrāmataḥ

11.6.2.[9]

te puruṣamāviśataḥ tasya mukhamevāhavanīyaṃ kurvāte jihvāṃ

samidhamannameva śukrāmāhutiṃ te puruṣaṃ tarpayataḥ sa ya evaṃ

vidvānaśnātyagnihotramevāsya hutam bhavati te tata utkrāmataḥ

11.6.2.[10]

te striyamāviśataḥ tasyā upasthamevāhavanīyaṃ kurvāte dhārakāṃ samidhaṃ dhārakā

ha vai nāmaiṣaitayā ha vai prajāpatiḥ prajā dhārayāṃ cakāra reta eva śukrāmāhutiṃ

te striyaṃ tarpayataḥ sa ya evaṃ vidvānmithunamupaityagnihotramevāsya hutam

bhavati yastataḥ putro jāyate sa lokaḥ pratyutthāyyetadagnihotraṃ yājñavalkya nātaḥ

paramastīti hovāca tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau sa hovāca kāmapraśna eva me

tvayi yājñavalkyāsaditi tato brahmā janaka āsa

11.6.3.[1]

janako ha vaideho bahudakṣiṇena yajñeneje sa ha gavāṃ

sahasramavarundhannuvācaitā vo brāhmaṇā yo brahmiṣṭhaḥ sa udajatāmiti

11.6.3.[2]

sa hovāca yājñavalkyo 'rvācīretā iti te hocustvaṃ svinno yājñavalkya brahmiṣṭho'sī3

iti sa hovāca namo'stu brahmiṣṭhāya gokāmā eva vayaṃ sma iti

11.6.3.[3]

te hocuḥ ko na imam prakṣyatīti sa hovāca vidagdhaḥ śākalyo'hamiti taṃ ha

pratikhyāyovāca tvāṃ svicākalya brāhmaṇā ulmukāvakṣayaṇamakratā3iti

11.6.3.[4]

sa hovāca kati devā yājñavalkyeti trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasretyomiti

hovāca katyeva devā yājñavalkyeti trayastriṃśadityomiti hovāca katyeva devā

yājñavalkyeti traya ityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyeti dvāvityomiti hovāca

katyeva devā yājñavalkyetyadhyardha ityomiti hovāca katyeva devā yājñavalkyetyeka

ityomiti hovāca katame te trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti

11.6.3.[5]

sa hovāca mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti katame te

trayastriṃśadityaṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāsta ekatriṃśadindraścaiva

prajāpatiśca trayastrṃśāviti

11.6.3.[6]

katame vasava iti agniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauśca

candramāśca nakṣatrāṇi caite vasava ete hīdaṃ sarvaṃ vāsayante te yadidaṃ sarvaṃ

vāsayante tasmādvasava iti

11.6.3.[7]

katame rudrā iti daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaste

yadāsmānmartyācarīrādutkrāmantyatha rodayanti tadyadrodayanti tasmādrudrā iti

11.6.3.[8]

katama ādityā iti dvādaśa māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityā ete hīdaṃ sarvamādadānā

yanti te yadidaṃ sarvamādadānā yanti tasmādādityā iti

11.6.3.[9]

katama indraḥ katamaḥ prajāpatiriti stanayitnurevendro yajñaḥ prajāpatiriti katama

stanayitnurityaśaniriti katamo yajña iti paśava iti

11.6.3.[10]

katame te trayo devā iti ima eva trayo lokā eṣu hīme sarve devā iti katamau tau

dvau devāvityannaṃ caiva prāṇaśceti katamo'dhyardha iti yo'yam pavata iti katama

eko deva iti prāṇa iti

11.6.3.[11]

sa hovāca anatipraśnyām mā devatāmatyaprākṣīḥ puretithyai mariṣyasi na te'sthīni

cana gṛhānprāpsyantīti sa ha tathaiva mamāra tasya hāpyanyanmanyamānāḥ

parimoṣiṇo'sthīnyapajahrustasmānnopavādī syāduta hyevaṃvitparo bhavati

11.7.1.[1]

