Maharupasiddhi

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Visuddhasaddhammasahassadīdhitiṃ subuddhasambodhiyugaṇdharoditaṃ

Tibuddhakhettekadivākaraṃ jinaṃ sadhammasaṅghaṃ sirasābhivaṇdiya-

Kaccāyanañcāvariyaṃ namitvā nissāya kaccāyanavaṇṇatādiṃ

Bālappabodhatthamujuṃ karissaṃ vyattaṃ sukaṇḍaṃ padarūpasiddhiṃ.

Tattha jinasāsanādhigamassa jinaṃ akkharakosallamūlattā taṃ sampādetabbanti dassetuṃ

abhidheyyappayojanavākyamidamuccate.

Attho akkharasaññāto. 1-1

Yo koci lokiyalokuttarādibhedo vacanattho so sabbo akkhareheva saññāyate.

Sithiladhanitādiakkharavipattiyaṃ hi atthassa dunnayatā hoti tasmā akkharakosallaṃ

bahūpakāraṃ buddhavacanesu.

Ettha padānipi akkharasannipātarūpattā akkharesve va saṅgayhanti

Tasmā akkharakosallaṃ sampādeyya hitatthiko

Upaṭṭhahaṃ garuṃ* sammā uṭṭhānadīhi pañcahi.

Tatthādo tāva saddalakkhaṇe vohāraviññāpanatthaṃ saññāvidhānamārabhīyate.

Akkharapādayo ekacattāḷīsaṃ. 2-2.

Akkharā, api ādayo, ekacattāḷīsaṃ te ca kho jinavacanānurūpā akārādayo niggahītantā

ekacattāḷīsamattā vaṇṇā paccekaṃ akkharā nāma honti. Taṃ yathā:-

*Guruṃ' iccapi pāṭho.

[SL Page 010] [\x 10/]

A ā i ī u ū e o - ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña - ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa - ta tha da dha na -

pa pha ba bha ma - ya ra la va sa ha ḷa aṃ iti akkharā.

Nakkharantīti = akkharā a ādi yesaṃ te = ādayo.

Akārādīnamanukkamo panesa ṭhānadikkamasannissito.

Tathā hi ṭhānakaraṇappayatanehi vaṇṇā jāyante.

Tattha cha ṭhānāni kaṇṭha tālu muddha danta oṭṭha nāsikāvasena.

Tattha avaṇṇakavaggabhakārā kaṇṭhajā.

Ivaṇṇacavaggayakārā tālujā.

avaggarakāraḷakārā muddhajā.

Tavaggalakārasakārā dantajā.

Uvaṇṇapavaggā oṭṭhajā.

Ekāro kaṇṭhatālujo.

Okāro kaṇṭhoṭṭhajo

Vakāro dantoṭṭhajo.

Niggahītaṃ nāsikaṭṭhānajaṃ.

Ṅañaṇanamā sakaṭṭhānanāsikaṭṭhānajāti.

Hakāraṃ pañcameheva antaṭṭhāhi ca saṃyutaṃ,

Orasanti vadantettha kaṇṭhajaṃ tadasaṃyutaṃ.

Karaṇaṃ-jivhāmajjhaṃ tālujānaṃ. Jivhopaggaṃ muddhajānaṃ. Jivhaggaṃ dantajānaṃ. Sesā

sakaṭṭhānakaraṇā.

Payatanaṃ saṃvutādikaraṇaviseso. Saṃvutamakārassa vivaṭaṃ sarānaṃ sakārahakārānañca.

Phuṭṭhaṃ vaggānaṃ. Īsamphuṭṭhaṃ yaralavānanti.

Evaṃ ṭhānakaraṇappayatanasutikālabhinnesu akkharesu sarā nissayā, itare nissitā tattha:-

Nissayādo sarā vuttā byañjanā nissitā tato, vaggekajā bahuttādo tato ṭhānalahukkamā.

Vuttañca:-

"Pañcannaṃ pana ṭhānānaṃ paṭipāṭivasāpi ca,

Nissayādippabhedehi vutto tesamanukkamo"ti.

Ekenādhikā cattāḷīsaṃ = ekacattāḷīsaṃ.

Etena gaṇanaparicchedena-

Adhikakkharavantāni ekatāḷīsato ito,

Na buddhavacanānīti dīpetācariyāsabho.

[SL Page 011] [\x 11/]

Saññāvidhānaṃ

Apiggaṇaṃ heṭṭhā vuttānaṃ apekkhākaraṇatthaṃ.

Tatthodantā sarā aṭṭha. 3-3

Tattha tesu akkharesu akārādisu okārantā aṭṭha akkharā sarā sāma honti. Taṃ yathā:-

A ā i ī u ū e o iti sarā.

O anto yesante = odantā. Dakāro saṇdhijo. Saranti gacchantīti = sarā. Byañjane sārentītipi

= sarā.

Tattheti vattate.

Lahumattā tayo rassā. 4-4

Tattha aṭṭhasu sarase lahumattā tayo sarā rassā nāma honti. Taṃ yathā:-

A i u iti rassā. Lahukā mattā pamāṇaṃ yesaṃ te = lahumattā. Mattāsaddo cettha

accharāsaṅghātaakkhinimīlanasaṅkhātaṃ kālaṃ vadati. Tāya mattāya ekamattā rassā.

Dvimattā dīghā. Addhamattā vyañjanā.

Lahuggahaṇaṃ chaṇdasi diyaḍḍhamattassāpi gahaṇatthaṃ. Rassakālayogato

rassā-rassakālavanto vā.

Sara-rassaggahaṇāni ca vattante.

Aññe dīghā. 5-5.

Tattha aṭṭhasu saresu rassehi aññe dvimattā pañca sarā dīghānāma honti taṃ yathā:-

Ā ī ū e o iti dīghā.

Aññaggahaṇaṃ rassehi avasiṭṭhasare* saṅghaṇhanatthaṃ. Dīghakālayuttā tabbanto vā

dīghā.

Kvaci saṃyogapubbā ekārokārā rassā iva vuccante.

Yathā-ettha, seyyo, oṭṭho, sotthi.

Kvaciti kiṃ? Mañce tvaṃ nikhaṇaṃ vane, putto tyāhaṃ mahārāja.

Dumhi garu . 6-604.

Dvinnaṃ samūho = du tasmiṃ dumhi. Saṃyogabhūte akkhare pare yo pubbo rassakkharo so

garusañño hoti.

* 'Avasiṭṭhaniyaḍḍhamattikānampi' pā. "Guru" pā.

[SL Page 012] [\x 12/]

Yathā - datvā, hitvā, hutvā.

Garūti vattate.

Dīgho ca. 7-605.

Dīgho ca saro garusañño hoti.

Yathā - nāvā, nadī, vadhū, dve, tayo.

Garukato añño lahukoti veditabbo.

Sesā byañjanā. 8-6.

hapetvā aṭṭha sare sesā aḍḍhamattā akkharā kakārādayo niggahītantā tettiṃsa byañjanā

nāma honti.

Vuttehi aññe sesā.

Byañjiyati etehi atthoti = byañjanā. Taṃ yathā:-

Ka kha ga gha ṅa - ca cha ja jha ña - ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa - ta tha da dha na - pa pha pa bha

ma - ya ra la va - sa ha ḷa aṃ iti byañjanāti.

Kakārādisvakāro uccāraṇattho.

Byañjanāti vattate.

Vaggā pañcapañcaso mantā. 9-7.

Tesaṃ kho byañjanānaṃ kakārādayo makārantā pañcavīsati byañjanā pañcapañcavibhāgena

vaggā nāma honti. Taṃ yathā:-

Ka kha ga gha ṅa - ca cha ja jha ña - ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa - ta tha da dha na - pa pha ba bha

ma iti vaggā.

Te pana paṭhamakkharavasena kavaggacavaggādivohāraṃ gatā. Vaggoti samūho. Tattha

pañcapañcavibhāgenāti vā pañca pañca etesamatthīti vā = pañcapañcaso. Mo anto yesaṃ te

= mantā.

Aṃ iti niggahītaṃ. 10-8.

Akāro uccāraṇattho. Itisaddo anantaracuttanidassanattho. Aṃ iti yaṃ akārato paraṃ vuttaṃ

biṇdu taṃ niggahītaṃ nāma hoti.

Rassasaraṃ nissāya gayhati, karaṇaṃ niggahetvā gayhatīti vā = niggahītaṃ.

Karaṇaṃ niggahetvāna mukhenāvivaṭena yaṃ,

Vuccate niggahītanti vuttaṃ biṇdu sarānugaṃ.

[SL Page 013] [\x 13/]

Sarasaṇdhi

Idha avuttānaṃ parasamaññānampi payojane sati gahaṇatthaṃ paribhāsamāha.

Parasamaññā payoge. 11-9.

Yā ca pana parasmiṃ sakkatagatthe paresaṃ veyyākaraṇānaṃ vā samaññā

ghosāghosalopasavaṇṇasaṃyogaliṅgādikā* taṃ payoge sati etthipi payujjante.

Parasmiṃ paresaṃ vā samaññā = parasamaññā. Payuñjanaṃ = payogo viniyogo. Tattha

vaggānaṃ paṭhamadutiyakkharā sakāro ca aghosā. Vaggānaṃ tatiyacatutthapañcamā ya ra

la va ha ḷā cāti ekavīsati ghosā nāma.

Ettha ca vaggānaṃ dutiyacatutthā dhanitātipi vuccanti, itare sithilāti vuccanti.

Vināso lopo. Rassasarā sakadīghehi aññamaññaṃ savaṇṇā nāma, ye sarūpātipi vuccanti.

Sarānantaritāni byañjanāni saṃyogo.

Dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavalliṅgaṃ.

Vibhattyantaṃ padaṃ - iccevamādi.

Iti saññāvidhānaṃ niṭṭhitaṃ.

Atha sarasaṇdhi vuccate.

Loka-aggapuggalo, paññā-iṇdriyaṃ, tīṇi-imāni, no hi-etaṃ, bhikkhunī-ovādo,

mātu-upaṭṭhānaṃ, sametu-āyasmā, abhibhū-āyatanaṃ, dhanamme-atthi, sabbe-eva, tayo-assu

dhammā, asanto-ettha na dissanti itīdha:-

Sarādisaññāyaṃ sabbattha saṇdhikaraṇaṭṭhāne byañjanaviyojanatthaṃ paribhāsamāha.

Pubbamadhoṭhitamassaraṃ sarena viyojaye. 12-10

Sarenāti nissakke karaṇavacanaṃ, saha yoge vā. Saṇdhitabbe sarasahitaṃ

pubbavyañjanamanatikkamanto adhoṭhita

* "Ghosāghosalopasavaṇṇāsavaṇṇasaṃyogaliṅgādikā"tipi pāṭho.

[SL Page 014] [\x 14/]

Massarañca katvā sarato viyojayeti sarato vyañjanaṃ viyojetabbaṃ.

Ettha assaraggahaṇasāmatthiyena byañjananti laṅaṃ.

Sarā sare lopaṃ. 13-12

Sarā kho sabbepi sare pare ṭhite lopaṃ papponti.

Lopoti adassanaṃ anuccāraṇaṃ. Ettha sarāti kāriyiniddeso. Bahuvacanaṃ panettha ekekasmiṃ

pare sabbalopañāpanatthaṃ. Sareti nimittaniddeso. Nimittasattamī cāyaṃ.

Nimittopādānasāmatthiyato vaṇṇakālavyavadhāne sati saṇdhi kāriyaṃ na bhavati. Lopanti

kāriyaniddeso. Idampana suttaṃ upari paralopavidhānato pubbalopavidhānanti daṭṭhabbaṃ.

Evaṃ sabbattha sattamīniddese pubbasseva vidhi parassāvidhāne satīti veditabbaṃ.

Assaraṃ adhoṭhitanti ca vattate.

Siliṭṭhakathane paribhāsamāha.

Naye paraṃ yutte. 14-11.

Sararahitaṃ kho byañjanamadhoṭhitaṃ parakkharaṃ naye yutte ṭhāneti, paranayanaṃ

kātabbaṃ. Ettha yuttaggahaṇaṃ niggahīta nisedhanatthaṃ. Tena akkocchi maṃ avadhi manti

ādisu paranayana saṇdeho na hoti.

Lokaggapuggalo, paññiṇdriyaṃ, tīṇimāni, nohetaṃ, bhikkhunovādo, mātupaṭṭhānaṃ,

sametāyasmā, abhibhāyatanaṃ, dhanammatthi, sabbeva, tayassu dhammā, asantettha na

dissanti.

Yassa-idāni, saññā-iti, chāyā-iva, iti-api, assamaṇī-asi, cakkhu-iṇdriyaṃ, akataññŚ-asi,

ākāse-iva, te-api, caṇde-ahaṃ, so-ahaṃ, cattāro-ime, vasalo-iti, moggallāno-āsi bījako,

kathā-eva kā, pāto-evātīdha pubbalope sampatte:-

Sare ti adhikāro. Idha pana "atthavasā vibhattivipariṇāmo"ti katvā saro-sarambhā-lopanti ca

vattamāne:-

Vā paro asarūpā. 15-13.

Asamānarūpamhā saramhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Samānaṃ rūpaṃ assāti = sarūpo. Na

sarūpo = asarūpo. Asa

[SL Page 015] [\x 15/]

Vaṇṇo. Yasmā pana mariyādāyaṃ abhividhimhi ca vattamāno āupasaggo viya vāsaddo

dvidhā vattate, katthaci vikappe katthaci yathā vavatthitarūpapariggahe ca. Idha pana

pacchime tato niccamaniccamasantañca vidhimettha vāsaddo dīpeti.

Naye paraṃ yutteti paraṃ netabbaṃ.

Yassadāni, yassidāni, saññāti, saññāiti, chāyāva, chāyā iva, itipi, iccapi, assamaṇīsi,

assamaṇī asi.

Cakkhuṇdriyamiti niccaṃ.

AkataññŚsi, akataññŚ asi, ākāseva, ākāse iva, tepi, te api vaṇdehaṃ, vaṇde ahaṃ, sohaṃ, so

ahaṃ, cattārome, cattāro ime, vasaloti, vasalo iti, moggallānosi bījako, moggallāno āsi bījako,

kathāvakā, kathā eva kā, pātova, pāto eva.

Iṇa na bhavati-pañciṇdriyāni, saddhiṇdriyaṃ, sattuttamo, ekūnavīsati, yassete, sugatovādo,

diṭṭhāsavo, diṭṭhogho, cakkhāyatanaṃ, taṃ kutettha labbhā iccādi.

Bhavati ca vavatthitavibhāsayaṃ.

Avaṇṇato sarodānītīvevādiṃ vinā paro,

Na luppataññato dīgho āsyevādivivajjito.

Baṇdhussa-iva, upa-ikkhati, upa-ito, ava-acca, jina-īritaṃ, na-upeti, caṇda-udayo,

yathā-udake itīdha:-

Pubbāvaṇṇasarānaṃ lope kate-

Paro-asarūpeti ca vattate. Tathā ivaṇṇo yannavāti ito ivaṇṇaggahaṇañca

vamodudantānanti ito uggahaṇañca sīhagatiyā idhānuvattetabbaṃ.

Kvācāsavaṇṇaṃ lutte. 16-14.

Ivaṇṇabhūto ukārabhūto ca paro saro asarūpe pubbasare lutte kvaci asavaṇṇaṃ pappoti.

Natthi etesaṃ savaṇṇāti = asavaṇṇā, ekārokārā. Tattha ṭhānāsannavasena

ivaṇṇukārānamekārokārā honti.

Baṇdhusseva, upekkhati, upeto, avecca, jineritaṃ, nopeti, caṇdodayo, yathodake.

Kvacīti kiṃ? Tatirame, yassiṇdriyāni, mahiddhiko, sabbītiyo, tenupasaṅkami, lokuttamo.

[SL Page 016] [\x 16/]

Lutteti kiṃ? Dasa ime dhammā, yathā idaṃ, kusalassa upasampadā.

Asarūpeti kiṃ? Cattārimāni, mātupaṭṭhānaṃ. Ettha ca satipi heṭṭhā cāggahaṇe

kvaciggahaṇakaraṇato avaṇṇe eva lutte idha vuttavidhi hotīti daṭṭhabbaṃ.

Tato idha na bhavati diṭṭhupādānaṃ, pañcahupāli, mudiṇdriyaṃ, somissaroti.

Tatra-ayaṃ, buddha-anussati, sa-atthikā, saññavā-assa, tadā-ahaṃ, yāni idha bhūtāni,

gacchāmi iti, ati-ito, kikī-iva, bahu-upakāraṃ, madhu-udakaṃ, su-upadhāritaṃ, yo pi-ayaṃ,

idāni-ahaṃ, sace ayaṃ, appassuto-ayaṃ, itara-itarena, saddhā-idha cittaṃ, kamma upanissayo,

tathā-upamaṃ, ratti-uparato, dvi-upasamoccatra:-

Pubbasarānaṃ lope kate-

Kvacīti adhikāro. Paro-lutteti ca vattate.

Dīghaṃ 17-15.

Saro kho paro pubbasare lutte kvaci dīghabhāvaṃ pappotīti ṭhānāsannavasena rassasarānaṃ

savaṇṇadīgho.

Tatrāyaṃ, buddhānussati, sātthikā, saññāvāssa, tadāhaṃ, yānīdhabhūtāni, gacchāmīti, atīto,

kikīca, bahūpakāraṃ, madhūdakaṃ, sūpadhāritaṃ, yopāyaṃ, idānāhaṃ, sacāyaṃ,

appassutāyaṃ, itarītarena, saddhīdha vittaṃ, kammūpanissayo, tathūpamaṃ, rattūparato

vūpasamo.

Kvacīti kiṃ? Aciraṃ vatayaṃ kāyo, dasapi yadimassa tīṇimāni, pañcasupādānakkhaṇdhesu,

tassattho, pañcaṅgiko, muniṇdo, satindriyaṃ, lahuṭṭhānaṃ, gacchāmahaṃ, tatiradaṃ,

pañcahupāli, natthaññaṃ.

Lutteti kiṃ? Yathā ayaṃ, nimi iva rājā, kikī iva, su upadhāritaṃ.

Lokassa-iti, deva-iti, vi-atipatanti, vi-atināmenti, saṅghāṭi-api, jīvitahetu-api, vijju-iva,

kiṃsu-idha cittaṃ, sādhu-itītidha:-

Parasarānaṃ lope kate-

Lutte dīghanti ca vattate.

Pubbo ca. 18-16.

Pubbo ca saro parasare lutte kvaci dīghā pappoti.

[SL Page 017] [\x 17/]

Caggahaṇaṃ dīghaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. Taṃ "cānukaḍḍhitamuttaratra nānuvattate"ti

ñāpanatthaṃ.

Lokassāti, devāti, vītipatanti, vītināmenti, saṃghāṭipi, jīvitahetūpi, vijjūva, kiṃsūdha cittaṃ,

sādhūti.

Kvacīti kiṃ? Yassadāni, itissa, idānipi, cakkhuṇdriyaṃ, kinnumāva.

Adhigato kho me-ayaṃ dhammo, putto te- ahaṃ, te-assa pahīnā, pabbate-ahaṃ, ye-assa

itīdha:-

Pubbalope sampatte

Yamedantassādeso. 19-17.

Ekārassa padantabhūtassa ṭhāne sare pare kvaci yakārā deso hoti.

Akāre temeyesaddādissevāyaṃ vidhi. Yanti yaṃ rūpaṃ. E eva anto = edanto. Ādesiṭṭhāne

ādissatīti = ādeso. Vyañjaneti adhikicca dīghanti dīgho.

Adhigato kho myāyaṃ dhammo, puttotyāhaṃ, tyāssa pahīnā, pabbatāyāhaṃ, yyāssa.

Kvacīti kiṃ? Tenāgataṃ, puttāmatthi.

Antaggahaṇaṃ kiṃ? Dhammacakkaṃ pavattento, damento cittaṃ.

Yāvatako-assa kāyo, tāvatako-assa vyāmo, ko-attho, atha kho-assa, ahaṃ kho-ajja, yo-ayaṃ,

so-assa, so eva, yato-adhikaraṇaṃ, anu-addhamāsaṃ, anu-eti, su-āgataṃ, su-ākāro, du-ākāro,

cakkhu-āpāthaṃ, bahu-ābādho, pātu-akāsi, na tu-evātīdha:-

Vamodudantānaṃ. 20-18.

Okārukārānamantabhūtānaṃ sare pare kvaci vakāradeso hoti.

Ka kha ya ta saddādi okārassedaṃ gahaṇaṃ.

Yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa vyāmo, kvattho, atha khavassa, ahaṃ khavajja, yavāyaṃ,

svassa, sveva, yatvādhikaraṇaṃ, aṇvaddhamāsaṃ, aṇveti, svāgataṃ, svākāro, dvākāro,

cakkhavāpāthaṃ, bavhābādho, pātvākāsi, na tveva.

[SL Page 018] [\x 18/]

Kvaciti kiṃ? Ko attho, atha kho aññatarā, yohaṃ, so yaṃ, cattārome, sāgataṃ, sādhāvuso,

hotūti.

Antaggahaṇaṃ kiṃ? Savanīyaṃ viravantiṃ.

Paṭisatthāravutti-assa, sabbavitti-anubhūyato, vi-añjanaṃ, vi-ākato itīdha:-

Idha maṇḍūkagatiyā asarūpeti vattate.

Ivaṇṇo yannavā. 21-21.

Ivaṇṇo asarūpe sare pare yakāraṃ pappoti navā. I eva vaṇṇo = ivaṇṇo. Navāsaddo

kvacisaddapariyāyo.

Paṭisaṇthāravuttyassa, sabbacittyanubhūyato, vyañjanaṃ, vyākato.

Navāti kiṃ? Pañcahaṅgehi, tāni attani, gacchāmahaṃ, muttacāgī, anuddhato.

Asarūpeti kiṃ? Iti hidaṃ, aggīva, atthīti.

Ati-antaṃ, ati-odāti, pati-ayo, pati-āharati, pati-eti, iti-assa, iti-etaṃ, iti-ādi itīdha:-

Ivaṇṇo yannavāti yakārādese sampatte-

Sabbo canti. 22-19.

Atipatiitīnaṃ tisaddassedaṃ gahaṇaṃ.

Sabbo ti icceso tisaddo sare pare kvaci vakāraṃ pappoti.

Tīti niddesato akatayakārassevāyaṃ vidhi. Itarathā kvaviggahaṇassa ca,atissa cantassā ti

suttassa ca nirattha katā siyā. Para dvehāvo ṭhāneti ñcittaṃ.

Accantaṃ, accodātā, paccayo, paccāharati, pacceti, iccassa, iccetaṃ iccādi.

Kvaciti kiṃ? Itissa, iti ākaṅkhamānena.

Te na vā ivaṇṇeti ito na ivaṇṇeti ca vattate.

Atissa cantassa. 23-47.

Ati iccetassa antabhūtassa tisaddassa ivaṇṇe pare sabbo cantīti vuttarūpaṃ na hoti. Atissāti

atiupasaggānukaraṇametaṃ. Tenevettha vibhattilopābhāvo.

[SL Page 019] [\x 19/]

Ettha ca antasaddo saddavidhinisedhappakaraṇato atisaddantabhūtaṃ tisaddameva vadati,

na ivaṇṇanti daṭṭhabbaṃ. Itarathā idaṃ suttameva niratthakaṃ siyā.

Ivaṇṇo yannavātidha asarūpādhikārato,

Ivaṇṇassa sarūpasmiṃ yādeso ca na sambhave.

Cakāronuttasamuccayattho. Tena itipatīnaṃ tisaddassa ca na hoti.

Ati-isigaṇo atisigaṇo. Evaṃ-atīto, atirītaṃ, itīti, itīdaṃ, patīto.

Abhi-akkhānaṃ, abhi-uggato, abhi-okāso itīdha:-

Yakāre sampatte-

Sareti vattate.

Abbho abhi. 24-44.

Abhi iccetassa sabbassa sare pare abbhādeso hoti.

Abhīti paṭhamantassa vuttiyaṃ chaṭṭhiyojanaṃ,

Ādesāpekkhato vuttaṃ ammoti ādike viya.

Pubbasaralopo.

Abbhakkhānaṃ, abbhuggato, abbhokāso.

Adhi-agamā, adhi-upagato, adhi-ogahetvātīdha:-

Ajjho adhi. 25-45.

Adhi iccetassa sabbassa sare pare ajjhādeso hoti. Ajjhagamā, ajjhupagato, ajjhogahetvā.

Abhi-ijjhitaṃ, adhi-īritaṃ itīdha:-

Abbho abhi-ajjho adhīti ca vattate.

Te na vā ivaṇṇe. 26-46.

Te ca kho abhi adhi iccate upasaggā ivaṇṇe pare abbho ajjho iti vuttarūpā na honti vā.

Saralopaparanayanāni. Abhijjhitaṃ, adhīritaṃ,

Vāti kiṃ? Abbhīritaṃ, ajjhiṇamutto, ajjhiṭṭho.

Ekamidha-ahantidha:-

Do dhassa ca. 27-20.

Dha iccetassa sare pare jhaci dakāro hoti. Ekasaddato parassa idhassa dhakārassevāyaṃ.

Saralopadīghā.

Ekamidāhaṃ.

[SL Page 020] [\x 20/]

Kvacīti kiṃ? Idheva.

Vasaddena kvaci sādhussa dhassa hakāro yathā:

Sādhu-dassanaṃ, sāhudassanaṃ.

Yathā-eva, tathā-evātīdha:-

Navāti vattate sarambhāti ca.

Evādissari pubbo ca rasso. 28-22.

Yathātathādvayaparassedaṃ gahaṇaṃ. Dīghasaramhā parassa evasaddādibhūtassa ekārassa

rikāro hoti, pubbo ca saro rasso hoti navā.

Yathariva, tathariva.

Navāti kiṃ? Yatheva, tatheva.

Ti antaṃ, ti-addhaṃ, aggi-agāre, sattamī-atthe, pañcamī-antaṃ, du-aṅgikaṃ, bhikkhu-āsane,

puthu-āsane, sayambhu-āsane itīdha:-

Yavādesesu sampattese-

Saññāti vattate.

Ivaṇṇuvaṇṇājjhalā. 29-58.

Ivaṇṇuvaṇṇā iccete yathākkamaṃ jhalasaññā honti. Vaṇṇaggahaṇaṃ

savaṇṇaggahaṇatthaṃ.

Jhalasaññā pasaññā ca liṅgantaṃ na nissitā,

Akhyāte liṅgamajjhe va dviliṅgante ca dassanā.

Jhālānamiyuvā sare vā. 30-70.

Jha la iccetesaṃ iya uva iccete ādesā honti vā sare pare. Saralopo.

Tiyantaṃ, tiyaddhaṃ. Dīgho. Aggiyāgāre, sattamiyatthe. Pañcamiyantanti. Ettha mahāvuttinā

yakāragame rassattaṃ.

Duvaṅgikaṃ, bhikkhuvāsane, puthūvāsane, sayambhūvāsane.

Vāti kiṃ? Aggyāgāre, bhikkhū āsane nisīdati.

Go-ajinaṃ, go-eḷakaṃ itīdha:-

Go avo samāseti ca vattate.

[SL Page 021] [\x 21/]

O sare ca. 31-78.

Go iccatassa okārassa sare pare avādeso hoti samāse. Vasaddaggahaṇena uvaṇṇassa

uvaavādesā ca.

Yathā-bhūvi, pasavo, gavājīnaṃ, gaveḷakaṃ.

Putha - evātīdha:-

Go sare puthassāgamo kvaci. 32-42.

Putha iccetassa nipātassa ante kvaci gakārāgamo hoti sare pare.

Āgacchatīti = āgamo. Asantuppatti āgamo. Ettha ca sareti nimittāsannavasena puthassanteti

labbhati.

Puthageva, puthaeva.

Pā evātīdha:-

Sare go āgamo kvacīti ca vattate.

Pāssa canto rasso. 33-43.

Pā iccetassa ante sare pare kvaci gakārāgamo hoti, pāssa anto ca saro rasso hoti.

Pageva vuttyassa, pāeva

Vā-sareti ca vattate.

Yavamadanataralā cāgamā. 34-35.

Sare pare yakārādayo aṭṭha āgamā honti vā.

Casaddena gakārāgamo ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo tattha yakārāgamo yathādito

ikārevādisu.

Yathā-idaṃ yathayidaṃ.

Vyañjaneti adhikicca rassanti rassattaṃ.

Yathā idaṃ vā, yathā eva, yathāyeva, yatheva, evaṃ māyidaṃ, mā yeva, taṃyidaṃ, taṃyeva,

nayidaṃ, nayimassa, nayidha, chayimāni, navayime dhammā, buddhānaṃyeva, saddhiṃyeva,

bodhiyāyeva, paṭhavīyeva dhātu, tesuyeva, teyeva, soyeva, pāṭiyekkaṃ.

Tathā sare vipariyādito ca.

[SL Page 022] [\x 22/]

Vi-añjanā, viyañjanā, vyañjanā vā. Evaṃ viyākāsi, vyākāsi, pari antaṃ, pariyantaṃ, evaṃ

variyādānaṃ, pariyuṭṭhānaṃ, pariyesati. Pariyosānamiti niccaṃ.

Ni-ayogo, niyāyogo idha na bhavati parikkhako.

Vakāro tisaddādito avaṇṇukāresu.

Ti-aṅgulaṃ, kivaṅgulaṃ. Evaṃ tivaṅgikaṃ, bhuvādayo, migībhantā vudikkhati, pavuccati,

pāguññavujutā.

Makāro lahuppabhūtito sare chaṇdānurakkhaṇādimhi.

Lahu essati, lahumessati evaṃ garumessati, idhamāhu.

Kena te idhamijjhati, bhadro kasāmiva, ākāsemabhipūjayi, ekamekassa, yenamidhekacce,

hāyatimeva, hotumeva.

Dakāro uupasaggā sakiṃ kiñci sammā yāva tāva puna yatetattasādīhi. Uupasaggato niccaṃ.

U aggo, udaggo. Evaṃ udayo, udapādi, udāhaṭaṃ, udito, udīritaṃ, udeti.

Nipātato: sakiṃ-eva sakideva. Evaṃ sakadāgāmi.

Mahāvuttisuttena ikārassa akāro.

Tathā kenacideva, kiñcideva, kismideva, kocideva. Sammā-attho, sammadattho. Rassattaṃ.

Evaṃ sammadakkhāto. Sammadaññā vimuttānaṃ, sammadeva, yāvadatthaṃ, yāvadicchitaṃ,

yāvadeva, tāvadeva, punadeva.

Nāmato: yadatthaṃ, yadanantaraṃ, tadanantaraṃ, tadaṅgavimutti, etadatthaṃ, attadatthaṃ,

sadatthapasuto siyā.

Yatetattasehi samāseyeva. Ādisaddena - aññadatthu, manasādaññā vimuttānaṃ, bahudeva

rattiṃ, ahudeva bhayaṃ.

Vāti kiṃ? Kenaci attakāmena, sammā aññāya, yāvāhaṃ, tāvāhaṃ, punāparaṃ, attatthaṃ.

Nakāro āyatādimhi. Ito-āyati, itonāyati, cirannāyati.

Takāro yasmātasmājjādito ihaggādimhi. Yasmā-iha, yasmātiha. Evaṃ tasmātiha, ajjatagge.

[SL Page 023] [\x 23/]

Pakatisaṇdhi

Rakāro ni du pātu puna dhi caturādito.

Ni-antaraṃ, nirantaraṃ. Evaṃ nirālayo, niriṇdhano, nirīhakaṃ, niruttaro, nirojaṃ,

nirupaddavaṃ.

Du-atikkamo, duratikkamo. Durāgataṃ, duruttaṃ, pāturahosi, pāturahesuṃ,

punarāgaccheyya, punaruttaṃ, punareva, punareti, dhiratthu, pātarāso.

Catusaddādito: caturaṅgikaṃ, caturārakkhā, caturiddhipādapaṭilābho,

caturoghanittharaṇatthaṃ, bhatturatthe, *vuttiresā, paṭhavīdhāturevesā.

Tathā sarato ivevesu chaṇdānurakkhaṇe

Nakkhattarājāriva tārakānaṃ, vijjurivabbhakūṭe, āraggeriva sāsapo, sāsaporiva āragge,

usabhoriva, sabbhīreva samāsetha. Vāti kiṃ? Dvādhiṭṭhitaṃ, pātvākāsi, punapi.

Lakāro cha sa saṅkhyāhi. Laḷānamaviseso.

Cha-abhiññā, chaḷabhiññā. Chaḷaṅgaṃ, chaḷāsīti, chaḷaṃsā, saḷāyatanaṃ. Vāti kiṃ? Cha

abhiññā.

Iti sarasaṇdhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

Atha sarānameva saṇdhikāriye sampatte pakatibhāvo vuccate. Sarā pakatīti ca vattate.

Sare kvaci. 35-24.

Sarā kho sabbepi sare pare kvaci chaṇdabhedāsukhuccāraṇaṭṭhāne saṇdhicchārahitaṭṭhāne

ca pakatirūpā honti-na lopādesa vikāramāpajjanteti attho.

Tattha pakatiṭṭhānaṃ nāma ālapanantānītismimacchaṇdānurakkhaṇe, asamāse

padantadīghā ca, ikārukārā ca nāmapadantātītakirayādimhīti evamādi.

* Kesuci potthakesu- "bhataturatthe" ti na dissati. "Cāturante" ti dissate.

[SL Page 024] [\x 24/]

Ālapanantesu tāva: katamā cānaṇda aniccasaññā, katamācānaṇda ādīnavasaññā, sāriputta

idhekacco, ehi sīvakauṭṭhehi, upāsakā idhekacco, bhoti ayye, bhikkhu arogaṃ tacasīlaṃ,

siñca bhikkhu imaṃ nāvaṃ, bhikkhave evaṃ vadāmi, pañcime gahapatayo ānisaṃsā

iccevamādisu pakatibhāvā pubbasaralopayavādesādayo na honti.

Kvaviggahaṇena itismiṃ chaṇdānurakkhaṇe ca saṇdhi hoti. Yathā:sakkā devīti, namo te

buddhavīratthu

Sareti kiṃ? Sādhu mahārājāti, evaṃ kira bhikkhūti.

Asamāse padantadīghesu-āyasmā ānaṇdo gāthā abhāsi, devā ābhassarā yathā, tevijjā

iddhippattā ca bhagavā uṭṭhāyāsanā, bhagavā etadavoca, abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi,

gantvā olokento, bhutavādī atthavādī, yaṃ itthi arahaṃassa, sāmavatī āha, pāpakārī

ubhayattha tappati, nadī ottharati, ye te bhikkhū appicchā, bhikkhū āmantesi, bhikkhū

ujjhāyiṃsu, bhikkhū evamāhaṃsu, imasmiṃ gāme ārakkhakā, sabbe ime, katame ekādasa,

gambhīre odakantike, appamādo amatapadaṃ, saṅgho āgacchati, ko imaṃ paṭhaviṃ vicessati,

āloko udapādi, eko ekāya, cattāro oghā.

Nipātesu hi-are ahampi sace imassa kāyassa, no abhikkamo, aho acchariyo, atho antova,

atha kho āyasmā, atho oṭṭhavacittakā, tato āmantayī saṇthā.

Kvaviggahaṇena akāraitīvecetthādisu saṇdhīpi.

Yathā:-āgatattha, āgatamha, katamassa cattāro, appassutā yaṃ puriso, itthīti,camarīva,

sabbeva tassa, sve va, eseva nayo, parisuddhetthāyasmanto, nettha, taṃ kutettha labbhā,

samesa brāhmaṇa, tathūpamaṃ, yathāha.

Asamāsetī kiṃ? - Jivhāyatanaṃ, avijjogho, itthiṇdriyaṃ, abhibhāyatanaṃ, bhayatupaṭṭhānaṃ.

Acchāṇdānurakkhaṇeti kiṃ? Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, somissaro.

Nāmapadantaikārukāresu:- gāthāhi ajjhabhāsi, pupphāni āhariṃsu, satthu adāsi.

[SL Page 025] [\x 25/]

Byañjanasaṇdhi

Kvati kicīṃ? Manasākāsi

Sarā pakati byañjane. 36-23

Sarā kho byañjane pare pakatirūpā hontīti yebhuyyena dīgharassalopehi vikārābhāvo yathā:

accayo, paccayo, bhāsati vā, karoti vā, vedanākkhaṇdho, bhāgyavā, bhadrokasāmiva, dīyati,

tuṇhībhūto, so dhammaṃ deseti.

Iti pakatisaṇdhividhānaṃ niṭṭhitaṃ

Atha byañjanasaṇdhi vuccate.

Byañjaneti adhikāro. Sarā kvacīti ca vattate.

Dīghaṃ. 37-25.

Sarā kho byañjane pare kvaci dīghaṃ pappontīti

suttasukhuccāraṇachaṇdānurakkhaṇaṭṭhānesu dīgho.

Tyassa pahīnā, tyāssa pahīnā, svassa, svāssa, madhuvamaññati bālo, madhuvā maññati

bālo. Tathā-evaṃ gāme municare, khantīparamaṃ tapo titikkhā, na maṅkū bhavissāmi,

svākkhāto, yvāyaṃ, svāhaṃ, kāmato jāyatī soko, kāmato jāyatī bhayaṃ, sakko ujū ca sūjū ca,

anupaghāto, dūrakkhaṃ, dūramaṃ, dūbharatā.

Kvacīti kiṃ? Tyajja, svassa, patilīyati.

Yiṭṭhaṃ vā-hutaṃ vā-loke, yadi vā sāvake, puggalā dhammadasā te, bhovādī nāma so hoti,

yathābhāvi guṇena so itīdha:-

Pubbasmiṃyevādhikāro.

Rassaṃ. 38-26.

Sarā kho byañjane pare kvaci rassaṃ pappontīti chaṇdānurakkhaṇe āgame saṃyoge ca

rassattaṃ.

Chaṇdānurakkhaṇe tāva yiṭṭhaṃva hutaṃva loke, yadiva sāvake, puggala dhammadasā te,

bhovādi nāma so hoti, yathābhāviguṇena so.

[SL Page 026] [\x 26/]

Āgame-yathayidaṃ, sammadakkhāto.

Saṃyogo-parā kamo, parakkamo, ā sādo, assādo, evaṃ taṇhakkhayo, jhānapaṭilābhimhi,

vasimhi, thullaccayo.

Kvacīti kiṃ? Māyidaṃ, manasādaññā vimuttānaṃ, yathākkamaṃ, ākhyātikaṃ, dīyyati,

sūyyati.

Eso-kho byantikāhiti, so-gacchaṃ na nivattati ityatra: tasmiṃyevādhikāro.

Lopañca tatrākāro. 39-27.

Sarā kho byañjane pare kvaci lopaṃ papponti, tatra lutte ṭhāne akārāgamo ca hoti.

Etatasaddantokārassevāyaṃ lopo.

Esa kho byantikāhiti, sa gacchaṃ na nivattatī. Evaṃ esadhammo, esa pattosi, sa muni, sa

sīlavā.

Kvacīti kiṃ? Eso dhammo, so muni, so sīlavā.

Casaddena etasaddantassa sare parepi kvaci yathā:- esa attho, esa ābhogo, esa idāni.

Vipariṇāmena saramhā byañjanassāti ca vattamāne-

Para dvehāvo ṭhāne. 40-28

Sarambhā parassa byañjanassa dvebhāvo hoti ṭhāne. Dvinnaṃ bhāvo = dvibhāvo, so eva =

dvehāvo. Ettha ca ṭhānaṃ nāma rassākārato paraṃ pa pati paṭi kamu kusa kudha kī gaha

juta ñā si su sambha sara sasādīnamādibyañjanaṃ dvibhāvaṃ. Tika taya tiṃsa vatādī namādi

ca-vatu vaṭu disādīnamantañca-u du ni upasagga ta catucha santasaddādesasādiparañca -

apadantānākāradighato yakārā di ca.

Yavataṃ talanādīnamādeso ca sayādinaṃ,

Saha dhātvantayādeso sīsakāro tapādito.

Chaṇdānurakkhaṇe ca-ghara jhe dhaṃsu bhamādinamādi ca. Rassākārato

vaggacatutthadutiyā iccevamādi.

Tattha pa-pati-paṭisu tāva:-

Idha-pamādo, idhappamādo. Evaṃ appamādo, vippayutto, suppasanno. Sammā-padhānaṃ,

sammappadhānaṃ, rassattaṃ appativattiyo, adhipatippaccayo, suppatiṭṭhito, appaṭipuggalo,

vippaṭisāro, suppaṭipatti.

[SL Page 027] [\x 27/]

Kamādidhātusu-pakkamo, paṭikkamo, hetukkamo ā-kamati akkamati.

Evaṃ parakkamati, yathākkamaṃ.

Pakkosati, paṭikkosati, anukkosati. Ā-kosati, akkosati.

Akkuddho, atikkodho.

Dhanakkīto, vikkayo, anukkayo.

Paggaho, viggaho, anuggaho, chaṇdaggāho, diṭṭhiggāho.

Pajjoto, vijjotati, ujjoto.

KataññŚ, viññŚ, paññāṇaṃ, viññāṇaṃ, anuññāsamā ñā, samaññā.

Avassayo, nissayo, samussayo.

Appassuto, vissuto, bahussuto. Ā savā assavā.

Passambhanto, vissambhati.

Aṭṭasaro, vissarati, anussarati, anussati.

Passasanto, vissasanto, muhussasanto. Āsāso assāso.

Avassajento, vissajjento, abhikkantataro, pariccajanto, upaddavo, upakkiliṭṭho, mittadduno,

āyabbayo, abyabbahi iccādi.

Sarambhāti kiṃ? Sampayutto, sampatijāto, sampaṭicchanaṃ, saṅkanto, saṅgaho.

hāneti kiṃ? Mā ca pamādo, patigaṇhāti, vacīpakopaṃ rakkheyya, ye pamattā yathā matā,

manopakopaṃ rakkheyya, idha modati pecca modati.

Tikādisu-kusalattikaṃ, pītittikaṃ, hetuttikaṃ, vedanattikaṃ.

Lokattayaṃ, bodhittayaṃ, vatthuttayaṃ.

Ekattiṃsa, dvattiṃsa, catuttiṃsa.

Sīlabbataṃ, subbato, sappītiko, samannāgato, punappunaṃ iccādi.

Vatu vaṭu disādīnamatte yathā:-vattati, vaṭṭati, dassanaṃ, phasso iccādi.

[SL Page 028] [\x 28/]

U du ni upasaggādiparesu:-u-kaṃso ukkaṃso, u-taṃso uttaṃso.

Du-karaṃ dukkaraṃ.

Ni-kaṃkho nikkaṃkho. Evaṃ uggataṃ, duccaritaṃ, nijjitaṃ, ucchaṅgaṃ, uṇṇamati, duttaro,

niddaro, uṇṇato, duppañño, dubbalo, nimmalo, uyyutto, dullabho, nibbatto, ussāho,

dussaho, nissāro.

Tathā-takkaro, tajjo, tanninno, tappabhavo, tammayo.

Catukkaṃ, catuddisaṃ, catuppādo, catubbidhaṃ, catussālaṃ.

Chakkaṃ, channavuti, chappadiko, chabbassāni.

Sakkāro, sagguṇo, saddiṭṭhi, sappuriso, mahabbalo.

hāneti kiṃ? Nikāyo, nidānaṃ, nivāso, tato, catuvīsati, chasaṭṭhi.

Yakārādimhi - nīyyati, suyyati. Abhibhuyyati, viceyya, vineyya, ceyyaṃ, neyyaṃ, seyyo,

jeyyo, veyyākaraṇo.

Ādisaddena-etto, ettāvatā.

Anākāraggahaṇaṃ kiṃ? Mālāya, dolāya, samādāya.

hāneti kiṃ upanīyati, sūyati, toyaṃ.

Yavatamādese-

Jāti aṇdho, vi pali-āso, ani-āyo, yadi-evaṃ, api ekacce, api-ekadā ityatra:

Ikārassa ivaṇṇo yannavāti yakāre kate sabbassa so dāmbhi vāti ito maṇḍūkagatiyā vāti

vattate.

Yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañjakārattaṃ. 41-271.

Yakāravantānaṃ talanadakārānaṃ saṃyogabyañjanāni yathākkamaṃ calañjakārattamāpajjante

vā.

Kāraggahaṇaṃ yavataṃ sakāra ka ca ṭa pavaggānaṃ sakāra ka ca ṭa pavaggādesatthaṃ.

Yathā yavataṃ tha dha nakārānaṃ cha jha ñakārā desatthañca. Tato yavatamādesassa anena

dvibhāvo.

Chaccaṇdho, vipallāso, aññāyo, yajjevaṃ, appekacce, appekadā.

[SL Page 029] [\x 29/]

Vāti kiṃ? Paṭisaṇthāravuttyassa, balyaṃ, ālasyaṃ.

Sarambhāti kiṃ? Ñāyo, ākāsānañcāyatanaṃ.

Tapādito sīmhi - tapassī, yasassī.

Chaṇdānurakkhaṇe:-

Na pajjahe, vaṇṇabalaṃ purāṇaṃ, ujjugatesu seyyo, gacchanti suggatinti.

Vaggacatutthadutiyesu pana tasmiṃyevādhikāro.

Para dvebhāvo ṭhāneti ca vattate. Vaggacaturtthadutiyānaṃ sadisavasena vibhāve sampatte

niyamatthamāha:-

Vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā. 42-29

Sarambhā parabhūtānaṃ vagge ghosāghosānaṃ byañjanānaṃ yathākkamaṃ vagge

tatiyapaṭhamakkharā dvebhāvaṃ gacchanti ṭhāneti ṭhānāsannavasena tabbagge

tatiyapaṭhamāva honti.

Ettha ca sampatte niyamattā ghosāghosaggahaṇena catuttha dutiyāva adhippetā. Itarathā

aniṭṭhappasaṅgato.

Tena kataññŚ, tannayo, tammayoti ādisu pana vagga pañcamānaṃ satipi ghosatte

tatiyappasaṅgo na hoti ṭhānādhikārato vā.

Gharādisu pa u du ni ādi paracatutthesu tāva-pa gharati, paggharati. Evaṃ uggharati,

nigghoso, ugghāṭeti, eso vatajjhānaphalo, paṭhamajjhānaṃ, abhijjhāyati, viddhaṃseti,

uddhaṃsito, uddhāro, niddhāro, niddhano, niddhuto, vibbhanto, ubbhato, samubbhūto,

dubbhikkhaṃ, nibbhayaṃ, tabbhāvo, catuddhā, catubbhi, chaddhā, saddhammo, sabbhūto,

mahaddhano, mahabbhayaṃ.

Yavatamādesādisu bojjhaṅgā, sabbhaṃ, bujjhitabbaṃ, bujjhati.

hāneti kiṃ? Sīlavantassa jhāyino, ye jhānapasutā dhīrā, nidhānaṃ, mahādhanaṃ.

Rassākāraparavaggadutiyesu-pañca khaṇdhā pañcakkhaṇdhā evaṃ rūpakkhaṇdho,

akkhamo, abhikkhaṇaṃ, avikkhepo, jātikkhettaṃ, dhātukkhobho, āyukkhayo. Seta chattaṃ,

setacchattaṃ evaṃ sabbacchannaṃ, bodhicchāyā, jambucchāyā, samucchedo tatra ṭhito

tatraṭhito. Evaṃ thalaṭṭhā, jalaṭṭhaṃ, adhiṭṭhitaṃ, niṭṭhitaṃ, cattāriṭṭhānāni, garuṭṭhāniyo,

samuṭṭhito, sabbatthāmena, yasatthero,

[SL Page 030] [\x 30/]

Yattha, tattha, pattharati, vitthāro, abhitthuto, vitthambhito, anutthunaṃ, catuttho, kuttha,

papphoṭeti, mahapphalaṃ, nipphalaṃ, nitthāro, nipphāro, paripphuseyya, madhupphāṇitaṃ,

Ākārato = ā khāto akkhāto. Evaṃ taṇhakkhayo, āṇakkhettaṃ, saññākkhaṇdho. Ā chādeti

acchādeti.

Evaṃ acchiṇdati, nāvaṭṭhaṃ, attharati, apphoṭeti.

Sarambhāti kiṃ? Saṅkhārā, taṅkhaṇe, sañchannaṃ, taṇṭhānaṃ, sanathuto, tamphalaṃ.

hāneti kiṃ? Pūvakhajjakaṃ, tassa chaviādīni chiṇditvā, yathāṭhitaṃ, kathaṃ, kammaphalaṃ.

Ni kamati, ni patti, ni cayo, ni carati, ni taraṇaṃ iccatra:-

Do dhassa cāti ettha caggahaṇassa bahulatthattā tena caggahaṇena yathāpayogaṃ bahudhā

ādeso siyā.

Yathā:-niupasaggato kamu pada ci cara tarānaṃ paṭhamassa vagga dutiyo. Iminā dvittaṃ.

Nikkhamati, nipphatti, nicchayo, niccharati, nittharaṇaṃ.

Tathā bo vassa kubbādivādivajādīnaṃ dvirūpassāti vakāradvayassa bakāradvayaṃ yathā:-

Kubbato, kubbanto evaṃ kubbāno, kubbanti.

Sadhātthantayādesassa dvitte-

Dibbati, dibbanti. Evaṃ dibbanto, sibbati, sibbanto.

Pavavajati pabbajati. Pabbajanto, niccānaṃ nibbānaṃ, nibbuto, nibbiṇdati, udayabbayaṃ

iccādi.

Lo rassa paritaruṇādīnaṃ kvaci.

Paripanno palipanno. Evaṃ palibodho, pallaṅkaṃ. Taruṇo taluṇo. Mahāsālo, māluto,

sukhumālo.

o tassa katādīnaṃ kvaci.

Yathā dukkataṃ dukkaṭaṃ dukkataṃ vā. Evaṃ sukaṭaṃ, pahaṭo, patthaṭo, uddhaṭo, visaṭo

iccādi.

Ko tassa niyatādīnaṃ kvaci.

Niyato niyako.

Yo jassa. Nijādissa vā. Nijaṃ puttaṃ niyaṃ puttaṃ.

[SL Page 031] [\x 31/]

Ko gassa kulūpagādīnaṃ-kulūpago kulūpako.

Tathā ṇo nassa pa pari ādito.

Yathā:-panidhānaṃ paṇidhānaṃ. Evaṃ paṇipāto, paṇāmo, paṇītaṃ, pariṇato, pariṇāmo.

Ninnayo niṇṇayo. Evaṃ uṇṇato, oṇato iccādi.

Pati-aggi, pati-haññatītīdha:-

Kvaci paṭi patissa. 43-18.

Pati iccetassa upasaggassa sare vā byañjane vā parekvaci paṭi ādeso hoti. Saralopo paṭaggi,

paṭihaññati.

Kvacīti kiṃ?-Paccattaṃ, patilīyati.

Putha-jano, putha-bhūtaṃ itīdha-

Antoti vattate.

Puthassu byañjane. 44-49.

Putha iccetassa anto saro ukāro hoti byañjane pare.

Dvittaṃ. Puthujjano, pūthūbhūtaṃ.

Byañjaneti kiṃ? Pūthagayaṃ. Pūthassa a = putha iti samāseneva siddhe puna

antaggahaṇādhikārena kvaci aputhantassāpi uttaṃ sare.

Mano aññaṃ manuññaṃ evaṃ imaṃ evumaṃ. Paralopo.

Iti eva ittheva. Ukārassa vakāro.

Ava-kāso, ava-naddhā, ava-vadati, ava-sānamitīdha:-

Kvaci byañjaneti va vattate.

O avassa. 45-59.

Avaiccetassa upasaggassa okāro hoti kvaci byañjane pare.

Okāso, onaddhā, ovadati, osānaṃ.

Kvaciti ki? Avasānaṃ, avasussatu.

Byañjaneti kiṃ? Avayāgamanaṃ, avekkhati.

Ava-gate suriye, ava-gacchati, ava-gahetvā itīdha:-

Avassāti vattate oggahaṇañca.

[SL Page 032] [\x 32/]

Tabbiparītūpapade byañjane ca. 46-79.

Avasaddassa upapade tiṭṭhamānassa ṭhāne tassa okārassa *viparīto ukāro hoti byañjane

pare.

Tassa okārassa viparīto = tabbiparīto upoccāritaṃ padaṃ = upapadaṃ.

Okāraviparītoti ukārassetaṃ adhivacanaṃ. Casaddo katthaci nivattanattho dvittaṃ.

Uggate suriye, uggacchati, uggahetvā

Atippa-kho tāva, para-sataṃ, para-sahassaṃ itīdha:-

Āgamoti vattate.

Kvaci o byañjane. 47-36.

Byañjane pare kvaci okārāgamo hotīti

Atippaparasaddehi okārāgamo.

Yavamadaiccādi sutte casaddena atippato gakārāgamo ca.

Atippago kho tāva, parosataṃ, parosahassaṃ.

Ettha sarā sare lopanni pubbasaralopo.

Mana mayaṃ, aya-mayaṃ itīdha:-

Manogaṇādīnanti vattate.

Etesamo lope. 48-183.

Etesaṃ manogaṇādīnamatto ottamāpajjate vibhatti lope kate.

Manomayaṃ, ayomayaṃ, evaṃ manoseṭṭhā, ayopatto, tapodhano, tamonudo, siroruho,

saroruho. Tejokasiṇaṃ, rajojallaṃ, ahorattaṃ, rahogato.

Ādisaddena āpodhātu, vāyodhātu.

Sīhagatiyā vādhikārato idha na bhavati. Manamattena, manavacchaṭṭhānaṃ, ayakapallaṃ,

tamavinodano, manāyatanaṃ.

Iti byañjanasaṇdhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

* Tadokārassa-rūpasiddhisanna.

[SL Page 033] [\x 33/]

Niggahītasaṇdhi

Atha niggahītasaṇdhi vuccate.

Taṇhaṃ-karo, raṇaṃ-jaho, saṃ-ṭhito, jutiṃ-dharo, saṃ-mato itīdha:-

Niggahītanti adhikāro. Byañjaneti vattate

Vaggantaṃ vā vagge. 49-31.

Vaggabhūte byañjane pare niggahītaṃ kho vaggantaṃ vā pappotīti nimittānussārānaṃ

ṭhānāsannavasena tabbaggapañcamo hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Tena taṇhaṅkaro, raṇañjaho, saṇṭhito, jutiṇdharo. Sammatoti ādisu niccaṃ.

Taṅkaroti taṃ karoti, kaṅkhaṇaṃ taṃ khaṇaṃ, saṅgato saṃgato, taṅghataṃ taṃ ghataṃ,

dhammañcare dhammaṃ care, tañjannaṃ taṃ channaṃ, tañjātaṃ taṃ jātaṃ, tañjhānaṃ taṃ

jhānaṃ, taññāṇaṃ taṃ ñāṇaṃ, taṇṭhānaṃ taṃ ṭhānaṃ, taṇḍahati taṃ ḍahati, tantanoti taṃ

tanoti, taṇthiraṃ taṃ thiraṃ, taṇdānaṃ taṃ dānaṃ, taṇdhanaṃ taṃ dhanaṃ, tannibbutaṃ taṃ

nibbutaṃ, tampatto taṃ patto, tamphalaṃ taṃ phalaṃ, tesambodho tesaṃbodho, sambhūto saṃ

bhūto, tammittaṃ taṃ mittaṃ kiṅkato kiṃ kato, dātuṅgato dātuṃ gatoti evamādisu vikappena.

Idha na bhavati: na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, saraṇaṃ gacchāmi.

Sati copari vāggahaṇe vijjhantare vā idha vāggahaṇakaraṇamatthantaraviññāpanatthaṃ tena

niggahītassa upasaggapumantassa le lakāro.

Yathā: patisaṃ līno patisallīno. Evaṃ paṭisallāṇo, sallakkhanā, sallekho, sallāpo puṃliṅgaṃ

pulliṅgaṃ.

Paccattaṃ-evaṃ, taṃ-eva, taṃ-hi tassa. Evaṃ hi vo itīdha:vāti adhikāro.

Eheññaṃ 50-32.

Ekāre hakāre ca pare niggahītaṃ kho ñākārampappoti vā. Ekāre ñādesassa dvibhāvo.

Paccattaññeva paccattaṃyeva, taññeva taṃyeva, tañhitassa taṃ hi tassa, evañhi vo evaṃ hi vo.

[SL Page 034] [\x 34/]

Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa evahinipātato aññattha na hoti. Yathā:- evametaṃ, evaṃ

hoti.

Saṃ-yogo, saṃ-yojanaṃ, saṃ-yato, saṃ-yācikāya, yaṃ yadeva, ānantarikaṃ-yamāhu itīdha:-

Ñamiti vattate.

Sa ye ca 51-33

Niggahītaṃ kho yakāre pare saha yakārena ñākāraṃ pappoti vā. Sayādesassa dvittaṃ.

Saññogo saṃyogo, saṃññojanaṃ saṃyojanaṃ, saññato saṃyato, saññācikāya saṃyācikāya,

yaññadeva yaṃ yadeva, ānantarikaññamāhu, ānantarikaṃ yamāhu.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattāva sampadantato ca sabbanāmayakāraparato ca niggahītā

aññattha na hoti. Yathā:etaṃ yojanaṃ, taṃ yānaṃ, saraṇaṃ yanti.

Ettha ca saha ye cāti vattabbe sa ye cāti cavanato suttantesu*

sukhuccāraṇatthamakkharalopopīti daṭṭhabbaṃ. Tena parisaṅkhāya yoniso paṭisaṅkhā

yoniso, sayaṃ abhiññāya sacchikatvā sayaṃ abhiññā sacchikatvā, pariyesanāya pariyesanāti

ādi sijjhati.

Taṃ-ahaṃ brūmi, yaṃ-āhu, dhanaṃ-eva, kiṃ-etaṃ, niṇdituṃ-arahati, yaṃ-aniccaṃ, taṃ anattā,

etaṃ-avoca, etaṃ-eva. Iccatra:-

Madā sare. 52-34.

Niggahītassa kho sare pare makāradakārādesā honti vā.

Ettha ca vāsaddādhikārassa vavatthitavibhāsattā dakāro yateta saddato parasseva.

Tamahaṃ brūmi, yamāhu, dhanameva, kimetaṃ, niṇditumarahati, yadaniccaṃ, tadanattā,

etadavoca, etadeva.

Vāti kiṃ? Taṃ ahaṃ, etaṃ eva, akkocchi maṃ avadhi maṃ. Ettha ca madā ti yogavibhāgena

byañjanepi vā makāro. Tena buddham saraṇam gacchāmīti ādi sijjhati.

Tāsaṃ-ahaṃ santike, vidūnaṃ-aggaṃ, tassa adāsiṃ-ahaṃ itīdha:-

Sareti vattate.

* Suttasukhuccāraṇa-mudrita rūpasiddhi

[SL Page 035] [\x 35/]

Kvaci lopaṃ. 53-38.

Niggahītaṃ kho sare pare lopaṃ pappoti kvaci chaṇdānurakkhaṇe sukhuccāraṇaṭṭhāne.

Pubbasaralopo. Parassāsaṃyogantassa dīgho.

Tāsāhaṃ santike, vidūnaggaṃ, tassa ādāsāhaṃ. Tathā kathāhaṃ, evāyaṃ, kyāhaṃ.

Kvaciti kiṃ? Evamayaṃ, kimahaṃ

Ariyasaccānaṃ-dassanaṃ, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃ-ratto, saṃ-rāgo, saṃ-rambho,

avisaṃ-hāro, ciraṃ-pavāsiṃ, gantuṃ-kāmo, gantuṃ-mano itīdha:-

Kvaci lopaṃ iti vattate.

Byañjane ca. 54-39.

Niggahītaṃ kho byañjane ca pare lopaṃ pappoti kvaci chaṇdānurakkhaṇādimhi.

Rakārahakāre upasaggantassa dīgho.

Ariyasaccānadassanaṃ, etaṃ buddhānasāsanaṃ, sāratto, sārāgo, sārambho, avisāhāro,

cirappavāsiṃ. Dvittaṃ. Gantukāmo, gantumano.

Kvacīti kiṃ? Etammaṅlamuttamaṃ.

Kataṃ-iti, kiṃ-iti, abhinaṇduṃ-iti, uttattaṃ-eva, cakkaṃ-iva, kaliṃ-iva, halaṃ-idāni, kiṃ-idāni,

tvaṃ-asi, idaṃ-api, uttariṃ-api, dātuṃ-api, sadasaṃ-eva itīdha:-

Niggahītamhā-lopanti ca vattate.

Paro vā saro. 55-40.

Niggahītamhā paro saro lopaṃ pappoti vā. Niggahītassa vaggantattaṃ.

Katanti, kinti, abhinaṇdunti, uttattaṃva, cakkaṃva, kaliṃva, halaṇdāni, kiṇdāni, tvaṃsi,

idampi, uttarimpi, dātumpi, sadasaṃva.

Vāti kiṃ? Kataṃ iti, kimiti, dātumpi, kaṃ api, sadasaṃ eva.

Ayampi vāsaddassa vavatthitavibhāsattā itīvadānisipādito aññattha na hoti.

[SL Page 036] [\x 36/]

Yathā: ahamettha, etadahosi.

Evaṃ-assa te āsavā, pupphaṃ-assā uppajji itīdha-

Pare sare lutte-vipariṇāmena parasmiṃ sare lutteti ca vattate

Byañjano ca visaññogo. 56-11.

Niggahītamhā parasmiṃ sare lutte byañjano saññogo ve visaññogova hotīti

saṃyogekadesassa purimabyañjanassa lopo.

Dvinnaṃ byañjanānamekatraṭṭhiti saññogo idha pana saṃyujjīyatīti = saññogo. Purimo

vaṇṇo. Vigato saṃgoyo assāti = visaññogo. Paro.

Evaṃsate āsavā. Pupphaṃsā uppajji.

Lutteti kiṃ? Evamassa.

Casaddena tiṇṇaṃ byañjanānaṃ sarūpasaṃyogopi visaṃyogo hoti yathā:- agyāgāraṃ,

vutyassa.

Cakkhu udapādi, ava-siro, yāva-cidha bhikkhave, aṇu-thūlāni, ta-sampayuttā itīdha:-

Sare āgamo kvaci byañjaneti ca vattate.

Niggahītañca. 57-37.

Niggahītañca āgamo hoti sare vā byañjane vā kvaci sukhuccāraṇaṭṭhāne. Niggahītassa

rassānugatattā rassato yevāyaṃ.

Cakkhuṃudapādi, avaṃsiro, yāvañcidhabhikkhave, aṇunathūlāni, taṃsampayuttā. Evaṃ

taṃkhaṇe, taṃsabhāvo.

Kvacīti kiṃ? Na hi etehi, idha ceva.

Evaṃ-vutte, taṃ-sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva saṇdhamaṃ itīdha:-

Lopādesakāriye sampatte yebhuyyena tadapavādatthamhā:-

[SL Page 037] [\x 37/]

Aṃ byañjane niggahītaṃ. 58-30.

Niggahītaṃ kho byañjane pare aṃ iti hoti.

Akāro uccāraṇattho. Saralopoti ādinā pubbasaralopo vā.

Evaṃ vutte, taṃ sādhu, ekaṃ samayaṃ bhagavā, aggiṃva saṇdhamaṃ,

Idha avuttavisesānampi vuttanayātidesatthamatidesamāha:-

Anupadiṭṭhānaṃ vuttayogato. 59-51.

Ye idha amhehi visesato na upadiṭṭhā upasagganipātādayo tesaṃ vuttayogato vuttanayena

sarasaṇdhādisu vuttanayānusārena rūpasiddhi veditabbā

Tena do dhassa cāti sutte casaddena pariyādīnaṃ rahanādivaṇṇassa vipariyāso yavādīhi

yathā: pariyudāhāsi-payirudāhāsi, ariyassa-ayirassa, bahavābādho. Bavhābādho, na

abhineyya-anabhineyya.

Taṃ imināpi jānāthāti ettha paro vā saroti sare lutte tatrātāroti yogavibhāgena akāro

niggahītassa dakāro. Tadamināpi jānātha* iccādi.

Iti niggahītasaṇdhividhānaṃ niṭṭhitaṃ.

Saññāvidhānaṃ sarasaṇdhi saṇdhi-

Nisedhanaṃ byañjanasaṇdhi saṇdhi,

Yo niggahītassa ca saṇdhikappe

Sunicchayo so hi mayettha vutto.

Iti rūpasiddhiyaṃ saṇdhikaṇḍo

Paṭhamo paricchedo.

Atha nāmikavibhattyavatāro vuccate

Atthābhimukhaṃ namanato, attani vatthassa namanato = nāmaṃ. Dabbābhidhānaṃ.

Taṃ duvidhaṃ aṇvattharūḷhivasena. Tividhaṃ, pumitthinapuṃsakaliṅgavasena.

Yathā-rukkho, mālā, dhanaṃ.

* Tadamināpi vijānāthātipi pāṭho.

[SL Page 038] [\x 38/]

Catubbidhaṃ sāmaññaguṇakirayāyadicchāvasena.

Tathā:- rakkho, nīlo, pācako, sirivaḍḍhoti ādi

Aṭṭhavidhaṃ avaṇṇivaṇṇuvaṇṇokāraniggahītantapakatibhedena.

