Yaśodhara: Rasaprakāśasudhākara
Header
Data entry: Oliver Hellwig
Contribution: Oliver Hellwig
Date of this version: 2020-07-31
Source:
- Jivram Kalidas Sastri Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940.
Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen
Licence:
Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Interpretive markup:
- remarks
Notes:
Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.
Yasodhara: Rasaprakasasudhakara
Based on the ed. by Jivram Kalidas Sastri
Gondal : Rasasala Ausadhasram, 1940
Input by Oliver Hellwig
TEXT WITH PADA MARKERS
The transliteration emulates Devanagari script.
Therefore, word boundaries are usually not marked by blanks
Revisions:
- 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
- 2025-01-08: Modified for validation.
- 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.
Text
YRps, Adhyāya 1
śaśikalākalitaṃ hi śubhānanaṃ śivanidhānamatho ṛṣipūjitam
jananapālanasaṃharaṇātmakaṃ hariharaṃ prathamaṃ praṇamāmyaham //
YRps_1.1
kumudakundasitāmbaradhāriṇīṃ vimalamauktikahārasuśobhitām
sakalasiddhagaṇair api sevitām aharahaḥ praṇamāmi ca śāradām //
YRps_1.2
vadanakuṃjaram abhradaladyutiṃ trinayanaṃ ca caturbhujavāmanam
kanakaratnasuśobhitaśekharaṃ gaṇapatiṃ prathamaṃ praṇamāmyaham //
YRps_1.3
giriśadhāma sadā mahadadbhutaṃ sakalarogavighātakaraṃ param
sakalasiddhisamūhaviśāradaṃ praṇatapāpaharaṃ bhavapāradam //
YRps_1.4
prathamaṃ pāradotpattiṃ kathayāmi yathātatham
tataḥ śodhanakaṃ tasya tathāṣṭādaśa karma ca //
YRps_1.5
caturdhā baṃdhavijñānaṃ bhasmatvaṃ sūtakasya ca
dhātūnāṃ śodhanaṃ caiva māraṇaṃ guṇavarṇanam //
YRps_1.6
aṣṭau mahārasāḥ samyak procyante 'tra mayā khalu
tathā coparasānāṃ hi guṇāḥ śodhanamāraṇam //
YRps_1.7
drutipātaṃ ca sarveṣāṃ kathayāmi savistaram
ratnānāṃ guṇadoṣaśca tathā śodhanamāraṇam //
YRps_1.8
krāmaṇaṃ raṃjanaṃ caiva drutimelānakaṃ rase
rasāṃśca śatasaṃkhyākān kathayāmi savistarāt //
YRps_1.9
auṣadhīnāṃ samākhyātā bhedāścatvāra eva ca
divyauṣadhyo rasauṣadhyaḥ siddhauṣadhyastathā parāḥ //
YRps_1.10
mahauṣadhya iti proktā yaṃtrāṇyatha puṭāni ca
mūṣāścaiva hi dhātūnāṃ kautukāni samāsataḥ //
YRps_1.11
vājīkaraṇayogāśca śukrarataṃbhakarāsta
nātisaṃkṣepavistārāt graṃthe 'smin parikalpitāḥ //
YRps_1.12
himālayātpaścimadigvibhāge girīndranāmā ruciro 'sti bhūdharaḥ
tatsannidhāne 'tisuvṛttakūpe sākṣādraseṃdro nivasatyayaṃ hi //
YRps_1.13
kumārikārūpaguṇena yuktā svalaṃkṛtā vāhavare 'dhirūḍhā
tatrāgatā kūpamavekṣamāṇā nivartitā sā mahatā javena //
YRps_1.14
pradhāvitaḥ sūtavaraścaturṣu kakupsu bhūmau patito hi nūnam // YRps_1.15
paritaḥ parvatātsamyak kṣetraṃ dvādaśayojanam
vistīrṇaṃ ca suvṛttaṃ hi sūtakasya samīritam //
YRps_1.16
tanmṛdaḥ pātane yaṃtre pātitaḥ khalu rogahā
jāyate ruciraḥ sākṣād ucyate pāradaḥ svayam //
YRps_1.17
kūpādviniḥsṛtaḥ sūtaś caturdikṣu gato dvijaḥ
kṣatriyo vaiśyaśūdrau ca caturṇāṃ jāyate khalu //
YRps_1.18
śvetā kṛṣṇā tathā pītā raktā vai jāyate chaviḥ
prācyāṃ yāmyāṃ pratīcyāṃ ca kauberyāṃ ca diśi kramāt //
YRps_1.19
śvetaḥ śvetavidhāne syāt kṛṣṇo dehakarastathā
pītavarṇaḥ svarṇakartā rakto rogavināśakṛt //
YRps_1.20
sarva ekīkṛtā eva sarvakāryakarāḥ sadā
sevitāḥ sarvarogaghnāḥ sarvasiddhividhāyakāḥ //
YRps_1.21
itthaṃ sūtodbhavaṃ jñātvā na rogaivārdhyate khalu
śodhito māritaścaiva krāmitaḥ sāritaḥ śubhaḥ //
YRps_1.22
svedanaṃ mardanaṃ caiva mūrcchanaṃ syāttadutthitam
pātanaṃ rodhanaṃ samyak niyāmanasudīpane //
YRps_1.23
tathābhrakagrāsamānacāraṇaṃ ca krameṇa hi
garbhadrutirbāhyadrutiḥ proktaṃ jāraṇakaṃ tathā //
YRps_1.24
sāraṇaṃ krāmaṇaṃ proktaṃ vedhakarma ca raṃjanam
sevanaṃ pāradasyātha karmāṇyaṣṭādaśaiva hi
uddeśato mayātraiva nāmāni kathitāni vai //
YRps_1.25
doṣāḥ pañca samuddiṣṭāḥ pāradānāṃ bhiṣagvaraiḥ
malo viṣaṃ tathā vahnir mado darpaśca vai kramāt
mūrcchāṃ mṛtyuṃ madaṃ caiva sphoṭaṃ kuryuḥ śirobhramam //
YRps_1.26
kañcukāḥ sapta sūtasya kathayāmi yathārthataḥ
nāmāni kathayāmyeṣāṃ devīśāstrānusārataḥ //
YRps_1.27
mṛcchailajalaśulbāyonāgavaṃgasamudbhavāḥ
sūtake kaṃcukāḥ sapta tataścaiva viṣopamāḥ //
YRps_1.28
dvādaśaiva hi doṣāḥ syur yaiśca niṣkāsitā dvijaiḥ
teṣāṃ hi rasasiddhiḥ syād apare yamasannibhāḥ
tasmāddoṣāpaharaṇaṃ kartavyaṃ bhiṣaguttamaiḥ //
YRps_1.29
tatra svedanakaṃ kuryād yathāvacca śubhe dine
sūtasya svedanaṃ kāryaṃ dolāyaṃtreṇa vārtikaiḥ //
YRps_1.30
kṣārau cāmlena sahitau tathā ca paṭupaṃcakam
trikaṭu triphalā caiva citrakeṇa samanvitā //
YRps_1.31
puṣpakāsīsasaurāṣṭryau sarvāṇyeva tu mardayet
oṣadhāni samāṃśāni rasād aṣṭamabhāgataḥ //
YRps_1.32
kṛtvāndhamūṣāṃ teṣāṃ tu tanmadhye pāradaṃ kṣipet
triguṇena suvastreṇa bhūrjapatreṇa veṣṭayet //
YRps_1.33
guṇena kāṣṭhakhaṇḍe vai baddhāṃ tu rasapoṭalīm
lambāyamānāṃ bhāṇḍe tu tuṣavāriprapūrite //
YRps_1.34
tridinaṃ svedayetsamyak svedanaṃ tadudīritam // YRps_1.35
2. mardana
atha mardanakaṃ karma yena śuddhatamo rasaḥ
prajāyate vistareṇa kathayāmi yathātatham //
YRps_1.36
khalve vimardayetsūtaṃ dināni trīṇi caiva hi
khalva:: dimensions
atha khalvapramāṇaṃ hi vakṣye tatra mayādhunā //
YRps_1.37
kalāṃgulas tadāyāmaś cotsedho 'pi navāṃgulaḥ
vistareṇa tathā kuryān nimnatvena ṣaḍaṅgulam //
YRps_1.38
dvyaṃgulaḥ pṛṣṭhavistāro madhye 'timasṛṇīkṛtaḥ
pestle:: size
ardhacandrākṛtiścāpi mardako 'tra daśāṃgulaḥ //
YRps_1.39
sūtaḥ pañcapalastasmin mardayet kāñjikaistryaham
bahirmalavināśāya rasarājaṃ tu niścitam //
YRps_1.40
uṣṇakāṃjikatoyena kṣālayet tadanantaram // YRps_1.41
3. mūrchana
ataḥparaṃ pravakṣyāmi pāradasya tu mūrcchanam
mūrcchanaṃ doṣarahitaṃ saptakañcukanāśanam //
YRps_1.42
svarjikā yāvaśūkaśca tathā ca paṭupaṃcakam
amlauṣadhāni sarvāṇi sūtena saha mardayet //
YRps_1.43
khalve dinatrayaṃ tāvad yāvannaṣṭatvam āpnuyāt
svarūpasya vināśena mūrcchanaṃ tadihocyate
nirmalatvam avāpnoti granthibhedaśca jāyate //
YRps_1.44
athotthāpanakaṃ karma pāradasya bhiṣagvaraiḥ
karaṇīyaṃ prayatnena rasaśāstrasya vartmanā //
YRps_1.45
dolāyaṃtre tataḥ svedyaḥ pūrvavaddivasatrayam
sūryātape mardito 'sau dinamekaṃ śilātale
utthāpanaṃ bhavetsamyak mūrchādoṣavināśanam //
YRps_1.46
pātanaṃ hi mahatkarma kathayāmi suvistaram
tridhā pātanamityuktaṃ rasadoṣavināśanam //
YRps_1.47
ūrdhvapātastvadhaḥpātas tiryakpātaḥ krameṇa hi
ūrdhvapātanayantra
ūrdhvapātanayaṃtrasya lakṣaṇaṃ tadihocyate
mṛṇmayī sthālikā kāryā cocchritā tu ṣaḍaṃgulā //
YRps_1.48
mukhe saptāṅgulāyāmā paritastridaśāṃgulā
iyanmānā dvitīyā ca kartavyā sthālikā śubhā //
YRps_1.49
kṣāradvayaṃ rāmaṭhaṃ ca tathā hi paṭupañcakam
amlavargeṇa saṃyuktaṃ sūtakaṃ taistu mardayet //
YRps_1.50
lepayettena kalkena adhaḥsthāṃ sthālikāṃ śubhām
uparisthām adhovaktrāṃ dattvā saṃpuṭamācaret //
YRps_1.51
sabhasmalavaṇenaiva mudrāṃ tatra prakārayet
culyāṃ sthālīṃ niveśyātha dhānyāgniṃ tatra kārayet //
YRps_1.52
tasyopari jalādhānaṃ kāryaṃ yāmacatuṣṭayam
svāṅgaśītalatāṃ jñātvā ūrdhvaṃgaṃ grāhayedrasam //
YRps_1.53
ūrdhvapātanayaṃtraṃ hi tadevaṃ parikīrtitam
5.2. adhaḥpātana
pūrvoktāṃ sthālikāṃ samyak viparītāṃ tu paṃkile
garte tu sthāpitāṃ bhūmau jvālayenmūrdhni pāvakam //
YRps_1.54
yāmatritayaparyaṃtaṃ adhaḥ patati pāradaḥ
adhaḥpātanayaṃtraṃ hi kīrtitaṃ rasavedibhiḥ //
YRps_1.55
pūrvoktairauṣadhaiḥ sārdhaṃ rasarājaṃ vimardayet
tiryagghaṭe rasaṃ kṣiptvā tanmukhe hyaparo ghaṭaḥ //
YRps_1.56
kanīyānudare chidraṃ chidre cāyasanālikām
nālikāṃ jalapātrasthāṃ kārayecca bhiṣagvaraiḥ //
YRps_1.57
adhastādrasayaṃtrasya tīvrāgniṃ jvālayedbudhaḥ
yāmatritayaparyaṃtaṃ tiryakpāto bhavedrasaḥ //
YRps_1.58
yaṃtrāṇāṃ pātanānāṃ ca tritayaṃ sukaraṃ khalu // YRps_1.59
kathitaṃ hi mayā samyak rasāgamanidarśanāt // YRps_1.60
6. rodhana
adhunā kathayiṣyāmi rasarodhanakarma ca
yatkṛte ca palatvaṃ hi rasarājasya śāmyati //
YRps_1.61
sindhūdbhavaṃ daśapalaṃ jalaprasthatrayaṃ tathā
dhārayedghaṭamadhye ca sūtakaṃ doṣavarjitam //
YRps_1.62
pidhānena yathā samyak mudritaṃ mṛtsnayā khalu
nirvāte nirjane deśe dhārayed divasatrayam //
YRps_1.63
anenaiva prakāreṇa rodhanaṃ kuru vaidyarāṭ // YRps_1.64
7. niyāmana
ataḥparaṃ pravakṣyāmi pāradasya niyāmanam
jalasaiṃdhavasaṃyukto ghaṭastho hi rasottamaḥ
dinatrayaṃ sveditaśca vīryavānapi jāyate //
YRps_1.65
athedānīṃ pravakṣyāmi rasarājasya dīpanam
bubhukṣā vyāpakatvaṃ ca yena kṛtvā prajāyate //
YRps_1.66
rājikā lavaṇopetā maricaṃ śigruṭaṃkaṇe
kāsīsasaṃyutā kāṃkṣī kāṃjikena samanvitaiḥ //
YRps_1.67
dināni trīṇi saṃsvedya paścāt kṣāreṇa mardayet
anenaiva prakāreṇa dīpanaṃ jāyate dhruvam //
YRps_1.68
tīvratvaṃ vegakāritvaṃ vyāpakatvaṃ bubhukṣutā
balavattvaṃ viśeṣeṇa kṛte samyak prajāyate //
YRps_1.69
mukhotpādanakaṃ karma prakāro dīpanasya hi
kathayāmi samāsena yathāvadrasaśodhanam //
YRps_1.70
aṣṭādaśāṃśabhāgena kanakena ca sūtakaḥ
nimbūrasena saṃmardyo vāsaraikamataḥparam //
YRps_1.71
kṣāraiśca lavaṇai ramyaiḥ sveditaḥ kāṃjikena hi
kṣālite kāṃjikenaiva vaktraṃ bhoktuṃ prajāyate //
YRps_1.72
tāpyasatvaṃ kalāṃśena hemnā tad dviguṇena ca
taptam āyasakhalvena taptenātha pramardayet //
YRps_1.73
vyaktaṃ hi rasacukreṇa kṣāreṇa caṇakasya hi
jaṃbīrapūrakajalair mardayedekaviṃśatim //
YRps_1.74
vāsare yāmamekaṃ tu pratyekaṃ hi vimardayet
yātudhānamukhaṃ samyak yātyeva hi na saṃśayaḥ //
YRps_1.75
dvitīyo dīpanasyaivaṃ prakāraḥ kathito mayā
sūtasyāṣṭau ca saṃskārāḥ kathitā dehakarmaṇi //
YRps_1.76
tathā ca daśa karmāṇi dehalohakarāṇi hi // YRps_1.77
9. grāsamāna
athedānīṃ pravakṣyāmi bhakṣaṇaṃ cābhrakasya hi
karoṭividhinā samyak kartavyaṃ lohasaṃpuṭam //
YRps_1.78
jalayaṃtrasya yogena viḍena sahito rasaḥ
bhakṣayatyeva cābhrasya kavalāni na saṃśayaḥ //
YRps_1.79
ato hi jalayaṃtrasya lakṣaṇaṃ kathyate mayā
suvṛttaṃ lohapātraṃ ca jalaṃ tatrāḍhakatrayam //
YRps_1.80
tanmadhye sudṛḍhaṃ samyak kartavyaṃ lohasaṃpuṭam
lohasaṃpuṭamadhye tu nikṣiptaṃ śuddhapāradam //
YRps_1.81
biḍena sahitaṃ caiva ṣoḍaśāṃśena yatnataḥ
catuḥṣaṣṭyaṃśakaṃ cābhrasattvaṃ saṃpuṭake tathā //
YRps_1.82
saṃpuṭaṃ mudrayetpaścāt dṛḍhayā toyamṛtsnayā
vahnimṛttikayā vāpi saṃdhirodhaṃ tu kārayet //
YRps_1.83
culyāṃ niveśya taṃ yaṃtraṃ jalenoṣṇena pūritam
kramādagniḥ prakartavyo divasārdhakameva hi //
YRps_1.84
evaṃ kṛte grāsamānaṃ bhakṣayennātra saṃśayaḥ
anenaiva prakāreṇa ṣaḍgrāsaṃ bhakṣayed dhruvam //
YRps_1.85
bhakṣite cābhrasattve tu sarvakāryeṣu siddhidaḥ
viḍamāna
mānaṃ mānavihīnena kartuṃ kena na śakyate //
YRps_1.86
tasmānmayā mānakarma kathitavyaṃ yathoditam
catuḥṣaṣṭyaṃśato bījaṃ pāradānmukhakārakam //
YRps_1.87
paścād dvātriṃśabhāgena dātavyaṃ bījamuttamam
tataḥṣoḍaśabhāgena bījasya kavalaṃ nyaset //
YRps_1.88
rasādaṣṭamabhāgena dātavyaṃ bhiṣaguttamaiḥ
caturthenātha bhāgena grāsa evaṃ pradīyate //
YRps_1.89
tathā ca samabhāgena grāsenaiva ca sādhayet
biḍena ṣoḍaśāṃśena kṣudhito jāyate rasaḥ //
YRps_1.90
yadā jīrṇo bhaved grāsaḥ pātitaśca viḍena hi // YRps_1.91
biḍa
kāsīsasindhulavaṇasauvarcalasurāṣṭrikāḥ
gaṃdhakena samaṃ kṛtvā viḍo 'yaṃ vahnikṛd bhavet //
YRps_1.92
atha garbhadruteḥ karma cāraṇaṃ guṇavardhanam
kathayāmi yathātathyaṃ rasarājasya siddhidam //
YRps_1.93
tāpyasatvābhrasattvaṃ ca ghoṣākṛṣṭaṃ ca tāmrakam
samabhāgāni sarvāṇi dhmāpayetkhadirāgninā //
YRps_1.94
bhastrikādvitayenaiva yāvadabhrakaśeṣakam
tadabhrasatvaṃ sūtasya cārayetsamabhāgikam //
YRps_1.95
anenaiva prakāreṇa triguṇaṃ jāraṇaṃ rase
garbhadruterjāraṇaṃ hi kathitaṃ bhiṣaguttamaiḥ //
YRps_1.96
bāhyadrutividhānaṃ hi kathyate gurumārgataḥ
abhrasatvaṃ hi mūṣāyāṃ vajravallīrasena hi //
YRps_1.97
sauvarcalena saṃdhmātaṃ rasarūpaṃ prajāyate
abhradruteśca sūtasya samāṃśairmelanaṃ kṛtam //
YRps_1.98
tena bandhatvamāyāti bāhyā sā kathyate drutiḥ
bāhyadrutikriyākarma śivabhaktyā hi sidhyati //
YRps_1.99
guroḥ prasādātsatataṃ mahābhairavapūjanāt
śivayorarcanādeva bāhyagā sidhyati drutiḥ //
YRps_1.100
atha jāraṇakaṃ karma kathayāmi suvistaram
abhrakaṃ tāpyasatvaṃ ca samaṃ kṛtvā tu saṃdhamet //
YRps_1.101
abhraśeṣaṃ kṛtaṃ yacca tatsatvaṃ jārayedrase
evaṃ pūtidvayenaiva ghanasatvaṃ hi sādhayet //
YRps_1.102
dhātuvādavidhānena lohakṛt dehakṛnna hi
gajavaṃgau mahāghorāv asevyau hi nirantaram //
YRps_1.103
sādhitaṃ ghanasatvaṃ tad retitaṃ rajaḥsannibham
bubhukṣitarasasyāsye nikṣiptaṃ vallamātrakam //
YRps_1.104
raso gadyāṇakasyāpi turyabhāgaḥ prakīrtitaḥ
tāmrapātrasthamamlaṃ vai saiṃdhavena samanvitam //
YRps_1.105
kṣīreṇa sahitaṃ vāpi prahitaṃ dvidināvadhi
jātaṃ tutthasamaṃ nīlaṃ kalkaṃ tatprocyate budhaiḥ //
YRps_1.106
kalkenānena sahitaṃ sūtakaṃ ca vimardayet
dinatrayaṃ taptakhalve dhautaḥ paścācca kāṃjikaiḥ //
YRps_1.107
sthāpayetkāṃsyapātre tu tadūrdhvādho viḍaṃ nyaset
rasasyāṣṭamabhāgena saṃpuṭaṃ kārayettataḥ //
YRps_1.108
bhūrjapatrairmukhaṃ ruddhvā sūtreṇaiva tu veṣṭayet
saṃpuṭaṃ vāsasāveṣṭya dolāyāṃ svedayettataḥ //
YRps_1.109
gomūtreṇāmlavargeṇa kāṃjikena dinaṃ dinam
aśmapātre'tha lohasya pātre kācamaye 'thavā //
YRps_1.110
uṣṇakāṃjikatoyena kṣālayitvā rasaṃ tataḥ
dṛḍhe caturguṇe vastre kṣiptvādhaḥ pīḍanādrasaḥ //
YRps_1.111
nipatatyanyapātre tu sarvo 'pi yadi pāradaḥ
tadābhraṃ jāritaṃ samyak daṇḍadhārī bhavedrasaḥ //
YRps_1.112
grāsamāne punardeyaṃ abhrabījamanuttamam
aṣṭagrāsena sarvaṃ hi jārayed gurumārgataḥ //
YRps_1.113
evaṃ kṛte samaṃ cābhraṃ sūtake jīryati dhruvam
svahastena kṛtaṃ samyak jāraṇaṃ na śrutaṃ mayā //
YRps_1.114
samābhre jārite samyak daṇḍadhārī bhavedrasaḥ
bālaśca kathyate so'pi kiṃcitkāryakaro bhavet //
YRps_1.115
dviguṇe triguṇe caiva kathyate 'tra mayā khalu
caturguṇe 'bhrake jīrṇe kiśoraḥ kathyate mayā //
YRps_1.116
jīrṇe pañcaguṇe cābhre yuvā caiva rasottamaḥ
ṣaḍguṇe jārite tvabhre vṛddhaścaiva rasottamaḥ //
YRps_1.117
saptāṣṭaguṇite cābhrasatve jīrṇe 'tivṛddhakaḥ
sarvasiddhikaraḥ so 'yaṃ pāradaḥ pāradaḥ svayam //
YRps_1.118
anenaiva prakāreṇa sarvalohāni jārayet // YRps_1.119
14. sāraṇa
athedānīṃ pravakṣyāmi vedhavṛddheśca kāraṇam
mahāsiddhikaraṃ yatsyāt sāraṇaṃ sarvakarmaṇām //
YRps_1.120
dhūrtapuṣpasamākārā mūṣāṣṭāṅguladīrghikā
mukhe suvistṛtā kāryā caturaṃgulasaṃmitā //
YRps_1.121
mṛṇmayā sāpi śuṣkā ca madhye 'timasṛṇīkṛtā
anyā pidhānikā mūṣā sunimnā chidrasaṃyutā //
YRps_1.122
śuddhaṃ sujāritaṃ sūtaṃ mūṣāmadhye nidhāpayet
sāraṇātaila
matsyakacchapamaṇḍūkajalaukāmeṣasūkarāḥ //
YRps_1.123
ekīkṛtya vasāmeṣām evaṃ tailaṃ tu sāraṇam
bhūnāgaviṭ tathā kṣaudraṃ vāyasānāṃ purīṣakam //
YRps_1.124
tathaiva śalabhādīnāṃ mahiṣīkarṇayormalam
rasasya ṣoḍaśāṃśena caiteṣāṃ kalkamādiśet //
YRps_1.125
paṭena gālitaṃ kṛtvā tailamadhye niyojayet
sāraṇā (cont.)