paśubandhena yajate paśavo vai paśubandhaḥ sa yatpaśubandhena yajate

paśumānasānīti tena gṛheṣu yajeta gṛheṣu paśūnbadhnā iti tena suyavase yajeta

suyavase paśūnbadhnā iti jīryanti ha vai juhvato yajamānasyāgnayo'gnīnjīryato'nu

yajamāno yajamānamanu gṛhāśca paśavaśca

11.7.1.[2]

sa yatpaśubandhena yajate agnīnevaitatpunarṇavānkurute'gnīnām punarṇavatāmanu

yajamānamanu gṛhāśca paśavaścāyuṣyo ha vā asyaiṣa ātmaniṣkrayaṇo bhavati

māṃsīyanti ha vai juhvato yajamānasyāgnayaste yajamānameva dhyāyanti yajamānaṃ

saṃkalpayanti pacanti vā anyeṣvagniṣu vṛthāmāṃsamathaiteṣāṃ nāto'nyā māṃsāśā

vidyate yasyo caite bhavanti

11.7.1.[3]

sa yatpaśubandhena yajate ātmānamevaitanniṣkrīṇīte vīreṇa vīraṃ vīro hi

paśurvīro yajamāna etadu ha vai paramannādyaṃ yanmāṃsaṃ sa

paramasyaivānnādyasyāttā bhavati taṃ vai saṃvatsaro nānījanamatīyādāyurvai

saṃvatsara āyurevaitadamṛtamātmandhatte

11.7.2.[1]

haviryajñavidho ha vā anyaḥ paśubandhaḥ savavidho'nyaḥ sa haiṣa haviryajñavidho

yasminvratamupanayati yasminnapaḥ praṇayati yasminpūrṇapātraṃ ninayati

yasminviṣṇukramānkramayatyatha haiṣa savavidho yasminnetāni na kriyante

11.7.2.[2]

tadāhuḥ iṣṭiḥ paśubandhā3 mahāyajñā3 iti mahāyajña iti ha brūyādiṣṭiṃ vai tarhi

paśubandhamakarvyenamakṛkṣathā ityenam brūyāt

11.7.2.[3]

tasya prayājā eva prātaḥsavanam anuyājāstṛtīyasavanam puroḍāśa eva mādhyandinaṃ

savanam

11.7.2.[4]

taddhaike vapāyāṃ hutāyāṃ dakṣiṇā nayanti tadu tathā na kuryādyo hainaṃ tatra

brūyādbahirdhā nvā ayam prāṇebhyo dakṣiṇā anaiṣīnna prāṇānadadakṣadandho vā

srāmo vā badhiro vā pakṣahato vā bhaviṣyatītīśvaro ha tathaiva syāt

11.7.2.[5]

itthameva kuryāt puroḍāśeḍāyāmevopahūtāyāṃ dakṣiṇā nayedaindro vā ayam

madhyataḥ prāṇa imamevaitadaindram madhyataḥ prāṇaṃ

dakṣiṇābhirdakṣayatyaindraṃ vai mādhyandinaṃ savanam mādhyandine vai savane

dakṣiṇā nīyante tasmātpuroḍāśeḍāyāmevopahūtāyāṃ dakṣiṇā nayet

11.7.2.[6]

tadāhuḥ adhvaryo yaddīkṣitasya nānavabhṛtho'vakalpate kvainamadidīkṣa

ityāvabhṛthādanūddṛṃheyuradhvaryuśca pratiprasthātā ca hotā ca maitrāvaruṇaśca

brahmā cāgnīdhraścaitairvā eṣa ṣaḍḍhotā tamanudrutya ṣaḍḍhotāraṃ

juhotyekāmāhutiṃ kṛtvā pañca vājyā dyauṣpṛṣṭhamantarikṣamātmāṅgairyajñam

pṛthivīṃ śarīraiḥ vācaspate'cidrayā vācācidrayā juhvā divi devāvṛdhaṃ

hotrāmairayatsvāheti saiva dīkṣā

11.7.2.[7]

tadāhuḥ adhvaryo yaddīkṣitasya nānavabhṛtho'vakalpate

kvainamavabhṛthamavaneṣyasīti sa yaddhṛdayaśūlena caranti sa haivaitasyāvabhṛthaḥ

