Yaśodhara: Rasaprakāśasudhākara

Header

Data entry: Oliver Hellwig

Contribution: Oliver Hellwig

Date of this version: 2020-07-31

Source:

  • Jivram Kalidas Sastri Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940.

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup:

  • remarks

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.

Yasodhara: Rasaprakasasudhakara
Based on the ed. by Jivram Kalidas Sastri
Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940

Input by Oliver Hellwig

TEXT WITH PADA MARKERS

The transliteration emulates Devanagari script.
Therefore, word boundaries are usually not marked by blanks

Revisions:

  • 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
  • 2025-01-08: Modified for validation.
  • 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

YRps, Adhyāya 1

śaśikalākalitaṃ hi śubhānanaṃ śivanidhānamatho ṛṣipūjitam
jananapālanasaṃharaṇātmakaṃ hariharaṃ prathamaṃ praṇamāmyaham // YRps_1.1

kumudakundasitāmbaradhāriṇīṃ vimalamauktikahārasuśobhitām
sakalasiddhagaṇair api sevitām aharahaḥ praṇamāmi ca śāradām // YRps_1.2

vadanakuṃjaram abhradaladyutiṃ trinayanaṃ ca caturbhujavāmanam
kanakaratnasuśobhitaśekharaṃ gaṇapatiṃ prathamaṃ praṇamāmyaham // YRps_1.3

giriśadhāma sadā mahadadbhutaṃ sakalarogavighātakaraṃ param
sakalasiddhisamūhaviśāradaṃ praṇatapāpaharaṃ bhavapāradam // YRps_1.4

Inhaltsverzeichnis

prathamaṃ pāradotpattiṃ kathayāmi yathātatham
tataḥ śodhanakaṃ tasya tathāṣṭādaśa karma ca // YRps_1.5

caturdhā baṃdhavijñānaṃ bhasmatvaṃ sūtakasya ca
dhātūnāṃ śodhanaṃ caiva māraṇaṃ guṇavarṇanam // YRps_1.6

aṣṭau mahārasāḥ samyak procyante 'tra mayā khalu
tathā coparasānāṃ hi guṇāḥ śodhanamāraṇam // YRps_1.7

drutipātaṃ ca sarveṣāṃ kathayāmi savistaram
ratnānāṃ guṇadoṣaśca tathā śodhanamāraṇam // YRps_1.8

krāmaṇaṃ raṃjanaṃ caiva drutimelānakaṃ rase
rasāṃśca śatasaṃkhyākān kathayāmi savistarāt // YRps_1.9

auṣadhīnāṃ samākhyātā bhedāścatvāra eva ca
divyauṣadhyo rasauṣadhyaḥ siddhauṣadhyastathā parāḥ // YRps_1.10

mahauṣadhya iti proktā yaṃtrāṇyatha puṭāni ca
mūṣāścaiva hi dhātūnāṃ kautukāni samāsataḥ // YRps_1.11

vājīkaraṇayogāśca śukrarataṃbhakarāsta
nātisaṃkṣepavistārāt graṃthe 'smin parikalpitāḥ // YRps_1.12

sūtotpatti (mithilfe einer schṆnen Frau)

himālayātpaścimadigvibhāge girīndranāmā ruciro 'sti bhūdharaḥ
tatsannidhāne 'tisuvṛttakūpe sākṣādraseṃdro nivasatyayaṃ hi // YRps_1.13

kumārikārūpaguṇena yuktā svalaṃkṛtā vāhavare 'dhirūḍhā
tatrāgatā kūpamavekṣamāṇā nivartitā sā mahatā javena // YRps_1.14

pradhāvitaḥ sūtavaraścaturṣu kakupsu bhūmau patito hi nūnam // YRps_1.15

paritaḥ parvatātsamyak kṣetraṃ dvādaśayojanam
vistīrṇaṃ ca suvṛttaṃ hi sūtakasya samīritam // YRps_1.16

tanmṛdaḥ pātane yaṃtre pātitaḥ khalu rogahā
jāyate ruciraḥ sākṣād ucyate pāradaḥ svayam // YRps_1.17

mercury:: subtypes:: caste (after emanation from the well)

kūpādviniḥsṛtaḥ sūtaś caturdikṣu gato dvijaḥ
kṣatriyo vaiśyaśūdrau ca caturṇāṃ jāyate khalu // YRps_1.18

mercury:: subtypes:: colour

śvetā kṛṣṇā tathā pītā raktā vai jāyate chaviḥ
prācyāṃ yāmyāṃ pratīcyāṃ ca kauberyāṃ ca diśi kramāt // YRps_1.19

mercury:: subtypes:: colour:: use

śvetaḥ śvetavidhāne syāt kṛṣṇo dehakarastathā
pītavarṇaḥ svarṇakartā rakto rogavināśakṛt // YRps_1.20

sarva ekīkṛtā eva sarvakāryakarāḥ sadā
sevitāḥ sarvarogaghnāḥ sarvasiddhividhāyakāḥ // YRps_1.21

itthaṃ sūtodbhavaṃ jñātvā na rogaivārdhyate khalu
śodhito māritaścaiva krāmitaḥ sāritaḥ śubhaḥ // YRps_1.22

pāradnā āṭh saṃskār athavā karm

svedanaṃ mardanaṃ caiva mūrcchanaṃ syāttadutthitam
pātanaṃ rodhanaṃ samyak niyāmanasudīpane // YRps_1.23

tathābhrakagrāsamānacāraṇaṃ ca krameṇa hi
garbhadrutirbāhyadrutiḥ proktaṃ jāraṇakaṃ tathā // YRps_1.24

sāraṇaṃ krāmaṇaṃ proktaṃ vedhakarma ca raṃjanam
sevanaṃ pāradasyātha karmāṇyaṣṭādaśaiva hi
uddeśato mayātraiva nāmāni kathitāni vai // YRps_1.25

pāradadoṣāḥ

doṣāḥ pañca samuddiṣṭāḥ pāradānāṃ bhiṣagvaraiḥ
malo viṣaṃ tathā vahnir mado darpaśca vai kramāt
mūrcchāṃ mṛtyuṃ madaṃ caiva sphoṭaṃ kuryuḥ śirobhramam // YRps_1.26

pāradakañcukāḥ

kañcukāḥ sapta sūtasya kathayāmi yathārthataḥ
nāmāni kathayāmyeṣāṃ devīśāstrānusārataḥ // YRps_1.27

mṛcchailajalaśulbāyonāgavaṃgasamudbhavāḥ
sūtake kaṃcukāḥ sapta tataścaiva viṣopamāḥ // YRps_1.28

mercury:: use of śodhana

dvādaśaiva hi doṣāḥ syur yaiśca niṣkāsitā dvijaiḥ
teṣāṃ hi rasasiddhiḥ syād apare yamasannibhāḥ
tasmāddoṣāpaharaṇaṃ kartavyaṃ bhiṣaguttamaiḥ // YRps_1.29

svedana

tatra svedanakaṃ kuryād yathāvacca śubhe dine
sūtasya svedanaṃ kāryaṃ dolāyaṃtreṇa vārtikaiḥ // YRps_1.30

kṣārau cāmlena sahitau tathā ca paṭupaṃcakam
trikaṭu triphalā caiva citrakeṇa samanvitā // YRps_1.31

puṣpakāsīsasaurāṣṭryau sarvāṇyeva tu mardayet
oṣadhāni samāṃśāni rasād aṣṭamabhāgataḥ // YRps_1.32

kṛtvāndhamūṣāṃ teṣāṃ tu tanmadhye pāradaṃ kṣipet
triguṇena suvastreṇa bhūrjapatreṇa veṣṭayet // YRps_1.33

guṇena kāṣṭhakhaṇḍe vai baddhāṃ tu rasapoṭalīm
lambāyamānāṃ bhāṇḍe tu tuṣavāriprapūrite // YRps_1.34

tridinaṃ svedayetsamyak svedanaṃ tadudīritam // YRps_1.35

2. mardana

atha mardanakaṃ karma yena śuddhatamo rasaḥ
prajāyate vistareṇa kathayāmi yathātatham // YRps_1.36

khalve vimardayetsūtaṃ dināni trīṇi caiva hi
khalva:: dimensions atha khalvapramāṇaṃ hi vakṣye tatra mayādhunā // YRps_1.37

kalāṃgulas tadāyāmaś cotsedho 'pi navāṃgulaḥ
vistareṇa tathā kuryān nimnatvena ṣaḍaṅgulam // YRps_1.38

dvyaṃgulaḥ pṛṣṭhavistāro madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ
pestle:: size ardhacandrākṛtiścāpi mardako 'tra daśāṃgulaḥ // YRps_1.39

mardana (cont.)

sūtaḥ pañcapalastasmin mardayet kāñjikaistryaham
bahirmalavināśāya rasarājaṃ tu niścitam // YRps_1.40

uṣṇakāṃjikatoyena kṣālayet tadanantaram // YRps_1.41

3. mūrchana

ataḥparaṃ pravakṣyāmi pāradasya tu mūrcchanam
mūrcchanaṃ doṣarahitaṃ saptakañcukanāśanam // YRps_1.42

svarjikā yāvaśūkaśca tathā ca paṭupaṃcakam
amlauṣadhāni sarvāṇi sūtena saha mardayet // YRps_1.43

khalve dinatrayaṃ tāvad yāvannaṣṭatvam āpnuyāt
svarūpasya vināśena mūrcchanaṃ tadihocyate
nirmalatvam avāpnoti granthibhedaśca jāyate // YRps_1.44

4. utthāpana

athotthāpanakaṃ karma pāradasya bhiṣagvaraiḥ
karaṇīyaṃ prayatnena rasaśāstrasya vartmanā // YRps_1.45

dolāyaṃtre tataḥ svedyaḥ pūrvavaddivasatrayam
sūryātape mardito 'sau dinamekaṃ śilātale
utthāpanaṃ bhavetsamyak mūrchādoṣavināśanam // YRps_1.46

5. pātana

pātanaṃ hi mahatkarma kathayāmi suvistaram
tridhā pātanamityuktaṃ rasadoṣavināśanam // YRps_1.47

ūrdhvapātastvadhaḥpātas tiryakpātaḥ krameṇa hi
ūrdhvapātanayantra ūrdhvapātanayaṃtrasya lakṣaṇaṃ tadihocyate
mṛṇmayī sthālikā kāryā cocchritā tu ṣaḍaṃgulā // YRps_1.48

mukhe saptāṅgulāyāmā paritastridaśāṃgulā
iyanmānā dvitīyā ca kartavyā sthālikā śubhā // YRps_1.49

kṣāradvayaṃ rāmaṭhaṃ ca tathā hi paṭupañcakam
amlavargeṇa saṃyuktaṃ sūtakaṃ taistu mardayet // YRps_1.50

lepayettena kalkena adhaḥsthāṃ sthālikāṃ śubhām
uparisthām adhovaktrāṃ dattvā saṃpuṭamācaret // YRps_1.51

sabhasmalavaṇenaiva mudrāṃ tatra prakārayet
culyāṃ sthālīṃ niveśyātha dhānyāgniṃ tatra kārayet // YRps_1.52

tasyopari jalādhānaṃ kāryaṃ yāmacatuṣṭayam
svāṅgaśītalatāṃ jñātvā ūrdhvaṃgaṃ grāhayedrasam // YRps_1.53

ūrdhvapātanayaṃtraṃ hi tadevaṃ parikīrtitam
5.2. adhaḥpātana pūrvoktāṃ sthālikāṃ samyak viparītāṃ tu paṃkile
garte tu sthāpitāṃ bhūmau jvālayenmūrdhni pāvakam // YRps_1.54

yāmatritayaparyaṃtaṃ adhaḥ patati pāradaḥ
adhaḥpātanayaṃtraṃ hi kīrtitaṃ rasavedibhiḥ // YRps_1.55

5.3. tiryakpātana

pūrvoktairauṣadhaiḥ sārdhaṃ rasarājaṃ vimardayet
tiryagghaṭe rasaṃ kṣiptvā tanmukhe hyaparo ghaṭaḥ // YRps_1.56

kanīyānudare chidraṃ chidre cāyasanālikām
nālikāṃ jalapātrasthāṃ kārayecca bhiṣagvaraiḥ // YRps_1.57

adhastādrasayaṃtrasya tīvrāgniṃ jvālayedbudhaḥ
yāmatritayaparyaṃtaṃ tiryakpāto bhavedrasaḥ // YRps_1.58

yaṃtrāṇāṃ pātanānāṃ ca tritayaṃ sukaraṃ khalu // YRps_1.59

kathitaṃ hi mayā samyak rasāgamanidarśanāt // YRps_1.60

6. rodhana

adhunā kathayiṣyāmi rasarodhanakarma ca
yatkṛte ca palatvaṃ hi rasarājasya śāmyati // YRps_1.61

sindhūdbhavaṃ daśapalaṃ jalaprasthatrayaṃ tathā
dhārayedghaṭamadhye ca sūtakaṃ doṣavarjitam // YRps_1.62

pidhānena yathā samyak mudritaṃ mṛtsnayā khalu
nirvāte nirjane deśe dhārayed divasatrayam // YRps_1.63

anenaiva prakāreṇa rodhanaṃ kuru vaidyarāṭ // YRps_1.64

7. niyāmana

ataḥparaṃ pravakṣyāmi pāradasya niyāmanam
jalasaiṃdhavasaṃyukto ghaṭastho hi rasottamaḥ
dinatrayaṃ sveditaśca vīryavānapi jāyate // YRps_1.65

8. dīpana

athedānīṃ pravakṣyāmi rasarājasya dīpanam
bubhukṣā vyāpakatvaṃ ca yena kṛtvā prajāyate // YRps_1.66

rājikā lavaṇopetā maricaṃ śigruṭaṃkaṇe
kāsīsasaṃyutā kāṃkṣī kāṃjikena samanvitaiḥ // YRps_1.67

dināni trīṇi saṃsvedya paścāt kṣāreṇa mardayet
anenaiva prakāreṇa dīpanaṃ jāyate dhruvam // YRps_1.68

tīvratvaṃ vegakāritvaṃ vyāpakatvaṃ bubhukṣutā
balavattvaṃ viśeṣeṇa kṛte samyak prajāyate // YRps_1.69

8.1. dīpana: mukhotpādana

mukhotpādanakaṃ karma prakāro dīpanasya hi
kathayāmi samāsena yathāvadrasaśodhanam // YRps_1.70

aṣṭādaśāṃśabhāgena kanakena ca sūtakaḥ
nimbūrasena saṃmardyo vāsaraikamataḥparam // YRps_1.71

kṣāraiśca lavaṇai ramyaiḥ sveditaḥ kāṃjikena hi
kṣālite kāṃjikenaiva vaktraṃ bhoktuṃ prajāyate // YRps_1.72

8.2. dīpana: mukhotpādana (2)

tāpyasatvaṃ kalāṃśena hemnā tad dviguṇena ca
taptam āyasakhalvena taptenātha pramardayet // YRps_1.73

vyaktaṃ hi rasacukreṇa kṣāreṇa caṇakasya hi
jaṃbīrapūrakajalair mardayedekaviṃśatim // YRps_1.74

vāsare yāmamekaṃ tu pratyekaṃ hi vimardayet
yātudhānamukhaṃ samyak yātyeva hi na saṃśayaḥ // YRps_1.75

dvitīyo dīpanasyaivaṃ prakāraḥ kathito mayā
sūtasyāṣṭau ca saṃskārāḥ kathitā dehakarmaṇi // YRps_1.76

tathā ca daśa karmāṇi dehalohakarāṇi hi // YRps_1.77

9. grāsamāna

athedānīṃ pravakṣyāmi bhakṣaṇaṃ cābhrakasya hi
karoṭividhinā samyak kartavyaṃ lohasaṃpuṭam // YRps_1.78

jalayaṃtrasya yogena viḍena sahito rasaḥ
bhakṣayatyeva cābhrasya kavalāni na saṃśayaḥ // YRps_1.79

jalayantra

ato hi jalayaṃtrasya lakṣaṇaṃ kathyate mayā
suvṛttaṃ lohapātraṃ ca jalaṃ tatrāḍhakatrayam // YRps_1.80

tanmadhye sudṛḍhaṃ samyak kartavyaṃ lohasaṃpuṭam
lohasaṃpuṭamadhye tu nikṣiptaṃ śuddhapāradam // YRps_1.81

biḍena sahitaṃ caiva ṣoḍaśāṃśena yatnataḥ
catuḥṣaṣṭyaṃśakaṃ cābhrasattvaṃ saṃpuṭake tathā // YRps_1.82

saṃpuṭaṃ mudrayetpaścāt dṛḍhayā toyamṛtsnayā
vahnimṛttikayā vāpi saṃdhirodhaṃ tu kārayet // YRps_1.83

culyāṃ niveśya taṃ yaṃtraṃ jalenoṣṇena pūritam
kramādagniḥ prakartavyo divasārdhakameva hi // YRps_1.84

evaṃ kṛte grāsamānaṃ bhakṣayennātra saṃśayaḥ
anenaiva prakāreṇa ṣaḍgrāsaṃ bhakṣayed dhruvam // YRps_1.85

bhakṣite cābhrasattve tu sarvakāryeṣu siddhidaḥ
viḍamāna mānaṃ mānavihīnena kartuṃ kena na śakyate // YRps_1.86

tasmānmayā mānakarma kathitavyaṃ yathoditam
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaṃ pāradānmukhakārakam // YRps_1.87

paścād dvātriṃśabhāgena dātavyaṃ bījamuttamam
tataḥṣoḍaśabhāgena bījasya kavalaṃ nyaset // YRps_1.88

rasādaṣṭamabhāgena dātavyaṃ bhiṣaguttamaiḥ
caturthenātha bhāgena grāsa evaṃ pradīyate // YRps_1.89

tathā ca samabhāgena grāsenaiva ca sādhayet
biḍena ṣoḍaśāṃśena kṣudhito jāyate rasaḥ // YRps_1.90

yadā jīrṇo bhaved grāsaḥ pātitaśca viḍena hi // YRps_1.91

biḍa

kāsīsasindhulavaṇasauvarcalasurāṣṭrikāḥ
gaṃdhakena samaṃ kṛtvā viḍo 'yaṃ vahnikṛd bhavet // YRps_1.92

10. cāraṇa

atha garbhadruteḥ karma cāraṇaṃ guṇavardhanam
kathayāmi yathātathyaṃ rasarājasya siddhidam // YRps_1.93

tāpyasatvābhrasattvaṃ ca ghoṣākṛṣṭaṃ ca tāmrakam
samabhāgāni sarvāṇi dhmāpayetkhadirāgninā // YRps_1.94

bhastrikādvitayenaiva yāvadabhrakaśeṣakam
tadabhrasatvaṃ sūtasya cārayetsamabhāgikam // YRps_1.95

11. garbhadruti

anenaiva prakāreṇa triguṇaṃ jāraṇaṃ rase
garbhadruterjāraṇaṃ hi kathitaṃ bhiṣaguttamaiḥ // YRps_1.96

12. bāhyadruti

bāhyadrutividhānaṃ hi kathyate gurumārgataḥ
abhrasatvaṃ hi mūṣāyāṃ vajravallīrasena hi // YRps_1.97

sauvarcalena saṃdhmātaṃ rasarūpaṃ prajāyate
abhradruteśca sūtasya samāṃśairmelanaṃ kṛtam // YRps_1.98

tena bandhatvamāyāti bāhyā sā kathyate drutiḥ
bāhyadrutikriyākarma śivabhaktyā hi sidhyati // YRps_1.99

guroḥ prasādātsatataṃ mahābhairavapūjanāt
śivayorarcanādeva bāhyagā sidhyati drutiḥ // YRps_1.100

13. jāraṇa

atha jāraṇakaṃ karma kathayāmi suvistaram
abhrakaṃ tāpyasatvaṃ ca samaṃ kṛtvā tu saṃdhamet // YRps_1.101

abhraśeṣaṃ kṛtaṃ yacca tatsatvaṃ jārayedrase
evaṃ pūtidvayenaiva ghanasatvaṃ hi sādhayet // YRps_1.102

dhātuvādavidhānena lohakṛt dehakṛnna hi
gajavaṃgau mahāghorāv asevyau hi nirantaram // YRps_1.103

sādhitaṃ ghanasatvaṃ tad retitaṃ rajaḥsannibham
bubhukṣitarasasyāsye nikṣiptaṃ vallamātrakam // YRps_1.104

raso gadyāṇakasyāpi turyabhāgaḥ prakīrtitaḥ
tāmrapātrasthamamlaṃ vai saiṃdhavena samanvitam // YRps_1.105

kṣīreṇa sahitaṃ vāpi prahitaṃ dvidināvadhi
jātaṃ tutthasamaṃ nīlaṃ kalkaṃ tatprocyate budhaiḥ // YRps_1.106

kalkenānena sahitaṃ sūtakaṃ ca vimardayet
dinatrayaṃ taptakhalve dhautaḥ paścācca kāṃjikaiḥ // YRps_1.107

sthāpayetkāṃsyapātre tu tadūrdhvādho viḍaṃ nyaset
rasasyāṣṭamabhāgena saṃpuṭaṃ kārayettataḥ // YRps_1.108

bhūrjapatrairmukhaṃ ruddhvā sūtreṇaiva tu veṣṭayet
saṃpuṭaṃ vāsasāveṣṭya dolāyāṃ svedayettataḥ // YRps_1.109

gomūtreṇāmlavargeṇa kāṃjikena dinaṃ dinam
aśmapātre'tha lohasya pātre kācamaye 'thavā // YRps_1.110

uṣṇakāṃjikatoyena kṣālayitvā rasaṃ tataḥ
dṛḍhe caturguṇe vastre kṣiptvādhaḥ pīḍanādrasaḥ // YRps_1.111

nipatatyanyapātre tu sarvo 'pi yadi pāradaḥ
tadābhraṃ jāritaṃ samyak daṇḍadhārī bhavedrasaḥ // YRps_1.112

grāsamāne punardeyaṃ abhrabījamanuttamam
aṣṭagrāsena sarvaṃ hi jārayed gurumārgataḥ // YRps_1.113

evaṃ kṛte samaṃ cābhraṃ sūtake jīryati dhruvam
svahastena kṛtaṃ samyak jāraṇaṃ na śrutaṃ mayā // YRps_1.114

mercury:: "age" according to jāraṇa

samābhre jārite samyak daṇḍadhārī bhavedrasaḥ
bālaśca kathyate so'pi kiṃcitkāryakaro bhavet // YRps_1.115

dviguṇe triguṇe caiva kathyate 'tra mayā khalu
caturguṇe 'bhrake jīrṇe kiśoraḥ kathyate mayā // YRps_1.116

jīrṇe pañcaguṇe cābhre yuvā caiva rasottamaḥ
ṣaḍguṇe jārite tvabhre vṛddhaścaiva rasottamaḥ // YRps_1.117

saptāṣṭaguṇite cābhrasatve jīrṇe 'tivṛddhakaḥ
sarvasiddhikaraḥ so 'yaṃ pāradaḥ pāradaḥ svayam // YRps_1.118

anenaiva prakāreṇa sarvalohāni jārayet // YRps_1.119

14. sāraṇa

athedānīṃ pravakṣyāmi vedhavṛddheśca kāraṇam
mahāsiddhikaraṃ yatsyāt sāraṇaṃ sarvakarmaṇām // YRps_1.120

dhūrtapuṣpasamākārā mūṣāṣṭāṅguladīrghikā
mukhe suvistṛtā kāryā caturaṃgulasaṃmitā // YRps_1.121

mṛṇmayā sāpi śuṣkā ca madhye 'timasṛṇīkṛtā
anyā pidhānikā mūṣā sunimnā chidrasaṃyutā // YRps_1.122

śuddhaṃ sujāritaṃ sūtaṃ mūṣāmadhye nidhāpayet
sāraṇātaila matsyakacchapamaṇḍūkajalaukāmeṣasūkarāḥ // YRps_1.123

ekīkṛtya vasāmeṣām evaṃ tailaṃ tu sāraṇam
bhūnāgaviṭ tathā kṣaudraṃ vāyasānāṃ purīṣakam // YRps_1.124

tathaiva śalabhādīnāṃ mahiṣīkarṇayormalam
rasasya ṣoḍaśāṃśena caiteṣāṃ kalkamādiśet // YRps_1.125

paṭena gālitaṃ kṛtvā tailamadhye niyojayet
sāraṇā (cont.) sāraṇārthe kṛtaṃ tailaṃ tasmin taile supācayet // YRps_1.126

bījaṃ ca kalkamiśraṃ hi kṛtvā mūṣopari nyaset
pidhānena dvitīyena mūṣāvaktraṃ nirundhayet // YRps_1.127

bhasmanā lavaṇenaiva mūṣāyugmaṃ tu mudrayet
mūṣikāyāstribhāgaṃ hi khanitvā vasudhāṃ kṣipet // YRps_1.128

tadūrdhvaṃ dhmāpayetsamyak dṛḍhāṃgāraiḥ kharāgninā
evaṃ saṃjāritaṃ bījaṃ rasamadhye patatyalam // YRps_1.129

bandhamāyāti sūtendraḥ sārito guṇavān bhavet
prathamaṃ jāritaścaiva sāritaḥ sarvasiddhidaḥ // YRps_1.130

no jāritaḥ sāritaśca kathaṃ bandhakaro bhavet
gurūpadeśato dṛṣṭaṃ sāraṇaṃ karma cottamam // YRps_1.131

hastānubhavayogena kṛtaṃ samyak śrutaṃ nahi // YRps_1.132

15. krāmaṇa

atha krāmaṇakaṃ karma pāradasya nigadyate
śāstrātkṛtaṃ na dṛṣṭaṃ hi yathāvat krāmayedrasam // YRps_1.133

karṇamalaṃ mahiṣīṇāṃ strīdugdhaṃ ṭaṃkaṇena sammiśram /
etānyeva samāni ca kṛtvā dravyāṇi mardayecca dinam // YRps_1.134_

viṣaṃ ca daradaścaiva rasako raktakāntakau
indragopaśca tuvarī mākṣikaṃ kākaviṭ tathā // YRps_1.135

kalkametad adhordhvaṃ hi madhye sūtaṃ nidhāpayet
kācacūrṇaṃ tato dattvā cāndhamūṣāgataṃ dhamet // YRps_1.136

anena krāmaṇenaiva pāradaḥ kramate kṣaṇāt
idaṃ krāmaṇakaṃ śreṣṭhaṃ nandirājena bhāṣitam // YRps_1.137

tāpyasattvaṃ tathā nāgaṃ śuddhaṃ krāmaṇakaṃ tathā
bījāni pāradasyāpi kramate ca na saṃśayaḥ // YRps_1.138