sāraṇārthe kṛtaṃ tailaṃ tasmin taile supācayet //
YRps_1.126
bījaṃ ca kalkamiśraṃ hi kṛtvā mūṣopari nyaset
pidhānena dvitīyena mūṣāvaktraṃ nirundhayet //
YRps_1.127
bhasmanā lavaṇenaiva mūṣāyugmaṃ tu mudrayet
mūṣikāyāstribhāgaṃ hi khanitvā vasudhāṃ kṣipet //
YRps_1.128
tadūrdhvaṃ dhmāpayetsamyak dṛḍhāṃgāraiḥ kharāgninā
evaṃ saṃjāritaṃ bījaṃ rasamadhye patatyalam //
YRps_1.129
bandhamāyāti sūtendraḥ sārito guṇavān bhavet
prathamaṃ jāritaścaiva sāritaḥ sarvasiddhidaḥ //
YRps_1.130
no jāritaḥ sāritaśca kathaṃ bandhakaro bhavet
gurūpadeśato dṛṣṭaṃ sāraṇaṃ karma cottamam //
YRps_1.131
hastānubhavayogena kṛtaṃ samyak śrutaṃ nahi // YRps_1.132
15. krāmaṇa
atha krāmaṇakaṃ karma pāradasya nigadyate
śāstrātkṛtaṃ na dṛṣṭaṃ hi yathāvat krāmayedrasam //
YRps_1.133
karṇamalaṃ mahiṣīṇāṃ strīdugdhaṃ ṭaṃkaṇena sammiśram /
etānyeva samāni ca kṛtvā dravyāṇi mardayecca dinam //
YRps_1.134_
viṣaṃ ca daradaścaiva rasako raktakāntakau
indragopaśca tuvarī mākṣikaṃ kākaviṭ tathā //
YRps_1.135
kalkametad adhordhvaṃ hi madhye sūtaṃ nidhāpayet
kācacūrṇaṃ tato dattvā cāndhamūṣāgataṃ dhamet //
YRps_1.136
anena krāmaṇenaiva pāradaḥ kramate kṣaṇāt
idaṃ krāmaṇakaṃ śreṣṭhaṃ nandirājena bhāṣitam //
YRps_1.137
tāpyasattvaṃ tathā nāgaṃ śuddhaṃ krāmaṇakaṃ tathā
bījāni pāradasyāpi kramate ca na saṃśayaḥ //
YRps_1.138
atha vedhavidhānaṃ hi kathayāmi suvistaram
yena vijñātamātreṇa vedhajño jāyate naraḥ //
YRps_1.139
dhūrtatailamaheḥphenaṃ kaṃguṇītailameva ca
bhṛṅgītailaṃ viṣaṃ caiva tailaṃ jātīphalodbhavam //
YRps_1.140
hayamāraśiphātailam abdheḥśoṣakatailakam
etānyanyāni tailāni viddhi vedhakarāṇi ca //
YRps_1.141
siddhasūtena ca samaṃ marditaṃ vedhakṛd bhavet // YRps_1.142
vedhabhedāḥlepavedhastathā kṣepaḥ kuṃtavedhastathaiva ca // YRps_1.143
dhūmākhyaḥ śabdavedhaḥ syād evaṃ pañcavidhaḥ smṛtaḥ
lepavedha
sūkṣmāṇi tāmrapatrāṇi kaladhūtabhavāni ca
kalkena lepitānyeva dhmāpayed andhamūṣayā //
YRps_1.144
śītībhūte tamuttārya lepavedhaśca kathyate
kṣepavedha
drute tāmre 'thavā raupye rasaṃ tatra vinikṣipet //
YRps_1.145
vidhyate tena sahasā kṣepavedhaḥ sa kathyate
kuntavedha
drāvayennāgarūpyaṃ ca tāmraṃ caiva tathāvarān //
YRps_1.146
pārado 'nyatame pātre drāvite 'tra niyojitaḥ
vedhate kuntavedhaḥ syād iti śāstravido 'bruvan //
YRps_1.147
dhūmasparśena jāyante dhātavo hemarūpyakau
dhūmavedhaḥ sa vijñeyo rasarājasya niścitam //
YRps_1.148
baddhe rasavare sākṣāt sparśanājjāyate ravaḥ
tathaiva jāyate vedhaḥ śabdavedhaḥ sa kathyate //
YRps_1.149
athedānīṃ pravakṣyāmi raṃjanaṃ pāradasya hi
rañjitaḥ krāmitaścaiva sākṣāddevo maheśvaraḥ //
YRps_1.150
raṃjanaṃ lohatāmrābhyāṃ rasakena vidhīyate
tathā raktagaṇenaiva kartavyaṃ śāstravartmanā //
YRps_1.151
gandharāgeṇa kartavyaṃ pāradasyātha raṃjanam
tāmreṇa raktakācena raktasaindhavakena ca //
YRps_1.152
aṃdhamūṣāgataṃ sūtaṃ rañjayettāmrakādibhiḥ
iṣṭikāyantrayogena gandharāgeṇa rañjayet //
YRps_1.153
rasakasya ca rāgeṇa tulāyantrasya yogataḥ
mercury:: rañjana
mardanāttīkṣṇacūrṇena rañjayetsūtakaṃ sadā //
YRps_1.154
tāmrakalkīkṛtenaiva sthāpayetsaptavāsaram
raṃjanaṃ sūtarājasya jāyate nātra saṃśayaḥ //
YRps_1.155
mṛṇmūṣā ca prakartavyā raktavargeṇa lepitā
tanmadhye pāradaṃ kṣiptvā dhmānād rañjanakaṃ bhavet //
YRps_1.156
mayā saṃkṣepataḥ proktaṃ raṃjanaṃ pāradasya hi
śāstramārgeṇa bahudhā raṃjanaṃ hi nidarśitam //
YRps_1.157
atha sevanakaṃ karma pāradasya daśāṣṭamam
kathyate 'tra prayatnena vistareṇa mayādhunā //
YRps_1.158
yatnena sevitaḥ sūtaḥ śāstramārgeṇa siddhidaḥ
anyathā bhakṣitaścaiva viṣavanmārayennaram //
YRps_1.159
ādau tu vamanaṃ kṛtvā paścādrecanamācaret
tato mṛtābhraṃ bhakṣeta paścātsūtasya sevanam //
YRps_1.160
samyak sūtavaraḥ śuddho dehalohakaraḥ sadā
sevitaḥ sarvarogaghnaḥ sarvasiddhikaro bhavet //
YRps_1.161
yāvanmānena lohasya gadyāṇe vedhakṛdbhavet
tāvanmānena dehasya bhakṣito rogahā bhavet //
YRps_1.162
rājikātha priyaṃguśca sarṣapo mudgamāṣakau
raktikā caṇako vātha vallamātro bhavedrasaḥ //
YRps_1.163
eṣā mātrā rase proktā sarvakarmaviśāradaiḥ
anupānena bhuñjīta parṇakhaṇḍikayā saha //
YRps_1.164
itthaṃ saṃsevite sūte sarvarogādvimucyate
sarvapāpādvinirmuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim //
YRps_1.165
YRps, Adhyāya 2
pāradabandha
athedānīṃ pravakṣyāmi rasarājasya baṃdhanam
anubhūtaṃ mayā kiṃcit gurūṇāṃ hi prasādataḥ //
YRps_2.1
baṃdhaścaturvidhaḥ prokto jalaukā khoṭapāṭakau
tathā bhasmābhidhaḥ sākṣāt kathito'pi rasāgame //
YRps_2.2
pakvabandho jalaukā syāt piṣṭīstambhastu khoṭakaḥ
pāṭaḥ parpaṭikābandho bhasma bhūtisamo bhavet //
YRps_2.3
mūlikātra maṇiścaiva svarṇakaṃ nāgavaṅgake
catvāra ete sūtasya bandhanasyātha kāraṇam //
YRps_2.4
uttamo mūlikābandho maṇibandhastu madhyamaḥ
adhamo dhātubandhastu pūtibandho 'dhamādhamaḥ //
YRps_2.5
drutibandhaḥ pañcamo'sau dehalohakaraḥ sadā
abhradrutiviśeṣeṇa vijñeyo'sau bhiṣagvaraiḥ //
YRps_2.6
kramaprāptamidaṃ vakṣye mūlikābandhanaṃ rase
śuddho rākṣasavaktraśca rasaścābhrakajāritaḥ //
YRps_2.7
iṅgudīmūlaniryāse marditaḥ pāradastryaham
tata uddhṛtya vastreṇa baṃdhanaṃ kārayed bhiṣak //
YRps_2.8
kāṃjike svedanaṃ kuryān niyataṃ saptavāsaram
pācitaṃ cānnamadhye tu kartavyaṃ vatsarāvadhi //
YRps_2.9
tato dhūrtaphale nyastaṃ svedayecchatasaṃkhyayā
pācito'sau mahātaile dhūrtataile 'nnarāśike //
YRps_2.10
baddhastu tena vidhinā kaṭhinatvaṃ prajāyate
vaṃgasya stambhanaṃ samyak karotyeva na saṃśayaḥ //
YRps_2.11
dhārito'sau mukhe sākṣād vīryastambhakaraḥ sadā
mūlikābaṃdhanaṃ hyekaṃ kathitaṃ pāradasya vai //
YRps_2.11_
athāparaḥ prakāro hi bandhanasyāpi pārade
nāgārjunīmūlarasair mardayed dinasaptakam //
YRps_2.12
mukhacarvaṇasambhūtair nimbakāṣṭhena peṣitaḥ
navanītasamas tena jāyate pāradastataḥ //
YRps_2.13
vastreṇa baṃdhanaṃ kṛtvā phale dhaurte niveśayet
gomayairveṣṭitaṃ tacca karīṣāgnau vipācayet //
YRps_2.14
lāvakākhye puṭe samyak kramavṛddhyā śataṃ puṭet
māsatrayapramāṇena pācayedannamadhyataḥ //
YRps_2.15
paścātpuṭaśataṃ dadyāc chagaṇenātha pūrvavat
anenaiva prakāreṇa badhyate sūtakaḥ sadā //
YRps_2.16
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathitaḥ sādhakāya vai
dhārito'sau mukhe samyak vīryastaṃbhakaraḥ param
vaṃgastaṃbhakaro'pyevaṃ baddhaḥ sūtavaro'pyalam //
YRps_2.17
śuddhaṃ sujāritābhraṃ vai sūtakaṃ ca vimardayet
arkamūlarasenaiva vāsaraikaṃ prayatnataḥ //
YRps_2.18
vajramūṣā tataḥ kāryā sudṛḍhā masṛṇīkṛtā
arkamūlabhavenaiva kalkena parilepitā //
YRps_2.19
mūṣāmadhye rasaṃ muktvā cāndhayed anyamūṣayā
yāmārdhaṃ dhmāpitaḥ samyak rasakhoṭaḥ prajāyate //
YRps_2.20
svāṃgaśītaṃ parijñāya rasakhoṭaṃ samuddharet
varṣamātraṃ dhṛto vaktre valīpalitanāśanaḥ //
YRps_2.21
sarvasiddhikaro'pyeṣa mūlikābaddhapāradaḥ
mūlikābaṃdhanaṃ satyaṃ kṛtaṃ nāgārjunādibhiḥ //
YRps_2.22
sarvasiddhikaraṃ śreṣṭhaṃ sarvakāryakaraṃ sadā // YRps_2.23
mūlikābandha (4)
śuddhaṃ rasavaraṃ samyak tathaivāmbarabhakṣitam
jalakūmbhīrasaiḥ paścān mardayeddinasaptakam //
YRps_2.24
tasyāḥ prakalpayenmūṣāṃ sūtakaṃ tatra nikṣipet
anyasyāmandhamūṣāyāṃ sūtamūṣāṃ nirundhayet //
YRps_2.25
puṭaṃ tatra pradātavyaṃ ekenāraṇyakena ca
puṭānyevaṃ pradeyāni ekaikotpalavṛddhitaḥ //
YRps_2.26
anenaiva prakāreṇa puṭāni trīṇi dāpayet
bandhamāpnoti sūtendraḥ satyaṃ guruvaco yathā //
YRps_2.27
cūrṇīkṛtāni satataṃ dhūrtabījāni yatnataḥ
sūtarājasamānyevam ūrdhvayantreṇa pātayet //
YRps_2.28
ekaviṃśativārāṇi tataḥ khalve nidhāpayet
iṅgudīpatraniryāse mardayeddinasaptakam //
YRps_2.29
bhṛṃgarājarasenaiva viṣakharparakena ca
pāṭhārasena saṃmardya lajjālusvarasena vai //
YRps_2.30
tryahaṃ tryahaṃ ca saṃmardya bandhamāyāti niścitam
dolāyaṃtreṇa saṃsvedya saptāhaṃ dhūrtaje rase //
YRps_2.31
viṣamūṣodare dhṛtvā māṃse sūkarasaṃbhave
bharjayeddhūrtatailena saptāhājjāyate mukham //
YRps_2.32
kaṭhino vajrasadṛśo jāyate nātra saṃśayaḥ
kṣīraṃ śoṣayate nityaṃ kautukārthe na saṃśayaḥ //
YRps_2.33
vīryaṃ vaṃgaṃ stambhayati satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ
prakārāḥ kathitāḥ pañca sūtarājasya baṃdhane //
YRps_2.34
vajrabaṃdhaṃ dvitīyaṃ tu krameṇaiva yathātatham
rasaśāstrāṇi bahudhā nirīkṣya pravadāmyaham //
YRps_2.35
vajrasatvaṃ tathā sūtaṃ samāṃśaṃ kārayed budhaḥ
rasapādasamaṃ hema trayamekatra mardayet //
YRps_2.36
vaṃdhyākarkoṭikāmūlarasenaivātha bhāvayet
tathā dhūrtarasenāpi citrakasya rasena vai //
YRps_2.37
kāmbojīrasakenāpi tathā nāḍīrasena vai
āsāṃ niyāmikānāṃ ca rasaṃ vastreṇa gālayet //
YRps_2.38
sūryātape dinaikaikaṃ krameṇānena mardayet
aṃdhamūṣāgataṃ golaṃ mudrayeddṛḍhamudrayā //
YRps_2.39
lohasaṃpuṭake paścān nikṣiptaṃ mudritaṃ dṛḍham
ghaṭikādvayamānena dhmāpitaṃ bhastrayā khalu //
YRps_2.40
svāṃgaśītalakaṃ jñātvā gṛhṇīyātāṃ ca mūṣikām
utkhanyotkhanya yatnena sūtabhasma samāharet //
YRps_2.41
kācaṭaṃkaṇayogena dhmāpitaṃ taṃ ca golakam
vedhate śatavedhena sūtako nātra saṃśayaḥ //
YRps_2.42
vaktrastho nidhanaṃ hanyād dehalohakaro bhavet // YRps_2.43
vajrabhasmayogena rasabandhaḥ (7)
vajrabhasma tathā sūtaṃ samaṃ kṛtvā tu mardayet
trinemikāvajravallīsahadevīrasena ca //
YRps_2.44
snuhikṣīreṇa saptāhaṃ sūryagharme sutīvrake
rasagolaṃ suvṛttaṃ tu śuṣkaṃ caivātha lepayet //
YRps_2.45
kākamācīrasenaiva lāṃgalīsvarasena hi
gojihvikārasenaiva saptavāraṃ pralepayet //
YRps_2.46
vajramūṣāgataṃ golaṃ mudrayeddṛḍhamudrayā
lohasaṃpuṭamūṣāyām andhitaṃ madhyasaṃsthitam //
YRps_2.47
saptamṛtkarpaṭaiḥ samyag lepitaṃ sudṛḍhaṃ kuru
dhmāpitaṃ dṛḍhamaṃgārais tatrasthaṃ śītalīkṛtam //
YRps_2.48
bhittvā mūṣāgataṃ sūtaṃ khoṭaṃ nakṣatrasannibham
sarvakāryakaraṃ śubhraṃ rañjitaṃ vedhakṛdbhavet //
YRps_2.49
abhrakadrutibhiḥ sārdhaṃ sūtakaṃ ca vimardayet
samāṃśena śilāpṛṣṭhe yāmatrayamanāratam //
YRps_2.50
kastūrīdhanasārābhyāṃ kṛṣṇāgarusamanvitam
śarkarālaśunābhyāṃ ca rāmaṭhena ca saṃyutam //
YRps_2.51
palāśabījasya tathā tatprasūnarasena hi
tīkṣṇāṃśunātha mṛditaṃ drutibhiḥ saha sūtakam //
YRps_2.52
milatyeva na saṃdehaḥ kimanyair bahubhāṣitaiḥ
tato guñjārasenaiva śvetavṛścīvakasya ca //
YRps_2.53
lāṃgalyāśca rasaistāvad yāvadbhavati bandhanam // YRps_2.54
tataḥ prakāśamūṣāyāṃ pañcāṃgārairdhametkṣaṇam
bandhamāyāti vegena yathā sūryodaye 'mbujam //
YRps_2.55
abhradrutisamāyoge rasendro vadhyate khalu
śivabhakto bhavetsākṣāt satyavāk saṃyatendriyaḥ //
YRps_2.56
śivayormelanaṃ samyak tasya haste bhaviṣyati
rasāgameṣu yatproktaṃ baṃdhanaṃ pāradasya ca //
YRps_2.57
kathitaṃ tanmayā spaṣṭaṃ nānubhūtaṃ na ceṣṭitam // YRps_2.58
vajradrutyā rasabandhaḥ (9)
vajrāṇāṃ brahmajātīnāṃ drutirvallapramāṇikā
tolakaṃ śuddhasūtaṃ ca mardayetkanyakārase //
YRps_2.59
tāvattaṃ mardayetsamyag yāvat piṣṭī prajāyate
kṛtvā mūṣāṃ samāṃ śuddhāṃ dahanopalanirmitām //
YRps_2.60
tanmadhye piṣṭikāṃ muktvā piṣṭīmānaṃ viṣaṃ tvaheḥ
pidhānaṃ tādṛśaṃ kuryān mukhaṃ tenātha rundhayet //
YRps_2.61
kāṃsyabhājanamadhye tu sthāpayenmūṣikāṃ śubhām
bhājanāni ca catvāri caturdikṣu gatāni ca //
YRps_2.62
citraṃ gharmaprasaṃgena bandhamāyāti pāradaḥ
yāmātkharātape nityaṃ śivenoktam atisphuṭam //
YRps_2.63
vajradrutisamāyogāt sūto bandhanakaṃ vrajet
sarveṣāṃ sūtabandhānāṃ śreṣṭhaṃ satyamudīritam //
YRps_2.64
athedānīṃ pravakṣyāmi sūtarājasya bandhanam
hemadrutiṃ rasendreṇa mardayetsaptavāsarān //
YRps_2.65
jvālāmukhīrasenaiva dhautaḥ paścācca kāṃjikaiḥ
pratyahaṃ kṣālayedrātrau rasenoktena vai divā //
YRps_2.66
aṃdhamūṣāgataṃ paścān mṛdā karpaṭayogataḥ
lepayetsaptavārāṇi bhūgarte golakaṃ nyaset //
YRps_2.67
dvādaśāṃgulavistīrṇaṃ dvādaśāṃgulanimnakam
khātapramāṇaṃ kathitaṃ gurumārgeṇa ca sphuṭam //
YRps_2.68
tatropari puṭaṃ deyaṃ gajāhvaṃ chagaṇena ca
yāmadvādaśakenaiva badhyate pāradaḥ svayam //
YRps_2.69
hemadrutau baddharaso dehalohaprasādhakaḥ
sarvasiddhikaraḥ śrīmān jarādāridryanāśanaḥ //
YRps_2.70
dhātubandhastṛtīyo'sau svahastena kṛto mayā
tadahaṃ kathayiṣyāmi sādhakārthe yathātatham //
YRps_2.71
bhūrjavatsūkṣmapatrāṇi kārayetkanakasya ca
tānyeva kolamātrāṇi palamātraṃ tu sūtakam //
YRps_2.72
mardayennimbukadrāvair dinamekamanāratam
tatastadgolakaṃ kṛtvā kharparopari vinyaset //
YRps_2.73
culyāmāropaṇaṃ kāryaṃ dhānyāmlena niṣiñcayet
piṣṭistaṃbhastu kartavyo niyataṃ tridināvadhi //
YRps_2.74
tato dhūrtarasenaiva svedayetsaptavāsarān
śvetā punarnavā ciṃcā sahadevī ca nīlikā //
YRps_2.75
tathā dhūrtavadhūś caiva lāṃgalī suradālikā
sūtabandhakarā śreṣṭhā proktā nāgārjunādibhiḥ //
YRps_2.76
etāsāṃ svarasaiḥ paṅkair lepayetsūtagolakam
triguṇair bhūrjapatraistu veṣṭayettadanaṃtaram //
YRps_2.77
vastreṇa poṭalīṃ baddhvā svedayenniṃbukadravaiḥ
yāmatrayaṃ prayatnena dhautaḥ paścād gavāṃ jalaiḥ //
YRps_2.78
tato dhūrtaphalāntasthaṃ pācayedbahubhiḥ puṭaiḥ
lāvakākhyaiḥ sumatimān śobhanaḥ sūryakāntivat
jāyate nātra saṃdeho baddhaḥ śivasamo bhavet //
YRps_2.79
aṣṭamāṃśena rūpyena sūtakaṃ hi pramardayet
cāṃgerīsvarasenaiva piṣṭikāṃ kārayed budhaḥ //
YRps_2.80
khoṭaṃ baddhvā tu vipacet dhūrtataile trivāsarān
tathā ca kaṃguṇītaile karavīrajaṭodbhave //
YRps_2.81
jātīphalodbhavenāpi vatsanāgodbhavena ca
bhṛṃgyudbhavena ca tathā samudraśoṣakasya vai //
YRps_2.82
devadārubhavenāpi pācayenmatimān bhiṣak
paścātsutīkṣṇamadirā dātavyā tu tuṣāgninā //
YRps_2.83
dināni saptasaṃkhyāni mukham utpadyate dhruvam
śukrastambhakaraḥ samyak kṣīraṃ pibati nānyathā //
YRps_2.84
lohapātre suvistīrṇe tutthakasyālavālakam
aṣṭasaṃskāritaṃ sūtaṃ tasminnikṣipya mātrayā //
YRps_2.85
tutthacūrṇena saṃchādya pūrayennimbukadravaiḥ
pidhānena mukhaṃ ruddhvā lohapātrasya yatnataḥ //
YRps_2.86
nirvāte nirjane deśe tridinaṃ sthāpayettataḥ
uṣṇakāṃjikayogena kṣālayed bahuśo bhiṣak //
YRps_2.87
navanītasamo varṇaḥ sūtakasyāpi dṛśyate
rasakhoṭaṃ tato baddhvā svedayetkāṃjikaistryaham //
YRps_2.88
aśmacūrṇasya kaṇikāmadhye khoṭaṃ nidhāya ca
jalasekaḥ prakartavyaḥ śītībhūtaṃ samuddharet //
YRps_2.89
anenaiva prakāreṇa trivāraṃ pācayed dhruvam
kaṭhinatvaṃ prayātyeva satyaṃ guruvaco yathā //
YRps_2.90
tato dhūrtaphalānāṃ hi sahasreṇāpi pācayet
mukham utpadyate samyak vīryastaṃbhakaro 'pyayam //
YRps_2.91
vaṃgatīkṣṇe same kṛtvā dhmāpayedvajramūṣayā
vaṅgam uttārayetsamyak tīvrāṅgāraiḥ prayatnataḥ //
YRps_2.92
anenaiva prakāreṇa triguṇaṃ vāhayettrapu
bījaṃ śāṇapramāṇaṃ hi sūtaṃ palamitaṃ bhavet //
YRps_2.93
mardayetkanyakādrāvair dinamekaṃ viśoṣayet
golasya svedanaṃ kāryam ahobhiḥ saptabhistathā //
YRps_2.94
triphalākvāthamadhye tu triyāmaṃ svedayetsudhīḥ
kumāryāḥ svarasenaiva bhṛṃgarājarasena hi //
YRps_2.95
bhṛṃgīrasena ca tathā tridinaṃ svedyameva hi
ekaikenauṣadhenaivaṃ kācakūpyāṃ niveśayet //
YRps_2.96
khaṭīpaṭuśivābhaktaṃ piṣṭvā vaktraṃ nirundhayet
khātaṃ trihastamātraṃ syāl laddīpūrṇaṃ tu kārayet //
YRps_2.97
madhye tu kācaghaṭikāṃ surāpūrṇāṃ niveśayet
bhūmisthāṃ māsayugmena paścādenāṃ samuddharet //
YRps_2.98
baddhaṃ sūtavaraṃ grāhyaṃ śubhraṃ caṃdraprabhānibham
mukhasthaṃ kurute samyak dṛḍhavajrasamaṃ vapuḥ //
YRps_2.99
kāminīnāṃ śataṃ gacched valīpalitavarjitaḥ
devīśāstrānusāreṇa dhātubaddharaso'pyayam //
YRps_2.100