11.7.2.[8]

madhuko ha smāha paiṅgyaḥ visomena vā eke paśubandhena yajante sasomenaike

divi vai soma āsīttaṃ gāyatrī vayo bhūtvāharattasya yatparṇamacidyata tatparṇasya

parṇatvamiti nvā etadbrāhmaṇamudyate visomena vā eke paśubandhena yajante

sasomenaike sa haiṣa visomena paśubandhena yajate yo'nyam pālāśādyūpaṃ

kurute'tha haiṣa sasomena paśubandhena yajate yaḥ pālāśaṃ yūpaṃ kurute

tasmātpālāśameva yūpaṃ kurvīta

11.7.3.[1]

sa ya eṣa bahusāraḥ sa hāpaśavyastasmāttādṛśam paśukāmo yūpaṃ na kurvītātha ya

eṣa phalguprāsahaḥ sa ha paśavyastasmāttādṛśam paśukāmo yūpaṃ kurvīta

11.7.3.[2]

atha yasyaitadvakrasya sataḥ śūla-ivāgram bhavati sa ha kapotī nāma sa yo ha

tādṛśaṃ yūpaṃ kurute purā hāyuṣo'muṃ lokameti tasmāttādṛśamāyuṣkāmo yūpaṃ na

kurvīta

11.7.3.[3]

atha ya eṣa ānataḥ upariṣṭādapanato madhye so'śanāyai rūpaṃ sa yo ha tādṛśaṃ

yūpaṃ kurute'śanāyukā hāsya bhāryā bhavanti tasmāttādṛśamannādyakāmo yūpaṃ na

kurvītātha ya eṣa ānata upariṣṭādupanato madhye so'nnādyasya rūpaṃ

tasmāttādṛśamannādyakāmo yūpaṃ kurvīta

11.7.4.[1]

sa yatpaśunā yakṣyamāṇaḥ ekāratniṃ yūpaṃ kuruta imameva tena lokaṃ jayatyatha

yaddvyaratnimantarikṣalokameva tena jayatyatha yattryaratniṃ divameva tena

jayatyatha yaccaturartniṃ diśa eva tena jayati sa vā eṣa tryaratnirvaiva caturaratnirvā

paśubandhayūpo bhavatyatha yo'ta ūrdhvaḥ saumyasyaiva so'dhvarasya

11.7.4.[2]

tadāhuḥ yajedājyabhāgau nā3 iti yajedityāhuścakṣuṣī vā ete yajñasya yadājyabhāgau

kimṛte puruṣaścakṣurbhyāṃ syāditi yāvadvai bhāginaṃ svena bhāgadheyena na

nirbhajantyanirbhakto vai sa tāvanmanyate'tha yadaiva taṃ svena bhāgadheyena

nirbhajantyathaiva sa nirbhakto manyate sa yatraitaddhotānvāhāsnā rakṣaḥ

saṃsṛjatāditi tadenaṃ svena bhāgadheyena nirbhajati

11.7.4.[3]

etadvai paśoḥ saṃjñapyamānasya hṛdayaṃ śukṣamavaiti hṛdayācūlaṃ tadye saha

hṛdayena paśuṃ śrapayanti punaḥ paśuṃ śuganuviṣpandeta pārśvata evainatkāṣṭhe

pratṛdya śrapayet

11.7.4.[4]

upastṛṇīta ājyam tatpṛthivyai rūpaṃ karoti hiraṇyaśakalamavadadhāti tadagne rūpaṃ

karoti vapāmavadadhāti tadantarikṣasya rūpaṃ karoti hiraṇyaśakalamavadadhāti

tadādityasya rūpaṃ karotyatha yadupariṣṭādabhighārayati taddivo rūpaṃ karoti sā vā

eṣā pañcāvattā vapā bhavati pāṅkto yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pañcartavaḥ saṃvatsarasya

tasmātpañcāvattā vapā bhavati

11.8.1.[1]

tadyathā ha vai idaṃ rathacakraṃ vā kaulālacakraṃ vāpratiṣṭhitaṃ krandedevaṃ

haiveme lokā adhruvā apratiṣṭhitā āsuḥ

11.8.1.[2]