16. vedhana

atha vedhavidhānaṃ hi kathayāmi suvistaram
yena vijñātamātreṇa vedhajño jāyate naraḥ // YRps_1.139

dhūrtatailamaheḥphenaṃ kaṃguṇītailameva ca
bhṛṅgītailaṃ viṣaṃ caiva tailaṃ jātīphalodbhavam // YRps_1.140

hayamāraśiphātailam abdheḥśoṣakatailakam
etānyanyāni tailāni viddhi vedhakarāṇi ca // YRps_1.141

siddhasūtena ca samaṃ marditaṃ vedhakṛd bhavet // YRps_1.142

vedhabhedāḥ

lepavedhastathā kṣepaḥ kuṃtavedhastathaiva ca // YRps_1.143

dhūmākhyaḥ śabdavedhaḥ syād evaṃ pañcavidhaḥ smṛtaḥ
lepavedha sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kaladhūtabhavāni ca
kalkena lepitānyeva dhmāpayed andhamūṣayā // YRps_1.144

śītībhūte tamuttārya lepavedhaśca kathyate
kṣepavedha drute tāmre 'thavā raupye rasaṃ tatra vinikṣipet // YRps_1.145

vidhyate tena sahasā kṣepavedhaḥ sa kathyate
kuntavedha drāvayennāgarūpyaṃ ca tāmraṃ caiva tathāvarān // YRps_1.146

pārado 'nyatame pātre drāvite 'tra niyojitaḥ
vedhate kuntavedhaḥ syād iti śāstravido 'bruvan // YRps_1.147

dhūmavedha

dhūmasparśena jāyante dhātavo hemarūpyakau
dhūmavedhaḥ sa vijñeyo rasarājasya niścitam // YRps_1.148

śabdavedha

baddhe rasavare sākṣāt sparśanājjāyate ravaḥ
tathaiva jāyate vedhaḥ śabdavedhaḥ sa kathyate // YRps_1.149

17. rañjana

athedānīṃ pravakṣyāmi raṃjanaṃ pāradasya hi
rañjitaḥ krāmitaścaiva sākṣāddevo maheśvaraḥ // YRps_1.150

raṃjanaṃ lohatāmrābhyāṃ rasakena vidhīyate
tathā raktagaṇenaiva kartavyaṃ śāstravartmanā // YRps_1.151

gandharāgeṇa kartavyaṃ pāradasyātha raṃjanam
tāmreṇa raktakācena raktasaindhavakena ca // YRps_1.152

aṃdhamūṣāgataṃ sūtaṃ rañjayettāmrakādibhiḥ
iṣṭikāyantrayogena gandharāgeṇa rañjayet // YRps_1.153

rasakasya ca rāgeṇa tulāyantrasya yogataḥ
mercury:: rañjana mardanāttīkṣṇacūrṇena rañjayetsūtakaṃ sadā // YRps_1.154

mercury:: rañjana

tāmrakalkīkṛtenaiva sthāpayetsaptavāsaram
raṃjanaṃ sūtarājasya jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_1.155

mercury:: rañjana

mṛṇmūṣā ca prakartavyā raktavargeṇa lepitā
tanmadhye pāradaṃ kṣiptvā dhmānād rañjanakaṃ bhavet // YRps_1.156

mayā saṃkṣepataḥ proktaṃ raṃjanaṃ pāradasya hi
śāstramārgeṇa bahudhā raṃjanaṃ hi nidarśitam // YRps_1.157

18. sevana

atha sevanakaṃ karma pāradasya daśāṣṭamam
kathyate 'tra prayatnena vistareṇa mayādhunā // YRps_1.158

yatnena sevitaḥ sūtaḥ śāstramārgeṇa siddhidaḥ
anyathā bhakṣitaścaiva viṣavanmārayennaram // YRps_1.159

ādau tu vamanaṃ kṛtvā paścādrecanamācaret
tato mṛtābhraṃ bhakṣeta paścātsūtasya sevanam // YRps_1.160

samyak sūtavaraḥ śuddho dehalohakaraḥ sadā
sevitaḥ sarvarogaghnaḥ sarvasiddhikaro bhavet // YRps_1.161

yāvanmānena lohasya gadyāṇe vedhakṛdbhavet
tāvanmānena dehasya bhakṣito rogahā bhavet // YRps_1.162

rājikātha priyaṃguśca sarṣapo mudgamāṣakau
raktikā caṇako vātha vallamātro bhavedrasaḥ // YRps_1.163

eṣā mātrā rase proktā sarvakarmaviśāradaiḥ
anupānena bhuñjīta parṇakhaṇḍikayā saha // YRps_1.164

itthaṃ saṃsevite sūte sarvarogādvimucyate
sarvapāpādvinirmuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim // YRps_1.165

YRps, Adhyāya 2

pāradabandha

athedānīṃ pravakṣyāmi rasarājasya baṃdhanam
anubhūtaṃ mayā kiṃcit gurūṇāṃ hi prasādataḥ // YRps_2.1

bandhana:: subtypes

baṃdhaścaturvidhaḥ prokto jalaukā khoṭapāṭakau
tathā bhasmābhidhaḥ sākṣāt kathito'pi rasāgame // YRps_2.2

pakvabandho jalaukā syāt piṣṭīstambhastu khoṭakaḥ
pāṭaḥ parpaṭikābandho bhasma bhūtisamo bhavet // YRps_2.3

substances inducing bandhana

mūlikātra maṇiścaiva svarṇakaṃ nāgavaṅgake
catvāra ete sūtasya bandhanasyātha kāraṇam // YRps_2.4

uttamo mūlikābandho maṇibandhastu madhyamaḥ
adhamo dhātubandhastu pūtibandho 'dhamādhamaḥ // YRps_2.5

drutibandhaḥ pañcamo'sau dehalohakaraḥ sadā
abhradrutiviśeṣeṇa vijñeyo'sau bhiṣagvaraiḥ // YRps_2.6

mūlikābandha

kramaprāptamidaṃ vakṣye mūlikābandhanaṃ rase
śuddho rākṣasavaktraśca rasaścābhrakajāritaḥ // YRps_2.7

iṅgudīmūlaniryāse marditaḥ pāradastryaham
tata uddhṛtya vastreṇa baṃdhanaṃ kārayed bhiṣak // YRps_2.8

kāṃjike svedanaṃ kuryān niyataṃ saptavāsaram
pācitaṃ cānnamadhye tu kartavyaṃ vatsarāvadhi // YRps_2.9

tato dhūrtaphale nyastaṃ svedayecchatasaṃkhyayā
pācito'sau mahātaile dhūrtataile 'nnarāśike // YRps_2.10

baddhastu tena vidhinā kaṭhinatvaṃ prajāyate
vaṃgasya stambhanaṃ samyak karotyeva na saṃśayaḥ // YRps_2.11

dhārito'sau mukhe sākṣād vīryastambhakaraḥ sadā
mūlikābaṃdhanaṃ hyekaṃ kathitaṃ pāradasya vai // YRps_2.11_

mūlikābandha (2)

athāparaḥ prakāro hi bandhanasyāpi pārade
nāgārjunīmūlarasair mardayed dinasaptakam // YRps_2.12

mukhacarvaṇasambhūtair nimbakāṣṭhena peṣitaḥ
navanītasamas tena jāyate pāradastataḥ // YRps_2.13

vastreṇa baṃdhanaṃ kṛtvā phale dhaurte niveśayet
gomayairveṣṭitaṃ tacca karīṣāgnau vipācayet // YRps_2.14

lāvakākhye puṭe samyak kramavṛddhyā śataṃ puṭet
māsatrayapramāṇena pācayedannamadhyataḥ // YRps_2.15

paścātpuṭaśataṃ dadyāc chagaṇenātha pūrvavat
anenaiva prakāreṇa badhyate sūtakaḥ sadā // YRps_2.16

dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathitaḥ sādhakāya vai
dhārito'sau mukhe samyak vīryastaṃbhakaraḥ param
vaṃgastaṃbhakaro'pyevaṃ baddhaḥ sūtavaro'pyalam // YRps_2.17

mūlikābandha

śuddhaṃ sujāritābhraṃ vai sūtakaṃ ca vimardayet
arkamūlarasenaiva vāsaraikaṃ prayatnataḥ // YRps_2.18

vajramūṣā tataḥ kāryā sudṛḍhā masṛṇīkṛtā
arkamūlabhavenaiva kalkena parilepitā // YRps_2.19

mūṣāmadhye rasaṃ muktvā cāndhayed anyamūṣayā
yāmārdhaṃ dhmāpitaḥ samyak rasakhoṭaḥ prajāyate // YRps_2.20

svāṃgaśītaṃ parijñāya rasakhoṭaṃ samuddharet
varṣamātraṃ dhṛto vaktre valīpalitanāśanaḥ // YRps_2.21

sarvasiddhikaro'pyeṣa mūlikābaddhapāradaḥ
mūlikābaṃdhanaṃ satyaṃ kṛtaṃ nāgārjunādibhiḥ // YRps_2.22

sarvasiddhikaraṃ śreṣṭhaṃ sarvakāryakaraṃ sadā // YRps_2.23

mūlikābandha (4)

śuddhaṃ rasavaraṃ samyak tathaivāmbarabhakṣitam
jalakūmbhīrasaiḥ paścān mardayeddinasaptakam // YRps_2.24

tasyāḥ prakalpayenmūṣāṃ sūtakaṃ tatra nikṣipet
anyasyāmandhamūṣāyāṃ sūtamūṣāṃ nirundhayet // YRps_2.25

puṭaṃ tatra pradātavyaṃ ekenāraṇyakena ca
puṭānyevaṃ pradeyāni ekaikotpalavṛddhitaḥ // YRps_2.26

anenaiva prakāreṇa puṭāni trīṇi dāpayet
bandhamāpnoti sūtendraḥ satyaṃ guruvaco yathā // YRps_2.27

mūlikābandha (5)

cūrṇīkṛtāni satataṃ dhūrtabījāni yatnataḥ
sūtarājasamānyevam ūrdhvayantreṇa pātayet // YRps_2.28

ekaviṃśativārāṇi tataḥ khalve nidhāpayet
iṅgudīpatraniryāse mardayeddinasaptakam // YRps_2.29

bhṛṃgarājarasenaiva viṣakharparakena ca
pāṭhārasena saṃmardya lajjālusvarasena vai // YRps_2.30

tryahaṃ tryahaṃ ca saṃmardya bandhamāyāti niścitam
dolāyaṃtreṇa saṃsvedya saptāhaṃ dhūrtaje rase // YRps_2.31

viṣamūṣodare dhṛtvā māṃse sūkarasaṃbhave
bharjayeddhūrtatailena saptāhājjāyate mukham // YRps_2.32

kaṭhino vajrasadṛśo jāyate nātra saṃśayaḥ
kṣīraṃ śoṣayate nityaṃ kautukārthe na saṃśayaḥ // YRps_2.33

vīryaṃ vaṃgaṃ stambhayati satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
prakārāḥ kathitāḥ pañca sūtarājasya baṃdhane // YRps_2.34

vajrasattvena śatavedhī rasabandhaḥ (1)

vajrabaṃdhaṃ dvitīyaṃ tu krameṇaiva yathātatham
rasaśāstrāṇi bahudhā nirīkṣya pravadāmyaham // YRps_2.35

vajrasatvaṃ tathā sūtaṃ samāṃśaṃ kārayed budhaḥ
rasapādasamaṃ hema trayamekatra mardayet // YRps_2.36

vaṃdhyākarkoṭikāmūlarasenaivātha bhāvayet
tathā dhūrtarasenāpi citrakasya rasena vai // YRps_2.37

kāmbojīrasakenāpi tathā nāḍīrasena vai
āsāṃ niyāmikānāṃ ca rasaṃ vastreṇa gālayet // YRps_2.38

sūryātape dinaikaikaṃ krameṇānena mardayet
aṃdhamūṣāgataṃ golaṃ mudrayeddṛḍhamudrayā // YRps_2.39

lohasaṃpuṭake paścān nikṣiptaṃ mudritaṃ dṛḍham
ghaṭikādvayamānena dhmāpitaṃ bhastrayā khalu // YRps_2.40

svāṃgaśītalakaṃ jñātvā gṛhṇīyātāṃ ca mūṣikām
utkhanyotkhanya yatnena sūtabhasma samāharet // YRps_2.41

kācaṭaṃkaṇayogena dhmāpitaṃ taṃ ca golakam
vedhate śatavedhena sūtako nātra saṃśayaḥ // YRps_2.42

vaktrastho nidhanaṃ hanyād dehalohakaro bhavet // YRps_2.43

vajrabhasmayogena rasabandhaḥ (7)

vajrabhasma tathā sūtaṃ samaṃ kṛtvā tu mardayet
trinemikāvajravallīsahadevīrasena ca // YRps_2.44

snuhikṣīreṇa saptāhaṃ sūryagharme sutīvrake
rasagolaṃ suvṛttaṃ tu śuṣkaṃ caivātha lepayet // YRps_2.45

kākamācīrasenaiva lāṃgalīsvarasena hi
gojihvikārasenaiva saptavāraṃ pralepayet // YRps_2.46

vajramūṣāgataṃ golaṃ mudrayeddṛḍhamudrayā
lohasaṃpuṭamūṣāyām andhitaṃ madhyasaṃsthitam // YRps_2.47

saptamṛtkarpaṭaiḥ samyag lepitaṃ sudṛḍhaṃ kuru
dhmāpitaṃ dṛḍhamaṃgārais tatrasthaṃ śītalīkṛtam // YRps_2.48

bhittvā mūṣāgataṃ sūtaṃ khoṭaṃ nakṣatrasannibham
sarvakāryakaraṃ śubhraṃ rañjitaṃ vedhakṛdbhavet // YRps_2.49

abhradrutyā rasabandhaḥ (8)

abhrakadrutibhiḥ sārdhaṃ sūtakaṃ ca vimardayet
samāṃśena śilāpṛṣṭhe yāmatrayamanāratam // YRps_2.50

kastūrīdhanasārābhyāṃ kṛṣṇāgarusamanvitam
śarkarālaśunābhyāṃ ca rāmaṭhena ca saṃyutam // YRps_2.51

palāśabījasya tathā tatprasūnarasena hi
tīkṣṇāṃśunātha mṛditaṃ drutibhiḥ saha sūtakam // YRps_2.52

milatyeva na saṃdehaḥ kimanyair bahubhāṣitaiḥ
tato guñjārasenaiva śvetavṛścīvakasya ca // YRps_2.53

lāṃgalyāśca rasaistāvad yāvadbhavati bandhanam // YRps_2.54

tataḥ prakāśamūṣāyāṃ pañcāṃgārairdhametkṣaṇam
bandhamāyāti vegena yathā sūryodaye 'mbujam // YRps_2.55

abhradrutisamāyoge rasendro vadhyate khalu
śivabhakto bhavetsākṣāt satyavāk saṃyatendriyaḥ // YRps_2.56

śivayormelanaṃ samyak tasya haste bhaviṣyati
rasāgameṣu yatproktaṃ baṃdhanaṃ pāradasya ca // YRps_2.57

kathitaṃ tanmayā spaṣṭaṃ nānubhūtaṃ na ceṣṭitam // YRps_2.58

vajradrutyā rasabandhaḥ (9)

vajrāṇāṃ brahmajātīnāṃ drutirvallapramāṇikā
tolakaṃ śuddhasūtaṃ ca mardayetkanyakārase // YRps_2.59

tāvattaṃ mardayetsamyag yāvat piṣṭī prajāyate
kṛtvā mūṣāṃ samāṃ śuddhāṃ dahanopalanirmitām // YRps_2.60

tanmadhye piṣṭikāṃ muktvā piṣṭīmānaṃ viṣaṃ tvaheḥ
pidhānaṃ tādṛśaṃ kuryān mukhaṃ tenātha rundhayet // YRps_2.61

kāṃsyabhājanamadhye tu sthāpayenmūṣikāṃ śubhām
bhājanāni ca catvāri caturdikṣu gatāni ca // YRps_2.62

citraṃ gharmaprasaṃgena bandhamāyāti pāradaḥ
yāmātkharātape nityaṃ śivenoktam atisphuṭam // YRps_2.63

vajradrutisamāyogāt sūto bandhanakaṃ vrajet
sarveṣāṃ sūtabandhānāṃ śreṣṭhaṃ satyamudīritam // YRps_2.64

suvarṇadrutyā rasabandhaḥ (10)

athedānīṃ pravakṣyāmi sūtarājasya bandhanam
hemadrutiṃ rasendreṇa mardayetsaptavāsarān // YRps_2.65

jvālāmukhīrasenaiva dhautaḥ paścācca kāṃjikaiḥ
pratyahaṃ kṣālayedrātrau rasenoktena vai divā // YRps_2.66

aṃdhamūṣāgataṃ paścān mṛdā karpaṭayogataḥ
lepayetsaptavārāṇi bhūgarte golakaṃ nyaset // YRps_2.67

dvādaśāṃgulavistīrṇaṃ dvādaśāṃgulanimnakam
khātapramāṇaṃ kathitaṃ gurumārgeṇa ca sphuṭam // YRps_2.68

tatropari puṭaṃ deyaṃ gajāhvaṃ chagaṇena ca
yāmadvādaśakenaiva badhyate pāradaḥ svayam // YRps_2.69

hemadrutau baddharaso dehalohaprasādhakaḥ
sarvasiddhikaraḥ śrīmān jarādāridryanāśanaḥ // YRps_2.70

suvarṇena rasabandhaḥ

dhātubandhastṛtīyo'sau svahastena kṛto mayā
tadahaṃ kathayiṣyāmi sādhakārthe yathātatham // YRps_2.71

bhūrjavatsūkṣmapatrāṇi kārayetkanakasya ca
tānyeva kolamātrāṇi palamātraṃ tu sūtakam // YRps_2.72

mardayennimbukadrāvair dinamekamanāratam
tatastadgolakaṃ kṛtvā kharparopari vinyaset // YRps_2.73

culyāmāropaṇaṃ kāryaṃ dhānyāmlena niṣiñcayet
piṣṭistaṃbhastu kartavyo niyataṃ tridināvadhi // YRps_2.74

tato dhūrtarasenaiva svedayetsaptavāsarān
śvetā punarnavā ciṃcā sahadevī ca nīlikā // YRps_2.75

tathā dhūrtavadhūś caiva lāṃgalī suradālikā
sūtabandhakarā śreṣṭhā proktā nāgārjunādibhiḥ // YRps_2.76

etāsāṃ svarasaiḥ paṅkair lepayetsūtagolakam
triguṇair bhūrjapatraistu veṣṭayettadanaṃtaram // YRps_2.77

vastreṇa poṭalīṃ baddhvā svedayenniṃbukadravaiḥ
yāmatrayaṃ prayatnena dhautaḥ paścād gavāṃ jalaiḥ // YRps_2.78

tato dhūrtaphalāntasthaṃ pācayedbahubhiḥ puṭaiḥ
lāvakākhyaiḥ sumatimān śobhanaḥ sūryakāntivat
jāyate nātra saṃdeho baddhaḥ śivasamo bhavet // YRps_2.79

raupyeṇa rasabandhaḥ

aṣṭamāṃśena rūpyena sūtakaṃ hi pramardayet
cāṃgerīsvarasenaiva piṣṭikāṃ kārayed budhaḥ // YRps_2.80

khoṭaṃ baddhvā tu vipacet dhūrtataile trivāsarān
tathā ca kaṃguṇītaile karavīrajaṭodbhave // YRps_2.81

jātīphalodbhavenāpi vatsanāgodbhavena ca
bhṛṃgyudbhavena ca tathā samudraśoṣakasya vai // YRps_2.82

devadārubhavenāpi pācayenmatimān bhiṣak
paścātsutīkṣṇamadirā dātavyā tu tuṣāgninā // YRps_2.83

dināni saptasaṃkhyāni mukham utpadyate dhruvam
śukrastambhakaraḥ samyak kṣīraṃ pibati nānyathā // YRps_2.84

tutthena tutthotthatāmreṇa rasabandhaḥ

lohapātre suvistīrṇe tutthakasyālavālakam
aṣṭasaṃskāritaṃ sūtaṃ tasminnikṣipya mātrayā // YRps_2.85

tutthacūrṇena saṃchādya pūrayennimbukadravaiḥ
pidhānena mukhaṃ ruddhvā lohapātrasya yatnataḥ // YRps_2.86

nirvāte nirjane deśe tridinaṃ sthāpayettataḥ
uṣṇakāṃjikayogena kṣālayed bahuśo bhiṣak // YRps_2.87

navanītasamo varṇaḥ sūtakasyāpi dṛśyate
rasakhoṭaṃ tato baddhvā svedayetkāṃjikaistryaham // YRps_2.88

aśmacūrṇasya kaṇikāmadhye khoṭaṃ nidhāya ca
jalasekaḥ prakartavyaḥ śītībhūtaṃ samuddharet // YRps_2.89

anenaiva prakāreṇa trivāraṃ pācayed dhruvam
kaṭhinatvaṃ prayātyeva satyaṃ guruvaco yathā // YRps_2.90

tato dhūrtaphalānāṃ hi sahasreṇāpi pācayet
mukham utpadyate samyak vīryastaṃbhakaro 'pyayam // YRps_2.91

dhātubījena rasabandhaḥ

vaṃgatīkṣṇe same kṛtvā dhmāpayedvajramūṣayā
vaṅgam uttārayetsamyak tīvrāṅgāraiḥ prayatnataḥ // YRps_2.92

anenaiva prakāreṇa triguṇaṃ vāhayettrapu
bījaṃ śāṇapramāṇaṃ hi sūtaṃ palamitaṃ bhavet // YRps_2.93

mardayetkanyakādrāvair dinamekaṃ viśoṣayet
golasya svedanaṃ kāryam ahobhiḥ saptabhistathā // YRps_2.94

triphalākvāthamadhye tu triyāmaṃ svedayetsudhīḥ
kumāryāḥ svarasenaiva bhṛṃgarājarasena hi // YRps_2.95

bhṛṃgīrasena ca tathā tridinaṃ svedyameva hi
ekaikenauṣadhenaivaṃ kācakūpyāṃ niveśayet // YRps_2.96

khaṭīpaṭuśivābhaktaṃ piṣṭvā vaktraṃ nirundhayet
khātaṃ trihastamātraṃ syāl laddīpūrṇaṃ tu kārayet // YRps_2.97

madhye tu kācaghaṭikāṃ surāpūrṇāṃ niveśayet
bhūmisthāṃ māsayugmena paścādenāṃ samuddharet // YRps_2.98

baddhaṃ sūtavaraṃ grāhyaṃ śubhraṃ caṃdraprabhānibham
mukhasthaṃ kurute samyak dṛḍhavajrasamaṃ vapuḥ // YRps_2.99

kāminīnāṃ śataṃ gacched valīpalitavarjitaḥ
devīśāstrānusāreṇa dhātubaddharaso'pyayam // YRps_2.100

prakāśito mayā samyak nātra kāryā vicāraṇā // YRps_2.101

kāntalohena rasabandhaḥ

raseṃdraḥ kāntalohaṃ ca tīkṣṇalohaṃ tathaiva ca
abhrasatvaṃ tathā tāpyasatvaṃ hemasamanvitam // YRps_2.102

samāṃśāni ca sarvāṇi mardayennimbukadravaiḥ
niṣecayedekadinaṃ paścād golaṃ tu kārayet // YRps_2.103

pakvamūṣā prakartavyā golaṃ garbhe niveśayet
gojihvā kākamācī ca nirguṃḍī dugdhikā tathā // YRps_2.104

kumārī meghanādā ca madhusaiṃdhavasaṃyutā
etāsāṃ svarasenaiva svedayedbahuśo bhiṣak // YRps_2.105

yāvaddṛḍhatvamāyāti tāvatsvedyaṃ tu golakam
vaktre dhṛtaṃ jarāmṛtyuṃ nihanti ca na saṃśayaḥ // YRps_2.106

sarvarogānnihatyāśu vayaḥ stambhayate dhruvam
karṇe kaṇṭhe tathā haste dhāritā mastake'pi vā
abhicārādidoṣāśca na bhavanti kadācana // YRps_2.107

caturvidhānyeva tu bandhanāni śrīsūtarājasya mayoditāni
kurvanti ye tattvavido bhiṣagvarā rājñāṃ gṛhe te'pi bhavanti pūjyāḥ // YRps_2.108

iti paramarahasyaṃ sūtarājasya coktaṃ rasanigamamahābdher labdham etat suratnam
sakalaguṇavariṣṭhā vādinaḥ kautukajñā nijahṛdi ca sukaṇṭhe dhārayiṣyanti tajjñāḥ // YRps_2.109

YRps, Adhyāya 3

atha mayā rasabhasma nigadyate sakalapāradaśāstraniyogataḥ
sasitakṛṣṇasupītakalohitaṃ bhavati varṇacatuṣṭayabhūṣitam // YRps_3.1

mercury:: production from darada

haṃsapākadaradaḥ suśobhito nikhilanimbarasena vimarditaḥ
niyatayāmacatuṣṭayamamlake ghanarase samabhāgaviloḍitaḥ // YRps_3.2

ḍamarukābhidhayaṃtraniveśitas tadanu loharajaḥ khaṭikāsamam
supayasā lavaṇena vimarditaṃ kuru bhiṣagvara yantrasurodhanam // YRps_3.3

niyatayāmacatuṣṭayavahninā mṛdu samaṃ rasamatra vipācayet
upari tatra jalena niṣiñcayed iti bhaveddaradād varasūtakaḥ // YRps_3.4

akhilaśodhavareṇa ca vai yathā sakalakañcukadoṣavivarjitaḥ
bahuladoṣaharo'pi bhavettathā bhavati śuddhatamo daradodbhavaḥ // YRps_3.5

mercury:: medic. use (rasakarpūra?)

vimalasūtavaro hi palāṣṭakaṃ tadanu dhātukhaṭīpaṭukāṃkṣikāḥ
pṛthagimāśca catuṣpalabhāgikāḥ sphaṭikaśuddhapalāṣṭakasaṃmitāḥ // YRps_3.6

saha jalena vimṛdya ca yāmakaṃ lavaṇakāmlajalena vimiśritāḥ
uditadhātugaṇasya ca mūṣikāṃ kuru viṣaṃ viniveśaya tatra vai // YRps_3.7