prakāśito mayā samyak nātra kāryā vicāraṇā // YRps_2.101
kāntalohena rasabandhaḥ
raseṃdraḥ kāntalohaṃ ca tīkṣṇalohaṃ tathaiva ca
abhrasatvaṃ tathā tāpyasatvaṃ hemasamanvitam //
YRps_2.102
samāṃśāni ca sarvāṇi mardayennimbukadravaiḥ
niṣecayedekadinaṃ paścād golaṃ tu kārayet //
YRps_2.103
pakvamūṣā prakartavyā golaṃ garbhe niveśayet
gojihvā kākamācī ca nirguṃḍī dugdhikā tathā //
YRps_2.104
kumārī meghanādā ca madhusaiṃdhavasaṃyutā
etāsāṃ svarasenaiva svedayedbahuśo bhiṣak //
YRps_2.105
yāvaddṛḍhatvamāyāti tāvatsvedyaṃ tu golakam
vaktre dhṛtaṃ jarāmṛtyuṃ nihanti ca na saṃśayaḥ //
YRps_2.106
sarvarogānnihatyāśu vayaḥ stambhayate dhruvam
karṇe kaṇṭhe tathā haste dhāritā mastake'pi vā
abhicārādidoṣāśca na bhavanti kadācana //
YRps_2.107
caturvidhānyeva tu bandhanāni śrīsūtarājasya mayoditāni
kurvanti ye tattvavido bhiṣagvarā rājñāṃ gṛhe te'pi bhavanti pūjyāḥ //
YRps_2.108
iti paramarahasyaṃ sūtarājasya coktaṃ rasanigamamahābdher labdham etat suratnam
sakalaguṇavariṣṭhā vādinaḥ kautukajñā nijahṛdi ca sukaṇṭhe dhārayiṣyanti tajjñāḥ //
YRps_2.109
YRps, Adhyāya 3
atha mayā rasabhasma nigadyate sakalapāradaśāstraniyogataḥ
sasitakṛṣṇasupītakalohitaṃ bhavati varṇacatuṣṭayabhūṣitam //
YRps_3.1
haṃsapākadaradaḥ suśobhito nikhilanimbarasena vimarditaḥ
niyatayāmacatuṣṭayamamlake ghanarase samabhāgaviloḍitaḥ //
YRps_3.2
ḍamarukābhidhayaṃtraniveśitas tadanu loharajaḥ khaṭikāsamam
supayasā lavaṇena vimarditaṃ kuru bhiṣagvara yantrasurodhanam //
YRps_3.3
niyatayāmacatuṣṭayavahninā mṛdu samaṃ rasamatra vipācayet
upari tatra jalena niṣiñcayed iti bhaveddaradād varasūtakaḥ //
YRps_3.4
akhilaśodhavareṇa ca vai yathā sakalakañcukadoṣavivarjitaḥ
bahuladoṣaharo'pi bhavettathā bhavati śuddhatamo daradodbhavaḥ //
YRps_3.5
vimalasūtavaro hi palāṣṭakaṃ tadanu dhātukhaṭīpaṭukāṃkṣikāḥ
pṛthagimāśca catuṣpalabhāgikāḥ sphaṭikaśuddhapalāṣṭakasaṃmitāḥ //
YRps_3.6
saha jalena vimṛdya ca yāmakaṃ lavaṇakāmlajalena vimiśritāḥ
uditadhātugaṇasya ca mūṣikāṃ kuru viṣaṃ viniveśaya tatra vai //
YRps_3.7
ḍamarūkābhidhayaṃtravareṇa taṃ dvidaśayāmamamuṃ paca vahninā
pavanapittakaphakṣayahārakaḥ sakalarogaharaḥ paramaḥ sadā //
YRps_3.8
gajapater balavad balado nṛṇāṃ dvijapatīkṣaṇavannayanapradaḥ
yuvatikāmavilāsavidhāyako bhavati sūtavaraḥ sukhadaḥ sadā
saghanasārarasaḥ kila kāntidas tv akhilakuṣṭhaharaḥ kathito mayā //
YRps_3.9
vigatadoṣakṛtau rasagaṃdhakau tadanu luṅgarasena pariplutau
praharayugmamitaṃ ca śilātale ravikareṇa vimardya vicūrṇitau //
YRps_3.10
rucirakācaghaṭīviniveśitau sikatayaṃtravareṇa dinatrayam
kuru bhiṣagvara vahnim adhastataḥ sa ca bhavedaruṇaḥ kamalacchaviḥ //
YRps_3.11
udayabhāskaranāmaraso hyayaṃ bhavati rogavighātakaraḥ svayam
magadhajāmadhunā saha guñjikātrayamitaśca sadā parisevitaḥ //
YRps_3.12
lalitakāmavidhāvabhilāṣukaḥ sthavirako'pi ratau taruṇāyate
gadaharo balado'pi hi varṇado bhavati karmavipākajarogahā
sakalasūtakaśāstravimarśanād dvijavareṇa mayā prakaṭīkṛtaḥ //
YRps_3.13
rasavidāpi rasaḥ pariśodhito vigatadoṣakṛto'pi hi gaṃdhakaḥ
vimalalohamaye kṛtakharpare hy amalasārarajaḥ parimucyatām //
YRps_3.14
atikuśāgniyute dravati svayaṃ tadanu tatra rasaḥ parimucyatām
viśadalohamayena ca darviṇā vighaṭayetpraharatrayasaṃmitam //
YRps_3.15
tadanu kācaghaṭīṃ viniveśya vai sikatayantravareṇa hi pācitaḥ
dvidaśayāmamadhaḥkṛtavahninā bhavati raktarasastalabhasmasāt //
YRps_3.16
gatabalena nareṇa susevito bhavati vājikaraḥ sukhadaḥ sadā // YRps_3.17
sa ca valīpalitāni vināśayec chataśaratsu nirāmayakṛtparam // YRps_3.18
mercury:: red bhasman
vimalanāgavaraikavibhāgikaṃ harajabhāgacatuṣṭayamiśritam
satatameva vimardya śilātale balivasāṃ ca samāṃ kuru tadbhiṣak //
YRps_3.19
dinamitaṃ suvimardya ca kanyakāsvarasa ainakareṇa viśoṣayet
tadanu sūtavarasya tu kajjalīṃ rucirakācaghaṭe viniveśaya //
YRps_3.20
divasayugmamadhaḥ kṛtavahninā sa ca bhavedaruṇaḥ kamalacchaviḥ
sakalarogavināśanavahnikṛt balakaraḥ paramo'pi hi kāntikṛt //
YRps_3.21
nayanarogavināśakaro bhavet sakalakāmukavibhramakārakaḥ
sa khalu karmavipākajarogahā viśadanāgayutaḥ khalu pāradaḥ //
YRps_3.22
mṛdumṛdā racitā masṛṇeṣṭikā upari gartavareṇa ca saṃyutā
rasavaraṃ daśaśāṇamitaṃ hi tat saśukapicchavareṇa nidhāpayet //
YRps_3.23
sakalapūrṇakṛtaṃ ca sugartakaṃ galitanimbuphalodbhavakena vai
sthagaya taṃ ca pidhānavareṇa vai mṛditayā sumṛdā parimudritam //
YRps_3.24
tadanu kukkuṭānāṃ puṭe śṛto hupalakena vanodbhavakena vai
vidhividā bhiṣajā hyamunā kṛto vimalaṣaḍguṇagandhakam aśnute //
YRps_3.25
sa ca śarīrakaro'pyatha lohakṛt sakalasiddhikaraḥ paramo bhavet
śataguṇaṃ hi yadā parijīryate rasavaraḥ khalu hemakaro bhavet //
YRps_3.26
saśukapicchasamo'pi hi pārado bhavati khalvatalena ca kuṭṭitaḥ
dṛḍhatarāmupakalpaya parpaṭīṃ vasanabaddhakṛtāmapi poṭalīm //
YRps_3.27
upari nāgarasena vilepitā ravikareṇa sadā pariśoṣitām
kanakapatrarasena ca saptadhāpy avanigartatale viniveśaya //
YRps_3.28
avanigartam aratnikam āyataṃ dvidaśamaṅgulameva sunimnakam
sikatayā paripūrya tadardhakaṃ tadanu tatra niveśaya poṭṭalīm //
YRps_3.29
upari vālukayā paripūrya tac chagaṇakaiśca puṭaṃ paridīyatām
dvidaśayāmam athāgnimaho kuru bhavati tena mahārasapoṭalī
iti mayā kathitā rasapoṭalī balakarā sukarā sukhasiddhidā //
YRps_3.30
viśadasūtasamo'pi hi gaṃdhakas tadanu khalvatale suvimarditaḥ
tridinameva hi haṃsapadīrase dinakarasya kareṇa suśoṣitaḥ //
YRps_3.31
vimalalohamaye dṛḍhakharpare tadanu kajjalikāṃ pratimucya vai
karamitā sukṛtāpi hi cuhlikā hy upari tatra niveśaya ca bhājanaṃ //
YRps_3.32
amalalohamayena ca darviṇā rasavaraṃ niyataṃ parimardayet
tadanu vahnimadhaḥ kuru vai dṛḍhaṃ satatameva hi yāmacatuṣṭayam //
YRps_3.33
supaca eṣa raso jaladopamo bhavati vallamito madhunā yutaḥ
kavalitaḥ kṣayarogagaṇāpaho madanavṛddhikaraḥ paramo nṛṇām //
YRps_3.34
sa ca valīpalitāni vināśayet sakalakuṣṭhavināśakaraḥ paraḥ // YRps_3.35
mercury:: māraṇa
mṛdumṛdā parikalpitamūṣikāṃ rasamitāṅgulikāṃ bhuvi saṃnyaset
rasavaraṃ vimalaṃ ca suśobhitaṃ saśukapicchasamaṃ parimarditam //
YRps_3.36
rasasamānamitaṃ dhṛtamūṣayā dvitayayugmakṛtaṃ parimudritam
kanakamūlarasena ca pācitaṃ tadanu saptadinaṃ kṛśavahninā //
YRps_3.37
rasavarasya śubhaṃ hi vipācanaṃ yavamito rasarājavaras tadā
dinamukhe pratihanti subhakṣitaḥ sakaladoṣakṛtāṃ vikṛtiṃ jayet //
YRps_3.38
rasavaraṃ palayugmamitaṃ śubhaṃ ruciratāmramayaḥ samabhāgikam
balivasāṃ ca ghṛtena vimardayed atikṛśāgnikṛte dravati svayam //
YRps_3.39
tadanu tāmrarasau viniveśyatāṃ trayamidaṃ sarasaṃ ca vimarditam
drutamayaṃ ca sadāyasabhājane tadanu sūtakṛtāṃ varakajjalīm //
YRps_3.40
vighaṭayedatha lohasudarviṇā tadanu mocadalopari ḍhālyate
bhavati sāratamā rasaparpaṭī sakalarogavighātakarī hi sā //
YRps_3.41
kuru samānakaṭutrayasaṃyutāṃ maricayugmamitāṃ sukhadāṃ sadā // YRps_3.42
anupāne prayoktavyā triphalākṣaudrasaṃyutā
parpaṭīṃ bhakṣayetprātas tathā tryūṣaṇasaṃyutām //
YRps_3.43
sannipātaharā sā tu pañcakolena saṃyutā
bhakṣitā madhunā sārdhaṃ sarvajvaravināśinī //
YRps_3.44
kaṇākṣaudreṇa sahitā sarvaśophānnikṛntati
śyāmātrikaṭukenāpi vātajāṃ grahaṇīṃ jayet //
YRps_3.45
guggulutriphalāsārdhaṃ vātaraktaṃ vināśayet
vātaśūlaharā samyak hiṃgupuṣkarasaṃyutā //
YRps_3.46
vyoṣaiḥ kanyārasairvāpi kaphāmayavināśinī
daśamūlaśṛtenāpi vātajvaranibarhaṇī //
YRps_3.47
vākucībījakalkena kaṇḍūpāme vināśayet
āruṣkareṇa sahitā sā tu sidhmavināśinī //
YRps_3.48
gomūtreṇānupānena cārśorogavināśinī
navamālyarjunaścaiva citrako bhṛṅgarājakaḥ //
YRps_3.49
śālmalī nimbapaṃcāṃgaṃ kalhāraśca guḍūcikā
nirguṃḍī ca samāṃśāni kārayedbhiṣaguttamaḥ //
YRps_3.50
cūrṇīkṛtya ca tatsarvaṃ parpaṭyāścānupānakam
aṣṭādaśa ca kuṣṭhāni nihantyeva na saṃśayaḥ //
YRps_3.51
parpaṭī rasarājaśca rogānhantyanupānataḥ
apathyaṃ naiva bhuñjīyād doṣadūṣyādyapekṣayā //
YRps_3.52
śuddhaṃ rasaṃ gaṃdhakameva śuddhaṃ pṛthak samāṃśaṃ kuru yatnatastataḥ
eraṃḍamūlasya rasena sūtaṃ tathādrikarṇyā svarasena mardayet //
YRps_3.53
taṃ kākamācyāḥ svarasena piṣṭvā tathā ca taṃ dāḍimabījatoyaiḥ
krameṇa sūtaṃ hi dinaiścaturbhiḥ śuddhatvamāyāti hi niścayena //
YRps_3.54
tatastu gaṃdhaṃ khalu mārkavadravair vibhāvyamānaṃ kuru lohapātre
pradrāvayettaṃ badarasya cāgninā praḍhālayed bhṛṃgarase trivāram //
YRps_3.55
kāryā tataḥ kajjalikā vimardya tāṃ drāvayellohamaye supātre
praḍhālayettāṃ kadalīdale hi saṃchādya cānyena dalena paścāt //
YRps_3.56
tasyās tv adhordhvaṃ pradadīta gomayaṃ śītīkṛtā gavyaghṛtena bharjitā /
rogānaśeṣānmaladoṣajātān hinasti caiṣā rasaparpaṭī hi //
YRps_3.57_
sā jīrakeṇaiva tu rāmaṭhena vātāmaśūlaṃ gṛhaṇīṃ sakāmalām
gulmāni cāṣṭāvudarāṇi hanyāt saṃsevitā śuddharasasya parpaṭī //
YRps_3.58
mayāpi sadvaidyahitāya nūnaṃ pradarśiteyaṃ khalu roganāśinī // YRps_3.59
mercury:: māraṇa
sūtaṃ suśuddhaṃ lavaṇaiścaturbhiḥ kṣāraistribhiścāpi vimardayecca
saṃśoṣya paścādapi hiṃgurājikāśuṃṭhībhirebhiśca samaṃ vimardya //
YRps_3.60
rasena sārdhaṃ hi kumārikāyā mūṣāṃ vidadhyādravigharmaśoṣitām
tasyāṃ nidhāyātha rasasya golakaṃ taṃ sveditaṃ cāmlarasena samyak //
YRps_3.61
yāmāṣṭakenāgnikṛtena dolayā paścād rasenābhivimardito'sau
bhekaparṇyuruvubhṛṃgarājakaiḥ śṛṅgaveragirikarṇikārasaiḥ //
YRps_3.62
kākamācijavibhaktikājalair dhūrtajairapi jayantikādravaiḥ
siṃdhuvārakarasena marditaṃ masṛṇakhalvatale trivāsaram //
YRps_3.63
pratirasaṃ ca viśoṣya hi bhakṣayed raktikādvayamitaṃ rujāpaham
kekimāhiṣavarāhapittakaiḥ kacchapasya ca rasena marditam
jāyate'dhikataraṃ guṇena vai sannipātabhavamūrcchanaṃ jayet //
YRps_3.64
yaḥ śrīsūtavarasya sevanamidaṃ nityaṃ karotīha vai dīrghāyurdhanadhānyadharmasahitaḥ prāpnoti saukhyaṃ param
loke kīrtiparaṃparāṃ vitanute dharme matirjāyate prānte tasya parā gatirhi niyataṃ satyaṃ śivenoditam //
YRps_3.65
YRps, Adhyāya 4
athedānīṃ pravakṣyāmi dhātuśodhanamāraṇam
anubhūtaṃ mayā kiṃcit kiṃcit śāstrānusārataḥ //
YRps_4.1
suvarṇaṃ rajataṃ ceti śuddhalohamudīritam
tāmraṃ caivāśmasāraṃ ca nāgavaṃgau tathaiva //
YRps_4.2
pūtilohaṃ nigaditaṃ dvitīyaṃ rasavedinā
saṃmiśralohaṃ tritayaṃ saurāṣṭrarītivartakam
ete'ṣṭau dhātavo jñeyā lohānyevaṃ bhavanti hi //
YRps_4.3
suvarṇaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rasajaṃ khanisaṃbhavam
anye trayaḥ suvarṇasya prakārāḥ santi noditāḥ //
YRps_4.4
rasajaṃ rasavedhena jāyate hema sundaraṃ
taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ sarvakāryakaraṃ param //
YRps_4.5
parvate bhūmideśeṣu khanyamāneṣu kutracit
dṛśyate khanijaṃ prājñais taccaturdaśavarṇakam //
YRps_4.6
rūpyādiyogena yadā miśraṃ svarṇaṃ hi jāyate
hemakāryaṃ na cettena tadā śodhyaṃ bhiṣagvaraiḥ //
YRps_4.7
hīnavarṇasya hemnaśca patrāṇyeva tu kārayet
khaṭikāpaṭucūrṇaṃ ca kāṃjikena pramardayet //
YRps_4.8
patrāṇi lepayettena kalkenātha prayatnataḥ
āraṇyotpalakaiḥ kāryā koṣṭhikā nātivistṛtā //
YRps_4.9
madhye tatsaṃpuṭaṃ muktvā vahniṃ prajvālayettataḥ
evaṃ puṭatrayaṃ dattvā śuddhaṃ hema samuddharet //
YRps_4.10
na tu śuddhasya hemnaśca śodhanaṃ kārayedbhiṣak
anyeṣāmeva lohānāṃ śodhanaṃ kārayed bhiṣak //
YRps_4.11
tataḥ svarṇabhavaṃ patraṃ tāpitaṃ hi vinikṣipet
jvālāmukhīrase ṣaṣṭhīpuṭairbhasmībhavatyalam //
YRps_4.12
guruṇā kathitaṃ samyak nirutthaṃ jāyate dhruvam
rogānhinasti sakalān nātra kāryā vicāraṇā //
YRps_4.13
hemnaḥ patrāṇi sūkṣmāṇi sūcivedhyāni kārayet
purāmbubhasmasūtena lepayitvātha śoṣayet //
YRps_4.14
saṃpuṭe ca tato rundhyāt puṭayeddaśabhiḥ puṭaiḥ
mriyate nātra saṃdeho nirutthaṃ bhasma jāyate //
YRps_4.15
hemnaḥ sūkṣmadalāni bhūrjasadṛśānyādāya saṃlepya vai vajrīdugdhakahiṅguhiṅgulasamair ekatra piṣṭīkṛtaiḥ
satyaṃ saṃpuṭake nidhāya daśabhiścaivaṃ puṭaiḥ kukkuṭaiḥ pācyaṃ hema ca raktagairikasamaṃ saṃjāyate niścitam //
YRps_4.16
lohaparpaṭīkābaddhaṃ mṛtaṃ sūtaṃ samāṃśakam
vidrute hemni nikṣiptaṃ svarṇabhūtiprabhaṃ bhavet //
YRps_4.17
tadbhasma puratoyena daradena samanvitam
mardayed dinam ekaṃ tu saṃpuṭe dhārayettataḥ //
YRps_4.18
puṭitaṃ daśavāreṇa svarṇaṃ siṃdūrasannibham
jāyate nātra saṃdeho raṃjanaṃ kurute dhruvam
dehaṃ lohaṃ ca matimān sudhanī sādhayedidam //
YRps_4.19
etatsvarṇabhavaṃ karotica rajaḥ saundaryatāṃ vai sadā rogāndaivakṛtān nihanti sakalānyevaṃ tridoṣodbhavān
yaḥ seveta naraḥ samān dvidaśakān vṛddhaśca no jāyate doṣāścaiva garodbhavā viṣakṛtā āgantujā naiva hi //
YRps_4.20
rūpyaṃ ca trividhaṃ proktaṃ khanijaṃ sahajaṃ tathā
kṛtrimaṃ ca trayo bhedāḥ kathitāḥ pūrvasūribhiḥ //
YRps_4.21
bhūdhare kutra cetprāptaṃ khanyamāne ca khanijam
silver:: sahaja
kailāsaśikharājjātaṃ sahajaṃ tadudīritam //
YRps_4.22
rasavedhena yajjātaṃ vaṅgāttatkṛtrimaṃ matam
silver:: śuddha:: parīkṣā
yadrūpyaṃ vahninā taptam ujjvalaṃ hi viniḥsaret
tacchuddhaṃ kaladhūtaṃ hi sarvakāryakaraṃ param //
YRps_4.23
tāmrādisaṃsargabhavaṃ tvaśuddhaṃ rūpyaṃ hi miśraṃ khalu doṣalaṃ ca
tacchodhayedvai bhasitasya mūṣyāṃ sīsena sārdhaṃ rajataṃ tu dhmāpayet //
YRps_4.24
tārācca ṣaḍguṇaṃ nāgaṃ dhmāpayedyatnataḥ sudhīḥ
śanair vidhamyamānaṃ hi doṣaśūnyaṃ prajāyate //
YRps_4.25
anenaiva prakāreṇa śodhayedrajataṃ sadā
sarvakārye prayoktavyaṃ sarvasiddhividhāyakam //
YRps_4.26
bhāgamekaṃ tu rajataṃ sūtabhāgacatuṣṭayam
mardayed dinamekaṃ tu satataṃ nimbuvāriṇā //
YRps_4.27
peṣaṇājjāyate piṣṭīr dinaikena tu niścitam
mūṣāmadhye tu tāṃ muktvā adhordhvaṃ gaṃdhakaṃ nyaset //
YRps_4.28
vālukāyaṃtramadhyasthāṃ dinaikaṃ tu dṛḍhāgninā
pācitāṃ tu prayatnena svāṃgaśītalatāṃ gatām //
YRps_4.29
tālenāmlena sahitāṃ marditāṃ hi śilātale
tato dvādaśavārāṇi puṭānyatra pradāpayet //
YRps_4.30
anena vidhinā samyak rajataṃ mriyate dhruvam
silver:: māraṇa
tāramākṣikayoścūrṇam amlena saha mardayet //
YRps_4.31
viṃśatpuṭena tattāraṃ bhūtībhavati niścitam
repeated māraṇa
puṭādhikyaṃ hi lohānāṃ samyak syād guṇakāri ca
raṃjanaṃ kurute'tyarthaṃ raktaṃ śvetatvamādiśet //
YRps_4.32
śuddhaṃ bhasmīkṛtaṃ rūpyaṃ sāraghājyasamanvitam
netrarogānapi sadā kṣavajāngudajānapi //
YRps_4.33
pittajān kāsasambhūtān pāṇḍujānudarāṇi ca
doṣajānapi sarvāṃśca nāśayedaruciṃ sadā //
YRps_4.34
tāmraṃ cāpi dvidhā proktaṃ nepālaṃ mlecchadeśajam
nepāladeśajād anyan mlecchaṃ tatkathitaṃ budhaiḥ //
YRps_4.35
sīsakena samaṃ tāmraṃ rajatenaiva śodhayet
paścānmāraṇakaṃ samyak kartavyaṃ rasavādinā //
YRps_4.36
kṛtvā tāmrasya patrāṇi kanyāpatre niveśayet
kukkuṭākhye puṭe samyak puṭayettadanaṃtaram //
YRps_4.37
sūtagaṃdhakayoḥ piṣṭiḥ kāryā cātimanoramā
vimardya nimbutoyena tāni patrāṇi lepayet //
YRps_4.38
sthālīmadhye nirundhyātha pacedyāmacatuṣṭayam
pañcadoṣavinirmuktaṃ śulbaṃ tenaiva jāyate //
YRps_4.39
ravitulyena balinā sūtakena samena ca
tālakena tadardhena śilayā ca tadardhayā //
YRps_4.40
cūrṇaṃ kajjalasaṃkāśaṃ kārayenmatimān bhiṣak // YRps_4.41
śarāvasaṃpuṭasyāntaḥ patrāṇyādhāya yatnataḥ
uparyupari patrāṇi kajjalīṃ ca nidhāpayet //
YRps_4.42
yāmaikaṃ pācayedagnau garbhayantrodarāntare
svāṃgaśītaṃ samuttārya khalve sūkṣmaṃ pracūrṇayet //
YRps_4.43
lehayenmadhusaṃyuktam anupānair yathocitaiḥ
copper:: māraṇa (?)/somanātha (?)