Tattha paṭhamaṃ akārantamhā pulliṅgā jātinimittā, purisaddā syādivibhattiyo parā yojiyante.

Jinavacanayuttaṃ hi. 60-52.

Adhikāroyaṃ.

Tattha pañcamāre jitavāti = jino, buddho. Jinassa vacanaṃ = jinavacanaṃ. Tassa jinavacanassa

yuttaṃ tepiṭakassa buddhavacanassa māgadhikāya sabhāvaniruttiyā yuttaṃ anurūpamevāti

idaṃ adhikāratthaṃ veditabbaṃ.

Sā māgadhī mūlabhāsā narā yāyādikappikā,

Brahmāno cassutālāpā sambuddhā cāpi bhāsare.

Adhikāro pana tividho sīhagatika-maṇḍūkagatika-yathānupubbikavasena. Ayampana

sīhagatiko pubbāparavilokanato. Yathānupubbikoyeva vā.

Sakkatavisadisaṃ katvā jinavacanānurūpato pakatīṭhapanatthaṃ paribhāsamāha:

Liṅgañca nipaccate. 61-53.

Liṅgaṃ pāṭipadikaṃ yathā yathā jinavacanayuttaṃ hi liṅgaṃ tathā tathā idha liṅgaṃ nipaccate

ṭhapīyate. Casaddena dhātavo cāti.

Jinavacanānurūpato purisa iti liṅge ṭhapite - tato tassa dhātuppaccayavibhattivajjitassa

atthavato saddassa parasamaññā payogeti paribhāsato liṅgasaññāyaṃ:-

Ito paraṃ vibhattippaccayādividhāne sabbattha liṅgaggahaṇamanuvattate.

Tato ca vibhattiyo. 62-54.

Tato jinavacanayuttehi liṅgehi parā vibhattiyo honti. Casaddaggahaṇena

tavetunādippaccayantanipātatopi. Kammādivasena ekattādivasena ca liṅgatthaṃ vibhajantīti

= vibhattiyo. Kā va pana tā vibhattiyo?

[SL Page 039] [\x 39/]

Pulliṅganāmikaṃ.

Vibhattiyoti adhikāro

Si yo a yo nā hi sa naṃ smā hi sa naṃ smiṃ su. 63-55.

Syādayo dvisatta vibhattiyo nāma honti.

Tattha si yo iti paṭhamā vibhatti. Aṃ yo iti dutiyā. Nā hi iti tatiyā. Sa naṃ iti catutthi. Smā

hi iti pañcamī. Sa naṃ iti chaṭṭhī. Smiṃ su iti sattamī.

Idampana saññādhikāraparibhāsāvidhisuttesu saññāsuttanti daṭṭhabbaṃ. Vuttaṃ hi

vuttiyaṃ:"vibhatti iccanena kvattho? Amhassa mamaṃ savibhattissa se" ti. Itarathā purimena

ekayogo kattabboti ettha ca paṭhamādivohāro ekavacanādivohāro ca aṇvatvavasena

parasamaññāvasena vā siddhoti veditabbo.

Ekassa vacanaṃ = ekavacanaṃ. Bahunnaṃ vacanaṃ = bahuvacanaṃ. Dvinnaṃ pūraṇi =

dutiyāti ādi. Itarathā purimasutte casaddena saññākaraṇe appakataniratthakavidhippasaṅgo

siyā.

Jinavacanayuttaṃ hi-liṅgañca nipaccateti ca vattate.

Idha padanipphādanampi jinavacanassāvirodhenāti ñāpetuṃ paribhāsantaramābha:-

Tadanūparodhena. 64-56.

Yathā yathā tesaṃ jinavacanānaṃ uparodho na hoti tathā tathā idha liṅgaṃ

casaddenākhyātañca nipaccate, nipphādīyatīti attho. Teneva idha ca ākhyāte ca

dvivacanāggahaṇaṃ sakkatavisadisato vibhattippaccayādividhānañca katanti daṭṭhabbaṃ.

Tattha avisesena sabbasyādivibhattippasaṅge vatticchānupubbikā saddappavattīti

vatticchāvasā-

Liṅgatthe paṭhamā. 65-286.

Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hotīti paṭhamā.

Tatthāpaniyamenekavacanabahuvacanappasaṅge ekamhi vattabbe ekavacananti paribhāsato

liṅgatthassekattavacanicchāyaṃ paṭhamekavacanaṃ si.

[SL Page 040] [\x 40/]

Ato nenāti ito atoti vattate liṅgaggahaṇañca

So. 66-104.

Si o iti dvipadamidaṃ.

Liṅgassa akārato parassa sivacanassa okāro hoti.

Suttesu hi paṭhamāniddiṭṭhassa kāriyino chaṭṭhivipariṇāmena vivaraṇaṃ ādesāpekkhanti

daṭṭhabbaṃ.

Ettha ca sīti vibhatti gayhate vibhattikāriyavidhippakaraṇato, tato ca vibhattiyoti ito

vibhattiggahaṇānuvattanato vā.

Evaṃ sabbattha syādīnaṃ kāriyavidhāne vibhattīnamevāti daṭṭhabbaṃ.

Vā paro asarūpāti paralope sampatte tadapavādena pubbalopamāha:

Saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakati. 67-83.

Pubbasarassa lopo hoti aṃvacane ādesappaccayādibhūte ca sare pare, saralope kate tu

parasarassa pakatibhāvo hoti.

Ettha ca saralopeti punaggahaṇaṃ imināva katasaralopanimitteyeva parasaravikāre sampatte

pakatibhāvatthaṃ.

Parasarassa pakatibhāvavidhānasāmatthiyato amādesappaccayādibhūte sare paretipi

siddhaṃ.

Tyādivibhattiyo cettha paccayattena gayhare,

Ādiggahaṇamākhyātakitakesvāgamatthidaṃ.

Paccayasāhacariyā cādeso pakatīparo,

Padantasaralopo na tenabbhāhādike pare.

Tuggahaṇaṃ bhikkhunī ādisu saralopanivattanatthaṃ.

Naye paraṃ yutteti paraṃ netabbaṃ.

Puriso tiṭṭhati. Puriso ca puriso cāti purisapurisa iti vattabbe:-

Sarūpānamekasesvasakiṃ. 68-390.

Sarūpānaṃ samānarūpānaṃ padabyañjanānaṃ majjhe ekovasissate aññe lopamāpajjante

asakinti ekaseso.

[SL Page 041] [\x 41/]

Ettha ca sarūpānanti vuttattāva siddhe asakippayoge punāsakiggahaṇaṃ

ekavibhattivisayānamevāsakippayoge evāyanti dassanatthaṃ.

Na ca vīcchāppayogetippasaṅgo, vaggā pañcapañcasomantāti ettha pañcapañcasoti

niddeseneva vīcchāppayogasiddhiyā ñāpitattā.

Atha vā sahavacanicchāyamayamekaseso. Yogavibhāgato cettha ekasesvasakiṃ iti

virūpekaseso hoti vā pitunnanti ādisu

Tatheva liṅgatthassa bahuttavacanicchāyaṃ bahumhi vattabbe bahuvacananti

paṭhamābahuvacanaṃ yo.

Purisa yo itīdha:-

Ato vāti ca vattate.

Sabbayonīnamāe. 69-107.

Akārantato liṅgamhā paresaṃ sabbesaṃ paṭhamāyonīnaṃ dutiyāyonīnañca yathākkamaṃ

ākārekārādesā honti vāti ākāro. Sabbaggahaṇaṃ sabbādesatthaṃ. Saralopādi

purimasadisameva.

Purisā tiṭṭhanti.

Vā icceva. Rūpā, rūpāni, aggayo, munayo.

Vāsaddoyaṃ vavatthitavibhāsattho tenecettha:-

Niccameva ca pulliṅge aniccañca napuṃsake,

Asantañjhe katatte tu vidhiṃ dīpeti vāssuti.

Tathevālapanavacanicchāyaṃ liṅgatthe paṭhamāti vattate.

Ālapane ca. 70-287.

Abhimukhaṃ katvā lapanaṃ = ālapanaṃ, sambodhanaṃ. Tasmiṃ ālapanatthādhike

liṅgatthābhidhānamatte va paṭhamāvibhatti hoti.

Pure viya ekavacanādi.

Purisa si iccatra:-

Ālapane si gasañño. 71-67.

[SL Page 042] [\x 42/]

Ālapanatthe vihito si gasañño hotīti gasaññāyaṃ-

Bho ge tūti ito geti vattate.

Akārapitādyantānamā. 72-246.

Liṅgassa sambaṇdhī akāro ca pitusatthuiccevamādīnamanto ca ākārattamāpajjate ge pare.

Ge rassamīti ca vattate.

Ākāro vā. 73-248.

Liṅgassa sambaṇdhi ākāro rassamāpajjate ge pare vikappena aduraṭṭhassālapanevāyaṃ.

Sesato lopaṃ ga sipi. 74-220.

So siṃ-syā ca-sakhāto gasse vā-ghate cāti evamādīhi niddiṭṭhehi aññe seso nāma. Tato

sesato liṅgamhā ga si iccete lopamāpajjante. Apiggahaṇaṃ dutiyatthasampiṇḍanatthaṃ.

Ettha ca satipi siggahaṇe ga iti vacanameva ñāpakamaññatthāpi siggahaṇe

ālapanāgahaṇassa. Keci ālapanābhivyattiyā bhavantasaddaṃ bhesaddaṃ vā payuñjante. Bho

purisa tiṭṭha, he purisā vā.

Bahuvacane na viseso bhavanto purisā tiṭṭhatha. Tatheva kammatthavacanicchāyaṃ:-

Vāti vattate.

Yaṃ karoti taṃ kammaṃ. 75-282.

Yaṃ vā karoti yaṃ vā vikaroti yaṃ vā pāpuṇāti taṃ kārakaṃ kiriyānimittaṃ kammasaññaṃ

hoti.

Kammatthe dutiyā. 76-299.

Kammatthe dutiyāvibhatti hoti.

Pure viya dutiyekavacanaṃ a saralopoti ādinā sare lutte dīghanti dīghe sampatte

pakatibhāvo ca. Purisaṃ passa.

Bahuvacane - sabbayonīnamāeti yovacanassekāro. Purise passa.

Tatheva kattuvacanicchāyaṃ:-

Yo karoti sa kattā. 77-283.

[SL Page 043] [\x 43/]

Yo attappadhāno kiriyaṃ karoti so kattusañño hoti.

Tatīyāti vattate

Kattari ca. 78-290.

Kattari ca kārake tatiyāvibhatti hoti. Tatiyeka vacanaṃ nā

Ato nena. 79-103.

Enāti avibhattikoyaṃ niddeso. Akārantato liṅgamhāparassa nāvacanassa enādeso hoti.

Saralopādi. Purisena kataṃ.

Bahuvacanaṃ hi

Suhisvakāro e. 80-104.

Su hi iccetesu vibhattirūpesu paresu liṅgassa sambaṇdhi akāro ettamāpajjate.

Smāhisminnaṃ mhābhimhī vā. 81-99.

Sabbato liṅgamhā smā hi smiṃ iccetesaṃ yathākkamaṃmhā bhi mhi iccete ādesā honti vā.

Purisehi purisehi kataṃ.

Yena vā kayirate taṃ karaṇa. 82-281.

Yena vā kayirate yena vā passati yena vā suṇāti taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.

Karaṇe tatiyā. 83-288.

Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti.

Sesaṃ kattusmaṃ.

Āviṭṭhena purisena so puññaṃ karoti. Purisebhi, purisehi.

Tatheva sampadānavacanicchāyaṃ:-

Yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ 84-278.

[SL Page 044] [\x 44/]

Yassa vā dātukāmo yassa vā rocate yassa vā dhārayate taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti.

Sampadāne catutthī. 85-295

Sampadānakārake catutthivibhatti hoti. Catutthiyāekavacanaṃsa.

Sāgamo se. 86-61.

Sabbato liṅgamhā sakārāgamo hoti se vibhattīmhi pare. Purisassa dhanaṃ dadāti.

Bahuvacanaṃ naṃ. Dīghanti vattate.

Sunaṃhisu ca. 87-89.

Su naṃ hi iccetese paresu liṅgassa antabhūtā sabbe rassasarā dīghamāpajjante.

Caggahaṇamikārukārānaṃ kvaci nivattanatthaṃ. Purisānaṃ.

Tathevāpādānavacanicchāyaṃ:-

Yasmādapeti bhayamādatte vā tadapādānaṃ. 88-273.

Yasmā vā avadhito apeti yasmā vā bhayaṃ yasmā vā ādatte taṃ kārakaṃ apādānasaññā hoti.

Apādāne pañcamī. 89-297.

Apādānakārake pañcamīvibhatti hoti pañcamiyā eka vacanaṃ smā.

Ato sabbesaṃ āeti ca vattate.

Smāsminnaṃ vā. 90-108.

Akārantato liṅgamhā sabbesaṃ smā smiṃ iccetesaṃ yathākkamaṃ ākārekārādesā honti vā.

Aññattha mhā deso.

Purisā apehi, purisambhā purisamhā.

Bahuvacane sabbattha tatiyāsamaṃ bhissa bhiādeso. Purisehi purisehi apehi.

Tatheva sāmivacanicchāyaṃ:-

[SL Page 045] [\x 45/]

Yassa vā pariggaho taṃ sāmi. 91-285.

Yassa vā pariggaho taṃ sāmisaññaṃ hoti.

Sāmismiṃ jaṭṭhi. 92-303.

Sāmismiṃ chaṭṭhivibhatti hoti. hapetvā āyādesaṃ sabbattha catutthichaṭṭhīnaṃ samānaṃ

rūpaṃ.

Purisassa etaṃ dhanaṃ, purisānaṃ.

Tatheva okāsavacanicchāyaṃ:-

Yodhāro tamokāsaṃ. 93-280.

Yo kattukammānaṃ kiriyāya ādhāro taṃ okāsasaññaṃ hoti.

Okāse sattamī. 94-304.

Okāsakārake sattamīvibhatti hoti.

Sattamiyā ekavacanaṃ smiṃ. Tassa smāsminnaṃ vāti ekāro. Mhīādeso ca.

Purise patiṭṭhitaṃ, purisamhi, purisasmiṃ.

Bahuvacane-suhisvakāro eti ekāro. Purisesu.

Purise purisā, bho purisa he purisā vā bhavanto purisā, purisaṃ purise, purisena purisehi

purisehi, purisassa purisānaṃ, purisā purisamhā purisasmā purisebhi purisehi, purisassa

purisānaṃ, purise purisamhi purisasmiṃ purisesu.

Tathā sugato sugatā, bho sugata bho sugatā bhavanto sugatā, sugataṃ sugate, sugatena

sugatebhi sugatehi, sugatassa sugatānaṃ, sugatā sugatamhā sugatasmā sugatebhi sugatebhi,

sragatassa sugatānaṃ, sugate sugatamhi sugatasmiṃ sugatesu.

Evaṃ surāsuranaroraganāgayakkha-

Gaṇdhabbakinnaramanussapisācapetā,

Mātaṅgajaṅgamaturaṅgavarāhasīha-

Vyagghacchakacchapataracchamigassasoṇā.

Ālokalokanilayānilacāgayoga-

Vāyāmagāmanigamāgamadhammakāmā,

Saṅghoghaghosapaṭighāsavakodhalobha-

Sāramhathamhamadamānapamādamakkhā.

[SL Page 046] [\x 46/]

Punnāgapūgapanasāsanacampakamba-

Bhintālatālavakulajjunakiṃsukā ca,

Maṇdārakuṇdapucimaṇdakarañjarukkhā

Ñeyyā mayūrasakuṇaṇḍajakoñcahaṃsā

Iccādayopi.

Manogaṇādissa tu nāsasmāsmiṃsu viseso. Aññattha purisasamaṃ.

Mano manā, he mana he manā bhavanto manā, manaṃ mane.

Vāti vattate.

Manogaṇādito sminnānamiā. 95-181.

Mano pabhūti gaṇo = manogaṇo. Manogaṇādito smiṃ nā iccetesaṃ yathākkamaṃ

ikārakārādesā honti vā.

Ādiggahaṇena bilapadāditopi.

Manogaṇāditoti vattate.

Sa sare vāgamo. 96-184.

Eteheva manogaṇādīhi sare pare sāgamo hoti vā.

Manasā manena.

Vavatthitavihāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena mano manā manaṃ mane manaāyatananti ādisu na

hoti. Mānasikaṃ cetasikanti ādisu niccaṃ. Manehi manehi.

Vāti ca vattate.

Sassa co. 97-182.

Manogaṇādito parassa sassa vibhattissa okāro hoti vā. Sāgamo.

Manaso manassa manānaṃ, manā manambhā manasmā manebhi manehi, manaso manassa

manānaṃ, manasi mane manambhi manasmiṃ manesu.

Evaṃ vavo vayo tejo tapo ceto tamo yaso,

Ayo payo siro saro uro raho ahopi ca.

Iccādi manogaṇo.

[SL Page 047] [\x 47/]

Guṇavantu si itīdha-

Savibhattissa ntussāti ca adhikāro

Ā simhi. 98-124.

Sabbasseva ntuppaccayassa savibhattissa ā hoti simhi vibhattimhi. Guṇavā.

Yomhi paṭhame sīhagatiyā vāti ca vattate.

Ntussa nto. 99-122.

Sabbasseva ntuppaccayassa savibhattissa ntoādesohoti vā yomhi paṭhame. Guṇavanto

tiṭṭhanti.

Sunaṃhisu attanti ca vattate.

Ntussanto yosu ca. 100-92.

Ntuppaccayassa anto ukāro attamāpajjate su naṃ hi yo iccetesu.

Caggahaṇena aññesu aṃnāsmāsmiṃsu ca. Guṇavantā.

Chaṭṭhiyā siddhepi antādese puna antaggahaṇakaraṇato yonaṃ ikāro ca kvaci. Guṇavanti.

Amiti vattate.

Avaṇṇā ca ge. 101-126.

Sabbasseva ntuppaccayassa savibhattissa aṃ a ā ādesā honti ge pare.

Bho guṇavaṃ bho guṇava bho guṇavā bhavanto guṇavanto guṇavantā guṇavantaṃ

guṇavante.

Vāti vattate.

Totitā sasmiṃnāsu. 102-127.

Sabbasseva ntuppaccayassa savibhattissa to ti tā ādesā honti vā sa smiṃ nā iccetesu

yathāsaṅkhyaṃ

Guṇavatā guṇavantena guṇavantehi guṇavantehi.

Ntassa se vā. 103-123.

Sabbasseva ntuppaccayassa savibhattissa ntassa iccaya mādeso hoti vā se vibhattimhi.

Guṇavantassa guṇavato.

[SL Page 048] [\x 48/]

Sabbasseva ntuppaccayassa savibhattissa taṃādeso hoti vā namhi vibhattimhi.

Guṇavataṃ guṇavantānaṃ.

Amhatumhantuiccādinā smāvacanassa nāvyapadeso. Guṇavatā guṇavantamhā

guṇavantasmā guṇavantebhi guṇavantehi, guṇavantassa guṇavato guṇavataṃ

guṇavantānaṃ, guṇavati guṇavante guṇavantamhi guṇavantasmiṃ guṇavantesu.

Evaṃ gaṇavā kulavā phalavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā balavā sīlavā

paññavā iccādayo.

Himavantusaddato simhi kate-

Attaṃ ntussantoti ca vattamāne-

Simhi vā. 105-91.

Ntuppaccayassa anto attaṃ hoti vā simhi vibhattimhīti attaṃ.

Himavanto himavaṃ sesaṃ samaṃ.

Puna vāggahaṇakaraṇaṃ himavantusaddato aññatra nisedhanatthaṃ. Tena guṇavantādisu

nātippasaṅgo.

Evaṃ satiyā dhitimā gatimā mutimā matimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā

sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā baṇdhumā hetumā setumā

ketumā rāhumā bhānumā khāṇumā vijjumā iccādayo.

Tattha satimantubaṇdhumantusaddānaṃ aṃsesu rūpabhedo.

Attaṃ ntussāti ca vattate.

Sabbassa vā aṃsesu. 106-93.

Sabbasseva ntuppaccayassa attaṃ hoti vā aṃ sa iccetesu idha vāsaddassa vavatthitavibhāsattā

nātippasaṅgo. Satimaṃ satimantaṃ, baṇdhumaṃ baṇdhumantaṃ, satimassa satimato

satimantassa, baṇdhumassa baṇdhumato baṇdhumantassa. Sesaṃ samaṃ.

[SL Page 049] [\x 49/]

Gacchantasaddassa bhedo.

Gacchanta si.

Vāti vattate.

Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ. 107-186.

Gacchantaiccevamādīnaṃ antappaccayantānaṃ ntasaddo aṃrūpaṃ āpajjate vā simhi

vibhattīmhi.

Saralopasilopā. So gacchaṃ, gacchanto vā gaṇhāti.

Gacchantādīnaṃ ntasaddoti ca vattamāne:-

Sesesu ntuva. 108-187.

Gacchantādīnaṃ ntasaddo ntuppaccayova daṭṭhabbo sesesu vibhattippaccayesu asimhi.

Kāriyātidesoyaṃ.

Sesaṃ guṇavantusamaṃ.

Te gacchanto gacchantā, bho gacchaṃ gaccha gacchā bhavanto gacchanto gacchantā,

gacchantaṃ gacchante, gacchatā gacchantena gacchantehi gacchintehi, gacchato gacchantassa

gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchatā gacchantamhā gacchantasmā gacchantehi gacchantehi,

gacchato gacchantassa gacchataṃ gacchantānaṃ, gacchati gacchante gacchantamhi

gacchantasmiṃ gacchantesu

Evaṃ mahā caraṃ tiṭṭhaṃ dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pavaṃ,

Jayaṃ jīraṃ cavaṃ mīyaṃ saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ

Iccādayo

Bhavantasaddassa ga yo nā savacanesu viseso. So bhavaṃ.

Bhavatoti vattate.

Obhāvo kvaci yosu vakārassa. 109-244.

Bhavanta iccetassa vakārassa obhāvo hoti kvaci yo iccetesu.

Te bhonto bhavanto bhavantā.

Bhavatoti ca vattate.

Bho ṅge tu. 110-243.

[SL Page 050] [\x 50/]

Sabbasseva bhavantasaddassa hoti ge pare. Tusaddena bhantebhontādī ca.

Galopo. Bho bhante bhonta bhontā bhonto bhavanto bhavantā, bhavantaṃ bhonte bhavante.

Nāsesu obhāvo kvavīti yogavibhāgena obhāvo. Bhotā bhavatā bhavantena, bhoto bhavato

bhavantassa iccādi.

Bhadantassa bhaddantabhante. 111-245.

Sabbasseva bhadantasaddassa bhaddanta bhante iccete ādesā honti kvaci ge pare yosu ca.

Bho bhaddanta bhante bhadanta bhadantā vā iccādi. Purisa saddasamaṃ.

Santasaddassa so he bo ccante. 112-185.

Sabbassa santasaddassa sasaddādeso hoti bhakāre pare ante va bakārāgamo hoti.

Vasaddaggahaṇena abhakārepi samāse kvaci sādeso.

Sabbhī.

Heti kiṃ? Santehi.

Sesaṃ gacchantasaddasamaṃ.

Atthi rājabrahmattasakhasaddādīnaṃ bhedo.

Tatheva syāduppatti. Rāja si iti ṭhite-

Brahmattasakharājāditoti adhikāro.

Syā ca. 113-189.

Brahmattasakharāja iccevamādito sivacanassa ākāro hoti. Ādisaddena ātumādisaddato ca.

Saralopādi.

Rājā tiṭṭhati.

Yonamāno. 114-190.

Brahmattasakharājādito yonaṃ ānoādeso hoti.

Rājāno tiṭṭhanti. Bho rāja bho rājā bhavanto rājāno.

[SL Page 051] [\x 51/]

Vāti vattate

Brahmattasakharājādito amānaṃ. 115-188.

Brahmādīhi parassa aṃvacanassa ānaṃ hoti vā.

Rājānaṃ passa, rājaṃ vā, rājāno. Savibhattissa rājassāti ca vattate.

Nāmhi raññā vā. 116-137.

Sabbasseva rājasaddassa saha vibhattiyā raññā ādeso hoti vā nāmhi vibhattimhi.

Raññā kataṃ, rājena vā.

Rājassa rāju sunaṃhisu ca. 117-169.

Sabbassa rājasaddassa rāju ādeso hoti su naṃ hi iccetesu vacanesu.

Casaddo vikappattho sunaṃhisu cāti dīgho.

Rājūbhi rājūhi, rājebhi rājahi vā.

Savibhattatissāti adhikāro.

Rājassa raññorājino se. 118-135.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa rañño rājino iccete ādesā honti se vibhattimhi. Rañño

rājino dehi.

Rājassāti vattate.

Raññaṃ namhi vā. 119-136.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññaṃ ādeso hoti vā namhi vibhattimhi.

Raññaṃ rājūnaṃ rājānaṃ.

Pañcamiyaṃ:-

Amhatumhanturājabrahmattasakhasatthupitādīhi smā nāva. 120-272.

Amha tumha ntu rāja brahmatta sakha satthu pitu iccevamādīhi ca smāvacanaṃ nā iva

daṭṭhabbanti smāvacanassa nāvyapadesāti deso. Atideso pana chabbidho.

[SL Page 052] [\x 52/]

Vuttañca:

"Vyapadeso nimittañca taṃrūpaṃ taṃsabhāvatā,

Suttañceva nathā kāriyamatidesoti chabbidho"ti.

Tatrāyaṃ brahmattasakhādisu pāṭhasāmatthiyato rūpātideso. Sesaṃ tatiyāsamaṃ.

Raññā apehi, rājato vā. Rājūbhi rājūhi rājehi rājehi. Rañño rājino santakaṃ. Raññaṃ rājūnaṃ

rājānaṃ.

Rājassāti ca vattate.

Smimhi raññorājinī. 121-138.

Sabbasseva rājasaddassa savibhattissa raññe rājīni iccete ādesā honti smimhi vibhattimhi.

Raññe rājini patiṭṭhitaṃ, rājusu rājesu.

Brahmasaddassa ganāsasmiṃsu viseso.

Brahmā brahmāno.

Ālapane:-

Eti vattate.

Brahmāto gassa ca. 122-193.

Brahmasaddato gassa ca ekāro hoti.

Caggahaṇaṃ eggahaṇānugaḍḍhanatthaṃ.

Bho brāhme bhavanto brahmāno, brahmānaṃ brahmaṃ brahmāno.

Vipariṇāmena brahmassa antoti ca vattate

Uttaṃ sanāsu. 123-198.

Brahmasaddassa anto uttamāpajjate sa nā iccetese vacanesu.

Uttamiti bhāvaniddeso katthaci abhāvadassanattho

Brahmunā brahmehi brahmehi.

Yasmiṃ utte kate ivaṇṇuvaṇṇājjhālāti lasaññāyaṃ:

Jhalato sassa no vā. 127-114.

Jhalasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi parassa saiccetassa vacanassa no iccādeso hoti vā.

[SL Page 053] [\x 53/]

Brahmuno brahmassa brahmānaṃ brahmunaṃ vā.

Uttamiti yogavibhāgena uttaṃ.

Pañcamiyaṃ:- nābhāvātideso.

Brahmunā brahmebhi brahmehi, brahmuno brahmassa brahmānaṃ brahamunaṃ vā.

Brahmāto tu sminni. 125-197.

Brahmasaddato smiṃvacanassa ni hoti. Tusaddena kammavamma muddhādito ca kvaci.

Brahmani brahmesu

Attasaddassa tatiyādisveva viseso.

Attā attāno, bho atta bho attā bhavanto attāno, attānaṃ attaṃ attāno.

Nāmhi a kammantassa vāti ettha vasaddena attaantassa attaṃ vā.

Attanā attena vā.

Attanto hismimanattaṃ. 126-211.

Attassa anto anattamāpajjate hismiṃ pare.

Attanehi attanehi.

Attato tatoti ca vattate.

Sassa no. 127-213.

Tato attasaddato sassa vibhattissa no hoti.

Attano attānaṃ.

Smā nā. 128-214.

Tato attasaddato smāvacanassa nā hoti.

Attanā apehi.

Nābhāvātideseneva siddhepi uttarasuttena ekayogamakatvā bhinnayogakaraṇaṃ

atthantaraviññāpanatthaṃ. Tena attantatakārassa rakāro jakāre kvaci.

Atrajo, attajo vā. Attanehi attanehi. Attano attānaṃ.

[SL Page 054] [\x 54/]

Attatoti vattate.

Tato sminni. 129-212.

Tato attasaddato smiṃvacanassa ni hoti.

Attani attanesu.

Sakhasaddassa bhedo.

Sakhā sabāno.

Yonamiti vattate.

Sakhāto cāyono. 130-191.

Sakhasaddato yonaṃ āyono ādesā ca honti.

Sakhāyo.

Sakhantassi nonānaṃsesu. 131-194.

Sakhantassa ikārādayo hoti no nā naṃ sa iccetesu paresu.

Sakhino tiṭṭhanti.

Ālapane gasaññāyaṃ:-

Sakhāto gasse vā. 132-113.

Sakhāto gassa akāra ākāra īkāra ekārādesā honti. Vāsaddena aññasmāpi kvaci ekāro.

Yathā:- bhadante ise iti.

A ca ā ca i ca ī ca e cāti = e.Pubbasarānaṃ kamena lopo.

Bho sakha bho sakhā bho sakhi bho sakhī bho sakhe bhavanto sakhāno sakhāyo sakhino.

Sakhantassa āroti ca vattate.

Sunamaṃsu vā. 133-196.

Sakhantassa āro hoti vā su naṃ aṃ iccetesu paresu. Sakhāraṃ sakhānaṃ sakhāno sakhāyo

sakhino, sakhinā.

Sakhantassāti vattate.

Āro himhi vā. 134-195.

[SL Page 055] [\x 55/]

Sakhantassa āro hoti vā himhi vibhattimhi.

Sakhārehi sakhārehi sakhebhi sakhehi.

Ikārādese jhalato sassa no vāti no.

Sakhino sakhissa sakhārānaṃ sakhīnaṃ.

Smāvacanassa nābhāvo. Sakhinā sakhārehi sakhārehi sakhebhi sakhehi, sakhino sakhissa

sakhārānaṃ sakhīnaṃ.

Sakhātoti vattate.

Smime. 135-192.

Sakhāto smiṃvacanassa ekārohoti. Niccatthoyamārambho.

Sakhe sakhāresu sakhesu.

Ātumasaddassa paṭhamādutiyāsu attasaddasseva rūpanayo.

Ātumā ātumāno, bho ātuma bho ātumā bhavanto ātumāno, ātumānaṃ ātumaṃ ātumāno,

ātumena iccādi purisasamaṃ.

Pumasaddassa bhedo.

Puma si.

Savibhattissāti adhikāro.

Pumantassā simhi. 136-152.

Pumasaddantassa savibhattissa ākārādeso hoti simhi vibhattimhi.

Antaggahaṇena maghacayuvādīnamantassa ca. Pumā.

Pumantassāti ca adhikāro.

Yosvāno. 137-155.

Pumantassa savibhattissa ānoādeso hoti yosu vibhattisu. Pumāno.

Amālapanekavacane. 138-153.

Pumantassa savibhattissa aṃ hoti ālapanekavacane pare.

He pumaṃ he pumāno, pumaṃ pumāno.

[SL Page 056] [\x 56/]

Ā vāti ca vattate.

U nāmhi ca. 139-159.

Pumantassa ā u ādesā honti vā nāmhi vibhattimhi casaddena puma kamma thāmantassa

cukāro vā sasmāsu

Pumānā pumunā pumena vā.

Āneti vattate.

Hivibhattimhi ca. 140-157.

Pumantassa hivibhattimhi ca āneādeso hoti.

Vibhattiggahaṇaṃ savibhattiggahaṇanivattanatthaṃ

Pumānehi pumānehi

Casaddena yuvamaghavādīnamantassa vā ānādeso sabba vibhattisu.

U nāmhi cāti ettha casaddena pumantassukāro vā sasmāsu vibhattisu. Jhalato sassa no vāti

no.

Pumuno. Pumassa pumānaṃ

Smā nāti vattate.

Jhalato ca. 141-215.

Jhalaiccetehi ca smāvacanassa nā honi. Caggahaṇaṃ kvaci nivattanatthaṃ.

Pumānā* pumānebhi pumānehi, pumuno pumassa pumānaṃ.

Āne smimhi vā. 142-156.

Pumasaddantassa savibhattissa āneādeso hoti vā smimhi vibhattimhi.

Pumāne pume pumamhi pumasmiṃ.

Susmi mā vā. 143-158.

Pumantassa su iccetasmiṃ pare āādeso hoti vā.

Pumāsu pumesu.

Yuvādisu-yuva si itīdha:-

Pumantassā simhīti ettha antaggahaṇena ākāro, hi vibhattimhi cāti sutte casaddena ānādeso

ca.

* "Pumunā" iti kesuci.

[SL Page 057] [\x 57/]

Yuvā yuvāno yuvānā, he yuva he yuvā he yuvāna he yuvānā bhavanto yuvānā, yuvānaṃ

yuvaṃ yuvāne yuve.

A kammantassa cāti ettha casaddena yuvamaghavānamantassa ā hoti vā nā su iccetāsūti

āttaṃ.

Yuvānā. Yuvena yuvānena vā, yuvānebhi yuvānehi yuvebhi yuvehi, yuvānassa yuvassa

yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvānā yuvānamhā yuvānasmā yuvānebhi yuvānehi yuvebhi yuvehi,

yuvānassa yuvassa yuvānānaṃ yuvānaṃ, yuvāne yuvānamhi yuvānasmiṃ yuve yuvamhi

yuvasmiṃ yuvānesu yuvāsu yuvesu.

Evaṃ maghavā maghavāno maghavānā iccādi yuvasaddasamaṃ

Akārantaṃ.

Ākāranto pulliṅgo sāsaddo.

Sā. Si. Silopo. Sā. Sunakho.

Bahuvacane:

Agho rassa mekavacanayosvapi ca. 144-84.

Ghasaññakaākāravajjito liṅgassanto saro rassa māpajjate ekavacanesu yosu ca paresūti

rassattaṃ. Apiggahaṇaṃ simhi nivattanatthaṃ. Sesaṃ neyyaṃ.*

Sā tiṭṭhanti he sa he sā he sā, saṃ se, sena sābhi sāhi, sassa sāya sānaṃ, sā samhā sasmā

sābhi sāhi, sassa sānaṃ, se samhi sasmiṃ sāsu.

Evaṃ paccakkhadhammā gaṇḍīvadhatvā pabhutayo.

Akārantaṃ

Ikāranto pulliṅgo aggisaddo. Syāduppatti.

Aggi si.

Anto simhi vāti ca vattate.

Aggissini. 145-95.

Aggissanto ini hoti vā simhi vibhattimhi. Sesato lopaṃ ga sipīti silopo.

Aggani aggi.

* Ñeyyaṃ - sanna.

[SL Page 058] [\x 58/]

Bahuvacane ivaṇṇuvaṇṇājjhalāti jhasaññāyaṃ:-

Jhalato vāti ca vattate.

Ghapato ca yonaṃ lopo. 146-118.

Ghapasaññhaii itthivācakākārivaṇṇuvaṇṇehi jhalasaññehi va paresaṃ yovacanānaṃ lopo

hoti vā. Vavatthita vibhāsāyaṃ.

Yosu katanikāralopesu dīghaṃ. 147-88.

Liṅgassantabhūtā sabbe rassasarā yosu katanikāralopesu dīghamāpajjante. Katā nikāralopā

yesaṃ te = katanikāralopā. Aggī.

Pañcādīnamattanti ito attamiti vattate.

Yosvakatarasso jho. 148-96.

Yosu paresu akatarasso jho attamāpajjate.

Aggayo.

Jhoti kiṃ? Rattiyo.

Ālapanepevaṃ. He aggi he aggī he aggayo.

Dutiyekavacane-pubbasaralope sampatte:-

Ammo niggahītaṃ jhalapehi. 149-82.

Jhalapa iccetehi parassa aṃvacanassa makārassa ca niggahītaṃ ādeso hoti.

Aggiṃ. Aggī aggayo, agginā aggībhi aggīhi.

Sunaṃhisu cā ti ettha caggahaṇena katthaci dīghābhāvo.

Aggibhi aggihi.

Jhalato sassa no vāti no.

Aggino aggissa aggīnaṃ.

Smā nāti vattamāne jhalato cāti vikappena nā.

Agginā.Aggimbhā aggismā aggībhi aggīhi, aggino aggissa aggīnaṃ, aggimhi aggismiṃ

aggisu aggīsu.

Evamaññepi-

Joti pāṇi gaṇḍhi muḍhi-kucchi vatthi sāli vīhi,

Vyādhi odhi bodhi saṇdhi rāsi kesi sāti dīpi.

[SL Page 059] [\x 59/]

Isi muni maṇi dhani giri ravi kavi kapi

Asi masi nidhi vidhi ahi kimi pati hari,

Ari timi kali bali jalanidhi gahapati

Urudhiti varamati nirupadhi adhipati.

Añjali sārathi atithi samādhi udadhippabhūtayo.

Ikārantaṃ.

Īkāranto pulliṅgo daṇḍisaddo

Daṇḍī si itīdha:-

Agho rassamekavacanayosvapi cāti rassatte sampatte:etthevāpiggahaṇena sismiṃ tadabhāve

siddhe niyamatthamāha:

Rassanti vattate.

Na sismimanapuṃsakāni. 150-85.

Sismiṃ napuṃsakavajjitāneva liṅgāni na rassamāpajjanteti rassattābhāvo silopo daṇḍi

tiṭṭhati.

Anapuṃsakānīti kiṃ? Sukhakāri dānaṃ.

Ettha ca:-

Visadāvisadākāravohārobhayamuttakā,

Pumādijānena hetubhāvato liṅgamīritā.

Yolope-daṇḍi tiṭṭhanti.

Itaratra agho rassamiccādinā rassatte kate:

Jhato katarassāti ca vattate..

Yonanno. 151-225.

Sabbesaṃ yonaṃ sālapanānaṃ jhato katarassā paresaṃ no iccādeso hoti. Daṇḍito tiṭṭhanti.

Katarassāti kiṃ? Aggayo.

Adhikāraṃ vinā yonaṃ noti yogavibhāgato.

Kva ci akatarassāpi no sāramatino yathā.

[SL Page 060] [\x 60/]

Ālapane:-

Geti vattate.

Jhalapā rassaṃ. 152-247.

Jhalapa iccete rassamāpajjante ge pare.

Bho daṇḍi. Agho rassanti ādināva siddhepi rassatte punārambho niyamattho tena bho goti

ādisu na bhavati

Daṇḍi daṇḍino dutiyāyaṃ rassatte kate -

Amiti vattate, ghapato smiṃ yaṃ vāti ito maṇḍūkagatiyā vāti ca.

Naṃ jhato katarassā. 153-224.

Jhato katarassā parassa aṃvacanassa na hoti vā

Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ daṇḍī daṇḍino, daṇḍinā daṇḍībhi daṇḍībhi, daṇḍino daṇḍissa

daṇḍīnaṃ

Jhalato cāti nā.

Daṇḍinā. Daṇḍimhā daṇḍismā daṇḍībhi daṇḍīhi, daṇḍino daṇḍissa daṇḍīnaṃ.

Jhato katarassāti ca vattate, pure viya vāti ca.

Sminni. 154-226.

Jhato katarassā parassa smiṃvacanassa ni iccādeso hoti vā.

Daṇḍinā. Daṇḍimhi daṇḍismiṃ daṇḍisu.

Evamaññānipi -

Dhammī saṅghī ñāṇī hatthī vakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī

Chattī mālī vammi yogī bhāgī bhogī kāmī sāmī.

Dhaji gaṇi sasī kuṭṭhi jaṭī yānī sukhī sikhī

Dantī mantī karī cāgī kusalī musalī balī,

Pāpakārī sattughāti mālyakārī dīghajīvī

Dhammavādī sīhanadī bhūmisāyī sīghayāyī.

Iccādīni īkārantanāmāni.

Gāmaṇisaddassa tu sattamiyaṃ bhedo. Gāmaṇī gāmaṇī gāmaṇino, bho gāmaṇi gāmaṇī

gāmaṇino, gāmaṇīnaṃ gāmaṇiṃ gāmaṇī gāmaṇino.

[SL Page 061] [\x 61/]

Sesaṃ daṇḍīsamaṃ niādesābhāvova viseso.

Evaṃ senānī sudhīppabhūtayo.

Īkārantaṃ.

Ukāranto pulliṅgo bhikkhusaddo.

Tatheva bhikkhusaddato si. Silopo. So bhikkhu.

Bahuvacane - ghapato ca yonaṃ lopoti yolopo.

Yosu kata iccādinā dīgho. Te bhikkhū.

Lopabhāve:-

Vā yonanti ca vattate.

Lato vokāro ca. 155-119.

Lasaññato paresaṃ yovacanānaṃ vokārādeso hoti vā kāraggahaṇena yonaṃ no ca hoti.

Casaddaggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ. Atha vā caggahaṇaṃ noggahaṇānuvattanatthaṃ.

Tena jantu sabbaññŚ ādito yonaṃ no ca hoti. Vāsaddo vavatthitavibhāsattho.

Tena:-

Bhikkhuppabhūtito niccaṃ vo yonaṃ hetuādito.

Vibhāsā na ca vo no ca amuppabhutito bhave.

Attaṃ akatarassoti ca vattate.

Vevosu lo ca. 156-97.

Ve vo iccetesu ca paresu akatarasso lo attamāpajjate.

Bhikkhavo bho bhikkhū bhavanto bhikkhū.

Akatarassā lato yvālapanassa vevo. 157-116.

Akatarassā lato parassa ālapane vihitassa yo iccetassa vevo ādesā honti. Attaṃ.

Bhavanto bhikkhave bhikkhavo.

[SL Page 062] [\x 62/]

Ammo niggahītaṃ jhalapehīti niggahītaṃ.

Bhikkhuṃ bhikkhū bhikkhavo, bhikkhunā bhikkhuhi bhikkhūhi bhikkhubhi bhikkhūbhi,

bhikkhuno bhikkhussa bhikkhūnaṃ, bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā bhikkhubhi

bhikkhūbhi bhikkhuhi bhikkhūhi, bhikkhuno bhikkhussa bhikkhūnaṃ, bhikkhūmhi,

bhikkhūsmiṃ bhikkhusu bhikkhūsu.

Evaṃ-

Setu ketu rāhu bhānu saṅku ucchu veḷu maccu,

Siṇdhu baṇdhu neru meru sattu kāru hetu jantu,

Ruru paṭu iccādayo.

Hetujantusaddānaṃ paṭhamādutiyāsu viseso.

Hetu hetu hetavo hetuyo, bho hetu hetū heteve hetavo, hetuṃ hetū hetavo hetuyo.

Sesaṃ bhikkhusmaṃ. Jantu jantū jantavo.

Kāraggahaṇena yonaṃ no ca hoti.

Janatuno jantuyo, ho jantu jantū jantave jantavo, jantuṃ jantū jantavo jantuno jantuyo iccādi.

Satthusaddassa bhedo.

Satthu si itīdha:-

Antoti vattate

Satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca. 158-199.

Satthu pitu mātu bhātu dhītu kattu iccavamādīnamanto āttamāpajjate sismiṃ, silopo ca hoti.

Satthā.

Satthupitādīnanti adhikāro.

Aññesvārattaṃ. 159-200.

Satthupitādīnamanto sivacanato aññesu vacanesu ārattamāpajjate.

Ārattamiti bhāvaniddesena katthaci aniyamaṃ dasseti.

Āraggahaṇamanuvattate.

Tato yonamo tu. 160-205.

Tato ārādesato sabbesaṃ yonaṃ okārādeso hoti.

Tuggahaṇena aññehipi catuubhanadīgavādīhi yonamākāro hoti. Saralopādi. Satthāro.

Ālapane akārapitādyantanamāti āttaṃ. Ge rassanti ca adhikicca ākāro vāti vikappena

rassattaṃ. Galopo.

[SL Page 063] [\x 63/]

Bho sattha bho satthā bhavanto satthāro, satthāraṃ satthāre satthāro.

Tatoti ca vattate.

Nā ā. 161-207.

Tato ārādesato nāvacanassa ākārādeso hoti.

Satthārā.

Satthunāti ārattamiti bhāvaniddesena siddhaṃ.

Satthārebhi satthārehi.

Vā namhīti ito vāti vattate.

U sasmiṃ salopo ca. 162-293.

Satthū pitu iccevamādīnamantassa uttaṃ hoti vā yasmiṃ, salopo ca hoti. Ārādesāpavādoyaṃ.

Satthu.

Aññattha bhāvaniddesenārābhāvo.

Satthuno satthussa.

Ārattanti vattate.

Vā namhi. 163-201.

Satthu pitu ādīnamanto ārattamāpajjate vā namhi vibhattimhi.

Satthārānaṃ.

Ārābhāve:-

Vā namhīti vattate.

Satthunāttañca. 164-202.

Satthusaddantassa pitādīnamantassa ca attaṃ hoti vā namhi vibhattimhi.

Puna satthuggahaṇaṃ satthuno niccavidhānatthaṃ.

Satthānaṃ.

Amhatumhanturājabrahmattasabasatthupitādīhi smā nāvāti smāvacanassa nābhāvo.

Satthārā satthārebhi satthārehi, satthu satthuno satthussa satthārānaṃ satthānaṃ.

[SL Page 064] [\x 64/]

Āratoti vattate.

Tato smimi. 165-206.

Tato ārādesato smiṃvacanassa ikārādeso hoti puna tatoggahaṇena aññasmāpi smiṃvacanassa

ikāro.

Yathā-bhuvi divi.

Āro rassamikāre. 166-208.

Ārādeso rassamāpajjate ikāre pare

Satthari. Satthāresu.

Evaṃ kattā kattāro, bho katta bho kattā bhavanto kattāro, kattāraṃ kattāre kattāro, kattārā

kattārebhi kattārehi.

U sasmiṃ salopo cāti uttaṃ salopo ca.

Kattu. Kattuno kattussa kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ, kattārā kattārebhi kattārehi kattu

kattuno kattussa kattārānaṃ kattānaṃ kattūnaṃ, kattari kattāresu.

Ārābhāve - kattusu.

Evaṃ bhattu vattu netu sotu ñātu jetu chettu bhettu dātu dhātu nattu boddhu

viññāpetuādayopi.

U sasmiṃ salopo cāti vattate.

Sakamaṇdhātādīnañca. 167-204.

Sakamaṇdhātu iccevamādīnamanto ca uttamāpajjate sasmiṃ, salopo ca. Niccaṃ

punabbidhānā.

Sakamaṇdhātu viya assa rājino vibhavo sesaṃ samaṃ. Evaṃ mahāmaṇdhātuppabhūtayo.

Pitusaddassa bhedo.

Simhi āttasilopā. Pitā.

Yomhi:-

Āro rassanti va vattate.

Pitādīnamasimhi. 168-209.

Pitādīnamārādeso rassamāpajjate asimhi vibhattimhi. Sismiṃ ārādesābhāvepi asimhīti

adhikavacanamatthantaraviññāpanatthaṃ. Tena toādimhi pitādīnamikāro ca. Yathā-pitito

mātito bhātito dhītito pitipakkho mātipakkhoti.

[SL Page 065] [\x 65/]

Pitaro yesaṃ kattusamaṃ

Bho pita bho pitā bhavanto pītaro, pitaraṃ pitare, pitarā pitarehi pitarebhi.

Bhāvaniddesena ārādesābhāve-

Pitūhi pitūhi, pitu pituno pitussa pitarānaṃ pitānaṃ pitūnaṃ.

Dīghabhāve-pitunnaṃ vā. Pitarā pitarehi pitarebhi pitūhi. Pitūbhi, pitu pituno pitussa

pītarānaṃ pitānaṃ pītūnaṃ pitunnaṃ, pitari pitaresu pitusu.

Evaṃ bhātā bhātaro iccādi.

Ukārantaṃ.

Ūkāranto pulliṅgo abhibhūsaddo

Tatheva syāduppatti silopo so abhibhū

Yolope kate-abhibhū. Agho rassanti ādinā rassattaṃ. Vokāro. Katarassattā attābhāvo.

Abhibhuvo, bho abhibhu bho abhibhū abhibhuvo

Katarassattā voādeso na hoti. Sesaṃ bhikkhusaddasmaṃ. Rassattameva viseso.

Abhibhuṃ abhibhū abhibhuvo, abhibhunā abhibhūhi abhibhuhi, abhibhuno abhibhussa

abhibhūnaṃ iccādi

Evaṃ sayambhū vessabhū parābhibhu ādayo. Sahabhusaddassa yonaṃ noādesova viseso.

Sahabhū sahabhūvo sahabhūno iccādi.

Yathā sabbaññŚsaddassa yosveva viseso

So sabbaññŚ te sabbaññŚ.

Yolopābhāve rassattaṃ. Lato vokāro cāti ettha* kāraggahaṇena yonaṃ noādeso. Vādhikārassa

mavatthita vibhāsattā na ca vokāro.

Sabbaññèno. Bho sabbaññŚ sabbaññŚ sabbaññèno, sabbaññèṃ sabbaññŚ sabbaññèno iccādi.

Evaṃ maggaññŚ dhammaññŚ atthaññŚ kālaññŚ rattaññŚ mattaññŚ kataññŚ tathaññŚ viññŚ

vidū vedagū pāragū iccādayo.

Ūkārantaṃ.

* "Ettha ca" itipi pāṭho.

[SL Page 066] [\x 66/]

Ekāranto appasiṅo.

Okāranto pulliṅgo gosaddo.

Tato syādūppatti silopo.

Go gacchati.

Gāva setī ito goti adhikāro.

Āva iti ca vattate.

Yosu ca. 169-74.

Goiccetassa okārassa āvādeso hoti yosu paresu casaddena nā smā smiṃ su iccetesu ca. Tato

sonamotūti ettha tuggahaṇena yonamokāro. Saralopādi gāvo tiṭṭhanti.

Avamhi ca. 170-75.

Goiccetassa okārassa āva ava ādesā hontī amhi vibhattimhi. Casaddena yo nā sa smā smiṃ

su iccetesu ca āvādeso hoti.

Gavo gacchanti. He go he gāvo he gavo.

Dutiyāyaṃ:-

Amhīti ca* vattate.

Āvassu vā. 171-76.

Āvaiccetassa gavādesassa antassa sarassa ukārādeso hoti vā amhi vibhattimhi. Āvassa a =

āva. Tassa āvasaddantassa. Ammoti ādinā niggahītaṃ.

Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ gāvo gavo.

Goṇa namhi vāti vattate.

Suhināsu ca. 172-81.

Su hi nā iccetese sabbassa. Gosaddassa goṇādeso hoti vā. Casaddena sesesu ca.

Goṇo goṇā, he goṇa he goṇā, goṇaṃ goṇe, goṇena goṇehi goṇehi. Goṇassa.

* "Amhīti vattate." Pā.

[SL Page 067] [\x 67/]

Goṇa namhi vā. 173-80.

Sabbassa gosaddassa goṇādeso hoti vā namhi vibhattimhi.

Goṇānaṃ. Goṇā goṇamhā goṇasmā goṇehi goṇebhi, goṇassa goṇānaṃ, goṇe goṇamhi

goṇasmiṃ goṇesu.

Goṇādesābhāve-

Gāvena gavena gobhi gohi.

Gāva se. 174-73.

Go āva se iti tipadamidaṃ gossa o = go. Gosaddo kārassa āvādeso hoti se vibhattimhī.

Gāvassa gavassa.

Namhi-go āvāti va vattate.

Tato namampatimhālutte ca samāse 175-77.

Tato gosaddato parassa naṃvacanassa aṃādeso hoti gosaddokārassa āvādeso ca patimhi pare

alutte samāse. Vasaddena asamāsepiti aṃavādesā.

Gavampatissa therassa. Gavaṃ.

Suhināsu cāti ettha casaddena namhi guādeso ca. No ca dvādito namhīti sutte casaddena

nakāragamo.

Gunnaṃ gonaṃ vā. Gāvā gāvamhā gavā gavamhā gavasmā gobhi gohi, gāvassa gavassa

gavaṃ gunnaṃ gonaṃ, gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ gāvesu gavesu gosu.

Okārantaṃ.

Puriso guṇavā rājā sāggi daṇḍī ca bhikkhu ca,

Satthābhibhū ca sabbaññŚ goti pulliṅgasaṅgaho

Pulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

[SL Page 068] [\x 68/]

Atha itthiliṅgāni vuccante.

Akāranto itthiliṅgasaddo appasiddho.

Ākāranto itthiliṅgo kaññāsaddo

Kañña iti ṭṭhite:-

Itthiyamato āppaccayo. 176-237

Itthiyaṃ vattamānā akārantato liṅgambhā paro āppaccayo yoti.

Pakatatthajotakā itthippaccayā syādayo viya,

Ṇādayo paccayatthassa sakatthassāpi vācakā.

Saralopoti ādinā pubbasare lutte paranayane ca kate

dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavalliṅganti vuttattā* paccayantassāliṅgattā

vibhattuppattīyamasampattāyaṃ- taddhita samāsakitakā nāmaṃ vātavetūnādisu dvāti ettha

caggahaṇena itthippaccayantassāpi nāmavyapadeso. Pure viya syāduppatti. Sesato lopaṃ

gasipīti silopo. Sā kaññā.

Bahuvacane ālapane si gasaññoti ito sañño, te itthibyā poti ito itthibyāti ca vattate.

Ā gho. 177-60.

Liṅgassanto ākāro yadā itthikhyā tadā ghasañño hotīti ghasaññāyaṃ - ghapato ca yonaṃ

lopoti vikappena yolopo. Tā kaññā kaññāyo.

Ālapane:- sakhāto gassevāti ito gassāti vattate.

Ghate ca. 178-114

Ghato parassa gassa ekāro hoti. Saralopādi.

Bhoti kaññe bhotiyo kaññā kaññāyo

Ambhi saralopapakatibhāvā kaññaṃ kaññā kaññāyo. Tatiyādisu-āya catutthekavacanassa tūti

ito āyo ekavacanānti ca vattate.

* Vuttattāva-sanna.

[SL Page 069] [\x 69/]

Ghato nādīnaṃ. 179-111.

Ghasaññāto liṅgassākārā paresaṃ nādīnaṃ smiṃpariyantānaṃ ekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ

āyādeso hoti.

Saralopaparanayanāni kaññāya kaññābhi kaññāhi, kaññāya kaññānaṃ, kaññāya kaññābhi

kaññāhi, kaññāya kaññānaṃ.

Smimbhi:-

Ghapato smiṃ ya vā. 180-216.

Ghapato parassa smiṃ vacanassa yaṃ hoti vā. Aññatthāyā deso.

Kaññāyaṃ kaññāya kaññāsu. Evamaññepi-

Saddhā medhā paññā vijjā cintā mantā taṇhā vīṇā

Icchā mucchā ejā māyā mettā mattā sikkhā bhikkhā

Jaṅghā gīvā jivhā vācā chāyā āsā gaṅgā nāvā

Gāthā senā lekhā sālā mālā velā pūjā khiḍḍā.

Pipāsā vedanā saññā cetanā tasiṇā pajā

Devatā vaṭṭakā godhā balākā parisā sabhā.

Ūkā sephālikā laṅkā salākā vālikā sikhā

Visākhā visikhā sākhā vacā vañjhā jaṭā ghaṭā.

Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca karuṇā vanitā latā

Kathā niddā sudhā rādhā vāsanā siṃsapā papā.

Pabhā sīmā khamā chāyā khattiyā sakkharā surā

Dolā tulā silā līlā lālelā mekhalā kalā.

Vaḷavālambusā mūsā mañjusā sulasā disā

Nāsā juṇhā guhā īhā lasikā vasudhādayo

Ammādīnaṃ ālapaneva rūpabhedo.

Ammā ammā ammāyo

Gassa ghato cāti ekāre sampatte-

Na ammādito. 181-115.

Ammā annā iccevamādito parassa gassa ālapanekavacanassa na ekārattaṃ hoti. Ākāro vāti

rassattaṃ. Hoti amma hoti ammā hotiyo ammā ammāyo. Evaṃ annā annā annāyo, bhoti anna

bhoti annā

[SL Page 070] [\x 70/]

Hotiyo annā annāyo. Ambā ambā ambāyo, bhoti ambabhoti ambā bhotiyo ambā ambāyo

iccādi.

Ākārantaṃ.

Ikāranto itthiliṅgo rattisaddo. Tatheva syāduppatti.

Silopo. Ratti.

Bahuvacane-saññā ivaṇṇuvaṇṇāti ca vattate.

Te itthibyā po. 182-59.

Itthiyā ākyā saññā = itthibyā. Liṅgassantā te ivaṇṇuvaṇṇā yadā itthibyā tadā pasaññā

hontīti pasaññāyaṃ-ghapato cāti ādinā yolopo. Yosu kata iccādinā digho.

Rattī rattiyo ratyo cā. He ratti he ratti he rattiyo. Ammoti ādinā niggahītaṃ. Rattiṃ rattī

rattiyo.

Tatiyādisu:

Ekavacanānaṃ nādīnanti ca vattate.

Pato yā. 189-68.

Pasaññato ivaṇṇuvaṇṇehi paresaṃ nādīnamekavacanānaṃ vibhattigaṇānaṃ yāādeso hoti.

Rattiyā rattīhi rattībhi, rattiyā rattīnaṃ.

Pañcamiyaṃ:

Amā pato smiṃsmānaṃ vā. 184-68.

Paiccetasmā paresaṃ smiṃ smā iccetesaṃ yathākkamaṃ aṃ ā ādesā honti vā.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena uvaṇṇantato na honti, ivaṇṇantatopi

yathāpayogaṃ.

Sare yakāroti ca vattate, sīhamaṇḍūkagatīhi yo vacanekavacanaggahaṇañca.

Pasaññassa ca. 185-72.

Pasaññassa ivaṇṇassa yovacanekavacanavibhattīnamādese sare pare yakāro hoti.

[SL Page 071] [\x 71/]

Ettha ca yakārassevādhikārāpasaññaggahaṇena ivaṇṇova gayhati. Caggahaṇaṃ rattoti ādisu

nivattanatthaṃ. Ratyā rattiyā rattībhi rattīhi, rattiyā rattīnaṃ.

Smiṃvacane:- amādesayakārādesā. Ratyaṃ.

Ghapato smiṃ yā vāti yaṃādeso. Rattiyaṃ.

Aññattha aṃ smiṃ vāti ca vattate.

Ādito o ca. 186-69.

Ādi iccetasmā smiṃvacanassa aṃ o ādesā honti vā. Casaddena aññasmāpi. Āamotī ā aṃ o

ādesā.

Ratyā rattiṃ ratto rattiyā rattisu rattīsu.

Evamaññānipi-

Patti yutti vutti kitti mutti titti khanti kanti

Santi tanti siddhi suddhi iddhi vuddhi buddhi bodhi.

Bhūmi jāti pīti suti naṇdi saṇdi sāṇi koṭi

Diṭṭhi vuṭṭhi tuṭṭhi yaṭṭhi pāḷi āḷi nāḷi keḷi.

Sati mati gati cuti dhiti yuvati vikati rati ruci

Rasmi asani vasani osadhi aṅguli dhūli duṇdubhi

Doṇi aṭavi chavi ādīni ikārantanāmāni.

Ikārantaṃ

Īkāranto itthiliṅgo itthisaddo.

Itthī itīdha:-

Itthiyaṃ paccayoti ca vattate.

Nadādito vā ī. 187-238.

Nadādito vā anadādito vā itthiyaṃ vattamānā liṅgamhā īppaccayo hoti.

Vāggahaṇamanadādisaṅgahaṇatthaṃ. Tena puthūgavādito ca ī.

Saralope-kvacāsavaṇṇaṃ lutte ti asavaṇṇe sampatte pakatibhāvo. Nāmavyapadeso

syāduppatti.

Itthi itthī.

[SL Page 072] [\x 72/]

Agho rasassanti ādinā rassattaṃ itthiyo

Sambodhane: jhalapā rassanti rassattaṃ. Bhoti itthi itthī itthiyo.

Dutiyekavacane:-

Ghapato smiṃ yaṃ vāti ito vāti vattate.

Aṃ yamīto pasaññāto. 188-223.

Pasaññāto īkārato parassa aṃvacanassa yaṃ hoti vā.

Itthiyaṃ itthiṃ itthī itthiyo, itthiyā itthībhi itthīhi, itthiyā itthīnaṃ, itthiyā itthībhi itthihi,

itthiyā itthīnaṃ, itthiyaṃ itthiyā itthisu.

Evaṃ nadī. Nadī.

Yolopābhāve tato yonamo tūti ettha tusaddena yonamokāro ca pasaññassa cāti īkārassa

yakāro yavataṃ talana iccādinā dyassa jakāro dvittaṃ.

Najjo saṇdanti. Nadiyo.

Ettha cevaṃ sijjhantānaṃ najjoti ādīnaṃ vuttiyaṃ ānattaggahaṇādinā nipphādanaṃ

atrajasugatādīnaṃ viya nipphādanūpāyantaradassanatthanti daṭṭhabbaṃ.

He nadi he nadī he najjo he nadiyo nadiyaṃ nadiṃ nadī najjo nadiyo.

Amādisutte ā patoti yogavibhāgena kvaci nāsānañcāttaṃ. Tena "na jaccā vasalo hoti,

pathavyā ekarajjenā" ti ādi ca sijjhati. Pure viya yakārajakārādesadvittāni.

Najjā kataṃ nadiyā nadībhi nadīhi, najjā nadiyā nadīnaṃ, najjā nadiyā nadībhi nadīhi, najjā

nadiyā nadīnaṃ, najjaṃ nadiyaṃ nadiyā nadīsu.

Evamaññepi-

Mahī vetaraṇī vāpī pāṭalī kadalī ghaṭī

Nārī kumārī taruṇī vāruṇī brahmaṇī sakhī.

Gaṇdhabbi kinnarī nāgī devī yakkhī ajī migī

Vānarī sūkarī sīhī haṃsī kākī ca kukkuṭī.

Iccādayo itthisaddasamā.

[SL Page 073] [\x 73/]

Tatheva mātulasaddato īppaccaye kate-

Mātulādīnamānattamīkāre 189-98.

Mātula ayyaka varuṇa iccevamādīnamanto ānattamāpajjate īkāro paccaye pare.

Antāpekkhāyaṃ chaddhī. Saralopādi. Mātulānī. Evaṃ ayyakānī varuṇānī sesaṃ

itthīsaddasamaṃ.

Anadādisu puthusaddato īppaccayo o sa re cāti ettha ca saddena ukārassa avādeso. Puthavī

puthaviyo.

Ya smā smiṃ su-puthavyā puthaviyā, puthavyā puthaviyā, puthavyaṃ puthaviyaṃ puthaviyā

iccādi.

Gosaddato nadādito vā īti īppaccayo. Mahāvuttinā vā gāva seti ettha gāva itī

yogavibhāgena vā okārassa āvādeso gāvī gāvī gāviyo iccādi itthīsaddasamaṃ.

Mānava itīdha:-

Itthiyaṃ vā īti ca vattate.

Ṇavaṇikaṇeyyaṇantūhi. 190-239.

Ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntuppaccayantehi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi īppaccayo hoti.

Vādhikāro katthaci nivattanattho. Saralopādi. Mānavī. Evaṃ nāvikī venateyayi gotamī.

Guṇavantu ī itīdha:-

Vāti vattate.

Ntussa tamīkāre. 191-241.

Sabbasseva ntuppaccayassa ta kāro hoti cā īkārappaccaye pare.

Aññattha saralopādi guṇavatī guṇavatī guṇavatiyo. Guṇavanti guṇavantī guṇavantiyo

iccādi itthisaddasamaṃ.

Evaṃ kulavatī sīlavatī yasavatī rūpavatī satimatī gomatī.

Mahantasaddato nadādito vā īti īppaccayo. Ntuvyapadese vikappena takārādeso. Mahatī

mahantī.

* 'Mānavī' itipi pāṭho.

[SL Page 074] [\x 74/]

Bhavanti ī itīdha:-

Īkāreti ca vattate.

Bhavato bhoto. 192-242.

Sabbasseva bhavantasaddassa bhotādeso hoti īkāro itthikane pare.

Sā bhotī bhotī bhotiyo. Bhe bhoti bhoti bhotiyo iccādi.

Bhikkhu itīdha:-

Itthiyanti vattate vāti ca.

Patibhikkhurājīkārantehi inī. 193-240.

Pati bhikkhu rāja iccetehi īkārantehi ca itthiyā vattamānehi liṅgehi inīppaccayo hoti.

Saralopomādesa iccādi sutte tuggahaṇena kvaci pubbalopassa nisedhanato vā paro

asarūpātī paralopo. Bhikkhunī bhikkhuniyo iccādi.

Gahapatisaddato inī.

Attamiti vattate.

Patissinīmhi. 194-91.

Patisaddassa anto attamāpajjate inīppaccaye pare. Tatheva parasare lutte pubbo cāti dīgho.

Gahapatānī. Tatheva rājasaddato inī. Saralopapakatibhāvā rājinī.