ḍamarūkābhidhayaṃtravareṇa taṃ dvidaśayāmamamuṃ paca vahninā
pavanapittakaphakṣayahārakaḥ sakalarogaharaḥ paramaḥ sadā // YRps_3.8

gajapater balavad balado nṛṇāṃ dvijapatīkṣaṇavannayanapradaḥ
yuvatikāmavilāsavidhāyako bhavati sūtavaraḥ sukhadaḥ sadā
saghanasārarasaḥ kila kāntidas tv akhilakuṣṭhaharaḥ kathito mayā // YRps_3.9

mercury:: aruṇabhasman

vigatadoṣakṛtau rasagaṃdhakau tadanu luṅgarasena pariplutau
praharayugmamitaṃ ca śilātale ravikareṇa vimardya vicūrṇitau // YRps_3.10

rucirakācaghaṭīviniveśitau sikatayaṃtravareṇa dinatrayam
kuru bhiṣagvara vahnim adhastataḥ sa ca bhavedaruṇaḥ kamalacchaviḥ // YRps_3.11

udayabhāskaranāmaraso hyayaṃ bhavati rogavighātakaraḥ svayam
magadhajāmadhunā saha guñjikātrayamitaśca sadā parisevitaḥ // YRps_3.12

lalitakāmavidhāvabhilāṣukaḥ sthavirako'pi ratau taruṇāyate
gadaharo balado'pi hi varṇado bhavati karmavipākajarogahā
sakalasūtakaśāstravimarśanād dvijavareṇa mayā prakaṭīkṛtaḥ // YRps_3.13

mercury:: red bhasman

rasavidāpi rasaḥ pariśodhito vigatadoṣakṛto'pi hi gaṃdhakaḥ
vimalalohamaye kṛtakharpare hy amalasārarajaḥ parimucyatām // YRps_3.14

atikuśāgniyute dravati svayaṃ tadanu tatra rasaḥ parimucyatām
viśadalohamayena ca darviṇā vighaṭayetpraharatrayasaṃmitam // YRps_3.15

tadanu kācaghaṭīṃ viniveśya vai sikatayantravareṇa hi pācitaḥ
dvidaśayāmamadhaḥkṛtavahninā bhavati raktarasastalabhasmasāt // YRps_3.16

gatabalena nareṇa susevito bhavati vājikaraḥ sukhadaḥ sadā // YRps_3.17

sa ca valīpalitāni vināśayec chataśaratsu nirāmayakṛtparam // YRps_3.18

mercury:: red bhasman

vimalanāgavaraikavibhāgikaṃ harajabhāgacatuṣṭayamiśritam
satatameva vimardya śilātale balivasāṃ ca samāṃ kuru tadbhiṣak // YRps_3.19

dinamitaṃ suvimardya ca kanyakāsvarasa ainakareṇa viśoṣayet
tadanu sūtavarasya tu kajjalīṃ rucirakācaghaṭe viniveśaya // YRps_3.20

divasayugmamadhaḥ kṛtavahninā sa ca bhavedaruṇaḥ kamalacchaviḥ
sakalarogavināśanavahnikṛt balakaraḥ paramo'pi hi kāntikṛt // YRps_3.21

nayanarogavināśakaro bhavet sakalakāmukavibhramakārakaḥ
sa khalu karmavipākajarogahā viśadanāgayutaḥ khalu pāradaḥ // YRps_3.22

mercury:: jāraṇa with sulfur

mṛdumṛdā racitā masṛṇeṣṭikā upari gartavareṇa ca saṃyutā
rasavaraṃ daśaśāṇamitaṃ hi tat saśukapicchavareṇa nidhāpayet // YRps_3.23

sakalapūrṇakṛtaṃ ca sugartakaṃ galitanimbuphalodbhavakena vai
sthagaya taṃ ca pidhānavareṇa vai mṛditayā sumṛdā parimudritam // YRps_3.24

tadanu kukkuṭānāṃ puṭe śṛto hupalakena vanodbhavakena vai
vidhividā bhiṣajā hyamunā kṛto vimalaṣaḍguṇagandhakam aśnute // YRps_3.25

sa ca śarīrakaro'pyatha lohakṛt sakalasiddhikaraḥ paramo bhavet
śataguṇaṃ hi yadā parijīryate rasavaraḥ khalu hemakaro bhavet // YRps_3.26

mercury:: rasapoṭṭalī

saśukapicchasamo'pi hi pārado bhavati khalvatalena ca kuṭṭitaḥ
dṛḍhatarāmupakalpaya parpaṭīṃ vasanabaddhakṛtāmapi poṭalīm // YRps_3.27

upari nāgarasena vilepitā ravikareṇa sadā pariśoṣitām
kanakapatrarasena ca saptadhāpy avanigartatale viniveśaya // YRps_3.28

avanigartam aratnikam āyataṃ dvidaśamaṅgulameva sunimnakam
sikatayā paripūrya tadardhakaṃ tadanu tatra niveśaya poṭṭalīm // YRps_3.29

upari vālukayā paripūrya tac chagaṇakaiśca puṭaṃ paridīyatām
dvidaśayāmam athāgnimaho kuru bhavati tena mahārasapoṭalī
iti mayā kathitā rasapoṭalī balakarā sukarā sukhasiddhidā // YRps_3.30

mercury:: māraṇa

viśadasūtasamo'pi hi gaṃdhakas tadanu khalvatale suvimarditaḥ
tridinameva hi haṃsapadīrase dinakarasya kareṇa suśoṣitaḥ // YRps_3.31

vimalalohamaye dṛḍhakharpare tadanu kajjalikāṃ pratimucya vai
karamitā sukṛtāpi hi cuhlikā hy upari tatra niveśaya ca bhājanaṃ // YRps_3.32

amalalohamayena ca darviṇā rasavaraṃ niyataṃ parimardayet
tadanu vahnimadhaḥ kuru vai dṛḍhaṃ satatameva hi yāmacatuṣṭayam // YRps_3.33

supaca eṣa raso jaladopamo bhavati vallamito madhunā yutaḥ
kavalitaḥ kṣayarogagaṇāpaho madanavṛddhikaraḥ paramo nṛṇām // YRps_3.34

sa ca valīpalitāni vināśayet sakalakuṣṭhavināśakaraḥ paraḥ // YRps_3.35

mercury:: māraṇa

mṛdumṛdā parikalpitamūṣikāṃ rasamitāṅgulikāṃ bhuvi saṃnyaset
rasavaraṃ vimalaṃ ca suśobhitaṃ saśukapicchasamaṃ parimarditam // YRps_3.36

rasasamānamitaṃ dhṛtamūṣayā dvitayayugmakṛtaṃ parimudritam
kanakamūlarasena ca pācitaṃ tadanu saptadinaṃ kṛśavahninā // YRps_3.37

rasavarasya śubhaṃ hi vipācanaṃ yavamito rasarājavaras tadā
dinamukhe pratihanti subhakṣitaḥ sakaladoṣakṛtāṃ vikṛtiṃ jayet // YRps_3.38

rasaparpaṭī

rasavaraṃ palayugmamitaṃ śubhaṃ ruciratāmramayaḥ samabhāgikam
balivasāṃ ca ghṛtena vimardayed atikṛśāgnikṛte dravati svayam // YRps_3.39

tadanu tāmrarasau viniveśyatāṃ trayamidaṃ sarasaṃ ca vimarditam
drutamayaṃ ca sadāyasabhājane tadanu sūtakṛtāṃ varakajjalīm // YRps_3.40

vighaṭayedatha lohasudarviṇā tadanu mocadalopari ḍhālyate
bhavati sāratamā rasaparpaṭī sakalarogavighātakarī hi sā // YRps_3.41

kuru samānakaṭutrayasaṃyutāṃ maricayugmamitāṃ sukhadāṃ sadā // YRps_3.42

anupāne prayoktavyā triphalākṣaudrasaṃyutā
parpaṭīṃ bhakṣayetprātas tathā tryūṣaṇasaṃyutām // YRps_3.43

sannipātaharā sā tu pañcakolena saṃyutā
bhakṣitā madhunā sārdhaṃ sarvajvaravināśinī // YRps_3.44

kaṇākṣaudreṇa sahitā sarvaśophānnikṛntati
śyāmātrikaṭukenāpi vātajāṃ grahaṇīṃ jayet // YRps_3.45

guggulutriphalāsārdhaṃ vātaraktaṃ vināśayet
vātaśūlaharā samyak hiṃgupuṣkarasaṃyutā // YRps_3.46

vyoṣaiḥ kanyārasairvāpi kaphāmayavināśinī
daśamūlaśṛtenāpi vātajvaranibarhaṇī // YRps_3.47

vākucībījakalkena kaṇḍūpāme vināśayet
āruṣkareṇa sahitā sā tu sidhmavināśinī // YRps_3.48

gomūtreṇānupānena cārśorogavināśinī
navamālyarjunaścaiva citrako bhṛṅgarājakaḥ // YRps_3.49

śālmalī nimbapaṃcāṃgaṃ kalhāraśca guḍūcikā
nirguṃḍī ca samāṃśāni kārayedbhiṣaguttamaḥ // YRps_3.50

cūrṇīkṛtya ca tatsarvaṃ parpaṭyāścānupānakam
aṣṭādaśa ca kuṣṭhāni nihantyeva na saṃśayaḥ // YRps_3.51

parpaṭī rasarājaśca rogānhantyanupānataḥ
apathyaṃ naiva bhuñjīyād doṣadūṣyādyapekṣayā // YRps_3.52

rasaparpaṭī

śuddhaṃ rasaṃ gaṃdhakameva śuddhaṃ pṛthak samāṃśaṃ kuru yatnatastataḥ
eraṃḍamūlasya rasena sūtaṃ tathādrikarṇyā svarasena mardayet // YRps_3.53

taṃ kākamācyāḥ svarasena piṣṭvā tathā ca taṃ dāḍimabījatoyaiḥ
krameṇa sūtaṃ hi dinaiścaturbhiḥ śuddhatvamāyāti hi niścayena // YRps_3.54

tatastu gaṃdhaṃ khalu mārkavadravair vibhāvyamānaṃ kuru lohapātre
pradrāvayettaṃ badarasya cāgninā praḍhālayed bhṛṃgarase trivāram // YRps_3.55

kāryā tataḥ kajjalikā vimardya tāṃ drāvayellohamaye supātre
praḍhālayettāṃ kadalīdale hi saṃchādya cānyena dalena paścāt // YRps_3.56

tasyās tv adhordhvaṃ pradadīta gomayaṃ śītīkṛtā gavyaghṛtena bharjitā /
rogānaśeṣānmaladoṣajātān hinasti caiṣā rasaparpaṭī hi // YRps_3.57_

sā jīrakeṇaiva tu rāmaṭhena vātāmaśūlaṃ gṛhaṇīṃ sakāmalām
gulmāni cāṣṭāvudarāṇi hanyāt saṃsevitā śuddharasasya parpaṭī // YRps_3.58

mayāpi sadvaidyahitāya nūnaṃ pradarśiteyaṃ khalu roganāśinī // YRps_3.59

mercury:: māraṇa

sūtaṃ suśuddhaṃ lavaṇaiścaturbhiḥ kṣāraistribhiścāpi vimardayecca
saṃśoṣya paścādapi hiṃgurājikāśuṃṭhībhirebhiśca samaṃ vimardya // YRps_3.60

rasena sārdhaṃ hi kumārikāyā mūṣāṃ vidadhyādravigharmaśoṣitām
tasyāṃ nidhāyātha rasasya golakaṃ taṃ sveditaṃ cāmlarasena samyak // YRps_3.61

yāmāṣṭakenāgnikṛtena dolayā paścād rasenābhivimardito'sau
bhekaparṇyuruvubhṛṃgarājakaiḥ śṛṅgaveragirikarṇikārasaiḥ // YRps_3.62

kākamācijavibhaktikājalair dhūrtajairapi jayantikādravaiḥ
siṃdhuvārakarasena marditaṃ masṛṇakhalvatale trivāsaram // YRps_3.63

pratirasaṃ ca viśoṣya hi bhakṣayed raktikādvayamitaṃ rujāpaham
kekimāhiṣavarāhapittakaiḥ kacchapasya ca rasena marditam
jāyate'dhikataraṃ guṇena vai sannipātabhavamūrcchanaṃ jayet // YRps_3.64

yaḥ śrīsūtavarasya sevanamidaṃ nityaṃ karotīha vai dīrghāyurdhanadhānyadharmasahitaḥ prāpnoti saukhyaṃ param
loke kīrtiparaṃparāṃ vitanute dharme matirjāyate prānte tasya parā gatirhi niyataṃ satyaṃ śivenoditam // YRps_3.65

YRps, Adhyāya 4

athedānīṃ pravakṣyāmi dhātuśodhanamāraṇam
anubhūtaṃ mayā kiṃcit kiṃcit śāstrānusārataḥ // YRps_4.1

aṣṭadhātavaḥ

suvarṇaṃ rajataṃ ceti śuddhalohamudīritam
tāmraṃ caivāśmasāraṃ ca nāgavaṃgau tathaiva // YRps_4.2

pūtilohaṃ nigaditaṃ dvitīyaṃ rasavedinā
saṃmiśralohaṃ tritayaṃ saurāṣṭrarītivartakam
ete'ṣṭau dhātavo jñeyā lohānyevaṃ bhavanti hi // YRps_4.3

suvarṇabhedāḥ

suvarṇaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rasajaṃ khanisaṃbhavam
anye trayaḥ suvarṇasya prakārāḥ santi noditāḥ // YRps_4.4

gold:: rasaja

rasajaṃ rasavedhena jāyate hema sundaraṃ
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ sarvakāryakaraṃ param // YRps_4.5

khanija:: origin

parvate bhūmideśeṣu khanyamāneṣu kutracit
dṛśyate khanijaṃ prājñais taccaturdaśavarṇakam // YRps_4.6

gold:: śodhana

rūpyādiyogena yadā miśraṃ svarṇaṃ hi jāyate
hemakāryaṃ na cettena tadā śodhyaṃ bhiṣagvaraiḥ // YRps_4.7

hīnavarṇasya hemnaśca patrāṇyeva tu kārayet
khaṭikāpaṭucūrṇaṃ ca kāṃjikena pramardayet // YRps_4.8

patrāṇi lepayettena kalkenātha prayatnataḥ
āraṇyotpalakaiḥ kāryā koṣṭhikā nātivistṛtā // YRps_4.9

madhye tatsaṃpuṭaṃ muktvā vahniṃ prajvālayettataḥ
evaṃ puṭatrayaṃ dattvā śuddhaṃ hema samuddharet // YRps_4.10

na tu śuddhasya hemnaśca śodhanaṃ kārayedbhiṣak
anyeṣāmeva lohānāṃ śodhanaṃ kārayed bhiṣak // YRps_4.11

gold:: māraṇa:: niruttha

tataḥ svarṇabhavaṃ patraṃ tāpitaṃ hi vinikṣipet
jvālāmukhīrase ṣaṣṭhīpuṭairbhasmībhavatyalam // YRps_4.12

guruṇā kathitaṃ samyak nirutthaṃ jāyate dhruvam
rogānhinasti sakalān nātra kāryā vicāraṇā // YRps_4.13

gold:: māraṇa:: niruttha

hemnaḥ patrāṇi sūkṣmāṇi sūcivedhyāni kārayet
purāmbubhasmasūtena lepayitvātha śoṣayet // YRps_4.14

saṃpuṭe ca tato rundhyāt puṭayeddaśabhiḥ puṭaiḥ
mriyate nātra saṃdeho nirutthaṃ bhasma jāyate // YRps_4.15

gold:: māraṇa

hemnaḥ sūkṣmadalāni bhūrjasadṛśānyādāya saṃlepya vai vajrīdugdhakahiṅguhiṅgulasamair ekatra piṣṭīkṛtaiḥ
satyaṃ saṃpuṭake nidhāya daśabhiścaivaṃ puṭaiḥ kukkuṭaiḥ pācyaṃ hema ca raktagairikasamaṃ saṃjāyate niścitam // YRps_4.16

gold:: māraṇa

lohaparpaṭīkābaddhaṃ mṛtaṃ sūtaṃ samāṃśakam
vidrute hemni nikṣiptaṃ svarṇabhūtiprabhaṃ bhavet // YRps_4.17

tadbhasma puratoyena daradena samanvitam
mardayed dinam ekaṃ tu saṃpuṭe dhārayettataḥ // YRps_4.18

puṭitaṃ daśavāreṇa svarṇaṃ siṃdūrasannibham
jāyate nātra saṃdeho raṃjanaṃ kurute dhruvam
dehaṃ lohaṃ ca matimān sudhanī sādhayedidam // YRps_4.19

gold:: mṛta:: medic. properties

etatsvarṇabhavaṃ karotica rajaḥ saundaryatāṃ vai sadā rogāndaivakṛtān nihanti sakalānyevaṃ tridoṣodbhavān
yaḥ seveta naraḥ samān dvidaśakān vṛddhaśca no jāyate doṣāścaiva garodbhavā viṣakṛtā āgantujā naiva hi // YRps_4.20

silver:: subtypes

rūpyaṃ ca trividhaṃ proktaṃ khanijaṃ sahajaṃ tathā
kṛtrimaṃ ca trayo bhedāḥ kathitāḥ pūrvasūribhiḥ // YRps_4.21

silver:: khanija

bhūdhare kutra cetprāptaṃ khanyamāne ca khanijam
silver:: sahaja kailāsaśikharājjātaṃ sahajaṃ tadudīritam // YRps_4.22

silver:: kṛtrima

rasavedhena yajjātaṃ vaṅgāttatkṛtrimaṃ matam
silver:: śuddha:: parīkṣā yadrūpyaṃ vahninā taptam ujjvalaṃ hi viniḥsaret
tacchuddhaṃ kaladhūtaṃ hi sarvakāryakaraṃ param // YRps_4.23

silver:: śodhana

tāmrādisaṃsargabhavaṃ tvaśuddhaṃ rūpyaṃ hi miśraṃ khalu doṣalaṃ ca
tacchodhayedvai bhasitasya mūṣyāṃ sīsena sārdhaṃ rajataṃ tu dhmāpayet // YRps_4.24

tārācca ṣaḍguṇaṃ nāgaṃ dhmāpayedyatnataḥ sudhīḥ
śanair vidhamyamānaṃ hi doṣaśūnyaṃ prajāyate // YRps_4.25

anenaiva prakāreṇa śodhayedrajataṃ sadā
sarvakārye prayoktavyaṃ sarvasiddhividhāyakam // YRps_4.26

silver:: māraṇa

bhāgamekaṃ tu rajataṃ sūtabhāgacatuṣṭayam
mardayed dinamekaṃ tu satataṃ nimbuvāriṇā // YRps_4.27

peṣaṇājjāyate piṣṭīr dinaikena tu niścitam
mūṣāmadhye tu tāṃ muktvā adhordhvaṃ gaṃdhakaṃ nyaset // YRps_4.28

vālukāyaṃtramadhyasthāṃ dinaikaṃ tu dṛḍhāgninā
pācitāṃ tu prayatnena svāṃgaśītalatāṃ gatām // YRps_4.29

tālenāmlena sahitāṃ marditāṃ hi śilātale
tato dvādaśavārāṇi puṭānyatra pradāpayet // YRps_4.30

anena vidhinā samyak rajataṃ mriyate dhruvam
silver:: māraṇa tāramākṣikayoścūrṇam amlena saha mardayet // YRps_4.31

viṃśatpuṭena tattāraṃ bhūtībhavati niścitam
repeated māraṇa puṭādhikyaṃ hi lohānāṃ samyak syād guṇakāri ca
raṃjanaṃ kurute'tyarthaṃ raktaṃ śvetatvamādiśet // YRps_4.32

silver:: mṛta:: medic. properties

śuddhaṃ bhasmīkṛtaṃ rūpyaṃ sāraghājyasamanvitam
netrarogānapi sadā kṣavajāngudajānapi // YRps_4.33

pittajān kāsasambhūtān pāṇḍujānudarāṇi ca
doṣajānapi sarvāṃśca nāśayedaruciṃ sadā // YRps_4.34

copper:: subtypes

tāmraṃ cāpi dvidhā proktaṃ nepālaṃ mlecchadeśajam
nepāladeśajād anyan mlecchaṃ tatkathitaṃ budhaiḥ // YRps_4.35

copper:: śodhana

sīsakena samaṃ tāmraṃ rajatenaiva śodhayet
paścānmāraṇakaṃ samyak kartavyaṃ rasavādinā // YRps_4.36

copper:: māraṇam

kṛtvā tāmrasya patrāṇi kanyāpatre niveśayet
kukkuṭākhye puṭe samyak puṭayettadanaṃtaram // YRps_4.37

sūtagaṃdhakayoḥ piṣṭiḥ kāryā cātimanoramā
vimardya nimbutoyena tāni patrāṇi lepayet // YRps_4.38

sthālīmadhye nirundhyātha pacedyāmacatuṣṭayam
pañcadoṣavinirmuktaṃ śulbaṃ tenaiva jāyate // YRps_4.39

copper:: māraṇa

ravitulyena balinā sūtakena samena ca
tālakena tadardhena śilayā ca tadardhayā // YRps_4.40

cūrṇaṃ kajjalasaṃkāśaṃ kārayenmatimān bhiṣak // YRps_4.41

śarāvasaṃpuṭasyāntaḥ patrāṇyādhāya yatnataḥ
uparyupari patrāṇi kajjalīṃ ca nidhāpayet // YRps_4.42

yāmaikaṃ pācayedagnau garbhayantrodarāntare
svāṃgaśītaṃ samuttārya khalve sūkṣmaṃ pracūrṇayet // YRps_4.43

lehayenmadhusaṃyuktam anupānair yathocitaiḥ
copper:: māraṇa (?)/somanātha (?) śuddhatāmrasya patrāṇi kartavyāni prayatnataḥ // YRps_4.44

tatsamāṃśasya gaṃdhasya pāradasya samasya ca // YRps_4.45

tālakasya tadardhasya śilāyāśca tadardhataḥ
lāṃgalīcitrakavyoṣatālamūlīkarañjakaiḥ // YRps_4.46

viṣaśamyākātiviṣāsaiṃdhavaiśca samāṃśakaiḥ
jaṃbīrasya draveṇātha cūrṇaṃ cātidravīkṛtam // YRps_4.47

tatsarvaṃ hi śilābhāṇḍe vinidhāya prayatnataḥ
sūcīvedhyāni patrāṇi rasenālepitāni ca // YRps_4.48

kalkamadhye viniḥkṣipya dinasaptakameva hi
cūrṇīkṛtaṃ tu madhvājyaiḥ kaṇādvayasamanvitam // YRps_4.49

lehitaṃ vallamātraṃ hi jarāmṛtyuvināśanam
kathitaṃ somadevena somanāthābhidhaṃ śubham // YRps_4.50

copper:: māraṇa

śuddhaṃ śulvaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ pūrvaṃ sthālyāṃ sthāpayedgaṃdhakārdham
madhye śulbaṃ sthāpanīyaṃ prayatnāt tasyordhvaṃ vai gaṃdhacūrṇasya cārdham // YRps_4.51

sthālīmukhe cūrṇaghaṭīṃ niveśya lepaṃ tathā saindhavamṛtsnayāpi
cullyāṃ ca kuryādatha vahnimeva yāmatrayeṇaiva supācitaṃ bhavet // YRps_4.52

śītībhūtaṃ doṣahīnaṃ tadeva kṛtvā cūrṇaṃ gālitaṃ vastrakhaṇḍe
sevyaṃ samyak caikavallapramāṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti gulmapramehān // YRps_4.53

copper:: mṛta:: medic. use

vallam ekaṃ tāmrabhasma pūrvāhṇe bhiṣajājñayā
pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ tathā cāṣṭavidhaṃ ca ruk // YRps_4.53_

udaraṃ pāṇḍuśophaṃ ca gulmaplīhayakṛtkṣayān
agnisādakṣayakṛtān mehādīn grahaṇīgadān // YRps_4.54

jayedbahuvidhān rogān anupānaprabhedataḥ
pippalīmadhunā sārdhaṃ sarvadoṣaharaṃ param // YRps_4.55

arśo'jīrṇajvarādīṃśca nihanti ca rasāyanam
vṛddhiśvasanakāsaghnaṃ jarāmṛtyuvināśanam // YRps_4.56

iron:: subtypes

yathottaraṃ syād guṇavarṇahīnaṃ prakāśitaṃ vaidyavareṇa samyak
kāṃtaṃ tathā tīkṣṇavaraṃ hi muṇḍaṃ lohaṃ bhavedvai trividhaṃ krameṇa // YRps_4.57

kānta:: subtypes

kāṃtaṃ caturdhā kila kathyate'tra tadromakaṃ bhrāmakacumbake ca
saṃdrāvakaṃ śreṣṭhatamaṃ tathā hi saṃkathyate śāstravidai rasajñaiḥ // YRps_4.58

romakam

khanyāṃ saṃkhanyamānāyāṃ pāṣāṇā niḥsaranti ye
tebhyo yaddrāvitaṃ lohaṃ romakaṃ tatpracakṣate // YRps_4.59

bhrāmakam

yatra kvāpi girau śreṣṭhe labhyate bhrāmakopalaḥ
tasmājjātaṃ tu yallauhaṃ bhrāmakaṃ tadihocyate // YRps_4.60

cumbakam

viṃdhyācale bhavedaśmā lohaṃ cumbati cādbhutam
na muñcatyeva satataṃ śivabhaktiṃ yathānugaḥ // YRps_4.61

drāvakam

himādrau labhyate duḥkhād yaḥ spṛṣṭo drāvayedayaḥ
suvarṇādīṃśca tadvaddhi tatkāṃtaṃ drāvakaṃ bhavet // YRps_4.62

kānta:: parīkṣā:: śuddha

śuddhe kāṃtabhave pātre śṛtaṃ dugdhaṃ hi nodgiret
pānīyaṃ kvathitaṃ cāsmin hiṃgugaṃdhasamaṃ bhavet // YRps_4.63

tailabiṃdurjale kṣipto na cātiprasṛto bhavet
lepo'pi naiva jāyeta śuddhakāṃtasya lakṣaṇam // YRps_4.64

muṃḍācchataguṇaṃ tīkṣṇaṃ tīkṣṇātkāṃtaṃ mahāguṇam
koṭisaṃkhyāguṇaṃ proktaṃ cuṃbakaṃ drāvakaṃ tathā // YRps_4.65

iron:: śodhana

śaśaraktena liptaṃ hi saptavāreṇa tāpitam
kāṃtādisarvalohaṃ hi śudhyatyeva na saṃśayaḥ // YRps_4.66

iron:: śodhana

sāmudralavaṇaistadval lepitaṃ triphalājale
nirvāpitaṃ bhavecchuddhaṃ satyaṃ guruvaco yathā // YRps_4.67

iron:: māraṇa

lohacūrṇaṃ ghṛtāktaṃ hi kṣiptvā lohasya kharpare
agnivarṇaprabhaṃ yāvat tāvaddarvyā pracālayet // YRps_4.68

khalve ca vipacettadvat pañcavāram ataḥ param
varodakaiḥ puṭellohaṃ caturvāram idaṃ khalu // YRps_4.69

supeṣitaṃ vāritaraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
anena vidhinā kāryaṃ sarvalohasya sādhanam // YRps_4.70

jāyate sarvarogānāṃ sevitaṃ palitāpaham
iron:: māraṇa lohacūrṇaṃ paladvaṃdvaṃ guḍagaṃdhau samāṃśakau // YRps_4.71

khalve vimardya nitarāṃ puṭedviṃśativārakam
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ puṭaḥ paścātpradīyate // YRps_4.72

anena vidhinā samyag bhasmībhavati niścitam
sarvarogānnihantyeva nātra kāryā vicāraṇā // YRps_4.73