śuddhatāmrasya patrāṇi kartavyāni prayatnataḥ //
YRps_4.44
tatsamāṃśasya gaṃdhasya pāradasya samasya ca // YRps_4.45
tālakasya tadardhasya śilāyāśca tadardhataḥ
lāṃgalīcitrakavyoṣatālamūlīkarañjakaiḥ //
YRps_4.46
viṣaśamyākātiviṣāsaiṃdhavaiśca samāṃśakaiḥ
jaṃbīrasya draveṇātha cūrṇaṃ cātidravīkṛtam //
YRps_4.47
tatsarvaṃ hi śilābhāṇḍe vinidhāya prayatnataḥ
sūcīvedhyāni patrāṇi rasenālepitāni ca //
YRps_4.48
kalkamadhye viniḥkṣipya dinasaptakameva hi
cūrṇīkṛtaṃ tu madhvājyaiḥ kaṇādvayasamanvitam //
YRps_4.49
lehitaṃ vallamātraṃ hi jarāmṛtyuvināśanam
kathitaṃ somadevena somanāthābhidhaṃ śubham //
YRps_4.50
śuddhaṃ śulvaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ pūrvaṃ sthālyāṃ sthāpayedgaṃdhakārdham
madhye śulbaṃ sthāpanīyaṃ prayatnāt tasyordhvaṃ vai gaṃdhacūrṇasya cārdham //
YRps_4.51
sthālīmukhe cūrṇaghaṭīṃ niveśya lepaṃ tathā saindhavamṛtsnayāpi
cullyāṃ ca kuryādatha vahnimeva yāmatrayeṇaiva supācitaṃ bhavet //
YRps_4.52
śītībhūtaṃ doṣahīnaṃ tadeva kṛtvā cūrṇaṃ gālitaṃ vastrakhaṇḍe
sevyaṃ samyak caikavallapramāṇaṃ kāsaṃ śvāsaṃ hanti gulmapramehān //
YRps_4.53
vallam ekaṃ tāmrabhasma pūrvāhṇe bhiṣajājñayā
pariṇāmabhavaṃ śūlaṃ tathā cāṣṭavidhaṃ ca ruk //
YRps_4.53_
udaraṃ pāṇḍuśophaṃ ca gulmaplīhayakṛtkṣayān
agnisādakṣayakṛtān mehādīn grahaṇīgadān //
YRps_4.54
jayedbahuvidhān rogān anupānaprabhedataḥ
pippalīmadhunā sārdhaṃ sarvadoṣaharaṃ param //
YRps_4.55
arśo'jīrṇajvarādīṃśca nihanti ca rasāyanam
vṛddhiśvasanakāsaghnaṃ jarāmṛtyuvināśanam //
YRps_4.56
yathottaraṃ syād guṇavarṇahīnaṃ prakāśitaṃ vaidyavareṇa samyak
kāṃtaṃ tathā tīkṣṇavaraṃ hi muṇḍaṃ lohaṃ bhavedvai trividhaṃ krameṇa //
YRps_4.57
kāṃtaṃ caturdhā kila kathyate'tra tadromakaṃ bhrāmakacumbake ca
saṃdrāvakaṃ śreṣṭhatamaṃ tathā hi saṃkathyate śāstravidai rasajñaiḥ //
YRps_4.58
khanyāṃ saṃkhanyamānāyāṃ pāṣāṇā niḥsaranti ye
tebhyo yaddrāvitaṃ lohaṃ romakaṃ tatpracakṣate //
YRps_4.59
yatra kvāpi girau śreṣṭhe labhyate bhrāmakopalaḥ
tasmājjātaṃ tu yallauhaṃ bhrāmakaṃ tadihocyate //
YRps_4.60
viṃdhyācale bhavedaśmā lohaṃ cumbati cādbhutam
na muñcatyeva satataṃ śivabhaktiṃ yathānugaḥ //
YRps_4.61
himādrau labhyate duḥkhād yaḥ spṛṣṭo drāvayedayaḥ
suvarṇādīṃśca tadvaddhi tatkāṃtaṃ drāvakaṃ bhavet //
YRps_4.62
śuddhe kāṃtabhave pātre śṛtaṃ dugdhaṃ hi nodgiret
pānīyaṃ kvathitaṃ cāsmin hiṃgugaṃdhasamaṃ bhavet //
YRps_4.63
tailabiṃdurjale kṣipto na cātiprasṛto bhavet
lepo'pi naiva jāyeta śuddhakāṃtasya lakṣaṇam //
YRps_4.64
muṃḍācchataguṇaṃ tīkṣṇaṃ tīkṣṇātkāṃtaṃ mahāguṇam
koṭisaṃkhyāguṇaṃ proktaṃ cuṃbakaṃ drāvakaṃ tathā //
YRps_4.65
śaśaraktena liptaṃ hi saptavāreṇa tāpitam
kāṃtādisarvalohaṃ hi śudhyatyeva na saṃśayaḥ //
YRps_4.66
sāmudralavaṇaistadval lepitaṃ triphalājale
nirvāpitaṃ bhavecchuddhaṃ satyaṃ guruvaco yathā //
YRps_4.67
lohacūrṇaṃ ghṛtāktaṃ hi kṣiptvā lohasya kharpare
agnivarṇaprabhaṃ yāvat tāvaddarvyā pracālayet //
YRps_4.68
khalve ca vipacettadvat pañcavāram ataḥ param
varodakaiḥ puṭellohaṃ caturvāram idaṃ khalu //
YRps_4.69
supeṣitaṃ vāritaraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
anena vidhinā kāryaṃ sarvalohasya sādhanam //
YRps_4.70
jāyate sarvarogānāṃ sevitaṃ palitāpaham
iron:: māraṇa
lohacūrṇaṃ paladvaṃdvaṃ guḍagaṃdhau samāṃśakau //
YRps_4.71
khalve vimardya nitarāṃ puṭedviṃśativārakam
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ puṭaḥ paścātpradīyate //
YRps_4.72
anena vidhinā samyag bhasmībhavati niścitam
sarvarogānnihantyeva nātra kāryā vicāraṇā //
YRps_4.73
śvetā punarnavāpatratoyena daśasaṃkhyakāḥ
puṭāstatra pradeyāśca sindūrābhaṃ prajāyate //
YRps_4.74
athāparaḥ prakāro'tra kathyate lohamāraṇe
lohacūrṇasamaṃ gaṃdhaṃ mardayetkanyakādravaiḥ //
YRps_4.75
piṇḍīkṛtaṃ lohapātre chāyāyāṃ sthāpayecciram
mriyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayaiva hi //
YRps_4.76
nirutthaṃ lohajaṃ bhasma sevetātra pumānsudhīḥ
vyoṣavellājyamadhunā ṭaṃkamānena miśritam //
YRps_4.77
jarāṃ ca maraṇaṃ vyādhiṃ hanyātputrapradāyakam
jarādoṣakṛtān rogān vinihanti śarīriṇām //
YRps_4.78
baṃgaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ khuraṃ miśraṃ tathaiva ca
khura:: phys. properties
yacchuddhaṃ saralaṃ śubhraṃ khuraṃ tadabhidhīyate //
YRps_4.79
bhallātakabhave taile khuraṃ śudhyati ḍhālitam
tin:: miśraka:: śodhana
punarnavāsindhucūrṇaviṣayuktaṃ praḍhālitam
takramadhye trivāraṃ hi miśraṃ baṃgaṃ viśudhyati //
YRps_4.80
chāṇopari kṛte garte ciṃcātvakcūrṇakaṃ kṣipet
karṣamānāṃ baṃgacakrīṃ tatropari nidhāpayet //
YRps_4.81
cakrīṃ caturguṇenaiva veṣṭitāṃ dhārayettataḥ
chagaṇena viśuṣkeṇa puṭāgniṃ dāpayettataḥ //
YRps_4.82
svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya sarvakāryeṣu yojayet
anena vidhinā śeṣam apakvaṃ mārayed dhruvam //
YRps_4.83
athāparaḥ prakāro hi vakṣyate cādhunā mayā
śuddhabaṃgasya patrāṇi samānyeva tu kārayet //
YRps_4.84
ajāśakṛt varā tulyā cūrṇitā ca niśā tathā
caturasramatho nimnaṃ gartaṃ hastapramāṇakam //
YRps_4.85
kṛtvā chagaṇakaiścārdhaṃ pūrayetsatataṃ bhiṣak
tataḥ śaṇabhavenāpi vastreṇācchādya gartakam //
YRps_4.86
pūrvaṃ prakalpitaṃ cūrṇaṃ tatropari ca vinyaset
tasyopari ca patrāṇi samāni parito nyaset //
YRps_4.87
cūrṇenācchādya yatnena chagaṇenātha pūrayet
puṭayedagninā samyak svāṃgaśītaṃ samuddharet //
YRps_4.88
mṛtaṃ baṃgaṃ tataḥ paścān mardayetpūravāriṇā
samāṃśaṃ rasasindūram anena saha melayet //
YRps_4.89
khalve dṛḍhataraṃ piṣṭvā kācakūpyāṃ niveśayet
vipacedagniyogena yāmaṣoḍaśamātrayā //
YRps_4.90
hemaprabhaṃ mṛtaṃ baṃgaṃ jāyate rasavaṅgakam
tin:: mṛta:: medic. properties
baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ tiktaṃ mehapraṇāśanam
medaḥkṛmyāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham //
YRps_4.91
sarvarogān haratyāśu śaktidāyi guṇādhikam // YRps_4.92
yathārogabalaṃ vīkṣya dātavyaṃ vallamātrakam
aśītirvātajān rogān tathā mehāṃśca viṃśatiḥ
hanti bhakṣaṇamātreṇa saptakaikena nānyathā //
YRps_4.93
baṃgaṃ vātakaraṃ rūkṣaṃ proktaṃ mehapraṇāśanam
kṛmimedāmayaghnaṃ hi kaphadoṣaviṣāpaham //
YRps_4.94
chede kṛṣṇaṃ guru snigdhaṃ drutadrāvam athojjvalam
kṛṣṇavarṇaṃ bahiḥ śuddhaṃ nāgaṃ hitamato'nyathā //
YRps_4.95
dālayecca rase nāgaṃ sinduvāraharidrayoḥ
evaṃ nāgo viśuddhaḥ syān mūrcchāsphoṭādi nācaret //
YRps_4.96
śuddhanāgasya patrāṇi sadalānyeva kārayet
śilāṃ vāsārasenāpi mardayed yāmamātrakam //
YRps_4.97
patrāṇyālepayettena tataḥ saṃpuṭake nyaset
puṭena vipaced dhīmān vārāheṇa kharāgninā
evaṃ kṛte trivāreṇa nāgabhasma prajāyate //
YRps_4.98
athāparaprakāreṇa nāgamāraṇakaṃ bhavet
lohapātre drute nāge gharṣaṇaṃ tu prakārayet //
YRps_4.99
caturyāmaṃ prayatnena mūlaiścaiva palāśajaiḥ
adhastājjvālayetsamyak haṭhāgniṃ mriyate dhruvam
raktābhaṃ jāyate cūrṇaṃ sarvakāryeṣu yojayet //
YRps_4.100
jāyate sarvakāryeṣu rogocchedakaraṃ sadā
nāgasya māraṇaṃ proktaṃ bahudhā bahubhirbudhaiḥ //
YRps_4.101
sarvathā sūtanāgasya śaṃbhośca maraṇaṃ nahi // YRps_4.102
lead:: mṛta:: medic. properties
pramehān vātajān rogān dhanurvātādikān gadān
viṃśatiśleṣmajāṃścaiva nihanti ca na saṃśayaḥ //
YRps_4.103
pittalaṃ dvividhaṃ proktaṃ rītikā kākatuṃḍikā
rītikā:: parīkṣā
taptā tuṣajale kṣiptā śuklavarṇā tu rītikā //
YRps_4.104
nikṣiptā kāṃjike kṛṣṇā sā smṛtā kākatuṇḍikā // YRps_4.105
brass:: parīkṣā:: good quality
pītābhā mṛdu cedgurvī sārāṅgī hemavarṇikā
masṛṇāṅgī tu susnigdhā śubhā rītīti kathyate //
YRps_4.106
durgandhā pūtigandhā vā kharasparśā ca pāṇḍurā
ghanaghātākṣamā rūkṣā rītirneṣṭā rasāyane //
YRps_4.107
tāpitā caiva nirguṃḍīrase kṣiptā prayatnataḥ
pañcavārāṇi cāyāti śuddhiṃ rītistu tatkṣaṇāt //
YRps_4.108
śilāgaṃdhakasindhūttharasaiścātipramarditaiḥ
rītipatrāṇi lepyāni puṭitānyaṣṭadhā punaḥ
sadyo bhasmatvamāyānti tato yojyā rasāyane //
YRps_4.109
raktapittaharā rūkṣā kṛmighnī rītikā matā
brass:: kākatuṇḍikā:: mṛta:: medic. properties
kākatuṃḍā kuṣṭhaharā soṣṇavīryā sarā matā //
YRps_4.110
caturbhāgena raviṇā bhāgaikaṃ trapu cottamam
jāyate pravaraṃ kāṃsyaṃ tatsaurāṣṭrabhavaṃ śubham //
YRps_4.111
taptaṃ kāṃsyaṃ gavāṃ mūtre saptavāreṇa śudhyati
bronze:: māraṇa
haritālakagaṃdhābhyāṃ mriyate pañcabhiḥ puṭaiḥ //
YRps_4.112
mṛtaṃ kāṃsyaṃ vātaharaṃ pramehāṇāṃ ca nāśanam
śuddhe kāṃsyabhave pātre sarvameva hi bhojanam
pathyaṃ saṃjāyate nāmlaṃ ghṛtaśākādivarjitam //
YRps_4.113
lohakāṃsyārkarītibhyo jātaṃ tad vartalohakam
tadeva viḍalohākhyaṃ vidvadbhiḥ samudāhṛtam //
YRps_4.114
hayamūtre drutaṃ samyak nikṣiptaṃ śuddhimṛcchati
vartaloha:: māraṇa
gandhatālena puṭitaṃ mriyate vartalohakam //
YRps_4.115
śleṣmapittaharaṃ cāmlaṃ rucyaṃ kṛmiharaṃ tathā
netrarogapraśamanaṃ galaroganibarhaṇam //
YRps_4.116
pathyaṃ sarvaṃ hi tadbhāṇḍe sarvadoṣaharaṃ param
kṣāreṇāmlena ca vinā dīptikṛtpācanaṃ param //
YRps_4.117
saṃśodhanānyeva hi māraṇāni guṇāguṇānyeva mayoditāni
anyāni śāstrāṇi suvistarāṇi nirīkṣya yatnātkṛtameva samyak //
YRps_4.118
YRps, Adhyāya 5
athedānīṃ pravakṣyāmi guṇādhikyānmahārasān
teṣāṃ nāmāni vargāṃśca sattvāni tadguṇāṃstathā //
YRps_5.1
krameṇa gaganaṃ tāpyaṃ vaikrāṃtaṃ vimalaṃ tathā
rasakaṃ śailasaṃbhūtaṃ rājāvartakasasyake
ete mahārasāścāṣṭāv uditā rasavādibhiḥ //
YRps_5.2
kramaprāptamahaṃ vakṣye gaganaṃ tu caturvidham
śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇaṃ paramasuṃdaram //
YRps_5.3
śvetaṃ śvetakriyāyogyaṃ raktaṃ pītaṃ hi pītakṛt
kṛṣṇābhraṃ sarvarogāṇāṃ nāśanaṃ paramaṃ sadā //
YRps_5.4
vajraṃ pinākaṃ nāgaṃ ca maṃḍūkamabhidhīyate
anena vidhinā proktā bhedāḥ santīha ṣoḍaśa //
YRps_5.5
abhrāṇāmeva sarveṣāṃ vajramevottamaṃ sadā
śeṣāṇi trīṇi cābhrāṇi ghorān vyādhīn sṛjanti hi
tasmādyatnena sadvaidyair varjanīyāni nityaśaḥ //
YRps_5.6
vajrābhraṃ dhamyamāne'gnau vikṛtiṃ na kvacid bhajet
sevitaṃ tanmṛtiṃ hanti vajrābhaṃ kurute vapuḥ //
YRps_5.7
pinākaṃ cāgnisaṃtaptaṃ vimuñcati daloccayam
sevitaṃ caikamāsena kṛmiṃ kuṣṭhaṃ karotyalam //
YRps_5.8
nāgābhraṃ dhmāpitaṃ samyak nāgavat sphūrjate dhruvam
nāga:: medic. properties
sevitaṃ tatprakurute kṣayarogasamudbhavam //
YRps_5.9
viṣaṃ hālāhalaṃ pītaṃ mārayatyeva niścitam
tathā nāgābhranāmedaṃ sadvaidyaḥ kathayatyalam //
YRps_5.10
maṃḍūkābhraṃ prakurute tāpyamānaṃ hi nityaśaḥ
kṣaṇaṃ cāgnau na tiṣṭheta maṃḍūkasadṛśāṃ gatim //
YRps_5.11
maṃḍūkābhraṃ na sevyaṃ hi kathitaṃ rasavedibhiḥ // YRps_5.12
abhraka:: śodhana
svedayeddinamekaṃ tu kāṃjikena tathābhrakam
paścātkulatthaje kvāthe takre mūtre'tha vahninā //
YRps_5.13
pācitaṃ doṣaśūnyaṃ tu śuddhimāyāti niścitam
tathāgnau paritaptaṃ tu niṣiñcet saptavārakam //
YRps_5.14
kāṃjike cāpi nirdoṣam abhrake jāyate dhruvam
varākvāthe tathā dugdhe gavāṃ mūtre tathaiva ca
mārkavasya rasenāpi doṣaśūnyaṃ prajāyate //
YRps_5.15
sūkṣmacūrṇaṃ tataḥ kṛtvā piṣṭvā haṃsapadīrasaiḥ
cakrākāraṃ kṛtaṃ śuṣkaṃ dadyādardhagajāhvaye //
YRps_5.16
ṣaṭ puṭāni tato dattvā punarevaṃ punarnavā
rasena marditaṃ gāḍham abhrāṃśena tu ṭaṃkaṇam //
YRps_5.17
punaśca cakrikāṃ kṛtvā saptavāraṃ puṭetkhalu
taṇḍulīyarasenaiva tadvadvāsārasena ca //
YRps_5.18
puṭayetsaptavārāṇi puṭaṃ dadyādgajārdhakam
anena vidhinā cābhraṃ mriyate nātra saṃśayaḥ
candrikārahitaṃ samyak siṃdūrābhaṃ prajāyate //
YRps_5.19
kāsamardarasenaiva dhānyābhraṃ pācitaṃ śubham
śatavāreṇa mriyate nātra kāryā vicāraṇā //
YRps_5.20
evaṃ mustārasenāpi taṇḍulīyaśiphārasaiḥ
ṭaṃkaṇena samaṃ piṣṭvā cakrākāramathābhrakam //
YRps_5.21
ṣaṣṭisaṃkhyapuṭaiḥ pakvaṃ sindūrasadṛśaṃ bhavet
kuṣṭhakṣayādirogaghnaṃ abhrakaṃ jāyate dhruvam //
YRps_5.22
nāgavallīdalarasair vaṭamūlatvacā tathā
vṛṣāmatsyādanībhyāṃ ca matsyākṣyā sapunarbhuvā //
YRps_5.23
vaṭavṛkṣasya mūlena marditaṃ puṭitaṃ ghanam
siṃdūrasadṛśaṃ varṇe bhavedviṃśatime puṭe //
YRps_5.24
sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ jalaplāvaṃ raktavarṇasamujjvalam
sarvarogaharaṃ cāpi jāyate bahubhiḥ puṭaiḥ //
YRps_5.25
mṛtaṃ vajrābhrakaṃ samyak sevanīyaṃ sadā budhaiḥ
valipalitanāśāya dṛḍhatāyai śarīriṇām //
YRps_5.26
sarvavyādhiharaṃ tridoṣaśamanaṃ vahneśca saṃdīpanam vīryastaṃbhavivṛddhikṛtparamidaṃ kṛcchrādirogāpaham
bhūtonmādanivāraṇaṃ smṛtikaraṃ śophāmayadhvaṃsanaṃ sadyaḥ prāṇavivardhanaṃ jvaraharaṃ sevyaṃ sadā cābhrakam //
YRps_5.27
yathā viṣaṃ yathā vajraṃ śastro 'gniḥ prāṇahṛdyathā
bhakṣitaṃ candrikāyuktam abhrakaṃ tādṛśaṃ guṇaiḥ //
YRps_5.28
pādāṃśaṃ ṭaṃkaṇaṃ dattvā musalīrasamarditam
dhmāpitaṃ koṣṭhikāyantre sattvarūpaṃ prajāyate //
YRps_5.29
khalve piṣṭvā tu matimān sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet
gālitaṃ vastrakhaṇḍena ghṛtena ca pariplutam //
YRps_5.30
bharjitaṃ daśavārāṇi lohakharparakeṇa vai
agnivarṇasamaṃ yāvat tāvatpiṣṭvā tu bharjayet //
YRps_5.31
śukapicchasamaṃ piṣṭvā kvāthe tu vaṭamūlaje
tato viṃśativārāṇi puṭecchūkarasaṃjñakaiḥ //
YRps_5.32
varākaṣāyairmatimān tathā kuru bhiṣagvara
nīlīguṃjāvarāpathyāmūlakena subhāvayet //
YRps_5.33
saṃśuṣkaṃ bhakṣayedvidvān sarvarogaharaṃ param
abhrasatvātparaṃ nāsti rasāyanamanuttamam //
YRps_5.34
yadi cet śatavārāṇi pācayettīvravahninā
tadāmṛtopamaṃ cābhraṃ dehalohakaraṃ param //
YRps_5.35
dhānyābhrakaṃ tataḥ kṛtvā dvātriṃśatpalamātrakam
lākṣāguṃjākṣudramīnāḥ ṭaṅkaṇaṃ dugdham āvikam //
YRps_5.36
sarṣapāḥ śigrupiṇyākaṃ sindhūtthaṃ mṛgaśṛṅgakam
mākṣikaṃ ca samāṃśāni sarvāṇyeva tu kārayet //
YRps_5.37
dhānyābhrakena tulyena mardayenmatimānbhiṣak
punarnavāyā vāsāyāḥ kāsamardasya taṇḍulaiḥ //
YRps_5.38
matsyākṣyā haṃsapadyāśca kāravellyā rasaiḥ pṛthak
khalagodhūmayoścūrṇaiḥ kārayedvaṭakān śubhān //
YRps_5.39
paścāt koṣṭhyāṃ dhamecchuṣkān bhastrikādvitayena tān
khadirasya tu cāṃgāraiḥ satvaṃ niḥsarati dhruvam //
YRps_5.40
pṛthak kṛtvā tu ravakān kāṃsyavarṇān viśeṣataḥ
tatkiṭṭaṃ gomayenātha vaṭakānkārayetpunaḥ //
YRps_5.41
dhmāpayet pūrvavidhinā punaḥ satvaṃ hi niḥsaret
anena vidhinā kāryaṃ pañcagavyena miśritam //
YRps_5.42
pañcājenātha mahiṣīpañcakena samaṃ kuru
patatyevamasaṃdigdhaṃ satyaṃ guruvaco yathā //
YRps_5.43
athābhrasattvaravakān amlavargeṇa pācayet
śodhanīyagaṇenaiva mūṣāmadhye tu śodhayet //
YRps_5.44
kācaṭaṃkaṇaguṃjājyasāraghaiḥ śodhayetkhalu
madhutailavasājyeṣu daśavārāṇi ḍhālayet //
YRps_5.45
mārdavaṃ kārayetsatyaṃ yogenānena sarvadā
satvasya golakānevaṃ taptānevaṃ tu kāṃjike //
YRps_5.46
nirvāpya tatkṣaṇādeva kaṇḍayellohapārayā
anenaiva prakāreṇa sūkṣmacūrṇaṃ tu kārayet //
YRps_5.47
bharjayed ghṛtamadhye tu trīṇi vārāṇi yatnataḥ
peṣaṇaṃ tu prakartavyaṃ śilāpaṭṭena yatnataḥ //
YRps_5.48
dhātrīpatrarasenāpi tasyāḥ phalarasena vā
punarbhuvā vāsayā ca kāṃjikenātha gandhakaiḥ
puṭayeddaśavārāṇi mriyate cābhrasattvakam //
YRps_5.49
mṛtaṃ satvaṃ harenmṛtyuṃ sarvarogavināśanam
kṣayaṃ pāṇḍuṃ grahaṇikāṃ śvāsaṃ śūlaṃ sakāmalam //
YRps_5.50
jvarānmehāṃśca kāsāṃśca gulmānpañcavidhānapi
mandāgnimudarāṇyevam arśāṃsi vividhāni ca //
YRps_5.51
anupānaprayogeṇa sarvarogānnihanti ca
abhrasatvaguṇānvaktuṃ śakyate na samāsataḥ //
YRps_5.52
kiṃcidrakto'tha nīlaśca miśravarṇaprabhaḥ sadā
taulye guruśca masṛṇo rājāvartto varaḥ smṛtaḥ //
YRps_5.53
gomūtreṇātha kṣāraiśca tathāmlaiḥ sveditāḥ khalu
trivāreṇa viśudhyanti rājāvartādayo rasāḥ //
YRps_5.54
cūrṇitaḥ śukapicchena bhṛṃgarājarasena vai
saptavāreṇa puṭito rājāvartto mariṣyati //
YRps_5.55
śleṣmapramehadurnāmapāṇḍukṣayanivāraṇaḥ
pācano dīpanaścaiva vṛṣyo'nilaviṣāpahaḥ //
YRps_5.56
kośātakī kṣīrakando vaṃdhyākarkoṭakī tathā
kākamācī rājaśamī triphalā gṛhadhūmakaḥ //
YRps_5.57
rājāvarto rasaireṣāṃ satvaṃ muñcati marditaḥ
dhmāpitaḥ khadirāṃgārair bhastrikādvitayena ca //
YRps_5.58
aṣṭadhāroṣṭhaphalakaḥ ṣaṭkoṇo masṛṇo guruḥ
śuddhamiśritavarṇaiśca yukto vaikrāṃta ucyate //
YRps_5.59
śvetaḥ pītastathā kṛṣṇo nīlaḥ pārāvacchaviḥ
karbūraḥ śyāmavarṇaśca vaikrāṃtaścāṣṭadhā smṛtaḥ //
YRps_5.60
kvāthe kulatthaje svinno vaikrāṃtaḥ śudhyati dhruvam
vaikrānta:: māraṇa
gandhanimbūrasairmardyaḥ puṭito mriyate dhruvam //
YRps_5.61
āyuḥpradastridoṣaghno vṛṣyaḥ prāṇapradaḥ sadā
vegaprado vīryakartā prajñāvarṇau karoti hi //
YRps_5.62
rasāyaneṣu sarveṣu pūrvagaṇyastu rogahā
vajravad guṇakārī ca vaikrāṃto rasabandhakaḥ //
YRps_5.63
sūryātape mardito'sau satvapātagaṇauṣadhaiḥ
śuṣkāyito vaṭīkṛtya mūṣāstho dhmāpito'pi vai //
YRps_5.64
satvaṃ muñcati vaikrāṃtaḥ satyaṃ guruvaco yathā
vaikrānta:: sattva:: medic. use
mṛtasūtena tulyāṃśaṃ satvaṃ vaikrāṃtasaṃbhavam //
YRps_5.65
mṛtābhrasatvasaṃyuktaṃ marditaṃ samamātrakam
kaṇāmadhvājyasaṃmiśraṃ vallamātraṃ niṣevitam //
YRps_5.66
sarvān rogānnihantyāśu jīved varṣaśataṃ sukhī
trivarṣasevanānnūnaṃ valīpalitanāśanam //
YRps_5.67
sadyo hālāhalaṃ pītam amṛtaṃ garuḍena ca
sudhāyukte viṣe vānte parvate marutāhvaye //
YRps_5.68
ghanībhūtaṃ ca saṃjātaṃ sasyakaṃ khalu kathyate
sasyaka:: parīkṣā:: good quality
nīlaṃ marakatacchāyaṃ tejoyuktaṃ praśasyate //
YRps_5.69
sveditaṃ māhiṣājyābhyāṃ gavāṃ mūtrairnarasya vā
dolāyantreṇa yāmau dvau śudhyatyeva hi sasyakam //
YRps_5.70
gaṃdhāśmaṭaṃkaṇābhyāṃ ca lakucadrāvamarditam
kukkuṭāhvaiḥ saptapuṭair mriyate cāṃdhamūṣayā //
YRps_5.71
nighṛṣṭaṃ ṭaṃkaṇenaiva nimbūdrāveṇa mūṣayā
dhmātaṃ ca tāmrarūpaṃ hi sattvaṃ muñcati sasyakam //
YRps_5.72
viṣeṇa sahitaṃ yasmāt tasmādviṣaguṇādhikam
sudhāyuktaṃ viṣaṃ yena sudhādhikaguṇaṃ tathā //
YRps_5.73
tridoṣaśamanaṃ caiva viṣahṛd gudaśūlanut
amlapittavibandhaghnaṃ rasāyanavaraṃ sadā //
YRps_5.74
vāntiṃ karoti rekaṃ ca śvitrakuṣṭhāpahaṃ tathā
nāmnā mayūratutthaṃ hi sarvavyādhinivāraṇam //
YRps_5.75
bhūnāgasatvasaṃyuktaṃ satvametatsamīkṛtam
anayormudraikā kāryā śūlaghnī sā bhavet khalu //
YRps_5.76
ḍākinībhūtasaṃveśacarācaraviṣaṃ jayet
rājñāṃ sadaiva rakṣārthaṃ vidhātavyā sumudrikā //
YRps_5.77
mākṣikaṃ dvividhaṃ jñeyaṃ rukmatāpyaprabhedataḥ
svarṇamākṣika (?)