sa ha prajāpatirīkṣāṃ cakre kathaṃ nvime lokā dhruvāḥ pratiṣṭhitāḥ syuriti sa

ebhiścaiva parvatairnadībhiścemāmadṛṃhadvayobhiśca marīcibhiścāntarikṣaṃ

jīmūtaiśca nakṣatraiśca divam

11.8.1.[3]

sa maha iti vyāharat paśavo vai mahastasmādyasyaite bahavo bhavanti

bhūyiṣṭhamasya kule mahīyante bahavo ha vā asyaite bhavanti bhūyiṣṭhaṃ hāsya

kule mahīyante tasmādyadyenamāyatanādbādheranvā pra vā yāpayeyuragnihotraṃ

hutvā maha ityupatiṣṭheta prati prajayā paśubhistiṣṭhati nāyatanāccyavate

11.8.2.[1]

catvāro ha vā agnayaḥ āhita uddhṛtaḥ prahṛto vihṛto'yameva loka āhito'ntarikṣaloka

uddhṛto dyauṣprahṛto diśo vihṛto'gnirevāhito vāyuruddhṛta ādityaḥ

prahṛtaścandramā vihṛto gārhapatya evāhita āhavanīya uddhṛto'tha

yametamāhavanīyātprāñcam praṇayanti sa prahṛto'tha yametamudañcam

paśuśrapaṇāyāharanti yaṃ copayaṅbhyaḥ sa vihṛtastasmātprahārye'gnau paśubandhena

yajeta

11.8.3.[1]

tadāhuḥ kiṃdevatya eṣa paśuḥ syāditi prājāpatyaḥ syādityāhuḥ prajāpatirvā

etamagre'bhyapaśyattasmātprājāpatya evaiṣa paśuḥ syāditi

11.8.3.[2]

atho apyāhuḥ saurya evaiṣa paśuḥ syāditi tasmādetasminnastamite paśavo badhyante

badhnantyekānyathāgoṣṭhameka upasamāyanti tasmātsaurya evaiṣa paśuḥ syāditi

11.8.3.[3]

atho apyāhuḥ aindrāgna evaiṣa paśuḥ syādityete vai devate anvantye devā yadyārto

yajate pārayata eva yadi mahasāyajate pārayata eva tasmādaindrāgna evaiṣa paśuḥ

syāditi

11.8.3.[4]

prāṇa eva paśubandhaḥ tasmādyāvajjīvati nāsyānyaḥ paśūnāmīṣṭe baddhā

hyāsminnete bhavanti

11.8.3.[5]

sa ha prajāpatiragnimuvāca yajai tvayā tvā labhā iti neti hovāca vāyum brūhīti sa ha

vāyumuvāca yajai tvayā tvā labhā iti neti hovāca puruṣam brūhīti sa ha

puruṣamuvāca yajai tvayā tvā labhā iti neti hovāca paśūnbrūhīti sa ha paśūnuvāca

yajai yuṣmābhirā vo labhā iti neti hocuścandramasam brūhīti sa ha

candramasamuvāca yajai tvayā tvā labhā iti neti hovācādityam brūhīti sa

hādityamuvāca yajai tvayā tvā labhā iti tatheti hovāca ya u ta ete nācīkamanta kimu

ma eteṣu syāditi yadyatkāmayethā iti tatheti tamālabhata so'syāyam paśurālabdhaḥ

saṃjñapto'śvayattametābhirāprībhirāprīṇāttadyadenametābhirāprībhirāprīṇāttasmādāp

riyo nāma tasmādu paśuṃ saṃjñaptam brūyācetāṃ nu muhūrtamiti sa

yāvantamaśvamedheneṣṭvā lokaṃ jayati tāvantametena jayati

11.8.3.[6]

tam prācī dik prāṇetyanuprāṇatprāṇamevāsmiṃstadadadhāttaṃ dakṣiṇā

digvyānetyanuprāṇadvyānamevāsmiṃstadadadhāttam pratīcī

digapānetyanuprāṇadapānamevāsmiṃstadadadhāttamudīcī

digudānetyanuprāṇadudānamevāsmiṃstadadadhāttamūrdhvā

dikṣamānetyanuprāṇatsamānamevāsmiṃstadadadhāttasmādu putraṃ

jātamakṛttanābhim pañca brāhmaṇānbrūyādityenamanuprāṇiteti yadyu tānna

vindedapi svayamevānuparikrāmamanuprāṇyātsa sarvamāyuretyā haiva jarāyai jīvati

11.8.3.[7]