śvetā punarnavāpatratoyena daśasaṃkhyakāḥ
puṭāstatra pradeyāśca sindūrābhaṃ prajāyate // YRps_4.74

iron:: māraṇa

athāparaḥ prakāro'tra kathyate lohamāraṇe
lohacūrṇasamaṃ gaṃdhaṃ mardayetkanyakādravaiḥ // YRps_4.75

piṇḍīkṛtaṃ lohapātre chāyāyāṃ sthāpayecciram
mriyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayaiva hi // YRps_4.76

iron:: bhasman:: medic. use

nirutthaṃ lohajaṃ bhasma sevetātra pumānsudhīḥ
vyoṣavellājyamadhunā ṭaṃkamānena miśritam // YRps_4.77

jarāṃ ca maraṇaṃ vyādhiṃ hanyātputrapradāyakam
jarādoṣakṛtān rogān vinihanti śarīriṇām // YRps_4.78

tin:: subtypes

baṃgaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ khuraṃ miśraṃ tathaiva ca
khura:: phys. properties yacchuddhaṃ saralaṃ śubhraṃ khuraṃ tadabhidhīyate // YRps_4.79

khura:: śodhana

bhallātakabhave taile khuraṃ śudhyati ḍhālitam
tin:: miśraka:: śodhana punarnavāsindhucūrṇaviṣayuktaṃ praḍhālitam
takramadhye trivāraṃ hi miśraṃ baṃgaṃ viśudhyati // YRps_4.80

tin:: māraṇa

chāṇopari kṛte garte ciṃcātvakcūrṇakaṃ kṣipet
karṣamānāṃ baṃgacakrīṃ tatropari nidhāpayet // YRps_4.81

cakrīṃ caturguṇenaiva veṣṭitāṃ dhārayettataḥ
chagaṇena viśuṣkeṇa puṭāgniṃ dāpayettataḥ // YRps_4.82

svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya sarvakāryeṣu yojayet
anena vidhinā śeṣam apakvaṃ mārayed dhruvam // YRps_4.83

tin:: māraṇa

athāparaḥ prakāro hi vakṣyate cādhunā mayā
śuddhabaṃgasya patrāṇi samānyeva tu kārayet // YRps_4.84

ajāśakṛt varā tulyā cūrṇitā ca niśā tathā
caturasramatho nimnaṃ gartaṃ hastapramāṇakam // YRps_4.85

kṛtvā chagaṇakaiścārdhaṃ pūrayetsatataṃ bhiṣak
tataḥ śaṇabhavenāpi vastreṇācchādya gartakam // YRps_4.86

pūrvaṃ prakalpitaṃ cūrṇaṃ tatropari ca vinyaset
tasyopari ca patrāṇi samāni parito nyaset // YRps_4.87

cūrṇenācchādya yatnena chagaṇenātha pūrayet
puṭayedagninā samyak svāṃgaśītaṃ samuddharet // YRps_4.88

mṛtaṃ baṃgaṃ tataḥ paścān mardayetpūravāriṇā
samāṃśaṃ rasasindūram anena saha melayet // YRps_4.89

khalve dṛḍhataraṃ piṣṭvā kācakūpyāṃ niveśayet
vipacedagniyogena yāmaṣoḍaśamātrayā // YRps_4.90

hemaprabhaṃ mṛtaṃ baṃgaṃ jāyate rasavaṅgakam
tin:: mṛta:: medic. properties baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ tiktaṃ mehapraṇāśanam
medaḥkṛmyāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham // YRps_4.91

sarvarogān haratyāśu śaktidāyi guṇādhikam // YRps_4.92

yathārogabalaṃ vīkṣya dātavyaṃ vallamātrakam
aśītirvātajān rogān tathā mehāṃśca viṃśatiḥ
hanti bhakṣaṇamātreṇa saptakaikena nānyathā // YRps_4.93

tin:: mṛta:: medic. properties

baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ proktaṃ mehapraṇāśanam
kṛmimedāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham // YRps_4.94

lead:: parīkṣā:: good quality

chede kṛṣṇaṃ guru snigdhaṃ drutadrāvam athojjvalam
kṛṣṇavarṇaṃ bahiḥ śuddhaṃ nāgaṃ hitamato'nyathā // YRps_4.95

lead:: śodhana

dālayecca rase nāgaṃ sinduvāraharidrayoḥ
evaṃ nāgo viśuddhaḥ syān mūrcchāsphoṭādi nācaret // YRps_4.96

lead:: māraṇa

śuddhanāgasya patrāṇi sadalānyeva kārayet
śilāṃ vāsārasenāpi mardayed yāmamātrakam // YRps_4.97

patrāṇyālepayettena tataḥ saṃpuṭake nyaset
puṭena vipaced dhīmān vārāheṇa kharāgninā
evaṃ kṛte trivāreṇa nāgabhasma prajāyate // YRps_4.98

lead:: māraṇa

athāparaprakāreṇa nāgamāraṇakaṃ bhavet
lohapātre drute nāge gharṣaṇaṃ tu prakārayet // YRps_4.99

caturyāmaṃ prayatnena mūlaiścaiva palāśajaiḥ
adhastājjvālayetsamyak haṭhāgniṃ mriyate dhruvam
raktābhaṃ jāyate cūrṇaṃ sarvakāryeṣu yojayet // YRps_4.100

jāyate sarvakāryeṣu rogocchedakaraṃ sadā
nāgasya māraṇaṃ proktaṃ bahudhā bahubhirbudhaiḥ // YRps_4.101

sarvathā sūtanāgasya śaṃbhośca maraṇaṃ nahi // YRps_4.102

lead:: mṛta:: medic. properties

pramehān vātajān rogān dhanurvātādikān gadān
viṃśatiśleṣmajāṃścaiva nihanti ca na saṃśayaḥ // YRps_4.103

brass:: subtypes

pittalaṃ dvividhaṃ proktaṃ rītikā kākatuṃḍikā
rītikā:: parīkṣā taptā tuṣajale kṣiptā śuklavarṇā tu rītikā // YRps_4.104

kākatuṇḍī:: parīkṣā

nikṣiptā kāṃjike kṛṣṇā sā smṛtā kākatuṇḍikā // YRps_4.105

brass:: parīkṣā:: good quality

pītābhā mṛdu cedgurvī sārāṅgī hemavarṇikā
masṛṇāṅgī tu susnigdhā śubhā rītīti kathyate // YRps_4.106

brass:: parīkṣā:: bad quality

durgandhā pūtigandhā vā kharasparśā ca pāṇḍurā
ghanaghātākṣamā rūkṣā rītirneṣṭā rasāyane // YRps_4.107

brass:: śodhana

tāpitā caiva nirguṃḍīrase kṣiptā prayatnataḥ
pañcavārāṇi cāyāti śuddhiṃ rītistu tatkṣaṇāt // YRps_4.108

brass:: māraṇa

śilāgaṃdhakasindhūttharasaiścātipramarditaiḥ
rītipatrāṇi lepyāni puṭitānyaṣṭadhā punaḥ
sadyo bhasmatvamāyānti tato yojyā rasāyane // YRps_4.109

brass:: rītikā:: mṛta:: medic. properties

raktapittaharā rūkṣā kṛmighnī rītikā matā
brass:: kākatuṇḍikā:: mṛta:: medic. properties kākatuṃḍā kuṣṭhaharā soṣṇavīryā sarā matā // YRps_4.110

bronze:: production

caturbhāgena raviṇā bhāgaikaṃ trapu cottamam
jāyate pravaraṃ kāṃsyaṃ tatsaurāṣṭrabhavaṃ śubham // YRps_4.111

bronze:: śodhana

taptaṃ kāṃsyaṃ gavāṃ mūtre saptavāreṇa śudhyati
bronze:: māraṇa haritālakagaṃdhābhyāṃ mriyate pañcabhiḥ puṭaiḥ // YRps_4.112

bronze:: mṛta:: medic. properties

mṛtaṃ kāṃsyaṃ vātaharaṃ pramehāṇāṃ ca nāśanam
śuddhe kāṃsyabhave pātre sarvameva hi bhojanam
pathyaṃ saṃjāyate nāmlaṃ ghṛtaśākādivarjitam // YRps_4.113

vartaloha:: production

lohakāṃsyārkarītibhyo jātaṃ tad vartalohakam
tadeva viḍalohākhyaṃ vidvadbhiḥ samudāhṛtam // YRps_4.114

vartaloha:: śodhana

hayamūtre drutaṃ samyak nikṣiptaṃ śuddhimṛcchati
vartaloha:: māraṇa gandhatālena puṭitaṃ mriyate vartalohakam // YRps_4.115

vartaloha:: mṛta:: medic. properties

śleṣmapittaharaṃ cāmlaṃ rucyaṃ kṛmiharaṃ tathā
netrarogapraśamanaṃ galaroganibarhaṇam // YRps_4.116

pathyaṃ sarvaṃ hi tadbhāṇḍe sarvadoṣaharaṃ param
kṣāreṇāmlena ca vinā dīptikṛtpācanaṃ param // YRps_4.117

saṃśodhanānyeva hi māraṇāni guṇāguṇānyeva mayoditāni
anyāni śāstrāṇi suvistarāṇi nirīkṣya yatnātkṛtameva samyak // YRps_4.118

YRps, Adhyāya 5

athedānīṃ pravakṣyāmi guṇādhikyānmahārasān
teṣāṃ nāmāni vargāṃśca sattvāni tadguṇāṃstathā // YRps_5.1

mahārasāḥ

krameṇa gaganaṃ tāpyaṃ vaikrāṃtaṃ vimalaṃ tathā
rasakaṃ śailasaṃbhūtaṃ rājāvartakasasyake
ete mahārasāścāṣṭāv uditā rasavādibhiḥ // YRps_5.2

abhra:: subtypes:: colour

kramaprāptamahaṃ vakṣye gaganaṃ tu caturvidham
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ paramasuṃdaram // YRps_5.3

śvetaṃ śvetakriyāyogyaṃ raktaṃ pītaṃ hi pītakṛt
kṛṣṇābhraṃ sarvarogāṇāṃ nāśanaṃ paramaṃ sadā // YRps_5.4

abhra:: subtypes

vajraṃ pinākaṃ nāgaṃ ca maṃḍūkamabhidhīyate
anena vidhinā proktā bhedāḥ santīha ṣoḍaśa // YRps_5.5

abhrāṇāmeva sarveṣāṃ vajramevottamaṃ sadā
śeṣāṇi trīṇi cābhrāṇi ghorān vyādhīn sṛjanti hi
tasmādyatnena sadvaidyair varjanīyāni nityaśaḥ // YRps_5.6

vajra:: parīkṣā

vajrābhraṃ dhamyamāne'gnau vikṛtiṃ na kvacid bhajet
sevitaṃ tanmṛtiṃ hanti vajrābhaṃ kurute vapuḥ // YRps_5.7

pināka:: parīkṣā

pinākaṃ cāgnisaṃtaptaṃ vimuñcati daloccayam
sevitaṃ caikamāsena kṛmiṃ kuṣṭhaṃ karotyalam // YRps_5.8

nāga:: parīkṣā

nāgābhraṃ dhmāpitaṃ samyak nāgavat sphūrjate dhruvam
nāga:: medic. properties sevitaṃ tatprakurute kṣayarogasamudbhavam // YRps_5.9

viṣaṃ hālāhalaṃ pītaṃ mārayatyeva niścitam
tathā nāgābhranāmedaṃ sadvaidyaḥ kathayatyalam // YRps_5.10

maṇḍūka:: parīkṣā

maṃḍūkābhraṃ prakurute tāpyamānaṃ hi nityaśaḥ
kṣaṇaṃ cāgnau na tiṣṭheta maṃḍūkasadṛśāṃ gatim // YRps_5.11

maṃḍūkābhraṃ na sevyaṃ hi kathitaṃ rasavedibhiḥ // YRps_5.12

abhraka:: śodhana

svedayeddinamekaṃ tu kāṃjikena tathābhrakam
paścātkulatthaje kvāthe takre mūtre'tha vahninā // YRps_5.13

abhra:: śodhana

pācitaṃ doṣaśūnyaṃ tu śuddhimāyāti niścitam
tathāgnau paritaptaṃ tu niṣiñcet saptavārakam // YRps_5.14

kāṃjike cāpi nirdoṣam abhrake jāyate dhruvam
varākvāthe tathā dugdhe gavāṃ mūtre tathaiva ca
mārkavasya rasenāpi doṣaśūnyaṃ prajāyate // YRps_5.15

abhra:: māraṇa

sūkṣmacūrṇaṃ tataḥ kṛtvā piṣṭvā haṃsapadīrasaiḥ
cakrākāraṃ kṛtaṃ śuṣkaṃ dadyādardhagajāhvaye // YRps_5.16

ṣaṭ puṭāni tato dattvā punarevaṃ punarnavā
rasena marditaṃ gāḍham abhrāṃśena tu ṭaṃkaṇam // YRps_5.17

punaśca cakrikāṃ kṛtvā saptavāraṃ puṭetkhalu
taṇḍulīyarasenaiva tadvadvāsārasena ca // YRps_5.18

puṭayetsaptavārāṇi puṭaṃ dadyādgajārdhakam
anena vidhinā cābhraṃ mriyate nātra saṃśayaḥ
candrikārahitaṃ samyak siṃdūrābhaṃ prajāyate // YRps_5.19

abhra:: māraṇa

kāsamardarasenaiva dhānyābhraṃ pācitaṃ śubham
śatavāreṇa mriyate nātra kāryā vicāraṇā // YRps_5.20

abhra:: māraṇa

evaṃ mustārasenāpi taṇḍulīyaśiphārasaiḥ
ṭaṃkaṇena samaṃ piṣṭvā cakrākāramathābhrakam // YRps_5.21

ṣaṣṭisaṃkhyapuṭaiḥ pakvaṃ sindūrasadṛśaṃ bhavet
kuṣṭhakṣayādirogaghnaṃ abhrakaṃ jāyate dhruvam // YRps_5.22

abhra:: māraṇa

nāgavallīdalarasair vaṭamūlatvacā tathā
vṛṣāmatsyādanībhyāṃ ca matsyākṣyā sapunarbhuvā // YRps_5.23

vaṭavṛkṣasya mūlena marditaṃ puṭitaṃ ghanam
siṃdūrasadṛśaṃ varṇe bhavedviṃśatime puṭe // YRps_5.24

sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ jalaplāvaṃ raktavarṇasamujjvalam
sarvarogaharaṃ cāpi jāyate bahubhiḥ puṭaiḥ // YRps_5.25

abhra:: mṛta:: medic. properties

mṛtaṃ vajrābhrakaṃ samyak sevanīyaṃ sadā budhaiḥ
valipalitanāśāya dṛḍhatāyai śarīriṇām // YRps_5.26

sarvavyādhiharaṃ tridoṣaśamanaṃ vahneśca saṃdīpanam vīryastaṃbhavivṛddhikṛtparamidaṃ kṛcchrādirogāpaham
bhūtonmādanivāraṇaṃ smṛtikaraṃ śophāmayadhvaṃsanaṃ sadyaḥ prāṇavivardhanaṃ jvaraharaṃ sevyaṃ sadā cābhrakam // YRps_5.27

yathā viṣaṃ yathā vajraṃ śastro 'gniḥ prāṇahṛdyathā
bhakṣitaṃ candrikāyuktam abhrakaṃ tādṛśaṃ guṇaiḥ // YRps_5.28

abhra:: sattva:: pātana

pādāṃśaṃ ṭaṃkaṇaṃ dattvā musalīrasamarditam
dhmāpitaṃ koṣṭhikāyantre sattvarūpaṃ prajāyate // YRps_5.29

abhra:: sattva:: pātana

khalve piṣṭvā tu matimān sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet
gālitaṃ vastrakhaṇḍena ghṛtena ca pariplutam // YRps_5.30

bharjitaṃ daśavārāṇi lohakharparakeṇa vai
agnivarṇasamaṃ yāvat tāvatpiṣṭvā tu bharjayet // YRps_5.31

śukapicchasamaṃ piṣṭvā kvāthe tu vaṭamūlaje
tato viṃśativārāṇi puṭecchūkarasaṃjñakaiḥ // YRps_5.32

varākaṣāyairmatimān tathā kuru bhiṣagvara
nīlīguṃjāvarāpathyāmūlakena subhāvayet // YRps_5.33

saṃśuṣkaṃ bhakṣayedvidvān sarvarogaharaṃ param
abhrasatvātparaṃ nāsti rasāyanamanuttamam // YRps_5.34

yadi cet śatavārāṇi pācayettīvravahninā
tadāmṛtopamaṃ cābhraṃ dehalohakaraṃ param // YRps_5.35

abhra:: sattva:: pātana

dhānyābhrakaṃ tataḥ kṛtvā dvātriṃśatpalamātrakam
lākṣāguṃjākṣudramīnāḥ ṭaṅkaṇaṃ dugdham āvikam // YRps_5.36

sarṣapāḥ śigrupiṇyākaṃ sindhūtthaṃ mṛgaśṛṅgakam
mākṣikaṃ ca samāṃśāni sarvāṇyeva tu kārayet // YRps_5.37

dhānyābhrakena tulyena mardayenmatimānbhiṣak
punarnavāyā vāsāyāḥ kāsamardasya taṇḍulaiḥ // YRps_5.38

matsyākṣyā haṃsapadyāśca kāravellyā rasaiḥ pṛthak
khalagodhūmayoścūrṇaiḥ kārayedvaṭakān śubhān // YRps_5.39

paścāt koṣṭhyāṃ dhamecchuṣkān bhastrikādvitayena tān
khadirasya tu cāṃgāraiḥ satvaṃ niḥsarati dhruvam // YRps_5.40

pṛthak kṛtvā tu ravakān kāṃsyavarṇān viśeṣataḥ
tatkiṭṭaṃ gomayenātha vaṭakānkārayetpunaḥ // YRps_5.41

dhmāpayet pūrvavidhinā punaḥ satvaṃ hi niḥsaret
anena vidhinā kāryaṃ pañcagavyena miśritam // YRps_5.42

pañcājenātha mahiṣīpañcakena samaṃ kuru
patatyevamasaṃdigdhaṃ satyaṃ guruvaco yathā // YRps_5.43

abhra:: sattva:: māraṇa

athābhrasattvaravakān amlavargeṇa pācayet
śodhanīyagaṇenaiva mūṣāmadhye tu śodhayet // YRps_5.44

kācaṭaṃkaṇaguṃjājyasāraghaiḥ śodhayetkhalu
madhutailavasājyeṣu daśavārāṇi ḍhālayet // YRps_5.45

mārdavaṃ kārayetsatyaṃ yogenānena sarvadā
satvasya golakānevaṃ taptānevaṃ tu kāṃjike // YRps_5.46

nirvāpya tatkṣaṇādeva kaṇḍayellohapārayā
anenaiva prakāreṇa sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet // YRps_5.47

bharjayed ghṛtamadhye tu trīṇi vārāṇi yatnataḥ
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ śilāpaṭṭena yatnataḥ // YRps_5.48

dhātrīpatrarasenāpi tasyāḥ phalarasena vā
punarbhuvā vāsayā ca kāṃjikenātha gandhakaiḥ
puṭayeddaśavārāṇi mriyate cābhrasattvakam // YRps_5.49

abhra:: sattva:: mṛta:: medic. properties

mṛtaṃ satvaṃ harenmṛtyuṃ sarvarogavināśanam
kṣayaṃ pāṇḍuṃ grahaṇikāṃ śvāsaṃ śūlaṃ sakāmalam // YRps_5.50

jvarānmehāṃśca kāsāṃśca gulmānpañcavidhānapi
mandāgnimudarāṇyevam arśāṃsi vividhāni ca // YRps_5.51

anupānaprayogeṇa sarvarogānnihanti ca
abhrasatvaguṇānvaktuṃ śakyate na samāsataḥ // YRps_5.52

rājāvarta:: parīkṣā:: good quality

kiṃcidrakto'tha nīlaśca miśravarṇaprabhaḥ sadā
taulye guruśca masṛṇo rājāvartto varaḥ smṛtaḥ // YRps_5.53

rājāvarta:: śodhana

gomūtreṇātha kṣāraiśca tathāmlaiḥ sveditāḥ khalu
trivāreṇa viśudhyanti rājāvartādayo rasāḥ // YRps_5.54

rājāvarta:: māraṇa

cūrṇitaḥ śukapicchena bhṛṃgarājarasena vai
saptavāreṇa puṭito rājāvartto mariṣyati // YRps_5.55

rājāvarta:: mṛta:: medic. properties

śleṣmapramehadurnāmapāṇḍukṣayanivāraṇaḥ
pācano dīpanaścaiva vṛṣyo'nilaviṣāpahaḥ // YRps_5.56

rājāvarta:: sattva:: pātana

kośātakī kṣīrakando vaṃdhyākarkoṭakī tathā
kākamācī rājaśamī triphalā gṛhadhūmakaḥ // YRps_5.57

rājāvarto rasaireṣāṃ satvaṃ muñcati marditaḥ
dhmāpitaḥ khadirāṃgārair bhastrikādvitayena ca // YRps_5.58

vaikrānta:: phys. properties

aṣṭadhāroṣṭhaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrāṃta ucyate // YRps_5.59

vaikrānta:: subtypes:: colour

śvetaḥ pītastathā kṛṣṇo nīlaḥ pārāvacchaviḥ
karbūraḥ śyāmavarṇaśca vaikrāṃtaścāṣṭadhā smṛtaḥ // YRps_5.60

vaikrānta:: śodhana

kvāthe kulatthaje svinno vaikrāṃtaḥ śudhyati dhruvam
vaikrānta:: māraṇa gandhanimbūrasairmardyaḥ puṭito mriyate dhruvam // YRps_5.61

vaikrānta:: mṛta:: medic. properties

āyuḥpradastridoṣaghno vṛṣyaḥ prāṇapradaḥ sadā
vegaprado vīryakartā prajñāvarṇau karoti hi // YRps_5.62

rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyastu rogahā
vajravad guṇakārī ca vaikrāṃto rasabandhakaḥ // YRps_5.63

vaikrānta:: sattva:: pātana

sūryātape mardito'sau satvapātagaṇauṣadhaiḥ
śuṣkāyito vaṭīkṛtya mūṣāstho dhmāpito'pi vai // YRps_5.64

satvaṃ muñcati vaikrāṃtaḥ satyaṃ guruvaco yathā
vaikrānta:: sattva:: medic. use mṛtasūtena tulyāṃśaṃ satvaṃ vaikrāṃtasaṃbhavam // YRps_5.65

mṛtābhrasatvasaṃyuktaṃ marditaṃ samamātrakam
kaṇāmadhvājyasaṃmiśraṃ vallamātraṃ niṣevitam // YRps_5.66

sarvān rogānnihantyāśu jīved varṣaśataṃ sukhī
trivarṣasevanānnūnaṃ valīpalitanāśanam // YRps_5.67

sasyaka:: myth. origin

sadyo hālāhalaṃ pītam amṛtaṃ garuḍena ca
sudhāyukte viṣe vānte parvate marutāhvaye // YRps_5.68

ghanībhūtaṃ ca saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu kathyate
sasyaka:: parīkṣā:: good quality nīlaṃ marakatacchāyaṃ tejoyuktaṃ praśasyate // YRps_5.69

sasyaka:: śodhana

sveditaṃ māhiṣājyābhyāṃ gavāṃ mūtrairnarasya vā
dolāyantreṇa yāmau dvau śudhyatyeva hi sasyakam // YRps_5.70

sasyaka:: māraṇa

gaṃdhāśmaṭaṃkaṇābhyāṃ ca lakucadrāvamarditam
kukkuṭāhvaiḥ saptapuṭair mriyate cāṃdhamūṣayā // YRps_5.71

sasyaka:: sattva:: pātana

nighṛṣṭaṃ ṭaṃkaṇenaiva nimbūdrāveṇa mūṣayā
dhmātaṃ ca tāmrarūpaṃ hi sattvaṃ muñcati sasyakam // YRps_5.72

viṣeṇa sahitaṃ yasmāt tasmādviṣaguṇādhikam
sudhāyuktaṃ viṣaṃ yena sudhādhikaguṇaṃ tathā // YRps_5.73

sasyaka:: mṛta:: medic. properties

tridoṣaśamanaṃ caiva viṣahṛd gudaśūlanut
amlapittavibandhaghnaṃ rasāyanavaraṃ sadā // YRps_5.74

vāntiṃ karoti rekaṃ ca śvitrakuṣṭhāpahaṃ tathā
nāmnā mayūratutthaṃ hi sarvavyādhinivāraṇam // YRps_5.75

sasyaka, bhūnāga:: sattva:: ring

bhūnāgasatvasaṃyuktaṃ satvametatsamīkṛtam
anayormudraikā kāryā śūlaghnī sā bhavet khalu // YRps_5.76

ḍākinībhūtasaṃveśacarācaraviṣaṃ jayet
rājñāṃ sadaiva rakṣārthaṃ vidhātavyā sumudrikā // YRps_5.77

mākṣika

mākṣikaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rukmatāpyaprabhedataḥ
svarṇamākṣika (?) prathamaṃ mākṣikaṃ svarṇaṃ kānyakubjasamutthitam // YRps_5.78

suvarṇavarṇasadṛśaṃ navavarṇasamanvitam
mākṣika:: tāpya (<> svarṇa) taṭe tapatyāḥ saṃjātaṃ tāpyākhyaṃ mākṣikaṃ vadet // YRps_5.79

pāṣāṇadalasaṃmiśraṃ pāṇḍuraṃ pañcavarṇavat
guṇālpakaṃ bhavatyetat svalpaṃ sattvaṃ vimuñcati // YRps_5.80

mākṣika:: māraṇa

mūtre takre ca kaulatthe marditaṃ śuṣkameva ca
gaṃdhāśmabījapūrābhyāṃ piṣṭaṃ tacchrāvasaṃpuṭe // YRps_5.81

pañcavārāhapuṭakair dagdhaṃ mṛtimavāpnuyāt // YRps_5.82

mākṣika:: sattva:: pātana

lohapātre susaṃdagdhaṃ lohadaṇḍena gharṣitam
yadā raktaṃ dhātunibhaṃ jāyate niṃbukadravaiḥ // YRps_5.83

gharṣayet triguṇaṃ sūtaṃ muktvā saṃgharṣaṇaṃ kuru
dinaikaṃ gharṣayitvā tu dṛḍhavastreṇa gālayet // YRps_5.84

vastrasthā piṣṭikā lagnā tvadhaḥ patati pāradaḥ
anenaiva prakāreṇa dvitrivāreṇa gālayet // YRps_5.85

tatpiṣṭīgolakaṃ grāhyaṃ yaṃtre ḍamaruke nyaset
praharadvayamātraṃ ced agniṃ prajvālayedadhaḥ // YRps_5.86

indragopasamaṃ satvam adhaḥsthaṃ grāhayetsudhīḥ
anenaiva vidhānena tāpyasatvaṃ samāharet // YRps_5.87