prathamaṃ mākṣikaṃ svarṇaṃ kānyakubjasamutthitam //
YRps_5.78
suvarṇavarṇasadṛśaṃ navavarṇasamanvitam
mākṣika:: tāpya (<> svarṇa)
taṭe tapatyāḥ saṃjātaṃ tāpyākhyaṃ mākṣikaṃ vadet //
YRps_5.79
pāṣāṇadalasaṃmiśraṃ pāṇḍuraṃ pañcavarṇavat
guṇālpakaṃ bhavatyetat svalpaṃ sattvaṃ vimuñcati //
YRps_5.80
mūtre takre ca kaulatthe marditaṃ śuṣkameva ca
gaṃdhāśmabījapūrābhyāṃ piṣṭaṃ tacchrāvasaṃpuṭe //
YRps_5.81
pañcavārāhapuṭakair dagdhaṃ mṛtimavāpnuyāt // YRps_5.82
mākṣika:: sattva:: pātana
lohapātre susaṃdagdhaṃ lohadaṇḍena gharṣitam
yadā raktaṃ dhātunibhaṃ jāyate niṃbukadravaiḥ //
YRps_5.83
gharṣayet triguṇaṃ sūtaṃ muktvā saṃgharṣaṇaṃ kuru
dinaikaṃ gharṣayitvā tu dṛḍhavastreṇa gālayet //
YRps_5.84
vastrasthā piṣṭikā lagnā tvadhaḥ patati pāradaḥ
anenaiva prakāreṇa dvitrivāreṇa gālayet //
YRps_5.85
tatpiṣṭīgolakaṃ grāhyaṃ yaṃtre ḍamaruke nyaset
praharadvayamātraṃ ced agniṃ prajvālayedadhaḥ //
YRps_5.86
indragopasamaṃ satvam adhaḥsthaṃ grāhayetsudhīḥ
anenaiva vidhānena tāpyasatvaṃ samāharet //
YRps_5.87
ṭaṃkaṇena samāyuktaṃ drāvitaṃ mūṣayā yadā
tadā tāmraprabhaṃ satvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ //
YRps_5.88
dehalohakaraṃ samyak devīśāstreṇa bhāṣitam // YRps_5.89
sarvāmayaghnaṃ satataṃ pāradasyāmṛtaṃ param
melanaṃ kurute lohe paramaṃ ca rasāyanam //
YRps_5.90
prathamo hemavimalo hemavadvarṇasaṃyutaḥ
dvitīyo rūpyavimalo rūpyavad dṛśyate khalu //
YRps_5.91
tṛtīyaḥ kāṃsyavimalaḥ kāṃsyavarṇasamo hi saḥ
vimala:: phys. properties
snigdhaśca vartulaścaiva ṣaṭkoṇaḥ phalakānvitaḥ //
YRps_5.92
vāsārase mardito hi śuddho'tivimalo bhavet
vimala:: māraṇa
gaṃdhāśmaniṃbukadrāvair marditaḥ puṭito mṛtim
śṛṅgasya bhasmanā cāpi puṭaiśca daśadhā puṭet //
YRps_5.93
nimbūrasena saṃpiṣṭvā mūṣāmadhye nirudhya ca
vimalaḥ sīsasadṛśaṃ dhmāto muñcati sattvakam //
YRps_5.94
piṣṭīkṛtaṃ hi tatsatvaṃ pāradena samanvitam
drute gaṃdhe hi nikṣiptaṃ tālakaṃ triguṇaṃ tathā //
YRps_5.95
manaḥśilā pañcaguṇā vālukāyantrake khalu
jvālayet kramaśaścaiva paścādrajatabhasmakam //
YRps_5.96
samamātraṃ hi vaikrāṃtaṃ sarvaṃ saṃcūrṇayetkhalu
saṃgālya yatnato vastrāt sthāpayetkūpikāntare //
YRps_5.97
vahniṃ kuryādaṣṭayāmaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet
vallamātraṃ ca madhunā lehayet vyoṣasaṃyutaṃ //
YRps_5.98
bālānāṃ rogaharaṇaṃ jvarapāṇḍupramehanut
grahaṇīkāmalāśūlamandāgnikṣayapittahṛt //
YRps_5.99
anupānaviśeṣaṇaṃ sarvarogānnihanti ca // YRps_5.100
vṛṣyaḥ pittānilaharo rasāyanavaraḥ khalu // YRps_5.101
śilājatu:: subtypes
tatrādyaṃ dvividhaṃ caiva satsatvaṃ satvahīnakam
guṇādhikaṃ tayormadhye yatpūrvaṃ sarvadoṣahṛt //
YRps_5.102
nidāghe tīvratāpāddhi himapratyantaparvatāt
hematārārkagarbhebhyaḥ śilājatu viniḥsaret //
YRps_5.103
bandhūkapuṣpasadṛśaṃ guru snigdhaṃ suśītalam
rukmagarbhagirau jātaṃ paramaṃ tadrasāyanam //
YRps_5.104
kiṃcittiktaṃ ca madhuraṃ śilājaṃ sarvadoṣanut // YRps_5.105
śilājatu:: from silver
tāragarbhagirerjātaṃ pāṇḍuraṃ svādu śītalam
pittapāṇḍukṣayaghnaṃ ca śilājatu hi pāṇḍuram //
YRps_5.106
śulvagarbhagirer jātaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ghanaṃ guru
girijaṃ kaphavātaghnaṃ viśeṣātsarvarogajit //
YRps_5.107
agnau yajjāyate kṣiptaṃ liṃgākāramadhūmakam
udake ca vilīyeta tacchuddhaṃ ca vidhīyate //
YRps_5.108
amlaiśca guggulūpetaiḥ kṣārādyair bhāṇḍamadhyataḥ
viśudhyati śilājātaṃ sveditaṃ ghaṭikādvayam //
YRps_5.109
manaḥśilāluṅgarasaiḥ śilayā gaṃdhakena vā
tālakenātha puṭitaṃ śilājaṃ mriyate dhruvam //
YRps_5.110
chagaṇairaṣṭabhiḥ kṛtvā bhasmībhūtaṃ śilājatu // YRps_5.111
śilājatu:: medic. use
śilājatu tu saṃśuddhaṃ seveta yaḥ pumān sadā
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ na rogairbādhyate khalu //
YRps_5.112
mūtrakṛcchrāśmarīrogāḥ prayāntyeva na saṃśayaḥ
mahārase coparase dhāturatneṣu pārade
ye guṇāḥ kathitāḥ sadbhiḥ śilādhātau vadanti te //
YRps_5.113
vaikrāṃtakāṃtatriphalātrikaṭubhiḥ samanvitam
vallonmitaṃ vai seveta sarvarogagaṇāpaham //
YRps_5.114
palitaṃ valibhiḥ sārdhaṃ hanyādeva na saṃśayaḥ // YRps_5.115
karpūraśilājatu
karpūrasadṛśaṃ śvetaṃ karpūrākhyaṃ śilājatu
karpūraśilājatu:: medic. properties
aśmarīmehakṛcchraghnaṃ kāmalāpāṇḍunāśanam //
YRps_5.116
amlatoyena saṃsvinnaṃ śuṣkaṃ śuddhimupaiti ca
karpūraśilājatu:: māraṇa, sattvapātana
noditaṃ māraṇaṃ tasya satvapātanakaṃ budhaiḥ //
YRps_5.117
dvividho rasakaḥ proktaḥ kāravellakadarduraḥ
kāravellaka:: medic. properties
satvapāte paraḥ proktaḥ prathamaścauṣadhādiṣu //
YRps_5.118
sarvamehaharaścaiva pittaśleṣmavināśanaḥ
nāgārjunena kathitau siddhau śreṣṭharasāvubhau //
YRps_5.119
kṛtau yenāgnisahanau sūtakharparakau śubhau
tena svargamayī siddhir arjitā nātra saṃśayaḥ //
YRps_5.120
rasakastāpitaḥ samyak nikṣipto rasapūrake
nirmalatvamavāpnoti saptavāraṃ nimajjitaḥ //
YRps_5.121
kāṃjike vātha takre vā nṛmūtre meṣamūtrake
drāvito ḍhālitaḥ samyak kharparaḥ pariśudhyati //
YRps_5.122
kharparaṃ retitaṃ śuddhaṃ sthāpitaṃ naramūtrake
rañjayenmāsamekaṃ hi tāmraṃ svarṇaprabhaṃ varam //
YRps_5.123
śilā haridrā triphalā gṛhadhūmaiḥ sasaiṃdhavaiḥ
bhallātakaiṣṭaṃkaṇaiśca kṣārairamlaiśca vartitam //
YRps_5.124
pādāṃśasaṃyutairmūṣāṃ vṛṃtākaphalasannibhām
nirudhya śoṣayitvātha mūṣāṃ mūṣopari nyaset //
YRps_5.125
pradhmāte kharpare jvālā sitā nīlā bhavedyadā
lohasaṃdaṃśake kṛtvā dhṛtvā mūṣāmadhomukhīm //
YRps_5.126
bhūmyām āḍhālayet sattvaṃ yathā nālaṃ na bhajyate
tadā sīsopamaṃ satvaṃ patatyeva na saṃśayaḥ //
YRps_5.127
anenaiva prakāreṇa trivāraṃ hi kṛte sati
viniḥsaretsarvasatvaṃ satyaṃ hi guruṇoditam //
YRps_5.128
tālakena samāyuktaṃ satvaṃ nikṣipya kharpare
gharṣayellohadaṇḍena mriyate ca na saṃśayaḥ //
YRps_5.129
mṛtaṃ satvaṃ mṛtaṃ kāṃtaṃ samāṃśenāpi yojitam
māṣamātramidaṃ cūrṇaṃ varākvāthena saṃyutam //
YRps_5.130
lohapātrasthitaṃ rātrau tilajaprativāpakam
nihanti madhumehaṃ ca kṣayaṃ pāṇḍuṃ tathānilam //
YRps_5.131
yonirogāṃśca nārīṇāṃ jvarāṃśca viṣamānapi
strīrogānhanti sarvāṃśca śvāsakāsapurogamān //
YRps_5.132
YRps, Adhyāya 6
uparasāḥ
tālakaṃ tuvarī gaṃdhaṃ kaṃkuṣṭhaṃ kunaṭī tathā
sauvīraṃ gairikaṃ caivam aṣṭamaṃ khecarāhvayam //
YRps_6.1
tālakaṃ dvividhaṃ proktaṃ dalākhyaṃ cāśmasaṃjñitam
pattratālaka:: phys. properties
sūkṣmapatraṃ hemavarṇaṃ guru snigdhaṃ ca bhāsuram //
YRps_6.2
dalākhyaṃ tālakaṃ tacca bahusatvaṃ rasāyanam
aśmatālaka:: phys. properties
niṣpatraṃ cāśmasadṛśaṃ kiṃcitsatvaṃ tathāguru //
YRps_6.3
nārīṇāṃ puṣpahṛt tattu kupathyaṃ cāśmatālakam
haritāla:: śodhana
kuṣmāṇḍatoyasaṃsvinnaṃ tataḥ kṣārajalena vā
cūrṇatoyena vā svinnaṃ dolāyaṃtreṇa śudhyati //
YRps_6.4
kulatthakvāthasaubhāgyamāhiṣājyamadhuplutam
khalve kṣiptvā ca tattālaṃ mardayedekavāsaram //
YRps_6.5
nistuṣīkṛtya cairaṇḍabījānyeva tu mardayet
palāṣṭamānaṃ tālasya cāṣṭamāṃśaṃ tu kārayet //
YRps_6.6
bījānyeraṇḍajānyeva kṣiptvā caikatra mardayet
yavābhā guṭikā kāryā śuṣkā kupyāṃ nidhāya ca //
YRps_6.7
vālukāyaṃtramadhye tu vahniṃ dvādaśayāmakam
svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvagaṃ satvamāharet //
YRps_6.8
pāṣāṇadhātusattvānāṃ prakārāḥ santyanekaśaḥ
yāni kāryakarāṇyeva satvāni kathitāni vai //
YRps_6.9
vātaśleṣmaharaṃ raktabhūtanut puṣpahṛt striyāḥ
susnigdhamuṣṇakaṭukaṃ dīpanaṃ kuṣṭhahāri tat //
YRps_6.10
saurāṣṭradeśe saṃjātā khanijā tuvarī matā
saurāṣṭrī:: colors fabric
yā lepitā śvetavastre raṅgabandhakarī hi sā //
YRps_6.11
phullikā khaṭikā tadvat dviprakārā praśasyate
kiṃcitpītā ca susnigdhā garadoṣavināśinī //
YRps_6.12
śvetavarṇāparā sāmlā phullikā lohamāraṇī
saurāṣṭrī:: medic. properties
kaṣāyā madhurā kāṃkṣī kaṭukā viṣanāśinī //
YRps_6.13
vraṇaghnī kaphahā caiva netravyādhitridoṣahā
kuṣṭharogaharā sā tu pārade bījadhāriṇī //
YRps_6.14
dhānyāmle tuvarī kṣiptā śudhyati tridinena vai
saurāṣṭrī:: sattva:: pātana
kṣārairamlaiśca mṛditā dhmātā satvaṃ vimuñcati
saurāṣṭrī:: sattva:: medic. use
tatsatvaṃ dhātuvādārthe auṣadhe nopapadyate //
YRps_6.15
manaḥśilā triprakārā śyāmā raktā ca khaṇḍikā
śyāmā
śyāmā raktā miśravarṇā bhārāḍhyā śyāmikā bhavet //
YRps_6.16
kaṇavīrā suraktāṅgī tāmrābhā saiva śasyate
khaṇḍikā
cūrṇitā yāti raktāṅgī guruḥ snigdhā ca khaṇḍikā //
YRps_6.17
sarvāḥ kunaṭyaḥ kathitāḥ pūrvaṃ pūrvaṃ guṇottarāḥ
manaḥśilā:: śodhana
munipatrarasenāpi śṛṅgaverarasena vā //
YRps_6.18
bhāvitā saptavāreṇa viśudhyati na saṃśayaḥ
manaḥśilā:: sattva:: pātana
sarpiṣā ca guḍenātha kiṭṭaguggulunātha vā //
YRps_6.19
dhmātā tu koṣṭhikāyantre muñcet sattvaṃ na saṃśayaḥ // YRps_6.20
manaḥśilā:: śuddha:: medic. properties
rasāyanavarā sarvā vātaśleṣmavināśinī
satvādhikā viṣaghnī ca bhūtakaṇḍūkṣayāpahā
agnimāṃdyaṃ praśamayet koṣṭharoganibarhiṇī //
YRps_6.21
sauvīraṃ ca rasāṃjanaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ caiva hi tadvat puṣpamathāñjanaṃ tadanu cennīlāṃjanaṃ kathyate
pañcānāmapi nāmavarṇaguṇavadrūpāṇi samyagvidhau kathyante'tra mayāpi śodhanam idaṃ satvaṃ mṛtiścocyate //
YRps_6.22
sauvīrākhyaṃ cāṃjanaṃ dhūmavarṇaṃ pittāsraghnaṃ chardihidhmāvraṇaghnam /
netravyādhau śodhane ropaṇe ca śreṣṭhaṃ proktaṃ karṇarogapraśāṃtyai //
YRps_6.23_
pītābhaṃ viṣaraktadoṣaśamanaṃ saśvāsahidhmāpahaṃ varṇyaṃ vātavināśanaṃ kṛmiharaṃ dārvyudbhavaṃ śobhanam
srotoñjana
snigdhaṃ svādu kaṣāyakaṃ viṣavamīpittāsranullekhanaṃ netryaṃ hidhmarujāpahaṃ nigaditaṃ srotoṃjanaṃ sarvadā //
YRps_6.24
sitaṃ snigdhaṃ himaṃ caiva netrarogaviṣāpaham
jvaraghnam atihidhmāghnaṃ puṣpāṃjanamihoditam //
YRps_6.25
rasāyanaṃ suvarṇaghnaṃ guru snigdhaṃ tridoṣahā
nīlāṃjanaṃ ca kathitaṃ lohamārdavakārakam //
YRps_6.26
bhṛṃgarājarasenaiva sarvāṇyevāṃjanāni hi
viśudhyantīha satataṃ satyaṃ guruvaco yathā
añjana:: sattva:: pātana
śilāyāḥ satvavat sattvam añjanānāṃ ca pātayet //
YRps_6.27
gaṃdhakasya caturbhedā lakṣitāḥ pūrvasūribhiḥ
śvetaḥ pītastathā raktaḥ kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ //
YRps_6.28
śvetastu khaṭikākāro lepanāllohamāraṇam
jāyate nātra saṃdeho hy anubhūtaṃ mayā khalu //
YRps_6.29
pītavarṇo bhavedyastu sa cokto'malasārakaḥ
rase rasāyane śreṣṭhaḥ śukapicchaḥ sa kathyate //
YRps_6.30
lākṣārasanibho raktaḥ śukatuṇḍaḥ sa kathyate
dhātūnāṃ raṃjanaṃ kuryād rasabandhaṃ karotyalam //
YRps_6.31
yaḥ kṛṣṇavarṇaḥ sa tu durlabho'sti nāśaṃ karotīha jarāpamṛtyoḥ
saṃsevanādvajrasamaṃ śarīraṃ bhavetsukāntaṃ hi nirāmayaṃ ca //
YRps_6.32
ghaṭīmadhye payaḥ kṣiptvā mukhe vastraṃ prabandhayet
vastropari baleścūrṇaṃ mukhaṃ ruddhvā śarāvataḥ //
YRps_6.33
bhūmau nidhāya tatpātraṃ puṭaṃ dadyātprayatnataḥ
viṃśatyupalakaiścaiva svāṃgaśītaṃ samuddharet //
YRps_6.34
anenaiva prakāreṇa svāṃgaśītaṃ punaḥ punaḥ
evaṃ saṃśodhito gandhaḥ sarvakāryakaro bhavet //
YRps_6.35
vipāke madhuro gandhapāṣāṇastu rasāyanaḥ
visarpakaṇḍukuṣṭhasya śamano dīpanastathā //
YRps_6.36
āmājīrṇapraśamano viṣahā rasaśoṣaṇaḥ
sūtasya vīryadaḥ sākṣāt pārvatīpuṣpasaṃbhavaḥ //
YRps_6.37
kṛmirogaharaḥ samyak sūtaṃ mūrchayati dhruvam
sulfur:: nirukti for balivasā
sevito balirājñā yaḥ prabhūtabalahetave //
YRps_6.38
tasmādbalivasetyukto gaṃdhako'timanoharaḥ
sulfur::medic. use
śukapicchastu maricasamāṃśena tu kalkitaḥ //
YRps_6.39
triphalā ṣaḍguṇā kāryā mardayetkṛtamālakaiḥ
mūladravaistataḥ pīto hanti kuṣṭhānyanekaśaḥ //
YRps_6.40
tanmūlasalile ghṛṣṭaṃ vapustenātha lepitam
kuṣṭhānyeva nihantyāśu sadyaḥ pratyayakārakam //
YRps_6.41
saṃśuddhagaṃdhakaṃ caiva tailena saha peṣayet
apāmārgakṣāratoyais tailena maricena ca //
YRps_6.42
vilipya sakalaṃ dehaṃ tiṣṭhetsūryātapeṣu ca
bhojayettakrabhaktaṃ ca tṛtīye prahare khalu //
YRps_6.43
vahninā svedayedrātrau prātarutthāya mardayet
mahiṣasya purīṣeṇa snāyācchītena vāriṇā //
YRps_6.44
snānaṃ kuryāduṣasyevaṃ kaṇḍūḥ pāmā ca naśyati
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathito'tra mayā khalu
nāśayeccirakālotthāḥ kuṣṭhapāmāvicarcikāḥ //
YRps_6.45
kalāṃśavyoṣasaṃyuktaṃ śuddhagandhakacūrṇakam
vastre vitastimātre tu gaṃdhacūrṇaṃ satailakam //
YRps_6.46
vilipya veṣṭayitvā ca vartiṃ sūtreṇa veṣṭayet
dhṛtvā saṃdaṃśato vartimadhyaṃ prajvālayecca tām //
YRps_6.47
vidrutaḥ patate gaṃdho binduśaḥ kācabhājane
tāṃ drutiṃ prakṣipetpattre nāgavallyāstribindukām //
YRps_6.48
rasaṃ vallamitaṃ tatra dattvāṅgulyā vimardayet
tatsarvaṃ bhakṣayetpaścād godugdhaṃ cānu sampibet //
YRps_6.49
kāmasya dīptiṃ kurute kṣayapāṇḍuvināśanam
grahaṇīṃ nāśayed duṣṭāṃ śūlārtiśvāsakāsakam //
YRps_6.50
āmājīrṇaṃ praśamayel laghutvaṃ ca prajāyate
gaṃdhakasya guṇānvaktuṃ śaktaḥ kaḥ śaṃbhunā vinā //
YRps_6.51
parvate himasamīpavartini jāyate'tiruciraṃ kaṅkuṣṭhakam
kaṅkuṣṭha:: subtypes
ekameva nalikābhidhānakaṃ reṇukaṃ tadanu cāparaṃ bhavet //
YRps_6.52
pītavarṇamasṛṇaṃ ca vai guru snigdham uttamataraṃ pravakṣyate
reṇuka:: phys. properties
śyāmapītamatihīnasattvakaṃ reṇukaṃ hi kathitaṃ dvitīyakam //
YRps_6.53
vadanti kaṃkuṣṭhamathāpare hi sadyaḥ prasūtasya ca dantinaḥ śakṛt /
tat kṛṣṇapītaṃ bhavatīva recanaṃ tṛtīyamāhurvibudhā bhiṣagvarāḥ //
YRps_6.54_
caturthakaṅkuṣṭhamihaiva vājināṃ nālaṃ hi kecitpravadanti tajjñāḥ
yaddhastijaṃ śvetamathātipītaṃ virecanaṃ tatprakaroti śīghram //
YRps_6.55
rasāyane śreṣṭhataraṃ rase ca satvena yuktaṃ khalu gauravānvitam
kaṅkuṣṭha:: śodhana
śuṃṭhyambhasā bhāvitameva śuddhiṃ kaṃkuṣṭhamāyāti hi satyamuktam //
YRps_6.56
kaṅkuṣṭhakaṃ tiktakaṭūṣṇavīryaṃ viśeṣato recanakaṃ karoti
gudārtigulmavraṇaśūlahṛtparaṃ pracakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ //
YRps_6.57
sattvākṛṣṭirna ca proktā yasmātsatvamayaṃ hi tat
kaṅkuṣṭha:: medic. use
yavamātraṃ bhajedenaṃ virekārthaṃ na saṃśayaḥ //
YRps_6.58
kṣaṇādāmajvaraṃ hanti jāte sati virecane
tāṃbūlena samaṃ caivaṃ bhakṣitaṃ sārayed dhruvam //
YRps_6.59
babbūlamūlikākvāthaṃ saubhāgyājājisaṃyutam
bhūyo bhūyaḥ pibeddhīmān viṣaṃ kaṃkuṣṭhajaṃ jayet //
YRps_6.60
kāsīsaṃ prathamaṃ hi saikatamidaṃ puṣpākhyamanyattathā kṣārāmlaṃ guru dhūmravarṇaviṣahṛt vīryoṣṇakaṃ rāgadam
vālukākāsīsa:: medic. properties
śvitraghnaṃ mukhakeśaraṃjanakaraṃ tatsaikataṃ pūrvakaṃ puṣpākhyaṃ hyaparaṃ guṇaiśca sahitaṃ sevyaṃ sadā rogahṛt //
YRps_6.62
puṣpābhidhaṃ ca kāsīsaṃ prasiddhaṃ netrarogahā
soṣṇavīryaṃ kaṣāyāmlaṃ viṣaghnaṃ śleṣmanāśanam
vraṇahṛt kṣayarogaghnaṃ paṭarañjanakaṃ param //
YRps_6.63
bhṛṃgarājarase svinnaṃ nirmalaṃ hi prajāyate
kāsīsa:: sattva:: pātana
saurāṣṭrīsatvavat sattvam etasyāpi samāharet //
YRps_6.64
kāsīsaṃ bhasma kāṃtasya cobhayaṃ samabhāgikam
varāviḍaṅgasaṃyuktaṃ ghṛtakṣaudraplutaṃ prage //
YRps_6.65
bhakṣitaṃ hanti vegena pāṇḍuyakṣmāṇameva ca
plīhaṃ gulmaṃ gude śūlaṃ mūtrakṛcchrāṇyaśeṣataḥ //
YRps_6.66
sevitaṃ sarvarogaghnaṃ rasāyanavidhānataḥ
agnisaṃdhukṣaṇaṃ kuryāt valīpalitanāśanam
āmājīrṇabhavān rogān nihantyeva na saṃśayaḥ //
YRps_6.67
uddiṣṭaṃ navasārākhyaṃ lavaṇaṃ cullikābhidham
navasāra:: alchem., medic. properties
lohadrāvaṇakaṃ proktaṃ rasajāraṇakaṃ tathā //
YRps_6.68
vahniṃ ca dīpayatyāśu gulmaplīhāmayāpaham
māṃsādijāraṇaṃ samyak bhuktapākaṃ karoti tat //
YRps_6.69
pītā varāṭikā yā tu sārdhaniṣkapramāṇikā
śreṣṭhā saiva budhaiḥ proktā ṭaṅkabhārā hi madhyamā //
YRps_6.70
pādonaṭaṅkabhārā yā kathyate sā kaniṣṭhikā // YRps_6.71
money cowrie:: medic. properties
rase rasāyane proktā pariṇāmādiśūlanut
grahaṇīkṣayarogaghnī vīryoṣṇā dīpanī matā //
YRps_6.72
vṛṣyā doṣaharī netryā kaphavātavināśinī
rasendrajāraṇe śastā biḍamadhye sadā hitā //
YRps_6.73
sthūlā varāṭikā proktā guruśca śleṣmapittahā
money cowrie:: śodhana
sveditā hyāranālena yāmācchuddhimavāpnuyāt //
YRps_6.74
daradaḥ śukatuṇḍākhyo haṃsapākastathāparaḥ
śukatuṇḍa:: phys. properties
carmāraḥ prathamaḥ prokto hīnasatvaḥ sa ucyate //
YRps_6.75
pravālābhaḥ śalākāḍhyaḥ uttamo haṃsapākakaḥ
darada:: medic. properties
dīpanaḥ sarvadoṣaghno hiṃgulo'tirasāyanaḥ //
YRps_6.76
sarvarogaharaḥ sākṣāt drāvaṇe saṃpraśasyate
mercury:: hiṅgulākṛṣṭa