Īkārantesu - daṇḍisaddato inī. Saralopādi. Daṇḍinī daṇḍinī daṇḍiniyo. Evaṃ hatthinī

medhāvinī tapassinī piyabhāṇinī iccādi.

Pokkharinī itīdha tesu vuddhīti ādinā ikāranakārānaṃ akāraṇakārādesā. Pokkharaṇī.

Pokkharaṇī. Tato yonamo tūti sutte tuggahaṇena yonamokāro ca. Īkārassa yakāro.

Yavatamiccādisutte kāraggahaṇena ṇyassa ñakāro. Dvittaṃ. Pokkharaññā pokkharaṇiyo vā

iccādi.

Vādhikāro anuttasamuccayattho. Tena vidūyakkhāditopi inī paracittacidūnī.

Paraloparassattāni paracittavīdunī paracittaviduniyo, yakkhinī yakkhiniyo, sīhinī sīhiniyo

iccādi.

Īkārantaṃ.

[SL Page 075] [\x 75/]

Ukāranto itthiliṅgo yāgusaddo tassa rattisaddasseva rūpanayo amādesādiabhāvova viseso.

Yāgu yāgū yāguyo, he yāgu he yāgū he yāguyo, yāguṃ yāgū yāguyo, yāguyā yāgūhi, yāguyā

yāgūnaṃ, yāguyā yāgūbhi yāgūhi, yāguyā yāgūnaṃ, yāguyaṃ yāguyā yāgusu yāgūsu.

Evaṃ dhātu dhenu kāsu daddu kaṇḍu kacchu rajju kaṇeru piyaṅgu sassuādīni.

Mātusaddassa bhedo. Tassa pitusaddasseva rūpanayo. Ārattamiti bhāvaniddesena

ārādesābhāce pato yāti yādesova viseso.

Mātā mātaro, bhoti māta bhoti mātā bhotiyo mātaro, mātaraṃ mātare mātaro, mātarā matyā.

Tesu vuddhīti ādinā ukāralopo rassattañca.

Mātarebhi mātarehi mātūbhi mātūhi, mātu mātuyā vā. Mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ, mātarā

mātarebhi mātarehi mātūbhi mātūhi, mātu mātuyā mātarānaṃ mātānaṃ mākūnaṃ, mātari

mātaresu mātusu.

Evaṃ dhītā dhītaro duhitā duhitaro iccādi.

Ukārantaṃ.

Ūkāranto itthiliṅgo jambūsaddo.

Jambū jambū jambuyo, he jambu he jambū jambuyo, jambuṃ jambū jambuyo iccādi.

Itthisaddasamaṃ.

Evaṃ vadhū ca sarabhū sarabū sutanū camū,

Cāmūrū nāganāsūrū samāni khalu jambuyā.

Ūkārantaṃ.

Okāranto itthiliṅgo gosaddo

Tassa pulliṅge gosaddasseva rūpanayo.

Kaññā ratti nadī itthī mātulānī ca bhikkhunī,

Daṇḍinī yāgu mātā ca jambū gotitthisaṅgaho.

Itthiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

[SL Page 076] [\x 76/]

Atha napuṃsakaliṅgāni vuccante.

Akāranto napuṃsakaliṅgo cittasaddo

Pure viya syāduppatti.

Citta si itīdha:-

Napuṃsakehi ato niccanti ca vattate.

Siṃ 195-219.

Si aṃ iti dvipadamidaṃ. Akārantehi napuṃsakaliṅgehi parassa sivacanassa aṃ hoti niccaṃ

Saralopapakatibhāvādi cittaṃ.

Bahuvacane:

Yonanti napuṃsakehīti vattate.

Ato niccaṃ. 196-218.

Akārantebhi napuṃsakaliṅgebhi yonaṃ niccaṃ ni hoti. Sabbayonīnamā eti nissa vā ākāro

aññattha yosu kata iccādinā dīgho. Cittā cittāni.

Yonannibhāve cā ette siddhepi avisesato,

Ato niccanti ārambhā āettaṃ kvacidevidha

Ālapane galopo he citta he cittā he cittāni. Dutiyāyaṃ nissa vikappenekāro. Cittaṃ citte

cittāni. Sesaṃ purisasaddena samaṃ. Evamaññānipi-

Puññapāpaphalarūpasādhanaṃ sotaghāṇasukhadukkhakāraṇaṃ,

Dātasīladhanajhānalocanaṃ mūlakūlabalajālamaṅgalaṃ.

Nalinaliṅgamukhaṅgajalambujaṃ pulinadhaññahiraññapadāmataṃ,

Padumapaṇṇasusānavanāyudhaṃ hadayacīvaravatthakuliṇdriyaṃ.

Nayanavadanayānodānasopānapānaṃ

Bhavanabhuvanalohālātatuṇḍaṇḍapīṭhaṃ,

Karaṇamaraṇañāṇārammaṇāraññatāṇaṃ

Tagaranagaratīracchattachiddokāni

Iccādīnī.

[SL Page 077] [\x 77/]

Kammasaddassa tatiyekavacanādisu rūpabhedo.

Kammaṃ kammā kammāni, he kamma he kammā he kammāni, kammaṃ kamme kammāni.

Susmi mā vā, u nā mahīti ca vattate.

A kammantassa ca. 197-160.

Kammasaddantassa ukāraakārādesā honti vā nāmhi vibhattimhi.

Antaggahaṇena thāmaddhādīnamantassapi uttaṃ. Casaddaggahaṇena

yuvamaghavānamantassa ā hoti kvaci nāsuiccetāsu.

Kammunā kammanā kammena vā, kammebhi kammehi sasmāsu: u nāmhi cā ti ettha

casaddena pumakammathāmantassa cukāro vā sa smāsu cāti uttaṃ.

Kammuno kammassa kammānaṃ, kammunā kammā kammamhā kammasmā kammebhi

kammehi, kammuno kammassa kammānaṃ.

Smiṃvacane: brahmāto tu sminanīti ettha tusaddena kvaci ni hoti kammani. Kamme

kammamhi kammasmiṃ kammesu.

Evaṃ thāmunā thāmena thāmasā vā, thāmuno, thāmassa, thāmunā thāmā, addhunā addhuno

iccādi pumasamaṃ.*

Guṇavantu si

Savibhattissa ntussa simhīti ca vattate.

Aṃ napuṃsake. 198-125.

Napuṃsake vattamānassa liṅgassa sambaṇdhino ntuppaccayassa savibhattissa aṃ hoti simhi

vibhattimhi.

Guṇavaṃ cittaṃ yomhi ntussanto yosu cāti attaṃ ikāro ca. Guṇavanti guṇavantāni. Sesaṃ

ñeyyaṃ

Gacchanta si.

Simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo amiti aṃ

Gacchaṃ gacchantaṃ gacchantā gacchantāni

Akārantaṃ.

* Purisasamaṃ - mu.

[SL Page 078] [\x 78/]

Ākāranto napuṃsakaliṅgo assaddhāsaddo.

Assaddhā iti ṭhite:-

Samāsassāti adhikicca saro rasso napuṃsaketi samāsantasarassa rassattaṃ. Samāsattā

nāmavyapadeso. Syāduppatti. Sesaṃ cittasamaṃ.

Assaddhaṃ kulaṃ. Assaddhā assaddhāni kulāni iccādi.

Tathā mukhanāsikāsaddo. Tassa dvaṇdekattā sabbatthekavacanameva mukhanāsikaṃ, he

mukhanāsika, mukhanāsikaṃ, mukhanāsikena iccādi.

Akārantaṃ.

Ikāranto napuṃsakaliṅgo aṭṭhisaddo.

Syāduppatti. Silopo. Aṭṭhi.

Vāti vattate.

Yonanni napuṃsakehi. 199-217.

Napuṃsakaliṅgehi paresaṃ sabbesaṃ yonaṃ ni hoti vā.

Aṭṭhini. Aññattha niccaṃ yolopadīghā ca. Aṭṭhī tathā-he aṭṭhi he aṭṭhi he aṭṭhini, aṭṭhiṃ

aṭṭhi aṭṭhini, aṭṭhinā iccādi. Aggi saddasamaṃ.

Evaṃ satthi dadhi vāri akkhi acchi acci iccādīni.

Ikārantaṃ.

Īkāranto napuṃsakaliṅgo sukhakārīsaddo.

Sukhakārī ti itīdha:-

Anapuṃsakattabhāvā sismimpi agho rassamiccādinā rassattaṃ. Silopo.

Sukhakāri dānaṃ, sukhakāri sukhakārīni he sukhakāri he sukhakārī he sukhakārīni,

sukhakārīnaṃ sukhakāriṃ sukhakārī sukhakārīni. Yesaṃ daṇḍīsaddasamaṃ evaṃ sīghayāyī

ādīni.

Īkārantaṃ.

Ukāranto napuṃsakaliṅgo āyusaddo.

Tassa aṭṭhisaddasseva rūpanayo.

Āyu āyū āyūni, he āyu he āyū he āyūni, āyuṃ āyū āyūni, āyunā. Āyusāti manogaṇādittā

siddhaṃ.

[SL Page 079] [\x 79/]

Āyūbhi āyūbhi, āyuno āyūssa āyūnamiccādi

Evaṃ cakkhu vasu dhanu dāru tipu madhu siṅgu hiṅgu vatthu matthu jatu ambu assūādīnī.

Ukārantaṃ.

Ūkāranto napuṃsakaliṅgo gotrabhūsaddo.

Gotrabhū si.

Napuṃsakattā rassattaṃ, silopo. Gotrabhu cittaṃ. Gotrabhū gotrabhūni, he gotrabhu he

gotrabhū he gotrabhūni, gotrabhuṃ gotrabhū gotrabhūni, gotrabhranā iccādi pulliṅge

abhibhūsaddasamaṃ.

Evaṃ abhibhū sayambhū dhammaññŚ ādīni.

Ūkārantaṃ.

Okāranto napuṃsakaliṅgo cittagosaddo.

Cittā gāvo assa kulassāti atthe bahubbihisamāse kate:

Saro rasso napuṃsaketi okārassa ṭhānappayatanāsannattā rassattamukāro. Syāduppatti.

Silopo.

Cittagu kulaṃ. Cittagū cittagūni iccādi āyusaddasamaṃ.

Okārantaṃ.

Cittaṃ kammañca assaddhamathaṭṭhi sukhakāri ca,

Āyu gotrabhū dhammaññè cittagūti napuṃsake.

Napuṃsakaliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

Atha sabbanāmāni vuccante.

Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama pubba para apara dakkhiṇa

uttara adhara ya ta eta ima amu kiṃ eka ubha dvi catu tumha amha iti sattavīsati

sabbanāmāni. Tāni sabbanāmattā tiliṅgāni. Tattha sabbasaddo niravasesattho. So yadā

pulliṅgavisiṭṭhatthābhidāyī tadā rūpanayo.

[SL Page 080] [\x 80/]

Pure viya syāduppatti. Soti sissa okāro. Saralopaparanayanāni sabbo jano tiṭṭhati.

Bahuvacane-

Sabba yo itīdha:-

Parasamaññā payogeti sabbādīnaṃ sabbanāmasaññā.

Yoti vattate.

Sabbanāmakārate paṭhamo. 200-164.

Sabbesaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ nāmāni = sabbanāmāni. Tesaṃ sabbesaṃ

sabbanāmasaññānaṃ liṅgānaṃ akārato paro paṭhamo yo ettamāpajjate.

Sabbe purīsā.

Akāratoti kiṃ? Sabbā amū.

He sabba he sabbā he sabbe, sabbaṃ sabbe, sabbena sabbebhi sabbehi

Catutthekavacane āyādeso sampatte:

Ato, ā e, smāsminnaṃ, āya catutthekavacanassāti ca vattamāne-

Tayo neva ca sabbanāmehi. 201-110.

Akārantehi sabbanāmehi paresaṃ samāsmiṃiccetesaṃ catutthekavacanassa va ā e āya iccete

ādesā neva hontīti āyādesābhāvo caggahaṇaṃ katthaci paṭisedhanīcattanatthaṃ. Tena

pubbādīhi smāsminnaṃ ā e va honti.

Sabbassa.

Akāro eti ca vattate.

Sabbanāmānaṃ namhi ca. 202-102.

Sabbesaṃ sabbanāmānaṃ akāro ettamāpajjate namhi vibhattimhi.

Sabbanāmatoti vattate.

Sabbato naṃ saṃsānaṃ. 203-168.

Sabbato sabbanāmato parassa naṃvacanassa sā sānaṃ iccete ādesā honti.

[SL Page 081] [\x 81/]

Sabbesaṃ sabbesānaṃ, sabbamhā sabbasmā sabbebhi sabbehi, sabbassa sabbesaṃ sabbesānaṃ,

sabbamhi sabbasmiṃ sabbesu.

Itthiyaṃ-itthiyamato āppaccayoti āppaccayo.

Aññaṃ kaññāsaddasamaṃ aññatra sanaṃsmiṃvacanehi.

Sabbā (pajā) sabbā sabbāyo, he sabbe he sabbā he sabbāyo, sabbaṃ sabbā sbāyo, sabbāya

sabbābhi sabbāhi.

Catutthekavacane:-

Sabbanāmato, vā, sabbato koti ito sabbatoti ca vattate.

Ghapato smiṃsānaṃ saṃsā. 204-179.

Sabbato sabbanāmato ghapasaññāto smīṃ sa iccetesaṃ yathākkamaṃ saṃsādesā honti vā.

Saṃsāsvekavacanesu cāti vattate.

Gho rassaṃ. 205-66.

Ghasañño ākāro rassamāpajjate saṃsāsvekavacanesu vibhattādesesū paresu.

Sāgamoti vattate.

Saṃsāsvekavacanesu ca. 206-62.

Saṃ sā iccetesu ekavacanaṭṭhānasambhūtesu vibhattā desesu paresu liṅgambhā sakārāgamo

hoti.

Sabbassā sabbāya sabbāsaṃ sabbāsānaṃ, sabbāya sabbāhi sabbābhi, sabbassā sabbāya

sabbāsaṃ sabbāsānaṃ.

Smimhi-sabbanāmato, ghapatoti ca vattate.

Netāhi smimāyayā. 207-186.

Etehi sabbanāmehi ghapasaññehi parassa smīṃvacanassa neva āyayādesā hontīti āyābhāvo.

Vādhikārato kvaci hoti. Dakkhiṇāya uttarāyāti ādi. Saṃyamādesā. Sabbāsaṃ sabbāyaṃ

sabbāsu.

Napuṃsake-sabbaṃ (cittaṃ) sabbāni, he sabba he sabbāni, sabbaṃ sabbāni.

Sesaṃ pulliṅge viya ñeyyaṃ.

[SL Page 082] [\x 82/]

Evaṃ katarādīnaṃ aññatamasaddapariyantānaṃ tīsupi liṅgesu rūpanayo.

Tattha katarakatamasaddā pucchanatthā.

Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano.

Itarasaddo adhikatāparavacano.

Aññasaddo adhikatāparavacano.

Aññataraaññatamasaddā aniyamatthā.

Yo, sabbanāmakārate paṭhamoti ca vattate.

Dvaṇdaṭṭhā vā. 208-165.

Dvaṇdasamāsaṭṭhā sabbanāmānamakārato paro paṭhamo yo ettamāpajjate vā.

Kataro ca katamo cāti katarakatame. Katarakatamā cā iccādi. Pubbādayo

dighādivavatthānavacanā.

Pubbo (kālo).

Bahuvacane:- dhātuliṅgehi parāppaccayāti ettha parāti niddesato pubbādīhi yovacanassa

vikappenekāro.

Pubbe pubbā, he pubba pubbe he pubbā, pubbaṃ pubbe, pubbena pubbebhi pubbehi,

pubbassa pubbesaṃ pubbesānaṃ.

Smāsminnaṃ vāti vikappenākārekārā.

Pubbā pubbamhā pubbasmā pubbebhi pubbehi, pubbassa pubbesaṃ pubbesānaṃ, pubbe

pubbamhi pubbasmiṃ pubbesu.

Itthiyaṃ:-pubbā(disā) pubbāyo iccādi. Sabbāsaddasamaṃ.

Napuṃsake:- pubbaṃ (ṭhānaṃ) pubbāni, he pubba he pubbāni, pubbaṃ pubbāni.

Sesaṃ pulliṅgasamaṃ

Evaṃ parāparadakkhiṇuttarādharasaddā.

Sabbanāmato dvaṇdaṭṭhāti ca vattate.

Nāññaṃ sabbanāmikaṃ. 209-166.

Dvaṇdaṭṭhā sabbanāmato parassa ṭhapetvā yovacanassa ettaṃ aññaṃ sabbanāmikaṃ kāriyaṃ

na hotīti saṃsānamādissābhāvo.

Pubbāparānaṃ pubbuttarānaṃ adharuttarānaṃ.

Nāññaṃ sabbanāmikanti vinādhikārena yogena tatiyāgamāsepi.

[SL Page 083] [\x 83/]

Māsapubbāya māsapubbānaṃ.

Nāññaṃ sabbanāmikanti vattate.

Bahubbīhimhi ca. 210-167.

Bahubbīhimhi ca samāse sabbanāmikavidhānaṃ nāññaṃ hoti.

Piyapubbāya piyapubbānaṃ piyapubbe.

Casaddaggahaṇena disatthasabbanāmānaṃ bahubbīhimhi sabbanāmikavidhānañca hoti.

Dakkhiṇassā ca pubbassā ca yadantarālanti atthe bahubbīhi.

Dakkhiṇapubbassaṃ dakkhiṇapubbassā. Evaṃ uttarapubbassaṃ uttarapubbassā iccādi.

Yatetasaddādīnamālapane rūpaṃ na sambhavati.

Yasaddo aniyamattho.

Yo (puriso) ye (purisā), yaṃ ye, yā (kaññā) yā yāyo, yaṃ yā yāyo, yaṃ (cittaṃ) yāni, yaṃ yāni.

Sesaṃ sabbattha sabbasaddasamaṃ.

Ta eta ima amu kiṃ iccete parammukhasamīpaaccantasamīpadūrapucchanatthavacanā

Tasaddassa bhedo

Ta si itīdha:-

Anapuṃsakassa simbhi, samiti ca vattate.

Etatesanto. 211-175.

Eta ta iccetesaṃ anapuṃsakānaṃ takāro sakāramāpajjate simhi vibhattimhi so (puriso.)

Sabbanāmaggahaṇañca ito taggahaṇañca vattate.

Tassa vā nattaṃ sabbattha. 212-174.

Ta iccetassa sabbanāmassa takārassa nattaṃ hoti vā sabbattha liṅgesu

Ne te, na taṃ ne te, nena tena nebhi tebhi nehi tehi.

[SL Page 084] [\x 84/]

Sabbassa, tassa vā sabbatthāti ca vattate.

Sasmāsamiṃsaṃsāsvattaṃ. 213-176.

Ta iccetassa sabbanāmassa sabbasseva attaṃ hoti vā sa smā smiṃ saṃ sā iccetesu vacanesu

sabbattha liṅgesu.

Assa nassa tassa nesaṃ tesaṃ.

Smāhisminnaṃ mhābhīmahī vāti ito smāsminnaṃ mbhāmahīti ca vattate.

Na timehi katākārehi. 214-100.

Ta ima iccetehi katākārehi paresaṃ smāsminnaṃ mbhāmhi iccete ādesā na honti.

Asmā nasmā tasmā namhā tamhā nehi tebhi nehi tehi, assa nassa tassa nesaṃ tesaṃ,asmiṃ

nasmiṃ tasmiṃ nambhi tamhi nesu tesu.

Itthiyaṃ:- tā si. Sādesasilopā.

Sā(kaññā).Nattaṃ. Nā tā tāyo, naṃ taṃ nā tā tāyo, nāya tāya nābhi nābhi nāhi tāhi.

Etimāsmiti ito itīmāggahaṇañca tassā vāti ito taggahaṇapañca pañcamiyantavasena vattate

vāti ca.

Tato sassa ssāya. 215-65.

Tato tāetāimāto parassa sassa vibhattissa ssāyā deso hoti vā.

Saṃsāsvekavacanesu, iti iti ca vattate.

Tassā vā. 216-64.

Tā iccetassa itthiyaṃ vattamānassa antassa ikāro hoti vā saṃsāsvekavacanesu vibhattādesesu.

Tissāya tassāya assāya nassāya assā nassā tissā tassā nāya tāya nāsaṃ tāsaṃ.

Pañcamīchaṭṭhīsu tatiyācatutthisamaṃ.

Sattamiyaṃ:-assaṃ nassaṃ tissaṃ tassaṃ nāyaṃ tāyaṃ nāsu tāsu.

Napuṃsake: simhi sādesābhāvā nattaṃ.

Naṃ taṃ nāni tāni, naṃ taṃ nāni tāni, nena tena iccādi pulliṅgasamaṃ.

[SL Page 085] [\x 85/]

Eta si. Etatesantoti sakārādeso.

Eso(puriso). Ete, etaṃ ete iccādi sabbasaddasamaṃ.

Itthiyaṃ:- etā sī.

Sādeso. Esā(kaññā). Etā etāyo, etaṃ etā etāyo. Etāya etābhi etāhi.

Sasmiṃsu pana:

Saṃsāsvekavacanesu cāti vattate.

Etimāsami. 217-63.

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī. Etā imā iccetesamanto saro ikāro hoti saṃsāsvekavacanesu

vibhattādesesu. Sādesagatikattā ssāyādesepi casaddādhikārato aññekāsaddādīnamantassa ca.

Etissāya etissā etāya etāsaṃ, etāya etābhi etāhi, etissāya etissā etāya etāsaṃ, etissaṃ etāyaṃ

etāya etāsu.

Casaddato aññissā aññāya aññissaṃ aññāyaṃ, ekissā ekāya ekissaṃ ekāyaṃ, itarissā itarāya

itarissaṃ itarāyaṃ iccādi.

Napuṃsake: etaṃ etāni, etaṃ etāni. Sesaṃ ñeyyaṃ.

Imasaddassa bhedo.

Ima si.

Sabbassimassāti vattate.

Anapuṃsakassāyaṃ simhi. 218-172.

Imasaddassa sabbasseva anapuṃsakassa ayaṃ ādeso hoti simhi vibhattimhi

Silopo. Ayaṃ(puriso). Ime, imaṃ ime.

Aninamī nāmbhī ca. 219-171.

Imasaddassa sabbasseva ana imi ādesā honti nāmhi vibhattimhi. Anitthiliṅgassevetaṃ

gahaṇaṃ.

Anena iminā.

[SL Page 086] [\x 86/]

Sunaṃhisūti vattate.

Sabbassimasse vā. 220-170.

Sabbassa imasaddassa ekāro hoti vā su naṃ hi iccetesu vacanesu.

Āppaccayantāniddesā sabbatthāti avuttato,

Anitthiliṅgassavedaṃ gahaṇaṃ hi imassīti.

Ehi ehi imehi imehi.

Sabbassa vā, sabbattha, sasmāsmiṃsaṃsāsvattanti ca vattate

Imasaddassa ca. 221-177.

Imasaddassa ca sabbasseva attaṃ hoti vā sa smā smiṃ saṃ sā iccetesu vacanesu sabbattha

liṅgesu.

Assa imassa esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ, asmā imambhā imasmā ehi ehi imebhi imehi,

assa imassa imassa esaṃ esā naṃ imesaṃ imesānaṃ, asmiṃ imambhi imasmiṃ esu imesu.

Itthiyaṃ:- imā si. Ayamādesasilopā.

Ayaṃ (kaññā). Imā imāyo, imaṃ imā imāyo, imāya imābhi imāhi.

Catutthiyaṃ:- attaṃ ikārassāyādesā ca.

Assāya imissāya assā imissā imāya imāsaṃ imāsānaṃ.

Sattamiyaṃ:- assaṃ imissaṃ imissā vā.

Tesu vuddhilopādinā smiṃvacanassa vā sādeso.

Imāya imāsu.

Sesaṃ ñeyyaṃ

Napuṃsake:- ima si.

Savibhattissa, vāti ca vattate.

Imassidamaṃsisu napuṃsake. 222-129.

Napuṃsake vattamānassa sabbasseva imasaddassa savibhattissa idaṃ hoti vā aṃsisu paresu.

Idaṃ (cittaṃ virocati). Imaṃ imāni, idaṃ(pupphaṃ passasi) imaṃ imāni, anena iminā ehi ehi

imebhi imehi iccādi pulliṅge viya ñeyyaṃ.

[SL Page 087] [\x 87/]

Amusaddassa bhedo. Amu si.

Vā, anapuṃsakassa simhīti ca vattate.

Amussa mo saṃ. 223-173.

Anapuṃsakassa amusaddassa makāro sakāramāpajjate vā simhi pare.

Asu (rājā)

Sabbanāmato, vāti ca vattate.

Sabbato ko. 224-178.

Sabbato sabbanāmato paro ka iccayamāgamo hoti vā. Puna sabbatoggahaṇena hīnāditopi

ko. Amussa mo santi vinādhikārena yogena kakārepi sādeso.

Asuko asukā, asukaṃ asuke.

Sādesābhāve-amuko amukā amukaṃ iccādi.

Bahuvacane:-lato vokāro cāti suttenuvattamānavāggahaṇena vokāro na hoti. Niccaṃ

yolopadīghā.

Amu(purisā), amuṃ amū, amunā amūbhi amūhi, amussa. Amussādunti vinādhikārena

yogena aduṃ ādeso. Adussa. Amūsaṃ amūsānaṃ, amumhā amusmā amūbhi amūhi, amussa

adussa amūsaṃ amūsānaṃ, amumhi amusmiṃ amūsu.

Itthiyaṃ:- simhi sādesādi

Asu (kaññā) asukā amukā vā.

Amū amuyo, amuṃ amū amūyo, amūyā amūbhi amūhi, amussā amuyā amūsaṃ amūsānaṃ,

amūyā amūbhi amūhi, amussā amūyā amūsaṃ amūsānaṃ, amussaṃ amūyaṃ amūsu.

Napuṃsake:- amu si

Savibhattissa imassidamiccādito aṃsisu napuṃsaketi ca vattate.

Amussāduṃ. 225-130.

Napuṃsake vattamānassa sabbasseva amusaddassa savibhattissa aduṃ hoti aṃsisu paresu.

[SL Page 088] [\x 88/]

Aduṃ (pupphaṃ) amū amūni, aduṃ amū amūni, amunā iccādi. Pulliṅgasamaṃ.

Kiṃsaddassa bhedo.

Kiṃ si itīdha:-

Kissa ka ve cāti ito kissa ka iti ca vattane.

Sesesu ca. 226-229.

Kimiccetassa kasaddo ādeso hoti vappaccayato sesesu vibhattibhedesu.

Ettha ca kissa ka ce cāti sutte casaddena vappaccayā vasiṭṭhathamādippaccayānaṃ gahitattā

sesaggahaṇena vibhattiyoca gayhante.

Caggahaṇaṃ katthaci nivattanatthaṃ. Tena kissa kisaminti ādi ca sijjhati. Soti sissa o.

Saralopādi.

Ko (eso) ke, kaṃ ke, kena kebhi kehi, kassa kissa. Niggahītalopādi.

Kesaṃ, kamhā kasmā kebhi kehi, kassa kissa kesaṃ, kamhi kimhi kasmiṃ kismiṃ kesu.

Itthiyaṃ:- kiṃ si itīdha:-

Sesesu cāti vibhattiyaṃ parāyaṃ kādese kate itthiyamato āppaccayoti majjhe āppaccayo.

Silopo.

Kā (esā kaññā) kā kāyo, kaṃ kā kāyo iccādi sabbāsaddasamaṃ.

Napuṃsake kiṃ si. Lopavidhissa balavatarattā paṭhamaṃ silope kate puna

vibhattiparattābhāvā tadanuparodhenāti saribhāsato vā kādesābhāvo.

Kiṃ (etaṃ) kāni.

Dutiyekavacane kvaci lopanti niggahītalope kate- ammo niggahītaṃ jhalapehīti niggahītaṃ.

Kiṃ kāni, kena iccādi pulliṅgasamaṃ.

Ekasaddo saṅkhyātulyāsahāyaññavacano yadā saṅkhyāvacano tadā sabbatthekavacanantova.

Aññattha bahuvacanantopi.

[SL Page 089] [\x 89/]

Eko ekā ekaṃ iccādi sabbattha sabbasaddasamaṃ. Saṃsāsveva viseso.

Ubhasaddo dvisaddapariyāyo. Sadā bahuvacanantova.

Ubha yo itīdha:-

Tato yonamo tūti ettha tuggahaṇena kvavi yonamokāro.

Ubho (purisā). Ubhe vā. Ubho (passa) ubhe.

Sahisu-tesu vuddhīti ādinā kvaci ekārassokāro.

Ubhohi ubhohi ubhehi ubhehi.

Ubhādito naminnaṃ. 227-86.

Ubha iccevamādito naṃvacanassa innaṃ hoti.

Ubhinnaṃ. Ubhobhi ubhohi ubhebhi ubhehi, ubhinnaṃ, ubhosu ubhesu.

Dvīādayo saṅkhyāsaṅkheyyavacanā bahuttāvācittā sadā bahu vacanantā ca.

Dvi yo itīdha:-

Savibhattissa itthipumanapuṃsakasaṅkhyanti ca adhikāro.

Yosu dvinnaṃ dve ca. 228-132.

Dvi iccetassa saṅkhyāsaddassa itthipumanapuṃsake vattamānassa savibhattissa dve iccādeso

hoti yosu paresu. Casaddena duve ca. Kvaci duvi ca namhi. Bahuvacanuccāraṇaṃ

dvisaddato bahuvacanameva hotīti ñāpanatthaṃ.

Dve dhammā, dve itthiyo, dve rūpāni, duve vā. Evaṃ dutiyā yampi. Dvīhi dvīhi.

Namhi dīghe sampatte-

No ca dvādito namhi. 229-67.

Dvi iccevamādito saṅkhyāto nakārāgamo hoti namhi vibhattimhi.

Casaddaggahaṇena itthiyaṃ ticatuto sasañcāgamo namhi vibhattimhi.

Dvinnaṃ duvinnaṃ vā, dvīhi dvīhi, dvinnaṃ duvinnaṃ, dvīsu.

[SL Page 090] [\x 90/]

Tisaddassa bhedo. Ti yo itīdha:-

Yolopo sampatte-

Yosūti vattate.

Ticatunnaṃ tissocatasso tayo cattāro tīṇicattāri. 230-133.

Ticatunnaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake vattamānānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ

tisso catasso tayo cattāro tīṇi cattāri iccete ādesā honti yosu paresu.

Tayo purisā. Tayo purise (passa). Tībhi tīhi.

Namiti vattate.

Iṇṇamiṇṇannaṃ tīhi saṅkhyāhi. 231-87.

Ta iccetasmā saṅkhyāsaddā parassa naṃvacanassa iṇṇaṃ iṇṇannaṃ iccete ādesā honti,

saralopādi.

Tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tībhi tīhi, tiṇṇaṃ tiṇṇannaṃ, tīsu.

Itthiyaṃ:- tisso (itthiyo), tisso, tībhi tīhi.

Namhi sasañcāgamo. Tissannaṃ.

Sasaṃvyavadhānato iṇṇābhāvo. Sesaṃ samaṃ.

Napuṃsake:-

Tīṇi, tīṇi sesaṃ pulliṅgasamaṃ

Tathā catusaddassapi yosu nicatunnanti yathāvūttādesā. Tato yonamo tūti ettha tusaddena

kvaci okāro ca.

Cattāro caturo vā. Cattāro, catūbhi catūhi catubbhi. Catunnaṃ. Nakārāgamo. Catūbhi catūhi

catubbhi, catunnaṃ, catūsu.

Itthiyaṃ:- catasso, catasso. Namhi ssamāgame tesu vuddhī ti ādinā caturukārassa akāro.

Catassannaṃ. Sesaṃ samaṃ.

Napuṃsake:-cattāri, cattāri.

Sesaṃ pulliṅgasamaṃ. Tathā-

Nīlādiguṇanāmañca bahubbīhi ca taddhitaṃ,

Sāmaññavuttyatītādi kitantaṃ vāccaliṅgikaṃ.

[SL Page 091] [\x 91/]

Etthedaṃ vuccate:

Eseso etamiti ca pasiddhiatthesu yesu lokassa,

Thipunnapuṃsakānīti vuccante tāni nāmāni.

Tiliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.

Athāliṅgesu nāmesu

Tumhāmhasaddā vuccante.

Tesampanāliṅgattā tīsupi liṅgesu samānaṃ rūpaṃ.

Tumha amha iti ṭhite - syāduppatti.

Savibhattīnaṃ tumhāmhākanti ca adhikāro.

Tvamahaṃ simhi ca. 232-140.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tvaṃ ahaṃ iccete ādesā honti

samhi vibhattimhi.

Casaddena tumhassa tuvañca hoti.

Tvaṃ(pumā) tvaṃ(itthi) tvaṃ(napuṃsakaṃ) tuvaṃ(satthā vā.), Ahaṃ(pumā) ahaṃ(itthi)

ahaṃ(napuṃsakaṃ).

Bahuvacane:- sabbanāmakārate paṭhamoti ekāro.

Tumhe tiṭṭhatha. Bhiyyo amhe mahemase.

Amhassāti vattate.

Mayaṃ yomhi paṭhame. 233-121.

Sabbasseva amhasaddassa savibhattissa mayā ādeso hoti yomhi paṭhame.

Mayaṃ gacchāma. Ettha ca ekasmimpi gāravabahumānena bahuttasamāropā bahuvacanaṃ

hoti.

Amhīti vattate.

Tavaṃmamañca navā. 234-144.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tavaṃ mamaṃ iccete ādesā honti navā

yathākkamaṃ amhi vibhattimhi.

Taṃmamamhi. 235-143.

Sabbesaṃ tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ iccete ādesā honti yathākkamaṃ

amhi vibhattimhi. Taṃ maṃ.

[SL Page 092] [\x 92/]

Tumhassa tuvaṃtvamamhi. 236-146.

Sabbassa tumhasaddassa savibhattissa tuvaṃ tvamiccete ādesā honti amhi vibhattimhi.

Tuvaṃ tvaṃ

Bahuvacane:- tumhāmhehi ākanti ca vattate.

Yā yvappaṭhamo. 237-162.

Tumhāmhehi paro appaṭhamo yo ākaṃ hoti vā

Tumhākaṃ passasi, tumhe passasi, amhākaṃ passasi, amhe passasi.

Nāmhi tayāmayā. 238-145.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayā iccādesā honti yathākkamaṃ nāmhi

vibhattimhi.

Tayātayīnaṃ takāro tvattaṃ vā. 239-210.

Tayā tayi iccetesaṃ takāro tvattamāpajjate vā.

Tvayā tayā mayā tumhebhi amhebhi tumhehi amhehi.

Sasmiṃ-vāti vattate.

Sassaṃ. 240-163.

Tumhāmhehi sassa vibhattissa amādeso hoti vā.

Tumhaṃ amhaṃ dīyati.

Tavamama se. 241-141.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ yathākkamaṃ tava mama iccete ādesā honti se

vibhattīmhi vikappenāyaṃ vijjhantarassa vijjamānattā.

Seti vattate.

Tuyhaṃmayhañca. 242-142.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tuyhaṃ mayhaṃ iccete ādesā ca honti

yathākkakamaṃ se vibhattimhi.

Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ vā dīyate.

093

Amhassa mamaṃ savibhattissa se. 243-120.

Sabbasseva amhasaddassa savibhattissa mamaṃ ādeso va hoti se vibhattimhi.

Mamaṃ dīyate.

Sassanti ito sīhagatiyā amiti vattate.

Tumhāmhehi namākaṃ. 244-161.

Tumhāmhehi parassa naṃvacanassa ākaṃ iccādeso hoti aṃ ca.

Tesu vuddhīti ādinā amhassa kvaci asmādeso.

Tumhaṃ tumhākaṃ, amhaṃ amhākaṃ. Asmākaṃ vā.

Pañcamiyaṃ:- amhatumhanturāja iccādinā smāvacanassa nābhāvātideso.

Tayā mayā apehi. Tumhebhi amhebhi tumhehi amhehi. Tumhaṃ amhaṃ, tava mama tuyhaṃ

mayhaṃ mamaṃ pariggaho tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ dhammatā.

Smimhiti vattate.

Tumhāmhākaṃ tayimayī. 245-139.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayi ādesā honti yathākkamaṃ smimhi

vibhattimhi.

Takārassa tvattaṃ. Tvayi tayi mayi tumhesu amhesu.

Tesaṃyeva tumhāmhasaddānaṃ padato paresaṃ kvaci ādesantaravidhāne rūpabhedo.

Navāti ca adhikāro.

Padato dutiyācatutthīchaṭṭhīsu vono. 246-142.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ vono ādesā honti

yathākkamaṃ dutiyācatutthichaṭṭhīsu bahuvacanesu navā.

Ettha ca eka vacaneti vakkhamānattā bahuvacanesūti laddhaṃ pahāya vo gamissāmi, mā no

ajja vikantiṃsu, dhammaṃ vo bhikkhave desissāmi, saṃvibhajetha no rajjena, tuṭṭhosmi vo

pakatiyā, satthā no bhagavā.

Navāti kiṃ? Bhayaṃ tumhākaṃ no siyā, eso amhākaṃ satthā.

[SL Page 094] [\x 94/]

Padato vatutthichaṭṭhīsūti ca vattate.

Temekavacane. 247-148.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ teme ādesā honti

yathākkamaṃ catutthichaṭṭhīsu ekavacanesu navā.

Dadāmi te gāmavarāni pañca, dadāhi me gāmavaraṃ, idaṃ te raṭṭhaṃ, ayaṃ me patto.

Navāti kiṃ?- Imaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappanatthāya dammi, suṇātha vacanaṃ mama.

Navādhikārato cettha vo no te meti ye ime,

Pādādo ca cavevādiyoge ca na ca honti te.

Yathā-na socāmi na rodāmi tava sutvāna māṇava, tuyhañcāpi mahārāja mayhañca

raṭṭhavaḍḍhana, evamidaṃ dīghamaddhānaṃ saṇdhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva

tumhākañcāti.

Padatoti kiṃ? - Taca ñāti mama ñāti.

Temeti vattate.

Nāmhi. 248-149.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ teme ādesā na honti amhi

vibhattimhi.

Passeyyaṃ taṃ vassasataṃ arogaṃ, so mamabravīti.

Temekavacaneti vattate.

Vā tatiye ca. 249-150.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ teme ādesā honti vā

yathākkamaṃ tatiyekavacane pare.

Kataṃ te pāpaṃ, kataṃ tayā pāpaṃ, kataṃ me puññaṃ, kataṃ mayā puññaṃ.

Vā tatiyeti ca vattate.

Bahuvacanesu vono. 250-151.

Sabbesaṃ tumhāmhasaddānaṃ savibhattīnaṃ padasmā paresaṃ vono ādesā honti vā

yathākkamaṃ tatiyābahuvacane pare.

Kataṃ vo kammaṃ, kataṃ no kammaṃ.

[SL Page 095] [\x 95/]

Bahuvacananiddesena jhaci yomhi paṭhame ca vono honti. Gāmaṃ vo gaccheyyātha, gāmaṃ

no gaccheyyāma.

Tathā pañcādīnamaṭṭhādasantānaṃ. Katisaddassa cāliṅgattā tiliṅgepi samānaṃ rūpaṃ.

Aliṅgattā eva pañcādito itthippaccayābhāvo.

Pañca yo itīdha:-

Yosu dvinnaṃ dve cāti ito yosūti vattate, itthi pumanapuṃsakasaṅkhyanti ca.

Pañcādīnamakāro. 251-134.

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī. Pañcādīnamaṭṭhādasantānaṃ saṅkhyānaṃ itthipumanapuṃsake

vattamānānamantassa savibhattissa akāro hoti yosu paresu.

Āeādesāpavādoyaṃ. Pañcakkhaṇdhā. Pañca gatiyo, pañciṇdriyāni.

Evaṃ dutiyāyañca.

Sunaṃhisu cāti vattate.

Pañcādīnamattaṃ. 252-90.

Pañcādīnamaṭṭhādasastānaṃ saṅkhyānamanto saro attamāpajjate su naṃ hi iccetesu paresu.

Ettadīghāpavādoyaṃ.

Pañcabhi pañcahi, pañcannaṃ, pañcabhi pañcahi, pañcannaṃ. Pañcasu.

Evaṃ cha satta aṭṭha nava dasasaddā. Ekañca dasa cāti atthe dvaṇda samāse, ekenādhikā

dasāti atthe tappurise vā kate-

Saṅkhyāneti vattate.

Dvekaṭṭhānamākāro cā. 253-385.

Dvi eka aṭṭha iccetesamanto ākāro hoti vā saṅkhyāne uttarapade pare.

Dvādasa, ekādasa, aṭṭhādasa. Vavatthitavibhāsā vāyaṃ.

Saṅkhyāneti kimatthaṃ?-Ekadanto dvidanto aṭṭhatthambho.

[SL Page 096] [\x 96/]

Vāti vattate.

Ekādito dasa ra saṃkhyāne. 254-383.

Ekādito saṅkhyāto parassa dasassa ādissa dakārassa rakāro hoti vā saṅkhyāne. Sesaṃ samaṃ.

Ekārasa ekādasa.

Dve ca dasa ca dvīhi vā adhikā dasāti dvidasa itīdha:-

Vāti vattane.

Vīsatidasesu bā dvissa tu. 255-382.

Vīsati dasa iccetesu paresu dvisaddassa bā hoti vā tusaddena tiṃsāyapi.

Rakāro āttañca. Bārasa dvādasa.

Tayo ca dasa cāti terasa. Ettha tesu vuddhīti ādinā tisaddassa teādeso ānavutiyā.

Cattāro ca dasa cāti catuddasa iccatra:-

Gaṇane dasassāti ca vattate.

Catūpapadassa lopo tuttarapadādicassa cucopi navā. 256-392.

Gaṇane dasassāmhi ṭhitassa catu iccetassa upapadassa tusaddo lopo hoti

uttarapadādibhūtassa catūpapadavakārassa cuco ādesā ca honti navā.

Cuddasa, voddasa, catuddasa.

Apiggahaṇena anupapadassāpi gaṇane padādicakārassa lopo cūcopi honti navā.

Yathā-tāḷīsaṃ, cuttāḷīsaṃ, cottāḷīsaṃ. Cattāḷīsaṃ.

Pañca ca dasa cāti pañcadasa. Tesu vuddhīti ādinā pañca saddassa dasavīsatīsu kvaci

panna paṇṇu ādesā. Pannarasa.

Cha va dasa cāti chadasa itīdha:-

Chassāti vattate.

Dase so niccañca. 257-378.

Chaiccetassa saṅkhyāsaddassa niccaṃ so iccādeso hoti dase pare.

097

Saṅkhyānaṃ, vāti ca vattate.

La darānaṃ. 258-381.

Saṅkhyānaṃ dakārarakārānaṃ lakārādeso hoti vā

Laḷānamaviseso. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena soḷasa iti niccaṃ, teḷasa terasa

cattāḷīsaṃ cattārīsamiti vibhāsā, dasa pannarasādisu na ca hoti.

Satta ca dasa cāti sattarasa sattadasa. Aṭṭha ca dasa cāti aṭṭhadasa itīdha:-

Ātte kate-

Vā, dasa ra saṅkhyāneti ca vattate.

Aṭṭhādito ca. 259-384.

Aṭṭhādito ca dasasaddassa dassa rakāro hoti vā saṅkhyāne.

Aṭṭhārasa aṭṭhādasa.

Aṭṭhāditoti kiṃ? Catuddasa.

Katisaddo bihuvacananto. Kati yo itīdha:-

Niccaṃ yolopādirassattaṃ.

Kati (tiṭṭhanti), kati (passasi), katībhi katīhi, katīnaṃ, katihi katīhi, katīnaṃ, takisu.

Aliṅgasabbanāmaṃ.

Atha vibhattippaccayantā vuccante.

Tesaṃ panāliṅgattā nipātattā ca tiliṅgehi vacanadvaye ca samānaṃ rūpaṃ. Purisasmā purisehi

cāti atthe:

Kvaci to pañcamyatthe. 260-250.

Sabbasmā suddhanāmato sabbanāmato ca liṅgamhā kvaci toppaccayo hoti pañcamyatthe.

Tvādayo vibhattisaññāyo. 261-249.

To ādi yesaṃ dānipariyantānaṃ paccayānaṃ te honti paccayā tvādayo te paccayā

vibhattisaññā honti.

[SL Page 098] [\x 98/]

Tena tadantānampi vibhattyantattā padattaṃ siddhaṃ hoti.

Purisato. Evaṃ rājato vā corato vā aggito vā gahapatito vā, hatthito hetuto yuttito itthito

bhikkhūnito.

Ettha ca kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāppaccayesu cāti toppaccaye rassattaṃ.

Yāguto jambuto cittato āyuto iccādi.

Sabbanāmato:-sabbasmā sabbehīti vā sabbato.

Evaṃ yato tato katarato katamato itarato aññato ekato ubhayato pubbato parato aparato

dakkhiṇato uttarato amuto.

Kissa, ku iti ca vattate.

Tratothesu ca. 262-230.

Kimiccetassa ku hoti tra to tha iccetesu ca paresu.

Kasmā kehīti vā kuto.

Tothesūti vattate.

Sabbassetassakāro vā. 263-231.

Sabbassa etasaddassa ākāro hoti vā to tha iccetesu.

Etasmā etāya vāti ato

Sabbassetassāti ca vattate.

E tothesu vā. 264-233.

Sabbassa etasaddassa ekāro hoti vā to tha iccetesu.

Dvittaṃ etto.

Sabbassāti vattate.

Imassitthaṃdānihatodhesu ca. 265-234.

Imasaddassa sabbasseva ikāro hoti thaṃ dāni ha todha iccetesu ca.

Imasmāti ito.

Kvavi toti yogavibhāgena ādippabhūtīhi to sattamiyatthe, aniccādīhi tatiyatthe ca.

[SL Page 099] [\x 99/]

Yathā:- ādisminti atthe ādito. Evaṃ majjhato ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato

sīsato aggato mūlato parato iccādayo.

Tatiyatthe aniccena aniccato sammasati. Evaṃ dukkhato rogato gaṇḍato iccādayo.

Atthe kvavīti ca vattate.

Tratha sattamiyā sabbanāmehi. 266-251.

Sabbanāmehi parā tra tha iccete paccayā honti kvaci sattamyatthe.

Sabbasmiṃ sabbesu vāti sabbatra sabbattha evaṃ yatra yattha tatra tattha itaratra itarattha

aññatra aññattha ubhayatra ubhayattha paratra parattha kutra kuttha.

Tratothesu cāti kuttaṃ. Kissa ka ve cāti sutte ca. Saddena kādeso. Kattha amutra amuttha.

Sabbassetassakāroti vattate.

Tre niccaṃ. 267-232.

Sabbassetasaddassa akāro hoti niccaṃ tre pare. Atra.

Sabbassetassakāro vāti attaṃ. E tothesu vāti ekāro. Attha, ettha.

Kvavi atthe, sattamiyāti ca adhikāro.

Sabbasminti atthe-

Sabbato dhi. 268-222

Sabba iccetasmā dhippaccayo hoti kvaci sattamyatthe.

Sabbadhi.

Kismā vo. 269-253.

Kimiccetasmā vappaccayo hoti kvaci sattamyatthe.

Kissa ka ve ca 270-227.

Kimiccetassa kasaddo ādeso hoti vappaccaye pare. Caggahaṇena

thahaṃdāthamādiavappaccayepi. Tesu vuddhi ādinā kakāre akārassa lopo vamhi. Kva gatosi

tvaṃ.

[SL Page 100] [\x 100/]

Kismāti vattate.

Hiṃhiṃhiñcanaṃ. 271-254.

Kimiccetasmā hiṃ haṃ hiñcanaṃ iccete paccayā honti kvaci sattamyatthe.

Kissāti vattate.

Ku hiṃhaṃsu ca. 272-228.

Kimiccetassa ku hoti hiṃ haṃ iccetesu caggahaṇena hiñcanaṃdācanamiccādisupi.

Kisminti kuhiṃ kuhaṃ kuhiñcanaṃ, kahaṃ. Kādeso.

Hiṃhanti vattate.

Tamhā ca. 273-255.

Ta iccetasmā ca sabbanāmato hiṃhaṃpaccayā honti kvaci sattamyatthe.

Tasminti tahiṃ tahaṃ.

Imasmā hadhā ca. 274-256.

Imasaddato hadhappaccayā honti kvaci sattamyatthe.

Imassitthanti ādinā ikāro. Imasmiṃ = iha idha.

Yato hiṃ. 275-257.

Ya iccetasmā sabbanāmato hiṃpaccayo hoti kvaci sattamyatthe.

Yasmiṃ = yahiṃ.

Kāleti adhikāroyaṃ. Kasmiṃ kāleti attho-

Kiṃsabbaññekayakūhi dā dācanaṃ. 276-259.

Kiṃ sabba añña eka ya iccetehi sabbanāmehi dāppaccayo hoti, ku iccetasmā dācanañca kāle

kvaci sattamyatthe.

Kissa ka ve cāti sutte casaddena kādeso. Kadā.

Sabbassa so dāmhi vā. 277-262.

Sabba iccetassa saddassa sasaddādeso hoti vā dāppaccaye pare.

Sabbasmiṃ kāle = sadā sabbadā. Evaṃ aññadā ekadā yadā.

[SL Page 101] [\x 101/]

Kasmiṃ kāleti kudācanaṃ. Ku hiṃhaṃsu cāti sutte ca saddena kuttaṃ. Kuhīti nipātanena vā

Dāti vattate.

Tamhā dāni ca. 278-260.

Ta iccetasmā sabbanāmato dānidāppaccayā honti kāle kvaci sattamyatthe.

Tasmiṃ kāle = tadāni tadā.

Imasmā rahidhunādāni ca. 279-261.

Imasaddato rahidhunādānippaccayā honti kāle kvaci sattamyatthe.

Sabbassa imassāti ca vattate.

Eta rahimhi. 280-236.

Sabbassa imasaddassa etādeso hoti rahimhi paccaye pare.

Imasmiṃ kāle = etarahi.

A dhunāmhi ca. 281-235.

Sabbasseva imassa akāro hoti dhunāppaccaye pare.

Adhunā. Imasaddassa ikāro. Imasmiṃ kāle = idāni.

Vibhattippaccayavidhānaṃ.

Athāliṅgasaṅkhyāvibhattibhedo upasagganipātā vuccante.

Pa parā ni nī u du saṃ vi ava anu pari adhi abhi pati su ā ati api apa upa iti vīsati

upasaggā.

Tattha pasaddo

pakārādikammapadhānantobhāvaviyogatapparabhusatthasambhavatittianāvipapa-

ṇthanādisu.

Paiti ayamupasaggo etesu pakārādisu aṇthesu vattati.

Yathā pakāre - paññā ādikamme - vippakataṃ. Padhāne - paṇītaṃ. Atha vā padhānaṃ

padhānattaṃ, issariyaṃ. Tasmiṃ - pabhu ayaṃ desassa. Antobhāve-pakkhittaṃ. Viyoge

pavāsī. Tappare - pācariyo. Bhusatthe - pavaddhakāyo*. Sambhave - himavatā gaṅgā

pabhavati. Tittiyaṃ - pahūtamantaṃ. Anāvile - pasannamudakaṃ. Patthane - paṇihitaṃ.

* Pavuddhakāyo-ṭīkā.

[SL Page 102] [\x /]

Parā iti parihāniparājayagativikkamāmasanādisu.

Yathā: parihāniyaṃ-parābhavo. Parājaye-parājito. Gatiyaṃ-parāyanaṃ. Vikkame-parakkamati.

Āmasane-aṅgassa parāmasanaṃ.

Ni iti nissesaniggatanīharaṇantopavesanābhāvanisedhanikkhantapātubhāvāvadhāra-

ṇavibhajana upamūpadhāraṇāvasānachekādisu.

Nissese - nirutti, niravasesaṃ deti. Niggate - nikkileso, niyyāti. Nīharaṇe-niddhāraṇaṃ.

Antopavesane-nikhāto. Abhāve-nimmakkhikaṃ. Nisedhe - nivāreti. Nikkhante - nibbano,

nibbāṇaṃ. Pātubhāve - nimmitaṃ. Avadhāraṇe - nicchayo. Vibhajane - niddeso. Upamāyaṃ

- nidassanaṃ. Upadhāraṇe-nisāmanaṃ. Avasāne-niṭṭhitaṃ. Cheke-nipuṇo

Nī iti nīharaṇādisu.

Nīharaṇe - nīharati. Āvaraṇe - nīvaraṇaṃ.

U iti uggatuddhakammapadhānaviyogasambhavaattalābhasattisa rūpakathanādisu.

Uggate - uggacchati. Uddhakamme - āsanā uṭṭhito, ukkhepo. Padhāne-uttamo, lokuttaro.

Viyoge-ubbāsito. Sambhave - ubbhūto. Attalābhe - uppannaṃ ñāṇaṃ. Sattiyaṃ - ussahati

gantuṃ. Sarūpakathane - uddīsati suttaṃ.

Du iti asobhanābhāvakucchitāsamiddhikicchavirūpatādisu.

Asobhane - duggaṇdho. Abhāve - dubbhīkkhaṃ. Kucchite - dukkataṃ. Asamiddhiyaṃ -

dussassaṃ kicche - dukkaraṃ. Virūpatāyaṃ - dubbaṇṇo, dummukho.

Saṃ iti

samodhānasammāsamasamantabhāvasaṅgatasaṅkhepabhusatthasahappatthapabhavābhimu

kha- bhāvasaṅgahapidhānapuna ppunakaraṇasamiddhādisu.

Samodhāne - saṇdhi. Sammāsamesu - samādhi, sampayutto. Samantabhāve-saṅkiṇṇaṃ.

Samullapanā. Saṅgate-saṅgamo. Saṅkhepe-samāso. Bhusatthe-sāratto. Sahatthe-saṃvāso.

Appatthe-samaggho. Pabhave-sambhavo. Abhimukhabhāve-sammukhaṃ.

Saṅgahe-saṅgaṇhāti. Pidhāne-saṃvutaṃ. Punappunakaraṇe-saṇdhāvati.

Samiddhiyaṃ-sampanno.

Vi iti visesavividhaviruddhavigataviyogavirūpatādisu.

Visese-vimutti, vissaṭṭho. Vividhe-vimati, vicitraṃ. Viruddhe-vivādo. Vigate-vimalaṃ.

Viyoge-vippayutto virūpatāyaṃ-virūpo.

[SL Page 103] [\x 103/]

Ava iti adhobhāvaviyogaparibhavajānanasuddhinicchayadesatheyyādisu.

Adhobhāve-avakkhittacakkhu viyoge-omukkaupāhano, avakokilaṃ vanaṃ.

Paribhave-avajānanaṃ, avamaññati. Jānena-avagacchati suddhiyaṃ - codānaṃ. Nicchaye -

avadhāraṇaṃ. Dese - avakāso. Theyya-avahāro.

Anu iti

anugatānupacchinnapacchatthabhusatthasādissahīnatatiyatthalakkhaṇitthambhūtakkhānab

ha- gavīcchādisu.

Anugate - anveti. Anupacchinne - anusayo. Pacchā saddatthe - anurathaṃ. Bhusatthe -

anuratto. Sādisse - anurūpaṃ. Hīne. Anusāriputtaṃ paññavanto-tatiyatthe-nadimaṇvavasitā

senā. Lakkhaṇe-rukkhamanuvijjotate vijju. Itthambhūtakkhāne-sādhu devadatto mātaraṃ

anu. Bhāge-yadettha maṃ anu siyātaṃ dīyatu. Vīcchāyaṃ-rukkhaṃ rukkhaṃ anuvijjotate

caṇdo.

Pari iti samantatobhāvaparicchedavajjanāliṅgananivāsanapūjābhojanavajānanado-

sakkhānalakkhaṇādisu.

Samantatobhāve - parivuto. Paricchedo-pariññeyyaṃ. Vajjane-pariharati. Āliṅgane-parissajati.

Nivāsane-vatthaṃ paridahessati. Pūjāyaṃ-paricariyā. Bhojane-bhikkhuṃ parivisati.

Avajānane-paribhavati. Dosakkhāne-bharibhāsati. Lakkhaṇādisu-rukkhaṃ parivijjotate vijju.

Adhi iti adhikissarūparibhāvādhibhavanajjhayanādhiṭṭhānanicchayapāpuṇanādisu.

Adhike-adhisīlaṃ. Issare-adhipati, adhi brahmadatte pañcālā. Uparibhāve-adhirohati,

paṭhaviṃ adhisessati-adhibhavena-adhibhavati. Ajjhayane- vyākaraṇamadhīte. Adhiṭṭhāne-

bhūmikampādiṃ adhiṭṭhāti. Nicchaye- adhimokkho. Pāpuṇane- bhogakkhaṇdhaṃ

adhigacchati.

Abhi iti

abhimukhabhāvavisiṭṭhādhikuddhakammakulasoruppavaṇdanalakkhaṇitthambhūtakkhā

navi- cchādisu.

Abhimukhabhāve-abhimukho, abhikkamati. Visiṭṭhe-abhidhammo. Adhike-abhivassati.

Uddhakammeabhiruhati. Kule- abhijāto. Soruppe- abhirūpo. Vaṇdane- abhivādeti.

Lakkhaṇādisu purimasamaṃ.

[SL Page 104] [\x 104/]

Pati iti patigatapaṭilomapatinidhipatidānanisedhanivattatasādissapatikaraṇādānapatibe-

dhapaṭiccalakkhaṇitthambhūtakkhāna bhāgavīcchādisu.

Patigate-paccakkhaṃ. Paṭilome-patisotaṃ. Patinidhimhi-ācariyato pati sisso. Patidāne-telatthi

ghataṃ pati dadāti. Nisedhepaṭisedhati. Nivattane- paṭikkamati sādissepatirūpakaṃ.

Patikaraṇe-patikāro. Ādāne-patigaṇhāti. Patibodhe-paṭivedho. Paṭicce-paccayo.

Lakkhaṇādisu purimasamaṃ.

Su iti sobhanasuṭṭhusammāsamiddhisukhatthādisu.

Sobhane-sugaṇdho. Suṭṭhusammādatthesu-suṭṭhu gato sugato, sammā gatotipi sugato.

Samiddhiyaṃ-subhikkhaṃ. Sukhatthe-sukaro.

Ā iti

abhimukhabhāvuddhakammamariyādābhividhipatticchāparissajanaādikammaggahaṇanivā-

sasamīpavhānādisu.

Abhimukhabhāve. Āgacchati- uddhakamme- ārohati. Mariyādāyaṃā pabbatā khettaṃ.

Abhicidhimhi- ā kumāraṃ yaso kaccāyanassa. Pattiyaṃ- āpattimāpanno. Icchāyaṃ-ākaṅkhā.

Parissajane-āliṅganaṃ. Ādikamme- ārambhā. Gahaṇe- ādiyati, ālambati. Nivāse- āvasatho,

āvāso. Samīpe- āsannaṃ. Avhāne- āmanteti.

Ati iti atikkamanātikkantātisayabhusatthādisu.

Atikkamane- atirocati amhe, atīto. Atikkante- accantaṃ. Atisaye- atikusalo. Bhusatthe-

atikodho, ativuṭṭhi.

Api iti sambhāvanāpekkhāsamuccayagarahapañhādisu.

Sambhāvanāyaṃ- api dibbesu kāmesu, merumpi vinicijjhitvā gaccheyya. Apekkhāyaṃ-ayampi

dhammo aniyato. Samuccaye-itipi arahaṃ, antampi antaguṇampi ādāya. Garahe-api

amhākaṃ paṇḍitaka. Pañhe-api bhante bhikkhaṃ labhittha.

Apa iti apagatagarahavajjanapūjāpadussanādisu.

Apagate-apamāno, apeto. Garahe-apagabbho. Vajjane-apa sālāya āyanti vāṇijā.

Pūjāyaṃ-vaddhāpavāyī padūssane-aparajjhati.

Upa iti upagamanasamīpupattisādissādhikūparibhāvānasanadosakkhānasaññāpubbakamma-

pūjāgayhākārabhusatthādisu.

[SL Page 105] [\x 105/]

Upagamane-nisinnaṃ vā upanisīdeyya. Samīpe-upanagaraṃ. Upapattiyaṃ-saggaṃ lokaṃ

upapajjati. Athavā upapatti yutti. Yathā upapattito ikkhatīti = upekkhā. Sādisse-upamānaṃ,

upamā. Adhike-upakhāriyaṃ doṇo uparibhāve-upasampanno. Anasaneupavāso.

Dosakkhāneparaṃ upavadatī. Saññāyaṃ-upadhā, upasaggo. Pubbakamme- upakkamo,

upakāro. Pūjāyaṃbuddhupaṭṭhāko, mātupaṭṭhānaṃ gayhākāresoceyyapaccupaṭṭhānaṃ.

Bhusatthe-upādānaṃ, upāyāso, upanissayoti.

Iti anekatthā hi upasaggā.

Vuttañca:

"Upasaggā nipātā ca paccayā ca ime tayo,

Neke nekatthavisayā iti neruttikābravu"nti.

Tattha upasaggānaṃ nāmākhyātavisesakattā liṅgasaññāyaṃ aniyamena syādimhi sampatte

tesaṃ saṅkhyākammādibhedābhāvātehi paṭhamekavacanameva bhavati.

Lopanti vattamāne-

Sabbāsamāvūsopasagganipātādīhi ca. 282-221.

Āvuso saddato upasagganipātehi ca parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti, ādīsaddena

kvaci suttapadādīhi ca.

Ettha ca āvusotīmassa visuṃgahaṇaṃ sasaṅkhyattadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ.

Upeccatthaṃ sajantīti upasaggā hi pādayo,

Cādi padādimajjhante nipātā nipatanti hi.

Paharaṇaṃ pahāro. Evaṃ parābhavo nicāso nihāro uddhāro duhāro sāhāro vihāro avahāro

anuhāro parihāro adhihāro abhihāro patihāro suhāro āhāro atihāro apihāro apahāro upahāro.

Paharati parābhavati nivasati nīharati uddharati iccādi yojetabbaṃ.

Dhātvatthaṃ bādhate koci koci taṃ anuvattate,

Tamevañño viseseti upasaggagatī tidhā.

Opasaggikapadaṃ.

[SL Page 106] [\x 106/]

Samuccayavikappanapatisedhapūraṇādiatthaṃ asatvavācikaṃ nepātikaṃ.

Tatra ca iti samuccayaṇvāvayetarītarayogasamāhārāvadhāraṇādisu.

Vā iti vikappanūpamānasamuccayavavatthitavibhāsāsu.

Na no mā a alaṃ halaṃ iccete paṭisedhanatthe.

Alaṃ pariyattabhūsanesu ca. Pūraṇatthaṃ duvidhaṃ atthapūraṇaṃ padapūraṇañca.

Tattha atha khalu vata atho assu yagghe hi carahi naṃ taṃ va tu va vo pana bhave kīva ha

tato yathā sudaṃ kho ve haṃ enaṃ seyyathidaṃ iccevamādīni padapūraṇāni.

Tattha atha iti pañhānantariyādhikārādisu ca.

Khalu iti paṭisedhāvadhāraṇāpasiddhisu ca.

Vata iti ekaṃsakhedānukampāsaṅkappesu ca.

Atho iti aṇvādese ca.

Hi iti hetuavadhāraṇesu ca.

Tu iti visesahetunivattanādisu ca.

Pana iti visesepi.

Bhave ce iccete ekaṃsatthepi.

Haṃ iti visādasambhamesupi.

Seyyathidanti taṃ katamanatti atthepi.

Atthapūraṇaṃ duvidhaṃ vibhattiyuttaṃ avibhattiyuttañca.

Atthi sakkā labbhā iccete paṭhamāyaṃ.

Āvuso ambho hamho are hare re je iccete āmantaṇe.

Divā bhiyyo namo iccete paṭhamāya dutiyāya ca.

Sayaṃ sāmaṃ samaṃ sammā kinni iccete tatiyatthe. Soto dhāppaccayantā ca yuttaso, padaso,

aniccato, dukkhato, ekadhā, dvidhā iccādi.

Tavetuṃpaccayantā catutthiyā. Kātave, dātave, kātuṃ, kāretuṃ, dātuṃ, dāpetumiccādi.

Sotoppaccayantā pañcamiyatthe. Dīghaso, oraso, rājato vā corato vā iccādi.

[SL Page 107] [\x 107/]

To sattamyatthepi trathādipaccayantā ca. Ekato purato pacchato passato piṭṭhito pādato

sīsato aggato mūlato yatra yattha yahi tatra tattha tahi tahaṃ iccādi.

Samantā sāmantā parito abhito samantato ekajjhaṃ ekamantaṃ heṭṭhā upari uddhaṃ adho

tiriyaṃ sammukhā parammukhā āvi raho tiro uccaṃ nīcaṃ anto antarā antaraṃ ajjhattaṃ

bahiddhā bāhirā bāhiraṃ bahi oraṃ pāraṃ ārā ārakā pacchā pure huraṃ pecca iccete

sattamiyā.