sa prāṇamevāgnerādatta tasmādeṣa nānupadhmāto nānupajvalito jvalatyātto hyasya

prāṇa ā ha vai dviṣato bhrātṛvyasya prāṇaṃ datte ya evaṃ veda

11.8.3.[8]

rūpameva vāyorādatta tasmādetasya lelayata ivaivopaśṛṇvanti na tvenam

paśyantyāttaṃ hyasya rūpamā ha vai dviṣato bhrātṛvyasya rūpaṃ datte ya evaṃ veda

11.8.3.[9]

cittameva puruṣasyādatta tasmādāhurdevacittaṃ tvāvatu mā manuṣyacittamityāttaṃ

hyasya cittamā ha vai dviṣato bhrātṛvyasya cittaṃ datte ya evaṃ veda

11.8.3.[10]

cakṣureva paśūnāmādatta tasmādete cākaśyamānā ivaiva na jānantyatha

yadaivopajighrantyatha jānantyāttaṃ hyeṣāṃ cakṣurā ha vai dviṣato bhrātṛvyasya

cakṣurtatte ya evaṃ veda

11.8.3.[11]

bhāmeva candramasa ādatta tasmādetayoḥ sadṛśayoḥ satornatarāṃ candramā

bhātyāttā hyasya bhā ā ha vai dviṣato bhrātṛvyasya bhāṃ datte ya evaṃ veda

tadyadādatta tasmādādityaḥ

11.8.4.[1]

keśigṛhapatīnāmu ha samrāḍdughāṃ śārdūlo jaghāna sa ha sasattriṇa āmantrayāṃ

cakre keha prāyaścittiriti te hocurneha prāyaścittirasti khaṇḍika evaudbhārirasya

prāyaścittiṃ veda sa u ta etādṛkcaiva kāmayate'taśca pāpīya iti

11.8.4.[2]

sa hovāca saṃgrahītaryuṅgdhi me syantsyāmi sa yadyaha me vakṣyati samāpsyāmi

yadyu mā mārayiṣyati yajñaṃ vikṛṣṭamanu vikrakṣya iti

11.8.4.[3]

sa ha yuktvā yayāvājagāma taṃ ha pratikhyāyovāca yannvetānyevājināni mṛgeṣu

bhavantyathaiṣām pṛṣṭīrapiśīrya pacāmahe kṛṣṇājinam me grīvāsvābaddhamityeva

medamadhṛṣo'bhyavasyanttū3 miti

11.8.4.[4]

neti hovāca samrāḍdughāṃ vai me bhagavaḥ śārdūlo'vadhītsa yadyaha me vakṣyasi

samāpsyāmi yadyu mā mārayiṣyasi yajñaṃ vikṛṣṭamanu vikrakṣya iti

11.8.4.[5]

sa hovāca āmantraṇīyānnvāmantrayā iti tānhāmantryovāca yadyasmai

vakṣyāmyamuṣyaivedam prajā bhaviṣyati na mama lokī tvaham bhaviṣyāmi yadyu

vā asmai na vakṣyāmi mamaivedam prajā bhaviṣyati nāmuṣya lokī tvasau

bhaviṣyatīti te hocurmā bhagavo voco'yaṃ vāva kṣatriyasya loka iti sa hovāca

vakṣyāmyevāmūrvai rātrayo bhūyasya iti

11.8.4.[6]

tasmā u haitaduvāca spṛtīrhutvānyāmājateti brūtātsā te samrāḍdughā syāditi

candrātte mana spṛṇomi svāhā sūryātte cakṣu spṛṇomi svāhā vātātte prāṇāntspṛṇomi

svāhā digbhyaste śrotraṃ spṛṇomi svāhādbhyaste lohitaṃ spṛṇomi svāhā pṛthivyai te

śarīraṃ spṛṇomi svāhetyathānyāmājateti brūtātsā te samrāḍdughā syāditi tato haiva sa

utsasāda kaiśinīrevemā apyetarhi prajā jāyante