yathā ṣaḍguṇagaṃdhena jāritarasarājakaḥ //
YRps_6.77
daradākarṣitaḥ sūto guṇairevaṃvidho bhavet
darada:: śodhana
kuṣmāṇḍakhaṇḍamadhye tu svedito lakucāmbunā
sakṛt saṃjāyate śuddhaḥ sarvakāryeṣu yojayet //
YRps_6.78
pāṣāṇagairikaṃ caikaṃ dvitīyaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairika:: phys. properties
pāṣāṇagairikaṃ proktaṃ kaṭhinaṃ tāmravarṇakam //
YRps_6.79
atyantaśoṇitaṃ snigdhaṃ masṛṇaṃ svarṇagairikam
svarṇagairika:: medic. properties
svādu tiktaṃ himaṃ netryaṃ kaṣāyaṃ raktapittanut //
YRps_6.80
hikkāvamiviṣaghnaṃ ca raktaghnaṃ svarṇagairikam
pāṣāṇagairika:: medic. properties
pāṣāṇagairikaṃ cānyat pūrvasmādalpakaṃ guṇaiḥ //
YRps_6.81
gairikaṃ tu gavāṃ dugdhair bhāvitaṃ śuddhimṛcchati
gairika:: sattva:: pātana
gairikaṃ satvarūpaṃ hi nandinā parikīrtitam //
YRps_6.82
samudreṇāgninakrasya jarāyur bahirujjhitaḥ
ravitāpena saṃśuṣkaḥ so'gnijāra iti smṛtaḥ //
YRps_6.83
tridoṣaśamano grāhī dhanurvātaharaḥ paraḥ
vardhano rasavīryasya jāraṇaḥ paramaḥ smṛtaḥ //
YRps_6.84
mahāgirau śilāntastho raktavarṇacyuto rasaḥ
sūryātapena saṃśuṣko girisindūrasaṃjñitaḥ //
YRps_6.85
rasabaṃdhakaro bhedī tridoṣaśamanastathā
dehalohakaro netryo girisindūra īritaḥ //
YRps_6.86
bhavedgurjarake deśe sadalaṃ pītavarṇakam
arbudasya gireḥ pārśve nāmnā vodāraśṛṅgakam //
YRps_6.87
nāgasatvaṃ liṃgadoṣaharaṃ śleṣmavikāranut
rasabandhakaraṃ samyak śmaśrurañjanakaṃ param //
YRps_6.88
sādhāraṇarasāḥ sarve bījapūrarasena vai
trivāraṃ bhāvitāḥ śuṣkā jāyante doṣavarjitāḥ //
YRps_6.89
biḍaṃ hi kathyate tadvat sarvadoṣaharaṃ param // YRps_6.90
YRps, Adhyāya 7
nava ratnāni
māṇikyaṃ mauktikaṃ caiva vidrumaṃ tārkṣyaṃ puṣpakam
vajraṃ nīlaṃ ca gomedaṃ vaiḍūryaṃ ca krameṇa hi //
YRps_7.1
sujātiguṇasampannaṃ ratnaṃ sarvārthasiddhidam
dāne rasāyane caiva dhāraṇe devatārcane //
YRps_7.2
padmarāgābhidhaṃ śreṣṭhaṃ prathamaṃ tadudīritam
ruby:: nīlagandhi
dvitīyaṃ nīlagandhi syād ghanaṃ raktaṃ suśobhanam //
YRps_7.3
mahacca kamalacchāyaṃ snigdhaṃ svacchaṃ guru sphuṭam
samaṃ vṛttāyataṃ gātre māṇikyaṃ cottamaṃ matam //
YRps_7.4
gaṃgodakasamudbhūtaṃ nīlagarbhāruṇacchavi
māṇikyaṃ pūrvavacchāyaṃ nīlagandhi taducyate //
YRps_7.5
māṇikyaṃ cāṣṭadhā neṣṭaṃ sacchidraṃ malinaṃ laghu
karkaśaṃ cipiṭaṃ vakraṃ sūkṣmaṃ cāviśadaṃ tathā //
YRps_7.6
saṃdīpanaṃ vṛṣyatamaṃ hi rūkṣaṃ vātāpahaṃ karmarujāpahaṃ ca
bhūtādidoṣatrayanāśanaṃ paraṃ rājñāṃ sadā yogyatamaṃ praśastam //
YRps_7.7
hlādi śvetaṃ raśmimannirmalaṃ ca vṛttaṃ khyātaṃ mauktikaṃ toyabhāsam
snigdhaṃ taulye gauravaṃ cenmahattal liṃgairetair lakṣitaṃ tacca śuddham //
YRps_7.8
rūkṣāṅgaṃ cenniṣprabhaṃ śyāvatāmraṃ cārdhaṃ śubhraṃ graṃthilaṃ mauktikaṃ ca
kṣārābhāsaṃ vaikaṭaṃ yugmakaṃ ca doṣairyuktaṃ sarvathā tyājyamebhiḥ //
YRps_7.9
kāsaṃ śvāsaṃ vahnimāṃdyaṃ kṣayaṃ ca hanyād vṛṣyaṃ bṛṃhaṇaṃ pittahāri
dāhaśleṣmonmādavātādirogān hanyādevaṃ sevitaṃ sarvakāle //
YRps_7.10
snigdhaṃ sthūlaṃ pakvabimbīphalābhaṃ vṛttaṃ dīrghaṃ nirvraṇaṃ cāpyadīrgham
khyātaṃ sadbhiḥ saptadhā vidrumaṃ ca doṣairmuktaṃ sarvakāryeṣu śastam //
YRps_7.11
rūkṣaṃ śvetaṃ savraṇaṃ dhūsaraṃ ca nirbhāraṃ cecchulbavarṇaṃ pravālam
doṣairyuktaṃ koṭarairāvṛtaṃ ca neṣṭaṃ sadbhir bhakṣaṇe dhāraṇe ca //
YRps_7.12
pittāsraghnaṃ śvāsakāsādirogān hanyād evaṃ durnivāraṃ viṣaṃ ca
bhūtonmādān netrarogān nihanyāt sadyaḥ kuryāddīpanaṃ pācanaṃ ca //
YRps_7.13
tārkṣyaṃ snigdhaṃ bhāsuraṃ śaṣpavarṇaṃ gātraiḥ śuddhaṃ bhāravadraśmiyuktam
ete proktā saptasaṃkhyā guṇā vai dāne śastaṃ bhakṣaṇe dhāraṇe ca //
YRps_7.14
nīlaṃ śvetaṃ karkaśaṃ śyāvarūkṣaṃ vakraṃ kṛṣṇaṃ cippaṭaṃ bhārahīnam
emerald:: medic. properties
duṣṭaṃ tārkṣyaṃ cauṣadhenopayojyaṃ kāsaṃ śvāsaṃ sannipātāgnimāṃdyam //
YRps_7.15
śophaṃ śūlaṃ jūrtirogaṃ viṣaṃ ca durnāmānaṃ pāṇḍurogaṃ nihanyāt // YRps_7.16
puṣparāga:: parīkṣā:: good quality
svacchaṃ sthūlaṃ puṣparāgaṃ guru syāt snigdhaṃ varṇe karṇikāraprasūnam
taccāvakraṃ masṛṇaṃ komalaṃ ca liṃgairetaiḥ śobhanaṃ puṣparāgam //
YRps_7.17
rūkṣaṃ pītaṃ karkaśaṃ śyāmalaṃ ca pāṇḍu syādvā kāpilaṃ toyahīnam
doṣairyuktaṃ niṣprabhaṃ puṣparāgaṃ no sevyaṃ tannaiva deyaṃ dvijebhyaḥ //
YRps_7.18
kuṣṭhaṃ chardiṃ śleṣmavātau nihanti maṃdāgnīnāmetadeva praśastam
dāhe kṛcchre dīpanaṃ pācanaṃ ca tasmātsevyaṃ sarvakālaṃ manuṣyaiḥ //
YRps_7.19
sarveṣu ratneṣu sadā variṣṭhaṃ mūlyairgariṣṭhaṃ vividhaṃ hi vajram
naraśca nārī ca tathā tṛtīyaṃ teṣāṃ guṇānvacmi samāsato hi //
YRps_7.20
pūrvaṃ pūrvaṃ śreṣṭhametatpradiṣṭaṃ dravyād vīryāt pākataśca prabhāvāt
teṣāṃ varṇā jātayaśca prabhedāḥ kathyante'ṣṭau śāstrataścāpakarṣāt //
YRps_7.21
śvetādikaṃ varṇacatuṣṭayaṃ hi sarveṣu ratneṣu ca kathyate budhaiḥ /
syurbrāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāste jātayo vai kramaśaśca varṇāḥ //
YRps_7.22_
puṃvajraṃ yatprocyate cāṣṭadhāraṃ ṣaṭkoṇaṃ ced indracāpena tulyam
aṣṭau cetsyuḥ phālakā bhāsuraṃ vai pūrvaṃ śreṣṭhaṃ sarvadoṣāpahaṃ syāt //
YRps_7.23
strīvajraṃ cettādṛśaṃ vartulaṃ hi kiṃciccaivaṃ cippaṭaṃ karkaśaṃ ca
napuṃsaka:: phys. properties
koṇāgraṃ vai kuṇṭhitaṃ vartulaṃ ca kiṃciddhīnaṃ procyate tattṛtīyam //
YRps_7.24
strī pumān no strī pumān yacca vajraṃ yojyaṃ tacca strīṣu puṃsveva ṣaṇḍhe
vyatyāsādvai naiva dattaṃ phalaṃ tad dadyād vajraṃ vā vinā tatpumāṃsam //
YRps_7.25
varṇe'pyevaṃ yasya varṇasya vajraṃ tattadvarṇe śobhanīyaṃ pradiṣṭam
nyāyaścāyaṃ bhairaveṇa pradiṣṭaḥ sarveṣveva ratnavargeṣu samyak //
YRps_7.26
yāmāvadhi sveditameva vajraṃ śuddhiṃ prayātīha kulatthatoye
siddhaṃ tathā kodravaje śṛte vā vajraṃ viśudhyeddhi viniścitena //
YRps_7.27
subhāvitaṃ matkuṇaśoṇitena vajraṃ caturvāraviśoṣitaṃ ca
chucchuṃdarīsthaṃ hi vipācitaṃ puṭe puṭedvarāheṇa ca triṃśadevam //
YRps_7.28
dhmātaṃ punardhmāya śataṃ hi vārān kvāthe kulatthasya hi nikṣipecca /
saṃpeṣayettaṃ hi śilātalena manaḥśilābhiḥ saha kārayedvaṭīm //
YRps_7.29_
kṣiptvā nirundhyāpi ca mūṣikāyāṃ puṭānyathāṣṭau ca vanopalairdadet /
vārān śataṃ cāpi tato dhamettaṃ saṃmarditaṃ śodhitapāradena //
YRps_7.30_
vajrāṇi sarvāṇi mṛtībhavanti tadbhasmakaṃ vāritaraṃ bhavecca /
śrīsomadevena ca satyavācā vajrasya mṛtyuḥ kathito hi samyak //
YRps_7.31_
kāsamardarasapūrṇalohaje matkuṇasya rudhirair vilepitam /
sveditaṃ ca bhiduraṃ hi saptabhirvāsaraiḥ pariniṣecya mūtrake //
YRps_7.32_
dhmāpitaṃ hi khalu vajrasaṃjñakaṃ mārayediti vadanti tadvidaḥ /
vajra:: māraṇa
nīlajvālāvīrudhaḥ kandakeṣu ghṛṣṭaṃ gharme śoṣitaṃ bhasmabhāvam //
YRps_7.33_
vajraṃ yāti svairavahnipradānāt piṣṭaiścāpi kṣoṇināgaiḥ praliptam
viṃśadvārān saṃpuṭecca prayatnād āraṇyairvā gomayaistaddhaṭhāgnau
vajraṃ caivaṃ bhasmasādvīryayuktaṃ sarvasminvai yojanīyaṃ rasādau //
YRps_7.34
āyuḥpradaṃ vṛṣyatamaṃ pradiṣṭaṃ doṣatrayonmūlanakaṃ tathaiva
rasendrakasyāpi hi baṃdhakṛtsadā sudhāsamaṃ cāpamṛtiṃ ca hanyāt //
YRps_7.35
bhūnāgasatvena samaṃ vimardya vajrasya bhūtiṃ ca samānahemnā
dhmātaṃ rasādāvapi yojanīyaṃ rasāyanaṃ tadbhavatīha samyak //
YRps_7.36
bhāgāstrayaścaiva hi sūtakasya bhāgaṃ vimardyātha mṛtaṃ hi vajram
vajrasya bhūtiḥ kila poṭalīkṛtā mukhe dhṛtā dārḍhyakarī dvijānām //
YRps_7.37
vajrabhasma kila bhāgatriṃśakaṃ svarṇameva kathitaṃ kalāṃśakam
aṣṭabhāgamiha tārakaṃ kuru sūtamatra samabhāgakaṃ sadā //
YRps_7.38
abhrasatvabhasitaṃ samāṃśakaṃ turyabhāgamiha tāpyakaṃ bhavet
vaikrāṃtabhasmātra tathāṣṭabhāgakaṃ ṣaḍeva bhāgā hi balervidheyāḥ //
YRps_7.39
ṣāḍguṇyasaṃsiddhim upaiti sarvadā sarvārthasaṃsiddhimupaiti sevite // YRps_7.40
sapphire:: subtypes
indranīlamatha vārinīlakaṃ śvaityagarbhitamathāpi nīlakam
kathyate hi laghu vārinīlakaṃ tucchameva kathitaṃ bhiṣagvaraiḥ
indranīla:: parīkṣā
kāntyā yuktaṃ kārṣṇyagarbhaṃ ca nīlaṃ taccāpyuktaṃ śakranīlābhidhānam //
YRps_7.41
ekacchāyaṃ snigdhavarṇaṃ guru syāt svacchaṃ madhye collasatkāṃtiyuktam
nīlaṃ proktaṃ piṇḍitaṃ saptasaṃjñair etair liṅgair lakṣitaṃ cottamaṃ hi //
YRps_7.42
nirbhāraṃ cetkomalaṃ cāsragandhi rūkṣaṃ varṇe sūkṣmakaṃ cippiṭaṃ ca
proktaṃ vai tadvārinīlaṃ bhiṣagbhir etairliṃgaiḥ saptabhiḥ kṣepaṇīyam //
YRps_7.43
saṃdīpanaṃ śvāsaharaṃ ca vṛṣyaṃ doṣatrayonmūlanakaṃ viṣaghnam
durnāmapāṃḍughnamatīva balyaṃ jūrtiṃ jayennīlamidaṃ praśastam //
YRps_7.44
gomedakaṃ ratnavaraṃ praśastaṃ gomedavad rāgayutaṃ pracakṣate
susvacchagomūtrasamānavarṇaṃ gomedakaṃ śuddhamihocyate khalu //
YRps_7.45
dīptaṃ snigdhaṃ nirdalaṃ masṛṇaṃ vai mūtracchāyaṃ svacchametatsamaṃ ca
ebhir liṅgairlakṣitaṃ vai garīyaḥ sarvāsvetadyojanīyaṃ kriyāsu //
YRps_7.46
vicchāyaṃ vā cippiṭaṃ niṣprabhaṃ ca rūkṣaṃ cālpaṃ cāvṛtaṃ pāṭalena
nirbhāraṃ vā pītakācābhayuktaṃ gomedaṃ cedīdṛśaṃ no variṣṭham //
YRps_7.47
gomedakaṃ pittaharaṃ pradiṣṭaṃ pāṇḍukṣayaghnaṃ kaphanāśanaṃ ca
saṃdīpanaṃ pācanameva rucyam atyaṃtabuddhipravibodhanaṃ ca //
YRps_7.48
svacchaṃ samaṃ cāpi viḍūryakaṃ hi śyāmābhaśubhraṃ ca guru sphuṭaṃ vā
yajñopavītopamaśuddhareṣās tisraśca saṃdarśayatīha śubhrāḥ //
YRps_7.49
karkaśaṃ ca laghu cippaṭaṃ sadā śyāmatoyamiva dṛśyate chaviḥ
raktagarbhasamamuttarīyakaṃ naiva śobhanamidaṃ viḍūryakam //
YRps_7.50
raktapittaśamanaṃ viḍūryakaṃ buddhivardhanakaraṃ ca dīpanam
pittarogamalamocanaṃ sadā dhārayecca matimān sukhāvaham //
YRps_7.51
gharṣaśca biṃduśca tathaiva reṣā trāsaśca pānīyakṛtā sagarbhatā
sarveṣu ratneṣu ca pañcadoṣāḥ sādhāraṇāste kathitā munīndraiḥ //
YRps_7.52
ye kṣetratoyaprabhavāśca doṣāḥ sarveṣu ratneṣu galanti samyak // YRps_7.53
teṣāṃ ca śuddhiṃ śṛṇu bhairavoktāṃ yathā hi doṣasya vināśanaṃ syāt
jewel:: śodhana
amlena vai śudhyati māṇikyākhyaṃ jayantikāyāḥ svarasena mauktikam //
YRps_7.54
kṣāreṇa sarveṇa hi vidrumaṃ ca godugdhatas tārkṣyamupaiti śuddhim
dhānyasyāmlaiḥ puṣparāgasya śuddhiṃ kaulatthe vai kvāthyamānaṃ hi vajram //
YRps_7.55
nīlaṃ nīlīpatrajātai rasaiśca gomedaṃ vai rocanāyā rasena
vaiḍūryaṃ ceduttamākvāthayuktaṃ yāmaikaikaṃ sveditaṃ śuddhimeti //
YRps_7.56
tālagaṃdhakaśilāsamanvitaṃ mardayellakucavāriṇā khalu
vajravarjyamapi cāṣṭabhiḥ puṭai ratnabhasma bhavatīti niścitam //
YRps_7.57
rāmaṭhaṃ lavaṇapaṃcakaṃ sadā kṣārayugmamapi cetsupeṣitam
cūlikālavaṇamamlavetasaṃ pakvakumbhikaphalaṃ tathaiva ca //
YRps_7.58
citramūlakarudantike śubhā jambukī jalayutā dravantikā
arkadugdhasamasaudhadugdhakaṃ sarvameva mṛditaṃ śilātale //
YRps_7.59
golamasya ca vidhāya nikṣiped ratnajātiṣu varāṇi peṣayet
bhūrjapatramabhiveṣṭya golake golakopari niveṣṭya mūtrataḥ //
YRps_7.60
vastreṇa saṃveṣṭya tataḥ prayatnād dolākhyayaṃtre'tha niveśya golakam /
sarvāmlayukte tuṣavāripūrite pātraṃ dṛḍhe mṛṇmayasaṃjñake hi //
YRps_7.61_
dinatrayaṃ svedanakaṃ vidheyam āhṛtya tasmādvaragolakaṃ hi
saṃkṣālayeccāmlajalena cāpi saṃjāyate ratnabhavā drutiśca //
YRps_7.62
varṇena sā ratnanibhā ca kāntyā laghvī bhaveddehakarī ca samyak
lohasya vedhaṃ prakaroti samyak sūtena samyaṅmilanaṃ prayāti //
YRps_7.63
tadā bhaveyuḥ khalu siddhatā yadā hiṃgvādivargeṇa milanti samyak
yāmadvayaṃ kāṃsyavimarditā vai cātiprayatnena tu vaidyavaryaiḥ //
YRps_7.64
kasyāpi nuḥ sidhyati vai drutiśca yadā prasannaḥ khalu pārvatīśaḥ
na syādyāvad bhairavasya prasādas tāvatsūte bandhanaṃ durlabhaṃ hi
tāsāṃ madhye durlabhābhradrutiśca svalpaṃ bhāgyaṃ bhūridaurbhāgyabhājām //
YRps_7.65
ratnānāṃ kramato guṇāśca kathitāstacchodhanaṃ māraṇaṃ tebhyaścaiva hi satvapātanamatho samyagdruteḥ pātanam
sarveṣāṃ hi parīkṣaṇaṃ ca drutayaḥ sammelanaṃ vai rase adhyāye'tra nidarśitāni sakalānyevaṃ hi karmāṇi vai //
YRps_7.66
YRps, Adhyāya 8
bhavati gadagaṇānāṃ nāśanaṃ yena sadyo vividharasavidhānaṃ kathyate 'traiva samyak
rasanigamasudhābdhau mathyamāne mayaiva gaṇitarasaśatānāṃ saṃgrahaḥ procyate vai //
YRps_8.1
sukhaṇḍitaṃ hāriṇajaṃ viṣāṇaṃ rasena pācyaṃ jalajaṃbukasya
ruddhvātha bhāṇḍe vipacecca cullyāṃ yāmadvayaṃ śītagataṃ samuddharet //
YRps_8.2
tato'ṣṭabhāgaṃ trikaṭuṃ niyojya niṣkapramāṇaṃ ca bhajetprabhāte
taṃ nāgavallīdalajena sārdhaṃ nihanti vātodbhavakaṃ jvaraṃ ca //
YRps_8.3
sūtagaṃdhaviṣakāravīkaṇādantibījamiti vardhitaiḥ kramāt
marditaiśca daśaniṃbukadravai raktikārdhatulitā vaṭī kṛtā
bhakṣitā jvaragaṇān nihantyayaṃ recano jvaraharo'yam aṅkuśaḥ //
YRps_8.4
eka eva kathitastu so'malaḥ svedito'pi saha cūrṇajalena /
yāmapūrvamapi raktikāmito bhakṣitaḥ sakalaśītajūrtihṛt //
YRps_8.5_
pāradaṃ rasakagaṃdhatālakaṃ tutthaṭaṃkaṇayutaṃ suśodhitam
mardayecca samamātramekataḥ kāravellajarasairdinaṃ tathā //
YRps_8.6
lepayecca ravibhājanodare cāṃgulārdhamapi mānameva hi
tāmrabhājanamukhaṃ nirudhya vai taṃ pacetsikatayaṃtramadhyataḥ //
YRps_8.7
dhānyakānyupari muñcitāni cet saṃsphuṭanti yadi śuddhamucyate
jāyate'tiruciro jvarārikaḥ sevito jvaragaṇāpahārakaḥ //
YRps_8.8
māṣamātramuṣaṇaiḥ samaiḥ sadā parṇakhaṇḍasahitaiśca bhakṣitaḥ
nāśayeddhi viṣamodbhavān jvarān andhakāramiva bhāskarodayaḥ //
YRps_8.9
tālatāmrarasagaṃdhatutthakān śāṇamātratulitān samastakān
niṣkamātrarucirāṃ manaḥśilāṃ mardayet triphalakāmbubhirdṛḍham //
YRps_8.10
golamasya ca vidhāya saṃpuṭe pācayecca puṭapākayogataḥ
arkavajripayasā subhāvayet saptavāramatha dantikāśṛtaiḥ //
YRps_8.11
māṣamātrarasa eṣa bhakṣitaḥ śāṇamānamaricairyuto yadā
sārdhaniṣkakaguḍena yojitaḥ saurasairdvidaśapatrakairyutaḥ //
YRps_8.12
śītapūrvamatha dāhapūrvakaṃ dvyāhikaṃ ca sakalān jvarānapi
nāśayeddhi taruṇajvarārikaḥ sarvadoṣaśamanaḥ sukhāvahaḥ //
YRps_8.13
bhāgaikaḥ syātpāradaḥ śodhitaśca elīyaḥ syātpippalī śreyasī ca
ākallo vai gaṃdhakaḥ sārṣapeṇa tailenātho śodhito buddhimadbhiḥ //
YRps_8.14
turyānbhāgānindravallīphalānāṃ kṛtvā cūrṇaṃ śoṣayetsūryatāpe
cūrṇaṃ caitad bhāvayettadrasena māṣaistulyāṃ kārayettadvaṭīṃ ca //
YRps_8.15
dattvā caikāṃ jātasadyojvarāya chinnāṅgāyāḥ kvāthapānaṃ vidheyam
doṣodbhūtaṃ sannipātodbhavāṃ ca jūrtiṃ samyaṅ nāśayatyāśu tīvrām //
YRps_8.16
śuddhaḥ sūto gaṃdhako vatsanābhaḥ pratyekaṃ vai śāṇamātrā vidheyā
dhūrtādbījaṃ kārayedvai triśaṇaṃ sarvebhyo vai dvaiguṇā hemadugdhā //
YRps_8.17
sūkṣmaṃ cūrṇaṃ kārayettatprayatnād deyaṃ guṃjāyugmamānaṃ ca samyak
khādedārdraṃ cānupāne jvarārtaḥ sadyo hanyātsarvadoṣotthajūrtim //
YRps_8.18
sūtaṃ gaṃdhaṃ hiṅgulaṃ daṃtibījaṃ bhāgairvṛddhaṃ kārayecca krameṇa
cūrṇaṃ kṛtvā marditaṃ daṃtitoyair guṃjāmātro bhakṣitaścejjvarāriḥ //
YRps_8.19
ekaṃ bhāgaṃ vatsanābhaṃ ca kuryād dvau bhāgau ceṭ ṭaṅkaṇaṃ daṃtibījam
trīṇyevaite hiṃgulasyāpi turyaḥ sadyo jūrtiṃ nāśayatyeva sūryaḥ //
YRps_8.20
śuddhaṃ sūtaṃ bhāgamekaṃ tu tālād dvau bhāgau cedvedasaṃkhyāḥ śilāyāḥ
tāmrasyaivaṃ bhāgayugmaṃ prakuryād bhallātaṃ vā vedabhāgaṃ tathaiva //
YRps_8.21
arkakṣīrairbhāvayecca trivāraṃ kṛtvā cūrṇaṃ kārayedgolakaṃ tat
sthālīmadhye sthāpitaṃ tacca golaṃ dattvā mudrāṃ bhasmanā saiṃdhavena //
YRps_8.22
dhūmrasyaivaṃ rodhanaṃ ca prakuryāc chāṇairdadyātsvedanaṃ mandavahnau
paścāttoyenaiva bhāvyaṃ ca cūrṇaṃ golaṃ kṛtvā maṃdavahnau vipācya //
YRps_8.23
paścādenaṃ bhakṣayedvai rasendraṃ vallaṃ caikaṃ śarkarācūrṇamiśram // YRps_8.24
tadvatkṛṣṇāmākṣikeṇaiva jūrtiṃ hanyādetatsarvadoṣotthitāṃ vai // YRps_8.25
atisārasaṃgrahaṇīharā yogāḥ
athātīsāraśamanān rasān saṃkathayāmi vai
bhakṣitāścaiva ye nityaṃ sadyaḥ pratyayakārakāḥ //
YRps_8.26
śuddhaṃ sūtaṃ gaṃdhakaṃ vai samāṃśaṃ citronmattair mardayedvāsaraikam
cūrṇairetaiḥ śaṃkhamāpūritaṃ vai bhāṇḍe sthāpyaṃ mudritavyaṃ prayatnāt //
YRps_8.27
tasyādhastād aṣṭayāmaṃ prakuryād vahniṃ śīte karṣamātraṃ viṣaṃ hi
dattvā gharme trīṇi cātho puṭāni dadyāttadvat kanyakāyā rasena //
YRps_8.28
vallaṃ yojyaṃ jīrakeṇātha bhṛṃgyā kṣaudrairyuktaṃ bhakṣitaṃ saṃgrahaṇyām
śvāse śūle cānile śleṣmaje vā kāse'rśaḥsu viḍgrahe cātisāre //
YRps_8.29
saubhāgyaṃ vai hiṃgulaṃ vatsanābhaṃ mārīcaṃ vai hemabījena yuktam
kṛtvā cūrṇaṃ sarvametatsamāṃśaṃ jambīrais tanmarditaṃ yāmayugmam
guṃjāmātrā nirmitā bhakṣitā hi guṭyo hanyuḥ sannipātātisārān //
YRps_8.30
jātīpattrī devapuṣpaṃ ca śuṇṭhī kaṅkollaṃ cec caṃdanaṃ kuṃkumaṃ ca