Sampati āyati ajja aparajju parajju suve sve uttarasuve hiyyo pare sajju sāyaṃ pāto kālaṃ

kallaṃ divā nattaṃ* niccaṃ satataṃ abhiṇhaṃ abhikkhaṇaṃ muhuṃ muhuttaṃ bhūtapubbaṃ

purā yadā tadā iccādayo kālasattamiyā.

Iti vibhattiyuttāni.

Avibhattiyuttesu appeva appevanāma nu iccete saṃsayatthe.

Addhā aññadatthu taggha jātu kāmaṃ sasakkaṃ iccete ekaṃ satthe.

Eva iti avadhāraṇe.

Kacci nu nanu kathaṃ kiṃsu kiṃ iccete pucchanatthe.

Evaṃ iti itthaṃ iccete nidassane.

Iti iti hetuvākyaparisamattisu ca.

Yāva tāva yāvatā tāvatā kittāvatā ettāvatā kīva iccete paricchedanatthe.

Evaṃ sāhu lahu opāyikaṃ patirūpaṃ āma sādhu iti sampaṭicchanatthe.

Yathā tathā yatheva tatheva evaṃ evameva evamevaṃ evampi yathāpi seyyathāpi

seyyathāpināma viya iva yathariva tathariva yathānāma yathāhi yathāva iccete

paṭibhāgatthe.

Yathā iti yoggatāvīcchāpadatthānativattīnidassanesu ca.

* "Rattaṃ" itipi pāṭho.

[SL Page 108] [\x 108/]

Evaṃ iti upadesapañhādisu ca.

Kiñcāpi iti anuggahaṇatthe.

Aho iti garahapasaṃsanapatthanesu.

Nāma iti garahapasaṃsanasaññāpañhesu.

Sādhu iti pasaṃsanayācanesu.

Iṅgha haṇda iccete codanatthe.

Sādhu suṭṭhu evametanti anumodane.

Kira iti anussavanaassaddheyyosu.

Nūna iti anumānaparivitakkanesu.

Kasmā iti kāraṇapucchane.

Yasmā tasmā tathāhi tena iccete kāraṇāva

Cchedanatthe.

Saha saddhiṃ amā iti samakirayāyaṃ.

Vinā rite vippayoge.

Nānā puthu bahuppakāre.

Puthuṃ visuṃ asaṅghāte ca.

Duṭṭhu ku kucchāyaṃ.

Puna appaṭhame.

Kathañci kicchatthe.

Dhā kkhattuṃ sakiñca saṅkhāvibhāge.

Īsakaṃ appamaṇdesu.

Saṇikaṃ maṇdatthe.

Khippaṃ araṃ lahu āsu tuṇṇaṃ aciraṃ sīghatthe.

Ciraṃ cirassaṃ dīghakāle.

Ce yadi saṅkāvaṭṭhāne

Dhuvaṃ thirāvadhāraṇesu.

Hā visāde.

Tuṇhi abhāsane.

Sacchi paccakkhe.

Musā micchā alikaṃ asacce.

Suvatthi āsiṭṭhe iccādi.

Tūnatvānatvāppaccayantā ussukkanatthe bhavanti.

Yathā:- passitūna passiya passitvā disvāna disvā dassetvā dātūna datvāna datvā upādāya

dāpetvā viññāya viceyya vineyya nihacca samecca upecca ārabbha āgamma iccādi.

[SL Page 109] [\x 109/]

Evaṃ nāmakhyātopasaggavinimmuttaṃ yadavyayalakkhaṇaṃ taṃ sabbaṃ nipātapadanti

veditabbaṃ.

Vuttañca:

"Muttaṃ padattayā tasmā nipatatyantarantarā,

Nepātikanti taṃ vuttaṃ yaṃ avyayasalakkhaṇa"nti.

Nepātikapadaṃ.

Pulliṅgaṃ itthiliṅgañca napuṃsakamathāparaṃ

Tiliṅgañca aliṅgañca nāmikaṃ pañcadhā ṭhitaṃ.

Iti rūpasiddhiyaṃ nāmakaṇḍo dutiyo.

Atha vibhattīnamatthabhedā vuccante.

Tattha ekampi atthaṃ kammādivasena ekattādivasena ca vibhajantīti = vibhattiyo, syādayo.

Tā pana paṭhamādibhedena sattavidhā.

Tattha kasmiṃ atthe paṭhamā?

Liṅgatthe paṭhamā.

Liṅgatthābhidhānamatte paṭhamāvibhatti hoti.

Liṅgassa attho = liṅgattho. Ettha ca līnaṃ aṅganti = liṅgaṃ, apākaṭo avayavo. Purisoti

ādīnaṃ hi pakatippaccayādivibhāgakappanāya nipphāditānaṃ saddapatirūpakānaṃ

nāmikapadānaṃ paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ pakatirūpaṃ apākaṭattā avayavattā ca liṅganti

vuccati. Athavā visadāvisadobhayarahitākāravohārasaṅkhātena tividhaliṅgena sahitatthassa

tabbinimmattassupasaggādinamatthassa ca līnassa gamanato liṅganato vā liṅganti

aṇvatthanāmavasena vā dhātuppaccayavibhattivajjitamatthavalliṅganti vacanato

parasamaññāvasena vā liṅganti idha

pāṭipadikāparanāmadheyyaṃsyādivibhatthyantapadapakatirūpameva vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Liṅgassattho nāma pabaṇdhavisesākārena pavattamāne rūpādayo upādāya paññāpiyamāno

tadaññānaññābhāvena anibbavanīyo samūhasantānādibhedo upādāpaññattisaṅkhāto

ghaṭādivohārattho ca paṭhavi phassādīnaṃ sabhāvadhammānaṃ

[SL Page 110] [\x 110/]

Kāladesādibhedabhinnānaṃ vijātīyavinivatto sajātīyasādhāraṇo yathāsaṅketamāropasiddho

tajjāpaññattīsaṅkhāto kakkhaḷattādisāmaññākāro ca.

So pana kammādisaṃsaṭṭho suddho cāti duvidho tattha kammādisu dutiyādīnaṃ

vidhīyamānattākammādisaṃsaggarahito liṅgasaṅkhyāparimāṇayutto

tabbinimmuttupasaggādipadatthabhūto ca suddho saddattho idha liṅgattho nāma.

Yo pana ākhyātakitakataddhitasamāsehi vutto kammādisaṃ saṭṭho attho sopi dutiyādīnaṃ

puna attanā cattabbassa atthavisesassābhāvena avisayattā liṅgatthamattassa sabbhāvato1 ca

paṭhamāyeva visayo.

Hoti cettha:-

"Paṭhamāvupasaggatthe kesañcatthe nipātasaddānaṃ,

Liṅgādike ca suddhebhihite kammādiatthepi."

Saliṅge tāva-eso puriso ete purisā, esā kaññā etā kaññāyo, etaṃ cittaṃ etāni cittāni.

Sasaṅkhe - eko dve.

Saparimāṇo:- doṇo khāri āḷhakaṃ.

Liṅgādivinimmutte sattāmatte ca vā ha aha atthi sakkā labbhā iccādi.

Liṅgatthe paṭhamāti adhikicca ālapane cāti ālapanatthe ca paṭhamā. Abhimukhaṃ katvā

lapanaṃ = ālapanaṃ. Āmantaṇaṃ avhānanti attho.

Ettha ca āmantaṇaṃ nāma pageva laddhasarūpassa saddena abhimukhīkaraṇaṃ.

Katābhimukho pana gacchāti ādinā nayena kiriyāya yojīyati. Tasmā āmantaṇasamaye

kiriyāyogābhāvato idaṃ kārakavohāraṃ na labhati.

Vuttañca:

"Saddenābhimukhīkāro vijjamānassa vatthuno,

Āmantaṇaṃ vidhātabbe natthi rājā bhaveti ta"nti.

Bho purisa (ehi) bho purisā vā, bhavanto purisā (etha)

1. Liṅgatthassa sambhavato va-sanna.

[SL Page 111] [\x 111/]

Kasmiṃ atthe dutiyā?

Kammatthe dutiyā.

Kammatthe liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

Anabhihite evāyaṃ. Kammaṇi dutiyāyaṃ ktoti vacanañcettha ñāpakaṃ.

Kiṃ kammaṃ?

Yena vā kayirate taṃ karaṇanti vāti vattate.

Yaṃ karoti taṃ kammaṃ.

Yaṃ vā karoti yaṃ vā vikaroti yaṃ vā pāpuṇāti taṃ kārakaṃ kammasaññaṃ hoti.

Idha liṅgakālavacanamatantaṃ. Karīyatīti = kammaṃ. Tattha kārakaṃ sādhakaṃ

kirayānipphattikāraṇamuccate. Taṃ pana kārakaṃ chabbidhaṃ, kammaṃ kattā karaṇaṃ

sampadānamapādānamokāso cāti. Tattha sabhāvato parikappato vā kammādimhi satiyeva

kirayābhāvato kammādīnaṃ channampi kārakavohāro siddhova hoti.

Tampana kammaṃ tividhaṃ, nibbattanīyaṃ vikaraṇīyaṃ pāpaṇīyañcāti. Yathā:

Mātā puttaṃ vijāyati, āhāro sukhaṃ janayati, kaṭaṃ karoti devadatto, kaṭṭhamaṅgāraṃ karoti,

suvaṇṇaṃ keyūraṃ kaṭakaṃ vā karoti, vīhayo lunāti, devadatto nivesanaṃ pavisati, ādiccaṃ

passati, dhammaṃ suṇoti, paṇḍite payirupāsati.

Vuttañca:

"Nibbattivikatippattibhedena tividhaṃ mataṃ,

Kattukirayābhigammaṃ taṃ sukhaṅgāranivesana"nti.

Ettha ca icchitānicchitakathitākathitādibhedamanapekkhitvā sabbasaṅgāhakavasena yaṃ

karoti taṃ kammantī vuttattā atthantaravikappanavādhikārato va sabbattha imināva

kammasaññā hoti.

Tattha anicchitakammaṃ yathā:- kaṇṭakaṃ maddati, visaṃ gilati, gāmaṃ gacchanto

rukkhamūlaṃ upagacchati.

Akathitakammaṃ yathā - yaññadattaṃ kambalaṃ yāvate brāhmaṇo. Ettha hi kambalamiti

kathitakammaṃdvikammikāya yācanakirayāya vattumicchitarattā. Yaññadattamiti

appadhānattā akathitakammaṃ. Tathā-samiddhaṃ dhanaṃ bhikkhate, ajaṃ gāmaṃ nayasi,

parābhavantaṃ purisaṃ mayaṃ pucchāma gotamaṃ, bhagavā bhikkhū etadavoca iccādi.

[SL Page 112] [\x 112/]

Abhihitakamme pana na hoti.

Yathā - kaṭo karīyate devadattena, sugatena desino dhammo, yaññadatto kambalaṃ

yāvīyate brāhmaṇena iccādi.

Dutiyāti adhikāro.

Gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayādīnaṃ kārite vā. 283-302.

Gamu sappagatimhi, budha bodhane, budha avagamane vā, bhujapālanabhyavaharaṇesu,

paṭha vyattiyaṃ vācāyaṃ, hara haraṇe, kara karaṇe, si saye iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ

payoge kārite satipayojjakattubhūte kammaṇi liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti vā.

Niccaṃ sampatte vikappatthoyaṃ, tena pakkhe tatiyā hoti. Yo koci puriso gāmaṃ gacchati

tamañño payojayati puriso purisaṃ gāmaṃ gamayati, purisena vā gāmaṃ gamayati.

Evaṃ sissaṃ dhammaṃ bodheti ācariyo, mātā puttaṃ bhojanaṃ bhojayati, sissaṃ dhammaṃ

paṭheti ācariyo, puriso purisaṃ bhāraṃ bhārayati, puriso purisaṃ kammaṃ kārayati, purisena

vā kammaṃ kārāpayati, puriso purisaṃ sāyayati.

Evaṃ sabbattha kārite kattukammaṇi dutiyā.

Kāriteti kiṃ? Puriso gāmaṃ gacchati.

Abhihite na bhavati purisena puriso gāmaṃ gamayīyate sisso dhammaṃ bodhiyate iccādi.

Kāladdhānamaccantasaṃyoge. 284-309.

Accantaṃ nirantaraṃ saṃyogo = accantasaṃyogo. Kāladdhānaṃ dabbaguṇakirayāhi

accantasaṃyoge tehi kāladdhānavācihi liṅgehi dutiyāvibhatti hoti.

Kāle sattāhaṃ gavapānaṃ, māsaṃ maṃsodanaṃ,1 saradaṃ ramaṇīyā nadī, sabbakālaṃ

ramaṇīyaṃ naṇdanaṃ, māsaṃ sajjhāyati, tayo māse abhidhammaṃ desesi.

Addhani-yojanaṃ vanarāji, yojanaṃ dīgho pabbato, kosaṃ sajjhāyati.

Accantasaṃyogeti kiṃ? Māse māse bhuñjati, yojane yojane vihāraṃ patiṭṭhāpesi.

1. Maṃsodano-sanna

[SL Page 113] [\x 113/]

Kammappavacanīyayutte. 285-301.

Kammappavacanīyehi nipātopasaggehi yutte yoge satiliṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

Kammaṃ pavacanīyaṃ yesaṃ te = kammappavacanīyā parasamaññāvasena vā aṇvādayo

kammappavacanīyā tattha anusaddassa lakkhaṇe sahatthe hine ca

kammappavacanīyasaññā vuttā. Yathā: pabbajitamanu pabbajiṃsu, nadīmaṇvavasitā

bārāṇasī, nadiyā saha avabaddhāti attho. Anusāriputtaṃ paññavā.

Lakkhaṇādisu:- lakkhaṇitthambhutakkhānabhāgavīcchāsu pata pari anavoti patiparianūnaṃ

kammappavacanīyasaññā vuttā.

Upalakkhaṇe:- suriyassuggamanaṃ pati dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ. Rukkhampati

vijjotate caṇdo, rukkhaṃ pari, rukkhaṃ anu.

Itthambhūtakkhāne:- sādhu devadatto mātarampati, mātarampari, mātaraṃ anu.

Bhāge:- yadettha mampati siyā, mampari, maṃ anu taṃ dīyatu.

Vīcchāyoge:- atthamatthampati saddo nivisati. Rukkhaṃ rukkhampati vijjotate caṇdo,

rukkhaṃ rukkhampari, rukkhaṃ rukkhaṃ anu.

Abhirabhāgeti abhissa bhāgavajjitesu lakkhaṇādisra kammappavacanīyasaññā vuttā. Taṃ

kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato. Sādhu devadatto

mātaraṃ abhi.

Nipāte:- dhi brāhmaṇassa hantāraṃ iccevamādi.

Kvaci dutiyā chaṭṭhinamatthe. 286-308.

Chaṭṭhinamatthe kvaci dutiyāvibhatti hoti. Antarāabhito paritopatipaṭibhādiyogevāyaṃ.

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nālaṇdaṃ addhānamaggapaṭipanno. Rājagahassa ca

nālaṇdāyaca vivarabhute majjheti aṇtho. Abhito gāmaṃ vasati, parito gāmaṃ vasati. Nadiṃ

nerañjaraṃ pati, nerañjarāya nadiyā samīpeti attho. Paṭibhantu taṃ cuṇda bojjhaṅgā. Upamā

maṃ paṭibhāti, upamā mayhaṃ upaṭṭhahatīti attho.

Kvaci dutiyā attheti ca vattate.

Tatiyāsattamīnañca. 287-309.

Tatiyāsattamīnamatthe ca kvaci liṅgamhā dutiyāvibhatti hoti.

[SL Page 114] [\x 114/]

Tatiyatthe:- sace maṃ nālapissati, tvañca maṃ nābhibhāsasi, vinā dhammaṃ kuto sukhaṃ,

upāyamantarena na atthasiddhi.

Sattamiyatthe:- kāle upāṇvajjhāvasassa payoge adhisiṭṭhāsānaṃ payoge tappānācāre ca

dutiyā.

Kāle tāva:- pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā, ekaṃ samayaṃ bhagavā, imaṃ rattiṃ cattāro

mahārājā.

Upādipubbassa vasadhātussa payoge:- gāmaṃ upavasati, gāmaṃ anuvasati, vihāraṃ

adhivasati, gāmaṃ āvasati, agāraṃ ajjhāvasati.

Tathā paṭhaviṃ adhisessati, gāmaṃ adhitiṭṭhati, gāmaṃ ajjhāvasati.

Tappānācāresu:- nadiṃ pibati, gāmaṃ carati iccādi.

Kasmiṃ atthe tatiyā?

Karaṇe tatiyā.

Karaṇakārake tatiyāvibhatti hoti. Kiṃ karaṇaṃ?

Yena vā kayirate taṃ karaṇaṃ

Yena vā kattā upakaraṇabhūtena vatthunā kiriyaṃ avyavadhānena karoti yena vā vikaroti

yena vā pāpuṇāti taṃ kārakaṃ karaṇasaññaṃ hoti.

Karīyate nenāti = karaṇaṃ. Ettha ca satipi sabbakārakānaṃ kiriyāsādhakatte yena vā

kayirateti visesetvā vacanaṃ kattupakaraṇabhūtesu sādhanesu sādhakatamasseva

gahaṇatthaṃ.

Vuttañca:"yassa sabbavisesena kirayāsaṃsiddhihetutā,

Sambhāvīyati taṃ vuttaṃ karaṇaṃ nāma kāraka"nti.

Taṃ pana duvidhaṃ ajjhattikabāhiravasena.

Yathā:- hatthena kammaṃ karoti, cakkhunā rūpaṃ passati, manasā dhammaṃ viññāya,

dāttena vīhayo lunāti, agginā kuṭiṃ jhāpeti.

Tatiyāti adhikāro.

Kattari ca.

Kattari ca kārake liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti. Caggahaṇena itthambhūtalakkhaṇe

kiriyāpavagge pubbasadisasamonattha

[SL Page 115] [\x 115/]

Kalahanipuṇamissakasakhilatthādiyoge kāladdhānesu paccattakammatthapañcamiyatthādisu

ca tatiyā.

Ko ca kattā?

Yo karoti sa kattā.

Yo kiriyaṃ attappadhāno hutvā karoti so kattusañño hoti. So tivikho suddhakattā hetukattā

kammakattāti. Tattha yo sayameva kiriyaṃ karoti so ghuddhakattā.

Yo aññaṃ kātuṃ samatthaṃ akarontaṃ kammaṇi niyojeti so hetukattā. Yathā:-gantuṃ

samattho devadatto. Tamañño payojeti gamayati devadattanti.

Yampana tattha tattha gacchati devadatto. Tamañño payojayati gamayati devadattanti

hetvatthanidassanaṃ. Tampi sāmatthiyadassanavasena vuttanti gahetabbaṃ. Aññathā yadi

sayameva karoti kiṃ tattha payojakavyāpārena akarontaṃ balena kārayati, pāsāṇaṃ

vuṭṭhāpayatīti ādikañca na sijjheyya.

Ettha pana:

Kattāti vattate.

Yo kāreti sa hetu. 288-284.

Yo kattāraṃ kāreti so hetusañño hoti kattācāti hetukattusaññā. Yo pana parassa kiriyaṃ

paṭicca kammabhūtopi sukarattā sayameva sijjhanto viya hoti so kammakattā nāma.

Yathā:- sayaṃ karīyate kaṭo, sayameva paccate odanoti.

Vuttañca:

"Attappadhāno kiriyaṃ yo nibbatteti kārako,

Appayutto payutto vā sa kattāti pavuccati.

Hetukattāti kathito kattuno yo payojako,

Kammakattāti sukaro kammabhūto kathīyate"ti.

Nanu ca saṃyogo jāyateti ādisu kathaṃ pure asato jananakirayāya kattubhāvo siyāti. Vuccate.

Lokasaṅketasiṅohi saddappayogo. Avijjamānampi hi loko saddābhidheyyatāya vijjamānaṃ

viya gahetvā voharati. Vikappabumbigahitākāroyevahi saddenābhidhīyate, na tu

vatthusabhāvo. Aññathā sutamaya

* Gacchati.

[SL Page 116] [\x 116/]

Ñāṇenapi paccakkhena viya

vatthusabhāvasacchikaraṇappasaṅgomusāvādakudiṭṭhivādādīnamabhāvappasaṅge- ca siyā.

Tasmā buddhiparikappitapaññattivasena saddappavatti hotīti asato saṃyogādissapi hoteva

jananakirayāya kattukārakatāti.

Yathāha:-

"Vohāravisayo saddo nekantaparamatthiko,

Buddhisaṅkappito attho tassatthoti pavuccati.

Buddhiyā gahitattā hi saṃyogo jāyate iti,

Saṃyogo vijjamānova kattā bhavati jātiyā"ti.

Tatra tatiyā. Jinena desito dhammo, buddhena jito māro, ahinā daṭṭho naro, buddhena

bodhito loko, saṅehi kāritā vihārā.

Abhihite na bhavati. Kaṭaṃ karoti devadatto kārayati vā.

Itthambhūtassa lakkhaṇe:- sā bhinnena sisena paggharantena lohitena paṭivissakānaṃ

ujjhāpesi, ūnapañcabaṇdhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, tidaṇḍena

paribbājakamaddakkhi.

Apavagge: ekāheneva bārāṇasiṃ pāyāsi, navahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpesi. Kiriyāpavaggo

kiriyāya āsu pariniṭṭhāpanaṃ.

Pubbādiyoge:- māsena pubbo, pitarā sadiso, mātarāsamo, kahāpaṇena ūno, dhanena vikalo,

asinā kalaho, ācārena nipuṇo, vācāya nipuṇo, guḷena missakaṃ, tilena missakaṃ, vācāya

sakhilo, maṇinā attho, dhanena attho, pitarā tulyo.

Kāladdhānesu:- māsena bhuñjati, yojanena gacchati.

Paccatte:- attanāva attānaṃ sammannati.

Kammatthe:- tilehi khette vapati.

Pañcamiyatthe:- sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena.

Sahādiyoge ca. 289-289.

Saha saddhiṃ samaṃ nānā vinā alaṃ kimiccevamādīhi yoge liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

Casaddena sahatthepi.

Tattha sahasaddena yogo kiriyāguṇadabbasamavāye sambhavati.

[SL Page 117] [\x 117/]

Yathā:- vitakkena saha vattati, puttena saha thūlo, antevāsikasaddhivihārikehi saha

ācariyujjhāyānaṃ lābho, nisīdi bhagavā saddhiṃ bhikkhusaṅghena, sahassena samaṃ mitā,

sabbehi me piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo, saṅgho vināpi gaggena uposathaṃ

kareyya, alante idha vāsena, kimme ekena tiṇṇena purisena thāmadassinā, kinte chaṭāhi

dummedha, kinte ajinasāṭiyā.

Sahatthe: devadatto rājagahaṃ pāvisi kokālikena pacchāsamaṇena, dukkho bālehi saṃvāso.

Hetvatthe ca. 290-291.

Yogaggahaṇamidhānuvattate. Hetvatthe hetvatthappayoge ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

Kismi ca phale diṭṭhasāmatthiyaṃ kāraṇaṃ hetu. Soyeva attho. Tasmiṃ - hevatthe. Annena

vasati, dhammena vasati, vijjāya vasati.

Na jaccā vasalo hoti na jaccā hoti brāhmaṇo,

Kammanā vasalo hoti kammanā hoti brāhmaṇo.

Dānena bhogavā, ācārena kulī.

Kena pāṇi kāmadado kena pāṇi madhussavo,

Kena te brahmacariyena puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

Hetvatthappasoge:- kena nimittena, kena payojanena, kenatthena, kena hetunā vasati.

Sattamyatthe ca. 291-292.

Sattamyatthe ca liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti.

Kāladdhānadisādesādisu cāyaṃ. Tena samayena, tena kālena, kālena dhammasavaṇaṃ, so vo

mamaccayena satthā, māsena bhuñjati, yojanena dhāvati, puratthimena dhataraṭṭho.

Dakkhiṇena virūḷhako, pacchimena virūpakkho, uttarena kapivanto janoghamaparena ca,

yena bhagavā tenupasaṅkami iccādi.

Yenaṅgavikāro. 292-293.

Yena vyādhimatā aṅgena aṅgino vikāro lakkhīyate tattha tatiyāvibhatti hoti. Ettha ca

aṅgamassa atthīti = aṅgaṃ, sarīraṃ. Akkhinā kāṇo, hatthena kuṇi, pādena bañjo, piṭṭhiyā

khujjo.

[SL Page 118] [\x 118/]

Visesane ca. 293-293.

Visesīyati visesitabbamanenāti = visesanaṃ, gottādi. Tasmiṃ

gottanāmajātisippavayoguṇasaṅkhāte visesanatthe tatiyāvibhatti hoti. Casaddena pakatiādīhi

ca.

Gottena gotamo nātho, sāriputtoti nāmena vissuto paññavā ca so, jātiyā khattiyo buddho

loke appaṭipuggalo, tadahu pabbajito santo jātiyā sattavassiko.

Sippena naḷakāro so, ekūnatiṃso vayasā, vijjāya sādhū, paññāya sādhu, tapasā uttamo,

vaṇṇena abhirūpo.

Pakatiādisu:- pakatiyā abhirūpo, yebhuyyena mattikā, samena dhāvati, visamena dhāvati,

dvidoṇena dhaññaṃ vikkiṇāti, sahassena assake vikkiṇāti iccādi.

Kasmiṃ atthe catutthi?

Sampadāne catutthi.

Sampadānakārake liṅgamhā catutthivibhatti hoti.

Kiñca sampadānaṃ?

Yassa dātukāmo rocate dhārayate vā taṃ sampadānaṃ.

Yassa vā yaṃ dātukāmo yassa vā rocate yassa vā dhārayate taṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ

hoti. Sammā padiyate assāti = sampadānaṃ, paṭiggāhako.

Tampana tividhaṃ dīyamānassānivāraṇajjhesanānumativasena.

Yathā-buddhassa pupphaṃ yajati, bodhīrukkhassa jalaṃ dadāti.

Ajjhesane:- yācakānaṃ dhanaṃ dadāti.

Anumatiyaṃ:- bhikkhūnaṃ dānaṃ deti.

Yathāha:

"Anirākaraṇārādhanabbhanuññavasena bhi,

Sampadānaṃ tidhā vuttaṃ rukkhayācakabhikkhavo"ti.

Dātukāmoti kiṃ? Rañño daṇḍaṃ dadāti.

[SL Page 119] [\x 119/]

Rocanādisu pana-samaṇassa rocate saccaṃ, mā āyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha,

yassāyasmato khamati, devadattassa suvaṇṇacchattaṃ dhārayato yaññadatto.

Sampadānanti vāti ca vattate.

Silāghahanuṭhāsapadhārapihakudhaduhissosūya

Rādhikkhapaccāsuṇaanupatigiṇapubbakattā

Rocanatthatadatthatumatthālamatthamaññanā

Darappāṇini gatyatthakammaṇi saṃsaṭṭha

Sammutibhiyyasattamyatthesu ca. 294-279.

Catuppadamidaṃ. Silāgha katthane, hanu apanayane, ṭhā gati nivuttimhi, sapa akkose,

dhara dhāraṇe, piha icchāyaṃ iccetesaṃ dhātūnaṃ payoge - kudha kope, duha jigiṃsāyaṃ,

issa issāyaṃ, usūya dosāvikaraṇe iccetesaṃ tadatthavācīnañca cātūnaṃ payoge ca-rādha

hiṃsāsaṃrādhesu, ikkha dassanaṅkesūti imesaṃ payoge ca-pati āpubbassa su savaṇetimassa

ca, anu patipubbassa ṅgī saddetīmassa ca pubbakattā ca-ārocanattha yoge tadatthe tumatthe

alamatthappayoge ca-maññatippayoge anādare appāṇini ca-gatyatthānaṃ kammaṇi ca-āsiṃ

sanatthappayoge ca- sammuti bhiyyappayogesu ca-sattamyatthe cāti taṃ kammādikārakaṃ

sampadānasaññaṃ hoti.

Casaddaggahaṇena pahiṇāti kappati pahoti

upamañjalikaraṇaphāsuatthaseyyappabhutiyoge ca pure viya catutthi.

Silāghādiyoge tāva-buddhassa silāghate, upajjhāyassa silāghate. Thometīti attho.

Hanute mayhameva, hanute tuyhameva, apalapatiti attho. Upatiṭṭheyya satyaputtānaṃ

vaḍḍhakī. Ettha ca upaṭṭhānaṃ nāma upagamanaṃ. Bhikkhussa bhuñjamānassa pānīyena

vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya. Mayhaṃ sapate, tuyhaṃ sapate. Ettha ca sapanaṃ nāma

saccakaraṇaṃ.

Dhārayatippayoge-dhanikoyeva sampadānaṃ. Suvaṇṇaṃ te dhārayate, idha dhārayatīti

attho. Tassa rañño mayaṃ nāgaṃ dhārayāma. Pihappayoge icchitoyeva. Devāpi tassa

pihayanti tādino, devāpi tesaṃ pihayanti sambuddhānaṃ satīmataṃ patthentīti attho.

[SL Page 120] [\x 120/]

Kodhādiatthānaṃ payoge yampati kopo*. Tassa kujjha mahāvīra, yadihaṃ tassa

pakuppeyyaṃ, duhayati disānaṃ megho, yo mittānaṃ na dūbhati, titthiyā issayanti

samaṇānaṃ, dujjanā guṇavantānaṃ usūyanti, kā usūyā vijānataṃ.

Rādhikkhappayoge yassa vipucchanaṃ kammavikkhāpanatthaṃ. Vādhikārato dutiyā ca.

Ārādho me rañño. Rañño ārajjhati, rājānaṃ vā ārajjhati, kyāhaṃ ayyānaṃ aparajjhāmi, kyāhaṃ

ayye aparajjhāmi vā. Āyasmato upālittherassa upasampadāpekho upatisso, āyasmantaṃ vā.

Paccāsuṇaanupatigiṇānaṃ pubbakattā suṇotissa dhātussa paccāyoge giṇassa ca

anupatiyoge pubbassa kammuno yo kattā so sampadānasañño hoti.

Yathā: bhagavā bhikkhū etadavoca ettha bhikkhūti akathinakammaṃ. Etanti kathitakammaṃ.

Pubbassa vacanakammassa kattā bhagavā, bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Āsuṇanti

buddhassa bhikkhū. Tathā-bhikkhū janaṃ dhammaṃ sāveti, tassa bhikkhuno jano anugiṇāti,

tassa bhikkhuno patigiṇāti. Sādhukāradanādinā taṃ ussāhayatīti attho.

Yo vadeti sa kattāti vuttaṃ kammanti vuccati,

Yo paṭiggāhako tassa sampadānaṃ vijāniyāti.

Ārocanatthappayoge yassa āroceti taṃ sampadānaṃ.

Ārocayāmi vo bhikkhave, pativedayāmi vo bhikkhave. Āmantayāmi te mahārāja. Āmanta kho

taṃ gacchāmāti vā.

Ettha ca ārocanasaddassa kathanappakāratthattā desanatthādiyogepi catutthi. Dhammaṃ te

desessāmi, desetu bhante bhagavā dhammaṃ bhikkhūnaṃ, yathā no bhagavā vyākareyya,

niruttaṃ te pavakkhāmi iccādi.

Tadatthe:- sampadānasaññā catutthi ca.

Ato vāti ca vattate.

Āya catutthekavacanassa tu. 295-109

Akārantato liṅgamhā parassa catutthekavacanassa āyādeso hoti vā. Paralopādi.

* 'Sampati kopo' iccapi porāṇako pāṭho.

[SL Page 121] [\x 121/]

Buddhassatthāya dhammassatthāya saṅghassatthāya jīvitaṃ pariccajāmi, piṇḍapātaṃ

paṭisevāmi neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, ūnassa pāripūriyā,

atthāya hitāya sukhāya saṃvattati.

Tumettha-lokānukampāya, lokamanukampitunti attho. Tathā-phāsuvihārāya.

Alaṃsaddassa atthā arahapaṭikkhepā. Arahatthe-alaṃ me rajjaṃ, alaṃ bhikkhu pattassa,

akkhadhutto purisapuggalo nālaṃdārabharaṇāya. Alaṃ mallo mallassa, arahati mallo

mallassa.

Paṭikkhepe-alante idha vāsena, alamme hirañña suvaṇṇena, kimme ekena tiṇṇena, kiṃ te

jaṭāhi dummedha, kiṃ tassa tuṭṭhassa.

Maññatippayoge anādare appāṇini kammaṇiyeva*-kaṭṭhassa tuvaṃ mañño, kaliṅgarassa

tuvaṃ maññe, jīvitaṃ tiṇāyapi na maññamāno.

Anādareti kiṃ? Suvaṇṇaṃ taṃ maññe.

Appāṇinīti kiṃ? Gadrabhaṃ tvaṃ maññe.

Gatyatthakammaṇi vādhikārato dutiyā ca. Appo saggāya gacchati, appo saggaṃ gacchati.

Nibbāṇāya vajantiyā, mūlāya paṭikasseyya mūlaṃ paṭikassesya.

Āsiṃsaṇthe āyubhaddakusalādiyogeyeva. Āyasmato dīghāyu hotu. Totitā sasminnāsūti ntussa

savibhattissa no ādeso.

Bhaddaṃ bhavato hotu, kusalaṃ bhavato hotu, anāmayaṃ bhavato hotu, sukhaṃ bhavato

hotu, atthaṃ bhavato hotu, hitaṃ bhavato hotu, svāgataṃ bhavato hotu, suvatthi hotu

sabbasattānaṃ.

Sammutippayoge sādhu sammuti me tassa bhagavato dassa nāya.

Bhiyyappayoge-bhiyyo so mattāya.

Sattamiyatthe- āvikaraṇapātubhavanādiyoge. Tuyhañcassa āvikaromi, tassa me sakko

pāturahosi. Caggahaṇena pahiṇādikirayāyoge phāsuādināmappayoge ca. Tassa pahiṇeyya,

bhikkhūnaṃ dūtaṃ pāhesi, kappati samaṇānaṃ āyogo,ekassa dinnaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahoti,

upamante karissāmi, añjaliṃ

* "Appāṇikammaṇiyeva" iccapi pāṭho.

[SL Page 122] [\x 122/]

Te paggaṇhāmi, tathā tassa phāsu, iti lokassattho, maṇinā me attho, seyyo me attho iccādi.

Catutthiti vattate.

Namoyogādisvavi ca. 296-296.

Namasā yoge sotthisvāgatādīhipi ca yoge liṅgamhā catutthivibhatti hoti.

Namo te buddhavīratthu, namo karohi nāgassa, namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā,

sotthi pajānaṃ, svāgatante mahārāja atho te adurāgataṃ

Kāle bhavissatīti ca vattane.

Bhāvāvācimhi catutthi. 297-655.

Bhāvāvācimhi catutthivibhatti hoti bhavissati kāle.

Bhavanaṃ = bhāvo. Pacissate pavanaṃ = pāko, pākāya vajati, pacituṃ gacchatīti attho. Evaṃ

bhogāya vajati iccādi.

Kasmiṃ atthe pañcamī? Apādāne pañcamī.

Kimapādānaṃ?

Yasmādapetī bhayamādatte vā tadapādānaṃ.

Yasmā vā avadhito apeti yasmā vā bhayahetuto bhayaṃ bhavati yasmā vā akkhātārā vijjaṃ

ādadāti taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ bhavati.

Apanetvā ito ādadātīti = apādānaṃ. Tampana tividhaṃ visayabhedena, niddiṭṭhavisayaṃ

upāttavisayaṃ anumeyyavisayañcāti.

Apādanasaññāvisayassa kirayāvisesassa niddiṭṭhattā niddiṭṭhavisayaṃ. Yathā:- gāmā apenti

munayo, nagarā niggato rājā. Ettha ca pāpā cittaṃ nivāraye, pāpā nivārentīti ādisu yadipi

kāyasaṃyogapubbakamapagamanaṃ natthi tathāpi cittasaṃyogapubbakassa apagamanassa

sambhavato imināva apādānasaññā.

Yattha apagamanakirayaṃ upāttaṃ ajjhāhaṭaṃ visayaṃ katvā pavattati, taṃ upāttavisayaṃ.

Yathā:valāhakā vijjotate vijju, kusūlato pavatīti. Ettha ca valāhakā nikkhamma kusūlato

apanetvāti ca pubbakiriyā ajjhāharīyati.

Anumeyyavisayaṃ yathā:- madhurā pāṭaliputtakehi abhirūpā ettha hi kenaci guṇena

ukkaṃsīyantīti anumeyyova kiriyā viseso. Idha pana durantikādisutte vibhattiggahaṇena

apādānasaññā.

[SL Page 123] [\x 123/]

Vuttañca:-

"Niddiṭṭhavisayaṃ kiñci upāttavisayaṃ tathā,

Anumeyyavisayañcāti apādānaṃ tidhā mata"nti.

Catema calācalavasena duvidhampi hotī.

Calaṃ yathā:-dhāvatā hatthimhā patito aṅkusadhārī.

Acalaṃ yathā:-pabbatā otaranti vanacarā.

Bhayahetumhi-corā bhayaṃ jāyati, taṇhāya jāyati bhayaṃ, pāpato uttasati, natthi soko kuto

bhayaṃ.

Akkhātari-upajjhāyamhā sikkhaṃ gaṇhāti, ācariyamhā adhīte, ācariyato suṇāti.

Apādānanti adhikāro.

Dhātunāmānamupasaggayogādisvapi ca. 298-274.

Dhātavo ca nāmāni = dhātunāmāni. Tesaṃ anabhihitalakkhaṇānaṃ* dhātunāmānaṃ payoge

upasaggayoge ca ādisaddena nipātayoge ca taṃ yuttaṃ kārakamapādānasaññaṃ hoti.

Dhātuppayoge tāva:- parijiyoge yo asayho, pabhuyoge pabhavo, janiyoge jāyamānassa

pakati ca.

Yathā:-buddhasmā parājenti aññatitthiyā, himavatā pabhavanti pañca mahānadiyo,

anavatattamhā mahāsarā pabhavanti, aciravatiyā pabhavanti kunnadiyo, kāmato jāyati soko,

yasmā so jāyate gini, urasmā jāto putto, kammato jātaṃ iṇdriyaṃ.

Nāmappayoge:- aññatthetarādīhi yutte. Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā

nirujjhati, tato aññena kammena, tato itaraṃ, ubhato sujāto putto iccādi.

Upasaggayuttesu apaparīhi vajjanatthehi yoge, mariyādābhividhiatthaāyoge, patinā

patinidhipatidānatthena yoge ca.

Yathā:- apa sālāya āyanti vāṇijā, sālaṃ vajjetvāti attho. Tathā-pari pabbatā devo vassati.

Pabbataṃ vajjetvāti attho. Mariyādāyaṃ-ā pabbatā khettaṃ. Abhividhimhi-ā brahmalokā

saddo abbhuggacchati, brahmalokamabhivyāpetvāti attho.

Patinidhimhi-buddhasmā pati sāriputto dhammadesanāya ālapati temāsaṃ.

Patidāne-ghatamassa telasmā pati dadāti, kanakamassa hiraññasmā pati dadāti.

* Avihitalakkhaṇānaṃ iti katthaci.

[SL Page 124] [\x 124/]

Nipātayuttesu- ritenānāvinādīhi yoge-rite saddhammākuto sukhaṃ, te bhikkhū nānā kulā,

visā saddhammā natthañño koci nātho, ariyehi puthagevāyaṃ jano, yāva brahmalokā saddo

abbhuggañchi. Apiggahaṇena kammāpādānakārakamajjhepi pañcamī.

Kāladdhānehi-pakkhasmā vijjhati migaṃ luddako, ito pakkhasmā migaṃ vijjhatīti vuttaṃ

hoti. Evaṃ māsasmā bhuñjati bhojanaṃ, kosā vijjhati kuñjaraṃ.

Vasaddaggahaṇena pabhutyādiatthe tadatthappayoge ca:

Yatohamhagini ariyāya jātiyā jāto, yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññètaṃ,

yatvādhikaraṇamenaṃ, yato pabhūti, yato paṭṭhāya, tato paṭṭhāya iccādi.

Rakkhaṇatthānamicchitaṃ. 299-275.

Rakkhaṇatthānaṃ dhātūnaṃ payoge yaṃ icchitaṃ taṃ kārakamapādānasaññaṃ hoti.

Vakārādhikārato anicchitañca. Rakkhaṇañcettha nivāraṇaṃ tāyanañca. Kāke rakkhanti

taṇḍulā, yavā paṭisedhenti gāvo.

Anicchitaṃ yathā:- pāpā cittaṃ nivāraye, pāpā nivārenti, rājato vā corato vā aggito vā

udakato vā nānābhayato vā nānārogato vā nānāupaddavato vā ārakkhaṃ gaṇhantu.

Icchitamiti vattate.

Yena vādassanaṃ. 300-276.

Yena adassanamicchitaṃ antaradhāyantena taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti vā.

Antaradhānevāyaṃ. Upajjhāyā antaradhāyati sisso, nilīyatīti attho. Mātāpitūhi antarahito.

Vāti kiṃ? Jetavane antarahito.

Yenāti kiṃ? Yakkho tatthevantaradhāyatha.

Dūrantikaddha kālanimmāṇatvālopadisāyoga vibhattārappayogasuddhappamocanahetu

Vivittappamāṇapubbayogabaṇdhanaguṇavacana pañhakathanathokākattusu ca. 301-277.

[SL Page 125] [\x 125/]

Dūratthe antikatthe addhanimmāṇe kālanimmāṇe tvā lope disāyoge vibhatte āratippayoge

suddhappayoge pamocanatthappayoge hetvatthe vivittatthappayoge pamāṇatthe pubbayoge

baṇdhanatthayoge guṇavacane pañhe kathane thokatthe akattari ca yadavadhibhūtaṃ

hetukammādibhūtañca taṃ kārakaṃ apādānasaññaṃ hoti.

Casaddena yathāyogaṃ dutiyā tatiyā chaṭṭhī ca.

Ettha dūrantikañca dūrantikatthañcāti dūrantikanti sarūpekasesaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Tena dūrantikatthappayoge tadatthe ca apādānasaññā hoti.

Dūratthappayoge tāva-kīva dūro ito naḷakāragāmo, tato bhave dūrataraṃ vadanti, gāmato

nātidūre, ārakā te moghapurisā imasmā dhammavinayā, ārakā tehi bhagavā.

Dūratthe-dūratova namassanti, addasa dūratova āgacchantaṃ.

Antikaṇthappayoge-antikaṃ gāmā, āsannaṃ gāmā, samīpaṃ gāmā, gāmassa samīpanti attho.

Dutiyā tatiyā ca. Dūraṃ gāmaṃ āgato, dūrena gāmena āgato, dūrato gāmā āgatoti attho.

Dūraṃ gāmena vā. Antikaṃ gāmaṃ āgato, antikaṃ gāmena vā. Āsannaṃ gāmaṃ, āsannaṃ

gāmena vā iccādi.

Addhakālānaṃ nimmāṇaṃ nāma parimāṇaṃ. Tasmiṃ gamyamāne-ito madhurāya catusu

yojanesu saṅkassaṃ, rājagahato pañcacattāḷīsayojanamatthake sāvatthi.

Kālanimmāṇe-ito ekanavutikappamatthake vipassī bhagavā loke udapādi, ito

vassasahassassa accayena buddho loke uppajjissati.

Tvāppaccayantassa lopo nāma tadatthasambhavepi avijjamānatā. Tasmiṃ tvālope

kammādhikaraṇesu-pāsādā saṅkameyyapāsādamabhirūhitvā saṅkameyyāti attho.

Tathā-hatthikkhaṇdhā saṅkameyyā, abhidhammā pucchanti abhidhammaṃ sutvā vā.

Abhidhammā kathayanti, abhidhammaṃ paṭhitvā vā. Āsanā vuṭṭhaheyya āsane nisīditvā vā.

Disatthavācīhi yoge disatthe va -ito sā purimā disā, ito sā dakkhiṇā disā, ito sā pacchāmā

disā, ito sā uttarā disā, avīcito upari bhavaggaṃ, uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā iccādi.

[SL Page 126] [\x 126/]

Disatthe puratthimato dakkhiṇatoti ādi ettha pana sattamiyatthe toppaccayopi bhavissati.

Vibhattaṃ nāma sayaṃ vibhattasseva tadaññato guṇena vibhajanaṃ. Tasmiṃ vibhatte-yato

paṇītataro vā visiṭṭhataro vā natthi, attadanto tato varaṃ, kiñcāpi dānato sīlameva varaṃ,

tato mayā asukena vā bahutaraṃ sutaṃ, sīlameva sutā seyyo.

Chaṭṭhi ca. Channavutīnaṃ pāsaṇḍadhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayo.

Āratippayogo nāma viramaṇatthasaddappayogo. Tattha-ārati virati pāpā. Pāṇātīpātā

veramaṇī, adinnādānato paṭivirato, appaṭiviratā musāvādā.

Suddhappayoge-lobhanīyehi dhammehi suddho asaṃsaṭṭho, mātito ca pitito ca suddho

anupakkuṭṭho agarahito.

Pamocanatthappayoge-parimutto dukkhasmāti vadāmi. Mutto mārabaṇdhanā, na te

muccanti maccunā, muttohaṃ sabbapāsehi.

Hetvatthe sarūpekasesassa gahitattā hetvatthappayoge ca sabbanāmato-kasmā nu tumhe

daharā na mīyatha, kasmā idheva maraṇaṃ bhavissati, kasmā hetunā, yasmā ca kammāni

karonti, yasmātiha bhikkhave, tasmātiha bhikkhave evaṃ sikkhitabbaṃ, tasmā buddhosmi

brāhmaṇa, yasmā kāraṇā, tasmā kāraṇā, kiṃkāraṇā.

Dutiyā chaṭṭhi ca. Kiṃ kāraṇaṃ, taṃ kissa hetu, kissa tumhe kilamatha, kena hetunā, yena

kāraṇena yenamidhekacce sattā, tena nimittena tena vuttamiccādisu hetvatthe cāti tatiyā.

Vivittaṃ nāma vivecanaṃ-tadatthayoge. Vicito pāpakā dhammā, vivicceva kāmebhi, vivicca

Pamāṇatthe tatiyā ca. Āyāmato ca vitthārato ca yojanaṃ, gambhīrato ca puthulato ca

yojanaṃ, caṇdabhāgāya parimāṇaṃ, parikkhepato navayojanasataparimāṇo majjhimadeso,

dīghasonava vidatthiyo sugatavidatthiyā pamāṇikā kāretabbā.

Ratabbā.

Ettha ca smāsminnaṃ iccādito smā ca, so vāti ca vittate.

Dīghorehi. 302-106.

Dīgha ora iccetehi smāvacanassa so ādeso hoti vāci so ādeso, dīghaso, dīghato vā.

[SL Page 127] [\x 127/]

Tatiyā ca. Yojanaṃ āyāmena yojanaṃ vitthārena yojanaṃ ubbedhena sāsaparāsi.

Paṭhamatthavācakena pubbasaddena yogo pubbayogo. Ettha ca pubbaggahaṇaṃ

adisatthavuttino pubbādigahaṇassupalakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ. Tena parādiyogepi.

Yathā-pubbeva me bhikkhave sambodhā, ito pubbe nāhosi, tato paraṃ paccantimā janapadā,

dhātuliṅgehi parāppaccayā, tato aparena samayena, tato uttarimpi iccādi.

Baṇdhanatthayoge baṇdhanahetumhi iṇe tatiyā ca. Satasmābaddho naro raññā. Satena vā

baddho naro.

Phalasādhanahetubhūtassa guṇassa vacanaṃ guṇavacanaṃ, tasmiṃ guṇavacane. Tatiyā ca.

Issariyā janaṃ rakkhati rājā, issariyena cā. Sīlato naṃ pasaṃsanti, sīlena vā. Paññāya

vimuttamano iccādi.

Pañhakathanesu-kuto sitvaṃ, kuto bhavaṃ, pāṭaliputtato. Ettha ca kathanaṃ nāma visajjanaṃ.

Thokatthe-asatta*vacane karaṇe. Tatiyā ca. Thokā muccati, thokena vā muccati.

Appamattakā muccati, appamattakena vā. Kicchā muccati, kicchena vā.

Akattari akārake ñāpakahetumhi - kammassa katattā upacitattā ussannattā vipulattā

uppannaṃ hoti cakkhuviññāṇaṃ na tāvidaṃ nāmarūpaṃ ahetukaṃ. Sabbattha sabbadā

sabbesañca ekasadisabhāvāpattito

Hutvā abhāvato niccā udayavyayapīḷanā.

Dukkhā avasavattittā anattāti tilakkhaṇaṃ.

Pañcamīti vattate.

Kāraṇatthe ca. 303-298.

Karoti attano phalanti kāraṇaṃ, kārakahetu tasmiṃ kāraṇatthe ca pañcamīvibhatti hoti.

Vikappenāyaṃ, hetvatthe tatiyāya ca vihitattā.

Ananubodhā appaṭivedhā catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ adassanā evamidaṃ

dīghamaddhānaṃ saṇdhāvitaṃ saṃsaritaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā

viññāṇaṃ, avijjāyatveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā

viññāṇanirodho iccādi.

Asatva.

[SL Page 128] [\x 128/]

Kasmiṃ atthe chaṭṭhi?

Sāmismiṃ chaṭṭhī.

Ko ca sāmi.

Yassa vā pariggaho taṃ sāmi.

Pari gayhatīti = pariggaho. Yo yassa pariggaho āyatto sambaṇdhī tampati so attho

sāmisañño hoti.

Vāggahaṇena sāmitabbarujādiyogepi. Ettha ca kirayābhi sambaṇdhābhāvā na kārakatā

sambhavati. Sāmibhāvo hi kirayākārakabhāvassa phalabhāvena gahito. Tathā hi: rañño

purisoti vutte yasmā rājā dadāti puriso ca patigaṇhāti tasmā rājapurisoti viññāyati. Evaṃ so

yassa āyatto sevakādibhāvena vā bhaṇḍabhāvena vā

samīpasamūhāvayavavikārakāriyaavatthājātiguṇakirayādivasena vā tassa sabbassapi so

sambaṇdhadhārabhūto visesanaṭṭhāniāgamivasena tividhopi attho sāmi nāmāti gahetabbo.

Vuttañca:

"Kirayākārakasañjāto assedambhāvahetuko,

Sambaṇdho nāma so attho tattha chaṭṭhī vidhīyate.

Pāratantyaṃ hi sambaṇdho tattha chaṭṭhī bhave tito.

Upādhiṭṭhānāgamito na visessādito tito"ti.

Visesanato tāva: rañño puriso. Ettha ca rājā purisaṃ aññasāmito viseseti nivattetīti

visesanaṃ. Puriso tena visesīyatīti visesitabbo. Evaṃ sabbattha visesitabbayoge visesanatova

chaṭṭhī.

Bhaṇḍena sambaṇdhe-pahūtaṃ me dhanaṃ sakka, ekassa paṭiviṃso, bhikkhussa

pattacīvaraṃ.

Samīpasambaṇdhe-ambavanassa avadūre, nibbāṇasseva santike.

Samūhasambaṇdhe-suvaṇṇassa rāsi, bhikkhūnaṃ samūho.

Avayavasambaṇdhe-manussasseva te sīsaṃ, rukkhassa sākhā.

Vikārasambaṇdhe-suvaṇṇassa vikati, bhaṭṭhadhaññānaṃ sattu.

Kāriyasambaṇdhe-yavassa aṅkuro, meghassa saddo, puttāpi tassa bahavo, kammānaṃ

phalaṃ vipāko.

Avatthāsambaṇdhe-khaṇdhānaṃ pātubhāvo, khaṇdhānaṃ jarā, khaṇdhā naṃ bhedo.

[SL Page 129] [\x 129/]

Jātisambaṇdhe-manussassa bhāvo, manussānaṃ jāti.

Guṇasambaṇdhe-suvaṇṇassa vaṇṇo, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassa. Buddhassa

guṇaghoso, pupphānaṃ gaṇdho, phalānaṃ raso, cittassa phusanā, sippikānaṃ sataṃ natthi,

tilānaṃ muṭṭhi, tesaṃ samāyogo, saṇdhino vimokkho, tathāgatassa paññā pāramiṃ ārabbha

pubbacariyaṃ vā, sukhaṃ te, dukkhaṃ te, cetaso parivitakko udapādi, paññāya paṭubhāvo,

rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa upacayo.

Kirayāsambaṇdhe-pādassa ukkhepanaṃ, pādassa avakkhepanaṃ vā. Hatthassa sammiñjanaṃ,

pādānaṃ pasāraṇaṃ, dhātūnaṃ gamanaṃ, dhātūnaṃ yeva ṭhānaṃ nisajjā sayanaṃ vā,

tathāgatassa nāmagottādi, tassa kāraṇaṃ, tassa mātāpitaro, tassa purato pāturahosi, tassa

pacchato pacchato, nagarassa dakkhiṇato, vassānaṃ tatiye māse, na tassa upamā, kuverassa

bali iccādi.

hānito yamedantassādeso. O avassa

Āgamito puthassāgamo iccādi.

Sāmiyoge sakko devānamiṇdo, migānaṃ rājā.

Tabbarujādiyoge-mahāsenāpatīnaṃ ujjhāpetabbaṃ vikkaṇditabbaṃ viracitabbaṃ,

devadattassa rujati, tassa rogo uppajji, rajakassa vatthaṃ dadāti, musāvādassa ottappaṃ

iccādi.

Kvaci, tatiyāsattamīnanti ca vattate.

Chaṭṭhī ca. 304-310.

Tatiyāsattamīnamatthe kvaci chaṭṭhivibhatti hoti.

Yajassa karaṇe-pupphassa buddhaṃ yajati, pupphena vā ghatassa aggiṃ juhoti.

Suhitatthayoge- pattaṃ odanassa pūretvā, odanenāti attho. Imameva kāyaṃ pūraṃ

nānappakārassa asucino paccavekkhati, pūraṃ hiraññasuvaṇṇassa, pūrati bālo pāpassa.

Tulyatthakimalamādiyoge-pitussa tulyo, pitarā vā tulyo. Mātu sadiso, mātarā sadiso vā. Kiṃ

tassa tuṭṭhassa, kiṃ tena tuṭṭhenāti attho. Alaṃ tassa tuṭṭhassa.

Kattari katappaccayoge-sobhanā kaccāyanassa kati, kaccāyanena vā. Rañño sammato, raññā

vā. Evaṃ rañño

[SL Page 130] [\x 130/]

Pūjito, rañño sakkato, rañño apacito, rañño mānito, amataṃ tesaṃ bhikkhave aparibhuttaṃ

yesaṃ kāyagatāsati aparibhuttā iccādi.

Sattamiyatthe kusalādiyoge-kusalā naccagītassa sikkhitā caturitthiyo, kusalo tvaṃ rathassa

aṅgapaccaṅgānaṃ, kusalo maggassa, kusalo amaggassa, santi hi bhante uḷārā yakkhā

bhagavato pasannā. Divasassa tikkhattu divase tikkhattuṃ vā. Māsassa dvikkhattuṃ iccādi.

Kvaci, chaṭṭhīti ca vattate.

Dutiyāpañcamīnañca. 305-311.

Dutiyāpañcamīnamatthe ca kvaci chaṭṭhīvibhatti hoti.

Dutiyatthe kammaṇi kitakayoge-tassa bhavanti cattāro, sahasā kammassa kattāro, amatassa

dātā, bhinnānaṃ saṇdhātā sahitānaṃ anuppadātā, bodhetā pajāya, kammassa kārako natthi

vipākassa ca vedako, avisaṃvādako lokassa, pāpānaṃ akaraṇaṃ sukhaṃ, catunnaṃ

mahābhūtānaṃ upādāya pasādo, acchariyo arajakena vatthānaṃ rāgo, acchariyo agopālakena

gāvīnaṃ doho.

Tathā saricchādīnaṃ kammaṇi-mātu sarati, mātaraṃ sarati. Na tesaṃ koci sarati sattānaṃ

kammapaccayā, puttassa icchati, puttamicchati.

Karotissa patiyatane ca- patiyatanaṃ = abhisaṅkhāro. Udakassa patikurute. Udakaṃ

patikurute. Kaṇḍassa patikurute, kaṇḍaṃ patikurute.

Pañcamiyatthe-parihānibhayatthayoge-assavaṇatā dhammassa parihāyanti, kinnukho ahaṃ

tassa sukhassa bhāyāmi, sabbe tasanti daṇḍassa sabbe bhāyanti maccuno, bhīto catunnaṃ

āsivisānaṃ iccādi.

Kvavīti kiṃ? Gambhīrañca kathaṃ kattā, kālena dhammiṃ kathaṃ bhāsitā hoti, paresaṃ

puññāni anumoditā, bujjhitā saccāni, kaṭaṃ kārako, pasavo ghātuko.

Tathā na niṭṭhādisu ca-sukhakāmī vihāraṃ gato, rathaṃ katavanto, rathaṃ katāvī, kaṭaṃ

katvā, kaṭaṃ karonto, kaṭaṃ karāno, kaṭaṃ kurumāno iccādi.

[SL Page 131] [\x 131/]

Kasmiṃ atthe sattamī?

Okāse sattamī.

Ko ca okāso?

Yodhāro tamokāsaṃ.

Ādhārīyati asminti = ādhāro, adhikaraṇaṃ. Kattukammasamavetānaṃ

nisajjapacanādikirayānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena yo ādhāro taṃ kārakaṃ okāsasaññaṃ hoti.

Kaṭe nisīdati devadatto. Thāliyaṃ odanaṃ pacati. Ettha hi devadattataṇḍulānaṃ

kattukammānaṃ dhāraṇato taṃ samavetaṃ āsanapacanasaṅkhātaṃ kiriyaṃ dhārenti nāma.

So panāyamokāso catubbidho vyāpiko opasilesiko sāmīpiko vesayikoti.

Tattha vyāpiko nāma yattha sakalopi ādhārabhūto attho ādheyyena patthaṭo hoti, yasmiñca

ādheyyabhūtaṃ kiñci vyāpitvā tiṭṭhati.

Taṃ yathā:

Tilesu telaṃ atthi, khīresu jalaṃ, dadhimhi sappīti.

Opasilesiko nāma paccekasiddhānaṃ bhāvānaṃ yattha upasilesena upagamo hoti, yasmiñca

ādheyyo upasilissati alalīyitvā tiṭṭhati.

Taṃ yathā:

Āsane nisinno saṅgho, thāliyaṃ odanaṃ pacati, ghaṭesu udakamatthi, dūre ṭhito, samīpe

ṭhitoti.

Sāmīpiko nāma yattha samīpe samīpivohāraṃ katvā tadāyattavuttitādīpanatthaṃ

ādhārabhāvo vikappīyati.

Yathā:- gaṅgāyaṃ ghoso vasati, gaṅgāya samīpe vajo vasatīti attho. Bhagavā sāvatthiyaṃ

viharati jetavane, sāvatthiyā samīpeti attho.

Vesayiko nāma yattha aññatthābhāvavasena desantarāvacchedavasena vā ādhāraparikappo.

Taṃ yathā:

Ākāse sakuṇā caranti, bhūmisu manussā, jalesu macchā, pādesu patito, pāpasmiṃ ramatī

mano, pasanno buddhasāsane, paññāya sādhu, vinaye nipuṇo, mātari sādhu, pitari nipuṇo

iccādi.

[SL Page 132] [\x 132/]

Sabbopi vāyamādhāro padhānavasena parikappitavasena vā kirayāya patiṭṭhā bhavatīti

okāsotveva vuttoti veditabbo.

Vuttampi cetaṃ:

"Kiriyā kattukammānaṃ yattha hoti patiṭṭhitā,

Okāsoti pavutto so catuddhā vyāpikādito.

Vyāpiko tilakhīrādi kaṭo opasilesiko,

Sāmīpikoti gaṅgādi ākāso visayo mato"ti.

Chaṭṭhi, sattamīti ca adhikāro.

Sāmissarādhipatidāyādasakkhipatibhūpasuta kusalehi ca. 306-305.

Sāmi issara adhipati dāyāda sakkhi patibhū pasuta kusala iccetehi yoge chaṭṭhīvibhatti hoti

sattamī ca.

Ubhayatthaṃ vacanaṃ. Gavaṃ sāmī, gosu sāmī. Gavaṃ issaro, gosu issaro. Gavaṃ adhipati,

gosu adhipati. Gavaṃ dāyādo, gosu dāyādo. Gavaṃ sakkhi, gosu sakkhi. Gavaṃ patibhū,

gosu patibhū. Gavaṃ pasuto, gosu pasuto. Gavaṃ kusalo, gosu kusalo.

Niddhāraṇe ca. 307-306.

Nīharitvā dhāraṇaṃ = niddhāraṇaṃ, jātiguṇakirayānāmehi samudāyato ekadesassa

puthakkaraṇaṃ. Tasmiṃ niddhāraṇatthe gamyamāne tato samudāyavāciliṅgamhā

chaṭṭhīvibhatti hoti sattamī ca.

Manussānaṃ khattiyo sūratamo, manussesu khattiyo sūratamo. Kaṇhā gāvīnaṃ

sampannakhīratamā, kaṇhā gāvīsu sampannakhīratamā. Addhikānaṃ dhāvanto sīghatamo,

addhikesu dhāvanto sīghatamo. Āyasmā ānaṇdo arahataṃ aññataro ahosi, arahantesu vā

iccādi.

Anādare ca. 308-207.

Anādare ca gamyamāne bhāvavatā liṅgamhā chaṭṭhivibhatti hoti sattamī ca.

Akāmakānaṃ mātāpitunnaṃ rudantānaṃ pabbaji, mātāpitusu rudantesu pabbaji.

Ākoṭayanto so neti sivirājassa pekkhato,

Maccu gacchati ādāya pekkhamāne mahājane.

* Sāmipiko tu-ekaccesu.

[SL Page 133] [\x 133/]

Kammakaraṇanimittatthesu sattamī. 309-312.

Kamma karaṇa nimitta iccetesvatthesu liṅgambhā sattamī vibhatti hoti.

Kammatthe-bhikkhūsu abhivādenti muddhani cumbitvā, purisassa bāhāsu gahetvā.

Karaṇatthe-naggā hatthesu piṇḍāya caranti, samaṇā pattesu piṇḍāya caranti, pathesu

gacchanti, sopi maṃ anusāseyya sampaṭicchāmi matthake.

Nimittatthe-dīpi cammesu haññate, kuñjaro dantesu haññate, aṇumattesu vajjesu

bhayadassāvī, sampajānamusāvāde pācittiyaṃ. Musāvādanimittaṃ musāvādappaccayāti

attho.

Sattamīti adhikāro.

Sampadāne ca. 310-313.

Sampadānatthe ca liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

Saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito

bhavissāmi.

Yā palālamayaṃ mālaṃ nārī datvāna cetiye,

Alattha kañcanamayaṃ mālaṃ bojjhaṅgikañca sā.

Pañcamyatthe ca. 311-314.

Pañcamyatthe liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

Kadalīsu gaje rakkhanti.

Kālabhāvesu ca. 312-315.

Kālo nāma nimesa khaṇa lava muhutta pubbaṇhādiko. Bhāvo nāma kiriyā sā cettha

kiriyantarūpalakkhaṇāva adhippetaṃ. Tasmiṃ kālatthe ca bhāvalakkhaṇe bhāvatthe ca

liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

Kāle-pubbaṇhasamaye gato, sāyaṇhasamaye āgato, akāle vassati tassa kāle tassa na vassati,

phussamāsamhā tīsu māsesu vesākhamāso, ito satasahassamhi kappe uppajji cakkhumā.

Bhāvena bhāvalakkhaṇe- bhikkhusaṅghesu bhojiyamānesu gato, bhuttesu āgato, gosu

duyhamānāsu gato, duddhāsu

[SL Page 134] [\x 134/]

Āgato, jāyamāno kho sāriputta bodhisatte ayaṃ dasasahassī lokadhātu saṅkampi

sampakampi sampavedhi.

Pāsāṇā sakkharā ceva kaṭhalā khāṇukaṇṭakā,

Sabbe maggā vivajjenti gacchante lokanāyake. Imasmiṃ sati idaṃ hoti iccādi.

Upādhyadhikissaravacane. 313-316.

Dvipadamidaṃ. Adhikatthe issaratthe ca vattamānehi upa adhi iccetehi yoge

adhikissaravacane gamyamāne liṅgamhā sattamīvibhatti hoti.

Adhikavacane-upa khāriyaṃ doṇo, khāriyā doṇo adhikoti attho. Tathā upa nikkhe

kahāpaṇaṃ, adhi devesu buddho, sammutiupapattivisuddhidevasaṅkhātehi tividhehipi

devehi sabbaññŚ buddhova adhikoti attho.

Issaravacane - adhi brahmadatte pañcālā, brahmadattissarā pañcālāti attho.

Maṇḍitussukkesu tatiyā ca. 314-316

Maṇḍita ussukka iccetesvatthesu gamyamānesu liṅgamhā tatiyāvibhatti hoti sattamī ca.

Maṇḍitasaddo panettha pasannatthavācako, ussukkasaddo saīhattho.

Ñāṇena pasanno, ñāṇasmiṃ pasanno. Ñāṇena ussukko, ñāṇasmiṃ ussukko sappuriso.