ṭaṃkaṇena samāyuktaṃ drāvitaṃ mūṣayā yadā
tadā tāmraprabhaṃ satvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_5.88

dehalohakaraṃ samyak devīśāstreṇa bhāṣitam // YRps_5.89

sarvāmayaghnaṃ satataṃ pāradasyāmṛtaṃ param
melanaṃ kurute lohe paramaṃ ca rasāyanam // YRps_5.90

vimala:: subtypes

prathamo hemavimalo hemavadvarṇasaṃyutaḥ
dvitīyo rūpyavimalo rūpyavad dṛśyate khalu // YRps_5.91

tṛtīyaḥ kāṃsyavimalaḥ kāṃsyavarṇasamo hi saḥ
vimala:: phys. properties snigdhaśca vartulaścaiva ṣaṭkoṇaḥ phalakānvitaḥ // YRps_5.92

vimala:: śodhana

vāsārase mardito hi śuddho'tivimalo bhavet
vimala:: māraṇa gaṃdhāśmaniṃbukadrāvair marditaḥ puṭito mṛtim
śṛṅgasya bhasmanā cāpi puṭaiśca daśadhā puṭet // YRps_5.93

vimala:: sattva:: pātana

nimbūrasena saṃpiṣṭvā mūṣāmadhye nirudhya ca
vimalaḥ sīsasadṛśaṃ dhmāto muñcati sattvakam // YRps_5.94

vimala:: sattva:: medic. use

piṣṭīkṛtaṃ hi tatsatvaṃ pāradena samanvitam
drute gaṃdhe hi nikṣiptaṃ tālakaṃ triguṇaṃ tathā // YRps_5.95

manaḥśilā pañcaguṇā vālukāyantrake khalu
jvālayet kramaśaścaiva paścādrajatabhasmakam // YRps_5.96

samamātraṃ hi vaikrāṃtaṃ sarvaṃ saṃcūrṇayetkhalu
saṃgālya yatnato vastrāt sthāpayetkūpikāntare // YRps_5.97

vahniṃ kuryādaṣṭayāmaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet
vallamātraṃ ca madhunā lehayet vyoṣasaṃyutaṃ // YRps_5.98

bālānāṃ rogaharaṇaṃ jvarapāṇḍupramehanut
grahaṇīkāmalāśūlamandāgnikṣayapittahṛt // YRps_5.99

anupānaviśeṣaṇaṃ sarvarogānnihanti ca // YRps_5.100

vṛṣyaḥ pittānilaharo rasāyanavaraḥ khalu // YRps_5.101

śilājatu:: subtypes

tatrādyaṃ dvividhaṃ caiva satsatvaṃ satvahīnakam
guṇādhikaṃ tayormadhye yatpūrvaṃ sarvadoṣahṛt // YRps_5.102

śilājatu:: origin from rocks

nidāghe tīvratāpāddhi himapratyantaparvatāt
hematārārkagarbhebhyaḥ śilājatu viniḥsaret // YRps_5.103

śilājatu:: from gold

bandhūkapuṣpasadṛśaṃ guru snigdhaṃ suśītalam
rukmagarbhagirau jātaṃ paramaṃ tadrasāyanam // YRps_5.104

kiṃcittiktaṃ ca madhuraṃ śilājaṃ sarvadoṣanut // YRps_5.105

śilājatu:: from silver

tāragarbhagirerjātaṃ pāṇḍuraṃ svādu śītalam
pittapāṇḍukṣayaghnaṃ ca śilājatu hi pāṇḍuram // YRps_5.106

śilājatu:: from copper

śulvagarbhagirer jātaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ghanaṃ guru
girijaṃ kaphavātaghnaṃ viśeṣātsarvarogajit // YRps_5.107

śilājatu:: parīkṣā:: śuddha

agnau yajjāyate kṣiptaṃ liṃgākāramadhūmakam
udake ca vilīyeta tacchuddhaṃ ca vidhīyate // YRps_5.108

śilājatu:: śodhana

amlaiśca guggulūpetaiḥ kṣārādyair bhāṇḍamadhyataḥ
viśudhyati śilājātaṃ sveditaṃ ghaṭikādvayam // YRps_5.109

śilājatu:: māraṇa

manaḥśilāluṅgarasaiḥ śilayā gaṃdhakena vā
tālakenātha puṭitaṃ śilājaṃ mriyate dhruvam // YRps_5.110

chagaṇairaṣṭabhiḥ kṛtvā bhasmībhūtaṃ śilājatu // YRps_5.111

śilājatu:: medic. use

śilājatu tu saṃśuddhaṃ seveta yaḥ pumān sadā
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ na rogairbādhyate khalu // YRps_5.112

mūtrakṛcchrāśmarīrogāḥ prayāntyeva na saṃśayaḥ
mahārase coparase dhāturatneṣu pārade
ye guṇāḥ kathitāḥ sadbhiḥ śilādhātau vadanti te // YRps_5.113

vaikrāṃtakāṃtatriphalātrikaṭubhiḥ samanvitam
vallonmitaṃ vai seveta sarvarogagaṇāpaham // YRps_5.114

palitaṃ valibhiḥ sārdhaṃ hanyādeva na saṃśayaḥ // YRps_5.115

karpūraśilājatu

karpūrasadṛśaṃ śvetaṃ karpūrākhyaṃ śilājatu
karpūraśilājatu:: medic. properties aśmarīmehakṛcchraghnaṃ kāmalāpāṇḍunāśanam // YRps_5.116

karpūraśilājatu:: śodhana

amlatoyena saṃsvinnaṃ śuṣkaṃ śuddhimupaiti ca
karpūraśilājatu:: māraṇa, sattvapātana noditaṃ māraṇaṃ tasya satvapātanakaṃ budhaiḥ // YRps_5.117

rasaka:: subtypes

dvividho rasakaḥ proktaḥ kāravellakadarduraḥ
kāravellaka:: medic. properties satvapāte paraḥ proktaḥ prathamaścauṣadhādiṣu // YRps_5.118

sarvamehaharaścaiva pittaśleṣmavināśanaḥ
nāgārjunena kathitau siddhau śreṣṭharasāvubhau // YRps_5.119

kṛtau yenāgnisahanau sūtakharparakau śubhau
tena svargamayī siddhir arjitā nātra saṃśayaḥ // YRps_5.120

rasaka:: śodhana

rasakastāpitaḥ samyak nikṣipto rasapūrake
nirmalatvamavāpnoti saptavāraṃ nimajjitaḥ // YRps_5.121

rasaka:: śodhana

kāṃjike vātha takre vā nṛmūtre meṣamūtrake
drāvito ḍhālitaḥ samyak kharparaḥ pariśudhyati // YRps_5.122

rasaka:: rañjana of copper with ~

kharparaṃ retitaṃ śuddhaṃ sthāpitaṃ naramūtrake
rañjayenmāsamekaṃ hi tāmraṃ svarṇaprabhaṃ varam // YRps_5.123

rasaka:: sattva:: pātana

śilā haridrā triphalā gṛhadhūmaiḥ sasaiṃdhavaiḥ
bhallātakaiṣṭaṃkaṇaiśca kṣārairamlaiśca vartitam // YRps_5.124

pādāṃśasaṃyutairmūṣāṃ vṛṃtākaphalasannibhām
nirudhya śoṣayitvātha mūṣāṃ mūṣopari nyaset // YRps_5.125

pradhmāte kharpare jvālā sitā nīlā bhavedyadā
lohasaṃdaṃśake kṛtvā dhṛtvā mūṣāmadhomukhīm // YRps_5.126

bhūmyām āḍhālayet sattvaṃ yathā nālaṃ na bhajyate
tadā sīsopamaṃ satvaṃ patatyeva na saṃśayaḥ // YRps_5.127

anenaiva prakāreṇa trivāraṃ hi kṛte sati
viniḥsaretsarvasatvaṃ satyaṃ hi guruṇoditam // YRps_5.128

rasaka:: sattva:: māraṇa

tālakena samāyuktaṃ satvaṃ nikṣipya kharpare
gharṣayellohadaṇḍena mriyate ca na saṃśayaḥ // YRps_5.129

rasaka:: sattva:: mṛta:: medic. use

mṛtaṃ satvaṃ mṛtaṃ kāṃtaṃ samāṃśenāpi yojitam
māṣamātramidaṃ cūrṇaṃ varākvāthena saṃyutam // YRps_5.130

lohapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam
nihanti madhumehaṃ ca kṣayaṃ pāṇḍuṃ tathānilam // YRps_5.131

yonirogāṃśca nārīṇāṃ jvarāṃśca viṣamānapi
strīrogānhanti sarvāṃśca śvāsakāsapurogamān // YRps_5.132

YRps, Adhyāya 6

uparasāḥ

tālakaṃ tuvarī gaṃdhaṃ kaṃkuṣṭhaṃ kunaṭī tathā
sauvīraṃ gairikaṃ caivam aṣṭamaṃ khecarāhvayam // YRps_6.1

haritāla:: subtypes

tālakaṃ dvividhaṃ proktaṃ dalākhyaṃ cāśmasaṃjñitam
pattratālaka:: phys. properties sūkṣmapatraṃ hemavarṇaṃ guru snigdhaṃ ca bhāsuram // YRps_6.2

dalākhyaṃ tālakaṃ tacca bahusatvaṃ rasāyanam
aśmatālaka:: phys. properties niṣpatraṃ cāśmasadṛśaṃ kiṃcitsatvaṃ tathāguru // YRps_6.3

nārīṇāṃ puṣpahṛt tattu kupathyaṃ cāśmatālakam
haritāla:: śodhana kuṣmāṇḍatoyasaṃsvinnaṃ tataḥ kṣārajalena vā
cūrṇatoyena vā svinnaṃ dolāyaṃtreṇa śudhyati // YRps_6.4

haritāla:: sattva:: pātana

kulatthakvāthasaubhāgyamāhiṣājyamadhuplutam
khalve kṣiptvā ca tattālaṃ mardayedekavāsaram // YRps_6.5

nistuṣīkṛtya cairaṇḍabījānyeva tu mardayet
palāṣṭamānaṃ tālasya cāṣṭamāṃśaṃ tu kārayet // YRps_6.6

bījānyeraṇḍajānyeva kṣiptvā caikatra mardayet
yavābhā guṭikā kāryā śuṣkā kupyāṃ nidhāya ca // YRps_6.7

vālukāyaṃtramadhye tu vahniṃ dvādaśayāmakam
svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvagaṃ satvamāharet // YRps_6.8

pāṣāṇadhātusattvānāṃ prakārāḥ santyanekaśaḥ
yāni kāryakarāṇyeva satvāni kathitāni vai // YRps_6.9

haritāla:: medic. properties

vātaśleṣmaharaṃ raktabhūtanut puṣpahṛt striyāḥ
susnigdhamuṣṇakaṭukaṃ dīpanaṃ kuṣṭhahāri tat // YRps_6.10

saurāṣṭrī:: origin

saurāṣṭradeśe saṃjātā khanijā tuvarī matā
saurāṣṭrī:: colors fabric yā lepitā śvetavastre raṅgabandhakarī hi sā // YRps_6.11

saurāṣṭrī:: subtypes

phullikā khaṭikā tadvat dviprakārā praśasyate
kiṃcitpītā ca susnigdhā garadoṣavināśinī // YRps_6.12

śvetavarṇāparā sāmlā phullikā lohamāraṇī
saurāṣṭrī:: medic. properties kaṣāyā madhurā kāṃkṣī kaṭukā viṣanāśinī // YRps_6.13

vraṇaghnī kaphahā caiva netravyādhitridoṣahā
kuṣṭharogaharā sā tu pārade bījadhāriṇī // YRps_6.14

saurāṣṭrī:: śodhana

dhānyāmle tuvarī kṣiptā śudhyati tridinena vai
saurāṣṭrī:: sattva:: pātana kṣārairamlaiśca mṛditā dhmātā satvaṃ vimuñcati
saurāṣṭrī:: sattva:: medic. use tatsatvaṃ dhātuvādārthe auṣadhe nopapadyate // YRps_6.15

manaḥśilā:: subtypes

manaḥśilā triprakārā śyāmā raktā ca khaṇḍikā
śyāmā śyāmā raktā miśravarṇā bhārāḍhyā śyāmikā bhavet // YRps_6.16

kaṇavīrakā

kaṇavīrā suraktāṅgī tāmrābhā saiva śasyate
khaṇḍikā cūrṇitā yāti raktāṅgī guruḥ snigdhā ca khaṇḍikā // YRps_6.17

sarvāḥ kunaṭyaḥ kathitāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇottarāḥ
manaḥśilā:: śodhana munipatrarasenāpi śṛṅgaverarasena vā // YRps_6.18

bhāvitā saptavāreṇa viśudhyati na saṃśayaḥ
manaḥśilā:: sattva:: pātana sarpiṣā ca guḍenātha kiṭṭaguggulunātha vā // YRps_6.19

dhmātā tu koṣṭhikāyantre muñcet sattvaṃ na saṃśayaḥ // YRps_6.20

manaḥśilā:: śuddha:: medic. properties

rasāyanavarā sarvā vātaśleṣmavināśinī
satvādhikā viṣaghnī ca bhūtakaṇḍūkṣayāpahā
agnimāṃdyaṃ praśamayet koṣṭharoganibarhiṇī // YRps_6.21

añjana:: subtypes

sauvīraṃ ca rasāṃjanaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ caiva hi tadvat puṣpamathāñjanaṃ tadanu cennīlāṃjanaṃ kathyate
pañcānāmapi nāmavarṇaguṇavadrūpāṇi samyagvidhau kathyante'tra mayāpi śodhanam idaṃ satvaṃ mṛtiścocyate // YRps_6.22

sauvīra

sauvīrākhyaṃ cāṃjanaṃ dhūmavarṇaṃ pittāsraghnaṃ chardihidhmāvraṇaghnam /
netravyādhau śodhane ropaṇe ca śreṣṭhaṃ proktaṃ karṇarogapraśāṃtyai // YRps_6.23_

rasāñjana

pītābhaṃ viṣaraktadoṣaśamanaṃ saśvāsahidhmāpahaṃ varṇyaṃ vātavināśanaṃ kṛmiharaṃ dārvyudbhavaṃ śobhanam
srotoñjana snigdhaṃ svādu kaṣāyakaṃ viṣavamīpittāsranullekhanaṃ netryaṃ hidhmarujāpahaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ sarvadā // YRps_6.24

puṣpāñjana

sitaṃ snigdhaṃ himaṃ caiva netrarogaviṣāpaham
jvaraghnam atihidhmāghnaṃ puṣpāṃjanamihoditam // YRps_6.25

nīlāñjana

rasāyanaṃ suvarṇaghnaṃ guru snigdhaṃ tridoṣahā
nīlāṃjanaṃ ca kathitaṃ lohamārdavakārakam // YRps_6.26

añjana:: śodhana

bhṛṃgarājarasenaiva sarvāṇyevāṃjanāni hi
viśudhyantīha satataṃ satyaṃ guruvaco yathā
añjana:: sattva:: pātana śilāyāḥ satvavat sattvam añjanānāṃ ca pātayet // YRps_6.27

sulfur:: subtypes:: colour

gaṃdhakasya caturbhedā lakṣitāḥ pūrvasūribhiḥ
śvetaḥ pītastathā raktaḥ kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ // YRps_6.28

sulfur:: white

śvetastu khaṭikākāro lepanāllohamāraṇam
jāyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayā khalu // YRps_6.29

sulfur:: yellow

pītavarṇo bhavedyastu sa cokto'malasārakaḥ
rase rasāyane śreṣṭhaḥ śukapicchaḥ sa kathyate // YRps_6.30

sulfur:: red

lākṣārasanibho raktaḥ śukatuṇḍaḥ sa kathyate
dhātūnāṃ raṃjanaṃ kuryād rasabandhaṃ karotyalam // YRps_6.31

sulfur:: black

yaḥ kṛṣṇavarṇaḥ sa tu durlabho'sti nāśaṃ karotīha jarāpamṛtyoḥ
saṃsevanādvajrasamaṃ śarīraṃ bhavetsukāntaṃ hi nirāmayaṃ ca // YRps_6.32

sulfur:: śodhana

ghaṭīmadhye payaḥ kṣiptvā mukhe vastraṃ prabandhayet
vastropari baleścūrṇaṃ mukhaṃ ruddhvā śarāvataḥ // YRps_6.33

bhūmau nidhāya tatpātraṃ puṭaṃ dadyātprayatnataḥ
viṃśatyupalakaiścaiva svāṃgaśītaṃ samuddharet // YRps_6.34

anenaiva prakāreṇa svāṃgaśītaṃ punaḥ punaḥ
evaṃ saṃśodhito gandhaḥ sarvakāryakaro bhavet // YRps_6.35

sulfur:: śuddha:: medic. properties

vipāke madhuro gandhapāṣāṇastu rasāyanaḥ
visarpakaṇḍukuṣṭhasya śamano dīpanastathā // YRps_6.36

āmājīrṇapraśamano viṣahā rasaśoṣaṇaḥ
sūtasya vīryadaḥ sākṣāt pārvatīpuṣpasaṃbhavaḥ // YRps_6.37

kṛmirogaharaḥ samyak sūtaṃ mūrchayati dhruvam
sulfur:: nirukti for balivasā sevito balirājñā yaḥ prabhūtabalahetave // YRps_6.38

tasmādbalivasetyukto gaṃdhako'timanoharaḥ
sulfur::medic. use śukapicchastu maricasamāṃśena tu kalkitaḥ // YRps_6.39

triphalā ṣaḍguṇā kāryā mardayetkṛtamālakaiḥ
mūladravaistataḥ pīto hanti kuṣṭhānyanekaśaḥ // YRps_6.40

tanmūlasalile ghṛṣṭaṃ vapustenātha lepitam
kuṣṭhānyeva nihantyāśu sadyaḥ pratyayakārakam // YRps_6.41

sulfur:: medic. use

saṃśuddhagaṃdhakaṃ caiva tailena saha peṣayet
apāmārgakṣāratoyais tailena maricena ca // YRps_6.42

vilipya sakalaṃ dehaṃ tiṣṭhetsūryātapeṣu ca
bhojayettakrabhaktaṃ ca tṛtīye prahare khalu // YRps_6.43

vahninā svedayedrātrau prātarutthāya mardayet
mahiṣasya purīṣeṇa snāyācchītena vāriṇā // YRps_6.44

snānaṃ kuryāduṣasyevaṃ kaṇḍūḥ pāmā ca naśyati
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathito'tra mayā khalu
nāśayeccirakālotthāḥ kuṣṭhapāmāvicarcikāḥ // YRps_6.45

sulfur:: medic. use

kalāṃśavyoṣasaṃyuktaṃ śuddhagandhakacūrṇakam
vastre vitastimātre tu gaṃdhacūrṇaṃ satailakam // YRps_6.46

vilipya veṣṭayitvā ca vartiṃ sūtreṇa veṣṭayet
dhṛtvā saṃdaṃśato vartimadhyaṃ prajvālayecca tām // YRps_6.47

vidrutaḥ patate gaṃdho binduśaḥ kācabhājane
tāṃ drutiṃ prakṣipetpattre nāgavallyāstribindukām // YRps_6.48

rasaṃ vallamitaṃ tatra dattvāṅgulyā vimardayet
tatsarvaṃ bhakṣayetpaścād godugdhaṃ cānu sampibet // YRps_6.49

kāmasya dīptiṃ kurute kṣayapāṇḍuvināśanam
grahaṇīṃ nāśayed duṣṭāṃ śūlārtiśvāsakāsakam // YRps_6.50

āmājīrṇaṃ praśamayel laghutvaṃ ca prajāyate
gaṃdhakasya guṇānvaktuṃ śaktaḥ kaḥ śaṃbhunā vinā // YRps_6.51

kaṅkuṣṭha:: origin

parvate himasamīpavartini jāyate'tiruciraṃ kaṅkuṣṭhakam
kaṅkuṣṭha:: subtypes ekameva nalikābhidhānakaṃ reṇukaṃ tadanu cāparaṃ bhavet // YRps_6.52

nalikā:: phys. properties

pītavarṇamasṛṇaṃ ca vai guru snigdham uttamataraṃ pravakṣyate
reṇuka:: phys. properties śyāmapītamatihīnasattvakaṃ reṇukaṃ hi kathitaṃ dvitīyakam // YRps_6.53

kaṅkuṣṭha:: third type from the feces of a newborn elephant

vadanti kaṃkuṣṭhamathāpare hi sadyaḥ prasūtasya ca dantinaḥ śakṛt /
tat kṛṣṇapītaṃ bhavatīva recanaṃ tṛtīyamāhurvibudhā bhiṣagvarāḥ // YRps_6.54_

kaṅkuṣṭha:: 4. type = nāla of horses

caturthakaṅkuṣṭhamihaiva vājināṃ nālaṃ hi kecitpravadanti tajjñāḥ
yaddhastijaṃ śvetamathātipītaṃ virecanaṃ tatprakaroti śīghram // YRps_6.55

rasāyane śreṣṭhataraṃ rase ca satvena yuktaṃ khalu gauravānvitam
kaṅkuṣṭha:: śodhana śuṃṭhyambhasā bhāvitameva śuddhiṃ kaṃkuṣṭhamāyāti hi satyamuktam // YRps_6.56

kaṅkuṣṭha:: śuddha:: medic. properties

kaṅkuṣṭhakaṃ tiktakaṭūṣṇavīryaṃ viśeṣato recanakaṃ karoti
gudārtigulmavraṇaśūlahṛtparaṃ pracakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ // YRps_6.57

kaṅkuṣṭha:: sattva:: pātana

sattvākṛṣṭirna ca proktā yasmātsatvamayaṃ hi tat
kaṅkuṣṭha:: medic. use yavamātraṃ bhajedenaṃ virekārthaṃ na saṃśayaḥ // YRps_6.58

kṣaṇādāmajvaraṃ hanti jāte sati virecane
tāṃbūlena samaṃ caivaṃ bhakṣitaṃ sārayed dhruvam // YRps_6.59

babbūlamūlikākvāthaṃ saubhāgyājājisaṃyutam
bhūyo bhūyaḥ pibeddhīmān viṣaṃ kaṃkuṣṭhajaṃ jayet // YRps_6.60

kāsīsa:: subtypes

kāsīsaṃ prathamaṃ hi saikatamidaṃ puṣpākhyamanyattathā kṣārāmlaṃ guru dhūmravarṇaviṣahṛt vīryoṣṇakaṃ rāgadam
vālukākāsīsa:: medic. properties śvitraghnaṃ mukhakeśaraṃjanakaraṃ tatsaikataṃ pūrvakaṃ puṣpākhyaṃ hyaparaṃ guṇaiśca sahitaṃ sevyaṃ sadā rogahṛt // YRps_6.62

puṣpakāsīsa:: medic. properties

puṣpābhidhaṃ ca kāsīsaṃ prasiddhaṃ netrarogahā
soṣṇavīryaṃ kaṣāyāmlaṃ viṣaghnaṃ śleṣmanāśanam
vraṇahṛt kṣayarogaghnaṃ paṭarañjanakaṃ param // YRps_6.63

kāsīsa:: śodhana

bhṛṃgarājarase svinnaṃ nirmalaṃ hi prajāyate
kāsīsa:: sattva:: pātana saurāṣṭrīsatvavat sattvam etasyāpi samāharet // YRps_6.64

kāsīsa:: medic. use

kāsīsaṃ bhasma kāṃtasya cobhayaṃ samabhāgikam
varāviḍaṅgasaṃyuktaṃ ghṛtakṣaudraplutaṃ prage // YRps_6.65

bhakṣitaṃ hanti vegena pāṇḍuyakṣmāṇameva ca
plīhaṃ gulmaṃ gude śūlaṃ mūtrakṛcchrāṇyaśeṣataḥ // YRps_6.66

sevitaṃ sarvarogaghnaṃ rasāyanavidhānataḥ
agnisaṃdhukṣaṇaṃ kuryāt valīpalitanāśanam
āmājīrṇabhavān rogān nihantyeva na saṃśayaḥ // YRps_6.67

navasāra:: synonyms

uddiṣṭaṃ navasārākhyaṃ lavaṇaṃ cullikābhidham
navasāra:: alchem., medic. properties lohadrāvaṇakaṃ proktaṃ rasajāraṇakaṃ tathā // YRps_6.68

vahniṃ ca dīpayatyāśu gulmaplīhāmayāpaham
māṃsādijāraṇaṃ samyak bhuktapākaṃ karoti tat // YRps_6.69

varāṭikā:: parīkṣā

pītā varāṭikā yā tu sārdhaniṣkapramāṇikā
śreṣṭhā saiva budhaiḥ proktā ṭaṅkabhārā hi madhyamā // YRps_6.70

pādonaṭaṅkabhārā yā kathyate sā kaniṣṭhikā // YRps_6.71

money cowrie:: medic. properties

rase rasāyane proktā pariṇāmādiśūlanut
grahaṇīkṣayarogaghnī vīryoṣṇā dīpanī matā // YRps_6.72

vṛṣyā doṣaharī netryā kaphavātavināśinī
rasendrajāraṇe śastā biḍamadhye sadā hitā // YRps_6.73

sthūlā varāṭikā proktā guruśca śleṣmapittahā
money cowrie:: śodhana sveditā hyāranālena yāmācchuddhimavāpnuyāt // YRps_6.74

darada:: subtypes

daradaḥ śukatuṇḍākhyo haṃsapākastathāparaḥ
śukatuṇḍa:: phys. properties carmāraḥ prathamaḥ prokto hīnasatvaḥ sa ucyate // YRps_6.75

haṃsapāka:: phys. properties

pravālābhaḥ śalākāḍhyaḥ uttamo haṃsapākakaḥ
darada:: medic. properties dīpanaḥ sarvadoṣaghno hiṃgulo'tirasāyanaḥ // YRps_6.76

sarvarogaharaḥ sākṣāt drāvaṇe saṃpraśasyate
mercury:: hiṅgulākṛṣṭa yathā ṣaḍguṇagaṃdhena jāritarasarājakaḥ // YRps_6.77

daradākarṣitaḥ sūto guṇairevaṃvidho bhavet
darada:: śodhana kuṣmāṇḍakhaṇḍamadhye tu svedito lakucāmbunā
sakṛt saṃjāyate śuddhaḥ sarvakāryeṣu yojayet // YRps_6.78

gairika:: subtypes

pāṣāṇagairikaṃ caikaṃ dvitīyaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairika:: phys. properties pāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinaṃ tāmravarṇakam // YRps_6.79

svarṇagairika:: phys. properties

atyantaśoṇitaṃ snigdhaṃ masṛṇaṃ svarṇagairikam
svarṇagairika:: medic. properties svādu tiktaṃ himaṃ netryaṃ kaṣāyaṃ raktapittanut // YRps_6.80

hikkāvamiviṣaghnaṃ ca raktaghnaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairika:: medic. properties pāṣāṇagairikaṃ cānyat pūrvasmādalpakaṃ guṇaiḥ // YRps_6.81

gairika:: śodhana

gairikaṃ tu gavāṃ dugdhair bhāvitaṃ śuddhimṛcchati
gairika:: sattva:: pātana gairikaṃ satvarūpaṃ hi nandinā parikīrtitam // YRps_6.82

agnijāra:: origin

samudreṇāgninakrasya jarāyur bahirujjhitaḥ
ravitāpena saṃśuṣkaḥ so'gnijāra iti smṛtaḥ // YRps_6.83

agnijāra:: medic. properties

tridoṣaśamano grāhī dhanurvātaharaḥ paraḥ
vardhano rasavīryasya jāraṇaḥ paramaḥ smṛtaḥ // YRps_6.84