kṛṣṇāyuktaṃ śuddhamākallakaṃ syāt sarvāṇyevaṃ cūrṇayedvai samāni //
YRps_8.31
sūtasyaivaṃ bhasma miśraṃ prakuryād bhāgaṃ caikaṃ miśrayennāgaphenam
khalve sarvaṃ marditaṃ caikayāmaṃ kāryā golī vallamātrā jalena //
YRps_8.32
bhakṣedrātrau pāyayettaṃḍulodaṃ hanyāt sarvān sarvadoṣātisārān // YRps_8.33
kanakasundararasaḥ
mārīcaṃ ceṭ ṭaṃkaṇaṃ hiṃgulaṃ ca gaṃdhāśmā vai pippalī vatsanābham
dhūrtasyaivaṃ bījakānīha śuddhāny evaṃ kṛtvā tacca cūrṇaṃ vidheyam //
YRps_8.34
prātaḥ sāyaṃ bhakṣitaṃ vallamātraṃ jūrtiṃ raktaṃ nāśayeccātisāram
dadhyannaṃ vā bhojayettakrayuktaṃ hanyād evaṃ cāgnimāndyaṃ sutīvram //
YRps_8.35
YRps, Adhyāya 9
divyauṣadhī
divyauṣadhīnāṃ nāmāni kathyante'tra mayādhunā
catuḥṣaṣṭimitāḥ samyagrasabandhakarāḥ śubhāḥ
somavallī tathā sobhav ṛkṣaṃ somakalā latā //
YRps_9.1
bhūpadminī gonasā ced uccaṭā ceśvarī latā
bhūtakeśī kṛṣṇalatā laśunī ca rudantikā
vārāhī saptapattrā ca nāginī sarpiṇī tathā //
YRps_9.2
chattriṇī caiva gośṛṃgī jyotirnāmnī ca raktikā
pattravallī kākinī ca cāṇḍālī tāmravallikā //
YRps_9.3
pītavallī ca vijayā mahauṣadhyamarī latā
navanītā rudravallī lambinī bhūmitumbikā //
YRps_9.4
gāndharvī vyāghrapādī ca gomārī ca triśūlinī
tridaṇḍī karasī bhṛṃgavallī camarikā tathā //
YRps_9.5
karavallī latā caiva vajrāṅgī ciravallyapi
rohiṇī bilvinī bhūtaśocanī caiva kathyate //
YRps_9.6
mārkaṇḍī ca karīrī ca hy akṣarā kuṭajā tathā
mūlakandāmbuvallī ca munivallī ca kīrtitā //
YRps_9.7
ghṛtagandhā nimbuvallī tilakandātasītalā
bodhavallī sattvagandhā kūrmavallī ca mādhavī //
YRps_9.8
viśālā ca mahānāgī maṇḍūkī kṣīragandhikā
catuḥṣaṣṭiriti proktā divyauṣadhyo mahābalāḥ //
YRps_9.9
ekaikāyā rasenāpi sūto bandhatvamāpnuyāt
anayā sādhitaḥ sūto jarādāridryanāśanaḥ //
YRps_9.10
tāstu lakṣaṇasaṃyuktāḥ somadevena bhāṣitāḥ
granthavistarabhītyātra nāmamātreṇa kīrtitāḥ //
YRps_9.11
ataḥ paraṃ rasauṣadhyaḥ procyante śāstravartmanā
jalotpalā ciñcikā ca jalāpāmārgamāṃsike //
YRps_9.12
jalakumbhī meghanādā īśvarī cāparājitā
mālārjunī veṇukā ca śikhipādā ca tiktikā //
YRps_9.13
kāśmaryativiṣā proktā samaṅgā jālinī tathā
tuṣambukā ca durgandhā pāṣāṇī śukanāsikā //
YRps_9.14
vanamālī ca vārāhī gojihvā musalī tathā
paṭolī śaṭhikā mūrvā pāṭalā jalamūlakā //
YRps_9.15
rasājamārī kathitā śiṃśikā sitagandhikā
potakī ca viṣaghnī ca bṛhatī garuḍī tathā //
YRps_9.16
tulasī ca vidārī ca mañjiṣṭhā citrapālikā
jalapippalikā bhārṃgī maṇḍūkī cottamā tathā //
YRps_9.17
candrodakā sārivā ca hariṇī kukkuṭāpi ca
sarpākṣī haṃsapādī ca vanakuṣmāṇḍavallikā //
YRps_9.18
markasphoṭī dhanvayāsaḥ pāgavaḥ sthalasāriṇī
ardhacandrā hemapuṣpī mohinī vajrakandikā //
YRps_9.19
alambuṣā ca halinī rasacitrā ca nandinī
vṛścikālī guḍūcī ca vāsā śṛṅgī ca kathyate //
YRps_9.20
aṣṭaṣaṣṭiriti proktā rasauṣadhyo mahābalāḥ
sūtasya māraṇe proktā jāraṇe ca niyāmane //
YRps_9.21
aṣṭaṣaṣṭir mahauṣadhyaḥ procyante rasaśāstrataḥ
ṛddhiḥ śoṣiṇyadhoguptā śrāvaṇī sārivā tathā //
YRps_9.22
jyotiṣmatī tejavatī rāsnā bākucī bimbikā
viṣāṇikā cāśvagandhā varṣābhūḥ śarapuṣpikā //
YRps_9.23
balā cātibalā nāgabalā dantī mahābalā
dravantī nīlinī caiva śatapuṣpā prasāraṇī //
YRps_9.24
varā śatāvarī cailā hapuṣā sātalā trivṛt
svarṇakṣīrī tugā pṛthvī viśālā nalikāmalī //
YRps_9.25
indravāruṇikākāhve sinduvāro'jamodikā
trāyamāṇāsurī śaṃkhapuṣpī ca girikarṇikā //
YRps_9.26
dhātakī kadalī dūrvā amlikā kāsamardikā
jantupādī ca nirguṇḍī drākṣā nīlotpalaṃ śamī //
YRps_9.27
nālikerī ca kharjūrī phalguḥ śiṃśī ca mallikā
vārṣikī śālmalī jātī grīṣmavarṣā tu yūthikā //
YRps_9.28
kekicūḍājagandhā ca lakṣmaṇā taruṇīti ca
aṣṭaṣaṣṭiriti proktā mahauṣadhyo mahābalāḥ //
YRps_9.29
athedānīṃ pravakṣyāmi siddhauṣadhyo rasādhikāḥ
devīlatā kālavarṇī vijayāsurī siṃhikā //
YRps_9.30
pālāśatilakā kṣetrī saṃvīrā tāmravallikā
nāhī kanyā tathā somarājikā ca ṭuṭumbhaṭī //
YRps_9.31
kuberākṣī gṛdhranakhī parpaṭī chidralambikā
kṣutkārī dugdhikā bhṛṃgī gaṅgeṭī śarapuṅkhikā //
YRps_9.32
aṣṭāvallī rājaśamī panasī ca jayantikā
viṣakharparikāvantī kākāṇḍolāmbumūlikā //
YRps_9.33
siddheśvarī haṃsapādī khoṭakā śṛṅgarīṭikā
adhaḥpuṣpī madhurākhyā śṛṅkhalā gṛñjanīti ca //
YRps_9.34
jārāvalī mahārāṣṭrī sahadeveśvarī tathā
kāṣṭhagodhāmatī devagāndhārī rajanīṅgudī //
YRps_9.35
palāśinī nākulī ca kāmbojikāśvinī tathā
cakravallī sarpadaṃṣṭrā śallakī rohitā tathā //
YRps_9.36
tauvarī vaṅgajā rājapadmā jambīravallikā
gajapippalikā bhṛṃgavallī caivārkavallikā //
YRps_9.37
jantukārī śigruvallī karavīrā śivāṭikā
nārācī kāñcanī cājagandhā sūtendrasiddhidāḥ //
YRps_9.38
aṣṭaṣaṣṭiriti proktāḥ siddhauṣadhyo rasādhikāḥ
sarvakāryakarā dehalohasiddhipradāyakāḥ //
YRps_9.39
YRps, Adhyāya 10
atha yantrāṇi vakṣyante pārado yena yantryate
tasmādyantrasya rūpāṇi darśanīyāni śāstrataḥ //
YRps_10.1
dolā palabhalīyantram ūrdhvapātanakaṃ ca yat
adhaḥpātanakaṃ cāpi tiryakpātanakaṃ tathā //
YRps_10.2
ghaṭīyantraṃ garbhayantram iṣṭikā jalayantrakam
khalvaṃ ḍamarukākhyaṃ ca cipiṭākhyaṃ tulābhidham //
YRps_10.3
lavaṇaṃ koṣṭhikāsaṃjñam antarālikasaṃjñitam
dhūpayantraṃ nābhiyantraṃ grastayantraṃ tathaiva ca //
YRps_10.4
vidyādharaṃ kuṇḍakaṃ ca ḍhekīsaṃjñam udāhṛtam
somānalaṃ ca nigaḍaṃ kiṃnaraṃ bhairavābhidham //
YRps_10.5
vālukānāmakaṃ cāpi pātālaṃ bhūdharābhidham
sāraṇāyantrakaṃ guhyaṃ gandhapiṣṭakayantrakam //
YRps_10.6
kūpīyantraṃ pālikākhyaṃ dīpikāyantrakaṃ tathā
sthālīyantraṃ bhasmayaṃtraṃ degayantramudīritam //
YRps_10.7
ghāṇikāyantramuddiṣṭaṃ haṃsapākābhidhaṃ tathā
ūnacatvāriṃśadatra yantrāṇyuktāni nāmataḥ //
YRps_10.8
atha mūṣāśca kathyante mṛttikābhedataḥ kramāt
crucible:: synonyms
mūṣā kumudikā proktā kovikā karahāṭikā //
YRps_10.9
pātinī kathyate saiva vahnimitrā prakīrtitā
yogamūṣā
tuṣabhasmayutā mṛtsnā vālmikī biḍasaṃyutā //
YRps_10.10
tayā yā racitā mūṣā yogamūṣeti kathyate
gāramūṣā
gārabhūnāgasatvābhyāṃ śaṇairdagdhatuṣaistathā //
YRps_10.11
marditā mahiṣīkṣīre mṛttikā pakṣamātrakam
tanmṛdā racitā mūṣā gāramūṣeti kathyate //
YRps_10.12
vastrāṃgāratuṣās tulyās taccaturguṇamṛttikā
bhūnāgamṛttikā tulyā sarvairebhirvimarditā
kathitā varamūṣā sā yāmaṃ vahniṃ saheta vai //
YRps_10.13
pūrvoktā mṛttikā yā tu raktavargāṃbubhāvitā
raktavargayutā mṛtsnākāritā mūṣikā śubhā //
YRps_10.14
turīpuṣpakasīsābhyāṃ lepitā sā ca mūṣikā
varṇotkarṣe prayoktavyā varṇamūṣeti kathyate //
YRps_10.15
śvetavargeṇa vai liptā rūpyamūṣā prakīrtitā // YRps_10.16
viḍamūṣā
viḍena racitā yā tu viḍenaiva pralepitā
dehalohārthasiddhyarthaṃ viḍamūṣetyudāhṛtā //
YRps_10.17
gārabhūnāgasattvābhyāṃ tuṣamiśrā śaṇena ca
mṛtsamā mahiṣīkṣīrair divasatrayamarditā //
YRps_10.18
saṃsthitā pakṣamātraṃ hi paścānmūṣā kṛtā tayā
lepitā matkuṇasyātha śoṇitena balārasaiḥ //
YRps_10.19
caturyāmaṃ dhmāpitā hi dravate naiva vahninā
vajramūṣeti kathitā vajradrāvaṇahetave //
YRps_10.20
vṛntākākāramūṣāyāṃ nālaṃ kṛtvā daśāṃgulam
dhattūrapuṣpavaddīrghaṃ sudṛḍhaṃ caiva kārayet //
YRps_10.21
aṣṭāṃgulaṃ ca sacchidraṃ bhaved vṛntākamūṣikā
anayā kharparādīnāṃ mṛdūnāṃ sattvam āharet //
YRps_10.22
gostanākāramūṣā yā mukhopari vimudritā
satvānāṃ drāvaṇe śuddhau mūṣā sā gostanī bhavet //
YRps_10.23
nirdiṣṭā mallamūṣā yā malladvitayasaṃpuṭāt
rasaparpaṭikādīnāṃ svedanāya prakīrtitā //
YRps_10.24
pakvamūṣā kulālabhāṇḍarūpā yā dṛḍhā ca paripācitā /
pakvamūṣeti sā proktā satvaradravyaśodhinī //
YRps_10.25_
atisthūlātidīrghā ca mukhe kiṃcicca vistṛtā
mahāmūṣeti sā proktā satvaradravyaśodhinī //
YRps_10.26
ṣaḍaṃgulonnatā dīrghā caturasrā ca nimnakā
mañjūṣākāramūṣā sā kathitā rasamāraṇe //
YRps_10.27
bhūmau nikhanyamānāṃ hi mūṣāmācchādya vālukaiḥ
garbhamūṣā tu sā jñeyā pāradasya nibandhinī //
YRps_10.28
mūṣā yā cipiṭā mūle vartulāṣṭāṃgulocchrayā
mūṣā sā musalākhyā syāc cakrībaddharase hitā //
YRps_10.29
aṃgārakoṣṭhikā nāma rājahastapramāṇakā
dvādaśāṃgulavistārā caturasrā prakīrtitā //
YRps_10.30
veṣṭitā mṛṇmayenātha ekabhittau ca gartakam
vitastimātraṃ dvāraṃ ca sārdhavaitastikaṃ dṛḍham //
YRps_10.31
adhobhāge vidhātavyā dehalī dhamanāya vai
prādeśamātrā bhittiḥ syād uttaraṅgasya cordhvataḥ //
YRps_10.32
prādeśamātraṃ kartavyaṃ dvāraṃ tasyopari dhruvam
dvāraṃ ceṣṭikayā ruddhvā saṃdhirodhaṃ ca kārayet //
YRps_10.33
pūrayetkokilaistāṃ tu bhastrikāṃ pradhametkhalu
kokilādhamanadravyam ūrdhvadvāre vinikṣipet //
YRps_10.34
eṣā cāṃgārakoṣṭhī ca kharāṇāṃ sattvapātanī // YRps_10.35
pātālakoṣṭhī
gartaṃ khaned dṛḍhaṃ bhūmau dvādaśāṃgulamātrakam
tanmadhye vartulaṃ gartaṃ caturaṅgulakaṃ dṛḍham //
YRps_10.36
kharparaṃ sthāpayettatra madhyagartopari dṛḍham
āpūrya kokilair gartaṃ pradhamedekabhastrayā
pātālakoṣṭhikā sā tu mṛdusattvasya pātanī //
YRps_10.37
vitastipramitā nimnā prādeśapramitā tathā
upariṣṭāt pidhānaṃ tu bhūricchidrasamanvitam //
YRps_10.38
gartamāpūrya cāṃgāraiḥ pradhamedvaṃkanālataḥ
gāragoṣṭhī samuddiṣṭā satvapātanahetave //
YRps_10.39
vitastipramitotsedhā sā budhne caturaṃgulā
tiryakpradhamanākhyā ca mṛdusatvasya pātanī //
YRps_10.40
bhūmyāṃ vai khanayedgartaṃ dvihastaṃ caturasrakam
chagaṇānāṃ sahasreṇa pūrayettamanantaram //
YRps_10.41
auṣadhaṃ dhārayenmadhye tamācchādya vanotpalaiḥ
sahasrārdhaiśca vai samyagvahniṃ prajvālayettataḥ //
YRps_10.42
mahāpuṭamidaṃ proktaṃ granthakāreṇa nirmitam // YRps_10.43
gajapuṭa
rājahastapramāṇaṃ hi caturasraṃ hi gartakam
vanotpalasahasreṇa gartamadhyaṃ ca pūritam //
YRps_10.44
mūṣikāṃ cauṣadhenātha pūritāṃ tāṃ tu mudrayet
gartamadhye nidhāyātha giriṇḍāni ca nikṣipet
adho'gniṃ jvālayetsamyak evaṃ gajapuṭo bhavet //
YRps_10.45
aratnimātre kuṇḍe ca vārāhapuṭamucyate
kukkuṭapuṭa
vitastidvayamānena gartaṃ ceccaturasrakam
kukkuṭākhyaṃ puṭaṃ vidyād auṣadhānāṃ ca sādhanam //
YRps_10.46
chagaṇairaṣṭabhiḥ samyak kapotapuṭamucyate // YRps_10.47
govarapuṭa
tuṣairvā gomayairvāpi rasabhasmaprasādhanam
māṇikādvayamānena govaraṃ puṭamucyate //
YRps_10.48
mṛdā bhāṇḍaṃ prapūryaiva madhye dravyaṃ tu vinyaset
adhastājjvālayedagniṃ mṛdbhāṇḍapuṭamucyate //
YRps_10.49
garte tu vālukāpūrṇe madhye dravyaṃ tu vinyaset
upariṣṭādadhastācca vahniṃ kuryātprayatnataḥ
tadvālukāpuṭaṃ samyag ucyate śāstrakovidaiḥ //
YRps_10.50
mūṣikāṃ bhūmimadhye tu sthāpitāṃ dvyaṃgulād adhaḥ
upariṣṭātpuṭaṃ dadyāt tatpuṭaṃ bhūdharāhvayam //
YRps_10.51
govarairvā tuṣairvāpi karṣamātramitaiḥ puṭam
yatra tallāvakākhyaṃ syān mṛdudravyasya sādhane //
YRps_10.52
utpalaṃ piṣṭakaṃ chāṇam upalaṃ ca gariṇḍakam
chagaṇopalasārī ca navāri chagaṇābhidhāḥ //
YRps_10.53
YRps, Adhyāya 11
athātaḥ sampravakṣyāmi dhātūnāṃ kautukaṃ paraṃ
svānubhūtaṃ mayā kiṃcit śrutaṃ vā śāstrataḥ khalu
tadahaṃ sampravakṣyāmi yatkṛtvā nā sukhī bhavet //
YRps_11.1
rasakaṃ daradaṃ tāpyaṃ gaganaṃ kunaṭī samam
raktasnuhīpayobhiśca mardayeddinasaptakam //
YRps_11.2
jalayaṃtreṇa vai pācyaṃ caturviṃśatiyāmakam
tena vedhyaṃ drutaṃ tāmraṃ tāraṃ vā nāgameva vā //
YRps_11.3
sahasravedhī tatkalko jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.4
hemakaraṇavidhiḥ (2)
ekabhāgastathā sūto vajravallyātha marditaḥ
khalve trinemyāḥ svarase pañcabhāgasamanvite //
YRps_11.5
vetrayaṣṭyā ca rāgiṇyā pītakalkaṃ prajāyate
ṣoḍaśāṃśena dātavyaṃ drute tāmraṃ suśodhite //
YRps_11.6
jāyate pravaraṃ hema śuddhaṃ varṇacaturdaśam // YRps_11.7
hemakaraṇavidhiḥ (3)
suvarṇamākṣikaṃ svedyaṃ kāṃjike divasatrayam
carmaraṅgyā rasenaiva mardayeddinasaptakam
jalena dhautaṃ tāvacca yāvaddhemanibhaṃ bhavet //
YRps_11.8
daradaṃ romadeśīyaṃ gomūtreṇaiva svedayet
dolāyaṃtre caturyāmaṃ paścācchuddhatamo bhavet //
YRps_11.9
manaḥśilā padmanibhā raktā caiva suśobhanā
sveditā munipuṣpasya rasenaiva tu dolayā //
YRps_11.10
yāmamardhamitaṃ śuddhā sarvakāryeṣu yojayet
navasārastathā sūtaḥ śodhito'gnisahaḥ khalu //
YRps_11.11
samabhāgāni sarvāṇi mardayennimbukai rasaiḥ
mātaluṃgarasenaiva kumārīsvarasena ca //
YRps_11.12
sūryātape vimardyo'sau pācito jalayantrake
dināni trīṇi tīvrāgnau tatastadavatārayet //
YRps_11.13
śatāṃśaṃ vedhayettāraṃ śuddhaṃ hema prajāyate
jalabhedo yadā na syān nātra kāryā vicāraṇā //
YRps_11.14
śilayā māritaṃ nāgaṃ kumāryāḥ svarasena ca
puṭadvādaśayogena nāgabhasma prajāyate //
YRps_11.15
śatasaṃkhyāni vai kuryāt puṭānyevaṃ śarāvake
kumāryāḥ svarasenaiva bhāvayeddinasaptakam //
YRps_11.16
pūrvavatpuṭanaṃ kāryaṃ śatasaṅkhyāmitaṃ tathā
sūtabhasma śilā tālasamaṃ cennāgabhasmakam //
YRps_11.17
triṃśadvanopalairdadyāt puṭaṃ vārāhasaṃjñitam
anena vidhinā samyak śatasaṃkhyāni dāpayet //
YRps_11.18
puṭānyevaṃ kṛte trīṇi śatāni dvādaśādhikam
paścād dṛḍhe kācamaye kūpe dvātriṃśayāmakam //
YRps_11.19
vālukāgniṃ pradadyācca svāṃgaśītaṃ samuddharet
talabhasma gṛhītavyaṃ vedhayecchulbatārake //
YRps_11.20
śuddhahema bhavettena nātra kāryā vicāraṇā
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ kathito nātra saṃśayaḥ //
YRps_11.21
gomūtre kāñjike cātha kulatthe vāsaratrayam
tāpyakaṃ svedayetpaścāl lohapātre pramardayet //
YRps_11.22
taptakhalvena saṃmardya secayennimbujadravaiḥ
saindhavaṃ dāpayetpaścāc caturthāṃśaṃ viśeṣataḥ //
YRps_11.23
bhāgaikaṃ tāpyakaṃ sūtād bhāgāṃstrīneva kārayet
mardayennimbunīreṇa śuddhavastreṇa gālayet //
YRps_11.24
vastre lagnā tu yā piṣṭī grāhayettāṃ bhiṣagvaraḥ
evaṃ kṛte dvistrivāraṃ tāpyasatvaṃ grasedrasaḥ //
YRps_11.25
piṣṭyā golastu kartavyo mūṣāyāṃ dhmāpayetsudhīḥ
indragopanibhaṃ grāhyaṃ tāpyasatvaṃ suśobhanam //
YRps_11.26
hīnavarṇasuvarṇe'pi gadyāṇe vallamātrakam
tutthakaṃ vallamātraṃ ca dattvā hema pragālayet //
YRps_11.27
tatsuvarṇasya patrāṇi kāryāṇyevaṃ pralepayet
tutthakaṃ bījapūrasya rasenāpi pramardayet //
YRps_11.28
gairikeṇa samaṃ kṛtvā hemapatrāṇi lepayet
mandavahnau ca prapuṭet dvitrivāraṃ prayatnataḥ //
YRps_11.29
kuṅkumābhaṃ suvarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ
vārtikendrāḥ kurudhvaṃ hi satyaṃ guruvaco yathā //
YRps_11.30
dvau varṇau vardhate samyak nātra kāryā vicāraṇā // YRps_11.31
hemakaraṇavidhiḥ (7)
śuddhaṃ tāmraṃ tāpyacūrṇena tulyaṃ drāvyaṃ paścāḍ ḍhālayellākuce hi
gandhāccūrṇaṃ tāpyatāmrāvaśeṣaṃ kṛtvā dadyādvallakaṃ hīnavaye
varṇotkarṣo jāyate tena samyak satyaṃ proktaṃ nandinā kautukāya //
YRps_11.32
tāpyaṃ nāgaṃ gandhakaṃ sūtarājo hiṃgūlaṃ vai hema śuddhaṃ śilā ca
cūrṇaṃ kṛtvā nikṣipet kācakūpyām āpūryānte svai rasaiḥ śākajairvā //
YRps_11.33
agniṃ dadyāllāvakākhye puṭe ca śuddhaḥ kalko jāyate ṣaṣṭisaṃkhyaiḥ
śuddhaṃ tāraṃ vedhitaṃ vallakena gadyāṇaṃ vai jāyate śuddhahema //
YRps_11.34
ahiripum ahitulyaṃ sāritaṃ sūtarāje balivasagiricūrṇaiḥ kāntapātre sudagdham
suvihitaphaṇibhāgairhemagarbheṇa baddho bhujagajitarasendro vedhayellakṣavedhī //
YRps_11.35
dvau bhāgau śuddhatāmrasya dvau bhāgau śuddhahemajau
catura eva bhāgāṃśca śuddhatārasya kārayet //
YRps_11.36
aṣṭau bhāgāḥ prakartavyā rasakasya prayatnataḥ
andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ drāvitaṃ hema jāyate //
YRps_11.37
viditāgamavṛddhairhi puṭe pakvaṃ kanīyasi
triguṇaṃ cūrṇanirbaddhaṃ tāramāyāti kāñcanam //
YRps_11.38
pāradaṃ palamekaṃ tu prasthārdhaṃ śuddhagandhakam
kiṃśupatrarasenaiva rasairvā puṣpasaṃbhavaiḥ //
YRps_11.39
sūryātape mardayeddhi ṣaṇmāsāvadhimātrakam
ṣoḍaśāṃśena rajataṃ vidhyate nātra saṃśayaḥ //
YRps_11.40
saptavarṇaṃ bhaveddhema haṭṭavikrayayogyakam // YRps_11.41
hemakaraṇavidhiḥ (13)
pāradaṃ gaṃdhakaṃ śulvaṃ mākṣikaṃ tutthakaṃ tathā
rasakaṃ daradaṃ svarṇagairikaṃ navasādaram //
YRps_11.42
sūrakṣāraṃ śilāṃ caiva samabhāgāni mardayet
tadardhaṃ rasakaṃ muktvā vajramūṣe nirundhayet //
YRps_11.43
yathā dhūmo na nirgacchet tathā mudrāṃ pradāpayet
tolamekaṃ suvarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ //
YRps_11.44
ghaṭikāturyamātraṃ hi dhmāpayetsatataṃ bhiṣak // YRps_11.45
hemakaraṇavidhiḥ (14)
svalpavarṇasuvarṇasya gadyāṇaikasya mudrikā
mākṣikaṃ rasakaṃ tutthaṃ gairikaṃ navasādaram //
YRps_11.46