Kārakaṃ chabbidhaṃ saññāvasā chabbīsatīvidhaṃ,

Pabhedā sattadhā kammaṃ kattā pañcavidho bhave.

Karaṇaṃ duvidhaṃ hoti sampadānaṃ tidhā mataṃ,

Apādānaṃ pañcavidhaṃ ādhāro tu catubbidho.

Vibhattiyo pana paccattavacanādivasena aṭṭhavidhā bhavanti

Yathāha:

"Paccattamupayogañca karaṇaṃ sampadāniyaṃ,

Nissakkasāmivacanaṃ bhummamālapanaṭṭhama"nti.

Iti rūpasiṭṭhiyaṃ

Kārakakaṇḍo tatiyo.

[SL Page 135] [\x 135/]

Atha nāmānamevaññamaññasambaṇdhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā sayañca nāmikattā

nāmānantaraṃ samāso vuccate.

So ca saññāvasena chabbidho. Abyayībhāvo, kammadhārayo, digu, tappuriso,

bahubbīhi,dvaṇdo cāti.

Tatra paṭhamaṃ abyayībhāvasamāso vuccate.

So ca niccasamāsoti assapadaviggaho.

Upanagaraṃ itīdha:-upasaddato paṭhamekavacanaṃ si. Tassa upasaggaparattā

sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cāti lopo. Nagarasaddato chaṭṭhekavacanaṃ nagarassa

samīpanti aññapadena viggahe-

Nāmānaṃ samāso yuttatthoti samāsavidhāne sabbattha vattate.

Upasagganipātapubbako abyayībhāvo. 315-321.

Upasaggapubbako nipātapubbako ca nāmiko yuttatthe teheva attapubbagehi

upasagganipātehi saha niccaṃ samāsīyate so samāso abyayībhāvasañño ca hoti.

Idha abyayībhāvādisaññāvidhāyakasuttāneva vā saññāvidhānamukhena

samāsavidhāyakānīti daṭṭhabbā.

Tattha abyayamiti upasagganipātānaṃ saññā liṅgavacanabhedepi vyayarahitattā. Abyāyānaṃ

atthaṃ vibhāvayatīti = abyayībhāvo. Abyayatthapubbaṅgamattā. Anabyayaṃ abyayaṃ

bhavatīti vā = abyayībhāvo. Pubbapadatthappadhāno hi abyayībhāvo. Ettha ca

upasagganipātapubbakoti vuttattā upasagganipātānameva pubba nipāto.

Nāmānaṃ samāso yuttattho. 316-318.

Tesaṃ nāmānaṃ payujjamānapadatthānaṃ yo yuttattho so samāsasañño hoti. Tadaññaṃ

vākyamiti rūḷhaṃ. Nāmāni syādivibhattyantāni samassateti = samāso, saṅkhipīyatīti attho.

Vuttaṃ hi:-

"Samāso padasaṅkhepo padappaccayasaṃhitaṃ,

Taddhitaṃ nāma hotevaṃ viññeyyaṃ tesamantara"nti.

[SL Page 136] [\x 136/]

Duvidhañcassa samasanaṃ saddasamasanamatthasamasanañca. Tadubhayampi luttasamāse

paripuṇṇameva labbhati. Aluttasamāse pana attha samasanameva vibhattilopābhāvato

tatthāpi vā ekakapadattupagamanato duvidhampi labbhateva. Dve hi samāsassa payojanāni

ekapadattamekavibhattittañca. Dve hi samāsassa payojanāni ekapadattamekavibhattittañca.

Yutto saṅgato sambaṇdho vā attho yassa soyaṃ yuttattho. Etena saṅgatatthena yuttattha

vacanena bhinnatthānaṃ ekatthabhāvo samāsassa lakkhaṇanti vuttaṃ hoti.

Ettha ca nāmānanti vacanena devadatto pavatīti ādisu ākhyātena samāso na hotīti dasseti.

Sambaṇdhatthena yuttatthaggahaṇena pana bhaṭo rañño putto devadattassāti ādisu

aññamaññānapekkhesu devadattassa taṇhā dantāti ādisu ca aññamaññasāpekkhesu

ayuttatthatāya samāso na hotīti dīpeti.

Atthavasā vibhattivipariṇāmoti vipariṇāmena yuttatthānanti vattate.

Tesaṃ vibhattiyo lopā ca. 317-319.

Idha padantarena vā taddhitappaccayehi vā āyādippaccayehi vā ekatthibhūtā yuttatthā

nāma. Tena tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ taddhitāyādippaccayānañca vibhattiyo lopanīyā

hontīti attho. Samāsaggahaṇādhikāre pana sati tesaṃ gahaṇena vā

taddhitāyādippaccayantavibhattilopo.

Caggahaṇaṃ pabhaṅkarādisu lopanivattanatthaṃ. Vipariṇāmena luttāsu vibhattīsūti vattate,

yuttatthaggahaṇañca.

Pakati cassa sarantassa. 318-230.

Luttāsu vibhattīsu sarantassa assa yuttatthabhūtassa tividhassapi liṅgassa pakatibhāvo hoti.

Casaddena kiṃ samudaya idappaccayatādisu niggahītantassāpi. Nimittābhāve

nemittikābhāvassa idha anicchitattā ayamati deso.

Sakatthavirahenidha samāsassa liṅgasabhāvābhāvā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ

nāmavyapadesātidesamāha:

Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvā tavetūnādisu ca. 319-603.

Taddhitantā kitakantā samāsā ca nāmamiva daṭṭhabbā tavetūnatvānatvādippaccayante

vajjetvā.

[SL Page 137] [\x 137/]

Caggahaṇaṃ kiccappaccayaitthippaccayantādissapi nāmavyapadesatthaṃ. Idha

samāsaggahaṇaṃ atthavataṃ samudāyānaṃ nāmavyapadeso samāsassevāti niyamatthanti

apare.

Abyayībhāvoti vattate.

So napuṃsakaliṅgo. 320-322.

So abyayībhāvasamāso napuṃsakaliṅgova daṭṭhabboti napuṃsakaliṅgattaṃ.

Ettha hi satipi liṅgassātidese adhipaññanti ādisu adhiñāṇanti ādirūpappasaṅgo na hoti

saddantarattā. Tipaññanti ādisu viya daṭṭhabbaṃ. Na cāyaṃ atideso. Sutte atidesa liṅgassa

ivasaddassādassanato. Pure viya syāduppatti.

Kvavīti vattate.

Aṃ vibhattīnamakārantabyayībhāvā. 321-343.

Tasmā akārantā abyayībhāvā parāsaṃ vibhattīnaṃ kvacī aṃ hoti.

Sesaṃ ñeyyaṃ.

Taṃ upanagaraṃ, nagarassa samīpaṃ tiṭṭhatītyattho. Tāni upanagaraṃ. Ālapanepevaṃ. Taṃ

upanagaraṃ passa. Tāni upanagaraṃ.

Na pañcamyāyamambhāvo kvacīti adhikārato,

Tatiyāsattamīchaṭṭhīnantu hoti vikappato.

Upanagaraṃ kataṃ upanagarena vā, tebhi upanagaraṃ, upanagaraṃ debhi, tesaṃ upanagaraṃ,

upanagarā ānaya upanagaramhā upanagarasmā, upanagarehi, upanagaraṃ santakaṃ

upanagarassa vā, tesaṃ upanagaraṃ, upanagaraṃ nidhehi upanagare upanagaramhi

upanagarasmiṃ, upanagaraṃ, upanagaresu vā. Evaṃ-upakumbhaṃ.

Abhāve:-darathānaṃ abhāvo = niddarathaṃ, nimmasakaṃ.

Pacchāatthe:-rathassa pacchā = anurathaṃ, anuvātaṃ.

Yoggatāyaṃ-yathāssarūpaṃ = anurūpaṃ, rūpayogganti attho.

Vīcchāyaṃ:-attānamattānaṃ pati paccattaṃ, addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu =

aṇvaddhamāsaṃ.

Ānupubbiyaṃ:-jeṭṭhānaṃ anupubbo = anujeṭṭhaṃ.

[SL Page 138] [\x 138/]

Paṭilome:- sotassa paṭilomaṃ = paṭisotaṃ, paṭipathaṃ, paṭivātaṃ, attānaṃ adhikicca pavattaṃ

= ajjhattaṃ.

Mariyādābhividhisu:-ā pāṇakoṭiyā = āpāṇakoṭikaṃ.

Kvaci samāsantagatānamakārantoti kappaccayo. Ā kumārehi yaso = ākumāraṃ yaso,

kaccāyanassa.

Samiddhiyaṃ-bhikkhāya samiddhīti atthe samāse napuṃsakaliṅgatte va kate:

Samāsassa antoti ca vattamāne-

Saro rasso napuṃsake. 232-234.

Napuṃsake vattamānassa samāsassa anto saro rasso hoti. Ettha ca abyayībhāvaggahaṇaṃ

nānuvattetabbaṃ, tena dvigudvaṇdabahubbīhīsupi napuṃsake vattamānasamāsantasarassa

rassantaṃ siddhaṃ hoti.

Aṃvibhattīnamiccādinā amādeso subhikkhaṃ.

Gaṅgāya samīpe vattatīti = upagaṅgaṃ, maṇikāya samīpaṃ = upamaṇikaṃ itthīsu

adhikiccāti atthe samāsanapuṃsakattarassattādisu katesu:

Abyayībhāvā vibhattīnanti ca vattate.

Aññasmā lopo ca. 323-345.

Akārantato aññasmā abyayībhāvasamāsā parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hoti.

Adhitthi. Itthīsu adhikicca kathā pavattatīti attho. Adhitthiyassa, adhitthi kataṃ iccādi.

Evaṃ-adhikumāri. Vadhuyā samīpaṃ-upavadhu. Gunnaṃ samīpaṃ = upagu okārassa

rassattamukāro. Evaṃ upasagga pubbako.

Nipātapubbako yathā:-buḍḍhānaṃ paṭipāṭi ye buḍḍhāti vā yathābuḍḍhaṃ.

Padatthānatikkame:- yathākkamaṃ, yathāsatti. Yathābalaṃ karoti, balamanatikkamitvā

karotīti attho. Jīvassa yattako paricchedo = yāvajīvaṃ. Yāvatāyukaṃ kappaccayo. Yattakena

attho-yāvadatthaṃ. Pabbatassa parabhāgo = tiropabbataṃ. Tiropākāraṃ, tirokuḍḍaṃ.

Pāsādassa anto = anto

[SL Page 139] [\x 139/]

Pāsādaṃ. Antonagaraṃ, antovassaṃ nagarato bahi = bahinagaraṃ. Pāsādassa upari =

uparipāsādaṃ. Uparimañcaṃ. Mañcassa heṭṭhā = heṭṭhāmañcaṃ. Heṭṭhāpāsādaṃ. Bhattassa

pure = purebhattaṃ evaṃ pacchābhattaṃ.

Sākallatthe:- saha makkhikāya samakkhikaṃ bhuñjati. Na kiñci parivajjetīti attho. Tesu

vuddhiti ādinā sahasaddassa so.

Gaṅgāya oraṃ-oragaṅgamiccādi.

Abyayībhāvasamāso niṭṭhito.

Atha kammadhārayasamāso vuccate.

So ca navavidho. Visesanapubbapado, visesanuttarapado, visesanobhayapado,

upamānuttarapado, sambhāvanāpubbapado, avadhāraṇapubbapado, nanipātapubbapado,

kupubbapado, pādipubbapado cāti.

Tattha visesanapubbapado tāva.

Mahanta purisa itīdha:-

Ubhayattha paṭhamekavacanaṃ si. Tulyādhikaraṇabhāvappasiddhatthaṃ

casaddatasaddappayogo. Mahanto ca so puriso cāti viggahe:

Ito paraṃ vibhāsā rukkhatiṇa iccādito vibhāsāti samāsavidhāne sabbattha vattate.

Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo. 324-326.

Dve padāni nāmikāni tulyādhikaraṇāni aññamaññena saha vibhāsā samasyante tasmiṃ

dvipade tulyādhikaraṇe sati so samāso kammadhārayasañño ca hoti.

Dve padāni = dvipadaṃ. Tulyaṃ samānaṃ adhikaraṇaṃ attho yassa padadvayassa taṃ =

tulyādhikaraṇaṃ tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe bhinnappavattinimittānaṃ dvinnaṃ

padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti tulyādhikaraṇatā. Kammamiva

dvayaṃ dhārayatīti = kammadhārayo. Yathā kammaṃ kiriyaṃ payojanañca dvayaṃ dhārayati

kamme sati kiriyāya payojanassa ca sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve

nāmāni dhārayati asmiṃ samāse sati ekatthajotakassa nāmadvayassa sambhavato. Pure viya

samāsaññā vibhattilopapakatibhāvā. Samāseneva tulyādhikaraṇabhāvassa vuttattā

vuttaṭṭhānamappayogoti casaddatasaddānamappayogo.

[SL Page 140] [\x 140/]

Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade. 325-332.

Mahantasaddassa mahā hoti tulyādhikaraṇe uttarapade pare. Mahatanti

bahuvacanaggahaṇena kvaci mahaādeso ca. Ettha ca visesanassa pubbanipāto

visesanabhūtassa pubbapadassa mahādesavidhānatova viññāyati.

Kammadhārayo digūti ca vattate.

Ubhe tappurisā. 326-328.

Ubhe kammadhārayadigusamāsā tappurisasaññā honti.

Tassa puriso = tappuriso. Tappurisasadisattā ayaṃ samāsopi aṇvatthasaññāya tappurisoti

vutto. Yathā hi tappurisasaddo guṇamativatto tathā ayaṃ samāsopi.

Uttarapadatthappadhāno hi tappuriso. Tato nāmavyapadese syāduppatti ayaṃ pana

tappuriso abhidheyyavacano paraliṅgo ca.

Mahāpuriso mahāpurisā iccādi. Purisasaddasamaṃ.

Evaṃ mahāvīro, mahāmuni. Mahantañca taṃ balañcāti = mahābalaṃ. Mahabbhayaṃ, maha

ādeso.

Santo ca so puriso cāti = sappuriso, santasaddassa so bhe bo canteti ettha casaddena

santasaddassa samāse abhakārepi sādeso. Tathā-pubbapuriso, aparapuriso, paṭhamapuriso,

majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthi,

kaṇhasappo, nīluppalaṃ, rattuppalaṃ, lohitacaṇdanaṃ.

Kvaci vihāsādhikārato na bhavati. Yathā: puṇṇo mantāṇi putto, citto gahapati, sakko

devarājāti.

Pumā ca so kokilo cāti atthe samāse kate:

Lopanti vattate.

Pumassa liṅgādisu samāsesu. 327-222.

Puma iccetassa anto akāro lopamāpajjate liṅgādisu parapadesu samāsesu.

[SL Page 141] [\x 141/]

Ammo niggahītaṃ jhalapehīti makārassa niggahītaṃ. Puṃkokilo. Evaṃ punnāgo. Khattiyā ca

sā kaññā cāti viggayha samāse kate:

Tulyādhikaraṇe pade itthiyambhāsitapumitthi pumāva ceti ca vattate.

Kammadhārayasaññe ca. 328-334.

Kammadhārayasaññe ca samāse itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe uttarapade pare

pubbabhūto itthivācako saddo pubbeva bhāsitapumā ce so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade

itthippaccayassa nivutti hoti.

Khattiyakaññā khattiyakaññāyo iccādi.

Evaṃ-rattalatā, dutiyabhikkhā. Brāhmaṇī ca sā dārikā cāti = brāhmaṇadārikā.

Nāgamāṇavikā. Pubbapadassevāyaṃ pumhāvāti deso. Tena khattiyakumārī, kumārasamaṇī,

taruṇabrāhmaṇīti ādisu uttarapade itthippaccayassa na nivutti hoti.

Itthiyamicceva kiṃ? Kumārīratanaṃ, samaṇīpadumaṃ.

Bhāsitapumāti kiṃ? Gaṅgānadi, taṇhānadi, paṭhavīdhātu, naṇdāpokkharaṇī, naṇdādevīti

ādisu pana saññāsaddattā na hoti.

Tathā puratthimo ca so kāyo cāti = puratthimakāyo. Ettha ca kāyekadese kāyasaddo.

Evaṃ-pacchimakāyo, uparimakāyo, heṭṭhimakāyo, sabbakāyo, purāṇavihāro, navāvāso,

kataranikāyo, katamanikāyo, hetuppaccayo.

Abahulaṃ bahulaṃ katatti = bahulīkataṃ, jīvitappadhānaṃ navakaṃ = jīvitanavakamiccādi.

Visesanuttarapade jinavacanānuparodhato therācariya-paṇḍitādivisesanaṃ parañca bhavati.

Yathā:

Sāriputto ca so thero cāti = sāriputtatthero. Evaṃ-mahāmoggallānatthero, mahākassapattherā,

buddhghosācaiariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttiloti vā mahosadho ca so paṇḍito cāti

= mahosadhapaṇḍito. Evaṃ-vidhura paṇḍito, vatthuviseso.

Visesanobhayapado yathā:-sītañca taṃ uṇhañcāti = sītuṇhaṃ. Siniddho ca so uṇho cāti =

siniddhuṇho, māso.

[SL Page 142] [\x 142/]

Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ aṇdhabadhiro. Katākataṃ, chiddāvajiddaṃ,

uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, sittasammaṭṭhaṃ, gatapaccāgataṃ.

Upamānuttarapade abhidhānānuparodhato upamānabhūtaṃ visesanaṃ parambhavati.

Yathā:sīho viya = sīho, muni ca so sīho cāti = munisīho. Evaṃ-munivasabho,

munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco. Raṃsi viya = raṃsi, saṅammo ca so raṃsi cāti =

saṅammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro. Puṇḍarīkamiva = puṇḍarīko, samaṇo ca so

puṇḍarīkocāti = samaṇapuṇḍarīko. Samaṇapadumo. Caṇdo viya = caṇdo, mukhañca taṃ

caṇdo cāti = mukhacaṇdo. Evaṃ mukhapadumaṃ iccādi.

Sambhāvanāpubbapade yathā: dhammoti buddhi = dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā.

Dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, anattasaññā,

dhātusaññā, dhītusaññā, attasaññā, attadiṭṭhi iccādi.

Avadhāraṇapubbapado yathā:- guṇo eva dhanaṃ = guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ,

sīladhanaṃ, paññāratanaṃ. Cakkhu eva iṇdriyaṃ = cakkhuṇdriyaṃ. Evaṃ-cakkhāyatanaṃ,

cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇamiccādi.

Nanipātapubbapado yathā:-na brāhmaṇoti atthe kammadhārayamāse vibhattilopādimhi ca

kate-

Ubhe tappurisāti tappurisasaññā.

Attannassa tappurise. 329-335.

Nassa nipātapadassa tappurise uttarapade sabbasseva attaṃ hoti.

Tappurisekadesattā tappuriso. Abrāhmaṇo.

Na nisedho sato yutto desādiniyamaṃ vinā,

Asato cāphalo tasmā kathamabrāhmaṇoti ce.

Nisedhatthānuvādena paṭisedhavidhi kvaci,

Parassa micchāñāṇattakhyāpanāyopapajjate.

Duvidho cassattho pasajjapaṭisedhapariyudāsavasena.

Tattha yo asuriyaṃpassā rājadārāti ādisu viya uttarapadatthassa sabbathā abhāvaṃ dīpeti so

pasajjappaṭisedhavācī nāma.

[SL Page 143] [\x 143/]

Yo pana abrāhmaṇamānayāti ādisu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā taṃsadise vatthumhi

kāriyaṃ paṭipādayati so pariyudāsavācī nāma.

Vuttañca:

"Pasajjappaṭisedhassa lakkhaṇaṃ vatthunatthitā,

Vatthutoññatra yā vutti pariyudāsassa lakkhaṇa"nti.

Natvevaṃ santepi abrāhmaṇoti ādisu kathamuttarapadatthappadhānatā siyāti ce? Vuccate.

Brāhmaṇādisaddānaṃ brāhmaṇādiatthasseva taṃsadisādiatthassāpi vācakattā.

Brāhmaṇādisaddā hi kevalā brāhmaṇādiatthasseva pākaṭā. Bhusaddo viya sattāyaṃ. Yadā

te panaññena sadisādivācakena na iti nipātena yujjanti tadā

taṃsadisatadaññatabbiruddhatadabhāvesupi vattanti. Bhusaddo viya aṇvabhiyādiyoge

anubhavanābhibhavanādisu. Tasmā uttarapadattha jotakoyevettha na iti nipātoti na doso.

Tena abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo.

Aññatthe:- na vyākatā = avyākatā, sammā, asaṅkiliṭṭhā, apariyāpannā.

Viruddhatthe:- na kusalā = akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho evaṃ alobho, amitto.

Pasajjappaṭisedhe:- na katvā = akatvā, akātūna puññaṃ, akaronto.

Nassa tappuriseti ca vattate.

Sare an. 330-336.

Na iccetassa padassa tappurise uttarapade an hoti sare pare.

Na asso = anasso, anassavā. Na ariyo = anariyo.

Evaṃ-anissaro, aniṭṭho, anāsavo. Na ādāya = anādāya, anoloketvā iccādi.

Kupubbapado yathā:- kucchitamannanti niccasamāsattā assapadena viggahe

kammadhārayasamāse kate:

[SL Page 144] [\x 144/]

Tappurise sareti ca vattate.

Kadaṃ kussa. 331-337.

Ku iccetassa nipātassa tappurise uttarapade kadaṃ hoti sare pare.

Saralope, kadannaṃ. Evaṃ-kadasanaṃ.

Sareti kiṃ? - Kudārā, kuputtā, kudāsā, kudiṭṭhi.

Kussāti vattate.

Kāppatthesu ca. 332-338.

Ku iccetassa appatthe vattamānassa kā hoti tappurise uttarapade pare.

Bahuvacanuccāraṇato kucchitatthe ca kvaci purise.

Appakaṃ lavaṇaṃ = kālavaṇaṃ. Evaṃ-kāpupphaṃ. Kucchito puriso = kāpuriso, kupuriso vā.

Pādipubbapado ca niccasamāsova padhānaṃ vacanaṃ = pāvacanaṃ. Bhusaṃ vaddhaṃ =

pavaddhaṃ, sarīraṃ. Samaṃ sammā vā ādhānaṃ = samādhānaṃ. Vividhā mati = vimati.

Vividho kappo = vikappo. Visiṭṭho vā kappo = vikappo. Adhiko devo atidevo.

Evaṃ-adhidevo, adhisīlaṃ suṇdaro gaṇdho = sugaṇdho. Kucchito gaṇdho = duggaṇdho.

Sobhanaṃ kataṃ = sukataṃ. Asobhanaṃ kataṃ = dukkataṃ iccādi.

Ye idha avihitalakkhaṇā nāmanipātopasaggā tesaṃ nāmānaṃ samāsoti yogavibhāgena

samāso daṭṭhabbo. Yathā apunageyyā gāthā, acaṇdamullokakāni mukhāni, assaddhabhojī,

alavaṇabhojiti ādisu ayuttatthattā nāññena samāso.

Tathā: diṭṭho pubbanti = diṭṭhapubbo, tathāgataṃ. Evaṃ-sutapubbo dhammaṃ. Gatapubbo

saggaṃ.

Kammaṇi:

Diṭṭhā pubbanti = diṭṭhapubbā devā. Tena evaṃ-sutapubbā. Gatapubbā, disā. Pahāro,

parābhavo, vihāro, āhāro, upahāro iccādi.

Kammadhārayasamāso.

[SL Page 145] [\x 145/]

Atha digusamāso vuccate.

Tayo lokā samāhaṭā cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā atthe:

Nāmānaṃ samāso yuttatthoti vattamāne - dvipadeti ādinā kammadhārayasamāso. Tato

samāsasaññāyaṃ vibhatti lope pakatibhāve ca kate:

Kammadhārayoti vattate.

Saṅkhyāpubbo digu. 333-327.

Saṅkhyāpubbo kammadhārayo samāso digusañño hoti.

Dve gāvo = digu, digusadisattā ayaṃ samāso digūti vutto. Athavā

saṅkhyāpubbattanapuṃsakekattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gato avagatoti = digūti vuccati.

Dvīhi vā lakkhaṇehi gacchati pavattatītipi = digu.

Ettha ca saṅkhyāpubboti vuttattā saṅkhyāsaddasseva pubbanipāto. Ubhe tappurisāti

tappurisasaññā.

Napuṃsakaliṅgoti vattate.

Digussekattaṃ. 334-323.

Digussa samāsassa ekattaṃ hoti napuṃsakaliṅgattañca.

Samāhāradigussevedaṃ gahaṇaṃ. Tattha sabbatthekavacanameva hoti aññatra pana

bahuvacanampi. Nāmavyapadesasyāduppattiamādesādi

Tilokaṃ, he tiloka, tilokaṃ, tilokena, tilokassa tilokāya vā, tilokā tilokamhā tilokasmā,

tilokassa, tiloke tilokamhi tilokasmiṃ.

Evaṃ-tayo daṇḍā = tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā

timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catusaccaṃ, catasso disā = catuddisaṃ. Saro rasso napuṃsaketi

rassattaṃ.

Pañcasikkhāpadaṃ, chaḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ,

satayojanaṃ.

Tathā-dve rattiyo = dvirattaṃ, tisso rattiyo = tirattaṃ, dve aṅguliyo = dvaṅgulaṃ tivaṅgulaṃ.

Satta godācariyo. Tāsaṃ samāhāro vā = sattagodācaraṃ. Ettha ca

rattiaṅguligodācarīnamantassa-

[SL Page 146] [\x 146/]

Kvaci samāsantagatānamakāranto. 335-339.

Rājādigaṇassedaṃ gahaṇaṃ. Tena samāsantagatānaṃ rājādīnaṃ nāmānaṃ anto kvaci akāro

hotīti attaṃ.

Kāraggahaṇena bahubbīhādimhi samāsanto kvaci kappaccayo ca. Surabhisudupūtīhi

gaṇdhantassikāro ca.

Athavā-a ca ko ca-akā. Rakāro padasaṇdhikaro. Tena kvaci samāsantagatānaṃ anto hutvā a

ka iccete paccayā hontīti attho. Tena pañca gāvo samāhaṭāti atthe samāsādiṃ katvā

samāsante appaccaye, o sare cāti avādese ca kate pañcagavanti ādi ca sijjhati. Dvirattanti

ādisu pana appaccaye kate pubbasarassa saralopoti ādinā lopo.

Asamāhāradigu yathā:

Eko va so puggalo cāti = ekapuggalo. Evaṃ-ekadhammo, ekaputto. Tayo bhavā = tibhavā,

catasso disā = catuddisā, dasasahassacakkavāḷāni iccādi.

Digusamāso.

Atha tappurisasamāso vuccate.

So pana dutiyādisu chasu vibhattisu bhavato chabbidho. Tattha dutiyātappuriso

gatasitātītātikkantappattāpannādīhi bhavati. Saraṇaṃ gatoti viggahe-

Tappurisoti vattate.

Amādayo parapadehi. 336-329.

Amādivibhattyantāni yuttatthāni pubbapadāni nāmebhi parapadehi saha vibhāsā

samasyante, so samāso tappurisasañño ca hoti.

Ayañca tappuriso abhidheyyavacanaliṅgo.

Gatādisaddā kitantattā tiliṅgā. Vibhattilopādi sabbaṃ pubbasamaṃ. So saraṇagato, te

saraṇagatā. Sā saraṇagatā, tā saraṇagatāyo. Taṃ kulaṃ saraṇagataṃ, tāni kulāni

saraṇagatāni iccādi.

Evaṃ-araññagato, bhūmigato. Dhammaṃ nissito = dhammanissito. Atthanissito. Bhavaṃ atīto

= bhavātīto. Kālātīto. Pamāṇaṃ atikkantaṃ = pamāṇātikkantaṃ. Lokātikkantaṃ.

[SL Page 147] [\x 147/]

Sukhaṃ patto = sukhappatto. Dukkhappatto. Sotaṃ āpanno = sotāpanno.

Nirodhasamāpanno, maggapaṭipanno. Rathaṃ āruḷho = rathāruḷho, sabbarattiṃ sobhano =

sabbaratti-sobhano, muhuttasukhaṃ. Upapadasamāse pana vuttiyeva tassa niccattā yathā:-

kammaṃ karotīti = kammakāro kumbhakāro. Atthaṃ kāmetīti = atthakāmo. Dhammakāmo.

Dhammaṃ dhāretīti = dhammadharo. Vinayadharo. Saccaṃ vadituṃ sīlamassāti = saccavādī

iccādi.

Tavantumānantādikitantehi vākyameva vavatthitavibhāsādhikārato yathā:-odanaṃ bhuttavā,

dhammaṃ suṇamāno, dhammaṃ suṇanto, kaṭaṃ karāno anabhidhānato vā

abhidhānalakkhaṇāhi taddhitasamāsakitakāti.

Dutiyātappuriso.

Tatiyā kitakapubbasadisasamonatthakalahanipuṇamissakasakhilādīhi.

Buddhena bhāsito = buddhabhāsito, dhammo. Evaṃ jinadesito. Satthārā vaṇṇito =

satthuvaṇṇito, viññŚhi garahito = viññègarahito. Viññèppasattho, issarakataṃ, sayaṃkataṃ.

Sukehi āhaṭaṃ = sukāhaṭaṃ. Raññā hato = rājahato. Rogapīḷito, aggidaḍḍho, sappadaṭṭho.

Sallena viddho = sallaviddho. Iccāya apakato = icchāpakato. Sīlena sampanno =

sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo,

jātitthaddho, guṇahīno, guṇavuddho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādi kattabbaṃ. Kākehi

peyyā = kākapeyyā, nadī.

Kvaci vuttiyeva. Urena gacchatīti = urago, pādena pibatīti = pādapo.

Kvaci vākyameva. Pharasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā.

Pubbādiyoge:- māsena pubbo = māsapubbo. Evaṃ-mātusadiso, pitusamo, ekūnavīsati,

sīlavikalo, asikalaho, vācāni puṇo, yāvakālikasammissaṃ, vācāsakhilo. Satthārā sadiso =

satthu sadiso. Satthukappo. Puññena atthiko = puññatthiko. Guṇādhiko guḷena saṃsaṭṭho

odano = guḷodano. Khīrodano. Assena yutto ratho = assaratho. Maggacittaṃ. Jambuyā

paññāto lakkhito dīpo = jambudīpo. Ekena adhikā dasa = ekādasa, jātiyā aṇdho =

jaccaṇdho, pakatiyā medhāvī = pakatimedhāvī iccādi.

Tatiyātappuriso.

[SL Page 148] [\x 148/]

Catutthi tadatthaatthahitadeyyādīhi.

Tadatthe-kaṭhinassa dussaṃ = kaṭhinadussaṃ kaṭhinacīvaratthāyāti attho

evaṃ-cīvaradussaṃ, cīvaramūlyaṃ. Yāguyā atthāya taṇḍulā = yāgutaṇḍulā. Bhattataṇḍulā.

Saṅghassatthāya bhattaṃ = saṅghabhattaṃ, āgantukānamatthāya bhattaṃ = āgantukabhattaṃ.

Evaṃ gamikabhattaṃ. Pāsādāya dabbaṃ = pāsādadabbaṃ.

Atthena niccasamāso sabbaliṅgatā ca. Bhikkhusaṅghassa atthāya vihāro = bhikkhusaṅghattho

vihāro, bhikkhusaṅghatthāya yāgu = bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthāya cīvaraṃ

bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassatthāya = yadattho yadatthā yadatthaṃ. Evaṃ tadattho

tadatthā tadatthaṃ etadattho vāyāmo, etadatthā kathā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ. Kimatthaṃ,

attatthaṃ, paratthaṃ, vinayo saṃvaratthāya, sukhaṃ samādhatthāya, nibbidā virāgatthāya,

virāgo vimuttatthāya. Tathā-lokassa hito = lokahito. Buddhassa deyyaṃ = buddhadeyyaṃ,

pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ, cīvaraṃ idha na bhavati. Saṅghassa dātabbamiccādi

Catutthitappuriso.

Pañcamī apagamanabhayaviratimocanatthādīhi.

Methunasmā apeto = methunāpeto. Evaṃ palāpāpagato, nagaraniggato,

piṇḍapātapaṭikkanto. Kāmato nikkhantaṃ = kāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito =

rukkhaggapatito. Sāsanaccuto, āpattivuṭṭhānaṃ, dharaṇitaluggato sabbabhavehi nissaṭo =

sabbabhavanissaṭo.

Bhayatthādiyoge:-rājato bhayaṃ = rājabhayaṃ, corehi bhayaṃ = corabhayaṃ.

Amanussabhayaṃ. Aggito bhayaṃ = aggibhayaṃ. Pāpabhīto, pāpabhīruko. Akattabbato

virati = akattabbavirati. Evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati. Baṇdhanā mutto =

baṇdhamutto. Vanamutto, baṇdhanamokkho. Kammato samuṭṭhitaṃ =

kammasamuṭṭhitaṃ. Ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ.

Kvaci vuttiyeva. Kammato jātaṃ = kammajaṃ. Evaṃ-cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na

bhavati: pāsādā patito.

Pañcamītappuriso.

[SL Page 149] [\x 149/]

Chaṭṭhī. Rañño putto = rājaputto. Evaṃ-rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako

buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso dhaññānaṃ rāsi = dhaññarāsi. Pupphagaṇdho,

phalaraso. Kāyassa lahutā = kāyalahuto. Maraṇasati. Rukkhamūlaṃ. Ayassa patto =

ayopatto. Evaṃ - suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumho.

Devānaṃ rājāti atthe samāsādimhi kate-kvaci samāsantagatānamakārantoti akāro. Tato syā

ceti āttaṃ na bhavati. Devarājo devarājā, devarājaṃ devarāje iccādi purisasaddasamaṃ.

Attabhāve = devarājā, te devarājāno iccādi rājasaddasamaṃ.

Tathā devānaṃ sakhā devasakho devasakhā, te devasakhā te devasakhāno iccādi.

Pumassa liṅgaṃ = pulliṅgaṃ evaṃ pumbhāvo. Pumantalopādi.

Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā. Ettha ca kvacādimajjhuttarānanti

ādinā majjhe īkārūkārānaṃ rassattaṃ.

Vihāsādhikārato kvaci vākyameva. Sahasā kammassa kattāro bhinnānaṃ saṇdhātā kappassa

tatiyo bhāgo, yāva pakkhassa aṭṭhamī. Manussānaṃ khattiyo sūrataro.

Yuttattho icceva bhaṭo raññā puriso devaidattassāti ettha bhaṭasambaṇdhe chaṭṭhīti

aññamaññānapekkhatāya ayuttatthabhāvato samāso na bhavati. Kosalassa rañño puttoti

ādisu pana sāpekkhatāya asamatthattā na bhavati.

Sambaṇdhisaddānampana niccasāpekkhattepi gamakattā samāso. Yathā devadattassa

gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghoti ādi

Chaṭhitappuriso.

Sattamī rūpe saññā = rūpasaññā. Evaṃ-rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ. Cakkhumhi

sannissitaṃ viññāṇaṃ = cakkhuviññāṇaṃ dhamme rato = dhammarato dhammābhirati,

dhammaruci, dhammagāravo dhammesu nirutti = dhammanirutti. Dānādhimutti,

bhavantarakataṃ.

[SL Page 150] [\x 150/]

Dassane assādo = dassanassādo, araññe vāso = araññavāso, vikāle bhojanaṃ =

vikālabhojanaṃ, kāle vassaṃ-kālavassaṃ, vane pupphaṃ = vanapupphaṃ. Evaṃ vanamahiso,

gāmasūkaro, samuddamacchā, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍuko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā

itthisu dhutto = itthidhutto, akkhadhutto. Chāyāya sukkho = chāyāsukkho. Aṅgārapakkaṃ,

cārakabaddho.

Idha vuttiyeva. Yathā: vane caratīti = vanacarokucchimhi sayatīti = kucchisayo, thale

tiṭṭhatīti = thalaṭṭho. Jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho. Paṅge jātaṃ = paṅkajaṃ,

saroruhamiccādi.

Idha na bhavati bhojane mattaññètā, iṇdriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane

nisīditabbaṃ.

Sattamītappuriso.

Tadanuparodhenāti vuttattā yathābhidhānaṃ tappurise kvaci accantādisu

amādivibhattyantaṃ pubbapadaṃ paraṃ bhavati.

Yathā-antaṃ atikkantaṃ accantaṃ, accantāni. Velaṃ atikkanto = ativelo. Rassattaṃ.

Evaṃ-mālaṃ atīto = atimālo. Pattajīviko, āpannajīviko. Akkhaṃ patigataṃ nissitanti =

paccakkhaṃ, dassanaṃ. Paccakkho attabhāvo, paccakkhā buddhi. Atthaṃ anugataṃ =

aṇvatthaṃ. Kokilāya avakuṭṭhaṃ vanaṃ = avakokilaṃ vanaṃ pariccattanti attho.Avamayūraṃ

vanaṃ ajjhāyanāya parigilāno = pariyajjhono* kammassa alaṃ samatthoti = alaṃkammo,

vacanāya alanti = alaṃvacano, vānato nikkhantaṃ = nibbānaṃ, kilesehi nikkhanto = nikkilesā

niraṅgaṇo.Kosambiyā nikkhanto = nikkosambī vanato niyyāto nibbano, ācariyato paro =

pācariyo. Evaṃ payyako, parahiyyo.

Gaṅgāya upari = uparigaṅgaṃ. Evaṃ-heṭṭhānadī, antosamāpatti. Haṃsānaṃ rājā = rājahaṃso,

haṃsarājā vā māsassa addhaṃ = addhamāsaṃ, māsaddhaṃ vā āmalakassa addhaṃ =

addhāmalakaṃ, āmalakaddhaṃ vā. Kahāpaṇassa aḍḍhaṃ = aḍḍhakahāpaṇaṃ.

Aḍḍhamāsakaṃ rattiyā aḍḍhaṃ = aḍḍharattaṃ, rattiyā pubbaṃ = pubbarattaṃ, rattiyā

pacchā = apararattaṃ.

* "Pariyajjhāno" iti bahusu.

[SL Page 151] [\x 151/]

Ettha ca kvaci samāsantagatānamakārantoti rattisaddantassa attaṃ ahassa pubbaṃ =

pubbaṇhaṃ. Evaṃ sāyaṇhaṃ. Tesu vuddhilopāti ādinā ahassa aṇhādeso.

Amādiparatappuriso.

Kvaci tappurise pabhaṅkarādisu vibhattilopo na bhavati.

Yathā: pabhaṃ karotīti atthe amādayo parapadehīti samāso. Nāmānaṃ samāso yuttatthoti

samāsasaññā. Tato tesaṃ vibhattiyo lopā cāti vibhattilope sampatte tattheva caggahaṇena

pubbapade vibhattilopābhāvo. Sesaṃ samaṃ.

Pabhaṅkaro. Amataṃ dadātīti = amataṇdado. Raṇaṃ jahātiti = raṇañjaho. Jutiṃ dharatīti =

jutiṇdharo tathā = sahasākataṃ, parassa padaṃ. Attanopadaṃ. Bhayato upaṭṭhānaṃ =

bhayatupaṭṭhānaṃ. Parato ghoso gavampatitthero, manasikāro, pubbenivāso,

pubbenivāsānussati. Majjhekalyāṇaṃ, antevāsī, antevāsiko, janesuto, urasilomo, kaṇṭhekālo,

sarasijamiccādi.

Alopatappuriso.

Tappurisasamāso niṭṭhito.

Atha bahubbihisamāso vuccate.

So ca navavidho. Dvipado, bhinnādhikaraṇo, tipado, na nipātapubbapado, sahapubbapado,

upamānapubbapado, saṅkhyobhayapado, disantarālattho,vyātihāralakkhaṇo vāti.

Tattha dvipado tulyādhikaraṇo kammādisu chasu vibhattyatthesu bhavati.

Tattha dutiyatthe tāva: āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāmanti viggahe-

Aññapadatthesu bahubbīhi. 337-330.

Samassamānapadato aññesaṃ sappaṭhamānaṃ dutiyādivibhattyantānaṃ padānamatthesu

yuttatthāni nāmāni saha vibhāsā samasyante, so samāso bahubbīhisañño ca hoti.

[SL Page 152] [\x 152/]

Bahavo vīhayo yassa so = bahubbīhi. Bahubbīhisadisattā ayaṃ samāsopi

aṇvatthasaññāvasena bahubbīhīti vutto.

Aññapadatthappadhāno hi bahubbīhi. Duvidho cāyaṃ bahubbīhi

tagguṇasaṃviññāṇātagguṇasaṃviññāṇavasena. Tesu yattha visesanabhūto attho

aññapadatthaggahaṇena gayhati so tagguṇasaṃviññāṇo. Yathā: lambakaṇṇamānayāti.

Yattha pana na gayhati so atagguṇasaṃviññāṇo. Yathā: bahudhanamānayāti.

Idha bahubbīhisadde viya visesanassa pubbanipāto. Sesaṃ pubbasamaṃ.

Āgatasamaṇo, saṅghārāmo ettha ca āgatasaddo ca samaṇasaddo ca attano atthe aṭhatvā

dutiyāvibhattyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti.

Tadatthajotanatthameva tadanantaraṃ saṅghārāmoti padantaraṃ payujjati. Tato samāse neva

kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Idaṃsaddassa ca appayogo. Evaṃ sabbattha.

Bahubbīhi cāyaṃ abhidheyyaliṅgavacano. Tathā āgatasamaṇā = sāvatthi, āgatasamaṇaṃ

jetavanaṃ. Paṭipannā addhikā yaṃ pathaṃ so paṭipannaddhiko patho, abhirūḷhā vāṇijā yaṃ

nāvaṃ sāyaṃ abhirūḷhavāṇijā nāvā.

Evaṃ kammatthe bahubbīhi.

Tatiyatthe bahubbīhi yathā:

Jitāni iṇdriyāni yena samaṇena soyaṃ jitiṇdriyo, samaṇo evaṃ-diṭṭhadhammo,

pattadhammo, katakicco. Vijitā mārā anenāti = vijitamāro, bhagavā.

Paṭividdhasabbadhammo.

Catutthiyatthe bahubbīhi yathā:

Dinno suṅko yassa rañño soyaṃ = dinnasuṅko, rājā. Upanītaṃ bhojanaṃ assa samaṇassāti =

upanītabhojano, samaṇo. Upahaṭo bali assāti = upahaṭabali, yakkho.

[SL Page 153] [\x 153/]

Pañcamiyatthe bahubbīhi yathā:

Niggatā janā yasmā gāmā soyaṃ = niggatajano, gāmo niggato ayo asmāti = nirayo, niggatā

kilesā etasmāti = nikkileso, apetaṃ viññāṇaṃ asmāti = apetaviññāṇo, matakāyo. Apagataṃ

bhayabheravaṃ asmāti = apagatabhayabheravo, arahā.

Chaṭṭhiyatthe bahubbīhi yathā:

Chinnā hatthā yassa purisassa soyaṃ = chinnahattho, puriso. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo,

khīṇāsavo vīto rāgo assāti = vītarāgo. Dve padāni assāti = dvipado, vihattho, paṭo tevijjo,

catuppado, pañca cakkhūni assāti = pañcacakkhu, bhagavā. Chaḷabhiñño rassattaṃ.

Navaṅgaṃ satthusāsanaṃ, dasabalo, anantañāṇo tīṇi dasaparimāṇametesanti = tidasā, devā.

Samāsantassa attaṃ.

Idha parimāṇasaddasannidhānato dasasaddo saṅkhyane vattate. Ayaṃ paccayo etesanti =

idappaccayā. Ko pabhavo assāti = kimpabhavo, ayaṃ kāyo vigataṃ malamassāti = vimalo,

suṇdaro gaṇdho assāti = sugaṇdhaṃ, caṇdanaṃ evaṃ susīlo, sumukho, dummukho

kucchito gaṇdho assāti = duggaṇdhaṃ, kuṇapaṃ. Duṭṭhaṃ mano assāti = dummano.

Evaṃ-dussīlo. Tapo eva dhanaṃ assāti = tapodhano, khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti =

khantibalo, iṇdoti nāmaṃ etassāti = iṇdanāmo.

Chaṇdajātādisu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, yathā: jāto

chaṇdo assāti = jātacchaṇdo, chaṇdo jāto assāti = chaṇdajāto.

Evaṃ sañjātapītisomanasso, pītisomanassajāto, māsajāto, jātamāso, chinnahattho,

hatthacchinno. Dīghā jaṅghāyassāti viggayha samāsādimhi kate:

Tulyādhikaraṇe padeti ca vattate.

Itthiyaṃ bhāsitapumitthi pumāva ce. 338-333.

Itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe pade pare pubbe bhāsitapumā itthivācako saddo atthi ce

so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayābhāvo. Bahubbīhivisayoyaṃ upari

kammadhārayasaññe cāti cakkhamānattā.

[SL Page 154] [\x 154/]

Kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassā paccayesu ca. 339-405.

Kvaci taddhitasamāsanāmopasaggādisu padesu ādimajjhauttarabhūtānaṃ sarānaṃ

jinavacanānurodhena dīgharassā honti paccayesu paresu ca aparabhūtesu ca.

Tattha:dīghattaṃ pākaṭānūpaghātādo madhuvādisu,

Rassattaṃ ajjave itthirūpādo ca katādisūti.

Bahubbīhisamāse ca sati uttarapadantassa sarassa rassattaṃ.

Dīghajaṅgho puriso. Tathā- pahūtā jivhā assāti = pahūtajivho, bhagavā. Mahatī paññā assāti

= mahāpañño. Mahatammahātulyādhikaraṇe padeti mahādeso.

Itthiyamiti kiṃ? - Khamādhano.

Bhāsitapumāti kiṃ - saddhādhuro. Saddhāpakatiko, paññāpakatiko. Paññāvisuddhiko. Ettha

ca kvacisamāsantagatānamakārantoti kappaccayo.

Tulyādhikaraṇe icceva. Samaṇībhattiko, kumārībhattiko, kumārīgītiko.

Pubbapadassevāyaṃ pumhāvātideso tena idha na bhavati. Bahudāsiko, puriso

bahukumārikaṃ, kulaṃ.

Gaṇḍīvo dhanu assāti viggayha samāsādimhi kate

Dhanumhā ca. 340-342.

Tipadamidaṃ kvaci samāsantagatā dhanusaddā āppaccayo hoti casaddena dhammādito ca.

Vamodudantānanti vakāro. Gaṇḍīvadhanvā. Evaṃ-paccakkhā dhammā

assāti-paccakkhadhammā.

Kvacīti kiṃ? Sahassatthāmadhanu, paccakkhadhammo viditadhammo.

Nānādumapatitapupphavāsitasānu iccatra-nānāppakārā dumā = nānādumā, nānādumehi

patitāni = nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni

cāti-nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā = nānādumapatitapupphavāsitā,

nānādumapatitapupphavāsitā sānu yassa pabbatassa soyaṃ =

nānādumapatitapupphavāsitasānu, pabbato. Ayaṃ kammadhārayatappurisagabbho

tulyādhikaraṇabahubbīhi.

[SL Page 155] [\x 155/]

Tathā-byalambo ambudharo = byālambambudharo, tassa biṇdūni =

byālambambudharabiṇdūni, tehi cumbito = byālambambudharabiṇducumbito, tādiso kūṭo

yassa soyaṃ = byālambambudharabiṇducumbita kūṭo iccādi.

Sattamiyatthe bahubbīhi yathā

Sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ = sampannasasso, janapado. Sulabho piṇḍo

imasminti = sulabhapiṇḍo, deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ rājadhāniyaṃ sā ākiṇṇamanussā.

Rājadhāni. Bahavo tāpasā etasminti = bahutāpaso, assamo. Upacitaṃ maṃsalohitaṃ

asminti-upacitamaṃsalohitaṃ, sarīraṃ. Bahavo sāmino asminti bahusāmikaṃ, nagaraṃ.

Bahū nadiyo asminti atthe samāsādimhi kate-

Samāsantaggahaṇaṃ kappaccayo ca vattate.

Nadimhā ca. 341-340.

Samāsantagatā nadimhā kappaccayo hoti, casaddena tu antā ca. Niccatthaṃ vacanaṃ.

Nadīti cettha itthivācakānaṃ īkārūkārānaṃ parasamaññā. Tato kvacādimajjhuttarānanti ādinā

nadīsaññassa kappaccaye rassattaṃ bahunadiko, janapado evaṃ bahujambukaṃ, vanaṃ.

Bahunārikoti chaṭṭhībahubbīhinā siddhaṃ bahavo kattāro asmiṃ assāti vā = bahukattuko,

deso. Evaṃ bahubhattuko.

Bhinnādhikaraṇo yathā: ekarattiṃ vāso assāti ekaratti, vāso samānena janena saddhiṃ vāso

assāti = samānavāso, puriso. Ubhato byañjanamassa atthīti ubhatobyañjanako. Chattaṃ

pāṇimhi assāti chattapāṇi, puriso. Evaṃdaṇḍapāṇi, satthapāṇī, vajirapāṇī, khaggahattho,

pattahattho, dāne ajjhāsayo assāti = dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhabhattiko,

saṅammagāravo iccādi.

Tipado yathā: parakkamenādhigatā sampadā yehi te bhavanti parakkamādhigatasampadā,

mahāpurisā evaṃ-dhammādhigatabhogā. Onīto pattato pāṇi yena soyaṃ = onītappapāṇi,

sihassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti = sīhapubbaddhakāyo. Mattā bahavo mātaṅgā asmīnti

= mattabahumataṅgaṃ, vanaṃ iccādi.

[SL Page 156] [\x 156/]

Nanipātapubbapado yathā: natthi etassa samoti = asamo, bhagavā. Idha attantassa

tappuriseti sutte attannassāti yogavibhāgena nassa attaṃ evaṃ-appaṭipuggalo, aputtako,

ahetuko. Kvaci samāsanta iccādinā kappaccayo.

Natthi saṃvāso etenāti = asaṃvāso. Na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko, janapado.

Abhikkhuko, vihāro. Natthi etassa uttaroti = anuttaro. Sare an iti an.

Tappurisaggahaṇamupalakkhaṇaṃ. Athavā tesu vuddhīti ādinā nassa an. Evaṃ-natthi anto

assāti = anantaṃ. Na vijjanti āsavā etesanti = anāsavā iccādi.

Paṭhamāyatthe sahapubbapado yathā: saha hetunā yo vattate so hoti sahetuko. Sahetu vā.

Tesu vuddhīti ādinā sahasaddassa sādeso kvaci samāsanta iccādinā kappaccayo ca. Saha

pītiyā ime vattantīti = sappītikā. Evaṃ-saha paccayehi vattantīti = sappaccayā. Sakkileso,

saupādāno, saparivāro, saha parivāro vā. Saha mūlena uddhaṭo = samūladdhaṭo, rukkho.

Upamānapubbapado paṭhamāyatthe tāva bhave upamānopameyyabhāvappasiddhatthaṃ

ivasaddappayogo. Kāyavyāmānaṃ samappamāṇatāya nigrodho iva parimaṇḍalo yo

rājakumāro soyaṃ = nigrodhaparimaṇḍalo, rājakumāro. Vuttaṭṭhānamappayogoti iva

saddassa appayogo. Saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkha paṇḍaro, kāko viya sūro ayanti =

kākasūro. Cakkhu ivabhūto ayaṃ paramatthadassanatoti = cakkhubhūto, bhagavā.

Evaṃ-atthabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto. Aṇdho iva bhuto ayanti = aṇdhabhūto, bālo

muñjababbajamiva bhūtā ayanti = muñjababbajabhūtā,kudiṭṭhi. Tantākulakamiva jātā ayanti

= tantākulakajātā.

Chaṭṭhiyatthe-suvaṇṇassa vaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ = suvaṇṇavaṇṇo, bhagavā.

Uttarapadalopo. Nāgassa viya assagatīti = nāgagati evaṃ-sīhagati, nāgavikkamo,

sīhavikkamo, sīhahasu. Eṇissa viya assa jaṅghāti = eṇijaṅgho, sīhassa pubbaddhaṃ viya

assa kāyoti = sīhapubbaṅadhakāyo, brahmuno viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro assāti =

brahmassaro.

Vāsaddatthe saṅkhyobhayapado yathā: dve vā tayo vā pattā = dvattipattā,

dvekaṭṭhānamākāro vāti dvisaddantassa āttaṃ. Rassattaṃ. Dvīhaṃ vā tīhaṃ vā =

dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā = chappañca vācā. Evaṃ-sattaṭṭha māsā,

ekayojanadviyojanādi.

[SL Page 157] [\x 157/]

Disantarālatthe yathā: pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarālaṃ sāyaṃ =

pubbadakkhiṇā, vidisā. Ettha tulyādhikaraṇapadaparattabhāvā na pumbhāvātideso.

Kvacādimajjhuttarānanti ādinā disantarālattho pubbapadassa rassattaṃ. Evaṃ pubbuttarā,

aparadakkhiṇā, pacchimuttarā yadā pana dakkhiṇā ca sā pubbā cāti kammadhārayasamāso

hoti tadā pumhāvātideso. Uttarapadatthappadhānattā sabbanāmikavidhānampi niccaṃ

bhavatiyeva yathā: dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassamiti.

Vyatihāralakkhaṇo yathā: kesesu kesesu gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti = kesākesi

daṇḍehi daṇḍehi paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti = daṇḍādaṇḍi

kvacādimajjhuttarānantiādinā majjhe dīgho tesu vuddhīti ādinā antassikāro.

Paṭhamāvibhattyatthabahubbīhi.

Bahubbīhisamāso niṭṭhito.

Atha caṇdasamāso vuccate.

So ca vividho itarītarayogasamāhāratthabhedena.

Tattha itarītarayoge tāva:

Sāriputtamoggallānā itīdha:- ubhayatthāpi paṭhamekavacanaṃ samuccayajotanatthaṃ

casaddappayogo ca. Sāriputto ca moggallāno cāti viggahe-

Nāmānaṃ samuccayo dvaṇdo. 342-332.

Nānānāmānameva ekavibhattikānaṃ yuttatthānaṃ yo samuccayo so vibhāsā samāso bhavati

dvaṇdasañño ca. Ettha ca samuccayo nāma sampiṇḍanaṃ so pana catthavasena

kevalasamuccayo aṇvācayo itarītarayogo samāhāro cāti catubbidho tattha kevalasamuccaye

aṇvācaye va samāso na bhavati kirayā sāpekkhatāya nāmānamaññamaññaṃ

ayuttatthabhāvato.

Yathā: cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi sīlañca rakkhāhi.

Itarītarayoge ca samāhāre ca samāso bhavati.

[SL Page 158] [\x 158/]

Tattha nāmānaṃ aññamaññaṃ yuttatthabhāvato dve ca dve cāti = dvaṇdo. Dvaṇdaṭṭho vā

= dvaṇdo. Dvaṇdasadisattā ayaṃ samāsopi aṇvatthasaññāya dvaṇdoti vuccati.

Ubhayapadatthappadhāno hi dvaṇdo. Nanu ca ubhayapadatthappadhānatte sati dvaṇde

kathamekatthabhāvo siyāti? Vuccate.

Sadisādiatthepi saddappavattisambhavena padānamekakkhaṇe yeva atthadvayadīpakattā

na nirodho, tañca dvaṇdavisayameva tesamatthadvayadīpanā.

Yathāhi bhusaddo anubhavāhibhavādike atthe aṇvabhiādi upasaggasahitova dīpeti, na

kevalo.

Evaṃ gavāssakanti ādisu gavādīnaṃ assādisaddantarasahitānameva atthadvayadīpanaṃ na

kevalānanti dvaṇdavisayameva, na sabbatthāti daṭṭhabbaṃ. Athavā dvinnampi

yathāvuttasamuccayadīpakattā atthi dvaṇdepekatthatāti na koci virodho. Tato

samāsasaññāvibhattilopādi vuttanayameva samāseneva vatthassa vuttattā

vuttaṭṭhānamappayogoti casaddassa appayogo idha caṇdo accitataraṃ pubbaṃ nipatati

parasseva liṅgañca itarītarayogassa avayavappadhānattā sabbattha bahuvacanameva.

Sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi samaṇā ca

brāhmaṇā cāti = samaṇabrāhmaṇā. Evaṃ-brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā,

devamanussā, caṇdimasuriyā. Mātā ca pitā ca = mātāpitaro. Tesu vuddhīti ādinā dvaṇdo

mātuādipubbapadukārassa ākāro evaṃ pitāputtā.

Jāyā ca pati cāti jāyāpati itīdha:

Kvacīti vattate.

Jāyāya tudaṃjānī patimhi. 343-341.

Jāyāsaddassa tudaṃ jāni iccete ādesā honti patisadde pare kvaci. Tudampati, jānipatī,

jayampatikā ettha niggahītā gamo kvacādiccādinā rassattañca. Kvaci appassaraṃ pubbaṃ

nipatati. Yathā caṇdo ca suriyo ca = caṇdasuriyā, nigamā ca janapadāca = nigamajanapadā,

surā ca asurā ca guruḷā ca manujā ca bhujagā ca gaṇdhabbā ca =

surāsuragaruḷamanujabhujagagaṇdhabbā.

[SL Page 159] [\x 159/]

Kvaci. Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ pubbanipāto yathā: aggi ca dhūmo ca = aggidhūmā. Evaṃ

gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā. Dhātavo ca liṅgāni ca = dhātuliṅgāni.

Kvaci sarādi akārantaṃ pubbaṃ nipatati. Yathā-attho ca dhammo ca = atthadhammā evaṃ

atthasaddā saddatthā vā.

Samāhāre pana: cakkhu ca sotañcāti atthe nāmānaṃ samuccayo dvaṇdoti dvaṇdasamāsaṃ

katvā vibhattilopādimhi kate:

Napuṃsakaliṅgaṃ ekattañcāti vattate.

Tathā dvaṇde pāṇituriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthādīnañca

344-324.

Yathā digusamāse tathā samāhāradvaṇdasamāsepi pāṇituriyayoggasenaṅgatthānaṃ

khuddajantukavividhaviruddhavisabhāgattha iccevamādīnañca ekattaṃ hoti

napuṃsakaliṅgattañca.

Pāṇino ca turiyāni ca yoggāni ca senā cāti = pāṇituriyayoggasenā, tāsamaṅgāni =

pāṇituriyayoggasenaṅgāni. Dvaṇdato parattā aṅgasaddo paccekamahisambajjhate.

Khuddā ca te jantu cāti = khuddajantukā. Vividhenākārena viruddhā = vividhaviruddhā,

niccavirodhino samāno bhāgo yesaṃ te = sabhāgā. Tesu vuddhīti ādīnā samānassa sādeso.

Vividhā ca te lakkhaṇato sabhāgā ca kiccatoti visabhāgā. Pāṇituriyayoggasenaṅgāni ca

khuddajantukā ca vividhaviruddhā ca visabhāgā cāti dvaṇdo idha bahuttā pubbanipātassa

aniyamo. Te atthā yesaṃ te =

pāṇituriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā, te ādayo yesante =

tadādayo.

Ādiggahaṇena aññoññaliṅgavisesitasaṅkhyāparimāṇatthapavanacaṇḍālatthadisatthādīnañca

dvaṇde ekattaṃ napuṃsakaliṅgattañca iti pāṇyaṅgatthabhāvato cakkhusotasaddānaṃ iminā

ekattaṃ napuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattā nāvamyapadesa kate syāduppatti amādesādi.

[SL Page 160] [\x 160/]

Cakkhusotaṃ he cakkhusota cakkhusotaṃ cakkhusotena. Evaṃ sabbatthekavacanameva.

Mukhañca nāsikā ca = mukhanāsikaṃ saro rasso napuṃsaketi antassa rassattaṃ. Hanu va

gīvā ca = hanugīvaṃ. Evaṃ-kaṇṇanāsaṃ, pāṇipādaṃ, chavimaṃsalohitaṃ,

hatthapādamaṃsalohitānīti ādīnaṃ pana itarītarayogena siddhaṃ. Evaṃ pāṇyaṅgatthe.

Turīyaṅgatthe: gītañca vāditañca = gītavāditaṃ. Sammañca tālañca = sammatāḷaṃ.

Sammanti kaṃsatāḷaṃ, tāḷanti hatthatāḷaṃ. Saṅkho ca paṇavo ca deṇḍimo ca, saṅkhā ca

paṇavā ca deṇḍimā cāti vā = saṅkhapaṇavadeṇḍimaṃ. Paṇavādayo dvepi bherivisesā.

Yoggaṅgatthe: phālo ca pācano ca = phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca = yuganaṅgalaṃ.

Senaṅgatthe:-hatthino ca assā ca = hatthassaṃ, rathā ca pattikā ca = rathapattikaṃ. Asi ca

cammañca = asicammaṃ. Cammanti saravāraṇaphalakaṃ. Dhanu ca kalāpo ca =

dhanukalāpaṃ. Kalāpo tuṇhīraṃ.

Khuddajantukatthe: ḍaṃsā ca makasā ca = ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ-kuṇthakipillikaṃ,

kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭasiriṃsapaṃ. Tattha kuṇthā sukhumakipillikā. Kīṭā kapālapiṭṭhikapāṇā.

Vividhaviruṭṭhatthe:-ahi ca nakulo ca ahī ca nakulā cāti vā = ahinakulaṃ.

Evaṃ-biḷāramūsikaṃ. Antassa rassattaṃ. Kākolūkaṃ, sappamaṇḍukaṃ, garuḷasappaṃ.

Visabhāgatthe:-sīlañca paññāṇañca = sīlapaññāṇaṃ samatho ca vipassanā ca =

samathavipassanaṃ. Evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ, satisampajaññaṃ, lobhamohaṃ,

dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thīnamiddhaṃ, uddhaccakukkuccamiccādi. Ammo

niggahītaṃ jhalapehīti ettha ammoti niddesadassanato katthaci napuṃsakaliṅgattaṃ na hotīti

daṭṭhabbaṃ tena-ādhipaccaparivāro, chaṇdapārisuddhi, paṭisaṇdhippavattiyanti ādi

sijjdhati.

Aññoññaliṅgavisesitānaṃ dvaṇde: dāsī ca dāso ca = dāsi dāsaṃ. Kvacādīti ādinā majjhe

rassattaṃ. Itthī ca pumā ca itthīmumaṃ. Evaṃ-pattacīvaraṃ, sākhāpalāsamiccādi.

Saṅkhyāparimāṇatthānaṃ dvaṇde:ekakañca dukañca = ekakadukaṃ.

Saṅkhyādvaṇde appasaṅkhyā pubbaṃ nipatati.

[SL Page 161] [\x 161/]

Evaṃ dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dīgho ca majjhimo ca = dīghamajjhimaṃ.

Pavanacaṇḍālatthānaṃ dvaṇdoorabbhikā ca sūkarikā ca = orabbhika sūkarikaṃ evaṃ

sākuṇikamāgavikaṃ. Sapāko ca caṇḍālo ca = sapākacaṇḍālaṃ. Pukkusachavaḍāhakaṃ,

veṇarathakāraṃ. Tattha veṇātacchakā, rathakārā cammakārā.

Disatthānaṃ dvaṇde: pubbā ca aparā cāti atthe caṇdasamāsaṃ katvā idhādiggahaṇena

ekatte napuṃsakaliṅgatte ca kate-saro rasso napuṃsaketi rassattaṃ. Pubbāparaṃ,

pubbāparena, pubbāparassa iccādi. Evaṃ-puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ,

adharuttaraṃ.

Napuṃsakaliṅgaṃ ekattaṃ dvaṇdeti ca vattate.

Vibhāsā rukkhatiṇapasudhanadhañña janapadādīnañca. 345-325.

Rukkhatiṇapasudhanadhaññajanapadādīnamekattaṃ napuṃsakaliṅgattañca vibhāsā hoti

dvaṇdasamāse.

Ekattābhāve bahuvacanaṃ parasseva liṅgañca

Tattha rukkhānaṃ dvaṇde: assatthā ca kapitthā cāti atthe samāhāre dvaṇdasamāsādimhi

kate iminā vikappenekattaṃ napuṃsakaliṅgattatañca assatthakapitthaṃ, assatthakapitthā vā.

Evaṃ ambapanasaṃ, ambapanasā. Khadirapalāsaṃ. Khadirapalāsā. Dhavāssakaṇṇakaṃ,

dhavāssakaṇṇakā.

Tiṇānaṃ dvaṇde: usīrāni ca bīraṇāni ca = usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇāni vā

evaṃ-muñjababbājāni. Kāsakusaṃ, kāsakusā.

Pasūnaṃ dvaṇde: ajā ca eḷakā ca = ajeḷakaṃ, ajeḷakā. Hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca =

hatthigavāssavaḷavaṃ, hatthigavāssavaḷavā. Rassattaṃ. O sare cāti avādeso ca. Gomahisaṃ,

gomahisā. Phaṇeyyavarāhaṃ, phaṇeyyavarāhā. Sīhavyagghataracchaṃ,

sīhavyagghataracchā.

Dhanānaṃ dvaṇde: hiraññca suvaṇṇañca = hiraññasuvaṇṇaṃ. Hiraññasuvaṇṇāni.

Evaṃ-jātarūparajataṃ, jātarūparajatāni, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ,

maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā.