girisindūra:: origin

mahāgirau śilāntastho raktavarṇacyuto rasaḥ
sūryātapena saṃśuṣko girisindūrasaṃjñitaḥ // YRps_6.85

girisindūra:: medic. properties

rasabaṃdhakaro bhedī tridoṣaśamanastathā
dehalohakaro netryo girisindūra īritaḥ // YRps_6.86

udāraśṛṅga:: origin

bhavedgurjarake deśe sadalaṃ pītavarṇakam
arbudasya gireḥ pārśve nāmnā vodāraśṛṅgakam // YRps_6.87

udāraśṛṅga:: medic. properties

nāgasatvaṃ liṃgadoṣaharaṃ śleṣmavikāranut
rasabandhakaraṃ samyak śmaśrurañjanakaṃ param // YRps_6.88

sādhāraṇarasa:: śodhana

sādhāraṇarasāḥ sarve bījapūrarasena vai
trivāraṃ bhāvitāḥ śuṣkā jāyante doṣavarjitāḥ // YRps_6.89

viḍlavaṇa:: medic. properties

biḍaṃ hi kathyate tadvat sarvadoṣaharaṃ param // YRps_6.90

YRps, Adhyāya 7

nava ratnāni

māṇikyaṃ mauktikaṃ caiva vidrumaṃ tārkṣyaṃ puṣpakam
vajraṃ nīlaṃ ca gomedaṃ vaiḍūryaṃ ca krameṇa hi // YRps_7.1

sujātiguṇasampannaṃ ratnaṃ sarvārthasiddhidam
dāne rasāyane caiva dhāraṇe devatārcane // YRps_7.2

ruby:: subtypes

padmarāgābhidhaṃ śreṣṭhaṃ prathamaṃ tadudīritam
ruby:: nīlagandhi dvitīyaṃ nīlagandhi syād ghanaṃ raktaṃ suśobhanam // YRps_7.3

ruby:: parīkṣā

mahacca kamalacchāyaṃ snigdhaṃ svacchaṃ guru sphuṭam
samaṃ vṛttāyataṃ gātre māṇikyaṃ cottamaṃ matam // YRps_7.4

nīlagandhi:: phys. properties

gaṃgodakasamudbhūtaṃ nīlagarbhāruṇacchavi
māṇikyaṃ pūrvavacchāyaṃ nīlagandhi taducyate // YRps_7.5

ruby:: parīkṣā:: bad quality

māṇikyaṃ cāṣṭadhā neṣṭaṃ sacchidraṃ malinaṃ laghu
karkaśaṃ cipiṭaṃ vakraṃ sūkṣmaṃ cāviśadaṃ tathā // YRps_7.6

ruby:: medic. properties

saṃdīpanaṃ vṛṣyatamaṃ hi rūkṣaṃ vātāpahaṃ karmarujāpahaṃ ca
bhūtādidoṣatrayanāśanaṃ paraṃ rājñāṃ sadā yogyatamaṃ praśastam // YRps_7.7

pearl:: parīkṣā:: good quality

hlādi śvetaṃ raśmimannirmalaṃ ca vṛttaṃ khyātaṃ mauktikaṃ toyabhāsam
snigdhaṃ taulye gauravaṃ cenmahattal liṃgairetair lakṣitaṃ tacca śuddham // YRps_7.8

pearl:: parīkṣā:: bad quality

rūkṣāṅgaṃ cenniṣprabhaṃ śyāvatāmraṃ cārdhaṃ śubhraṃ graṃthilaṃ mauktikaṃ ca
kṣārābhāsaṃ vaikaṭaṃ yugmakaṃ ca doṣairyuktaṃ sarvathā tyājyamebhiḥ // YRps_7.9

pearl:: medic. properties

kāsaṃ śvāsaṃ vahnimāṃdyaṃ kṣayaṃ ca hanyād vṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ pittahāri
dāhaśleṣmonmādavātādirogān hanyādevaṃ sevitaṃ sarvakāle // YRps_7.10

coral:: parīkṣā:: good quality

snigdhaṃ sthūlaṃ pakvabimbīphalābhaṃ vṛttaṃ dīrghaṃ nirvraṇaṃ cāpyadīrgham
khyātaṃ sadbhiḥ saptadhā vidrumaṃ ca doṣairmuktaṃ sarvakāryeṣu śastam // YRps_7.11

coral:: parīkṣā:: bad quality

rūkṣaṃ śvetaṃ savraṇaṃ dhūsaraṃ ca nirbhāraṃ cecchulbavarṇaṃ pravālam
doṣairyuktaṃ koṭarairāvṛtaṃ ca neṣṭaṃ sadbhir bhakṣaṇe dhāraṇe ca // YRps_7.12

coral:: medic. properties

pittāsraghnaṃ śvāsakāsādirogān hanyād evaṃ durnivāraṃ viṣaṃ ca
bhūtonmādān netrarogān nihanyāt sadyaḥ kuryāddīpanaṃ pācanaṃ ca // YRps_7.13

emerald:: parīkṣā:: good quality

tārkṣyaṃ snigdhaṃ bhāsuraṃ śaṣpavarṇaṃ gātraiḥ śuddhaṃ bhāravadraśmiyuktam
ete proktā saptasaṃkhyā guṇā vai dāne śastaṃ bhakṣaṇe dhāraṇe ca // YRps_7.14

emerald:: parīkṣā:: bad quality

nīlaṃ śvetaṃ karkaśaṃ śyāvarūkṣaṃ vakraṃ kṛṣṇaṃ cippaṭaṃ bhārahīnam
emerald:: medic. properties duṣṭaṃ tārkṣyaṃ cauṣadhenopayojyaṃ kāsaṃ śvāsaṃ sannipātāgnimāṃdyam // YRps_7.15

śophaṃ śūlaṃ jūrtirogaṃ viṣaṃ ca durnāmānaṃ pāṇḍurogaṃ nihanyāt // YRps_7.16

puṣparāga:: parīkṣā:: good quality

svacchaṃ sthūlaṃ puṣparāgaṃ guru syāt snigdhaṃ varṇe karṇikāraprasūnam
taccāvakraṃ masṛṇaṃ komalaṃ ca liṃgairetaiḥ śobhanaṃ puṣparāgam // YRps_7.17

puṣparāga:: parīkṣā:: bad quality

rūkṣaṃ pītaṃ karkaśaṃ śyāmalaṃ ca pāṇḍu syādvā kāpilaṃ toyahīnam
doṣairyuktaṃ niṣprabhaṃ puṣparāgaṃ no sevyaṃ tannaiva deyaṃ dvijebhyaḥ // YRps_7.18

puṣparāga:: medic. properties

kuṣṭhaṃ chardiṃ śleṣmavātau nihanti maṃdāgnīnāmetadeva praśastam
dāhe kṛcchre dīpanaṃ pācanaṃ ca tasmātsevyaṃ sarvakālaṃ manuṣyaiḥ // YRps_7.19

vajra:: subtypes:: gender

sarveṣu ratneṣu sadā variṣṭhaṃ mūlyairgariṣṭhaṃ vividhaṃ hi vajram
naraśca nārī ca tathā tṛtīyaṃ teṣāṃ guṇānvacmi samāsato hi // YRps_7.20

pūrvaṃ pūrvaṃ śreṣṭhametatpradiṣṭaṃ dravyād vīryāt pākataśca prabhāvāt
teṣāṃ varṇā jātayaśca prabhedāḥ kathyante'ṣṭau śāstrataścāpakarṣāt // YRps_7.21

śvetādikaṃ varṇacatuṣṭayaṃ hi sarveṣu ratneṣu ca kathyate budhaiḥ /
syurbrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāste jātayo vai kramaśaśca varṇāḥ // YRps_7.22_

puṃvajra:: phys. properties

puṃvajraṃ yatprocyate cāṣṭadhāraṃ ṣaṭkoṇaṃ ced indracāpena tulyam
aṣṭau cetsyuḥ phālakā bhāsuraṃ vai pūrvaṃ śreṣṭhaṃ sarvadoṣāpahaṃ syāt // YRps_7.23

strīvajra:: phys. properties

strīvajraṃ cettādṛśaṃ vartulaṃ hi kiṃciccaivaṃ cippaṭaṃ karkaśaṃ ca
napuṃsaka:: phys. properties koṇāgraṃ vai kuṇṭhitaṃ vartulaṃ ca kiṃciddhīnaṃ procyate tattṛtīyam // YRps_7.24

strī pumān no strī pumān yacca vajraṃ yojyaṃ tacca strīṣu puṃsveva ṣaṇḍhe
vyatyāsādvai naiva dattaṃ phalaṃ tad dadyād vajraṃ vā vinā tatpumāṃsam // YRps_7.25

varṇe'pyevaṃ yasya varṇasya vajraṃ tattadvarṇe śobhanīyaṃ pradiṣṭam
nyāyaścāyaṃ bhairaveṇa pradiṣṭaḥ sarveṣveva ratnavargeṣu samyak // YRps_7.26

vajra:: śodhana

yāmāvadhi sveditameva vajraṃ śuddhiṃ prayātīha kulatthatoye
siddhaṃ tathā kodravaje śṛte vā vajraṃ viśudhyeddhi viniścitena // YRps_7.27

vajra:: māraṇa:: vāritara

subhāvitaṃ matkuṇaśoṇitena vajraṃ caturvāraviśoṣitaṃ ca
chucchuṃdarīsthaṃ hi vipācitaṃ puṭe puṭedvarāheṇa ca triṃśadevam // YRps_7.28

dhmātaṃ punardhmāya śataṃ hi vārān kvāthe kulatthasya hi nikṣipecca /
saṃpeṣayettaṃ hi śilātalena manaḥśilābhiḥ saha kārayedvaṭīm // YRps_7.29_

kṣiptvā nirundhyāpi ca mūṣikāyāṃ puṭānyathāṣṭau ca vanopalairdadet /
vārān śataṃ cāpi tato dhamettaṃ saṃmarditaṃ śodhitapāradena // YRps_7.30_

vajrāṇi sarvāṇi mṛtībhavanti tadbhasmakaṃ vāritaraṃ bhavecca /
śrīsomadevena ca satyavācā vajrasya mṛtyuḥ kathito hi samyak // YRps_7.31_

vajra:: māraṇa

kāsamardarasapūrṇalohaje matkuṇasya rudhirair vilepitam /
sveditaṃ ca bhiduraṃ hi saptabhirvāsaraiḥ pariniṣecya mūtrake // YRps_7.32_

dhmāpitaṃ hi khalu vajrasaṃjñakaṃ mārayediti vadanti tadvidaḥ /
vajra:: māraṇa nīlajvālāvīrudhaḥ kandakeṣu ghṛṣṭaṃ gharme śoṣitaṃ bhasmabhāvam // YRps_7.33_

vajraṃ yāti svairavahnipradānāt piṣṭaiścāpi kṣoṇināgaiḥ praliptam
viṃśadvārān saṃpuṭecca prayatnād āraṇyairvā gomayaistaddhaṭhāgnau
vajraṃ caivaṃ bhasmasādvīryayuktaṃ sarvasminvai yojanīyaṃ rasādau // YRps_7.34

vajra:: mṛta:: medic. properties

āyuḥpradaṃ vṛṣyatamaṃ pradiṣṭaṃ doṣatrayonmūlanakaṃ tathaiva
rasendrakasyāpi hi baṃdhakṛtsadā sudhāsamaṃ cāpamṛtiṃ ca hanyāt // YRps_7.35

vajra:: medic. use

bhūnāgasatvena samaṃ vimardya vajrasya bhūtiṃ ca samānahemnā
dhmātaṃ rasādāvapi yojanīyaṃ rasāyanaṃ tadbhavatīha samyak // YRps_7.36

bhāgāstrayaścaiva hi sūtakasya bhāgaṃ vimardyātha mṛtaṃ hi vajram
vajrasya bhūtiḥ kila poṭalīkṛtā mukhe dhṛtā dārḍhyakarī dvijānām // YRps_7.37

vajrarasāyanaṃ ṣāḍguṇyasiddhidam

vajrabhasma kila bhāgatriṃśakaṃ svarṇameva kathitaṃ kalāṃśakam
aṣṭabhāgamiha tārakaṃ kuru sūtamatra samabhāgakaṃ sadā // YRps_7.38

abhrasatvabhasitaṃ samāṃśakaṃ turyabhāgamiha tāpyakaṃ bhavet
vaikrāṃtabhasmātra tathāṣṭabhāgakaṃ ṣaḍeva bhāgā hi balervidheyāḥ // YRps_7.39

ṣāḍguṇyasaṃsiddhim upaiti sarvadā sarvārthasaṃsiddhimupaiti sevite // YRps_7.40

sapphire:: subtypes

indranīlamatha vārinīlakaṃ śvaityagarbhitamathāpi nīlakam
kathyate hi laghu vārinīlakaṃ tucchameva kathitaṃ bhiṣagvaraiḥ
indranīla:: parīkṣā kāntyā yuktaṃ kārṣṇyagarbhaṃ ca nīlaṃ taccāpyuktaṃ śakranīlābhidhānam // YRps_7.41

sapphire:: parīkṣā:: good quality

ekacchāyaṃ snigdhavarṇaṃ guru syāt svacchaṃ madhye collasatkāṃtiyuktam
nīlaṃ proktaṃ piṇḍitaṃ saptasaṃjñair etair liṅgair lakṣitaṃ cottamaṃ hi // YRps_7.42

sapphire:: parīkṣā:: bad quality = jalanīla

nirbhāraṃ cetkomalaṃ cāsragandhi rūkṣaṃ varṇe sūkṣmakaṃ cippiṭaṃ ca
proktaṃ vai tadvārinīlaṃ bhiṣagbhir etairliṃgaiḥ saptabhiḥ kṣepaṇīyam // YRps_7.43

sapphire:: medic. properties

saṃdīpanaṃ śvāsaharaṃ ca vṛṣyaṃ doṣatrayonmūlanakaṃ viṣaghnam
durnāmapāṃḍughnamatīva balyaṃ jūrtiṃ jayennīlamidaṃ praśastam // YRps_7.44

gomeda:: parīkṣā:: good quality

gomedakaṃ ratnavaraṃ praśastaṃ gomedavad rāgayutaṃ pracakṣate
susvacchagomūtrasamānavarṇaṃ gomedakaṃ śuddhamihocyate khalu // YRps_7.45

dīptaṃ snigdhaṃ nirdalaṃ masṛṇaṃ vai mūtracchāyaṃ svacchametatsamaṃ ca
ebhir liṅgairlakṣitaṃ vai garīyaḥ sarvāsvetadyojanīyaṃ kriyāsu // YRps_7.46

gomeda:: parīkṣā:: bad quality

vicchāyaṃ vā cippiṭaṃ niṣprabhaṃ ca rūkṣaṃ cālpaṃ cāvṛtaṃ pāṭalena
nirbhāraṃ vā pītakācābhayuktaṃ gomedaṃ cedīdṛśaṃ no variṣṭham // YRps_7.47

gomeda:: medic. properties

gomedakaṃ pittaharaṃ pradiṣṭaṃ pāṇḍukṣayaghnaṃ kaphanāśanaṃ ca
saṃdīpanaṃ pācanameva rucyam atyaṃtabuddhipravibodhanaṃ ca // YRps_7.48

vaiḍūrya:: parīkṣā:: good quality

svacchaṃ samaṃ cāpi viḍūryakaṃ hi śyāmābhaśubhraṃ ca guru sphuṭaṃ vā
yajñopavītopamaśuddhareṣās tisraśca saṃdarśayatīha śubhrāḥ // YRps_7.49

vaiḍūrya:: parīkṣā:: bad quality

karkaśaṃ ca laghu cippaṭaṃ sadā śyāmatoyamiva dṛśyate chaviḥ
raktagarbhasamamuttarīyakaṃ naiva śobhanamidaṃ viḍūryakam // YRps_7.50

vaiḍūrya:: medic. properties

raktapittaśamanaṃ viḍūryakaṃ buddhivardhanakaraṃ ca dīpanam
pittarogamalamocanaṃ sadā dhārayecca matimān sukhāvaham // YRps_7.51

sarvaratneṣu doṣāḥ

gharṣaśca biṃduśca tathaiva reṣā trāsaśca pānīyakṛtā sagarbhatā
sarveṣu ratneṣu ca pañcadoṣāḥ sādhāraṇāste kathitā munīndraiḥ // YRps_7.52

ye kṣetratoyaprabhavāśca doṣāḥ sarveṣu ratneṣu galanti samyak // YRps_7.53

teṣāṃ ca śuddhiṃ śṛṇu bhairavoktāṃ yathā hi doṣasya vināśanaṃ syāt
jewel:: śodhana amlena vai śudhyati māṇikyākhyaṃ jayantikāyāḥ svarasena mauktikam // YRps_7.54

kṣāreṇa sarveṇa hi vidrumaṃ ca godugdhatas tārkṣyamupaiti śuddhim
dhānyasyāmlaiḥ puṣparāgasya śuddhiṃ kaulatthe vai kvāthyamānaṃ hi vajram // YRps_7.55

nīlaṃ nīlīpatrajātai rasaiśca gomedaṃ vai rocanāyā rasena
vaiḍūryaṃ ceduttamākvāthayuktaṃ yāmaikaikaṃ sveditaṃ śuddhimeti // YRps_7.56

ratnamāraṇam

tālagaṃdhakaśilāsamanvitaṃ mardayellakucavāriṇā khalu
vajravarjyamapi cāṣṭabhiḥ puṭai ratnabhasma bhavatīti niścitam // YRps_7.57

jewel:: drāvaṇa

rāmaṭhaṃ lavaṇapaṃcakaṃ sadā kṣārayugmamapi cetsupeṣitam
cūlikālavaṇamamlavetasaṃ pakvakumbhikaphalaṃ tathaiva ca // YRps_7.58

citramūlakarudantike śubhā jambukī jalayutā dravantikā
arkadugdhasamasaudhadugdhakaṃ sarvameva mṛditaṃ śilātale // YRps_7.59

golamasya ca vidhāya nikṣiped ratnajātiṣu varāṇi peṣayet
bhūrjapatramabhiveṣṭya golake golakopari niveṣṭya mūtrataḥ // YRps_7.60

vastreṇa saṃveṣṭya tataḥ prayatnād dolākhyayaṃtre'tha niveśya golakam /
sarvāmlayukte tuṣavāripūrite pātraṃ dṛḍhe mṛṇmayasaṃjñake hi // YRps_7.61_

dinatrayaṃ svedanakaṃ vidheyam āhṛtya tasmādvaragolakaṃ hi
saṃkṣālayeccāmlajalena cāpi saṃjāyate ratnabhavā drutiśca // YRps_7.62

drutilakṣaṇāni

varṇena sā ratnanibhā ca kāntyā laghvī bhaveddehakarī ca samyak
lohasya vedhaṃ prakaroti samyak sūtena samyaṅmilanaṃ prayāti // YRps_7.63

tadā bhaveyuḥ khalu siddhatā yadā hiṃgvādivargeṇa milanti samyak
yāmadvayaṃ kāṃsyavimarditā vai cātiprayatnena tu vaidyavaryaiḥ // YRps_7.64

kasyāpi nuḥ sidhyati vai drutiśca yadā prasannaḥ khalu pārvatīśaḥ
na syādyāvad bhairavasya prasādas tāvatsūte bandhanaṃ durlabhaṃ hi
tāsāṃ madhye durlabhābhradrutiśca svalpaṃ bhāgyaṃ bhūridaurbhāgyabhājām // YRps_7.65

ratnānāṃ kramato guṇāśca kathitāstacchodhanaṃ māraṇaṃ tebhyaścaiva hi satvapātanamatho samyagdruteḥ pātanam
sarveṣāṃ hi parīkṣaṇaṃ ca drutayaḥ sammelanaṃ vai rase adhyāye'tra nidarśitāni sakalānyevaṃ hi karmāṇi vai // YRps_7.66

YRps, Adhyāya 8

bhavati gadagaṇānāṃ nāśanaṃ yena sadyo vividharasavidhānaṃ kathyate 'traiva samyak
rasanigamasudhābdhau mathyamāne mayaiva gaṇitarasaśatānāṃ saṃgrahaḥ procyate vai // YRps_8.1

jvarāṅkuśa (1)

sukhaṇḍitaṃ hāriṇajaṃ viṣāṇaṃ rasena pācyaṃ jalajaṃbukasya
ruddhvātha bhāṇḍe vipacecca cullyāṃ yāmadvayaṃ śītagataṃ samuddharet // YRps_8.2

tato'ṣṭabhāgaṃ trikaṭuṃ niyojya niṣkapramāṇaṃ ca bhajetprabhāte
taṃ nāgavallīdalajena sārdhaṃ nihanti vātodbhavakaṃ jvaraṃ ca // YRps_8.3

jvarāṅkuśa (2)

sūtagaṃdhaviṣakāravīkaṇādantibījamiti vardhitaiḥ kramāt
marditaiśca daśaniṃbukadravai raktikārdhatulitā vaṭī kṛtā
bhakṣitā jvaragaṇān nihantyayaṃ recano jvaraharo'yam aṅkuśaḥ // YRps_8.4

eka eva kathitastu so'malaḥ svedito'pi saha cūrṇajalena /
yāmapūrvamapi raktikāmito bhakṣitaḥ sakalaśītajūrtihṛt // YRps_8.5_

jvarārirasa

pāradaṃ rasakagaṃdhatālakaṃ tutthaṭaṃkaṇayutaṃ suśodhitam
mardayecca samamātramekataḥ kāravellajarasairdinaṃ tathā // YRps_8.6

lepayecca ravibhājanodare cāṃgulārdhamapi mānameva hi
tāmrabhājanamukhaṃ nirudhya vai taṃ pacetsikatayaṃtramadhyataḥ // YRps_8.7

dhānyakānyupari muñcitāni cet saṃsphuṭanti yadi śuddhamucyate
jāyate'tiruciro jvarārikaḥ sevito jvaragaṇāpahārakaḥ // YRps_8.8

māṣamātramuṣaṇaiḥ samaiḥ sadā parṇakhaṇḍasahitaiśca bhakṣitaḥ
nāśayeddhi viṣamodbhavān jvarān andhakāramiva bhāskarodayaḥ // YRps_8.9

taruṇajvarārirasaḥ

tālatāmrarasagaṃdhatutthakān śāṇamātratulitān samastakān
niṣkamātrarucirāṃ manaḥśilāṃ mardayet triphalakāmbubhirdṛḍham // YRps_8.10

golamasya ca vidhāya saṃpuṭe pācayecca puṭapākayogataḥ
arkavajripayasā subhāvayet saptavāramatha dantikāśṛtaiḥ // YRps_8.11

māṣamātrarasa eṣa bhakṣitaḥ śāṇamānamaricairyuto yadā
sārdhaniṣkakaguḍena yojitaḥ saurasairdvidaśapatrakairyutaḥ // YRps_8.12

śītapūrvamatha dāhapūrvakaṃ dvyāhikaṃ ca sakalān jvarānapi
nāśayeddhi taruṇajvarārikaḥ sarvadoṣaśamanaḥ sukhāvahaḥ // YRps_8.13

jvaraghnī vaṭī

bhāgaikaḥ syātpāradaḥ śodhitaśca elīyaḥ syātpippalī śreyasī ca
ākallo vai gaṃdhakaḥ sārṣapeṇa tailenātho śodhito buddhimadbhiḥ // YRps_8.14

turyānbhāgānindravallīphalānāṃ kṛtvā cūrṇaṃ śoṣayetsūryatāpe
cūrṇaṃ caitad bhāvayettadrasena māṣaistulyāṃ kārayettadvaṭīṃ ca // YRps_8.15

dattvā caikāṃ jātasadyojvarāya chinnāṅgāyāḥ kvāthapānaṃ vidheyam
doṣodbhūtaṃ sannipātodbhavāṃ ca jūrtiṃ samyaṅ nāśayatyāśu tīvrām // YRps_8.16

jvarakṛntanarasaḥ

śuddhaḥ sūto gaṃdhako vatsanābhaḥ pratyekaṃ vai śāṇamātrā vidheyā
dhūrtādbījaṃ kārayedvai triśaṇaṃ sarvebhyo vai dvaiguṇā hemadugdhā // YRps_8.17

sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kārayettatprayatnād deyaṃ guṃjāyugmamānaṃ ca samyak
khādedārdraṃ cānupāne jvarārtaḥ sadyo hanyātsarvadoṣotthajūrtim // YRps_8.18

jvarārirasaḥ

sūtaṃ gaṃdhaṃ hiṅgulaṃ daṃtibījaṃ bhāgairvṛddhaṃ kārayecca krameṇa
cūrṇaṃ kṛtvā marditaṃ daṃtitoyair guṃjāmātro bhakṣitaścejjvarāriḥ // YRps_8.19

sūryarasaḥ

ekaṃ bhāgaṃ vatsanābhaṃ ca kuryād dvau bhāgau ceṭ ṭaṅkaṇaṃ daṃtibījam
trīṇyevaite hiṃgulasyāpi turyaḥ sadyo jūrtiṃ nāśayatyeva sūryaḥ // YRps_8.20

pratijñāvācakarasaḥ

śuddhaṃ sūtaṃ bhāgamekaṃ tu tālād dvau bhāgau cedvedasaṃkhyāḥ śilāyāḥ
tāmrasyaivaṃ bhāgayugmaṃ prakuryād bhallātaṃ vā vedabhāgaṃ tathaiva // YRps_8.21

arkakṣīrairbhāvayecca trivāraṃ kṛtvā cūrṇaṃ kārayedgolakaṃ tat
sthālīmadhye sthāpitaṃ tacca golaṃ dattvā mudrāṃ bhasmanā saiṃdhavena // YRps_8.22

dhūmrasyaivaṃ rodhanaṃ ca prakuryāc chāṇairdadyātsvedanaṃ mandavahnau
paścāttoyenaiva bhāvyaṃ ca cūrṇaṃ golaṃ kṛtvā maṃdavahnau vipācya // YRps_8.23

paścādenaṃ bhakṣayedvai rasendraṃ vallaṃ caikaṃ śarkarācūrṇamiśram // YRps_8.24

tadvatkṛṣṇāmākṣikeṇaiva jūrtiṃ hanyādetatsarvadoṣotthitāṃ vai // YRps_8.25

atisārasaṃgrahaṇīharā yogāḥ

athātīsāraśamanān rasān saṃkathayāmi vai
bhakṣitāścaiva ye nityaṃ sadyaḥ pratyayakārakāḥ // YRps_8.26

śaṅkhodararasaḥ

śuddhaṃ sūtaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ citronmattair mardayedvāsaraikam
cūrṇairetaiḥ śaṃkhamāpūritaṃ vai bhāṇḍe sthāpyaṃ mudritavyaṃ prayatnāt // YRps_8.27

tasyādhastād aṣṭayāmaṃ prakuryād vahniṃ śīte karṣamātraṃ viṣaṃ hi
dattvā gharme trīṇi cātho puṭāni dadyāttadvat kanyakāyā rasena // YRps_8.28

vallaṃ yojyaṃ jīrakeṇātha bhṛṃgyā kṣaudrairyuktaṃ bhakṣitaṃ saṃgrahaṇyām
śvāse śūle cānile śleṣmaje vā kāse'rśaḥsu viḍgrahe cātisāre // YRps_8.29