sūrakṣāraṃ sadaradaṃ ṭaṅkaṇena samanvitam
prativalladvayaṃ kuryāt kāsamardaprasūnakaiḥ //
YRps_11.47
strīdugdhena ca saṃmardya lepayettena mudrikām
sorakṣāraṃ sadaradaṃ ṭaṃkaṇena samanvitam //
YRps_11.48
saiṃdhavasya ca bhāgaikam iṣṭikābhāgayugmakam
sthālikāyantramadhyasthaṃ madhye saṃsthāpya mudrikām //
YRps_11.49
yāmatritayaparyantaṃ vahniṃ kuryātprayatnataḥ
svāṃgaśītaṃ tataḥ kṛtvā mudrikāṃ tāṃ samuddharet
vedavarṇāstu saṃgharṣād vardhante nātra saṃśayaḥ //
YRps_11.50
ghoṣākṛṣṭaṃ tu yattāmraṃ rajatena samanvitam
tīkṣṇacūrṇaṃ sadaradaṃ ghṛṣṭaṃ kanyārasena vai //
YRps_11.51
paścādvidheyā guṭikāḥ sūkṣmāścaivāḍhakīsamāḥ
vāpitā drāvite dravye sarvaṃ tāmraṃ tu saṃkṣipet //
YRps_11.52
rūpyamānaṃ samuttārya samahemnā ca gālayet
jāyate daśavarṇaṃ tu satyametadudīritam //
YRps_11.53
tāmre saptaguṇaṃ nāgaṃ vāhitaṃ punareva hi
tena tāmreṇa rasakaṃ saptavāraṃ ca vāhayet //
YRps_11.54
svarṇavarṇaṃ hi tattāmraṃ jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.55
hemakaraṇavidhiḥ (17)
bhūnāgasattvamūṣāyāṃ drāvayetsvarṇamuttamam
tāpyasatvena saṃyuktaṃ śatavāraṃ punaḥ punaḥ
japāpuṣpanibhaṃ svarṇaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ //
YRps_11.56
daśavarṇasya gadyāṇe raktaṃ taddhemavallakam
dvau varṇau vardhataḥ samyak haṭṭavikrayayogyakam //
YRps_11.57
puṣpakāsīsakaṃ ramyaṃ mardayedarkapatraje /
rase'tha ca cakrikāṃ kuryādrasakasya palonmitām //
YRps_11.58_
veṣṭitāṃ pūrvakalkena ravigharmeṇa śoṣayet
triṃśadvanopalaiḥ samyak puṭānyevaṃ hi viṃśatiḥ //
YRps_11.59
ṣoḍaśāṃśena rajataṃ vidhyate nātra saṃśayaḥ
saptavarṇasavarṇaṃ hi jāyate nātra saṃśayaḥ //
YRps_11.60
sūtako dvipalaḥ kāryaḥ sumbilaśca catuṣpalaḥ
catuṣṭaṃkamitā kāryā sphaṭikī nirmalā śubhā //
YRps_11.61
vṛścikālīrase ghṛṣṭā dinam ekaṃ tu vārtikaiḥ
paścācca śoṣayetsarvaṃ yantre ḍamaruke nyaset //
YRps_11.62
gairikaṃ sthāpayetpūrvaṃ khaṭikāṃ ca tathopari
tanmadhye gartakaṃ kṛtvā gartake navasādaram //
YRps_11.63
ṭaṅkamānaṃ prakartavyaṃ tasyopari ca sūtakam
sūtakopari sāraṃ hi pūrvoktaṃ ṭaṃkamānakam //
YRps_11.64
mudrāṃ kṛtvā śoṣayitvā paścāccullyāṃ niveśayet
agniṃ kuryātprayatnena yāmaṣoḍaśamātrakaṃ //
YRps_11.65
svāṃgaśītaṃ samuttārya ūrdhvalagnaṃ tu grāhayet
paścāt khalve nidhāyātha vṛścikālyā pramardayet //
YRps_11.66
kācakūpyāṃ kṣipet sarvaṃ kūpīṃ vālukāyantrake
vahniṃ dvādaśabhiryāmaiḥ kuryācchītaṃ samāharet //
YRps_11.67
vallamātraṃ tato dadyāt sārdhaṭaṅke sutāmrake
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ nāthasundarabhāṣitaḥ //
YRps_11.68
lohacūrṇaṃ palamitaṃ sumalakṣāram abhrakam
ṭaṃkaṇaṃ śāṇamānaṃ hi tailenairaṇḍajena vai //
YRps_11.69
gharṣayedvaṭikāyugmaṃ golaṃ kṛtvā dhamettataḥ
bhastrayā dhmāpayetsamyak lohaṃ rasanibhaṃ bhavet //
YRps_11.70
tallohaṃ triguṇaṃ caiva rasakaṃ kārayetsudhīḥ
lohaṃ ca rasakaṃ paścād gālitaṃ vajramūṣayā //
YRps_11.71
lohaśeṣaṃ samuttārya tāmre dadyācca vallakam
gadyāṇake bhavettāraṃ tattāraṃ śuddhatārake //
YRps_11.72
ardhabhāge bhavecchuddhaṃ tāraṃ doṣavivarjitam // YRps_11.73
raupyakaraṇavidhiḥ (2)
khaṇḍaṃ karṣapramāṇaṃ hi sumalakṣārakasya hi
veṣṭitaṃ narakeśena drute nāge nimajjitam //
YRps_11.74
nirvāpitaṃ nimbujale caikaviṃśativārakam
drute śulvasya gadyāṇe raktikāpañcamātrakam //
YRps_11.75
kalkaṃ dadyātprayatnena tāravarṇaṃ prajāyate
gadyāṇe caturo vallān rūpyaṃ dattvā pragālayet
jāyate ruciraṃ tāraṃ satyam etadudīritam //
YRps_11.76
śaṃkhaṃ sumbalanāmānaṃ palānyaṣṭau prakalpayet
gojihvārasasaṃmiśraṃ dinamekaṃ pramardayet //
YRps_11.77
nimbūrasena dhūrtena kākamācīrasena vai
gṛṃjanasya rasenaiva dinamekaṃ pramardayet //
YRps_11.78
arkadugdhena vai bhāvyaṃ tailenairaṇḍajena ca
yavamātrāṃ guṭīṃ kṛtvā viśoṣya cātape khare //
YRps_11.79
kācakūpyāṃ vinikṣipya mudrayetkūpikāmukhaṃ
saṃsthāpya vālukāyantre pacetṣoḍaśayāmakam //
YRps_11.80
svāṃgaśītaṃ samuttārya grāhyaṃ satvaṃ tad ūrdhvagam
sattvaṃ gadyāṇamekaṃ tu tanmātraṃ tārasaṃpuṭam //
YRps_11.81
sūtaṃ gadyāṇakaṃ svacchaṃ ṭaṃkaṇaṃ vallapañcakam
sūtamātraṃ kṣārasattvaṃ sarvaṃ caikatra marditam //
YRps_11.82
svarasena tu ketakyā golaṃ kṛtvā viśoṣitam
tārasaṃpuṭamadhye tu dhāritaṃ taṃ ca golakam //
YRps_11.83
paścāttāmrakṛtāṃ mūṣām aṣṭavallamitāṃ śubhām /
śarāvasaṃpuṭasyāntardhārayettadanaṃtaram //
YRps_11.84_
dhānyābhraṃ tulyaṃ paṃkena kṛtvā śrāvaṃ tu pūrayet /
vārāhākhyapuṭaikena jāyate kalka uttamaḥ //
YRps_11.85_
tāmraṃ dvādaśavallaṃ hi rūpyaṃ valladvayaṃ tathā
vaṃgaṃ vallamitaṃ śuddhaṃ sarvamekatra gālayet //
YRps_11.86
caturguñjāpramāṇaṃ hi dāpayenmatimān bhiṣak
jāyate pravaraṃ tāraṃ satyam etad udīritam //
YRps_11.87
asthibhakṣamalabaṃgamāritaṃ tālakābhraviṣasūtaṭaṃkaṇam
vajribhānupayasā subhāvitaṃ syānnarendra śubhatāraparvatam //
YRps_11.88
vaṃgaṃ tālakamabhrakaṃ śaśirasaṃ tīkṣṇaṃ viṣaṃ ṭaṃkaṇaṃ /
traivāreṇa ca mūkamūṣadhamitaṃ vindanti candraprabham //
YRps_11.89_
āraṃ dvādaśabhāgamaṣṭaraviṇo bījaṃ caturthāṃśakam /
bhūgaṇḍādisamastadoṣarahitaṃ śrīpūjyapādoditam //
YRps_11.90_
pāradasya trayo bhāgā bhāgaikaṃ rajatasya hi
nimbūrasena saṃmardya piṣṭīṃ kṛtvā prayatnataḥ //
YRps_11.91
kāṃjikena tu tāṃ piṣṭīṃ stambhayedvāsaratrayam
sārayedbaṃgamadhye tu sūtakaṃ tadanaṃtaram //
YRps_11.92
sāritaṃ sūtakaṃ tena tālasattvena sādhayet
tena vedhyaṃ drutaṃ tāmraṃ ṣoḍaśāṃśena yatnataḥ //
YRps_11.93
jāyate pravaraṃ tāraṃ caṃdranakṣatrasannibham // YRps_11.94
raupyakaraṇavidhiḥ (7)
sūtakasya trayo bhāgā baṃgaṃ bhāgadvayaṃ tathā
mardayeddinamekaṃ tu kāṃjikena samanvitam //
YRps_11.95
sarvebhyastriguṇenātha sumbalena pramardayet
snuhyarkadugdhena samaṃ bhāvayedvāsaratrayam //
YRps_11.96
yavapramāṇāṃ guṭikāṃ ravitāpena śoṣitām
kācakūpyāṃ nidhāyātha vahniṃ kuryātprayatnataḥ //
YRps_11.97
yāmaṣoḍaśaparyaṃtaṃ vālukāyaṃtrake pacet
svāṃgaśītaṃ samuddhṛtya cordhvagaṃ satvamāharet //
YRps_11.98
ṣoḍaśāṃśena śulbaṃ hi kuntavedhena vedhayet
jāyate pravaraṃ tāraṃ haṭṭavikrayayogyakam //
YRps_11.99
palāṣṭamātraṃ tālaṃ tu dvikarṣapramitaṃ rasam
nimbūrasena saṃmardyaṃ vāsaraikaṃ prayatnataḥ //
YRps_11.100
paścāttaṃ mardayeddhīmān tailenairaṇḍajena vai
vālukāyantramadhyasthaṃ pacedyāmāṃstu ṣoḍaśa //
YRps_11.101
paścātsattvaṃ samuddhṛtya mardayedekavāsaram
atasītilatailena kācakūpyāṃ nidhāpayet //
YRps_11.102
pūrvavatpācayed vahnau svāṃgaśītaṃ samuddharet
anenaiva prakāreṇa punarevaṃ tu kārayet //
YRps_11.103
kūpītalasthitaṃ sattvaṃ grāhyaṃ cetpravaraṃ sadā
ṣoḍaśāṃśena śulbasya vedhaṃ kuryānna saṃśayaḥ //
YRps_11.104
pāradaṃ ṭaṃkamānaṃ tu lavaṇaṃ dviguṇaṃ tathā
khalve vimardayettāvad yāvannaṣṭo raso bhavet //
YRps_11.105
tāmraṃ gadyāṇakaṃ śuddhaṃ baṃgaṃ vallamitaṃ kuru
drute tāmre'tha lavaṇaṃ sūtakena samanvitam //
YRps_11.106
māṣamātraṃ pradātavyaṃ caturthāṃśena rūpyakam
tadrūpye marditaṃ sūtaṃ kṣeptavyaṃ jalayantrake //
YRps_11.107
tattrayodaśakaṃ rūpyaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ // YRps_11.108
raupyakaraṇavidhiḥ (10)
tālena nihataṃ baṃgaṃ tadbaṃgena tu rūpyakam
pacedyāmāṣṭakaṃ samyak kalka evaṃ prajāyate
vallaṃ gadyāṇake dadyād baṃgaṃ stambhayate dhruvam //
YRps_11.109
daradaṃ khaṇḍaśaḥ kṛtvā ṭaṃkatrayamitaṃ pṛthak
vajrīkṣīreṇa tatsvedyaṃ dolāyaṃtreṇa vārtikaiḥ //
YRps_11.110
tāracūrṇaṃ samaṃ lepyaṃ luṅgatoyasamaṃ tathā
govaraiḥ pācayetsvalpam eva dvādaśayāmakam //
YRps_11.111
piṣṭistambho bhavettena paścāttārarajaḥ pṛthak
kuryāddaradakhaṇḍena samaṃ sīsaṃ ca dāpayet //
YRps_11.112
gālayenmūṣikāmadhye śītaṃ kṛtvā tu khoṭakam
bhasma mūṣopari nyasya dhmāpayecca śanaiḥ śanaiḥ //
YRps_11.113
śuddhaśaṅkhanibhaṃ rūpyaṃ niṣkamātraṃ hi niḥsaret // YRps_11.114
raupyakaraṇavidhiḥ (12)
dvipalaṃ śuddhasūtaṃ ca dvipalaṃ rasakasya ca
tālakaṃ ca paladvaṃdvaṃ surmilaṃ yugmamātrakam //
YRps_11.115
kūpyāmāropayetsarvaṃ mukhaṃ tāmreṇa rundhayet
vālukāyantrake samyak paced dvādaśayāmakam //
YRps_11.116
kūpīmukhe tu yallagnaṃ sattvaṃ grāhyaṃ prayatnataḥ
śulbe ṣoḍaśavedhena kārayedrajataṃ varam //
YRps_11.117
sūtakaṃ palamekaṃ tu śaṃkhābhaṃ surmilaṃ palam
eraṇḍataile ghṛṣṭaṃ tad dhāritaṃ kharpare vare //
YRps_11.118
andhitaṃ tāmrapātreṇa mudritaṃ sudṛḍhaṃ kṛtam
paścāccullyāṃ samāropya vahniṃ kuryācchanaiḥ śanaiḥ //
YRps_11.119
sārdhaṃ yāmaṃ tataḥ pācyaṃ svāṃgaśītaṃ samuddharet
tāmrapātre tu yallagnaṃ sarvaṃ sattvaṃ samāharet //
YRps_11.120
ghṛtāktaṃ ṭaṃkaṇopetaṃ gālitaṃ mūṣikāmukhe
deyaṃ tadvallamātraṃ hi drute tāmre tu sattvakam //
YRps_11.121
śaṃkhābhaṃ jāyate tāraṃ nātra kāryā vicāraṇā // YRps_11.122
raupyakaraṇavidhiḥ (14)
tālaṃ tāmraṃ rītighoṣaṃ samāṃśaṃ kuryādevaṃ gālitaṃ ḍhālitaṃ hi
amle varge saptavāraṃ praḍhālya paścādyojyaṃ tulyabhāge ca rūpye
śuddhaṃ rūpyaṃ ṣoḍaśākhyaṃ hi samyak jātaṃ dṛṣṭaṃ nānṛtaṃ satyametat //
YRps_11.123
śvetaṃ sauvīrakaṃ śuddhaṃ pācitaṃ viṣamuṣṭinā
svacche sūtavare vallaṃ nikṣiptaṃ rūpyakṛdbhavet //
YRps_11.124
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ surmilaṃ dṛśyate kvacit
mṛtkharpare pācitaṃ hi nimbūkadravasaṃyutam //
YRps_11.125
ghaṭikādvayamānena śuddhakalkaḥ prajāyate
catuḥṣaṣṭyaṃśamānena vedhayecchulbakaṃ śubham //
YRps_11.126
jāyate pravaraṃ tāraṃ sarvadoṣavivarjitam // YRps_11.127
raupyakaraṇavidhiḥ (17)
saptadhātumayī mūṣā kṣārabhasmaprapūritā
kadalyāḥ kṣārakeṇaiva tathāpāmārgasaṃbhavaiḥ //
YRps_11.128
madhye pāradakaṃ muktvā punarevaṃ prapūrayet
anena vidhinā pūryā dvitīyā mūṣikā śubhā //
YRps_11.129
mudritavyā prayatnena govare puṭake nyaset
sūtakaṃ bandham āyāti vaṅgābhaṃ tu prajāyate
drutadrāvaṃ ghātasahaṃ dṛṣṭamevaṃ mayā khalu //
YRps_11.130
netrāṇyāhṛtya matsyānāṃ paktvā dugdhena yāmakam
paścādākṛṣṇakaṇakān ākṛṣya kila kaṇḍayet //
YRps_11.131
tāni śālisametāni tāvacchubhrāṇi kārayet
paścādiṣṭikacūrṇena haste kṛtvā pramardayet //
YRps_11.132
mauktikāni hi jāyante kṛtānyevaṃ mayā khalu // YRps_11.133
sūkṣmamauktikebhyo bṛhanmauktikakaraṇam
mūṣikāṃ kārayecchuddhāṃ sphāṭikīṃ dahanopalām
mauktikāni tu sūkṣmāṇi nimbūdrāve nidhāpayet //
YRps_11.134
ahorātreṇa sarvāṇi navanītasamāni ca
tasya paṃkasya guṭikāṃ masṛṇāṃ tu prakārayet //
YRps_11.135
paścāttāṃ mūṣikāmadhye citrāgharme dviyāmakam
catvāri kāṃsyabhāṇḍāni caturdikṣu gatāni ca //
YRps_11.136
arbhakāḥ pātayetsarvāḥ madhyabhājanakopari
badhyate mauktikaṃ śreṣṭhataraṃ sarvaguṇairyutam //
YRps_11.137
śuddhaśaṅkhasya cūrṇaṃ hi sūkṣmaṃ kṛtvā prayatnataḥ
ardhabhāgaṃ ca daradaṃ cūrṇayenmatimāṃstataḥ //
YRps_11.138
sadyaḥ sūtāvikakṣīraṃ tena dugdhena mardayet
vartiṃ vidhāya matimān kārpāsāsthiṣu svedayet //
YRps_11.139
svāṃgaśītaṃ samuttārya pravālaṃ ruciraṃ bhavet // YRps_11.140
YRps, Adhyāya 12
vānarī vaṭī
ātmaguptāphalaṃ śuṣkaṃ nistuṣaṃ cāṣṭapālikam
māṣasyāṣṭapalaṃ tadvaj jalena paripeṣitam //
YRps_12.1
ārdraṃ kṛtvobhayaṃ samyak śilāpaṭṭena peṣayet
kuṃkumaṃ kesaraṃ caiva jātīpatraṃ śatāvarī //
YRps_12.2
gokṣurekṣurabījāni lavaṃgaṃ maricaṃ kaṇā
śṛṅgāṭakaṃ karṣamitaṃ kuryādevaṃ pṛthak pṛthak //
YRps_12.3
sūkṣmacūrṇaṃ vidhāyātha pūrvapiṣṭe nidhāpayet
vaṭakān kārayet paścāt karṣamātrān vipācayet //
YRps_12.4
ghṛtaprasthatrayeṇaiva sutalathya nimajjayet
mākṣike ghṛtamāne vai mukhaṃ rundhyāddinatrayam //
YRps_12.5
madhvājyamiśritaṃ bhuñjyād ekaikaṃ vaṭakaṃ prage
saptakāni ca pañcaivam āhāraṃ madhuraṃ bhajet //
YRps_12.6
dugdhaudanaṃ tathā rātrau kṣāramamlaṃ ca varjayet
retaḥkṣayī tathā klībo gacchecca pramadāśatam //
YRps_12.7
aputraḥ putramāpnoti ṣaṇḍho'pi puruṣāyate
dṛṣṭapratyayayogo'yaṃ satyametadudīritam //
YRps_12.8
śatāvarīṃ kṣīravidārikāṃ ca prasthārdhamānāṃ pṛthageva kuryāt
rasaṃ tathā śālmalimadhyamūlāt prasthaṃ sitārdhāḍhakamatra deyam //
YRps_12.9
supācitaṃ vai mṛduvahninā tathā darvīpralepo'pi hi jāyate yathā /
tvakpatrakailāḥ saha kesareṇa palapramāṇā hi tato vidadhyāt //
YRps_12.10_
lehe suśīte madhu bilvamātraṃ prātaḥ prabhakṣediha karṣamātram // YRps_12.11
śṛṅgātakādivājīkaro 'valehaḥ (2)
śṛṅgāṭakasyāpi palaṃ vidheyaṃ vārāhikandaśca palapramāṇaḥ
cūrṇīkṛtaṃ gālitameva vastrād bhṛṣṭaṃ tathājyena sitāsametam //
YRps_12.12
lavaṃgakṛṣṇāgarukeśarāṇāṃ palaṃ pradadyāddaśabhāgadugdham
lehaṃ sujātaṃ khalu bhakṣayettat karṣapramāṇaṃ nitarāṃ prabhāte
kāmasya bodhaṃ kurute hi śīghraṃ nārīṃ ramedvai caṭakāyate'sau //
YRps_12.13
śatāvarīgokṣuradarbhamūlaṃ śṛṅgāṭakaṃ nāgabalātmagupte
saṃcūrṇya sarvaṃ pṛthageva pālikaṃ kṣīreṇa pācyaṃ daśabhāgakena //
YRps_12.14
sitā pradeyā daśapālikātra pākaṃ vidadhyādapi cāgniyogāt
madhuplutaṃ bhakṣitamardhayāmāt kāmapradīptiṃ kurute sadaiva //
YRps_12.15
vīryasya vṛddhiṃ jaṭharāgnivṛddhiṃ kāmāgnivṛddhiṃ sahasā karoti // YRps_12.16
māṣādivājīkaro 'valehaḥ (4)
māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam
jīvakarṣabhakau jīvāṃ medāṃ vṛddhiṃ śatāvarīm //
YRps_12.17
madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhayet prasṛtonmitām
rase tasminghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ //
YRps_12.18
vidārīsvarasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhasarpirnidhāpayet //
YRps_12.19
śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak
bhāgāṃścatuṣpalāṃstatra pippalyāścāvapetpalam //
YRps_12.20
palaṃ pūrvamito līḍhvā tato'nnam upayojayet
yadīcchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaścottamaṃ balam //
YRps_12.21
YRps, Adhyāya 13
vīryastambhakarī vaṭī
śrīvāsamastakīnāgakesaraṃ ca lavaṃgakam
kaṃkolaṃ tulasībījaṃ khurāsānyahīphenakam //
YRps_13.1
jāvitrikābdhiśoṣaṃ ca karabhāgurukuṃkumam
kaṅkolakatugākṣīrījātīphalasamāṃśakān //
YRps_13.2
sarvāṇyevaṃ vicūrṇyātha nālikerodare kṣipet
dugdhamadhye vipācyainaṃ dinānyevaṃ hi pañca ca //
YRps_13.3
nālikeraphalādgrāhyaṃ mardayenmadhunā saha
guṭikā kolamātrā hi bhakṣaṇīyā niśāmukhe //
YRps_13.4
vīryastaṃbhaṃ karotyugraṃ caturyāmāvadhiṃ tathā // YRps_13.5
śukrastambhakarī vaṭī
lavaṃgaṃ śuddhakarpūraṃ jātīpatraṃ phalaṃ tathā
kuṅkumaṃ svarṇabījaṃ ca dhūrtaparṇaṃ prasūnakam //
YRps_13.6
mūlaṃ tvak cābdhiśoṣasya sarvāṇyekatra mardayet
godugdhe śodhanīyaṃ ca bhāgamekaṃ prakalpayet //
YRps_13.7
bhṛṅgīpattrabhavaṃ cūrṇaṃ bhāgaikaṃ svarṇagairikam
bhāvanāṃ postatoyena ekaviṃśatisaṃkhyayā //
YRps_13.8
kārayenmatimān vaidyaḥ śukrastaṃbhakarīṃ vaṭīm // YRps_13.9
retaḥstambhakarī vaṭī
jātīphalārkakarahāṭalavaṅgaśuṇṭhīkaṅkolakeśarakaṇāharicandanāni etaiḥ samānamahiphenamanena cābhraṃ śvetaṃ nidhāya madhunā vaṭakān vidadhyāt
māṣadvayonmitamamuṃ niśi bhakṣayitvā mṛṣṭaṃ payastadanu māhiṣamāśu pītvā kurvantu kāmukajanāḥ pratiruddhapātāścetāṃsi tāni cakitāni kalāvatīnām //
YRps_13.10
skandhadeśācca saṃjātaṃ vīryaṃ dardurasaṃbhavam
ghanasāreṇa saṃyuktaṃ karahāṭasya cūrṇakam //
YRps_13.11
saṃmardya kārayeccūrṇaṃ vaṭīṃ mudgapramāṇakām
saṃgharṣya mukhatoyena liṃgalepaṃ prakārayet //
YRps_13.12
yāmārdhaṃ dhārayedbinduṃ satyaṃ guruvaco yathā // YRps_13.13
śukrastambhakacūrṇam
postakaṃ palamekaṃ vai śuṃṭhīkarṣaḥ sitā palaikā ca /
karṣamitā tvakpayasā pītaṃ reto dhruvaṃ dhatte //
YRps_13.14_
śrīgaṅgādharabhaktisaktamanaso vidyāvinodāmbudheḥ śrīgoḍānvayapadmanābhasudhiyas tasyātmajenāpyayam
sadvaidyena yaśodhareṇa kavinā vidvajjanānandakṛd grantho'yaṃ grathitaḥ karotu satataṃ saukhyaṃ satāṃ mānase //
YRps_13.15
deśānāṃ surarāṣṭram uttamatamaṃ tatrāpi jīrṇābhidhaḥ prākāro'sti sa vedaśāstraniratairvipraiśca saṃśobhitaḥ
tasmin śaṃbhupadāravindaratikṛcchrīpadmanābhaḥ svayam tatputreṇa yaśodhareṇa kavinā graṃthaḥ svayaṃ nirmitaḥ //
YRps_13.16
saṃbodhāya satāṃ sukhāya sarujāṃ śiṣyārthasaṃsiddhaye vaidyānāmupajīvanāya viduṣām udveganāśāya vai
śrīmaddurgapurātane 'tinipuṇaḥ śrīpadmanābhātmajaḥ śrīmadbhaṭṭayaśodharaḥ kavivaro granthaḥ svayaṃ nirmame //
YRps_13.17
- Rechtsinhaber*in
- GRETIL project
- Zitationsvorschlag für dieses Objekt
- TextGrid Repository (2025). Śāstra Collection. Rasaprakāśasudhākara. Rasaprakāśasudhākara. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-C930-F