[SL Page 162] [\x 162/]

Dhaññānaṃ dvaṇde: sāli ca yavā ca = sāliyavaṃ, sāliyavā. Evaṃ-tilamuggamāsaṃ,

tilamuggamāsā

Janapadānaṃ dvaṇde:kāsī ca kosalā ca = kāsikosalaṃ, kāsikosalā vā. Vajji ca mallā ca =

vajjimallaṃ, vajjimallā vā. Aṅgā ca magadhā ca = aṅgamagadhaṃ, aṅgamagadhā

ādiggahaṇena aññoñña paṭipakkhānaṃ sakuṇatthānañca dvaṇde: vibhāsā ekattaṃ

napuṃsakaliṅgattañca. Kusalañca akusalañca = kusalākusalaṃ, kusalākusalāvā.

Evaṃ-sāvajjānavajjaṃ sāvajjānavajjā hīnappaṇītaṃ, hīnappaṇītā. Kaṇhasukkaṃ,

kaṇhasukkā. Sukhadukkhaṃ, sukhadukkhāni. Paṭighānunayaṃ, paṭighānunayā chāyātapaṃ,

chāyātapā. Ālokaṇdhakāraṃ, ālokaṇdhakārā ratti ca divā ca = rattiṇdivaṃ, rattiṇdivā.

Ahañca ratti ca = ahorattaṃ, ahorattā kvaci samāsanta iccādinā ākārikāranamattaṃ.

Sakuṇānaṃ dvaṇde: haṃsā ca bakā ca = haṃsabakaṃ, haṃsabakā vā. Evaṃ

kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā. Mayūrakoñcaṃ, mayūrakoñcā sukasāḷikaṃ,

sukasāḷikā

Samāhāradvaṇde-yebhuyyena vettha:

Accitappassaraṃ pubbaṃ ivaṇṇuvaṇṇantakaṃ kvaci,

Dvaṇde sarādakārantaṃ bahusvaniyamo bhave.

Dvaṇdasamāso niṭṭhito.

Pubbūttarūbhayaññatthappadhānattā catubbidho,

Samāsoyaṃ digukammadhārayehi ca chabbidho.

Duvidho abyayībhāvo navadhā kammadhārayo,

Digu dvidhā tappuriso aṭṭhadhā navadhā bhave,

Bahubbīhi dvidhā dvaṇdo samāso caturaṭṭhadhāti.

Iti rūpasiddhiyaṃ samāsakaṇḍo catuttho.

Atha nāmato eva vibhattyantā apaccādiatthavisese taddhituppattīti nāmato paraṃ

taddhitavidhānaṃ padissate.

Tattha tasmā tividhaliṅgato paraṃ hutvā hitā sahitāti = taddhitā.

Ṇādippaccayānametamadhivacanaṃ. Tesaṃ vā nāmikānaṃ hitā upakārā = taddhitāti

atvatthabhūtaparasamaññāvasenāpi ṇādippaccava taddhitā nāma.

[SL Page 163] [\x 163/]

Vasiṭhassa apaccanti viggahe:

Liṅgañca nipaccateti ito liṅgaggahaṇamanuvattate.

Vā ṇappacce. 346-346.

Chaṭṭhiyantato liṅgamhā ṇappaccayo hoti vikappena tassāpaccamiccetasmiṃ atthe. So ca-

Dhātuliṅgehi parāppaccayā. 347-434.

Dhātūhi ca liṅgehi ca paccayā parāva hontīti paribhāsato apaccasambaṇdhimhā liṅgato

chaṭṭhiyantāyeva paro hoti. Paṭicca etasmā attho etīti = paccayo. Vuttaṭṭhānamappayogoti

apaccasaddassa appayogo. Tesaṃ vibhattiyo lopā cāti vibhattilopo.

Tesaṃ ṇo lopaṃ. 348-338

Tesaṃ taddhītappaccayānaṃ ṇānubaṇdhānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.

Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe ca. 349-402

Ādisarassa vā ādibyañjanassa vā asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakārappaccaye pare.

Saṃyogo anto assāti = saṃyoganto. Tadañño asaṃyoganto. Athavā vavatthitavibhāsatthoyaṃ

vāsaddo. Tadā ca pakatibhūte liṅge sarānamādisarassa asaṃyogantassa vuddhi hoti vā

saṇakāre taddhitappaccaye pareti attho. Tena-

Vāsiṭṭhādīsu niccāyaṃ aniccoḷumpikādisu,

Na vuddhī nīlapītādo vavatthitavibhāsato.

Casaddaggahaṇamavadhāraṇatthaṃ. Tassā vuddhiyā aniyamappasaṅge niyamatthaṃ

paribhāsamāha.

Āyuvaṇṇānañcāyo vuddhi. 350-407.

Tesaṃ akāraivaṇṇuvaṇṇānameva yathākkamaṃ ā e o iccete vuddhiyo honti.

Casaddaggahaṇamavuddhisampiṇḍanatthaṃ avadhāraṇatthaṃ vā. I ca u ca = yū. Yū eva

vaṇṇā = yuvaṇṇā, a ca

[SL Page 164] [\x 164/]

Yuvaṇṇā ca = ayuvaṇṇā. Ā ca e ca o ca = āyo. Puna vuddhiggahaṇaṃ negamajānapadāti

ādisu uttaravuddhibhāvatthaṃ. Ettha ca ayuvaṇṇānanti ṭhānaniyamavacanaṃ āyonaṃ

vuddhippasaṅganivattanatthaṃ.

Yathā hi katavuddhīnaṃ puna vuddhi na hoti hi,

Tathā sabhāvavuddhīnaṃ ayonaṃ puna vuddhi na.

Tato akārassa ākāro vuddhi. Saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakatīti

saralopapakatibhāvā. Naye paraṃ yutteti paranayanaṃ katvā taddhitattā taddhitasamāsa

iccādinā nāmavyapadese kate pure viya syāduppatti. Vāsiṭṭho. Vasiṭṭhassa putto vā

vāsiṭṭhā iccādi. Purisasaddasamaṃ. Tassa nattupanattādayopi tadupavārato vāsiṭṭhāyeva

evaṃ sabbattha gottataddhite paṭhamappakatitoyeva paccayo hoti.

Itthiyaṃ:-ṇappaccayantato ṇavaṇikaṇeyyaṇantūhīti vāsiṭṭhasaddato īppaccayo.

Saralopādiṃ katvā itthippaccayantattā taddhitasamāsa iccādisutte caggahaṇena

nāmavyapadese kate syāduppatti vāsiṭṭhi, kaññā vāsiṭṭhi. Vāsiṭhiyo iccādi itthisaddasamaṃ.

Napuṃsakena: vāsiṭṭhaṃ, apaccaṃ vāsiṭṭhāni iccādi cittasaddasamaṃ. Evaṃ uparipi

taddhitantassa tiliṅgatā veditabbā. Bhāradvājassa putto = bhāradvājo, vessāmittassa putto =

vessāmitto, gotamassa putto = gotamo. Ettha ca ayuvaṇṇattābhāvā ākārādīnaṃ na vuddhi

hoti. Vasudevassa apaccaṃ = vāsudevo bāladevo cittakoti ādisu pana saṃyogantattā vuddhī

na bhavati.

Vacchassāpaccanti viggahe: ṇamhi sampatte-vā ṇappacceti ito vāti taddhitavidhāne

sabbattha vattate. Tena sabbattha vākyavuttiyo bhavanti.

Apacceti yāva saṃsaṭṭhaggahaṇā vattate.

Ṇāyanaṇāna vacchādito. 351-347.

Vaccha kacca iccevamādito chaṭṭhiyantā gottagaṇato ṇāyana ṇāna iccete paccayā honti vā

tassāpaccamicce tasmiṃ atthe. Sabbattha ṇakārānubaṇdho vuddhattho. Sesaṃ pubba

* Nattapatattādayopi iti ca pāṭṭho,

[SL Page 165] [\x 165/]

Samaṃ. Saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso. Vacchāyano, vacchāno, vacchassa putto vā.

Evaṃ kaccassa putto = kaccāyano, kaccāno. Moggallassa putto = moggallāyano, moggallāno.

Evaṃ aggivessāyano. Aggivessāno kaṇhāyano, kaṇhāno. Sākaṭāyano, sākaṭāno muñjāyano,

muñjāno. Kuñjāyano, kuñjāno iccādi. Ākati gaṇoyaṃ.

Kattikāya apaccanti viggahe-

Ṇeyyo kattikādīhi. 352-348.

Ādisaddoyaṃ pakāre vattate kattikā vinatā rohiṇī iccevamādīhi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi

ṇeyyappaccayo hoti vā tassa apaccamiccetasmiṃ atthe.

Vibhattilope pakati cassa sarantassāti pakatibhāvo. Kattikeyyo, kattikāya putto vā.

Evaṃ-vinatāya apaccaṃ-venateyyo. Ikārassekāro vuddhi. Rohiṇiyā putto = rohiṇeyyo.

Gaṅgāya apaccaṃ = gaṅgeyyo. Bhaginiyā putto = bhāgineyyo. Nadiyā putto = nādeyyo.

Evaṃ-anteyyo, āheyyo, kāpeyyo. Suciyā apaccaṃ = soceyyo ettha ukārassokāro vuddhi.

Bālāya apaccaṃ = bāleyyo iccādi.

Dakkhassāpaccanti viggahe: ṇamhi sampatte-

Ato ṇi vā. 353-349.

Akārantato liṅgamhā ṇippaccayo hoti vā tassāpaccamiccetasmiṃ atthe. Dakkhi dakkhī

dakkhayo. Doṇassa apaccaṃ = doṇi. Evaṃ-vāsavi, sakyaputti, nāthaputti, dāsaputti,

dāsarathi, vāruṇi, kaṇhi,bāladevi,pāvaki jinadattassa apaccaṃ = jenadatti, suddhodani.

Ānuruddhi iccādi.

Puna vāggahaṇena apaccatthe ṇikappaccayo. Aditi ādito ṇyappaccayo ca.

Yathā:sakyaputtassa putte-sekyaputtiko. Tesu vuddhi lopāti ādinā kakārassa yakāro.

Sakyaputtiyo. Evaṃ-nāthaputtiko, jenadattiko. Vimātuyā putto = vemātiko. Aditiyā puttoti

atthe ṇyappaccayo hoti. Vuddhi.

[SL Page 166] [\x 166/]

Avaṇṇo ye lopañca. 354-263.

Avaṇṇo taddhitabhūte yappaccaye pare lopamāpajjate, casaddena ivaṇṇopīti ikāralopo.

Yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañjakārattanti tayakārasaṃyogassa cakāro. Para

dvebhāvo ṭhāneti cittaṃ. Ādicco. Evaṃ-ditiyā putto = decco

Kuṇḍaniyā puttoti atthe ṇyappaccaye kate-

Kvavādimajjhuttaresūti vattamāne-

Tesu vuddhilopāgamavikāraviparītā desā ca . 355-406.

Tesu ādimajjhuttaresu avihitalakkhaṇesu jinavacanānuparodhena kvaci

vuddhilopaāgamavikāraviparītaādesā hontīti saṃyogantattepi ādivuddhi. Īkāralope nyassa

ñādeso. Koṇḍañño. Kuruno putto = koravyo. Etthāpi teneva ukārassa avādeso bhātuno

putto = bhātavyo.

Upaguno appaccanti viggahe-

Ṇavopagvādīhi.* 356-363.

Upagu manu iccevamādīhi ukārantagottagaṇatoṇavappaccayo hoti vā

tassāpaccamiccetasmiṃ atthe. Ādisaddassa cettha pakāravācittā ukārantatoyevāyaṃ. Opagavī

opagavaṃ. Manuno apaccaṃ = mānavo. Mānusoti ṇappaccaye sāgame ca kate rūpaṃ.

Gagguno apaccaṃ = gaggavo. Paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo. Upaviṇdussa apaccaṃ =

opaviṇdavo.

Vidhavāya apaccanti atthe-

Ṇera vidhavādito. 357-351.

Vidhavādito ṇerappaccayo hoti vā apaccatthe. Vigatodhavo pati etissāti = vidhavā,

vedhavero. Vaṇdhakiyā abhisāriniyāputto = vaṇdhakero. Samaṇassa upajjhāyassa putto =

puttaṭṭhānīyattāti sāmaṇero. Nāḷikero iccādi.

Apaccataddhitaṃ

* "Ṇavopakvā dīhi"ti vā pāṭho

"Upaku" iccapi pāṭho.

[SL Page 167] [\x 167/]

Tilena saṃsaṭṭhanni viggahe-

Yena vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko. 358-352.

Yena vā saṃsaṭṭhaṃ yena vā tarati yena vā carati yena vā vahati tato tatiyantato liṅgamhā

tesu saṃsaṭṭhādisvatthesuṇikappaccayo hoti vā. Telikaṃ bhojanaṃ, tilenābhisaṅkhatanti

attho. Telikī yāgu. Guḷena saṃsaṭṭhaṃ = golikaṃ. Evaṃ ghātikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ,

loṇikaṃ.

Nāvāya taratīti = nāviko, uḷumpena taratiti = oḷumpiko. Vuddhiabhāvapakkhe uḷumpiko.

Evaṃ = kulliko. Gopucchiko sakaṭena caratīti = sākaṭiko. Evaṃ- pādiko, daṇḍiko.

Dhammena carati pavattatīti = dhammiko. Sīsena vahatiti = sīsiko. Vāggahaṇe idha

vuddhi na hoti.

Evaṃ aṃsiko, khaṇdhiko, hatthito, aṅguliko puna vāggahaṇena aññatthesupi ṇikappaccayo.

Paradāraṃ gacchatīti = pāradāriko. Pathaṃ gacchatīti = pathiko.

Vinayamadhīte aveccādhiteti vā viggahe-

Ṇikoti vattate.

Tamadhīte tenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesu ca. 359-353.

Catuppamidaṃ. Tamadhīteti atthe tenakatādisvatthesu ca tamhi sannidhāno tattha niyutto

tamassa sippaṃ tamassa bhaṇḍaṃ tamassa jīvikā iccetesvatthesu ca dutiyādivibhattyantehi

liṅgehi ṇikappaccayo hoti vā. Venayiko evaṃ-suttantiko, ābhidhammiko, abhidhammiko vā.

Vyākaraṇamadhīteti atthe ṇikappaccayādimhi kate vuddhādisarassa vā saṃyogantassa saṇe

ca iti vattamāne-

Mā yūnamāgamo ṭhāne. 360 = 403.

I u iccetesaṃ ādibhūtānaṃ mā vuddhi hoti tatreva vuddhi āgamo hoti ca ṭhāneti

ekāravuddhāgamo.

hāneti vacanā cettha yūnamādesabhūtato,

Yavehi pubbeva e o vuddhiyo honti āgamā.

[SL Page 168] [\x 168/]

Yakārassa dvibhāvo.

Veyyākaraṇiko. Nyāyamadhīteti = neyyāyiko. Evaṃ-takkiko, nemittiko. Kāyena kato payogo

= kāyiko. Kāyena kataṃ kammaṃ = kāyikaṃ. Vacasaṃ kataṃ kammaṃ = vācasikaṃ. Evaṃ

mānasikaṃ ettha sa sare vāgamoti sutte anuvattitādi saddena paccayasarepi sāgamo. Therehi

katā saṅgīti therikā. Evaṃ pañcasatikā, sattasatikā, ettha ṇavaṇikādisutte

anuvattitacāggahaṇena īppaccayo na hoti.

Sannidhānatthe-sarīre sannidhānā vedanā = sārīrikā. Sārīrikaṃ dukkhaṃ. Evaṃ-mānasikaṃ.

Niyuttatthe-dvāre niyutto = dovāriko. Ettha mā yūnamāgamo ṭhāneti vakārato pubbe

okāragamo. Evaṃ-bhaṇḍāgāriko, nāgariko, navakammiko, vanakammiko, ādikammiko,

odariko, rathiko, pathiko. Upāye niyutto = opāyiko. Cetasi niyuttā = cetasikā.

Sippatthe vīṇāvādanaṃ vīṇā. Vīṇā assa sippanti = veṇiko. Evaṃ-pāṇaviko, modaṅgiko,

vaṃsiko.

Bhaṇḍatthe-gaṇdho assa bhaṇḍanti = gaṇdhiko. Evaṃ-teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko,

tambūliko. Loṇiko.

Jīvikatthe-urabbhaṃ hantvā jīvatīti urabbho assa jīvikātivā = orabbhiko. Evaṃ-māgaviko.

Ettha vakārāgamo. Sūkariko. Sākuṇiko, macchiko iccādi. Tena katādīti ettha ādiggahaṇena

tena hataṃ tena baddhaṃ tena kītaṃ tena dibbati so assa āvudho so assa ābādho tattha

pasanno tassa santakaṃ tamassa parimāṇaṃ tassa rāsi taṃ arahati tamassa sīlaṃ tattha āgato

tato sambhīto tadassa payojananti evamādiatthe ca ṇikappaccayo hoti.

Yathā:- jālena hato hantīti vā = jāliko. Evaṃ-bāḷisiko, pārappiko. Suttena baddho = suttiko.

Varattāya baddho = vārattiko, nāgo.

Vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ = vatthikaṃ. Evaṃ = kumbhikaṃ, phālikaṃ. So vaṇṇikaṃ, sātikaṃ.

Akkhena dibbatīti = akkhiko. Evaṃ sālākiko, tiṇdukiko, ambaphaliko. Cāpo assa āvudhoti

= vāpiko. Evaṃ-tomariko, muggariko, mosaliko.

[SL Page 169] [\x 169/]

Vāto assa ābādho atthīti vā = vātiko. Evaṃ sembhiko, pittiko. Buddhe pasanno = buddhiko.

Evaṃ - dhammiko. Buddhassa santako = buddhiko. Evaṃ - dhammiko. Saṅghiko, vihāro

saṅghikā, bhūmi. Saṅghikaṃ, cīvaraṃ. Puggalikaṃ. Kumbho assa parimāṇanti = kumbhikaṃ.

Evaṃ - khārikā, doṇikā. Kumbhassa rāsi kumbhaṃ arahatīti = kumbhiko. Evaṃ doṇiko,

aḍḍhamāsiko, kahāpaṇiko āsītikā, gāthā. Nāvutikā, sātikaṃ, sāhassikaṃ.

Saṇdiṭṭhamarahatīti = saṇdiṭṭhiko, ehi passāti imaṃ vidhiṃ arahatīti = ehipassiko,

dhammo.

Sīlatthe:-paṃsukūladhāraṇaṃ = paṃsukūlaṃ,paṃsukūlaṃ sīlamassāti-paṃsukūliko evaṃ

tecīvariko. Ekāsane bhojanasīlo-ekāsaniko. Rukkhamūle vasanasīlo = rukkhamūliko.

Āraññiko, sosāniko.

Jātatthe: apāye jāto = āpāyiko. Evaṃ-nerayiko. Sāmuddiko, maccho. Vassāsu jāto = vassiko.

Vassikā. Vassikaṃ,pupphaṃ. Sāradiko, hemantiko, vassantiko, cātuddīpiko. Rājagahe jāto =

rājagahiko. Rājagahe vasatīti vā = rājagahiko,jano. Magadhesu jāto vasatīti vā = māgadhiko

māgadhikā, māgadhikaṃ. Sāvatthiyaṃ jāto vasatīti vā = sāvatthiko, kāpilavatthiko, vesāliko.

Loke vidito = lokiko. Lokāya saṃvattatītipi = lokiko. Tathā mātito āgataṃ mātikaṃ. Pītito

āgataṃ = pettikaṃ, nāmaṃ.

Sambhūtatthe:- mātito sambhūtaṃ = mattikaṃ. Evaṃ = pettikaṃ. Upadhippayojanaṃ

opadhikaṃ.

Sakatthepi:-asaṅkhāroyeva = asaṅkhārikaṃ. Evaṃ-sasaṅkhārikaṃ. Nāmameva = nāmikaṃ.

Evaṃ-abyātikaṃ, opasaggikaṃ, nepātikaṃ. Catumahārāje bhatti etesanti cātummahārājikā.

Evaṃ aññatthepi yojetabbaṃ.

Kasāvena rattanti viggahe-

Ṇa rāgā tena rattaṃ tassedamaññatthesu ca. 361-354.

Rāgatthavācakā liṅgamhā tena rattamiccetasmiṃ atthe tasseti chaṭṭhiyantato idamiccetasmiṃ

atthe ca aññatthesu ca ṇappaccayo hoti vā.

[SL Page 170] [\x 170/]

Kāsāvaṃ, vatthaṃ. Evaṃ-kāsāyaṃ. Kusumbhena rattaṃ = kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ

hāliddaṃ. Pattaṅgaṃ, mañjeṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ. Nīlena rattaṃ = nīlaṃ evaṃ pītaṃ.

Idamatthe:-mahisassa idaṃ = māhisaṃ, maṃsaṃ, dadhi sappi cammādikaṃ vā. Sūkarassa idaṃ

sūkaraṃ. Tathā-kaccāyanassa idaṃ = kaccāyanaṃ, vyākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ, sāsanaṃ.

Sogato, dhammo. Sogato, saṅgho

Isissa idanti atthe ṇappaccayo kate vuddhimhi sampatte-saṇe yūnamāgamo ṭhāneti ca

vattate.

Āttañca. 362-404.

Iuiccetesaṃ ādisarānaṃ āttañca hoti saṇakārappaccaye pare, casaddena rikārāgamo ca ṭhāneti

ikārassa āttañca.

hānādhikārato āttaṃ isūsabhaujādinaṃ,

Isissa tu rikārāgamo vāttānantare bhave

Ārissaṃ. Evaṃ-usabhassa idaṃ = āsabhaṃ, ṭhānaṃ. Āsabhī, vācā. Aññatthaggahaṇena pana

adūrabhavo, tatra bhavo, tatra jāto, tato āgato so assa nivāso, tassa issaro, kattikādīhi yutto

māso, sāssa devatā, tamaveccādīte, tassa visayo deso, tadasmiṃ dese atthi, tena nibbattaṃ,

taṃ arahati, tassa vikāro, tamassa parimāṇanti iccaivamādisvatthesu ca ṇappaccayo hoti.

Yathā: vidisāya avidūre bhavo = vediso, gāmo udumbarassa avadūre bhavaṃ = odumbaraṃ,

vimānaṃ.

Bhavatthe - manasi bhavaṃ = mānasaṃ, sukhaṃ. Sāgamo. Sare bhavo = sāraso,sakuṇo,

sārasā,sakuṇī. Sārasaṃ,pupphaṃ. Urasi bhavo = oraso, putto, urasi saṃvaḍḍhitattā, mitte

bhavā = mettā, metti vā. Pure bhavā = porī, vācā.

Jātidisu:-pāvuse jāto = pāvuso, megho. Pāvusā, ratti. Pāvusaṃ, abbhaṃ. Sarade jāto = sārado,

rogo. Sāradā, ratti. Sāradaṃ, pupphaṃ evaṃ = sisiro, hemanto, vasanto, gimho. Madhurāyaṃ

jāto = mādhuro,jano. Mādhurā,gaṇikā mādhuraṃ,vatthaṃ. Madhurāya āgato = mādhuro.

Madhurā assa nivāsoti = mādhuro madhurāya issaro = mādhuro, rājā. Sabbato koti ettha

puna sabbatoggahaṇena taddhitatopi kvaci sassarakakāragamo. Mādhuro

[SL Page 171] [\x 171/]

Mādhurako rājagahe jāto rājagahā āgato vā rājagaho assa nivāsoti vā rājagahassa issaroti vā

= rājagaho, rājagahako vā. Evaṃ-sāgalo, pāṭaliputto. Vesāliyaṃ jātoti ādi atthe vesālo,

vesālako. Kosināro, kosinārako sāketo sāketato. Kosambo, kosambako. Iṇdapatto.

Iṇdapattako. Kampillo, kampillako. Bhārukaccho, bhārukacchako. Nagare jāto nagarā āgato

nagare vasatīti vā = nāgaro, nāgarako. Evaṃ, jānapado. Janapadanāmesu pana sabbattha

bahūvacanameva bhavati. Yathā: aṅgesu jāto aṅgehi āgato aṅgāassa nivāso aṅgānaṃ issaro vā

= aṅgo, aṅgako evaṃ-māgadho, māgadhako. Kosalo, kosaleko. Vedeho, vedehako. Kambojo,

kambojako. Gaṇdhāro, gaṇdhārako. Sovīro, sovīrako. Siṇdhavo, siṇdhavako. Assako,

kāliṅgo, pañcālo, sakko. Tathā: suraṭṭhe jāto-pe-suraṭṭhassa issaro vā = soraṭṭho,

soraṭṭhako. Evaṃ-mahāraṭṭho. Mahāraṭṭhako iccādi.

Nakkhattayoge:-kattikāya puṇṇacaṇdayuttāya yutto māso = kattiko. Magasirena

caṇdayuttena nakkhattena yutto māso = māgasiro. Evaṃ phussena yutto = phusso, maghāhi

yutto = māgho, phagguniyā yutto = phagguno, cittāya yutto = citto, visākhāya caṇdayuttāya

yutto = vesāko, jeṭṭhāya yutto māso = jeṭṭho, uttarāsāḷhāya yutto māso = āsāḷho, āsāḷhī vā,

savaṇena yutto = sāvaṇo, sāvaṇī, poṭṭhapādena yutto = poṭṭhapādo, assuyujena yutto

māso = assayujo, buddho assa devatāti = buddho. Evaṃ-sogato, māhiṇdo, yāmo vyākaraṇaṃ

aveccādhīteti = veyyākaraṇo evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo. Vasātīnaṃ

visayo deso = vāsāto. Udumbarā asmiṃ padese santīti = odumbaro, deso. Sahassena nibbattā

= sāhassī, parikhā. Payasā nibbattaṃ = pāyāsaṃ. Sahassaṃ arahatīti = sāhassī, gāthā ayaso

vikāro = āyaso. Evaṃ sovaṇṇo. Puriso parimāṇamassāti = porisaṃ, udakaṃ. Sugato pasanno

= sogato. Caggahaṇena tattha jāto tattha vasati tassa hitaṃ taṃ arahatīti ādisu

ṇeyyappaccayo ca. Bārāṇasiyaṃ jāto vasatīti vā = bārāṇaseyyako. Pure viya kakārāgamo.

Evaṃ-campeyyako, sāleyyako. Mithileyyako, jano. Gaṅgayyo, maccho. Silāya jātaṃ =

seleyyakaṃ. Kule jāto = koleyyako, sunakho. Vane jātaṃ = vāneyyaṃ, pupphaṃ.

Evaṃ-pabbateyyo, manusso. Pabbateyyo,

[SL Page 172] [\x 172/]

Nadī. Pabbateyyaṃ, osadhaṃ. Pathassa hitaṃ = pātheyyaṃ. Sapatissa hitaṃ = sāpateyyaṃ,

dhanaṃ. Padīpeyyaṃ, telaṃ mātu hitaṃ = matteyyaṃ. Evaṃ-petteyyaṃ. Dakkhiṇaṃ arahatīti

= dakkhiṇeyyo iccādi.

Jātādīnamimiyā ca. 363-355.

Jātaiccevamādīnaṃ saddānamatthe ima iya iccete paccayā honti vā.

Pacchā jāto = pacchimo pacchimā, janatā. Pacchimaṃ, cittaṃ. Ante jāto = antimo. Antimā,

antimaṃ. Evaṃ-majjhimo. Puriso. Uparimo, heṭhimo, paccantimo. Gopphimo, gaṇthimo.

Tathā iyappaccaye: manussajātiyā jāto = manussajātiyo. Manussajātiyā, manussajātiyaṃ. Evaṃ

assajātiyo, hatthijātiyo, bodhisattajātiyo, dabbajātiyo, samānajātiyo, lokiyo iccādi.

Ādiggahaṇena tattha niyutto tadassa atthi tattha bhavoti ādisvapi imaiyappaccayā honti

casaddena ikappaccayo ca. Ante niyutto = antimo, antiyo, antiko. Putto assa atthi tasmiṃ vā

vijjatīti puttimo, puttiyo, puttiko. Kappo assa atthīti = kappiyo, jaṭā assa atthīti = jaṭiyo,

hānabhāgo assa atthīti = hānabhāgiyo. Evaṃ-ṭhitibhāgiyo. Bodhassa pakkhe bhavā =

bodhapakkhiyā. Pañcavagge bhavā = pañcavaggiyā. Evaṃ-chabbaggiyā. Udariyaṃ attano

idanti = attaniyaṃ nakārāgamo. Caggahaṇena kiyayaṇyappaccayā ca. Jātiyā niyutto =

jātikiyo. Evaṃ-aṇdhakiyo. Jaccaṇdhe niyutto = chaccaṇdhakiyo. Yassa ayanti = sakiyo evaṃ

parakiyo. Yappaccayo sādhuhitabhavajātādiatthesu yathā: kammaṇi sādhu = kammaññaṃ.

Sabhāyaṃ sādhu = sabbhaṃ. Yavataṃ talanāti ādinā ñakārādi. Evaṃ-medhāya hitaṃ mejjhaṃ,

ghataṃ pādānaṃ hitaṃ = pajjaṃ, telaṃ. Rathassa hitā = racchā, gāme bhavo = gammo, gave

bhavaṃ-gavyaṃ. Osare cāti sutte casaddena yappaccaye parepi avādeso. Kavimhi bhavaṃ =

kavyaṃ. Divi bhavā = dibbā, thanato jātaṃ = thaññaṃ, dhanāya saṃvattanikaṃ = dhaññaṃ.

Ṇyo. Parisāya sādhu = pārisajjo. Dakārāgamo. Samaṇānaṃ hitā = sāmaññā, janā.

Brāhmaṇānaṃ hitā = brahmaññā, arūpe bhavā = āruppā iccādi.

[SL Page 173] [\x 173/]

Rājaputtānaṃ samūhoti viggahe.

Chaṭṭhiyantato tesaṃ samūhoti atthe kaṇ ṇa iccete paccayo honti.

Rājaputtako, rājaputtakaṃ vā. Rājaputto. Evaṃ-mānussako, manusso. Mādhurako, mādhuro.

Porisako, poriso. Vuddhānaṃ samūho vuddhako. Evaṃ-māyūrako, māyūro kāpoto, kokilo,

māhisako, māhiso, oṭṭhako, orabbhako. Aṭṭhannaṃ samūho = aṭṭhako, rājūnaṃ samūho =

rājako, bhikkhānaṃ samūho = bhikkho, sikkhānaṃ samūho = sikkho, dvinnaṃ samūho =

dvayaṃ. Tesu vuddhīti ādinā ikārassa ayādeso. Evaṃ tiṇṇaṃ samūho = tayaṃ iccādi.

Samūhattheti vattate.

Gāmajanabaṇdhusahāyādīhi tā. 365-357.

Gāma jana baṇdhu sahāya iccevamādīhi tāppaccayo hoti samūhatthe.

Gāmānaṃ samūho = gāmatā. Evaṃ-janatā, baṇdhutā, sahāyatā, nāgaratā. Tāti yogavibhāgena

sakatthepi. Devoyeva = devatā. Tāppccayantassa niccamitthiliṅgatā.

Tadassaṭṭhānamīyo ca. 366-358

Tadassaṭṭhānamiccetasmiṃ atthe chaṭṭhiyantato īyappaccayo hoti. Madanassa

ṭhānaṃ-madanīyo, madanīyā, madanīyaṃ. Baṇdhanassa ṭhānaṃ = baṇdhanīyaṃ.

Evaṃ-muccanīyaṃ, rajanīyaṃ, khamanīyaṃ, dussanīyaṃ, upādānīyaṃ, pasādanīyaṃ.

Casaddena hitādiatthepi. Upādānānaṃ hitā = upādānīyā iccādi.

Upamatthāyitattaṃ. 367-359.

Upamatthe upamāvāciliṅgato āyitattappaccayo hoti vā.

Dhumo viya dissatīti dhūmāyitattaṃ evaṃ-timirāyitattaṃ

[SL Page 174] [\x 174/]

Tadassaṭṭhānanti vattate.

Tannissitatthe lo. 368-360.

Tannissitanti atthe tadassaṭṭhānanti atthe ca lappaccayo hoti vā. Duṭṭhu nissitaṃ

duṭṭhuṭṭhānaṃ vā duṭṭhullaṃ. Duṭṭhullā, vācā. Lassa vibhāvo evaṃ vedallaṃ.

Abhijjhā assa pakati abhijjhā bahuloti vā viggahe-

Ālu tabbahule. 369-361.

Paṭhamāvibhattyantato āluppaccayo hoti tadassa bahulamiccetasmiṃ atthe. Abhijjhālu

abhijjhālu abhijjhālavo evaṃ-sītālu, dhajālu, dayālu. Sabbato koti ettha puna

sabbatoggahaṇena kakārāgamo. Abhijjhālu eva = abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ.

Evaṃ-dayāluko, sītāluko. Tathā:hīnova = hinako. Evaṃ-potako, kumārako, māṇavako,

muduko, ujuko, appamattakaṃ, oramattakaṃ, sīlamattakaṃ iccādi.

Yadanupapannā nipātanā sijjhantīti iminā paṭibhāgakucchitasaññānukampādiatthesu

kappaccayo.

Paṭibhāgatthe:-hatthī iva = hatthiko. Evaṃ-assako.

Kucchitatthe:-kucchito samaṇo = samaṇako. Evaṃ-brāhmaṇako, muṇḍako, paṇḍitako,

veyyākaraṇako.

Saññāyaṃ:- katako bhatako.

Anukampāyaṃ: puttako. Tathā: kiṃyatetato parimāṇe ttakavantuppaccayā. Kiṃ

parimāṇamassāti = kittakaṃ evaṃ-yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ.

Vantumhi āttañca yaṃ parimāṇamassāti = yāvā yāvanto. Guṇavantusamaṃ. Evaṃ-tāvā

tāvanto, etāvā etāvanto iccādi.

Suvaṇṇassa vikāro suvaṇṇena pakatanti vā viggahe-

Tappakativacane mayo. 370-374.

Tappakativacanatthe mayappaccayo hoti. Sā pakati assāti = tappakati, vikāro. Tassa vacane.

Athavā-pakarīyatīti = pakati, tena pakati pakataṃ = tappakati, tappakatiyā vacanaṃ

kathanaṃ = tappakativacanaṃ. Suvaṇṇamayo ratho sovaṇṇamayo vā. Suvaṇṇamayaṃ,

bhājanavikati. Suvaṇṇamayaṃ, bhājanaṃ. Evaṃ-rūpiyamayaṃ,

[SL Page 175] [\x 175/]

Rajatamayaṃ, jatumayaṃ, dārumayaṃ, mattikāmayaṃ. Iddhiyā nibbattaṃ = iddhimayaṃ,

manato nipphannā = manomayā, ayasā pakataṃ = ayomayaṃ.

Ettha ca manogaṇādīnanti vattamāne-

Etesamo lope.

Etesaṃ manogaṇādīnamanto ottamājjate vibhatti lope kateti okāro.

Gavena pakataṃ karīsaṃ goto nibbattanti vā = gomayaṃ. Mayoti yogavibhāgena sakatthepi.

Dānameva-dānamayaṃ. Sīlamayaṃ iccādi.

Saṃsaṭṭhādianekatthataddhitaṃ.

Alasassa bhāvoti viggahe-

Ṇyattatā bhāve tu. 371-362.

Chaṭṭhiyantato ṇya tta tā iccete paccayā honti vā tassa bhāvo iccetasmiṃ atthe

tusaddaggahaṇena ttanaṇeyyādippaccayā ca. Bhavanti etasmā buddhisaddā iti = bhāvo.

Saddassa pavattinimittaṃ vuccati. Vuttañca: "yassa guṇassa hi bhāvā dabbe saddaniveso

tadabhidhāne ṇyattatādayo" ti.

Ṇyattattanantānaṃ niccaṃ napuṃsakattaṃ

Tāppaccayantassa sabhāvato niccamitthiliṅgatā ṇyappaccayoyaṃ guṇavacanabrāhmaṇādīhi.

Tattha avaṇṇo ye lopañcāti avaṇṇalopo. Ādivuddhi. Ālasyaṃ. Evaṃ ārogyaṃ, udaggassa

bhāvo = odagyaṃ, sakhino bhāvo = sakhyaṃ, anaṇassa bhāvo = ānaṇyaṃ, vidhavāya bhāvo

= vedhavyaṃ, dubbalassa bhāvo = dubbalyaṃ, bālassa bhāvo = balyaṃ. Cāpalyaṃ. Tathā:

vyattassa bhāvo = veyyattiyaṃ. Maccharassa bhāvo = macchariyaṃ. Evaṃ-issariyaṃ, ālasiyaṃ,

muṇḍiyaṃ ettha veyyattiyanti ādisu tesu vuddhīti ādinā yamhi ikārāgamo.

Paṇḍitassa bhāvo paṇḍityanti ādisu yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañjakārattanti

tayakārasaṃyogādīnaṃ calañjakārādesā. Dvittaṃ. Paṇḍiccaṃ. Bahussutassa bhāvo = bāhu

[SL Page 176] [\x 176/]

Saccaṃ tesu vuddhīti ādinā ukārassa akāro. Evaṃ perohiccaṃ. Adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ,

muṭṭhasatissa bhāvo = muṭṭhasaccaṃ ivaṇṇalopo.

Kusalassa bhāvo = kosallaṃ. Evaṃ-vepullaṃ. Samānānaṃ bhāvo = sāmaññaṃ, gilānassa bhāvo

gelaññaṃ. Kvacādimajjhuttarādisuttena saṃyoge pare rassattaṃ.

Suhadassa bhāvo = sohajjaṃ. Evaṃ - vesārajjaṃ. Kusīdassa bhāvo = kosajjaṃ tesu

vuṭṭhilopādinā īkārassa akāro. Tathā-purisassa bhāvo = porissanti ādisu yavataṃ talanādi

sutte kāraggahaṇena yavataṃ sakārakacaṭapavaggānaṃ sakārakacaṭapavaggādesā.

Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Evaṃ-domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ. Ettha

sakārāgamo. Tathā nipakassa bhāvo = nepakkaṃ dvittaṃ. Evaṃ-ādhikkaṃ. Dubhagassa

bhāvo-dobhaggaṃ, vāṇijassa bhāvo = vāṇijjaṃ.

Kvacādinā rassattaṃ. Rājassa bhāvo = rajjaṃ, sarūpassa bhāvo = sāruppaṃ evaṃ opammaṃ,

sokhummaṃ. Tathassa bhāvo tacchaṃ, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ. Samaṇassa bhāvo

= sāmaññaṃ, brāhmaṇassa bhāvo = brahmaññaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. Tacchanti

ādisupi kāraggahaṇeneva yavataṃ thadhanakārānaṃ jajhañakārādesā.

Ttatāppaccayesu-paṃsukūlikassa bhāvo = paṃsukūlikattaṃ, paṃsukūlīkatā.

Evaṃ-tecīvarikattaṃ, tecīvarikatā. Odarikattaṃ, odarikatā. Amanussattaṃ, amanussatā.

Manussattaṃ, manussatā. Manussajāti. Nilattaṃ, nīlatā guṇo. Yācakattaṃ, yācakatā. Kiriyā.

Daṇḍittaṃ daṇḍitā, dabbaṃ. Saccāditā, pāramitā, kataññètā, sabbaññètā kvacādīti ādinā

tāppaccaye rassattaṃ. Appicchatā. Asaṃsaggatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, lahutā iccādi.

Ttanappaccaye-puthujjanassa bhāvo = puthujjanattanaṃ. Vedanattanaṃ, jāyattanaṃ.

Ṇeyyo. Sucissa bhāvo = soceyyaṃ. Evaṃ ādhipateyyaṃ. Kapissa bhāvo = kāpeyyaṃ, thenassa

bhāvo = theyyaṃ. Mahāvuttinānakāralopo

Ṇyattatāti yogavibhāgena kammaṇi sakatthe ca ṇyādayo. Vīrānaṃ bhāvo kammaṃ vā

viriyaṃ paribhaṭassa kammaṃ = pāribhaṭyaṃ, tassa bhāvo = pāribhaṭyatā.

[SL Page 177] [\x 177/]

Evaṃ-sovacassatā bhisajassa kammaṃ = bhesajjaṃ, vyāvatassa kammaṃ = veyyāvaccaṃ,

saṭhassa bhāvo kammaṃ vā = sāṭheyyaṃ.

Sakatthe pana-yathābhūtameva = yathābhuccaṃ, karuṇāyeva = kāruññaṃ, pattakālameva =

pattakallaṃ, ākāsānantameva = ākāsānañcaṃ, kāyapāguññameva = kāyapāguññatā iccādi.

Visamassa bhāvoti viggahe:-

Tta tā bhāveti ca vattate.

Ṇa visamādīhi. 372-363.

Visama iccevamādīhi chaṭṭhiyantehi ṇappccayo hoti vā ttatā ca tassa bhāvo iccetasmiṃ

atthe. Ākatigaṇoyaṃ.

Vesamaṃ, visamattaṃ, visamatā. Sucissa bhāvo = sovaṃ, sucittaṃ, sucitā. Garuno bhāvo

gāravo. Ādivuddhi. O sare cāti sutte casaddaggahaṇena ukārassa avādese. Paṭuno bhāvo =

pāṭavaṃ paṭuttaṃ paṭutā. Ujuno bhāvo = ajjavaṃ. Muduno bhāvo = maddavaṃ iccatra

āttañcāti ṇamhi ikārukārānaṃ āttaṃ. Dvibhāvo. Saṃyoge ādirassattañca. Ujutā, mudutā.

Evaṃ-isisasa bhāvo = ārissaṃ. Āsabhaṃ kumārassa bhāvo = komāraṃ. Yuvassa bhāvo =

yobbanaṃ. Mahāvuttinā nakāragamo. Paramānaṃ bhāvo kammaṃ vā = pāramī,

dānādikirayā. Ṇavaṇikādisuttena īppaccayo. Samaggānaṃ bhāvo = sāmaggi.

Ramaṇīyādito kaṇ. 373-364.

Ramaṇīyaiccevamādito kaṇ paccayo hoti ttatā ca bhāvatthe.

Ramaṇīyassa bhāvo = rāmaṇīyakaṃ ramaṇīyattaṃ ramaṇiyatā. Evaṃ-mānuññakaṃ

manuññattaṃ manuññatā. Piyarūpakaṃ piyarūpattaṃ piyarūpatā. Kalyāṇakaṃ kalyāṇattaṃ

kalyāṇatā. Corakaṃ corikā vā. Corattaṃ, coratā. Aḍḍhakaṃ, aḍḍhattaṃ, aḍḍhatā iccādi.

Bhāvataddhitaṃ.

[SL Page 178] [\x 178/]

Sabbe ime pāpā, ayamimesaṃ visesena pāpoti viggahe-

Visese taratamissikiyiṭṭhā. 374-365.

Visesatthe tara tama issika iya iṭha iccete paccayā honti vā.

Pāpataro, pāpatarā, pāpataraṃ. Tatopi adhiko pāpatamo, pāpatamā, pāpatamaṃ. Pāpissiko,

pāpissikā, pāpissikaṃ. Pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ. Pāpiṭṭho. Pāpiṭṭhā. Pāpiṭṭhaṃ. Atisayena

pāpiṭṭho = pāpiṭṭhataro. Evaṃ paṭutaro, paṭutamo, paṭissiko, paṭiyo, paṭiṭṭho. Sabbesaṃ

atisayena varo = varataro, varatamo, varissiko, cariyo, cariṭṭho. Evaṃ- paṇītataro,

paṇītatamo.

Sabbe ime vuddhā, ayamimesaṃ visesena vuddhoti atthe iya iṭṭhappaccayā.

Vuddhassa jo iyiṭṭhesu 375-264.

Sabbasseva vuddhasaddassa jo hoti iya iṭṭha iccetesu paresu.

Jeyyo, jeṭṭho. Ettha ca saralopādisutte tusaddaggahaṇena lopamakatvā sarā sare lopanni

pubbasare lutte kvacāsavaṇṇaṃ lutteti ekāro.

Iyiṭṭhesūti adhikāro. Joti ca vattate.

Pasatthassa so ca. 376-265.

Sabbasseva pasatthasaddassa sasaddadeso hoti jo ca iyiṭṭhesu.

Ayañca pasattho ayañca pasattho sabbe ime pasatthā, ayamimesaṃ visesena pasatthoti

seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.

Antikassa nedo. 377-266.

Sabbasseva antikasaddassa nedādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena antiko = nediyo, nediṭṭho.

Bāḷhassa sādho 378-267.

Sabbassa bāḷhasaddassa sādhādeso hoti iyiṭṭhesu.

Visesena bāḷho = sādhiyo, sādhiṭṭho.

[SL Page 179] [\x 179/]

Appassa kaṇ. 379-268.

Sabbassa appasaddassa kaṇ hoti iyiṭṭhesu.

Visesena appo = kaṇiyo, kaṇiṭṭho.

Visesena yuvāti atthe-

Kaṇ iti vattate.

Yūvānañca. 380-269.

Sabbassa yuvasaddassa kaṇ hoti iyiṭṭhesu.

Tesu vuddhīti ādinā ṇakārassa nakāro. Kaniyo, kaniṭṭho.

Vantumantuvīnañca lopo. 381-270.

Vantu mantu vī iccetesaṃ paccayānaṃ lopo hoti iyiṭṭhesu.

Sabbe ime guṇavantā, ayametesaṃ visesena guṇavāti = guṇiyo, guṇiṭṭho. Visesena satimā

= satiyo, satiṭṭho. Visesena medhāvī = medhiyo, medhiṭṭho iccādi.

Medhā assa atthi asmiṃ vijjatīti vā viggahe-

Tadassaṇthiti vī ca. 382-366.

Paṭhamāvibhattyantātadassa atthi asmiṃ vijjatīti vā iccetesvatthesu vīppaccayo hoti.

Medhāmāyāsaddehi vāyaṃ. Medhāvī, medhāvino.

Itthiyaṃ:- īkārantattā patibhikkhūrājīkārantehi inīti inī. Medhāvinī, medhāviniyo.

Napuṃsake:- medhāvi, kulaṃ. Evaṃ-māyāvī, māyāvinī. Māyāvi, dvittaṃ. Casaddaggahaṇena

so ila va ālādippaccayā ca. Yathā: sumedhā assa atthi tasmiṃ vā vijjatīti = sumedhaso.

Rassattaṃ. Evaṃ-lomaso. Picchaṃ assa atthi tasmiṃ vā vijjatīti picchilo. Evaṃ-theṇilo,

tuṇḍilo, jaṭilo. Kesā assa santīti = kesavo vācālo iccādi.

Tapo assa atthi tasmiṃ vā vijjatīti viggahe-

Tadassatthīti adhikāro.

Tapādito sī. 383-367.

Tapa iccevamādito sīppaccayo hoti vā tadassa atthi iccetasmiṃ atthe.

[SL Page 180] [\x 180/]

Yassa dvibhāvo. Tapassī, tapassino, tapassinī, tapassī, evaṃ-tejassī, yasassī, manassī,

payassī.

Daṇḍo assa atthi tasmiṃ vā vijjatīti viggahe:

Daṇḍādito ikaī. 384-368.

Ādisaddoyaṃ pakāre.

Daṇḍa iccevamādito avaṇṇantā ika ī iccete paccayā honti tadassa atthīti atthe.

Daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍino, daṇḍinī. Evaṃ māliko, mālī, mālinī. Chattiko, chattī. Rūpiko,

rupī. Sisīko, sisī. Kesī, saṅghī, ñāṇī, hatthī iccādi.

Madhvādito ro. 385-369.

Madhu ādito rappaccayo hoti vā tassa atthīti atthe.

Madhu assa atthi asmiṃ vā vijjatīti = madhūro, guḷo, madhurā, sakkharā, madhuraṃ,

khīraṃ. Kuñjā hanū etassa santīti = kuñjaro. Sabbasmiṃ vattabbe mukhamassa atthīti =

mukharo. Susi assa atthīti = susiro. Evaṃ-ruciyo, nagaro.*

Guṇo assa atthi tasmiṃ vā vijjatīti viggahe-

Guṇādito vantu. 386-370.

Guṇa iccevamādito vantuppaccayo hoti vā tadassa atthīti atthe.

Vibhattilope nāmavyapadese ca kate syuppatti. Guṇavantu si.

Savibhattissa ntussāti ca adhikicca ā simhiti āttaṃ.

Guṇavā, puriso. Sesaṃ ñeyyaṃ. Evaṃ = gaṇavā, kulavā iccādayo.

* Pāliyaṃ pana nagaraṃ nagarīti ca napuṃsakatā ceva itthiliṅgatā ca dissati.

[SL Page 181] [\x 181/]

Itthiyaṃ-ṇavaṇikaṇeyyaṇantūhīti īppaccayo.

Vāti vattamāne - ntussa tamīkāroti takāro. Guṇavatī, guṇavantī iccādi.

Napuṃsake-aṃ napuṃsaketi savibhattissa ntussa amādeso. Guṇavaṃ, cittamiccādi.

Sati assa atthi tasmiṃ vā vijjateti viggahe-

Sadassatthiti vattate.

Satyādīhi mantu. 387-371.

Sati iccevamādīhi avaṇṇantarahitehi paṭhamāvibhattyantehi liṅgehi mantuppaccayo hoti vā

tadassatthīti atthe. Sesaṃ guṇavantusamaṃ. Satimā, satimatī satimantī, satimā iccādi.

Evaṃ-dhitimā gatimā iccādayo.

Tathā: āyu assa atthīti āyumantu iccatra-

Āyussukārasmantumhi. 388-373.

Āyussa ukāro as hoti mantumhīti asādeso.

Āyasmā sesaṃ samaṃ gāvo assa santīti = gomā gomanto, gomatī gomantī. Gomaṃ kulaṃ

iccādi.

Saddhā assa atthiti viggahe-

Saddhidito ṇa. 389-372.

Saddhā paññā iccevamādito ṇappaccayo vā hoti tadassa tthīti etasmiṃ atthe.

Saddho: puriso saddhā, kaññā. Saddhaṃ, kulaṃ. Evaṃ-pañño, amaccharo. Tathā buddhaṃ

buddhi assa atthīti = buddho iccādi.

Atthyatthataddhitaṃ.

[SL Page 182] [\x 182/]

Pañcannaṃ pūraṇoti viggahe-

Saṅkhyāpūraṇe mo. 390-375.

Pūrīyati saṅkhyā anenāti = pūraṇo, saṅkhyāya pūraṇo = saṅkhyāpūraṇo. Tasmiṃ

saṅkhyāpūraṇatthe chaṭṭhiyantato mappaccayo hoti vā.

Pañcamo, vaggo pañcannaṃ pūraṇī = pañcamī. Nadādito vā īti īppaccayo itthiyamato

āppaccayoti āppaccayo. Pañcamā, viriyapāramī. Pañcamaṃ, jhānaṃ. Evaṃ sattamo, sattamī

sattamā, sattamaṃ. Aṭṭhamo, aṭṭhamī aṭhamā, aṭṭhamaṃ. Navamo, navamī navamā,

navamaṃ dasamo, dasamī dasamā, dasamaṃ iccādi.

Saṅkhyāpūraṇeti adhikāro.

Catucchehi thaṭhā. 391-386.

Catu cha iccetehi tha ṭha iccete paccayā honti vā saṅkhyāpūraṇatthe. Catunnaṃ pūraṇo =

catuttho. Dvittaṃ. Catutthi catutthā, catutthaṃ. Channaṃ pūraṇo = chaṭṭho, chaṭṭhī chaṭṭhā,

chaṭṭhaṃ. Chaṭṭho eva = chaṭṭhamo.

Chāhaṃ chaḷāyatanaṃ iccatra =

Sa chassa vā. 392-376.

Chassa sakāradeso hoti vā saṅkhyāne. Chāhamassa jīvitaṃ. Sāhaṃ, chāhaṃ vā. Saḷāyatanaṃ.

Dvinnaṃ pūraṇoti viggahe-

Dvitīhi tiyo. 393-387.

Dvi ti iccetehi tiyappaccayo hoti vā saṅkhyāpūraṇatthe.

Vipariṇāmena dvitiṇṇanti vattamāne-

Tiye dutāpi ca. 394-381.

Dvī ti iccetesaṃ du ta iccādesā honti tiyappaccaye pare.

Dutiyo, puriso. Dutiyā, vibhatti. Dutiyaṃ. Evaṃ-tiṇṇaṃ pūraṇo = tatiyo. Tatiyā, tatiyaṃ.

Apiggahaṇena aññatthāpi dvisaddassa duādeso. Casaddena di ca. Dve rattiyo = durattaṃ.

Duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ. Diguṇaṃ, digu.

[SL Page 183] [\x 183/]

Tesamaḍḍhuppadenaḍḍhuḍḍhadivaḍḍha-diyaḍḍhāḍḍhatiyā. 395-389

Tesaṃ catutthadutiyatatiyānaṃ aḍḍhūpapadānaṃ aḍḍhūpapadena saha aḍḍhuḍḍha

divaḍḍha diyaḍḍha aḍḍhatiyādesā honti. Ettha ca-

Aḍḍhupapadupādānasāmatthā aḍḍhapubbakā,

Tesaṃsaddena gayhante catutthadutiyādayo.

Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho aḍḍhena dutiyo = divaḍḍhe, diyaḍḍho. Aḍḍhena tatiyo

= aḍḍhatiyo.

Ekañca dasa cāti atthe dvaṇdasamāse, ekenādhikā dasāti atthe tappurisasamāse vā kate-

Saṅkhyāneti vattamāne dvekaṭṭhānamākāro vāti āttaṃ vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Tena cettha-

Dvekaṭṭhānaṃ dase niccaṃ dvissānavutiyā navā,

Itaresamasantañca āttaṃ dīpeti vāssuti.

Ekādito dasa ra saṅkhyāneti rattaṃ.

Rādeso vaṇṇamattattā vaṇṇamattappasaṅgipi,

Siyā dasassa dasseva nimittāsannabhāvato.

Tato bahuvacanaṃ yo. Pañcādīnamakāroti savibhattissa antassa attaṃ. Ekārasa, ekādasa.

Liṅgattayepi samānaṃ.

Vāti vattate.

Ekādito dasassī. 396-377.

Ekādito parassa dasassa ante īppaccayo hoti vā pūraṇatthe.

Dasassa paccayogāgā laddhamanteti atthato,

Tadantassa sabhāvena itthiyaṃyeva sambhavo.

Ekādasannaṃ pūraṇī = ekādasī, itthī. Aññattha ekādasamo, ekādasamaṃ. Dve ca dasa ca,

dvīhi vā adhikā dasāti = dvi dasa iccatra-

Vāti vattate.

Vīsatidasesu bā dvassa tūti bādese dassa rakāro. Bārasa. Aññatra āttaṃ. Dvādasa.

Dvādasannaṃ pūraṇo bārasamo. Dvā dasamo, dvādasī. Tayo ca dasa cāti = terasa. Tesu

vuddhilopā

[SL Page 184] [\x 184/]

Dinā tissa dasādisu teādeso ā navutiyā. Retasamo, terasī,

Cattāro ca dasa ca, catūhi adhikā dasāti vā = catuddasa iccatra-

Gaṇane dasassāti ca vattamāne catūpapadassa lopotuttarapadādivassa cuvopi navāti tulopo

cuvo ca. Cuddasa, coddasa, catuddasa, cuddasamo, catuddasamo, catuddasī, cātuddasī vā.

Pañca ca dasa ca, pañcahi adhikā dasāti vā = pañcadasa. Tesu vuddhi lopādinā

pañcasaddassa dasavīsesu panna pannu ādesāpi. Aṭṭhādito cāti rattaṃ. Pannarasa,

pañcadasa, pannarasamo, pañcadasamo, pannarasī, pañcadasī.

Cha ca dasa cāti samāse kate chassāti vattamāne-dase so niccañcāti sosaddādeso.

Saṅkhāyānaṃ cāti ca vattate. Ladarānanti lattaṃ. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Āo niccaṃ soḷase vāssa cattārīse ca terase,

Aññattha na ca hotāyaṃ vavatthitavibhāsato.

Laḷānamaviseso kvaci. Soḷasa, teḷasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ, soḷasamo, soḷasī. Vā dasa ra

saṅkhyāneti adhikicca aṭṭhādito cāti rattaṃ. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa. Āttaṃ. Aṭṭhārasannaṃ

pūraṇo = aṭṭhārasamo, aṭṭhādasamo. Evaṃ-sattarasa, sattadasa, sattarasamo, sattadasamo.

Aṭṭhāditoti kimatthaṃ? Catuddasa.

Ekena ūnā vīsatīti tappuriso. Ekūnavīsati ekūnavīsatādayo ā navutiyā ekavacanantā

itthiliṅgā ca daṭṭhabbā. Te ca saṅkhyāne saṅkheyye ca vattante. Yadā saṅkhyāne vattante

tadā bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhati, bhoti bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭha,

bhikkhūnamekūnavīsatiṃ passa, bhikkhūnamekūnavīsatiyā kataṃ iccādi.

Saṅkheyyo pana ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti, bhonto ekūnavīsati bhikkhavo, tiṭṭhatha,

ekūnavīsatiṃ bhikkhū passa, ekūnavīsatiyā bhikkhūhi kataṃ iccādi. Evaṃ-vīsatādisupi

yojetabbaṃ.

Ekūnavīsatiyā pūraṇo = ekūnavīsatimo. Dasa ca dasa cāti atthe dvaṇdasamāsaṃ katvā

dasadasāti vattabbe-sarūpānamekasesvasakinti ekasese kate dasasaddato

paṭhamābahuvacanaṃ yo.

Dasa yotīdha:

[SL Page 185] [\x 185/]

Gaṇane dasassa dviticatupañcachasattaṭṭhanavakānaṃ viticattārapaññāchasattāsanavā yosu

yonañcīsamāsaṃṭhiritītuti. 397-391.

Gaṇane dasassa sambaṇdhīnaṃ dvika tika catukka pañcaka chakka sattaka aṭṭhaka

navakānaṃ katekasesānaṃ yathākkamaṃ vī ti cattāra paññā cha satta asa nava iccādesā honti

yosu paresu, yonañca īsaṃ āsaṃ ṭhi ri ti īti uti iccete ādesā hontīti dvidasatthavācakassa

dasassa dviādeso, yovacanassa īsañca. Saralopādi.

Saṅkhyānaṃ vā anteti ca vattate.

Ti ca. 398-380.

Taṃsaṃ saṅkhyānamante tikārāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena-

Vibhāsā vīsatiṃsānamante hoti tiāgamo,

Aññattha na ca hoteva vavatthitavibhāsato

Byañjane vāti niggahītalopo. Puna taddhitattā nāma vyapadese syāduppatti bhikkhūnaṃ

vīsati vīsaṃ vā. Vīsati bhikkhū vīsaṃ vā iccādi. Vīsatimo. Tathā-ekavīsati kusalacittāni

ekavīsaṃ vā ekavīsatimo, bāvīsati, bāvīsaṃ, bāvīsatimo, ātte dvāvīsati, dvāvīsaṃ,

dvāvīsatimo. Tevīsati, tevīsaṃ, tevīsatimo, catuvīsati, catuvīsaṃ, catuvīsatimo,

paṇṇuvīsati, paṇṇuvīsaṃ, paṇṇuvīsatimo, pañcavīsati, pañcavīsaṃ, pañcavīsatimo,

chabbīsati, chabbīsaṃ, chabbīsatimo, sattavīsati, sattavīsaṃ, sattavīsatimo, aṭṭhavīsati,

aṭṭhavīsaṃ, aṭṭhavīsatimo, ekūnatiṃsati, ekūnatiṃsaṃ, ekūnatiṃsatimo.

Dasa ca dasa ca dasa cāti dasadasadasāti vattabbe ekasesekate gaṇane dasassāti ādinā

tiīsamādesā. Kvacādinā rassattaṃ. Ante niggahītañcāti saṅkhyāṭhāne sambhūtassa tisaddassa

ante niggahītāgamo ca. Sesaṃ vīsatisamaṃ. Tiṃsati, tiṃsaṃ, tiṃsa vassāni. Niggahītalopo.

Tiṃsaṃ, tiṃsāya iccādi. Ekatiṃsaṃ, ekattiṃsaṃvaṃ. Battiṃsaṃ, dvattiṃsa. Tettiṃsa iccādi.

Catudasatthāvācakassa katekasesassa dasassa cattāra, yovacanassa ca īsaṃ, cattālīsaṃ. La

darānanti rassa lattaṃ. Tālīsaṃ vā. Cattālīsatimo, ekacattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ. Dvicattālīsaṃ,

tevattālīsaṃ, tivattālīsaṃ iccādi.

[SL Page 186] [\x 186/]

Pañcadasatthavācakassa dasassa paññā, yovacanassa āsañca. Paññāsaṃ. Tesu vuddhilopādinā

paṇṇādeso. Paṇṇāsaṃ vā. Dvepaṇṇāsaṃ, dvipaṇṇāsaṃ.

Chadasatthavācakassa dasassa cha, yovacanassa ṭhiādeso. Sa chassa vāti sakarādeso. Saṭṭhi,

dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi.

Sattadasatthavācakassa dasassa satta, yovacanassa ri ti ca. Sattari, sattati, dvisattati,

dvisattari, tesattati, tisattati iccādi.

Aṭṭhadasatthavācakassa dasassa asa, yovacanassa īti ādeso ca. Asīti, ekāsīti, dveasīti,

teasīti, caturāsīti kvacādinā dīgho.

Navadasatthavācakassa dasassa nava, yovacanassa uti ca. Navuti, dvānavuti, dvenavuti,

dvinavuti, tenavuti, tinavuti, catunavuti, channavutiyā, channavutīnaṃ vā pāsaṇḍānaṃ.

Gaṇane dasassāti ca vattate.

Dasadasakaṃ sataṃ dasakānaṃ sataṃ sahassañca yomhi. 399-395.

Gaṇane pariyāpannassa dasadasakatthavācakassa dasasaddassa sataṃ hoti,

satadasakatthavācakassa dasassa sahassaṃ hoti yomhi.

Iminā nipātanena yolopo. Taddhitattā puna nāmavyapadese syāduppatti. Niggahītassa lopo.

Sinti amādesādi. Yojanānaṃ sataṃ. Sataṃ napuṃsakamekavacananti ca. Tathā: sahassaṃ.

Vaggabhede sabbattha bahuvacanampi bhavati. Dve vīsatiyo. Evaṃ tiṃsādisupi. Dve satāni,

bahūni satāni, dve sahassāni, bahūni sahassāni.

Satassa dvikanti atthe chaṭṭhitappurisaṃ katvā satadvikanti vattabbe-dvikādīnaṃ

taduttarapadānañca nipaccanteti vutti vacanato imināva nipātanena uttarapadassa

pubbanipāto kakāralopo ca hoti dvisataṃ. Evaṃ-satassa tikaṃ = tisataṃ. Tathā: catusataṃ,

pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ, sahassaṃ hoti. Atha vā

dve satāni = dvisatanti digusamāso. Evaṃ tisataṃ catusatamiccādi.

[SL Page 187] [\x 187/]

Yāva taduttariṃ dasaguṇitañca. 400-396.

Yāvatā saṅkhyānamuttariṃ tāva dasaguṇitañca kātabbaṃ. Ettha dakāro saṇdhijo.

Tathā dasassa gaṇassa dasaguṇitaṃ sataṃ hoti, satassa dasaguṇitaṃ sahassaṃ hoti.

Sahassassa dasaguṇitaṃ dasasahassaṃ. Idaṃ navutantipi vuccati dasasahasasassa

dasaguṇitaṃ satasahassaṃ. Taṃ lakkhantipi vuccati, satasahassassa dasaguṇitaṃ

dasasatasahassaṃ.

Yadanupapannā nipātanā sijjhantīti vattate.

Sakanāmehi. 401-397.

Yāsaṃ pana saṅkhyānamaniddiṭṭhanāmadheyyānaṃ yāni rūpāti tāni sakehi sakehi nāmehi

nipaccante.

Satasahassānaṃ sataṃ koṭi. Itthiliṅgā ekavacanantā ca. Vaggabhede bahuvacanañca bhavatī.

Koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi. Pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭippakoṭi. Evaṃ-nahutaṃ,

ninnahutaṃ, akkhohiṇī, biṇdu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ,

sogaṇdhikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ,

asaṅkheyyanti.

Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ satalakkhaguṇaṃ mataṃ,

Koṭippabhūtinaṃ visasaṅkhyānañca yathākkamaṃ.

Dve parimāṇāni etassāti viggahe-

Dvādito konekatthe ca. 402-224.

Dvi iccevamādito gaṇanāto kappaccayo hoti anekatthe.

Dviko, rāsi. Dvikaṃ. Evaṃ-tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, sattakaṃ, aṭṭhakaṃ, navakaṃ

dasakaṃ, paṇṇāsakaṃ, satakaṃ, sahassakaṃ iccādi.

Saṅkhyātaddhitaṃ.

[SL Page 188] [\x 188/]

Ekasmiṃ vāre bhuñjati dve vāre bhuñjatīti ca viggahe-

Ekādito sakissa kkhattuṃ. 403-648.

Eka dvi ti iccevamādito gaṇanāto sakissaṭṭhāne vāratthe kkhattuṃ paccayo hoti.