ānandabhairavī guṭī

saubhāgyaṃ vai hiṃgulaṃ vatsanābhaṃ mārīcaṃ vai hemabījena yuktam
kṛtvā cūrṇaṃ sarvametatsamāṃśaṃ jambīrais tanmarditaṃ yāmayugmam
guṃjāmātrā nirmitā bhakṣitā hi guṭyo hanyuḥ sannipātātisārān // YRps_8.30

atisārabhairavī guṭī

jātīpattrī devapuṣpaṃ ca śuṇṭhī kaṅkollaṃ cec caṃdanaṃ kuṃkumaṃ ca
kṛṣṇāyuktaṃ śuddhamākallakaṃ syāt sarvāṇyevaṃ cūrṇayedvai samāni // YRps_8.31

sūtasyaivaṃ bhasma miśraṃ prakuryād bhāgaṃ caikaṃ miśrayennāgaphenam
khalve sarvaṃ marditaṃ caikayāmaṃ kāryā golī vallamātrā jalena // YRps_8.32

bhakṣedrātrau pāyayettaṃḍulodaṃ hanyāt sarvān sarvadoṣātisārān // YRps_8.33

kanakasundararasaḥ

mārīcaṃ ceṭ ṭaṃkaṇaṃ hiṃgulaṃ ca gaṃdhāśmā vai pippalī vatsanābham
dhūrtasyaivaṃ bījakānīha śuddhāny evaṃ kṛtvā tacca cūrṇaṃ vidheyam // YRps_8.34

prātaḥ sāyaṃ bhakṣitaṃ vallamātraṃ jūrtiṃ raktaṃ nāśayeccātisāram
dadhyannaṃ vā bhojayettakrayuktaṃ hanyād evaṃ cāgnimāndyaṃ sutīvram // YRps_8.35

YRps, Adhyāya 9

divyauṣadhī

divyauṣadhīnāṃ nāmāni kathyante'tra mayādhunā
catuḥṣaṣṭimitāḥ samyagrasabandhakarāḥ śubhāḥ
somavallī tathā sobhav ṛkṣaṃ somakalā latā // YRps_9.1

bhūpadminī gonasā ced uccaṭā ceśvarī latā
bhūtakeśī kṛṣṇalatā laśunī ca rudantikā
vārāhī saptapattrā ca nāginī sarpiṇī tathā // YRps_9.2

chattriṇī caiva gośṛṃgī jyotirnāmnī ca raktikā
pattravallī kākinī ca cāṇḍālī tāmravallikā // YRps_9.3

pītavallī ca vijayā mahauṣadhyamarī latā
navanītā rudravallī lambinī bhūmitumbikā // YRps_9.4

gāndharvī vyāghrapādī ca gomārī ca triśūlinī
tridaṇḍī karasī bhṛṃgavallī camarikā tathā // YRps_9.5

karavallī latā caiva vajrāṅgī ciravallyapi
rohiṇī bilvinī bhūtaśocanī caiva kathyate // YRps_9.6

mārkaṇḍī ca karīrī ca hy akṣarā kuṭajā tathā
mūlakandāmbuvallī ca munivallī ca kīrtitā // YRps_9.7

ghṛtagandhā nimbuvallī tilakandātasītalā
bodhavallī sattvagandhā kūrmavallī ca mādhavī // YRps_9.8

viśālā ca mahānāgī maṇḍūkī kṣīragandhikā
catuḥṣaṣṭiriti proktā divyauṣadhyo mahābalāḥ // YRps_9.9

ekaikāyā rasenāpi sūto bandhatvamāpnuyāt
anayā sādhitaḥ sūto jarādāridryanāśanaḥ // YRps_9.10

tāstu lakṣaṇasaṃyuktāḥ somadevena bhāṣitāḥ
granthavistarabhītyātra nāmamātreṇa kīrtitāḥ // YRps_9.11

rasaudhyaḥ

ataḥ paraṃ rasauṣadhyaḥ procyante śāstravartmanā
jalotpalā ciñcikā ca jalāpāmārgamāṃsike // YRps_9.12

jalakumbhī meghanādā īśvarī cāparājitā
mālārjunī veṇukā ca śikhipādā ca tiktikā // YRps_9.13

kāśmaryativiṣā proktā samaṅgā jālinī tathā
tuṣambukā ca durgandhā pāṣāṇī śukanāsikā // YRps_9.14

vanamālī ca vārāhī gojihvā musalī tathā
paṭolī śaṭhikā mūrvā pāṭalā jalamūlakā // YRps_9.15

rasājamārī kathitā śiṃśikā sitagandhikā
potakī ca viṣaghnī ca bṛhatī garuḍī tathā // YRps_9.16

tulasī ca vidārī ca mañjiṣṭhā citrapālikā
jalapippalikā bhārṃgī maṇḍūkī cottamā tathā // YRps_9.17

candrodakā sārivā ca hariṇī kukkuṭāpi ca
sarpākṣī haṃsapādī ca vanakuṣmāṇḍavallikā // YRps_9.18

markasphoṭī dhanvayāsaḥ pāgavaḥ sthalasāriṇī
ardhacandrā hemapuṣpī mohinī vajrakandikā // YRps_9.19

alambuṣā ca halinī rasacitrā ca nandinī
vṛścikālī guḍūcī ca vāsā śṛṅgī ca kathyate // YRps_9.20

aṣṭaṣaṣṭiriti proktā rasauṣadhyo mahābalāḥ
sūtasya māraṇe proktā jāraṇe ca niyāmane // YRps_9.21

mahauṣadhyaḥ

aṣṭaṣaṣṭir mahauṣadhyaḥ procyante rasaśāstrataḥ
ṛddhiḥ śoṣiṇyadhoguptā śrāvaṇī sārivā tathā // YRps_9.22

jyotiṣmatī tejavatī rāsnā bākucī bimbikā
viṣāṇikā cāśvagandhā varṣābhūḥ śarapuṣpikā // YRps_9.23

balā cātibalā nāgabalā dantī mahābalā
dravantī nīlinī caiva śatapuṣpā prasāraṇī // YRps_9.24

varā śatāvarī cailā hapuṣā sātalā trivṛt
svarṇakṣīrī tugā pṛthvī viśālā nalikāmalī // YRps_9.25

indravāruṇikākāhve sinduvāro'jamodikā
trāyamāṇāsurī śaṃkhapuṣpī ca girikarṇikā // YRps_9.26

dhātakī kadalī dūrvā amlikā kāsamardikā
jantupādī ca nirguṇḍī drākṣā nīlotpalaṃ śamī // YRps_9.27

nālikerī ca kharjūrī phalguḥ śiṃśī ca mallikā
vārṣikī śālmalī jātī grīṣmavarṣā tu yūthikā // YRps_9.28

kekicūḍājagandhā ca lakṣmaṇā taruṇīti ca
aṣṭaṣaṣṭiriti proktā mahauṣadhyo mahābalāḥ // YRps_9.29

siddhauṣadhyaḥ

athedānīṃ pravakṣyāmi siddhauṣadhyo rasādhikāḥ
devīlatā kālavarṇī vijayāsurī siṃhikā // YRps_9.30

pālāśatilakā kṣetrī saṃvīrā tāmravallikā
nāhī kanyā tathā somarājikā ca ṭuṭumbhaṭī // YRps_9.31

kuberākṣī gṛdhranakhī parpaṭī chidralambikā
kṣutkārī dugdhikā bhṛṃgī gaṅgeṭī śarapuṅkhikā // YRps_9.32

aṣṭāvallī rājaśamī panasī ca jayantikā
viṣakharparikāvantī kākāṇḍolāmbumūlikā // YRps_9.33

siddheśvarī haṃsapādī khoṭakā śṛṅgarīṭikā
adhaḥpuṣpī madhurākhyā śṛṅkhalā gṛñjanīti ca // YRps_9.34

jārāvalī mahārāṣṭrī sahadeveśvarī tathā
kāṣṭhagodhāmatī devagāndhārī rajanīṅgudī // YRps_9.35

palāśinī nākulī ca kāmbojikāśvinī tathā
cakravallī sarpadaṃṣṭrā śallakī rohitā tathā // YRps_9.36

tauvarī vaṅgajā rājapadmā jambīravallikā
gajapippalikā bhṛṃgavallī caivārkavallikā // YRps_9.37

jantukārī śigruvallī karavīrā śivāṭikā
nārācī kāñcanī cājagandhā sūtendrasiddhidāḥ // YRps_9.38

aṣṭaṣaṣṭiriti proktāḥ siddhauṣadhyo rasādhikāḥ
sarvakāryakarā dehalohasiddhipradāyakāḥ // YRps_9.39

YRps, Adhyāya 10

atha yantrāṇi vakṣyante pārado yena yantryate
tasmādyantrasya rūpāṇi darśanīyāni śāstrataḥ // YRps_10.1

yantrāṇi

dolā palabhalīyantram ūrdhvapātanakaṃ ca yat
adhaḥpātanakaṃ cāpi tiryakpātanakaṃ tathā // YRps_10.2

ghaṭīyantraṃ garbhayantram iṣṭikā jalayantrakam
khalvaṃ ḍamarukākhyaṃ ca cipiṭākhyaṃ tulābhidham // YRps_10.3

lavaṇaṃ koṣṭhikāsaṃjñam antarālikasaṃjñitam
dhūpayantraṃ nābhiyantraṃ grastayantraṃ tathaiva ca // YRps_10.4

vidyādharaṃ kuṇḍakaṃ ca ḍhekīsaṃjñam udāhṛtam
somānalaṃ ca nigaḍaṃ kiṃnaraṃ bhairavābhidham // YRps_10.5

vālukānāmakaṃ cāpi pātālaṃ bhūdharābhidham
sāraṇāyantrakaṃ guhyaṃ gandhapiṣṭakayantrakam // YRps_10.6

kūpīyantraṃ pālikākhyaṃ dīpikāyantrakaṃ tathā
sthālīyantraṃ bhasmayaṃtraṃ degayantramudīritam // YRps_10.7

ghāṇikāyantramuddiṣṭaṃ haṃsapākābhidhaṃ tathā
ūnacatvāriṃśadatra yantrāṇyuktāni nāmataḥ // YRps_10.8

mūṣāḥ

atha mūṣāśca kathyante mṛttikābhedataḥ kramāt
crucible:: synonyms mūṣā kumudikā proktā kovikā karahāṭikā // YRps_10.9

pātinī kathyate saiva vahnimitrā prakīrtitā
yogamūṣā tuṣabhasmayutā mṛtsnā vālmikī biḍasaṃyutā // YRps_10.10

tayā yā racitā mūṣā yogamūṣeti kathyate
gāramūṣā gārabhūnāgasatvābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣaistathā // YRps_10.11

marditā mahiṣīkṣīre mṛttikā pakṣamātrakam
tanmṛdā racitā mūṣā gāramūṣeti kathyate // YRps_10.12

varamūṣā

vastrāṃgāratuṣās tulyās taccaturguṇamṛttikā
bhūnāgamṛttikā tulyā sarvairebhirvimarditā
kathitā varamūṣā sā yāmaṃ vahniṃ saheta vai // YRps_10.13

varṇamūṣā

pūrvoktā mṛttikā yā tu raktavargāṃbubhāvitā
raktavargayutā mṛtsnākāritā mūṣikā śubhā // YRps_10.14

turīpuṣpakasīsābhyāṃ lepitā sā ca mūṣikā
varṇotkarṣe prayoktavyā varṇamūṣeti kathyate // YRps_10.15

rūpyamūṣā

śvetavargeṇa vai liptā rūpyamūṣā prakīrtitā // YRps_10.16

viḍamūṣā

viḍena racitā yā tu viḍenaiva pralepitā
dehalohārthasiddhyarthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā // YRps_10.17

vajramūṣā

gārabhūnāgasattvābhyāṃ tuṣamiśrā śaṇena ca
mṛtsamā mahiṣīkṣīrair divasatrayamarditā // YRps_10.18

saṃsthitā pakṣamātraṃ hi paścānmūṣā kṛtā tayā
lepitā matkuṇasyātha śoṇitena balārasaiḥ // YRps_10.19

caturyāmaṃ dhmāpitā hi dravate naiva vahninā
vajramūṣeti kathitā vajradrāvaṇahetave // YRps_10.20

vṛntākamūṣā

vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ kṛtvā daśāṃgulam
dhattūrapuṣpavaddīrghaṃ sudṛḍhaṃ caiva kārayet // YRps_10.21

aṣṭāṃgulaṃ ca sacchidraṃ bhaved vṛntākamūṣikā
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvam āharet // YRps_10.22

gostanamūṣā

gostanākāramūṣā yā mukhopari vimudritā
satvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet // YRps_10.23

mallamūṣā

nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasaṃpuṭāt
rasaparpaṭikādīnāṃ svedanāya prakīrtitā // YRps_10.24

pakvamūṣā

pakvamūṣā kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /
pakvamūṣeti sā proktā satvaradravyaśodhinī // YRps_10.25_

mahāmūṣā

atisthūlātidīrghā ca mukhe kiṃcicca vistṛtā
mahāmūṣeti sā proktā satvaradravyaśodhinī // YRps_10.26

mañjūṣamūṣā

ṣaḍaṃgulonnatā dīrghā caturasrā ca nimnakā
mañjūṣākāramūṣā sā kathitā rasamāraṇe // YRps_10.27

garbhamūṣā

bhūmau nikhanyamānāṃ hi mūṣāmācchādya vālukaiḥ
garbhamūṣā tu sā jñeyā pāradasya nibandhinī // YRps_10.28

muśalamūṣā

mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṃgulocchrayā
mūṣā sā musalākhyā syāc cakrībaddharase hitā // YRps_10.29

koṣṭḥyaḥ, aṅgārakoṣṭhī

aṃgārakoṣṭhikā nāma rājahastapramāṇakā
dvādaśāṃgulavistārā caturasrā prakīrtitā // YRps_10.30

veṣṭitā mṛṇmayenātha ekabhittau ca gartakam
vitastimātraṃ dvāraṃ ca sārdhavaitastikaṃ dṛḍham // YRps_10.31

adhobhāge vidhātavyā dehalī dhamanāya vai
prādeśamātrā bhittiḥ syād uttaraṅgasya cordhvataḥ // YRps_10.32

prādeśamātraṃ kartavyaṃ dvāraṃ tasyopari dhruvam
dvāraṃ ceṣṭikayā ruddhvā saṃdhirodhaṃ ca kārayet // YRps_10.33

pūrayetkokilaistāṃ tu bhastrikāṃ pradhametkhalu
kokilādhamanadravyam ūrdhvadvāre vinikṣipet // YRps_10.34

eṣā cāṃgārakoṣṭhī ca kharāṇāṃ sattvapātanī // YRps_10.35

pātālakoṣṭhī

gartaṃ khaned dṛḍhaṃ bhūmau dvādaśāṃgulamātrakam
tanmadhye vartulaṃ gartaṃ caturaṅgulakaṃ dṛḍham // YRps_10.36

kharparaṃ sthāpayettatra madhyagartopari dṛḍham
āpūrya kokilair gartaṃ pradhamedekabhastrayā
pātālakoṣṭhikā sā tu mṛdusattvasya pātanī // YRps_10.37

gārakoṣṭhī

vitastipramitā nimnā prādeśapramitā tathā
upariṣṭāt pidhānaṃ tu bhūricchidrasamanvitam // YRps_10.38

gartamāpūrya cāṃgāraiḥ pradhamedvaṃkanālataḥ
gāragoṣṭhī samuddiṣṭā satvapātanahetave // YRps_10.39

tiryakpradhamanakoṣṭhī

vitastipramitotsedhā sā budhne caturaṃgulā
tiryakpradhamanākhyā ca mṛdusatvasya pātanī // YRps_10.40

mahāpuṭa

bhūmyāṃ vai khanayedgartaṃ dvihastaṃ caturasrakam
chagaṇānāṃ sahasreṇa pūrayettamanantaram // YRps_10.41

auṣadhaṃ dhārayenmadhye tamācchādya vanotpalaiḥ
sahasrārdhaiśca vai samyagvahniṃ prajvālayettataḥ // YRps_10.42

mahāpuṭamidaṃ proktaṃ granthakāreṇa nirmitam // YRps_10.43

gajapuṭa

rājahastapramāṇaṃ hi caturasraṃ hi gartakam
vanotpalasahasreṇa gartamadhyaṃ ca pūritam // YRps_10.44

mūṣikāṃ cauṣadhenātha pūritāṃ tāṃ tu mudrayet
gartamadhye nidhāyātha giriṇḍāni ca nikṣipet
adho'gniṃ jvālayetsamyak evaṃ gajapuṭo bhavet // YRps_10.45

vārāhapuṭa

aratnimātre kuṇḍe ca vārāhapuṭamucyate
kukkuṭapuṭa vitastidvayamānena gartaṃ ceccaturasrakam
kukkuṭākhyaṃ puṭaṃ vidyād auṣadhānāṃ ca sādhanam // YRps_10.46

kapotapuṭa

chagaṇairaṣṭabhiḥ samyak kapotapuṭamucyate // YRps_10.47

govarapuṭa

tuṣairvā gomayairvāpi rasabhasmaprasādhanam
māṇikādvayamānena govaraṃ puṭamucyate // YRps_10.48

mṛdbhāṇḍapuṭa

mṛdā bhāṇḍaṃ prapūryaiva madhye dravyaṃ tu vinyaset
adhastājjvālayedagniṃ mṛdbhāṇḍapuṭamucyate // YRps_10.49

vālukāpuṭa

garte tu vālukāpūrṇe madhye dravyaṃ tu vinyaset
upariṣṭādadhastācca vahniṃ kuryātprayatnataḥ
tadvālukāpuṭaṃ samyag ucyate śāstrakovidaiḥ // YRps_10.50

bhūdharapuṭa

mūṣikāṃ bhūmimadhye tu sthāpitāṃ dvyaṃgulād adhaḥ
upariṣṭātpuṭaṃ dadyāt tatpuṭaṃ bhūdharāhvayam // YRps_10.51

lāvakapuṭa

govarairvā tuṣairvāpi karṣamātramitaiḥ puṭam
yatra tallāvakākhyaṃ syān mṛdudravyasya sādhane // YRps_10.52

dried cowdung

utpalaṃ piṣṭakaṃ chāṇam upalaṃ ca gariṇḍakam
chagaṇopalasārī ca navāri chagaṇābhidhāḥ // YRps_10.53

YRps, Adhyāya 11

athātaḥ sampravakṣyāmi dhātūnāṃ kautukaṃ paraṃ
svānubhūtaṃ mayā kiṃcit śrutaṃ vā śāstrataḥ khalu
tadahaṃ sampravakṣyāmi yatkṛtvā nā sukhī bhavet // YRps_11.1

hemakaraṇavidhiḥ (1)

rasakaṃ daradaṃ tāpyaṃ gaganaṃ kunaṭī samam
raktasnuhīpayobhiśca mardayeddinasaptakam // YRps_11.2

jalayaṃtreṇa vai pācyaṃ caturviṃśatiyāmakam
tena vedhyaṃ drutaṃ tāmraṃ tāraṃ vā nāgameva vā // YRps_11.3

sahasravedhī tatkalko jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.4

hemakaraṇavidhiḥ (2)

ekabhāgastathā sūto vajravallyātha marditaḥ
khalve trinemyāḥ svarase pañcabhāgasamanvite // YRps_11.5

vetrayaṣṭyā ca rāgiṇyā pītakalkaṃ prajāyate
ṣoḍaśāṃśena dātavyaṃ drute tāmraṃ suśodhite // YRps_11.6

jāyate pravaraṃ hema śuddhaṃ varṇacaturdaśam // YRps_11.7

hemakaraṇavidhiḥ (3)

suvarṇamākṣikaṃ svedyaṃ kāṃjike divasatrayam
carmaraṅgyā rasenaiva mardayeddinasaptakam
jalena dhautaṃ tāvacca yāvaddhemanibhaṃ bhavet // YRps_11.8

hemakaraṇavidhiḥ (4)

daradaṃ romadeśīyaṃ gomūtreṇaiva svedayet
dolāyaṃtre caturyāmaṃ paścācchuddhatamo bhavet // YRps_11.9

manaḥśilā padmanibhā raktā caiva suśobhanā
sveditā munipuṣpasya rasenaiva tu dolayā // YRps_11.10

yāmamardhamitaṃ śuddhā sarvakāryeṣu yojayet
navasārastathā sūtaḥ śodhito'gnisahaḥ khalu // YRps_11.11

samabhāgāni sarvāṇi mardayennimbukai rasaiḥ
mātaluṃgarasenaiva kumārīsvarasena ca // YRps_11.12

sūryātape vimardyo'sau pācito jalayantrake
dināni trīṇi tīvrāgnau tatastadavatārayet // YRps_11.13

śatāṃśaṃ vedhayettāraṃ śuddhaṃ hema prajāyate
jalabhedo yadā na syān nātra kāryā vicāraṇā // YRps_11.14

hemakaraṇavidhiḥ (5)

śilayā māritaṃ nāgaṃ kumāryāḥ svarasena ca
puṭadvādaśayogena nāgabhasma prajāyate // YRps_11.15

śatasaṃkhyāni vai kuryāt puṭānyevaṃ śarāvake
kumāryāḥ svarasenaiva bhāvayeddinasaptakam // YRps_11.16

pūrvavatpuṭanaṃ kāryaṃ śatasaṅkhyāmitaṃ tathā
sūtabhasma śilā tālasamaṃ cennāgabhasmakam // YRps_11.17

triṃśadvanopalairdadyāt puṭaṃ vārāhasaṃjñitam
anena vidhinā samyak śatasaṃkhyāni dāpayet // YRps_11.18

puṭānyevaṃ kṛte trīṇi śatāni dvādaśādhikam
paścād dṛḍhe kācamaye kūpe dvātriṃśayāmakam // YRps_11.19

vālukāgniṃ pradadyācca svāṃgaśītaṃ samuddharet
talabhasma gṛhītavyaṃ vedhayecchulbatārake // YRps_11.20

śuddhahema bhavettena nātra kāryā vicāraṇā
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathito nātra saṃśayaḥ // YRps_11.21

hemakaraṇavidhiḥ (6)

gomūtre kāñjike cātha kulatthe vāsaratrayam
tāpyakaṃ svedayetpaścāl lohapātre pramardayet // YRps_11.22

taptakhalvena saṃmardya secayennimbujadravaiḥ
saindhavaṃ dāpayetpaścāc caturthāṃśaṃ viśeṣataḥ // YRps_11.23

bhāgaikaṃ tāpyakaṃ sūtād bhāgāṃstrīneva kārayet
mardayennimbunīreṇa śuddhavastreṇa gālayet // YRps_11.24

vastre lagnā tu yā piṣṭī grāhayettāṃ bhiṣagvaraḥ
evaṃ kṛte dvistrivāraṃ tāpyasatvaṃ grasedrasaḥ // YRps_11.25

piṣṭyā golastu kartavyo mūṣāyāṃ dhmāpayetsudhīḥ
indragopanibhaṃ grāhyaṃ tāpyasatvaṃ suśobhanam // YRps_11.26

hīnavarṇasuvarṇe'pi gadyāṇe vallamātrakam
tutthakaṃ vallamātraṃ ca dattvā hema pragālayet // YRps_11.27

tatsuvarṇasya patrāṇi kāryāṇyevaṃ pralepayet
tutthakaṃ bījapūrasya rasenāpi pramardayet // YRps_11.28

gairikeṇa samaṃ kṛtvā hemapatrāṇi lepayet
mandavahnau ca prapuṭet dvitrivāraṃ prayatnataḥ // YRps_11.29

kuṅkumābhaṃ suvarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ
vārtikendrāḥ kurudhvaṃ hi satyaṃ guruvaco yathā // YRps_11.30

dvau varṇau vardhate samyak nātra kāryā vicāraṇā // YRps_11.31

hemakaraṇavidhiḥ (7)