Ekakkhattuṃ, dvikkhattuṃ bhuñjati. Sabbāsamāvusoti ādinā silopo. Evaṃ-tikkhattuṃ,

catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ, bahukkhattuṃ,

katikkhattuṃ.

Ekena vibhāgenāti viggahe-

Maṇḍūkagatiyā saṅkhyāggahaṇamanuvattate.

Vibhāge dhā ca. 404-399.

Vibhāgatthe ekādisaṅkhyāto dhāppaccayo hoti. Casaddena ekadvito jjhañca, suttādito so ca.

Ekadhā. Dvīhi vibhāgehi = dvidhā, dudhā vā. Tīhi vibhigehi = tidhā. Tedhā vā. Tesu

vuddhīti ādinā ikārassekāro. Evaṃ - catuṭṭhā, pañcadhā, chadhā, dasadhā, satadhā,

sahassadhā, katidhā, bahudhā.

Jjhappaccaye-ekadhā karotīti ekajjhaṃ. Evaṃ vejjhaṃ.

Soppaccaye suttena vibhāgena suttaso. Evaṃ-vyañjanaso, padaso, atthaso, bahuso.

Sabbākārena sabbaso. Upāyaso, hetuso, ṭhānaso, yoniso.

Sabbanāmehi pakāravacane tu thā. 405-400.

Sabbanāmehi pakāravacanatthe thāppaccayo hoti, tusaddena thattāppaccayo ca.

Sāmaññassa bhedako viseso pakāro tassābhidhāneti attho. So pakāro = tathā, taṃ pakāraṃ =

tathā, tena pakārena = tathā, yena pakārena = yathā. Evaṃ-sabbathā, aññathā, itarathā,

ubhayathā.

Thattāppaccaye tena pakārena = tathattā evaṃ yathattā, aññathattā.

Ko pakāroti atthe

Kimimehi thaṃ. 406-401.

Kiṃ ima iccetehi taṃpaccayo hoti pakāravacanatthe.

[SL Page 189] [\x 189/]

Kissa ka ve vāti ettha casaddena kissa kādeso. Kathaṃ. Kaṃ pakāraṃ = kathaṃ, kena

pakārena = kathaṃ, ayaṃ pakāroti = itthaṃ, imaṃ pakāranti = itthaṃ. Anena pakārenāti =

itthaṃ. Imassitthaṃ dānihatodhesu cāti imasaddassa ikāro. Dvittaṃ. Ettha hi

kkhattumādithaṃpariyosānappaccayantānaṃ avyayataddhitattā nāma vyapadesaṃ katvā

vibhattimhi kate sabbāsamāvusoti ādinā vibhattilopo. Kvavi toppañcamyattheti ādinā

Vuttatoādippaccayantā ca idheva avyayataddhite saṅgayhanti.

Yadanupapannā nipātanā nijjhanti. 407-393.

Ye saddā lakkhaṇena anupapannā aniddiṭṭhalajjhaṇā akkharādito nāmopasagganipātato vā

samāsataddhitato vā te nipātanā sijjhanti.

Taddhitato tāva:-

Imasmā jja siyā kāle samānā parato jju ca,

Imasaddassakāro ca samānassa ca so siyā.

Imasmiṃ kāle asmiṃ divaseti vā = ajja. Samāne kāle = sajju. Aparasmiṃ divase = aparajju.

Nipātehi-bhavatthe tanappaccayo ca. Ajja bhavaṃ = ajjatanaṃ, ajjatanī. Suve bhavaṃ =

svātanaṃ. Evaṃ-purātanaṃ. Hīyo bhavaṃ = hīyattanaṃ hiyattanī iccādi.

Avyayatambitaṃ.

Sāmaññavuttibhāvatthāvyayato taddhitaṃ tidhā,

Tatrādi catudhāpaccānekatthatthyatthasaṅkhato.

Iti rūpasiddhiyaṃ taddhitakaṇḍo pañcamo.

Atha akhyātavibhattiyo kirayāvācīhi dhātūhi parā vuccante

Tattha kirayaṃ ācikkhatīti = ākhyātaṃ, kirayāpadaṃ. Vuttaṃ hi:-

"Kālakārakapurisaparidīpakaṃ kirayālakkhaṇamākhyātika"nti. Tattha kāloti atītādayo

kārakamiti kammakattubhāvā. Purisāti paṭhamamajjhimuttamā. Kirayāti gamanapacanādiko

dhātvattho kirayālakkhaṇaṃ saññāṇaṃ etassāti = kirayālakkhaṇaṃ. Aliṅgañca.

[SL Page 190] [\x 190/]

Vuttampi cetaṃ:-

"Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ kirayāvāci tikārakaṃ,

Attiliṅgaṃ dvivacanaṃ tadākhyātantī vuccati"

Kālādivasena dhātvatthaṃ vibhajantīti = vibhattiyo, tyādayo. Tā pana vattamānā pañcamī

sattamī parokkhā hīyattanī ajjatanī bhavissanti kālātippatti vāti aṭṭhavidhā bhavanti.

Kirayaṃ dhārentiti = dhātavo, bhuvādayo. Khādidhātuppaccayantā ca. Te pana atthavasā

dvidhā bhavanti sakammakā akammakā cāti. Tatra sakammakā ye dhātavo kammāpekkhaṃ

kirayaṃ vadanti. Yathā: kaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacatīti ādayo. Akammakā ye

kammanirapekkhaṃ kirayaṃ vadanti. Yathā: acchati, seti, tiṭṭhatīti ādayo.

Te puna sattavidhā bhavanti vikaraṇappaccayabhedena kathaṃ? Avikaraṇā bhuvādayo,

niggahītapuppakaavikaraṇā rudhādayo, yavikaraṇā divādayo, ṇuṇāuṇāvikaraṇā svādayo,

nāppaṇhā vikaraṇā kirayādayo, ovikaraṇā tanādayo, sakatthe ṇeṇayantā curādayoti.

Tattha paṭhamaṃ avikaraṇesu bhuvādisu dhātusu paṭhamabhūtā akammakā bhū iccetasmā

dhātuto tyādayo parā yojiyante.

Bhū sattāyaṃ-bhuiccayaṃ dhātu sattāyamatthe vattate. Kirayā sāmaññabhute bhavane

vattatīti attho.

Bhū iti ṭhite-

Bhuvādayo dhātavo. 408-159.

Bhu iccevamādayo ye kirayāvācino saddagaṇā te dhātusaññā honti.

Bhū ādi yesaṃ te = bhuvādayo. Athavā bhuvā ādī pakārā yesaṃ te = bhuvādayo.

Bhuvādisu vakāroyaṃ ñeyyo āgamasaṇdhijo,

Bhuvāppakārā vā dhātu sakammākammakatthato.

Kvavi dhātūti ādito kvavīti vattate.

Dhātussanto loponekasarassa. 409-523.

Anekasarassa dhātussa anto kvaci lopo hoti.

[SL Page 191] [\x 191/]

Kvaciggahaṇaṃ mahīyati samathoti ādisu nivattanatthaṃ. Iti anekasarattābhāvā idha

dhātvantalopo na hoti. Tato dhātvadhikāravihitānekappaccayappasaṅge vatticchānupubbikā

saddappavattīti katvā vattamānavacanicchāyaṃ:-

Vattamānā ti anti si tha mī ma te ante se vhe e mhe. 410-425.

Tyādayo dvādasa vattamānāsaññā hontīti tyādīnaṃ vattamānatthavisayattā vattamānāsaññā.

Kāle. 411-415.

Kāleti ayamadhikāro ito paraṃ tyādivibhattividhāne sabbattha vattate.

Vattamānā paccuppanne. 412-416.

Paccuppanne kāle gamyamāne vattamānāvibhatti hoti. Kāloti cettha kiriyā. Karaṇaṃ = kāro,

rakārassa lakāro. Kālo. Tasmā-

Kirayāyaṃ gamyamānāyaṃ vibhattīnaṃ vidhānato,

Dhātūheva bhavantīti siddhaṃ tyādivibhattiyo.

Idha pana kālassa atītānāgatapaccuppannāṇattiparikappakālātipattivasena chadhā bhinnattā

paccuppanneti viseseti. Taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppanno = paccuppanno.

Paṭiladdhasabhāvo na tāva atītoti attho.

Paccuppannasamīpepi tabbohārūpavārato,

Vattamānā atītepi taṃ kālavacanicchayaṃ.

Tasmiṃ paccuppanne vattamānāvibhattiṃ katvā tassa ṭhānāniyame dhātuliṅgehi

parāppaccayāti paribhāsato dhātuto paraṃ vattamānāppaccaye katvā tesamaniyamappasaṅge

sati vattīcchānupubbikā saddappavattīti parassapadavacanicchāyaṃ-

Atha pubbāni vibhattīnaṃ cha parassa padāni. 413-418.

Atha taddhitānantaraṃ vuccamānānaṃ sabbāsaṃ vattamānādīnaṃ aṭṭhavidhānaṃ

vibhattīnaṃ yāni yāni pubbakāni cha padāni tāni tāni

[SL Page 192] [\x 192/]

Atthato aṭṭhacattālīsamattāni parassapadasaññāni hontīti ādimhi channaṃ

parassapadasaññā parassatthāni padāni = parassapadāni. Tabbāhullato tabbohāro.

Dhātūhi ṇeṇaya iccādito dhātūhīti vattamāne-

Kattari parassapadaṃ. 414-438.

Kattari kārake abhidheyye sabbadhātūhi parassapadaṃ hotīti parassapadaṃ katvā

tassāpaniyamappasaṅge vatticchāvasaṃ vipariṇāmena parassapadānamattanopadānanti

vattate.

Dve dve paṭhamamajjhimuttamapurisā. 415-410.

Tāsaṃ vibhattīnaṃ parassapadānamattanopadānañca dve dve vacanānī yathākkamaṃ

paṭhamamajjhimuttamapurisasaññāti honti.

Taṃ yathā:-ti anti iti paṭhamapurisā. Si tha iti majjhimapurisā. Mi ma iti uttamapurisā.

Attanopadesupi te ante iti paṭhamapurisā. Se vhe iti majjhimapurisā. E mhe iti

uttamapurisā. Evaṃ sesāsu sattasu vibhattisupi yojetabbanti evaṃ aṭṭhavibhattivasena

channavutividhe akhyātapade dvattiṃsa dvattiṃsa paṭhamamajjhimuttamapurisā hontīti

vattamānā parassapadādimhi dvinnaṃ paṭhamapurisasaññā.

Nāmamhi payujjamānepi tulyādhikaraṇe paṭhamo. 416-112.

Tumhāmhasaddavajjite tulyādhikaraṇabhūte sādhakavācake nāmamhi payujjamānepi

appayujjamānepi dhātūhi paṭhamapuriso hotīti paṭhamapurisaṃ katvā

tassāpaniyamappasaṅge kiriyādhakassa katturekatte cattumicchite-ekamhi vattabbe

ekavacananti vattamānāparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ti.

Paro paccayoti ca adhikāro. Yathā kattarī cāti ito kattarīti vikaraṇappaccayavidhāne

sabbattha vattate.

Bhuvādito a. 417-447.

Bhu iccevamādito dhātugaṇato paro appaccayo hoti kattari vihiteyu vibhattippaccayesu

paresu.

[SL Page 193] [\x 193/]

Sabbadhātukamhiyevāyamissate asaṃyogantassa vuddhiti ca vattate.

Aññesu ca. 418-487.

Kāritato aññesu paccayesu ca asaṃyogantānaṃ dhātūnaṃ vuddhi hoti. Caggahaṇena

ṇuppaccayassāpi vuddhi hoti.

Ettha ca ghaṭādīnaṃ vāti ito vāsaddo anuvattetabbo. So ca vavatthitavibhāsattho.

Tena

Ivaṇṇuvaṇṇantānañca lahūpantānadhātūnaṃ,

Ivaṇṇuvaṇṇānameva vuddhi hoti parassa na.

Yuvaṇṇānampi yaṇuṇānāniṭṭhādisu vuddhi na,

Tudādissāvikaraṇena chetvādisu vā siyā.

Tassāpaniyamappasaṅge-ayuvaṇṇānañcāyo vuddhīti paribhāsato ūkārassokāro vuddhi.

Vipariṇāmena dhātūnanti vattamāne-

O ava sare. 419-515.

Okārassa dhātvantassa sare pare avādeso hoti. Saralopamādesa iccādinā saralopādimhi kate

naye paraṃ yutteti paranayanaṃ kātabbaṃ.

So puriso sādhu bhavati, sā kaññā sādhu bhavati, taṃ cittaṃ sādhu bhavati. Ettha hi-

Kattunobhihitattāva ākhyātena na kattari, tatiyā paṭhamā hoti liṅgatthampana pekkhiya.

Satipi kiriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā bahumhi vattabbe bahuvacananti

vattamānāparassapadapaṭhamapurisabahuvacanā anti pure viya appaccayavuddhiavādesā.

Saralopādi. Te purisā bhavanti. Appayujjamānepi bhavati, bhavanti.

Payujjamānepi tulyādhikaraṇeti ca vattateta.

Tumhe majjhimo. 420-413.

Tulyādhikaraṇabhūte tumhasadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātuhi majjhimapuriso

hotīti vattamānāparassapada majjhimapurisekavacanaṃ si. Sesaṃ purimasamaṃ.

[SL Page 194] [\x 194/]

Tvaṃ bhavasi, tumhe bhavatha. Appayujjamānepi-bhavasi, bhavatha.

Tulyādhikaraṇeti kimatthaṃ? Tayā paccate odano.

Tasmiṃ yevādhikāre-

Amhe uttamo. 421-414

Tulyādhikaraṇabhūte amhasadde payujjamānepi appayujjamānepi dhātūhi uttamapuriso

hotīti vattamānāparassapaduttamapurisekavacanaṃ mi.

Appaccayavuddhiavādesā.

Akāro dīghaṃ himimesu. 422-480.

Akāro dīghamāpajjate hi mi ma iccetāsu vibhattisū. Ahaṃ bhavāmi, mayaṃ bhavāma.

Bhavāmi, bhavāma.

Vibhattīnaṃ chāti ca vattate.

Parānyattanopadāni. 423-409.

Sabbāsaṃ vattamānādīnaṃ aṭṭhavidhānaṃ vibhattīnaṃ yāni yāni parāni cha padāni tāni tāni

attanopadāni hontīti teādīnaṃ atatanopadasaññā.

Dhātūhi attanopadānīti ca vattate.

Kattari ca. 424-456.

Kattari ca kārake abhidheyye dhātūhi attanopadāni honti caggahaṇaṃ katthaci

nivattanatthaṃ. Sesaṃ parassapade vuttanayena veditabbaṃ.

Bhavate, bhavante, bhavase, bhavavhe, bhave, bhavāmhe.

Paca pāke.

Dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo. Vuttanayena tyāduppatti. Ivaṇṇuvaṇṇānamabhāvā

vuddhiabhāvovettha viseso.

So devadatto odanaṃ pacati. Pacanti, pacasi, pavatha, pacāmi, pacāma.

[SL Page 195] [\x 195/]

So odanaṃ pacate, te pacante, tvaṃ pacase,tumhe pacavhe, ahaṃ pace,mayaṃ pacāmhe.

Paṭhamapurisādīnamekajjhappavattippasaṅge paribhāsamāha:

Sabbesamekābhidhāne paro puriso. 425-411.

Sabbesaṃ paṭhamamajjhimānaṃ paṭhamuttamānaṃ majjhimuttamānaṃ tiṇṇaṃ vā purisānaṃ

ekatobhidhāne kattabbe paro puriso yojetabbo. Ekakālānamevābhidhāne cāyaṃ.

So ca pacati, tvañca pacasīti pariyāyappasaṅge tumhe pacathāti bhavati. Evaṃ so ca pacati

ahañca pacāmīti mayaṃ pacāma. Tathā: kvañca pacasi ahañca pacāmi mayaṃ pacāma. So ca

pacati tvañca pacasi ahañca pacāmi mayaṃ pacāma evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

Ekābhidhāneti kimatthaṃ? So pacati tvaṃ pacissasi ahaṃ paciṃ. Ettha bhinnakālattā mayaṃ

pacimhāti na bhavati.

Gamusappa gatimhi.

Pure viya dhātusaññāyaṃ dhātvantalopo kattari tyāduppatti ca.

Gamissanto ccho vā sabbāsu. 426-478.

Gamu iccetassa dhātussa anto makāro ccho hoti vā sabbāsu vibhattisu. Sabbaggahaṇena

mānantakāritappaccayesu ca. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tenāyaṃ-

Vidhiṃ niccañca vāsaddo mānantesu hi kattari,

Dīpetaniccamaññattha parokkhāyamasantakaṃ.

Appaccayaparanayanāni.

So puriso gāmaṃ gacchati, te gacchanti. Kvaci dhātūti ādinā garupubbarassato parassa

paṭhamapurisabahuvacanassa re vā hoti.

Gacchare, tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha, ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma.

Cchādesābhāve: lopañcettamakāroti appaccayassa ekāro. Gameti, gamenti. Saralopo. Gamesi,

gametha, gamemi, gamema.

[SL Page 196] [\x 196/]

Attanopadepi:

So gāmaṃ gacchate, te gacchante-gacchare, gacchase, gacchavhe, gacche, gacchāmbhe. "Kuto

nu tvaṃ āgacchasi, rājagahago āgacchāmī"ti ādisu pana paccuppannasamīpe

vattamānāvacanaṃ.

Vāti vattate.

Gamissa ghammaṃ, 427-503.

Imu iccetassa dhātussa sabbassa ghammādeso hoti vā ghammati, ghammanti iccādi.

Bhāvakammesu pana:-

Attanopadāni bhāve ca kammaṇi. 428-455.

Bhāve ca kammaṇi ca kārake abhidheyye attanopadāni honti. Casaddena kammakattaripi.

Bhavanaṃ = bhāvo, so ca kārakattarena asaṃsaṭṭho kevalo bhavanalavanādiko dhātvattho.

Karīyatiti = kammaṃ. Akammakāpi dhātavo sopasaggā sakammakāpi bhavanti. Tasmā

kammaṇi anupubbā bhūdhātuto vattamānattanopadapaṭhamapurisekavacanaṃ te.

Dhātūhi ṇeṇaya iccādito dhātūhiti vattamāne-

Bhāvakammesu yo. 429-442.

Sabbadhātūhi paro bhāvakammavisayesu yappaccayo hoti. Attanopadavisayevāyamissate.

Aññesu cāti sutte anuvattitavāggahaṇena yappaccaye vuddhi na bhavati.

Anubhūyate sukhaṃ devadattena.

Ākhyātena avuttattā tatiyā hoti kattari,

Kammassābhihitattā na dutiyā paṭhamāvidha.

Anubhūyante sampattiyo tayā, anubhūyase tvaṃ devadattena, anubhuyavhe tumhe, ahaṃ

anubhūye tayā, mayaṃ anubhūyāmhe.

[SL Page 197] [\x 197/]

Kvaci dhātu iccādito kvacīti vattamāne-

Attanopadāni parassapadattaṃ. 430-520.

Attanopadāni kvacī parassapadattamāpajjante. Akattariyevedaṃ. Yakārassa cittaṃ.

Anubhuyyate mayā sukhaṃ, anubhuyyati vā. Anubhuyyanta, anubhuyyasi, anubhuyyatha,

anubhuyyāmi, anubhuyyāma. Dvittābhāve-anubhūyati, anubhūyanti.

Kvavīti kiṃ? Anubhūyate.

Bhāve-addabbavuttino bhāvassekattā ekavacanameva. Tañca paṭhamapurisasseva. Bhūyate

devadattena, devadattena sampati bhavananti attho.

Pavadhātuto kammaṇi attanopade yappaccaye ca kate vipariṇāmena yassāti vattamāne-

Tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa 431-443.

Tassa bhāvakammavisayassa yappaccayassa cavaggayakāravakārattaṃ hoti dhātvantena saha

yathāsambhavaṃ.

Ettha ca ivaṇṇāgamo vāti ito sīhagatiyā vāsaddo nuvattetabbo so ca vavatthitavibhāsattho.

Tena-

Cavaggo catavaggānaṃ dhātvantānaṃ yavattanaṃ,

Ravānañca sayappaccayānaṃ hoti yathākkamanti.

Dhātvantassa cavaggādittā cakāre kate-pare dvebhāvo ṭhāneti cakārassa dvittaṃ.

Paccate odano devadattena. Kvaci dhātūti ādinā garu pubbarassato parassa

paṭhamapurisabahuvacanassa kvaci re hoti.

Paccare, paccante, paccase, paccavhe, pacce, paccāmhe.

Parassapadādese-paccati, paccanti, paccasi, paccatha, paccāmi, paccāma.

Tathā kammakattari. Paccate odano sayameva. Paccante, paccati paccanti vā iccādi.

[SL Page 198] [\x 198/]

Gamito kammaṇi attanopade yappaccaye ca kate-

Dhātūhi tamhi yeti ca vattate.

Ivaṇṇāgamo vā. 432-444.

Sabbehi dhātūhi tasmiṃ bhāvakammavisaye yappaccaye pare ivaṇṇāgamo hoti vāti

īkārāgamo. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Cchādeso. Gacchiyate gāmo devadattena.

Gacchiyante, gacchīyase, gacchiyavhe, gacchiye, gacchīyāmhe.

Cchādesābhāve-

Dhātūhi yo vāti ca vattate.

Pubbarūpañca. 433-445.

Heṭṭhā anuttehi parassevedaṃ. Tena kavaṭapavaggayakāralasanteheva dhātūhi paro yo

yappaccayo pubbarūpamāpajjate vāti makārā parassa makāro.

Gammate-gamīyate, gammante-gamīyante, gammase-gamīyase, gammavhe gamīyavhe,

gamme-gamīye, gammāmhe-gamīyāmhe.

Parassapadatte-gacchiyyati, gacchiyyanti, gacchīyati, gacchīyanti vā. Gammati, gammanti,

gamīyati, gamīyanti.

Īkārāgame-gamīyati gamīyanti. Tathā: ghammīyati ghammīyanti iccādi.

Vattamānāvibhatti.

Pañcamī tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase. 434-426.

Tvādayo dvādasa pañcamīsaññā honti.

Āṇattyāsiṭṭhenuttakāle pañcamī. 435-417.

Āṇattyatthe ca āsiṭṭhatthe ca anuttakāle pañcamī vibhatti hoti. Satipi kālādhikāre puna

kālaggahaṇena vidhinimantaṇajjhesanānumatipatthanapattakālādisu ca pañcamī.

Āṇāpanamāṇatti, āsiṃsanamāsiṭṭho. So ca iṭṭhassa asampattassa atthassa

[SL Page 199] [\x 199/]

Patthanamāsiṭṭho, tasmiṃ āsiṭṭhe. Anu samīpe uttakālo = anuttakālo, paccuppannakāloti

attho. Na uttakāloti vā = anuttakālo. Tasmiṃ anuttakāle. Kālamanāmasitvāpi hotīti attho.

Tattha āsiṃsanatthe bhūdhātuto pañcamīpaṭhamapurisekavacanaṃ tu.

Appaccayavuddhiavādesā

So sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.

Vipariṇāmena akāratoti vattate.

Hi lopaṃ vā. 436-481.

Akārato paro hivibhatti lopamāpajjate vā

Tvaṃ sukhī bhava, bhavāhi vā himhi dīgho. Tumhe sukhitā bhavatha. Ahaṃ sukhito

bhavāmi, mayaṃ sukhitā bhavāma.

Attanopade-so sukhī bhavataṃ, te sukhitā bhavantaṃ, tvaṃ sukhī bhavassu, tumhe sukhitā

bhavavho, ahaṃ sukhī bhave, mayaṃ sukhitā bhavāmase.

Kammaṇi-anubhūyataṃ tayā, anubhūyantaṃ, anubhūyassu, anubhūyavhe, anubhūye,

anubhūyāmase.

Parassapadatte-anubhuyyatu, anubhuyyantu, anubhuyatu, anubhuyantu vā. Anubhuyyāhi

iccādi. Bhāve bhuyataṃ.

Āṇattiyaṃ kattari-devadattodāni odanaṃ pacatu. Pacantu, paca pacāhi, pacatha, pacāmi,

pacāma. Pacataṃ, pacantaṃ, pacassu, pacavho, pace, pacāmase.

Kammaṇi yappaccayacavaggādi. Paccataṃ odano devadattena. Paccantaṃ, paccassu,

paccavho, pacce, paccāmase.

Parassapadatte-paccatu, paccantu, pacca paccāhi, paccatha, paccāmi, paccāma. Tathā: so

gāmaṃ gacchatu. Gacchantu, gaccha gacchāhi, gacchatha, gacchāmi, gacchāma gametu,

gamentu, gama gamāhi, gametha, gamemi, gamema. Gacchataṃ, gacchantaṃ, gacchassu,

gacchavho, gacche, gacchāmase.

Ghammādese-ghammatu ghammantu iccādi.

Kammaṇi-gacchiyataṃ. Gacchiyatu, gamīyataṃ, gamīyatu, gammataṃ, gammatu iccādi.

Vidhimhi-idha pabbato hotu, ayaṃ pāsādo suvaṇṇamayo hotūti ādi.

[SL Page 200] [\x 200/]

Nimantaṇe adhivāsetu me bhante bhagavā bhojanaṃ, idha nisīdatu bhavaṃ.

Ajjhesane desetu bhante bhagavā dhammaṃ.

Anumatiyaṃ = puccha vāsava maṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ, evaṃ nisīdatu.

Patthanā-yācanā. Dadāhi me gāmavarāni pañca, ekaṃ me nayanaṃ dehi.

Pattakāle sampatto te kālo kaṭakaraṇe kaṭaṃ karotu bhavaṃ iccādi.

Pañcamīvibhatti.

Sattamī eyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.

437-427.

Eyyādayo dvādasa sattamīsaññā honti.

Anuttakāleti vattate.

Anumatiparikappatthesu* sattamī. 438-418.

Anumatyatthe ca parikappatthe ca anuttakāle sattamīvibhatti hoti.

Atthaggahaṇena vidhinimantaṇādisu ca sattamī. Kattumicchato parassa anujānanaṃ

anumati. Parikappanaṃ parikappo. Yadi nāma bhaveyyāti sallakkhanaṃ nirūpanaṃ.

Hetukiriyāya sambhave phalakiriyāya sambhavaparikappo ca. Tattha parikappe

sattamīparassa pada-paṭhamapurisekavacanaṃ eyya. Appaccayavuddhādi purimasamaṃ.

Kvaci dhātu vibhattīti ādinā eyya eyyāsi eyyāmicce tesaṃ vikappena ekārādeso. Sodāni

kinnukho bhave, ya di so paṭhamavaye pabbajeyya arahā bhaveyya, sace saṅkhārā niccā

bhaveyyuṃ na nirujjheyyuṃ yadi tvaṃ bhaveyyāsi. Tumhe bhaveyyātha, kathamahaṃ devo

bhaveyyāmi, kinnukho mayaṃ bhaveyyāma. Tathā: bhavetha, bhaveraṃ, bhavetho,

bhaveyyavho.

Patthane tu-ahaṃ sukhī bhave, buddho bhaveyyaṃ, bhaveyyāmho.

Kammaṇi-sukhaṃ tayaṃ anubhūyetha, anubhūyeraṃ, anubhūyetho, anubhūyeyyavho,

anubhūye anubhūyeyyaṃ, anubhūyeyyāmhe.

* "Anumatiparikappatthe" itipi pāṭṭho.

[SL Page 201] [\x 201/]

Parassapadatte-anubhūyeyya, anubhūyeyyuṃ, anubhūyeyyāsi iccādi. Bhāve bhūyetha.

Vidhimhi-so odanaṃ pace paceyya, paceyyuṃ, tvaṃ pace paceyyāsi, tumhe paceyyātha, ahaṃ

paceyyāmi, mayaṃ paceyyāma. Pacetha, paceraṃ, pacetho, paceyyavho, pace paceyyaṃ,

paceyyāmhe.

Kammaṇi-paccetha, pacceraṃ, paccetho, pacceyyavho, pacce pacceyyaṃ, pacceyyāmhe.

Parassapadatte-pacce pacceyya, pacceyyuṃ, pacceyyāsi iccādi.

Anumatiyaṃ-so gāmaṃ gacche gaccheyya. Kvaci dhātūti ādinā eyyussa uñca. Gacchuṃ

gaccheyyuṃ, tvaṃ gacche gaccheyyāsi, gaccheyyātha, gaccheyyāmi, gaccheyyāma. Game

gameyya, gamuṃ gameyyuṃ, game gameyyāsi, gameyyātha, gameyyāmi, gameyyāma.

Gacchetha, gaccheraṃ, gacchetho, gaccheyyavho, gacche gaccheyyaṃ. Gaccheyyāmhe.

Gametha, gameraṃ iccādi.

Kammaṇi gacchīyetha gamīyetha, gacchīyeraṃ gamīyeraṃ iccādi.

Parassapadatte-gacchīyeyya gamīyeyya gammeyya iccādi. Tathā ghamme ghammeyya,

gammeyyuṃ iccādi.

Sattamīvibhatti.

Saccuppannāṇantiparikappakālikavibhattinayo.

Hīyattanī ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase. 439-429.

Āādayo dvādasa hīyattanīsaññā honti.

Apaccakkhe atīteti ca vattate.

Hīyoppabhuti paccakkhe hīyattanī. 440-420.

Hīyoppabhūti atīte kāle paccakkhe vā apaccakkhe vā hiyattanīvibhatti hotīti

hīyattanīparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ā.

[SL Page 202] [\x 202/]

Kvaci dhātu iccādito kvaci dhātūnanti ca vattate.

Akārāgamo hīyattanajjatanīkālāti pattisu. 441-521.

Kvaci dhātūnamādimhi akārāgamo hoti hīyattani ajjatanī kālātipatti iccetāsu tīsu vibhattīsu.

Kathamayamakārāgamo dhātvādimhīti ce?

Satissarepi dhātvante punākārāgamassidha,

Niratthattā payogānurodhā dhātvādito ayaṃ.

Appaccayavuddhiavādesasaralopādi vuttanayameva.

Abhavā, abhavū, abhavo, abhavattha kvaci dhātūti ādinā akārassa amādeso vā abhavaṃ

abhava, abhavamhā, abhavattha, abhavatthuṃ, abhavase, abhavavhaṃ, abhaviṃ,

abhavāmhase.

Kammaṇi yappccayo. Tayā sukhamaṇvabhūyattha. Akārāgamābhāve. Anubhūyattha. Kvaci

dhātūti ādinā tthassa thādeso. Anubhūyatha. Aṇvabhūyatthuṃ anubhūyatthuṃ, aṇvabhūyase,

anubhūyase, aṇvabhuyavhaṃ anubhuyavhaṃ, aṇvabhūyiṃ anubhūyiṃ, aṇvabhūyamhase

anubhūyamhase.

Parassapadatte-aṇvabhuyā anubhuyā iccādi.

Bhāve anubhūyattha. Tathā: so odanaṃ apacā, apacū, apaco, apacattha, apacaṃ apaca,

apacamhā apacattha, apacatthuṃ, apacase, apacavhaṃ, apaciṃ, apacamhase.

Kammaṇi-apaccattha apaccatha, apaccatthuṃ, apaccase, apaccavhaṃ, apacciṃ, apaccamhase,

apaccā apaccu iccādi. Tathā: agacchā, agacchuṃ, agaccho, agacchattha, agacchaṃ agaccha,

agacchamhā. Agacchattha, agacchatthuṃ, agacchase, agacchavhaṃ, agacchiṃ, agacchamhase

agamā, agamū, agamo, agamattha, agamaṃ agama, agamamhā, agamattha, agamatthuṃ,

agamase, agamavhaṃ, agamiṃ, agamamhase.

Kammaṇi-agacchīyattha gacchiyattha agamīyattha gamīyattha agammattha gammattha,

agacchīyatthuṃ gacchīyatthuṃ iccādi. Tathā: aghammā, aghammū iccādi.

Hīyattanīvibhatti.

[SL Page 203] [\x 203/]

Hīyattanīsattamīpañcamīvattamānā sabbadhātukaṃ. 442-433.

Hīyattanādayo catasso vibhattiyo sabbadhātukasaññā hontīti hīyattanādīnaṃ

sabbadhātukasaññattā ikārāgamo asabbadhātukamhīti vutto ikārāgamo na bhavati.

Sabbadhātukaṃ.

Parokkho a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe. 443-428.

A ādayo dvādasa parokkhāsaññā honti. Akkhānaṃ iṇdriyānaṃ paraṃ = parokkhaṃ.

Taddīpakattā ayaṃ vibhatti parokkhāti vuccati.

Appaccakkhe parokkhātīte. 444-419.

Apaccakkhe vattuno iṇdriyāvisayabhūte atīte kāle parokkhāvibhatti hoti. Atikkamma itoti

= atīto, hutvā atikkantoti attho. Heṭṭhā vuttanayena parokkhāparassapada

paṭhamapurisekavacanaṃ a.

Bhū a itīdha:-

Vipariṇāmena dhātūnanti vattate.

Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvo. 445-460.

Dhātūnamādibhūtānaṃ vaṇṇānamekassarānaṃ kvaci dvebhāvo hoti.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ kvacisaddo. Tena-

Khachasesu parokkhāyaṃ dvebhāvo sabbadhātunaṃ,

Appaccaye juhotyādissapi kiccādike kvaci.

Bhū bhū a itīdha:-

Pubbobbhāso. 446-461.

Dvebhūtassa dhātussa yo pubbo avayavo so abbhāsasañño hotīti abbhāsasaññā.

[SL Page 204] [\x 204/]

Abbhāsaggahaṇamanuvattate.

Antassivaṇṇākāro vā. 447-467.

Abbhāsassa antassa ivaṇṇo hoti akāro ca vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Tena-

Khachasesu avaṇṇassa ikāro sagupussa ī,

Vāssa gussa parokkhāyaṃ akāro nāparassimeti.

Ūkārassa akāro.

Dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyā. 448-463.

Abbhāsagatānaṃ dutiyacatutthānaṃ vaggabyañjanānaṃ yathākkamaṃ paṭhamatatiyā hontīti

bhakārassa bakāro.

Brūbhūnamāhabhūvā parokkhāyaṃ. 449-477.

Brū bhū iccetesaṃ dhātūnaṃ āha bhūva iccete ādesā honti parokkhāvibhattiyanti bhūsaddassa

bhūvādeso.

Saralopomādesappaccayādimhīti ādinā saralopādi so kira rājā babhūva, te kira babhūvu tvaṃ

kira babhūve.

Dhātūhīti vattate, sīhagatiyā kvaciggahaṇañca.

Ikārāgamo asabbadhātukamhi. 450-518.

Sabbasmiṃ asabbadhātukamhi pare kvaci dhātūhi paro ikārāgamo hoti.

Asabbadhātuke byañjanādimhevāyamāgamo,

Kvacādhikārato byañjanādopi kvaci no siyā.

Ettha ca na sabbadhātukaṃ = asabbadhātukamiti katvā hīyattanīsattamīpañcamīvattamānā

sabbadhātukanti hīyattanīādīnaṃ sabbadhātukasaññāya vuttattā tadaññā catasso vibhattiyo

asabbadhātukanti vuccati.

Tumhe kira babhūvittha, ahaṃ kira babhūva, mayaṃ kira babhūvimha. Attanopade-so

babhūvittha, babhūvire, babhūvittho, vibhūvivho, babhūvi, babhūvimhe.

Kammaṇi attanopade īkārāgamayappaccayikārāgamā anubabhūvīyittha. Yappaccayassa

asabbadhātukamhi kvaci dhātūti ādinā lope kate ivaṇṇāgamo na bhavati.

[SL Page 205] [\x 205/]

Tayā kira anubabhūvittha, anubabhūvīre iccādi.

Bhāve-babhūvīyittha, babhūvittha vā.

Tathā-papaca, papacu, papace, papacittha, papaca, papacimha, papacittha, papacire,

papacittho, papacivho, papaci, papacimhe.

Kammaṇi-papaccittha, papaccire, papacca, papaccu vā iccādi.

Gamimhi kvacādivaṇṇānanti ādinā dvebhāvo. Pubbobbhāsoti abbhāsasaññā.

Abbhāseti vattate.

Kavaggassa cavaggo. 451-464.

Abbhāse vattamānassa kavaggassa cavaggo hotīti gakārassa jakāro. Kvavi dhātūti ādinā

anabbhāsassa paṭhamapurisekavacanamhi dīgho. So gāmaṃ jagāma kira, jagama vā.

Jagamu, jagame, jagamittha, jagama, jagamimha, jagamittha, jagamire, jagamittho,

jagamivho, jagami, jagamimhe.

Kammaṇi-jagamīyittha, jagamittha iccādi.

Parokkhāvibhatti.

Ajjatanī ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe. 452-430.

Ī ādayo dvādasa ajjatanīsaññā honti. Ajja bhavo = ajjatano. Taddīpakattā ayaṃ vibhatti

ajjatanīti vuccati.

Atīte apaccakkheti ca vattate.

Samīpejjatanī. 453-421.

Samīpe samīpato paṭṭhāya ajjappabhuti atīte kāle paccakkhe ca apaccakkhe ca

ajjatanīvibhatti hotīti ajjatanīparassa padapaṭhamapurisekavacanaṃ ī.

Pure viya akārāgamo, vuddhādi ca. Kvaci dhātuvibhattīti ādinā īmhādivibhattīnaṃ kvaci

rassattaṃ. O ā a vacanānaṃ ittha amādesā ca. Saralopādi. So abhavi, abhavī vā.

Akārāgamābhāve-bhavi.

[SL Page 206] [\x 206/]

Maṇḍūkagatiyā vāti vattate.

Sabbato uṃ iṃsu. 454-506.

Sabbehi dhātūhi uṃvibhattissa iṃsvādeso hoti vā.

Te abhaviṃsu bhaviṃsu abhavuṃ bhavuṃ vā. Tvaṃ abhavi bhavi abhavo bhavo. Tumhe

abhavittha bhavittha. Ikārāgamo. Ahaṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavimha bhavimha

abhavimhā bhavimhā vā. So abhavittha bhavittha, abhavā bhavā abhavu, abhavise

abhavivhaṃ, abhavaṃ abhava abhavimhe.

Kammaṇi-yappaccayalope vuddhiavādesādi. Sukhaṃ tayaṃ anubhavittha aṇvabhūyittha vā

iccādi.

Parassapadatte-tayā aṇvabhūyi, anubhūyī, aṇvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu aṇvabhūyuṃ

anubhūyuṃ. Tvaṃ aṇvabhūyi anubhūyi, tumhe aṇvabhūyittha anubhūyittha. Ahaṃ

aṇvabhūyiṃ anubhūyiṃ, mayaṃ aṇvabhūyimha anubhūyimha.

Bhāve-abhavittha abhūyittha tayā. So apaci paci apacī pacī, te apaciṃsu paciṃsu apacuṃ

pacuṃ. Tvaṃ apaci paci apaco paco vā. Tumhe apacittha pacittha, ahaṃ apaciṃ paciṃ mayaṃ

apacimha pacimha apacimhā pacimhā. So apacittha pacittha apacā pacā vā. Apacū, apacise,

apacivhaṃ, apacaṃ apaca apacimhe.

Kammaṇi-apaccittha paccittha iccādi.

Parassapadatte-apacci pacci apacciṃsu pacciṃsu apaccuṃ paccuṃ, apacci pacci apacco pacco

apaccittha paccittha, apacciṃ pacciṃ apaccimhā paccimhā. So gāmaṃ agacchi gacchi agacchi

gacchi, te agacchiṃsu gacchiṃsu agacchuṃ gacchuṃ. Tvaṃ agacchi gacchi agaccho gaccho,

tumhe agacchittha gacchittha. Ahaṃ agacchiṃ gacchiṃ, mayaṃ agacchimha gacchimha

agacchimhā gacchimhā. Kvaci dhātūti ādinā ajjatanimhi gamito cchassa kvaci ñchādeso. So

agañchī gañchī agañchī gañchī, te agañchiṃsu gañchiṃsu agañjuṃ gañchuṃ. Tvaṃ agañchi

gañchi agañcho gañcho, tumhe agañchittha gañchittha. Ahaṃ agañchiṃ gañchiṃ, mayaṃ

agañchimha gañchimha agañchimhā gañchimhā. Chādesābhāve-so agami gami agamī gamī.

Karassa kāsattamajjatanimhīti ettha bhāvaniddesena sattamajjatanimhīti yogavibhāgena vā

sāgame kvaci dhātūti ādinā byañjanato akārāgamo. Agamāsi. Uṃvacanassa kvaci aṃsvādeso.

*

[SL Page 207] [\x 207/]

U cāgamo tvamhesu kvaci. Agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ, tvaṃ

agami gami agamo gamo, agamittha gamittha agamuttha gamuttha, ahaṃ agamiṃ gamiṃ,

agamimha gamimha agamumha gamumha agamimhā gamimhā. Kvaci dhātūti ādinā

gamissa ajjatanimhi gāādeso ca. So ajjhagā. Paralopo. Te ajjhaguṃ, tvaṃ ajjhagā, tumhe

ajjhaguttha, ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagumha.

Attanopade-so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha iccādi.

Cchādesābhāve-so agamittha gamittha agamā gamā, te agamū gamū, ajjhagū agū. Tvaṃ

agamise agamivhaṃ. Ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagā agamimhe.

Kamme-gāmo agacchiṅittha tena, gacchīyittha agañchīyittha gañchīyittha agamīyittha

gamīyittha agamittha gamittha iccādi.

Parassapadatte-agacchīyi gacchīyi agamīyi gamīyi, agacchīyuṃ gacchīyuṃ agamīyuṃ.

Gamīyuṃ. Tathā: aghammi, aghammiṃsu iccādi.

Hīyattanī ajjatanīti ca vattate.

Māyoge sabbakāle ca. 455-422.

Yadā māyogo tadā hīyattanajjatanīvibhattiyo sabbakālepi honti. Casaddena pañcamī ca.

Mā bhavati mā bhavā mā bhavissatīti vā atthe hīyattanajjatanī pañcamīvibhattiyo yesaṃ

neyyaṃ. So mā bhavā, mā bhavī,mā te bhavatu antarāyo. Mā pacī, mā pacatu, mā gacchā,

mā gacchī, mā gacchatu, mā kañci pāpamāgamā, mā agamī mā agamā, mā gamī, mā

gametu. Tvaṃ mā gaccho, mā gacchi, mā gacchāhi iccādi.

Atītakālikavibhatti.

Bhavissanti ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

456-431

Ssatyādīnaṃ dvādasannaṃ vacanānaṃ bhavissantisaññā hoti. Bhavissakāladīpakattā ayaṃ

vibhatti bhavissantīti vuccati.

[SL Page 208] [\x 208/]

Anāgate bhavissanti. 457-423.

Anāgate kāle bhavissanti vibhatti hoti.

Atītepi bhavissanti taṅkālavacanicchayaṃ,

Anekajātisaṃsāraṃ saṇdhāvissanti ādisu.

Na āgato = anāgato. Paccayāsāmaggiyaṃ sati āyati uppajjanārahoti attho. Ikārāgamo.

Vuddhiavādesā. Saralopā di ca bhavissati bhavissanti, bhavissasi bhavissatha, bhavissāmi

bhavissāma, bhavissate bhavissante, bhavissase bhavissavhe, bhavissaṃ bhavissāmhe.

Kamme yappaccayalopo. Sukhaṃ tayā anubhavissate anubhavissante, anubhavissase

anubhavissavhe, anubhavissaṃ anubhavissāmhe.

Parassapadatte-anubhavissati devadattena, anubhavissanti iccādi.

Bhāve-bhavissate tena. Yappaccayalopābhāve-anubhūyissate, anubhūyissante iccādi.

Bhāve-bhūyissate. Tathā pacissati pacissanti, pacissasi pacissatha, pacissāmi pacissāma,

pacissate pacissante, pacissase pacissavhe, pacissaṃ pacissāmhe.

Kamme-paccissate odano devadattena. Paccissante, paccissase, paccissavho vā iccādi.

Parassapadatte-paccissati paccissanti, paccissasi paccissatha, paccissāmi paccissāma.

Gacchissati gacchissanti, gacchissasi gacchissatha, gacchissāmi gacchissāma, gacchissate

gacchissante, gacchissase gacchissavhe, gacchissaṃ gacchissāmhe. So saggaṃ gamissati

gamissanti, gamissasi gamissatha, gamissāmi gamissāma iccādi.

Kamme-gacchiyissate, gacchiyissante, gacchīyissati, gacchiyissanti vā. Gamīyissate

gamīyissante, gamīyissati gamīyissantī iccādi.

[SL Page 209] [\x 209/]

Yappaccayalope: gamissate, gamissante, gamissati, gamissanti vā. Tathā: ghammissanti

iccādi.

Bhavissantivibhatti.

Kālātipatti ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsu ssase ssavhe ssaṃ ssāmhase.

458-432.

Ssādīnaṃ dvādasannaṃ kālātipattisaññā hoti. Kālassa atipatanaṃ = kālātipatti. Sā pana

viruddhappaccayupanipātanākāraṇavekallato vā kirayāya anabhinibbatti. Taddipakattā ayaṃ

vibhatti kālātipattīti vuccati.

Kirayātipannetīte kālātipatti. 459-432.

Kirayātipannamatte atīte kāle kālātipattivibhatti hoti. Kirayāya atipatanaṃ = kirayātipannaṃ.

Tampana sādhakasattivirahena kiriyāya accantānuppatti. Ettha ca kiñcāpi na kiriyā

atītasaddena voharitabbā. Tathāpi takkiriyuppattippanibaṇdhakarakiriyāya kālabhedena

atītavohāro labbhatevāti daṭṭhabbaṃ.

Kālātipattiparassapadapaṭhamapurisekavacanaṃ ssā. Akārikārāgamā vuddhiavādesā ca.

Kvavi dhātūti ādinā ssā ssamhā vibhattīnaṃ kvaci rassattaṃ. Ssevacanassa ca attaṃ.

Sace se paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa arahā abhavissa bhavissa abhavissā bhavissā vā.

Te ce taṃ alabhissaṃsu arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. Evaṃ-tvaṃ abhavissa abhavisse

vā. Tumhe abhavissatha, ahaṃ abhavissaṃ, mayaṃ abhavissamha abhavissamhā bhavissamhā

vā. So abhavissatha, abhavissiṃsu, abhavissase, abhavissavhe, abhavissaṃ, abhavissāmhase.

Kamme-aṇvabhavissatha aṇvabhavissiṃsu, aṇvabhūyissatha vā iccādi.

Parassapadatte-aṇvabhavissa, aṇvabhavissaṃsu, aṇvabhūyissa vā iccādi.

[SL Page 210] [\x 210/]

Bhāve-abhavissatha devadattena abhūyissatha. Tathā: so ce taṃ sādhanaṃ alabhissa odanaṃ

apacissa pacissa apacissā pacissā vā, apacissaṃsu. Pacissaṃsu. Apacissa pacissa apacisse

pacisse, apacissatha pacissatha, apacissaṃ pacissaṃ, apacissamha pacissamha apacissamhā

pacissamhā. Apacissatha, apacissiṃsu, apavissase, apacissavhe, apacissaṃ, apacissāmhase.

Kamme-apacissatha odano devadattena apacissiṃsu. Yappaccayalopābhāve-apaccissatha

paccissatha iccādi.

Parassapadatte-apaccissa tena pacissa vā, apaccissaṃsu paccissaṃsu iccādi. So agacchissa

gacchissa agacchissā gacchissā agacchissaṃsu gacchissaṃsu, tvaṃ agacchissa gacchissa

agacchisse gacchisse, agacchissatha gacchissatha, agacchissaṃ gacchissaṃ, agacchissamhā

gacchissamhā. Agamissa gamissa, agamissaṃsu, gamissaṃsu, agamissa gamissa agamisse,

agamissatha, agamissaṃ, agamissamhā, agacchissatha agamissatha iccādi.

Kamme-agacchīyissatha agamīyissatha agacchīyīssa agamīyissa iccādi. Tathā:aghammissa,

aghammissaṃsu iccādi.

Kālātipattivibhatti.

Pañcamī sattamī vattamānā sampatināgate,

Bhavissanti parokkhādī catassotītakālikā.

Chakālikavibhattividhānaṃ

Isu icchākantisu-pure viya dhātvantalopo tyāduppatti appaccayo ca.

Dhātūnanti vattamāne-

Isuyamānamanto ccho vā. 460-524.

Isu yama iccetesaṃ dhātūnaṃ anto ccho hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Antoccho

vāti yogavibhāgena āsassapi. So saggagatiṃ icchati. Icchanti, icchasi, icchatha, icchāmi,

icchāma. Cchādesābhāve asaṃyogantattā aññesu cāti vuddhi. Esati esanti iccādi.

[SL Page 211] [\x 211/]

Kamme-attanopadassa yebhuyyena parassapadattameva payojīyati. Tena attanopade rūpāni

saṅkhipissāma. So icchīyati esīyati, issati issate. Yakārassa pubbarūpattaṃ. Tathā: icchatu

esatu, iccheyya eseyya. Parokkhāhīyattanīsu pana rūpāni sabbattha payogamanugamma

payojetabbāni. Icchi. Esi, icchissati esissati, icchissa isissa iccādi.

Yama uparame-nipubbo, cchādeso ca. Niyacchati niyacchanti, niyamati niyamanti saṃ pubbo

- saye cāti ñattaṃ dvittañca. Saññamati, saññamanti. Kamme-niyacchīyati niyamīyati

niyammati saññamīyati vā. Tathā:niyacchati, saññamatu, niyaccheyya saññameyya, niyacchi,

saññamī, niyacchissati, saññamissati, niyacchissā, saññamissā iccādi.

Āsa upavesane-yogavibhāgena cchādeso. Rassattaṃ. Acchati, acchanti, acchasi, acchatha,

acchāmi, acchāma. Aññatra upapubbe - upāsati upāsanti, acchīyati upāsīyati, acchatu

upāsatu, accheyya upāseyya, acchi upāsī, acchissati upāsissati, acchissa upāsissa iccādi.

Labha lābhe-labhati, labhanti, labhasi, labhatha, labhāmi, labhāma. Labhate, labhante,

labhase, labhavhe, labhe, labhāmhe. Kamme yakārassa pubbarūpatte kate kvaci dhātūti ādinā

purimabhakārassa bakāro. Labbhate, labbhante, labbhati, labbhanti, labbhataṃ, labbhatu,

labbhe labbhetha, labbheyya.

Ajjatanimhi vā antalopoti ca vattamāne:-

Labhasmā īinnaṃ tthaṃtthaṃ. 461-499.

Labha iccetasmā dhātuto paresaṃ īinnaṃ vibhattīnaṃ tthatthaṃ iccete ādesā honti vā,

dhātvantassa lopo ca. Alattha alabhi labhi, alabhiṃsu labhiṃsu, alabhittha labhittha, alatthaṃ

alabhiṃ labhiṃ, alabhimha labhimha iccādi.

Bhavissantimhi-karassa sappaccayassa kāhoti ettha sappaccayaggaṇena vacamucabhujādito

ssassa khādeso vasacchidalabhādito chādeso ca vā hotīti ssassa chādeso. Byañjanantassa co

chappaccayesu cāti dhātvantassa cakāro. Lacchati,

[SL Page 212] [\x 212/]

Lacchanti, lacchasi, lacchatha, lacchāmi, lacchāma. Chādesābhāve-labhissati, labhissanti,

labhissasi, labhissatha, labhissāmi, labhissāma iccādi. Alabhissa, alabhissaṃsu iccādi.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ-vacati, vacanti, vacasi, vacatha, vacāmi, vacāma. Kamme

attanopade yappaccaye ca kate:-

Vacavasavahādīnamukāro vassa ye. 462-489.

Vaca vasa vaha iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ vakārassa ukāro hoti yappaccaye pare. Ādisaddena

vaḍḍhassa ca. Vassa a = va iti samāsena dutiyañcettha caggahaṇaṃ icchitabbaṃ. Tena

akārassapi ukāro hoti purimapakkhe paralopo. Tassa cavagga iccādinā sadhātvantassa

yakārassa cakāro. Dvittaṃ.

Uccate, uccante, vuccate, vuccante, vuccati, vuccanti vā iccādi tathā: vacatu, vuccatu,

vaceyya, vucceyya, avacā avaca, avacū avacu, avaca avaco, avacuttha, avaca avacaṃ,

avacamhā, avacuttha.

Vacassajjatanimhimakāro o. 461-479.

Vaca iccetassa dhātussa akāro ottamāpajjate ajjatanimhi vibhattimhi.

Avoci, avocuṃ, avoco, avocuttha, avociṃ, avocumhā. Uttaṃ. Avoca. Rassattaṃ. Avocu iccādi.

Avacittha.

Bhavissantimhi sappaccayaggahaṇena ssassa khādeso. Byañjanantassāti vattamāne ko khe

cāti dhātvantassa kādeso. Vakkhati, vakkhanti, vakkhasi, vakkhatha, vakkhāmi, vakkhāma

iccādi.

Vasa nivāse-vasati, vasanti. Kamme uttaṃ pubbarūpattañca. Vussati, vussanti iccādi. Vasatu,

vaseyya, avasi vasi.

Bhavissantiyaṃ ssassa chādeso dhātvantassa cakāro ca. Vacchati, vacchanti, vacchasi,

vacchatha, vacchāmi, vacchāma. Vasissati, vasissanti vā. Avasissa avasissā, avasissaṃsu.

Tathā: rudi assuvimocane-rodati, rucchati rodissati iccādi.

[SL Page 213] [\x 213/]

Kusa akkose-ā pubbo. Dvittarassattāni appaccayavuddhiyo ca. Akkosati, akkosatu,

akkoseyya.

Antalopoti vattate, maṇḍūkagatiyā vāti ca.

Kusasmādīcchi. 464-500.

Kusa iccetasmā dhātuto īvibhattissa cchiādeso hoti dhātvantassa lopo ca.

Akkocchi maṃ, akkosi vā. Akkosissati, akkosissa iccādi.

Vaha pāpane-vahati, vahanti. Kamme attanopade yappaccaye kate:-

Yeti vattate.

Havipariyayo lo vā. 465-490.

Hakārassa vipariyayo hoti yappaccaye pare yappaccayassa ca lakāro hoti vā.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena gayhatīti ādisu lattaṃ na hoti.

Nimittabhūtayakārassevetaṃ lattaṃ. Vacavasa iccādinā uttaṃ. Vuḷhati vuyhati, vuyhanti,

vahatu vuyhatu, vaheyya vuyheyya, avahi vuyhittha, avahittha, vahissati vuyhissati,

avahissa avuyhissa iccādi.

Jara vayohānimhi-

Jaramarānaṃ jīrajiyyamiyyā vā. 466-507.

Jara mara iccatesaṃ dhātūnaṃ jīrajiyyamiyyādesā honti vā. Saralopādi.

Jīrati, jīranti, jiyyati, jiyyanti. Kvacādisuttena ekayakārassa kvaci lopo. Jīyati jīyanti.

Kamme-jīrīyati, jīrīyanti, jiyyati, jīratu, jiyyatu, jīreyya jīyeyya, ajīri jīri, jiyya, jīyissati

jīrīyissati, ajīrissa jīyissa.

Mara pāṇacāge-miyyādeso. Miyyati, miyyanti, mīyati, mīyanti vā. Marati, maranti iccādi.

[SL Page 214] [\x 214/]

Disa pekkhane-

Disassa passadissadakkhā vā. 467-473.

Disa iccetassa dhātussa passa dissa dakkha iccete ādesā honti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ

vāsaddo. Tena dissādeso kammaṇi sabbadhātuke eva.

Passati passanti dakkhati dakkhanti.

Kammaṇi-yakāralopo. Dissate dissante, dissati dissanti, vipassīyati, dakkhīyati, passatu,

dakkhatu, dissatu, passeyya, dakkheyya, disseyya hīyattaniyaṃ kvaci dhātūti ādinā dhātu

ikārassa attaṃ addasā adissā. Tathā: apassi passi, apassiṃsu passiṃsu, apassi passi, apassittha,

apassiṃ passiṃ, apassimha passimha, addasāsi, addasaṃsu addasuṃ, addasaṃ vā. Apassittha

passittha. Addakkhi, addakkhiṃsu, passissati passissanti.

Bhavissantimhi ssassa cāti yogavibhāgena ssassa lopo ikārāgamo ca. Dakkhiti dakkhinti.

Lopābhāve dakkhissati dakkhissanti, apassissa adakkhissa iccādi.

Sada visaraṇagatyavasādanesu-

Sabbatthāti vattate, maṇḍūkagatiyā kvacīti ca.

Sadassa sīdattaṃ. 468-611.

Sada iccetassa dhātussa sīdādeso hoti sabbattha vibhattippaccayesu kvaci sesaṃ neyyaṃ.

Nisīdati, nisīdanti bhāve nisajjate. Idha kvacādhikārena sidādeso na bhavati. Nisīdatu,

nisīde, nisīdi, nisīdissati, nisīdissa iccādi.

Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu-yajati, yajanti.

Kamme-yamhīti vattate.

Yajassādissi. 469-505.

Yaja iccetassa dhātussa ādissa yakārassa ikārādeso hoti yappaccaye pare. Saralopo. Ijjate

mayā buddho. Tathā: yajatu, ijjatu, ijjataṃ, yaje, ijjetha, yajī, ijjittha, yajissati, ijjissati, yajissa,

ijjissa iccādi.

[SL Page 215] [\x 215/]

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ-tyāduppatti appaccayo ca.

Vāti vattate.

Vadassa vajjaṃ. 470-502.

Vada iccetassa dhātussa sabbassa vajjādeso hoti vā sabbāsu vibhattisu. Vibhattyadhikārattā

vettha sabbāsūti atthato siddhaṃ.

Vāti vattate.

Lopañcettamakāro. 471-512.

Bhūvādito paro appaccayo ettamāpajjate lopañca vā. Vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato cettha

akāroti appaccayoti gayhati.

Hūvādito juhotyādito ca appaccayo paro,

Lopamāpajjate nāñño vavatthitavibhāsatoti.

Appaccayassa ekāro. Saralopādi. Vajjati vadeti vadati.

Antimhi:-

Kvaci dhātuvibhattippaccayānaṃ dīgha viparītādesalopāgamā ca. 472-519.

Idha dhātvadhikāre ākhyāte kitake ca avihitalakkhaṇesu payogesu kvaci dhātūnaṃ

tyādivibhattīnaṃ dhātuvihitappaccayānañca dīghatabbiparītaādesalopāgama iccetāni

kāriyāni jinavacanānurūpato bhavanti.

Tattha:-

Nāmhi rasso kiyādīnaṃ saṃyoge caññadhātūnaṃ,

Āyūnaṃ vā vibhattīnaṃ mhāssāntassa ca rassatā.

Gamito cchassa ñcho vāssa gamissajjatanimhi gā,

Uāgamo vā tthamhesu dhātūnaṃ yamhi dīghatā.

Eyyeyyāseyyāmettañca vā ssessattañca pāpuṇe,

Okāro attamittañca ātthā papponti vā tthathe,

Tathā brūto tiantīnaṃ au vāha ca dhātuyā.

Saṃyoganto akārettha vibhattippaccayādi tu,

Lopamāpajjate niccamekārokārato paroti.

[SL Page 216] [\x 216/]

Ekārato parassa antiakārassa lopo. Vajjenti vadenti vadanti, vajjesi vadesi vadasi, vajjetha

vadetha vadatha, vajjemi vajjāmi vademi vadāmi, vajjema vajjāma vadema vadāma.

Kammaṇī-vajjīyati, vajjīyanti, vajjati, vajjanti, vadīyati vā. Vajjetu vadetu vadatu, vajje

vajjeyya vade vadeyya, vajjeyyuṃ vadeyyuṃ, vajjeyyāsi vajjesi vadeyyāsi. Avadi vadi,

vadiṃsu, vadissati, vadissanti, avadissa iccādi.

Kamu padavikkhepe-appaccaye kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvehāvoti dvittaṃ.

Kavaggassa cavaggo.

Abbhāsaggahaṇamantaggahaṇaṃ vāggahaṇañca vattate.

Niggahītañca. 473-468.

Abbhāsante niggahītañcāgamo hoti vā.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Tena kamādīnamevetaṃ. Vaṅkamati, vaṅkamanti,

kamati, kamanti iccādi.

Cala kampane-cañcalati, calati.

Dala dalane-daddallati.

Jhe cintāyaṃ-appaccaye o sare eti ca adhikicca te āvāyāti yogavibhāgena akāritepi ekārassa

āyādeso.

Jhāyati, jhāyanti, iccādi. Visesavidhānaṃ.

Savuddhikabhuvādinayo.

Tuda vyathane-tyāduppatti appaccayo. Aññesu cāti etthānuvattitacāggahaṇena tudādīnaṃ

vuddhiabhāvoca viseso.

Tudati, tudanti, tudasi, tudatha, tudāmi, tudāma.

Kamme-tassa cavagga iccādinā sadakārassa yappaccayassa jakāro. Dvittaṃ.

Tujjate, tujjante, tujjati, tujjanti tujjare vā. Tathā: tudatu, tudantu, tude, tudeyya, tudeyyuṃ,

atudi, atudiṃsu, atudi, atudittha, atudiṃ, atudimha, atujjittha, atujji, tudissati, atudissa iccādi.

[SL Page 217] [\x 217/]

Visappavesane-papubbo. So gāmaṃ pavisati, pavisanti, pavisasi, pavisatha, pavisāmi,

pavisāma.

Kamme-pavisiyate, pavisīyante, pavisīyati, pavisīyanti, pavissate vā. Tathā: pavisatu,

pavisantu, pavise, paviseyya, pāvisi pavisi, pāvekkhi paṭhaviṃ. Kvaci dhātūti ādinā

ajjatanimhi visassa vekkhādeso ca. Pāvisiṃsu pavisiṃsu.

Kamme-pavisīyittha pāvisīyittha, pāvisīyi, pavisissati, pavisissanti, pavisīyissate

pavisissate, pāvisissa pavisissa, pāvisīyissa iccādi.

Nudakkhepe-nudati, nudanti.

Disa atisajjane-uddisati, uddisanti.

Likha lekhane-likhati, likhanti.

Phusa samphasso = phusati, phusanti iccādi.

Tudādayo.

Hū bhū sattāyaṃ-tyāduppatti. Bhūvādito a iti appaccayo. Vāti adhikicca lopañcettamakāroti

hūvādito parassa appaccayassa lopo. Aññesu cāti vuddhi.

So hoti, te honti kvaci dhātūti, ādinā parasarassa lopo. Hosi, hotha, homi, homa.

Bhāve-hūyate. Tathā: hotu, hontu, hohi. Anakāraparattā gilopo na bhavati. Hotha, homi,

homa. Bhāve-hūyataṃ.

Sattamiyaṃ saralopādi. Heyya,heyyuṃ,heyyāsi, heyyātha, heyyāmi heyyāma. Heyyaṃ vā.

Bhāve-hūyetha.

Hīyattaniyaṃ appaccayalopo. Kvaci dhātūti ādinā hūdhātu ūkārassa uvādeso. Ahuvā ahuvu

ahuvū, ahuvo, ahuvattha, ahuvaṃ, ahuvamha, ahuvattha, ahuvatthuṃ, ahuvase, ahuvavhaṃ,

ahuviṃ, ahuvamhase. Bhāve-ahūyattha.

[SL Page 218] [\x 218/]

Ajjatanimhi kvaci dhātūti ādinā hūto īvibhattissa lopo. So ahū. Lopābhāve karassa

kāsattamajjatanimhīti ettha sattamajjatanimhīti yogavibhāgena sāgamo. Vuddhi. Ahosi,

ahesuṃ. Kvacī dhātūti ādinā okārassekāro.

Ahavu vā. Ahosi, ahosittha, ahosiṃ, ahuṃ. Parasaralopo rassattañca. Ahosimha. Rassattaṃ.

Bhāve-abhavittha.

Hi lopaṃ vāti ito lopo vāti ca vattate.

Hotissare hohe bhavissantimhi ssassa ca. 474-482.

Hotissaro hūiccetassa dhātussa saro eha oha ettamāpajjate bhavissantimhi vibhattimhi, ssassa

ca lopo hoti vā.

Ikārāgamo saralopādi hehitī, hehinti, hehisi, hehitha, hehāmi, hehāma. Lopābhāve-hehissati,

hehissanti, hehissasi, hehissatha hehissāmi, hehissāma. Ohādese-hohiti, hohinti, hohisi,

hohitha, hohāmi, hohāma. Tathā: hohissati, hohissanti, hohissasi, hohissatha, hohissāmi,

hohissāma ekārādese-heti, henti, hesi, hetha, hemi, hema hessati, hessanti, hessasi, hessatha,

hessāmi, hessāma. Bhāve-hūyissate.

Kālātipattiyaṃ-abhavissa, abhavissaṃsu, ahūyissatha iccādi.

Hū bhū sattāyaṃ-bhū itīdha: anupubbo. Tyāduppatti. Appaccayalopavuddhiyo. Anubhoti,

anubhonti, anubhosi, anubhotha, anubhomi, anubhoma.

Kamme-anubhūyati, anubhūyanti tathā: anubhotu, anubhontu, anubhohi, anubhotha,

anubhomi, anubhoma.