śuddhaṃ tāmraṃ tāpyacūrṇena tulyaṃ drāvyaṃ paścāḍ ḍhālayellākuce hi
gandhāccūrṇaṃ tāpyatāmrāvaśeṣaṃ kṛtvā dadyādvallakaṃ hīnavaye
varṇotkarṣo jāyate tena samyak satyaṃ proktaṃ nandinā kautukāya // YRps_11.32

hemakaraṇavidhiḥ (8)

tāpyaṃ nāgaṃ gandhakaṃ sūtarājo hiṃgūlaṃ vai hema śuddhaṃ śilā ca
cūrṇaṃ kṛtvā nikṣipet kācakūpyām āpūryānte svai rasaiḥ śākajairvā // YRps_11.33

agniṃ dadyāllāvakākhye puṭe ca śuddhaḥ kalko jāyate ṣaṣṭisaṃkhyaiḥ
śuddhaṃ tāraṃ vedhitaṃ vallakena gadyāṇaṃ vai jāyate śuddhahema // YRps_11.34

hemakaraṇavidhiḥ (9)

ahiripum ahitulyaṃ sāritaṃ sūtarāje balivasagiricūrṇaiḥ kāntapātre sudagdham
suvihitaphaṇibhāgairhemagarbheṇa baddho bhujagajitarasendro vedhayellakṣavedhī // YRps_11.35

hemakaraṇavidhiḥ (10)

dvau bhāgau śuddhatāmrasya dvau bhāgau śuddhahemajau
catura eva bhāgāṃśca śuddhatārasya kārayet // YRps_11.36

aṣṭau bhāgāḥ prakartavyā rasakasya prayatnataḥ
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ drāvitaṃ hema jāyate // YRps_11.37

hemakaraṇavidhiḥ (11)

viditāgamavṛddhairhi puṭe pakvaṃ kanīyasi
triguṇaṃ cūrṇanirbaddhaṃ tāramāyāti kāñcanam // YRps_11.38

hemakaraṇavidhiḥ (12)

pāradaṃ palamekaṃ tu prasthārdhaṃ śuddhagandhakam
kiṃśupatrarasenaiva rasairvā puṣpasaṃbhavaiḥ // YRps_11.39

sūryātape mardayeddhi ṣaṇmāsāvadhimātrakam
ṣoḍaśāṃśena rajataṃ vidhyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.40

saptavarṇaṃ bhaveddhema haṭṭavikrayayogyakam // YRps_11.41

hemakaraṇavidhiḥ (13)

pāradaṃ gaṃdhakaṃ śulvaṃ mākṣikaṃ tutthakaṃ tathā
rasakaṃ daradaṃ svarṇagairikaṃ navasādaram // YRps_11.42

sūrakṣāraṃ śilāṃ caiva samabhāgāni mardayet
tadardhaṃ rasakaṃ muktvā vajramūṣe nirundhayet // YRps_11.43

yathā dhūmo na nirgacchet tathā mudrāṃ pradāpayet
tolamekaṃ suvarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.44

ghaṭikāturyamātraṃ hi dhmāpayetsatataṃ bhiṣak // YRps_11.45

hemakaraṇavidhiḥ (14)

svalpavarṇasuvarṇasya gadyāṇaikasya mudrikā
mākṣikaṃ rasakaṃ tutthaṃ gairikaṃ navasādaram // YRps_11.46

sūrakṣāraṃ sadaradaṃ ṭaṅkaṇena samanvitam
prativalladvayaṃ kuryāt kāsamardaprasūnakaiḥ // YRps_11.47

strīdugdhena ca saṃmardya lepayettena mudrikām
sorakṣāraṃ sadaradaṃ ṭaṃkaṇena samanvitam // YRps_11.48

saiṃdhavasya ca bhāgaikam iṣṭikābhāgayugmakam
sthālikāyantramadhyasthaṃ madhye saṃsthāpya mudrikām // YRps_11.49

yāmatritayaparyantaṃ vahniṃ kuryātprayatnataḥ
svāṃgaśītaṃ tataḥ kṛtvā mudrikāṃ tāṃ samuddharet
vedavarṇāstu saṃgharṣād vardhante nātra saṃśayaḥ // YRps_11.50

hemakaraṇavidhiḥ (15)

ghoṣākṛṣṭaṃ tu yattāmraṃ rajatena samanvitam
tīkṣṇacūrṇaṃ sadaradaṃ ghṛṣṭaṃ kanyārasena vai // YRps_11.51

paścādvidheyā guṭikāḥ sūkṣmāścaivāḍhakīsamāḥ
vāpitā drāvite dravye sarvaṃ tāmraṃ tu saṃkṣipet // YRps_11.52

rūpyamānaṃ samuttārya samahemnā ca gālayet
jāyate daśavarṇaṃ tu satyametadudīritam // YRps_11.53

hemakaraṇavidhiḥ (16)

tāmre saptaguṇaṃ nāgaṃ vāhitaṃ punareva hi
tena tāmreṇa rasakaṃ saptavāraṃ ca vāhayet // YRps_11.54

svarṇavarṇaṃ hi tattāmraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.55

hemakaraṇavidhiḥ (17)

bhūnāgasattvamūṣāyāṃ drāvayetsvarṇamuttamam
tāpyasatvena saṃyuktaṃ śatavāraṃ punaḥ punaḥ
japāpuṣpanibhaṃ svarṇaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.56

hemakaraṇavidhiḥ (18)

daśavarṇasya gadyāṇe raktaṃ taddhemavallakam
dvau varṇau vardhataḥ samyak haṭṭavikrayayogyakam // YRps_11.57

hemakaraṇavidhiḥ (19)

puṣpakāsīsakaṃ ramyaṃ mardayedarkapatraje /
rase'tha ca cakrikāṃ kuryādrasakasya palonmitām // YRps_11.58_

veṣṭitāṃ pūrvakalkena ravigharmeṇa śoṣayet
triṃśadvanopalaiḥ samyak puṭānyevaṃ hi viṃśatiḥ // YRps_11.59

ṣoḍaśāṃśena rajataṃ vidhyate nātra saṃśayaḥ
saptavarṇasavarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.60

hemakaraṇavidhiḥ (20)

sūtako dvipalaḥ kāryaḥ sumbilaśca catuṣpalaḥ
catuṣṭaṃkamitā kāryā sphaṭikī nirmalā śubhā // YRps_11.61

vṛścikālīrase ghṛṣṭā dinam ekaṃ tu vārtikaiḥ
paścācca śoṣayetsarvaṃ yantre ḍamaruke nyaset // YRps_11.62

gairikaṃ sthāpayetpūrvaṃ khaṭikāṃ ca tathopari
tanmadhye gartakaṃ kṛtvā gartake navasādaram // YRps_11.63

ṭaṅkamānaṃ prakartavyaṃ tasyopari ca sūtakam
sūtakopari sāraṃ hi pūrvoktaṃ ṭaṃkamānakam // YRps_11.64

mudrāṃ kṛtvā śoṣayitvā paścāccullyāṃ niveśayet
agniṃ kuryātprayatnena yāmaṣoḍaśamātrakaṃ // YRps_11.65

svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvalagnaṃ tu grāhayet
paścāt khalve nidhāyātha vṛścikālyā pramardayet // YRps_11.66

kācakūpyāṃ kṣipet sarvaṃ kūpīṃ vālukāyantrake
vahniṃ dvādaśabhiryāmaiḥ kuryācchītaṃ samāharet // YRps_11.67

vallamātraṃ tato dadyāt sārdhaṭaṅke sutāmrake
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ nāthasundarabhāṣitaḥ // YRps_11.68

raupyakaraṇavidhiḥ (1)

lohacūrṇaṃ palamitaṃ sumalakṣāram abhrakam
ṭaṃkaṇaṃ śāṇamānaṃ hi tailenairaṇḍajena vai // YRps_11.69

gharṣayedvaṭikāyugmaṃ golaṃ kṛtvā dhamettataḥ
bhastrayā dhmāpayetsamyak lohaṃ rasanibhaṃ bhavet // YRps_11.70

tallohaṃ triguṇaṃ caiva rasakaṃ kārayetsudhīḥ
lohaṃ ca rasakaṃ paścād gālitaṃ vajramūṣayā // YRps_11.71

lohaśeṣaṃ samuttārya tāmre dadyācca vallakam
gadyāṇake bhavettāraṃ tattāraṃ śuddhatārake // YRps_11.72

ardhabhāge bhavecchuddhaṃ tāraṃ doṣavivarjitam // YRps_11.73

raupyakaraṇavidhiḥ (2)

khaṇḍaṃ karṣapramāṇaṃ hi sumalakṣārakasya hi
veṣṭitaṃ narakeśena drute nāge nimajjitam // YRps_11.74

nirvāpitaṃ nimbujale caikaviṃśativārakam
drute śulvasya gadyāṇe raktikāpañcamātrakam // YRps_11.75

kalkaṃ dadyātprayatnena tāravarṇaṃ prajāyate
gadyāṇe caturo vallān rūpyaṃ dattvā pragālayet
jāyate ruciraṃ tāraṃ satyam etadudīritam // YRps_11.76

raupyakaraṇavidhiḥ (3)

śaṃkhaṃ sumbalanāmānaṃ palānyaṣṭau prakalpayet
gojihvārasasaṃmiśraṃ dinamekaṃ pramardayet // YRps_11.77

nimbūrasena dhūrtena kākamācīrasena vai
gṛṃjanasya rasenaiva dinamekaṃ pramardayet // YRps_11.78

arkadugdhena vai bhāvyaṃ tailenairaṇḍajena ca
yavamātrāṃ guṭīṃ kṛtvā viśoṣya cātape khare // YRps_11.79

kācakūpyāṃ vinikṣipya mudrayetkūpikāmukhaṃ
saṃsthāpya vālukāyantre pacetṣoḍaśayāmakam // YRps_11.80

svāṃgaśītaṃ samuttārya grāhyaṃ satvaṃ tad ūrdhvagam
sattvaṃ gadyāṇamekaṃ tu tanmātraṃ tārasaṃpuṭam // YRps_11.81

sūtaṃ gadyāṇakaṃ svacchaṃ ṭaṃkaṇaṃ vallapañcakam
sūtamātraṃ kṣārasattvaṃ sarvaṃ caikatra marditam // YRps_11.82

svarasena tu ketakyā golaṃ kṛtvā viśoṣitam
tārasaṃpuṭamadhye tu dhāritaṃ taṃ ca golakam // YRps_11.83

paścāttāmrakṛtāṃ mūṣām aṣṭavallamitāṃ śubhām /
śarāvasaṃpuṭasyāntardhārayettadanaṃtaram // YRps_11.84_

dhānyābhraṃ tulyaṃ paṃkena kṛtvā śrāvaṃ tu pūrayet /
vārāhākhyapuṭaikena jāyate kalka uttamaḥ // YRps_11.85_

tāmraṃ dvādaśavallaṃ hi rūpyaṃ valladvayaṃ tathā
vaṃgaṃ vallamitaṃ śuddhaṃ sarvamekatra gālayet // YRps_11.86

caturguñjāpramāṇaṃ hi dāpayenmatimān bhiṣak
jāyate pravaraṃ tāraṃ satyam etad udīritam // YRps_11.87

raupyakaraṇavidhiḥ (4)

asthibhakṣamalabaṃgamāritaṃ tālakābhraviṣasūtaṭaṃkaṇam
vajribhānupayasā subhāvitaṃ syānnarendra śubhatāraparvatam // YRps_11.88

raupyakaraṇavidhiḥ (5)

vaṃgaṃ tālakamabhrakaṃ śaśirasaṃ tīkṣṇaṃ viṣaṃ ṭaṃkaṇaṃ /
traivāreṇa ca mūkamūṣadhamitaṃ vindanti candraprabham // YRps_11.89_

āraṃ dvādaśabhāgamaṣṭaraviṇo bījaṃ caturthāṃśakam /
bhūgaṇḍādisamastadoṣarahitaṃ śrīpūjyapādoditam // YRps_11.90_

raupyakaraṇavidhiḥ (6)

pāradasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ rajatasya hi
nimbūrasena saṃmardya piṣṭīṃ kṛtvā prayatnataḥ // YRps_11.91

kāṃjikena tu tāṃ piṣṭīṃ stambhayedvāsaratrayam
sārayedbaṃgamadhye tu sūtakaṃ tadanaṃtaram // YRps_11.92

sāritaṃ sūtakaṃ tena tālasattvena sādhayet
tena vedhyaṃ drutaṃ tāmraṃ ṣoḍaśāṃśena yatnataḥ // YRps_11.93

jāyate pravaraṃ tāraṃ caṃdranakṣatrasannibham // YRps_11.94

raupyakaraṇavidhiḥ (7)

sūtakasya trayo bhāgā baṃgaṃ bhāgadvayaṃ tathā
mardayeddinamekaṃ tu kāṃjikena samanvitam // YRps_11.95

sarvebhyastriguṇenātha sumbalena pramardayet
snuhyarkadugdhena samaṃ bhāvayedvāsaratrayam // YRps_11.96

yavapramāṇāṃ guṭikāṃ ravitāpena śoṣitām
kācakūpyāṃ nidhāyātha vahniṃ kuryātprayatnataḥ // YRps_11.97

yāmaṣoḍaśaparyaṃtaṃ vālukāyaṃtrake pacet
svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya cordhvagaṃ satvamāharet // YRps_11.98

ṣoḍaśāṃśena śulbaṃ hi kuntavedhena vedhayet
jāyate pravaraṃ tāraṃ haṭṭavikrayayogyakam // YRps_11.99

raupyakaraṇavidhiḥ (8)

palāṣṭamātraṃ tālaṃ tu dvikarṣapramitaṃ rasam
nimbūrasena saṃmardyaṃ vāsaraikaṃ prayatnataḥ // YRps_11.100

paścāttaṃ mardayeddhīmān tailenairaṇḍajena vai
vālukāyantramadhyasthaṃ pacedyāmāṃstu ṣoḍaśa // YRps_11.101

paścātsattvaṃ samuddhṛtya mardayedekavāsaram
atasītilatailena kācakūpyāṃ nidhāpayet // YRps_11.102

pūrvavatpācayed vahnau svāṃgaśītaṃ samuddharet
anenaiva prakāreṇa punarevaṃ tu kārayet // YRps_11.103

kūpītalasthitaṃ sattvaṃ grāhyaṃ cetpravaraṃ sadā
ṣoḍaśāṃśena śulbasya vedhaṃ kuryānna saṃśayaḥ // YRps_11.104

raupyakaraṇavidhiḥ (9)

pāradaṃ ṭaṃkamānaṃ tu lavaṇaṃ dviguṇaṃ tathā
khalve vimardayettāvad yāvannaṣṭo raso bhavet // YRps_11.105

tāmraṃ gadyāṇakaṃ śuddhaṃ baṃgaṃ vallamitaṃ kuru
drute tāmre'tha lavaṇaṃ sūtakena samanvitam // YRps_11.106

māṣamātraṃ pradātavyaṃ caturthāṃśena rūpyakam
tadrūpye marditaṃ sūtaṃ kṣeptavyaṃ jalayantrake // YRps_11.107

tattrayodaśakaṃ rūpyaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.108

raupyakaraṇavidhiḥ (10)

tālena nihataṃ baṃgaṃ tadbaṃgena tu rūpyakam
pacedyāmāṣṭakaṃ samyak kalka evaṃ prajāyate
vallaṃ gadyāṇake dadyād baṃgaṃ stambhayate dhruvam // YRps_11.109

raupyakaraṇavidhiḥ (11)

daradaṃ khaṇḍaśaḥ kṛtvā ṭaṃkatrayamitaṃ pṛthak
vajrīkṣīreṇa tatsvedyaṃ dolāyaṃtreṇa vārtikaiḥ // YRps_11.110

tāracūrṇaṃ samaṃ lepyaṃ luṅgatoyasamaṃ tathā
govaraiḥ pācayetsvalpam eva dvādaśayāmakam // YRps_11.111

piṣṭistambho bhavettena paścāttārarajaḥ pṛthak
kuryāddaradakhaṇḍena samaṃ sīsaṃ ca dāpayet // YRps_11.112

gālayenmūṣikāmadhye śītaṃ kṛtvā tu khoṭakam
bhasma mūṣopari nyasya dhmāpayecca śanaiḥ śanaiḥ // YRps_11.113

śuddhaśaṅkhanibhaṃ rūpyaṃ niṣkamātraṃ hi niḥsaret // YRps_11.114

raupyakaraṇavidhiḥ (12)

dvipalaṃ śuddhasūtaṃ ca dvipalaṃ rasakasya ca
tālakaṃ ca paladvaṃdvaṃ surmilaṃ yugmamātrakam // YRps_11.115

kūpyāmāropayetsarvaṃ mukhaṃ tāmreṇa rundhayet
vālukāyantrake samyak paced dvādaśayāmakam // YRps_11.116

kūpīmukhe tu yallagnaṃ sattvaṃ grāhyaṃ prayatnataḥ
śulbe ṣoḍaśavedhena kārayedrajataṃ varam // YRps_11.117

raupyakaraṇavidhiḥ (13)

sūtakaṃ palamekaṃ tu śaṃkhābhaṃ surmilaṃ palam
eraṇḍataile ghṛṣṭaṃ tad dhāritaṃ kharpare vare // YRps_11.118

andhitaṃ tāmrapātreṇa mudritaṃ sudṛḍhaṃ kṛtam
paścāccullyāṃ samāropya vahniṃ kuryācchanaiḥ śanaiḥ // YRps_11.119

sārdhaṃ yāmaṃ tataḥ pācyaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet
tāmrapātre tu yallagnaṃ sarvaṃ sattvaṃ samāharet // YRps_11.120

ghṛtāktaṃ ṭaṃkaṇopetaṃ gālitaṃ mūṣikāmukhe
deyaṃ tadvallamātraṃ hi drute tāmre tu sattvakam // YRps_11.121

śaṃkhābhaṃ jāyate tāraṃ nātra kāryā vicāraṇā // YRps_11.122

raupyakaraṇavidhiḥ (14)

tālaṃ tāmraṃ rītighoṣaṃ samāṃśaṃ kuryādevaṃ gālitaṃ ḍhālitaṃ hi
amle varge saptavāraṃ praḍhālya paścādyojyaṃ tulyabhāge ca rūpye
śuddhaṃ rūpyaṃ ṣoḍaśākhyaṃ hi samyak jātaṃ dṛṣṭaṃ nānṛtaṃ satyametat // YRps_11.123

raupyakaraṇavidhiḥ (15)

śvetaṃ sauvīrakaṃ śuddhaṃ pācitaṃ viṣamuṣṭinā
svacche sūtavare vallaṃ nikṣiptaṃ rūpyakṛdbhavet // YRps_11.124

raupyakaraṇavidhiḥ (16)

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ surmilaṃ dṛśyate kvacit
mṛtkharpare pācitaṃ hi nimbūkadravasaṃyutam // YRps_11.125

ghaṭikādvayamānena śuddhakalkaḥ prajāyate
catuḥṣaṣṭyaṃśamānena vedhayecchulbakaṃ śubham // YRps_11.126

jāyate pravaraṃ tāraṃ sarvadoṣavivarjitam // YRps_11.127

raupyakaraṇavidhiḥ (17)

saptadhātumayī mūṣā kṣārabhasmaprapūritā
kadalyāḥ kṣārakeṇaiva tathāpāmārgasaṃbhavaiḥ // YRps_11.128

madhye pāradakaṃ muktvā punarevaṃ prapūrayet
anena vidhinā pūryā dvitīyā mūṣikā śubhā // YRps_11.129

mudritavyā prayatnena govare puṭake nyaset
sūtakaṃ bandham āyāti vaṅgābhaṃ tu prajāyate
drutadrāvaṃ ghātasahaṃ dṛṣṭamevaṃ mayā khalu // YRps_11.130

kṛtrimamauktikakaraṇam

netrāṇyāhṛtya matsyānāṃ paktvā dugdhena yāmakam
paścādākṛṣṇakaṇakān ākṛṣya kila kaṇḍayet // YRps_11.131

tāni śālisametāni tāvacchubhrāṇi kārayet
paścādiṣṭikacūrṇena haste kṛtvā pramardayet // YRps_11.132

mauktikāni hi jāyante kṛtānyevaṃ mayā khalu // YRps_11.133

sūkṣmamauktikebhyo bṛhanmauktikakaraṇam

mūṣikāṃ kārayecchuddhāṃ sphāṭikīṃ dahanopalām
mauktikāni tu sūkṣmāṇi nimbūdrāve nidhāpayet // YRps_11.134

ahorātreṇa sarvāṇi navanītasamāni ca
tasya paṃkasya guṭikāṃ masṛṇāṃ tu prakārayet // YRps_11.135

paścāttāṃ mūṣikāmadhye citrāgharme dviyāmakam
catvāri kāṃsyabhāṇḍāni caturdikṣu gatāni ca // YRps_11.136

arbhakāḥ pātayetsarvāḥ madhyabhājanakopari
badhyate mauktikaṃ śreṣṭhataraṃ sarvaguṇairyutam // YRps_11.137

kṛtrimapravālakaraṇam

śuddhaśaṅkhasya cūrṇaṃ hi sūkṣmaṃ kṛtvā prayatnataḥ
ardhabhāgaṃ ca daradaṃ cūrṇayenmatimāṃstataḥ // YRps_11.138

sadyaḥ sūtāvikakṣīraṃ tena dugdhena mardayet
vartiṃ vidhāya matimān kārpāsāsthiṣu svedayet // YRps_11.139

svāṃgaśītaṃ samuttārya pravālaṃ ruciraṃ bhavet // YRps_11.140

YRps, Adhyāya 12

vānarī vaṭī

ātmaguptāphalaṃ śuṣkaṃ nistuṣaṃ cāṣṭapālikam
māṣasyāṣṭapalaṃ tadvaj jalena paripeṣitam // YRps_12.1

ārdraṃ kṛtvobhayaṃ samyak śilāpaṭṭena peṣayet
kuṃkumaṃ kesaraṃ caiva jātīpatraṃ śatāvarī // YRps_12.2

gokṣurekṣurabījāni lavaṃgaṃ maricaṃ kaṇā
śṛṅgāṭakaṃ karṣamitaṃ kuryādevaṃ pṛthak pṛthak // YRps_12.3

sūkṣmacūrṇaṃ vidhāyātha pūrvapiṣṭe nidhāpayet
vaṭakān kārayet paścāt karṣamātrān vipācayet // YRps_12.4

ghṛtaprasthatrayeṇaiva sutalathya nimajjayet
mākṣike ghṛtamāne vai mukhaṃ rundhyāddinatrayam // YRps_12.5

madhvājyamiśritaṃ bhuñjyād ekaikaṃ vaṭakaṃ prage
saptakāni ca pañcaivam āhāraṃ madhuraṃ bhajet // YRps_12.6

dugdhaudanaṃ tathā rātrau kṣāramamlaṃ ca varjayet
retaḥkṣayī tathā klībo gacchecca pramadāśatam // YRps_12.7

aputraḥ putramāpnoti ṣaṇḍho'pi puruṣāyate
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ satyametadudīritam // YRps_12.8

śatāvaryādivājīkaro 'valehaḥ (1)

śatāvarīṃ kṣīravidārikāṃ ca prasthārdhamānāṃ pṛthageva kuryāt
rasaṃ tathā śālmalimadhyamūlāt prasthaṃ sitārdhāḍhakamatra deyam // YRps_12.9

supācitaṃ vai mṛduvahninā tathā darvīpralepo'pi hi jāyate yathā /
tvakpatrakailāḥ saha kesareṇa palapramāṇā hi tato vidadhyāt // YRps_12.10_

lehe suśīte madhu bilvamātraṃ prātaḥ prabhakṣediha karṣamātram // YRps_12.11

śṛṅgātakādivājīkaro 'valehaḥ (2)

śṛṅgāṭakasyāpi palaṃ vidheyaṃ vārāhikandaśca palapramāṇaḥ
cūrṇīkṛtaṃ gālitameva vastrād bhṛṣṭaṃ tathājyena sitāsametam // YRps_12.12

lavaṃgakṛṣṇāgarukeśarāṇāṃ palaṃ pradadyāddaśabhāgadugdham
lehaṃ sujātaṃ khalu bhakṣayettat karṣapramāṇaṃ nitarāṃ prabhāte
kāmasya bodhaṃ kurute hi śīghraṃ nārīṃ ramedvai caṭakāyate'sau // YRps_12.13

kāmadīptikaravājīkaro 'valehaḥ (3)

śatāvarīgokṣuradarbhamūlaṃ śṛṅgāṭakaṃ nāgabalātmagupte
saṃcūrṇya sarvaṃ pṛthageva pālikaṃ kṣīreṇa pācyaṃ daśabhāgakena // YRps_12.14

sitā pradeyā daśapālikātra pākaṃ vidadhyādapi cāgniyogāt
madhuplutaṃ bhakṣitamardhayāmāt kāmapradīptiṃ kurute sadaiva // YRps_12.15

vīryasya vṛddhiṃ jaṭharāgnivṛddhiṃ kāmāgnivṛddhiṃ sahasā karoti // YRps_12.16

māṣādivājīkaro 'valehaḥ (4)

māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam
jīvakarṣabhakau jīvāṃ medāṃ vṛddhiṃ śatāvarīm // YRps_12.17

madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhayet prasṛtonmitām
rase tasminghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ // YRps_12.18

vidārīsvarasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhasarpirnidhāpayet // YRps_12.19

śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak
bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapetpalam // YRps_12.20

palaṃ pūrvamito līḍhvā tato'nnam upayojayet
yadīcchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam // YRps_12.21

YRps, Adhyāya 13

vīryastambhakarī vaṭī

śrīvāsamastakīnāgakesaraṃ ca lavaṃgakam
kaṃkolaṃ tulasībījaṃ khurāsānyahīphenakam // YRps_13.1

jāvitrikābdhiśoṣaṃ ca karabhāgurukuṃkumam
kaṅkolakatugākṣīrījātīphalasamāṃśakān // YRps_13.2

sarvāṇyevaṃ vicūrṇyātha nālikerodare kṣipet
dugdhamadhye vipācyainaṃ dinānyevaṃ hi pañca ca // YRps_13.3

nālikeraphalādgrāhyaṃ mardayenmadhunā saha
guṭikā kolamātrā hi bhakṣaṇīyā niśāmukhe // YRps_13.4

vīryastaṃbhaṃ karotyugraṃ caturyāmāvadhiṃ tathā // YRps_13.5

śukrastambhakarī vaṭī

lavaṃgaṃ śuddhakarpūraṃ jātīpatraṃ phalaṃ tathā
kuṅkumaṃ svarṇabījaṃ ca dhūrtaparṇaṃ prasūnakam // YRps_13.6

mūlaṃ tvak cābdhiśoṣasya sarvāṇyekatra mardayet
godugdhe śodhanīyaṃ ca bhāgamekaṃ prakalpayet // YRps_13.7

bhṛṅgīpattrabhavaṃ cūrṇaṃ bhāgaikaṃ svarṇagairikam
bhāvanāṃ postatoyena ekaviṃśatisaṃkhyayā // YRps_13.8

kārayenmatimān vaidyaḥ śukrastaṃbhakarīṃ vaṭīm // YRps_13.9

retaḥstambhakarī vaṭī

jātīphalārkakarahāṭalavaṅgaśuṇṭhīkaṅkolakeśarakaṇāharicandanāni etaiḥ samānamahiphenamanena cābhraṃ śvetaṃ nidhāya madhunā vaṭakān vidadhyāt
māṣadvayonmitamamuṃ niśi bhakṣayitvā mṛṣṭaṃ payastadanu māhiṣamāśu pītvā kurvantu kāmukajanāḥ pratiruddhapātāścetāṃsi tāni cakitāni kalāvatīnām // YRps_13.10

vīryastambhakarī lepavaṭī

skandhadeśācca saṃjātaṃ vīryaṃ dardurasaṃbhavam
ghanasāreṇa saṃyuktaṃ karahāṭasya cūrṇakam // YRps_13.11

saṃmardya kārayeccūrṇaṃ vaṭīṃ mudgapramāṇakām
saṃgharṣya mukhatoyena liṃgalepaṃ prakārayet // YRps_13.12

yāmārdhaṃ dhārayedbinduṃ satyaṃ guruvaco yathā // YRps_13.13

śukrastambhakacūrṇam

postakaṃ palamekaṃ vai śuṃṭhīkarṣaḥ sitā palaikā ca /
karṣamitā tvakpayasā pītaṃ reto dhruvaṃ dhatte // YRps_13.14_

śrīgaṅgādharabhaktisaktamanaso vidyāvinodāmbudheḥ śrīgoḍānvayapadmanābhasudhiyas tasyātmajenāpyayam
sadvaidyena yaśodhareṇa kavinā vidvajjanānandakṛd grantho'yaṃ grathitaḥ karotu satataṃ saukhyaṃ satāṃ mānase // YRps_13.15

deśānāṃ surarāṣṭram uttamatamaṃ tatrāpi jīrṇābhidhaḥ prākāro'sti sa vedaśāstraniratairvipraiśca saṃśobhitaḥ
tasmin śaṃbhupadāravindaratikṛcchrīpadmanābhaḥ svayam tatputreṇa yaśodhareṇa kavinā graṃthaḥ svayaṃ nirmitaḥ // YRps_13.16

saṃbodhāya satāṃ sukhāya sarujāṃ śiṣyārthasaṃsiddhaye vaidyānāmupajīvanāya viduṣām udveganāśāya vai
śrīmaddurgapurātane 'tinipuṇaḥ śrīpadmanābhātmajaḥ śrīmadbhaṭṭayaśodharaḥ kavivaro granthaḥ svayaṃ nirmame // YRps_13.17


Rechtsinhaber*in
GRETIL project

Zitationsvorschlag für dieses Objekt
TextGrid Repository (2025). Śāstra Collection. Rasaprakāśasudhākara. Rasaprakāśasudhākara. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-C930-F