Anubhūyatu, anubhūyantu, anubhave anubhaveyya, anubhūyeyya, anubhosi anubhavi,

anubhossati, anubhossanti, anubhossasi, anubhossatha, anubhossāmi, anubhossāma,

anubhavissati vā. Anubhossa anubhavissa vā iccādi.

Sī saye-appaccayalopo vuddhi ca. Seti, senti, sesi, setha, semi, sema, sete, sente iccādi.

[SL Page 219] [\x 219/]

Appaccayalopābhāve-

Sareti vattate dhātuggahaṇañca.

E aya. 475-516.

Ekārassa dhātvantassa sare pare ayādeso hoti. Saralopādi.

Sayati, sayanti, sayasi sayatha, sayāmi, sayāma.

Kamme-atipubbo. Kvaci dhātvādinā yamhi rassassa dhātvantassa dīgho. Atisīyate,

atisīyante, atisīyati, atisīyanti. Bhāve sīyate.

Tathā: setu, sentu, sehi, setha, semi, sema, sayatu, sayantu, saya sayāhi, sayatha, sayāmi,

sayāma, sayataṃ, sayantaṃ, sayassu, sayavho, saye sayāmase, atisīyataṃ, atisīyantaṃ,

atisīyatu, atisīyantu, bhāve-sīyataṃ. Saye sayeyya, sayeyyuṃ, atisīyetha, atisīyeyya.

Bhāve-sīyetha, asayi sayi, asayiṃsu sayiṃsu asayuṃ. Sāgamo: atisesi, atisesuṃ.

Kamme-accasīyittha, accasīyi, atisīyi. Bhāve-sīyittha, sayissati sayissanti,

ikārāgamābhāve-sessati, sessanti.

Kamme-atisessate, atīsīyissate, atisīyissati. Bhave-sīyissate, asayīssa asayissaṃsu.

Kamme-accasayīssatha iccādi.

Ni pāpuṇane-dvikammakoyaṃ. Ajaṃ gāmaṃ neti, nenti, nesi, netha, nemi, nema. Lopābhāve:

nayati, nayanti iccādi.

Kamme nīyate gāmamajā devadattena, kīyante, nīyati, nīyanti tathā: netu nayatu, nīyataṃ,

nīyatu, naye nayeyya, nīyetha, nīyeyya, anayi nayi, anayiṃsu, nayiṃsu, vinesi, vinesuṃ,

anayittha anīyittha, nayissati, nessati, nayissate niyissate, nīyissati, anayissa, anīyissa iccādi.

hā gatinivuttimhi-

Vāti vattate.

hā tiṭṭho. 476-470.

hā iccetassa dhātussa tiṭṭhādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Appaccayalopo.

[SL Page 220] [\x 220/]

Tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhanti. Lopābhāve kvaci dhātūti ādinā ṭhāto hakārāgamo ca.

Rassattaṃ. Saṃpubbo.

Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Ette-adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti.

Kamme:-

Yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī. 477-504.

Bhāvakammavisaye yamhi paccaye pare dā dhā mā ṭhā hā pā. Maha matha iccevamādīnaṃ

dhātūnaṃ anto īkāramāpajjate. Niccatthoyamārambho.

Upaṭṭhiyati upaṭṭhīyanti. Hakārāgame rassattaṃ īkārāgamo ca. Patiṭṭhahīyati,

patiṭṭhahīyanti. Bhāve-ṭhīyate.

Tathā:- tiṭṭhatu, tiṭṭhantu, ṭhātu, ṭhantu, saṇṭhahatu, saṇṭhahantu, tiṭṭhe tiṭṭheyya,

saṇṭhe saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ. Saṇṭhahe, saṇṭhaheyya, aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi,

saṇṭhahiṃsu, patiṭṭhissati, patiṭṭhissanti, ṭhassati, ṭhassanti, patiṭṭhahissati,

patiṭṭhahissanti, patiṭṭhissa, patiṭṭhissaṃsu, patiṭṭhahissa, patiṭṭhahissaṃsu iccādi.

Pā pane-

Vāti vattate.

Pā pibo. 478-471.

Pā iccetassa dhātussa pibādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Pibati, pibatu,

pibeyya.

Kvaci dhātvādinā bakārassa cakāro. Pivati pavanti, pāti, panti vā. Pīyate pīyante, pīyati,

pīyanti, pivatu, piveyya, apāyi pivi, pivissati, apivissa iccādi.

Asa bhūvi-vibhattuppatti appaccayalopo. Asatīdha:-

Ayasmā antalopoti ca vattate.

Tissa tthittaṃ. 479-496.

Asa iccetasmā dhātumhā parassa tissa vibhattissa tthittaṃ hoti dhātvantassa lopo ca. Atthi.

[SL Page 221] [\x 221/]

Vāti vattate.

Sabbatthāsassādilopo ca. 480-508

Sabbattha vibhattippaccayesu ca asa iccetāya dhātuyā ādissa lopo hoti vā.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Santi.

Asasmā antalopoti ca adhikāro.

Simhi ca. 481-498.

Asassa dhātussa antalopo hoti sivibhattimhi ca. Tvaṃ asi.

Thassa tthattaṃ. 482-495.

Asa iccetāya dhātuyā parassa thassa vibhattissa tthattaṃ hoti dhātvantassa lopo ca. Tumhe

attha.

Vāti vattate.

Asasmā mimānaṃ mahimhāntalopo ca. 483-494.

Asa iccetāya dhātuyā parāsaṃ mi ma iccetāsaṃ vibhattīnaṃ mhi mha iccādesā honti

dhātvantassa lopo ca.

Amhi, amha, asmi, asma.

Tussa tthuttaṃ. 484-497.

Asa iccetāya dhātuyā parassa tussa vibhattissa tthuttaṃ hoti dhātvantassa lopo ca. Atthu.

Asassādilopo ca.

Santu. Āhi, attha, asmi, asma.

Sattamiyaṃ-asassādilopo. Kvaci dhātūti ādinā asatoḷuyyaeyūṃvibhattīnaṃ iyā yuñca honti,

siyā siyuṃ lopā bhāve kvaci dhātvādinā asato eyyādīnaṃ sadhātvantānaṃ ssa ssu ssa ssatha

ssaṃ ssāma ādesā honti.

Evamassa vacanīyo. Assu assa, assatha, assaṃ, assāma.

[SL Page 222] [\x 222/]

Ajjataniyaṃ-akārāgamo dīgho ca. Āsi, āsiṃsu āsuṃ āsi, āsittha, āsiṃ, āsimha.

Vā asassāti ca vattate.

Asabbadhātuke bhū. 485-509.

Asasseva dhātussa bhuvādeso hoti vā asabbadhātuke

Bhavissati, bhavissanti, abhavissa, abhavissaṃsu.

Vāti kimatthaṃ? Āsuṃ.

Brū viyattiyaṃ vācāyaṃ-

Tyāduppatti appaccayalopo ca.

Kvavīti vattate.

Brūto ī timhi. 486-522.

Brū iccetāya dhātuyā paro īkārāgamo hoti timhi vibhattimhi kvaci. Vuddhiavādesā

saralopādi.

Bravīti, brūti. Aññesu cāti suttānuvattitavāggahaṇena brūdhātussa byañjane vuddhi na hoti.

Bahuvacane jhalānamiyuvā sare vāci ūkārassa sare uvādeso. Brūvanti.

Kvavi dhātvādinā brūto ti antīnaṃ vā a u ādesā brūssa āhādeso ca āha, āhu, brūsi, brūtha,

brūmi, brūma, brūte, bruvante, brūse, bruvavhe, bruve, brūmhe, brūtu, bravantu, brūhi,

brūtha, brūmi, bruma, brutaṃ, bruvantaṃ, bruve, braveyya, bruveyyuṃ, braveyyāsi,

bruveyyātha, bruveyyāmi, bruveyyāma, bruvetha, abruvā, abruvū.

Parokkhāyaṃ-brūbhūnamāhabhuvā parokkhāyanti brūdhatussa āhaādeso. Saralopādi. Supine

kira āha, tenāhu porāṇā, āhaṃsu vā iccādi.

Ajjataniyaṃ-abruvi abravī, abravuṃ, bruvissati, abruvissa iccādi.

Hana hiṃsāgatisu = timhi kvaci appaccayalopo. Hanti hanati, hananti, hanasi, hanatha,

hanāmi, hanāma. Kamme-tassa cavagga yakāra iccādinā ñattaṃ dvittañca. Haññate, haññante

haññare, haññati, haññanti, hantu, haneyya.

[SL Page 223] [\x 223/]

Hanassāti vattate.

Vadho vā sabbattha. 487-594.

Hana iccetassa dhātussa vadhādeso hoti vā sabbattha vibhattippaccayesu.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Vadheti, vadhīyati, vadhetu, vadhīyatu, vadheyya, avadhi, avadhiṃsu, ahani, ahaniṃsu,

vadhissati, hanissati.

Khādese = paṭihaṅkhāmi paṭihaṅkhāmi paṭihanissāmi, avadhissa, ahanissa iccādi.

Hūvādayo.

Hu dānādānahavyapadānesu - tyāduppatti appaccayo ca. Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ

dvebhāvoti dvittaṃ. Pubbobbhāso ti abbhāsasaññā.

Abbhāseti vattate.

Hassa jo. 488-466.

Hakārassa abbhāse vattamānassa jo hoti. Lopañcettamakāroti appaccayalopo. Vuddhi. Juhoti.

Lopābhāve-

Jhalānaṃ sareti ca vattamāne-

Yavakārā ca. 489-71.

Jhalasaññānaṃ ivaṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārādesā honti sare pareti apadantassa ukārassa

vakāro.

Juhvati juhoti, juhvanti, juhonti, juhosi juhvasi, juhotha juhvatha, juhvāmi, juhoma juhvāma.

Kamme = kvaci dhātūti ādinā dīgho. Hūyate, hūyante, hūyati, hūyanti. Tathā:ju hotu,

juhontu juhvantu vā. Juhe juheyya, juheyyuṃ, ajuhavī ajuhavuṃ, ajuhosi ajuhosuṃ,

ahūyittha, aggiṃ juhissati, juhissanti, juhossati, juhossanti vā, ajūhissa ajuhissaṃsu iccādi.

[SL Page 224] [\x 224/]

Hā cāge-pure viya dvebhāvajādesā, appaccayalopo.

Abbhāseti vattate.

Rasso. 490-462.

Abbhāse vattamānassa sarassa rasso hoti.

Jahāti, jahanti, jahāsi, jahātha, jahāmi, jahāma.

Kamme-yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamiti dhātvantassa īkāro. Hīyate, hīyare

hīyante, hīyati hīyanti. Tathā:jahātu, jahantu, jahe jaheyya, jaheyyuṃ, hīyetha, hīyeyya,

ajahāsi, ajahiṃsu, ajahāsuṃ, pajahi, pajahiṃsu, pajahuṃ. Kamme pahīyittha, pahīyi, jahissati,

jahissanti, hīyissate, hīyissanti, pajahissa, pajahissaṃsu iccādi.

Dā dāne-tyāduppatti. Dvebhāvarassattāni. Appaccalopo. Dadāti, dadanti, dadāsi, dadātha,

dadāmi, dadāma.

Dvittābhave:-

Dādhātussa dajjaṃ. 491-501.

Dā iccetassa dhātussa sabbassa dajjādeso hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Appaccayalopo.

Dajjati, dajjanti, dajjasi, dajjatha, dajjāmi, dajjāma.

Dajjādesābhāve - lopañcettamakāroti appaccayassa ekāro.

Dānaṃ deti, denti, desi, detha.

Vāti vattate.

Dāntassaṃ mimesu. 492-484.

Dā iccetassa dhātussa antassa aṃ hoti vā mi ma iccetesu paresu. Niggahītassa vaggantattaṃ.

Dammi, damma, demi, dema.

Kamme-yamhi dādhā iccādinā īkāro. Dīyato, dīyante, dīyati, dīyanti, diyyati diyyanti vā

iccādi.

Dadātu dadantu, dadāhi, dadātha, dadāmi, dadāma, dadantaṃ, dadassu, dadavho, dade,

dadāmase, dajjatu, dajjantu iccādi.

[SL Page 225] [\x 225/]

Detu, dentu, dehi, detha, demi, dema. Kamme-dīyataṃ, dīyantaṃ, dīyatu, dīyantu.

Sattamiyaṃ: dade dadeyya, dadeyyuṃ, dadeyyāsi, dadeyyātha, dade dadeyyāmi, dadeyyaṃ,

dadeyyāmhe. Dajje dajjeyya. Kvaci dhātūti ādinā eyyassāttañca. Dajjā dajjuṃ dajjeyyuṃ,

dajjeyyāsi, dajjeyyātha, dajjaṃ. Eyyāmissa amādeso ca. Dajjeyyāmi, dajjeyyāma. Dvittābhāve

deyya, deyyuṃ, deyyāsi, dīyetha, dīyeyya.

Hīyattaniyaṃ: adadā, adadū, adado, adadattha, adada, adadamhā. Adadattha, adadamhase.

Kamme adīyittha.

Ajjatanimhiva: adadi, adadiṃsu adaduṃ, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu, adāsi, ado, adittha,

adāsiṃ, adāsimha adumha, adā dānaṃ. Kamme-adīyittha, adīyi. Bhavissantiyaṃ ikārāgame

saralopādi. Dadissati, dadissanti, dajjissati, dajjīssanti. Rassattaṃ. Dassati, dassanti, dassasi,

dassatha, dassāmi, dassāma, dassate, dīyissate, dīyissati.

Tālātipattiyaṃ: adadissa, adajjissa, adassa, adassā, adassaṃsu, adīyissatha, adīyissa iccādi.

Dhā dhāraṇe - pure viya vibhattuppattidvittarassattāni appaccayalopo ca. Dutiyacatutthānaṃ

paṭhamatatiyāti dhakārassa dakāro. Dadhāti, dadhanti.

Api pubbo. Tassa tesu vuddhīti ādinā akāralopo. Kvaci dhātūti ādinā upasaggaparassa

dadhātissa dhakārassa hakāro rassattañca dvāraṃ pidahati, pidahanti.

Dvebhāvābhāve-nidhiṃ nidheti, nidhenti. Kamme-dhīyate, dhīyati, pidhīyati, pidhīyanti.

Tathā: dadhātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu, dadhe dadheyya, pidahe pidaheyya, nidhe

nidheyya, adhāsi, pidahi, dhassati, pidahissati, paridahessati, adhassa, pidahissa iccādi.

Juhotyādayo.

Avuṅikā tudādī ca bhūvādī ca tathā paro, juhotyādi catuddhevaṃ ñeyyā bhūvādayo idha.

Bhūvādinayo samatto.

[SL Page 226] [\x 226/]

Rudhi āvaraṇe-pure viya dhātusaññādimhi kate vibhattuppatti.

A iti vattate.

Rudhādito niggahīta pubbañca 493-448.

Catuppadamīdaṃ rudhi iccevamādito dhātugaṇato appaccayo hoti kattari

vibhattippaccayesu, niggahītañca tato pubbaṃ hutvā āgamo hoti.

Tañca niggahītaṃ pakatiyā sarānugatattā dhātussarato paraṃ hoti. Casaddena

iīeoppaccayāca. Niggahītassa caggantattaṃ. Idha saṃyogantattā na vuddhi hoti.

Tadāgamassa taggahaṇena gahaṇato. So maggaṃ ruṇdhati. Ruṇdhanti, ruṇdhasi,

ruṇdhatha, ruṇdhāmi, ruṇdhāma, ruṇdhate ruṇdhante iccādi.

Ikārādippaccayesu pana-ruṇdhiti, ruṇdhīti, ruṇdheti. Ruṇdho tītipi hoti.

Kamme-nipubbo yappaccayassa tassa cavagga iccādinā sadhātvantassa jhakāre kate vagge

ghosāghosāti ādinā dvittaṃ. Maggo nirujjhate tena nirujjhante.

Parassapadatte: nirujjhati, nirujjhanti, nirujjhasi, nirujjhatha, nirujjhāmi, nirujjhāma.

Ruṇdhatu, ruṇdhantu, ruṇdha ruṇdhāhi, ruṇdhatha, ruṇdhāmi, ruṇdhāma, ruṇdhataṃ,

ruṇdhantaṃ, ruṇdhassu, ruṇdhavho, ruṇdhe, ruṇdhāmase, nirujjhataṃ, nirujjhatu,

nirujjhantu, ruṇdhe ruṇdheyya, ruṇdheyyuṃ, ruṇdhetha, ruṇdheraṃ, nirujjhetha,

nirujjheyya iccādi ruṇdhi, ruṇdhiṃsu, aruṇdhittha, nirujjhittha, nirujjhi, nirujjhiṃsu

ruṇdhissati, ruṇdhissanti, ruṇdhissate, nirujjhissate, nirujjhissati, nirujjhissanti, aruṇdhissa,

aruṇdhissaṃsu, nirujjhissatha, nirujjhissa iccādi.

Chidi dvedhākaraṇe-chiṇdati, chiṇdanti. Kamme-chijjate, chijjante, chijjati, chijjanti, tathā:

chiṇdatu, chiṇdantu, chijjatu, chiṇde chiṇdeyya, chijjeyya, acchiṇdi, chiṇdi, chiṇdiṃsu,

achijjittha, chijji, chiṇdissati, chiṇdissanti, ssassa chādese-checchati, checchanti, checchiti vā.

Kamme-chijjissate, chijjissante, jijjissati, chijjissanti, achiṇdissa, achijjissa iccādi.

Bhida vidāraṇe-bhiṇdati, bhiṇdanti iccādi.

[SL Page 227] [\x 227/]

Yuja yoge-yuñjati, yuñjanti, yujjate, yujjante, yujjati, yujjanti. Yuñjatu, yuñjataṃ, yuñje,

yuñjetha, ayuñji, ayuñjiṃsu, ayuñjittha, ayujjittha, ayujji, yuñjissati, yuñjissate, yujjissati,

ayuñjissa, ayuñjissatha, ayujjissa iccādi.

Bhuja pālanabhyavaharaṇesu. Bhuñjati, bhuñjanti iccādi.

Bhavissantiyaṃva-karassa sappaccayassa kāhoti sutte sappaccayaggahaṇena bhujato ssassa

khādeso. Ko khe cāti dhātvantassa kakāro. Vuddhī. Bhokkhati, bhokkhanti, bhokkhasi,

bhokkhatha, bhokkhāmi, bhokkhāma. Khādesābhāve-bhuñjissati, bhuñjissanti iccādi.

Muca mocane. Muñcati, muñcanti, muccati, muccanti, muñcatu, muñcataṃ, muñce,

muñcetha, amuñcittha, amuccittha, amucci, mucciṃsu, mokkhati, mokkhanti, muñcissati,

muñcissate, muccissate, muccissati, amuñcissa amuccissa iccādi.

Rudhādinayo.

Divu kīḷāvijigiṃsāvyavahārajjutithutigatisu-pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

Divādito yo. 494-449.

Divādito dhātugaṇato yappaccayo hoti kattari dvīhi tesu vibhattippaccayesu.

Yaggahaṇaṃ cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassa pubbarūpanti ca vattate.

Yathā kattari ca. 495-446.

Yathā bhāvakammesu yappaccayassādeso hoti tathā kattaripiyappaccayassa sadhātvantassa

cavaggayakāravakārādesa pebbarūpañca kātabbāni. Dhātvantassa vakārattā saha tena

yakārassa vakāre kate dvibhāvo. Do dhassa cāti ettha caggahaṇena bovasasāti vuttattā

vakāradvayassa bakāradvayaṃ. Dibbati, dibbanti, dibbasi, dibbatha, dibbāmi. Dibbāma

kamme: dibbate, dibbante, dibbati, dibbanti, dibbatu, dibbataṃ, dibbe, dibbetha, adibbi,

adibbittha, dibbissati, dibbissate, dibbissanti, adibbissa iccādi.

[SL Page 228] [\x 228/]

Sivu tantusantāne-sibbati, sibbanti. Kvaci dhātvādinā yakārākārassa ettañca. Sibbeti, sibbenti,

sibbatu, sibbetu, sibbeyya, asibbi, sibbi, sibbesi, asibbittha, sibbittha, sibbissati, asibbissa

iccādi.

Pada gatimhi-upubbo. Dvittaṃ. Yathā kattari cāti sadhātvantassa yakārassa jakāro. Dvittañca.

Uppajjati, uppajjanti, uppajjate, uppajjante uppajjare. Kamme: paṭipajjate paṭipajjante,

paṭipajjati paṭipajjanti. Bhāve: uppajjate tayā. Tathā: uppajjatu, uppajjeyya. Udapajjā,

udapajjatha, udapādi, uppajji, uppajjittha, uppajjissati, udapajjissa uppajjissa iccādi.

Budha avagamane-yappaccayaparattā na vuddhi. Jhakārādesova viseso. Dhammaṃ bujjhati,

bujjhanti, bujjhate, bujjhante bujjhare vā. Kamme: bujjhate mayā dhammo. Bujjhante,

bujjhati, bujjhanti, bujjhatu, bujjheyya, abujjhī, abujjhittha, abujjhissati, abujjhissa.

Yudha sampahāre-yujjhati, yujjhanti.

Kudha kope-kujjhati, kujjhanti.

Vidha tāḷane-vijjhati, vijjhanti iccādi.

Naha baṇdhane-bhavipariyayoti yogavibhāgena vipariyayo. Sannayhati, sannayhanti iccādi.

Mana ñāṇe-ñādesova viseso. Maññati, maññanti iccādi.

Da dāne-samāpubbo. Kvaci dhātūti ādinā yamhi dhātvantassa ikāro. Sīlaṃ samādiyati,

samādiyanti iccādi.

Tusa pītimhi-yappaccayassa pubbarūpattaṃ. Tussati, tussanti iccādi.

Tathā: sama upasame-sammati, sammanti.

Kupa kope-kuppati, kuppanti.

Jana janane-janādīnamā timhi cāti ettha janādīnamāti yogavibhāgena yamhi ca

dhātvantassākāro. Jāyati, jāyanti, jāyate, jāyante. Kamme:janīyati, janīyanti, jāyatu, jāyeyya,

jāyi ajani, jāyissati janissati, ajāyissa ajanissa iccādi.

Divādinayo.

[SL Page 229] [\x 229/]

Su savaṇe-pure viya vibhattuppatti.

Svādito ṇuṇāuṇā ca. 496-450.

Su iccevamādito dhātugaṇato ṇu ṇā uṇā iccete paccayā honti kattari vihitesu

vibhattippaccayesu. Aññsu vāaiti ettha caggahaṇena ṇuppaccayassa vuddhi.

Tatthevānuvattitavāggahaṇena svādīnaṃ ṇuṇādisu na vuddhi.

Dhammaṃ suṇoti. Saralopādi. Suṇanti. Suṇosi, suṇotha, suṇonami, suṇoma. Ṇappaccayo:

suṇāti, suṇanti, suṇāsi. Kvaci dhātūti ādinā rassattaṃ. Suṇasi, suṇatha, suṇāmi, suṇāma.

Kamme: yappaccaye kvaci dhātūti ādinā dīgho. Sūyate, sūyante, sūyati, sūyanti.

Dvitte rassattaṃ suyyati, suyyanti. Sūyyati, sūyyanti vā. Suṇoti, suṇantu, suṇohi, suṇotha,

suṇomi, suṇoma. Suṇātu, suṇantu, suṇa suṇāhi, suṇātha, suṇāmi, suṇāma. Suṇataṃ,

suṇantaṃ, suṇassū. Suṇavhe, suṇe, suṇāmase. Kamme: sūyataṃ, sūyantaṃ, sūyatu, sūyantu.

Suṇe suṇeyya, suṇeyyuṃ, suṇeyyāsi, suṇeyyātha, suṇeyyāmi, suṇeyyāma. Suṇetha,

suṇeraṃ, suṇetho, suṇeyyavho, suṇeyyaṃ, suṇeyyāmhe. Sūyetha, sūyeyya, asuṇi suṇi,

asuṇiṃsu suṇiṃsu, asuṇiṃ suṇiṃ, asuṇimha suṇimha, asuṇittha suṇittha.

Ṇāppaccayalope: vuddhi. Sassa vibhāvo. Sāgamo. Assosi, assosiṃsu, paccassosuṃ. Assosi,

assosittha, assosiṃ, assosimha, assumha vā. Assosittha, asūyittha, asūyi.

Saralopādi. Suṇissati, suṇissanti, suṇissasi, suṇissatha, suṇissāmi, suṇissāma, suṇissate,

suṇissante, suṇissase, suṇissavhe, suṇissaṃ, suṇissāmhe.

Ṇāppaccayalope: vuddhi. Sossati, sossanti, sossasi, sossatha, sossāmi, sossāma, sossate,

sūyissate, sūyissati, asuṇissa, asūyissa iccādi.

Hi gatimhi-papubbo. Ṇāppaccayo. Pahiṇāti, pahiṇati vā. Pahiṇanti. Pahiṇātu, pahiṇeyya,

pahiṇi, dūtaṃ pāhesi, pahiṇissati, pahiṇissa iccādi.

Vu saṃvaraṇe-āvuṇāti, āvuṇanti iccādi.

[SL Page 230] [\x 230/]

Mi pekkhane-kvaci dhātūti ādinā ṇassa nattaṃ. Minoti, minanni iccādi.

Apa pāpuṇane-papubbo. Saralope dīghanti dīgho. Uṇāppaccayo. Sampattiṃ pāpuṇāti,

pāpuṇanti, pāpuṇāsi, pāpuṇātha, pāpuṇāmi, pāpuṇāma. Kamme: pāpīyati, pāpīyanti.

Tathā: pāpuṇātu, pāpīyatu, pāpuṇe pāpuṇeyya, pāpīyeyya, pāpuṇi, pāpuṇiṃsu,

pāpuṇittha, pāpīyittha, pāpīyi, pāpuṇissati pāpīyissati, pāpuṇissa pāpīyissa iccādi.

Saka sattimhi-dvibhāve. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Bhāve: pubbarūpañcāti pubbarūpattaṃ.

Sakkate tayā, sakkati vā. Sakkuṇātu, sakkuṇeyya. Kvaci dhātūti ādinā sakantassa khādeso

ajjatanādimhi. Asakkhi sakkhi, sakkhiṃsu, sakkhissati, sakkhissanti, asakkhissa, asakkhissaṃ,

sakkhissaṃsu iccādi.

Svādinayo

Kī dabbavinimaye-vipubbo. Dvittaṃ pure viya vibhattuppatti.

Kiyādito nā 497-451

Kī iccevamādito dhātugaṇato nāppaccayo hoti kattari nāparattā na vuddhi. Kvaci dhātūti

ādinā kīyādīnaṃ nāmhi rassattaṃ. Kīto nāppaccayanakārassa ṇattañca. Bhaṇḍaṃ vikkiṇāti,

vikkīṇanti, vikkīyati, vikkīyanti vā. Vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu, vikkīṇe

vikkīṇeyya, vikkīyeyya, vikkiyeyyuṃ, avikkīṇi vikkīṇi, vikkīyittha, vikkīyi, vikkiṇissati,

vikkessati, vikkīyissati vikkīyissanti, avikkīṇissa vikkīṇissa iccādi.

Ji jaye-kilesa jināti, jinanti, jīyati, jīyanti, jinātu, jineyya, ajini jini, ajiniṃsu jiniṃsu, ajesi,

ajesuṃ, ajinittha, ajiyittha ajiyi, jinissati, jinissanti, vijessati, vijessanti, jīyissati, jīyissanti,

ajinissa, ajīyissa iccādi.

Tathā: ci caye-cināti, cinanti iccādi.

[SL Page 231] [\x 231/]

Ñā avabodhane-nāppaccayo.

Vāti vattate.

Ñāssa jājannā. 498-472.

Ñā iccetassa dhātussa jā jaṃ nā iccete ādesā honti vā.

Jādeso nāmahhi jaññāmhi nābhāvo timhi evidha,

Vavatthitavibhāsatthavāsaddassānuvattanā.

Dhammaṃ vijānāti, vināyati, vijānanti kamme,viññāyati, viññāyanti. Ivaṇṇāgame

pubbalopo, kvaci dhātūti ādinā ekāro. Dvittaṃ. Ñeyyati, ñeyyanti, vijānātu, vijānantu,

rassattaṃ. Vijāna vijānāhi, vijānātha, vijānāmi, vijānāma. Vijānataṃ, vijānantaṃ, vijānassu,

viññāyatu, viññāyantu.

Eyyassa ñāto iyāñā vā. 499-510.

Eyyassa vibhattissa ñā iccetāya dhātuyā parassa iyā ñā iccete ādesā honti vā. Saralopādi

vijāniyā. Ñādeseñāssa jaṃ ādeso.

Ñāto vāti ca vattate.

Nāssa lopo yakārattaṃ. 500-511.

Ñā iccetāya dhātuyā parassa nāppaccayassa lopo hoti vā yakārattañca.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Tena-

Ñāmhi nīccañca nālopo vibhāsajjatanādisu,

Aññattha na ca hotāyaṃ nāto timhi yakāratā.

Niggahītassa vaggantattaṃ.

Vijaññā, vijāneyya, vijāneyyuṃ, vijāneyyāsi, vijāneyyātha, vijāneyyāmi, vijāneyyāma,

vijānemu vā. Vijānetha, viññāyeyya, viññāyeyyuṃ, samajānī, sañjāni, sañjāniṃsu.

Nālope-aññāsi, aññāsu, vijānittha, viññāyittha, paññāyi, paññāyiṃsu, vijānissati, vijānissanti,

ñassati, ñassanti, viññāyissate, viññāyissati, viññāyissanti.

Kvaci dhātūti ādinā ssassa hi ca. Paññāyihiti, paññāyihinti, ajānissa, ajānissatha,

aññāyissatha, aññāyissa iccādi

Mā māne-kvaci dhātūti ādinā māntassa ikāro mināti, minanti, mīyati, mīyanti iccādi.

[SL Page 232] [\x 232/]

Lū chedane-nāmhi rassattaṃ. Lunāti, lunanti, lūyati, lūyanti iccādi.

Dhū kampane-dhunāti, dhūnanti, dhūyati, dhūyanti iccādi.

Gaha upādāne-nāmhi sampatte:

Gahādito pappaṇhā. 501-452.

Gaha iccevamādito dhātuto papa ṇhā iccete paccayā honti kattari. Ādisaddoyaṃ pakāre.

Gahassāti vattate.

Halopo ṇhāmhi. 502-492.

Gaha iccetassa dhātussa hakārassa lopo hoti ṇhāmhi paccaye pare. Sīlaṃ gaṇhāti. Rassatte

gaṇhati vā gaṇhanti, gaṇhāsi, gaṇhātha, gaṇhāmi, gaṇhāma.

Kamme:yeti vattamāne havipariyayo lo vāti hakārassa yakārena vipariyayo hoti. Gayhati,

gayhanti, gaṇhātu, gaṇhantu, gaṇha gaṇhāhi, gaṇhātha, gaṇhāmi, gaṇhāma, gaṇhataṃ,

gaṇhantaṃ, gaṇhassu, gayhataṃ, gayhatu, gayhantu, gaṇhe gaṇheyya, gayheyya,

gayheyyuṃ, agaṇhi gaṇhi, agaṇhiṃsu. Gaṇhiṃsu.

Yadā tvaci dhātūti ādinā asabbadhātuke vikaraṇappaccayassa lopo teneva ikārāgamassa

ekāro ca tadā sāgamo ca.

Aggahesi, aggahesuṃ, aggahi, aggahiṃsu, aggahuṃ, aggayahittha, gaṇhissati, gaṇhissanti,

gahessati, gahessanti, gahīyissate, gayhissati, gayhissanti, agaṇhissa, aggahissa,

agaṇhissatha iccādi.

Ppappaccaye:-

Gahassa ghe ppe. 503-491.

Gaha iccetassa dhātussa sabbassa ghe ādaso hoti ppappaccaye pare. Gheppati, gheppanti

iccādi.

Kiyādinayo.

[SL Page 233] [\x 233/]

Nanu vitthāre-pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

Tatādito oyirā. 504-452.

Tanu iccevamādito dhātugaṇato oyira iccete paccayā honti kattari. Karatovāyaṃ

yirappaccayo.

Dhammaṃ tanoti, tanonti, tanosi, tanotha, tanomi, tanoma.

Vāti vattate.

Uttamokāro. 505-513.

Tanādito okārappaccayo uttamāpajjate vā. Vavatthita vibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Ettha ca

vikaraṇakāriyavidhippakaraṇato okāroti ovikaraṇaṃ gayhati. Tanute.

Bahuvacane:

Yavakārā cāti vattaṃ. Taṇvante. Tanuse, tanuvhe, taṇve, tanumhe.

Kamme: kvaci dhātūti ādinā tanudhātvantassa yamhi ākāro. Patāyate, patāyante, patāyati,

patāyanti.

Ākārābhāve-pataññati, pataññanti, tanotu, tanontu, tane, taneyyuṃ, atani, ataniṃsu, atāyittha,

patāyittha, tanissati, tanissanti, patāyissati, patāyissanti, atanissa, patāyissa iccādi.

Kara karaṇe-puññaṃ karoti.

Bahuvacane cāti vattamāne uttamokāroti utte kate-

Vā uttanti vā vattate.

Karassakāro ca. 506-514.

Kara iccetassa dhātussa akāro ca uttamāpajjate vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Yavakārā cāti apadantassa para ukārassa vakāro. Kvaci dhātūti ādinā dhāturakārassa

vakārasmiṃ lopo. Vakārassa dvitte tassa bo vassāti bakāradvayaṃ. Kubbanti karonti, karosi,

karotha, karomi, karoma. Tathā: kurute, kubbante, kuruse, kuruvhe, kubbe, kurumhe.

Yirappaccaye rakāralopo. Kayirati, kayiranti iccādi.

[SL Page 234] [\x 234/]

Kamme yappaccayo. Ivaṇṇāgamo vāti īkārāgamo yakārassa dvittaṃ. Kariyyate kaṭo tena.

Kariyyati, kariyyanti karīyati, karīyanti vā. Īkārābhāve tassa cavagga iccādinā

sadhātvantassa yakārattaṃ dvittañca. Kayyati, kayyanti.

Ikārāgamo. Kvaci dhātu iccādisutte caggahaṇena rayakārānaṃ vipariyayo. Kayirati kaṭo

tena. Kayiranti iccādi. Tathā: kusalaṃ karotu, kurutu vā. Kubbantu karontu, karohi, karotha,

karomi, karoma. Kurutaṃ, kubbantaṃ, kurussu. Karassu vā. Kuruvho, kubbe, kubbāmase.

Kamme: karīyatu, karīyantu, kayyataṃ, kayirataṃ, kayiratu.

Sattamiyaṃ-kare kareyya, kareyyuṃ, kareyyāsi, kareyyātha, kareyyāmi, kareyyāma.

Utte-kubbe, kubbeyya.

Yirappaccaye-

Yirato āttameyyassa cethādisseyyumādisu,

Eyyasaddassa lopo ca kvaci dhātūti ādinā.

Saralopādi. Kayirā, kayiruṃ, kayirāsi, kayirātha, kayirāmi, kayirāma.

Attanopade-kayirātha dhīro. Kubbetha, krabbetha vā. Kvaci dhātūti ādinā kussa kra ca.

Kubberaṃ, kubbetho, kubbeyyavho, kubbe kare, kareyyuṃ, kubbeyyāmhe kareyyāmhe.

Kamme-karīyeyya, karīyeyyuṃ.

Hīyattaniyaṃ-karassa kāti yogavibhāgena kā hoti. Saralopādi. Akā akarā, akarū, akaro,

akattha akarottha, akaṃ akaraṃ, akamha akaramhā, akarattha, akariṃ, akaramhase.

Cāti vattate.

Karassa kāsattamajjatanmhi. 507-493.

Kara iccetassa dhātussa sabbasseva kāsattaṃ hoti ajjatanimhi vibhattimhi pare vā. Kāsattamiti

bhāvaniddesena aññasmāpi dhātuto sāgamo. Athavā yadā karassa kā hoti sattañcāgamo

ajjatanimhi vāti attho, tadā sattamajjatanimhīti yogavibhāgena aññasmāpi dhātuto sāgamo

sijjhati yogavibhāgato

[SL Page 235] [\x 235/]

Iṭṭhappasiddhīti yebhuyyena dīghatova hoti. Karassa kāti yogavibhāgena kābhāvo ca

hīyattaniyaṃ siddho hoti.

Akāsi. Akāsuṃ, akāsi, akāsittha, akāsiṃ, akāsimha, akāsittha.

Kāsattābhāve, akari kari, akariṃsu kariṃsu akaṃsu akaruṃ, akari, akarittha, akariṃ kariṃ,

akarimha karimha, akarittha akarīyittha akarīyi.

Vā lopo bhavissantimhi ssassa cāti ca vattate.

Karassa sappaccayassa kāho. 508-483.

Kara iccetassa dhātussa sappaccayassa kāhādeso hoti vā bhavissantimhi, ssassa ca lopo hoti.

Adhikabhūtasappaccayaggahaṇena ca vacamuvabhujādito ssassa khādeso

vasacchidalabhādito chādeso ca hoti.

Kāhati, kāhanti, kāhasi, kāhatha, kāhāmi, kāhāma, ikārāgame-kāhiti, kāhinti iccādi.

Kāhābhāve: karissati, karissanti, karissasi, karissatha, karissāmi, karissāma, karissate,

karissante, karissase, karissavhe, karissaṃ, karissāmhe, karīyissati, karīyissanti, karīyissate,

akarissa akarīyissa iccādi.

Yadā saṃpubbo tadā purasamupaparīhi karotissa khakharā vāti yogavibhāgena

tyādivibhattisupi saṃpubbakarotissa kharādeso.

Abhisaṅkharoti, abhisaṅkharonti, abhisaṅkharīyati, abhisaṅkharīyanti, abhisaṅkharotu,

abhisaṅkhareyya. Khādese abhisaṅkhāsi vā. Abhisaṅkhari, abhisaṅkharissati, abhisaṅkharissa

iccādi.

Saka sattimhi-oppaccayo. Sakkoti, sakkonti, sakkosi, sakkotha, sakkomi, sakkoma iccādi.

Apa pāpuṇane-papubbo. Pappoti, papponti, papposi, pappotha, pappomi, pappoma,

pappotu, pappontu iccādi.

Tanādinayo.

[SL Page 236] [\x 236/]

Cura theyye-pure viya dhātvantalopavibhattuppattiyo.

Yathā kattari cāti ito kattarīti ca sīhāvalokanena bhāvakammaggahaṇāni ca vattante,

maṇḍūkagatiyā kāritaggahaṇañca.

Curādito ṇeṇayā. 509-454.

Cura iccevamādito dhātugaṇato ṇe ṇaya iccete paccayo honti kattari bhāve ca kammaṇi

vibhattippaccayesu. Kāritaṃ viya ṇānubaṇdhoti ṇeṇayānaṃ kāritavyapadeso.

Kāritānaṃ ṇo lopaṃ. 510-525.

Kāritappaccayānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.

Asaṃyogantassa vuddhi kārite. 511-485.

Asaṃyogantassa dhātussa kārite pare vuddhi hotīti ukārassokāro. Vuddhi. Dhanaṃ coreti,

corenti, coresi, coretha, coremi, corema.

Ṇayappaccaye-corayati, corayanti, corayasi, corayatha, corayāmi, corayāma, corayate,

corayante, corayase, corayavhe, coraye, corayāmhe.

Kamme: yappaccaye īkārāgamo saralopādi ca. Corīyate devadattena corīyati, corīyanti

iccādi.

Coretu, corentu, corehi, corayatu, corayantu, coraya corayāhi, coreyya, coreyyuṃ, coraye

corayeyya, corayeyyuṃ, acoresi coresi, acoresuṃ coresuṃ, acorayi corayi, acorayiṃsu

corayiṃsu acorayuṃ corayuṃ, acoresi, acorayittha. Tvaṃ acorayi, acorayittha, acoresiṃ,

acoresimha, acorayiṃ, acorayimha, acorayittha, acorīyittha, acorīyi, coressati corayissati,

corayissate, corayissante, corīyissati, coriyissanti, acorissa, acorayissa acorīyissa iccādi.

Tathā: cinta cintāyaṃ-saṃyogantattā vuddhiabhāvova visoso. Cinteti, cintenti, cintayati,

cintayanti, cintīyati, cintīyanti, cintetu cintayatu, cinteyya cintayeyya, acintesi cintesi

acintayi cintayi, cintessati cintayissati, acintissa acintayissa iccādi.

[SL Page 237] [\x 237/]

Manta guttabhāsane-manteti mantayati iccādi. Purimasamaṃ.

Pāla rakkhaṇe-dhammaṃ pāleti pālayati, pālīyati, pālīyanti, pāletu pālayatu iccādi.

Ghaṭa ghaṭṭane-ghāṭeti ghāṭayati ghaṭeti ghaṭayati. Ghaṭādittā vikappena vuddhi.

Vida ñāṇe-vedeti vedayati.

Gaṇa saṅkhāne-ghaṭādīnaṃ vāti na vuddhi. Gaṇeti gaṇayati iccādi sabbattha subodhaṃ.

Curādinayo.

Bhuvādī ca rudhādī ca divādisvādayo gaṇā,

Kiyādi ca tanādī ca curādi vidha sattadhā.

Vikaraṇavidhānaṃ samattaṃ.

Atha dhātuppaccayantā vuccante.

Tattha dhātvatthe niddiṭṭhā khādikāritantā paccayā dhātuppaccayā nāma.

Nija nisāmanabaṇdhanakhamanesu-dhātusaññādi.

Dhātuliṅgehi parāppaccayāti ito dhātuggahaṇamanuvattate. Parāppaccayāti ca adhikāro.

Tijagupakitamānehi khachasā vā. 512-435.

Tija gupa kita māna iccetehi dhātūhi kha cha sa iccete paccayā parā honti vā.

Tijato khantiyaṃ khova niṇdāyaṃ gupato tu cho,

Kitā cho sova mānamhā vavatthitavibhāsato.

Kvacādivaṇṇānamekassarānaṃ dvebhāvoti dhātvādissa dvibhāvo.

Byañjanantassāti vattate.

Ko khe ca. 513-475.

Dhātvantassa byañjanassa kakārādeso hoti khappaccaye pare.

[SL Page 238] [\x 238/]

Titikkha iti ṭhite:-

Dhātuvihitānaṃ tyādivibhattīnaṃ adhātuto appattiyamāha:

Dhātuppaccayehi vibhattiyo. 514-457.

Dhātvatthe niddiṭṭhehi khādikāritantehi paccayehi tyādayo vibhattiyo hontīti pure viya

vattamānādayo yojetabbā.

Ativākyaṃ titikkhati, titikkhanti. Kamme-titikkhīyati. Tathā titikkhatu, titikkhantu, titikkhe,

titikkhetha, atitikkhi, atitikkhittha, titikkhissati, atitikkhissa iccādi.

Khappaccayābhāve appaccayassa ekāro. Tejeti tejati vā. Tejanti iccādi.

Gupa gopane-chappaccayo. Dvibhāvo. Pubbobbhāsoti abbhāsasaññā. Abbhāsassāti

vattamāne antassivaṇṇākāro vātī abbhāsantassikāro. Kavaggassa cavaggoti

abbhāsagakārassa jakāro ca.

Byañjanantassa co chappaccayesu ca. 515-474.

Dhātvantassa byañjanassa vakārādeso hoti chappaccayesu paresu. Tato vibhattiyo.

Kāyaṃ jigucchati, jigucchanti. Sesaṃ purimasamaṃ. Chābhāve: gopeti, gopenti iccādi.

Kīta rogāpanayane-chappaccaye dvittañca.

Abbhāsaggahaṇamanuvattate.

Mānakitānaṃ vatattaṃ vā. 516-465.

Abbhāsagatānaṃ mānakitānaṃ iccetesaṃ dhātūnaṃ vakāratakārattaṃ hoti vā yathākkamanti

takāro.

Dhātvantassa cakāro sesaṃ samaṃ rogaṃ tikicchati, tikicchanti iccādi.

Takārābhāve kavaggassa cavaggoti vakāro. Vicikicchati vicikicchanti iccādi.

Māna vīmaṃsapūjāsu-sappaccaye dvibhāvaṃ. Īkāravakārā.

Tato pāmānānaṃ* vāmaṃ sesu. 517-469.

Tato abbhāsato parānaṃ pāmānānaṃ dhātūnaṃ vā maṃ iccete ādesā honti yathākkamaṃ

seppaccaye pare. Sesūti bahuvacananiddeso payogepi vacanavipallāsañāpanatthaṃ. Atthaṃ

vīmaṃsati, vīmaṃsanti iccādi.

* "Pāmānaṃ" iti potthakesu.

[SL Page 239] [\x 239/]

Aññattha lopañcettamakāroti appaccayassekāro. Māneti, mānenti.

Bhuja pālanabhyavaharaṇesu-bhottumicchatīti atthe:-

Khachasā vāti vattatte.

Bhujaghasaharasupādīhi tumicchatthesu ca. 518-436.

Bhuja ghasa hara su pā iccevamādīhi dhātūhi tumicchatthesu ca kha cha sa iccete paccayā

hontivā.

Tuṃyuttaicchānaṃ tumantayuttaicchāya vā atthā = tumicchatthā, tena tumantarahitesu

bhojanamicchatīti ādisu na honti. Vuttaṭṭhānamappayogoti vākyassa appayogo.

Dhātvādissa dvibhāve kate dutiyacatutthānaṃ paṭhamatatiyāti abbhāsabhakārassa bakāro.

Dhātvantassa ko khe cāti kakāro. Bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.

Vāti kimatthaṃ? Bhottumicchati.

Icchatthesūti kimatthaṃ?-Bhottuṃ gacchati.

Ghasa adane - ghasitumicchatīti atthe chappaccaye dvittaṃ. Tatiyacavaggaikāracakārādesā.

Jighacchati, jighacchanti.

Hara haraṇe-haritumicchatīti atthe sappaccayo.

Harassa giṃ se. 519-476.

Hara iccatassa dhātussa sabbassa giṃ hoti seppaccaye pare. Giṃ seti yogavibhāgena jissapi.

hānopacārenādesassāpi dhātuvohārattā dvittaṃ. Bhikkhaṃ jigiṃsati, jigiṃsanti.

Su savaṇe - sotumicchati = sussūsati, sussūsanti, kvaci dhātūti ādinā dīgho.

Pā pāne-pātumicchatīti atthe sappaccaye dvittarassatta ikārādesā. Tato pāmānānaṃ vāmaṃ

sesūti vādeso. Pivāsati, pivāsanti iccādi.

Ji jaye-vijetumicchati = vijigiṃsati iccādi.

[SL Page 240] [\x 240/]

Saṅgho pabbatamiva attānamācarati pabbato iva āvaratīti vā atthe:-

Āya nāmato kattūpamānādācāre. 520-437

Ācaraṇakirayāya kattuno upamānabhūtamhā nāmato āyappaccayo hoti ācāratthe. Upamīyati

etenāti = upamānaṃ, tato upamānā. Vuttaṭṭhānamappayogoti ivasadsanivutti.

Āyappaccayantattā tesaṃ vibhattiyo lopā cāti sutte tesaṃgahaṇena vibhattilopo, pakati cassa

sarantassāti pakatibhāvo. Saralopādi. Dhātuppaccayehi vibhattiyoti vibhattuppatti.

Pabbatāyati, saṅgho. Evaṃ-samuddamiva attānamācarati = samuddāyati. Cicciṭamiva

attānamācarati = cicciṭāyati, saddo. Evaṃ-dhūmāyati.

Nāmato ācāreti ca vattate.

Īyūpamānā ca. 521-438.

Upamānabhūtā nāmato īyappaccayo hoti ācāratthe.

Puna upamānaggahaṇaṃ kattuggahaṇanivattanatthaṃ. Tena kammatoti sijjhati. Sesaṃ samaṃ

achattaṃ chattamivācarati = chattīyati. Aputtaṃ puttamivācarati = puttīyati sissamācariyo.

Upamānāti kiṃ? Dhammamācarati.

Ācāreti kiṃ? Achattaṃ chattaṃva dakkhati.

Īyoti vattate.

Nāmamhātticchatthe. 522-439.

Nāmamhā attano icchatthe īyappaccayo hoti. Attano pattamicchati = pattīyati,

evaṃ-vatthīyati, parikkhārīyati, cīvarīyati, paṭīyati, dhanīyati, puttīyati ca.

Atticchattheti kimatthaṃ? Aññassa pattamicchati.

Daḷahaṃ karoti vinayanti atthe kāritaggahaṇamanuvattate.

Dhāturūpe nāmasmā ṇayo ca. 523-141.

Dhātuyā rūpe nipphādetabbe taṃ karoti tena atikkamati iccādike nāmayogini dhātuppayoge

sati tato nāmasmāṇayappaccayo hoti, kāritasaññā ca. Casaddena ṇe ca.

[SL Page 241] [\x 241/]

Ṇalopavibhattilopasaralopādisu katesu vibhattuppatti. Daḷhayati vinayaṃ. Evaṃ pamāṇayati,

amissayati, citrayati. Tathā: hatthinā atikkamati = atihatthayati, vīṇāya upagāyati =

upavīṇayati, visuddhāhoti ratti = visuddhayati, kusalaṃ pucchati = kusalayati iccādi.

Dhātūhi ṇeṇayaṇāpeṇāpayā kāritāni hetvatthe. 524-440.

Sabbehi dhātūhi hetvatthe abhidheyye ṇe ṇaya ṇāpeṇāpaya iccete paccayā parā honti, te

kāritasaññā ca honti. Hetuyeva attho = hetvattho, so ca yo kāreti sa hetūti laddhahetusañño

suddhakattuno payojako hetukattā. Atthato pesanajjhosanādiko payojakavyāpāro idha hetu

nāma.

Ettha ca-

Ṇeṇayāca uvaṇṇantā āto dve pacchimā siyuṃ,

Sesato caturo dve vā vāsaddassānuvattito.

Akammā dhātuyo honti kārite tu sakammakā,

Sakammakā dvikammāssu dvikammā tu tikammakā.

Tasmā kattari kamme ca kāritābyātasambhavo,

Na bhāva suddhakattā ca kārite kammasaññito.

Nīyādīnaṃ padhānañca appadhānā duhādinaṃ,

Kārite suddhakattā ca kammamākhyātagocaraṃ.

Tattha yo koci bhavati tamañño bhavāhi bhavāhi iccevaṃ bravīti, atha vā bhavantaṃ

bhavituṃ samatthaṃ payojayati bhavituṃ payojetīti vā atthe iminā ṇeṇayappaccayā

kāritasaññā ca. Vuttaṭṭhānamappayogoti vākyassa appayogo.

Kāritānaṃ ṇo lopaṃ.

Kārita iccetesaṃ paccayānaṃ ṇo lopamāpajjateti ṇalopo.

Asaṃyogantassa vuddhi kārite.

Asaṃyogantassa dhātussa vuddhi hoti kārite paccaye pareti ūkārassokāro vuddhi.

[SL Page 242] [\x 242/]

Oeti ca vattate dhātuggahaṇañca.

Te āvāyā kārite. 525-517.

Te dhātvantabhūtā okārekārā āvaāyādese pāpuṇanti kārite pare.

Te āvāyāti yogavibhāgena jheādīnaṃ akāritepi hontīti okārassa āvādeso.

Saralopādi. Dhātuppaccayehi vibhattiyoti tyādayo. So samādhiṃ bhāveti bhāvayati, bhāventi

bhāvayanti, bhāvesi bhāvayasi, bhāvetha bhāvayatha, bhāvemi bhāvayāmi, bhāvema

bhāvayāma. Bhāvayate, bhāvayante.

Kamme-attanopadayappaccayaīkārāgamā saralopādi ca. Tena bhāvīyate samādhi.

Bhāvīyante, bhāvīyati, bhāvīyanti.

Tathā: bhāvetu bhāvayatu, bhāventu bhāvayantu, bhāvehi bhāvaya bhāvayāhi, bhāvetha

bhāvayatha, bhāvemi bhāvayāmi, bhāvema bhāvayāma. Bhāvayataṃ, bhāvayantaṃ.

Kamme-bhāvīyatu, bhāvīyantu.

Bhāveyya bhāvaye bhāvayeyya, bhāveyyuṃ bhāvayeyyuṃ, bhāveyyāsi bhāvayeyyāsi,

bhāveyyātha, bhāvayeyyātha, bhāveyyāmi bhāvaye bhāvayeyyāmi, bhāveyyāma

bhāvayeyyāma. Bhāvetha, bhāvayetha, bhāveraṃ bhāvayeraṃ, bhāveyyaṃ bhāvayeyyaṃ

kamme-bhāvīyeyya, bhāvīyeyyuṃ.

Ajjataniyaṃ:- sattamajjatanmhīti yogavibhāgena kāritantāpi dīghato sakārāgamo. Abhāvesi

bhāvesi abhāvayi bhāvayi, abhāvesuṃ bhāvesuṃ abhāvayiṃsu bhāvayiṃsu abhāvayuṃ

bhāvayuṃ, abhāvesi abhāvayasi, abhāvittha abhāvayittha, abhāvesiṃ bhāvesiṃ abhāvayiṃ

bhāvayiṃ, abhāvayimha bhāvayimha, abhāvayittha. Kamme-abhāvīyittha abhāvīyi.

Bhāvessati bhāvayissati, bhāvessanti bhāvayissanti, bhāvessasi bhāvayissasi, bhāvessatha

bhāvayissatha, bhāvessāmi bhāvayissāmi, bhāvessāma bhāvayissāma. Kamme bhāvīyissate,

bhāvīyīssante, bhāvīyissati, bhāvīyissanti.

Abhāvissa abhāvayissa, abhāvissaṃsu abhāvayissaṃsu. Kamme-abhāvissatha abhāvīyissatha,

abhāvīyissa iccādi

Tathā yo koci pacati tamañño pacāhi pacāhi iccevaṃ bravīti, atha vā pavantaṃ payojeti

pacituṃ vā payojetīti atthe vuttanayena ṇeṇayādayo. Akārassākāro vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.

[SL Page 243] [\x 243/]

So devadattaṃ odanaṃ pāceti. Pācenti, pācesi, pācetha, pācemi, pācema. Pācayati, pācayanti,

pācayasi, pācayatha, pācayāmi, pācayāma.

Ṇāpeṇāpayesu pana-so puriso taṃ purisaṃ odanaṃ pācāpeti, pācāpayati. Pācāpenti,

pācāpayanti.

Kamme-so odano pācīyati tena, pācāpayīyati. Pācāpīyanti pācāpayīyanti. Tathā: pācetu

pācayatu pācāpetu pācāpayatu, pācīyataṃ, pācīyatu pācayīyatu pācāpīyatu pācāpayīyatu,

pācāpīyantu, pācāpayīyantu. Pāceyya, pācetha, pācaye, pācayetha, pācāpeyya, pācāpetha,

pācāpaye, pācāpayetha, pācīyeyya, pācīyeyyuṃ. Apācesi apācayi apācāpesi apācāpayi,

pācessati pācayīssati pācāpessati pācāpayissati, apācissa(apācayissa) apācāpissa apācāpayissa

iccādi.

Gacchantaṃ vā gantuṃ vā payojayatīti atthe ṇeṇayādayo. Vuddhiyaṃ sampattāyaṃ-

Asaṃyogantassa vuddhi kāriteti vattate.

Ghaṭādīnaṃ vā. 526-486.

Ghaṭādīnaṃ dhātūnaṃ asaṃyogantānaṃ vuddhi hoti vā kāriteti ettha cāggahaṇena vuddhi

na hoti.

Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

So taṃ purisaṃ gāmaṃ gameti gamayati gacchāpeti gacchāpayati.

So gāmaṃ gamīyati tena, gamayīyati gacchāpīyati gacchāpayīyati iccādi sabbattha

yojetabbaṃ evaṃ uparipi.

Ghaṭa īhāyaṃ-ghaṭantaṃ payojayati ghaṭeti. Ghaṭādīnaṃ vāti na vuddhi. Ghaṭayati,

ghaṭāpeti, ghaṭāpayati.

Kāriteti vattate.

Guhadusānaṃ dīghaṃ. 527-488.

Guha dusa iccetesaṃ dhātūnaṃ saro dīghamāpajjate kārite pare. Vuddhāpavādoyaṃ.

Guha saṃvaraṇe- guhituṃ payojeti gūhayati, gūhayanti.

Dūsa appītimhi - dussantaṃ payojayati dūsayati, dūsayanti iccādi.

[SL Page 244] [\x 244/]

Tathā: icchantaṃ payojayati icchāpeti, icchāpayati. Eseti, esayati.

Niyacchantaṃ payojayati niyāmeti, niyāmayati.

Āsantaṃ payojayati āseti āsayati, acchāpeti acchāpayati.

Labhantaṃ payojayati lābheti, lābhayati.

Vacantaṃ payojayati vāceti vācayati, vācāpeti vācāpayati. Evaṃ-vāseti vāsayati vāsāpeti

vāsāpayati, vāheti vāhayati vāhāpeti vāhāpayati, jīreti jīrayati jīrāpeti jīrāpayati, māreti

mārayati mārāpeti mārāpayati, dasseti dassayati iccādi.

Tathā: tudantaṃ payojayati todeti todayati todāpeti todāpayati.

Pavisantaṃ payojayati pavisituṃ vāti paveseti pavesayati pavesāpeti pavesāpayati.

Uddisantaṃ payojayati uddisāpeti uddisāpayati.

Pahontaṃ payojayati pahāveti pahāvayati.

Sayantaṃ payojayati uddisāpeti uddisāpayati.

Pahontaṃ payojayati pahāveti pahāvayati.

Sayantaṃ payojayati sāyeti sāyayati. Ettha ekārassa āyādeso. Sayāpeti sayāpayati. Kvaci

dhātūti ādinā ṇāpeṇāpayesu āyādesassa rassattaṃ.

Nayantaṃ payojayati nāyayati nayāpeti nayāpayati ānāpeti vā.

Patiṭṭhantaṃ payojayati patiṭṭhāpeti patiṭṭhāpayati paṭṭhāpeti vā.

Hanantaṃ payojayatīti atthe ṇeṇayādayo.

Ṇamhīti vattate.

Hanasna ghāto. 528-593.

Hana iccetassa dhātussa ghātādeso hoti ṇakāravatippaccaye pare.

Ghāteti ghātayati ghātāpeti ghātāpayati. Vadho vā sabbatthāti vadhādesā. Vadheti vadhāpeti.

[SL Page 245] [\x 245/]

Juhantaṃ payojayati juhāpeti juhāpayati, juhāvetīti vā.

Jahantaṃ payojayati jahāpeti jahāpayati hāpeti hāpayati.

Dadantaṃ payojayati dāpeti dāpayati.

Pidahantaṃ payojayati pidhāpeti pidhāpayati pidahāpeti pidahāpayati.

Ruṇdhantaṃ payojayati rodheti rodhayati rodhāpeti rodhāpayati.

Chiṇdantaṃ payojayati chedeti chedayati chedāpeti chedāpayati.

Yuñjantaṃ payojayati yojeti yojayati yojāpeti yojāpayati.

Bhuñjantaṃ payojayati bhojeti bhojayati bhojāpeti bhojāpayati.

Muñcantaṃ payojayati moceti mocayati mocāpeti mocāpayati.

Dibbantaṃ payojayati deveti devayati.

Uppajjantaṃ payojeti uppādeti uppādayati.

Bujjhantaṃ payojayati bodheti bodhayati. Dadhantato yo kvacīti yakārāgamo. Bujjhāpeti

bujjhāpayati.

Tussantaṃ payojayati toseti tosayati tosāpeti tosāpayati.

Sammantaṃ payojayati sameti samayati. Ghaṭādittā na vuddhi.

Kuppantaṃ payojayati kopeti kopayati.

Jāyantaṃ payojayati janeti janayati ghaṭādittā na vuddhi.

Suṇantaṃ payojayati dhammaṃ sāveti sāvayati.

Pāpuṇantaṃ payojayati pāpeti pāpayati.

Vikkiṇantaṃ payojayati vikkāpeti vikkāpayati.

Jinattaṃ payojayati jayāpeti jayāpayati.

Jānantaṃ payojayati ñāpeti ñāpayati.

[SL Page 246] [\x 246/]

Gaṇhantaṃ payojayati gāheti gāhayati gāhāpeti gāhāpayati gaṇhāpeti gaṇhāpayati.

Vitanantaṃ payojayati vitāneti vitānayati.

Yo koci karoti tamañño karohi karohi iccevaṃ bravīti, karontaṃ payojayati kātuṃ vā kāreti

kārayati kārāpeti kārāpayati iccādi.

Corentaṃ payojayati corāpeti corāpayati.

Cintentaṃ payojayati cintāpeti cintāpayati.

Pūjentaṃ payojayati pūjāpeti pūjāpayati iccādi.

Sabbattha subodhaṃ.

Dhātuppaccayato cāpi kāritappaccayā siyuṃ,

Sakāritehi yuṇvūnaṃ dassanañcettha ñāpakaṃ.

Tena-titikkhantaṃ payojayati titikkheti titikkhāpeti.

Tikicchantaṃ payojayati tikiccheti tikicchayati tikicchāpeti tikicchāpayati. Evaṃ bubhukkheti

bubhukkhāpeti.

Pabbatāyantaṃ payojayati pabbatāyayati. Puttīyayati iccādipi siddhaṃ bhavati.

Dhātuppaccayantanayo.

Iti rūpasiddhiyaṃ ākhyātakaṇḍo chaṭṭho.

0

Atha dhātūhiyeva bhāvakammakattukaraṇādisādhanasahitaṃ kibbidhānamārabhīyate.

Tattha kiccakitakavasena duvidhā hi paccayā. Tesu kicca-saññāya paṭhamaṃ vuttattā

kiccānamappakattā ca kiccappaccayā tāva vuccante.

Bhū sattāyaṃ - bhūyate abhavittha bhavissate vā devadatte nāti viggahe: dhātuyā

kammādimhi ṇoti ito dhātuyāti sabbattha paccayādividhāne vattate. Parāppaccayāti ca

adhikāro.

[SL Page 247] [\x 247/]

Bhāvakammesu tabbānīyā. 529-542.

Bhāva kamma iccetesvatthesu sabbadhātūhi tabba anīya iccete tapaccayā parā honti.

Yogavibhāgā aññatthāpi.

Tattha:-

Akammakehi dhātūhi bhāve kiccā bhavanti te,

Sakammakehi kammatthe arahasakkatthadīpakā.

Te ca:-

Ṇādayo tekālikā. 530-552.

Tikāle yuttā = tekālikā. Ye idha tatiye dhātvadhikāre vihitā aniddiṭṭhakālāṇādayo paccayā

te tekālikā hontīti paribhāsato kālattayepi honti.

Sīhagatiyā kvacīti vattate.

Yathāgamamikāro. 531-607.

Yathāgamaṃ yathāpayogaṃ jinavacanānurodhena dhātūhi paro ikārāgamo hoti kvaci

byañjanādikemu kiccakitakappaccayesu. Aññesu cāti vuddhi. O ava sareti avādeso. Naye

paraṃ yutteti paraṃ netabbaṃ.

Te kiccā. 532-547.

Ye idha vuttā tabbānīyaṇyarippaccayā te kicca saññā hontīti veditabbā. Tato aññe kititi

vacanato kiccappaccayānamakitakattā. Nāmavyapadese asampatte-taddhitasamāsakikatā

nāmaṃvātavetūnādisu cāti ettha caggahaṇena nāmavyapadeso. Tato syāduppatti.

Bhāve-bhāvassekattā ekavacanameva. Sinti amādeso. Bhavitabbaṃ bhavatā paññena,

bhavanīyaṃ. Idha byañjanādittābhāvā anuvattitakvaciggahaṇena ikārāgamābhāvo. Bhāve

kiccappaccayantā napuṃsakā kamme tiliṅgā.

Kammaṇi abhipubbo. Abhibhūyate abhibhūyittha abhibhūyissateti = abhibhavitabbo, kodho

paṇḍitena. Abhibhavitabbā, taṇhā. Abhibhavitabbaṃ, dukkhaṃ. Evaṃ-abhibhavanīyo

abhibhavanīyā abhibhavanīyaṃ. Purisakaññācittasaddanayena netabbā. Evaṃ sabbattha.

[SL Page 248] [\x 248/]

Ettha hi:-

Tabbādīheva kammassa vuttattā ca putattanā. Vattabbassa abhāvā na dutiyā paṭhamā tato.

Āsa upavesane-āsīyittha āsīyate āsīyissateti = āsitabbaṃ tayā, āsanīyaṃ. Kamme-upāsitabbo,

guru.Upāsanīyo.

Sīsaye-āsīyittha sīyate sayissateti = sayitabbaṃ bhavatā, sayanīyaṃ e ayāti ayādeso.

Atisayitabbo, paro atisayanīyo.

Pada gatimhi-uppajjittha uppajjate uppajjissateti = uppajjitabbaṃ tena. Uppajjanīyaṃ. Ettha

ca kattarīti adhikāraṃ vinā divādito yoti vinādhikārayogavibhāgena yappaccayo. Tassa

cavaggayakāra iccādinā cavaggo. Para dvehāvo ṭhāneti dvibhāvo. Paṭipajjitabbo, maggo.

Paṭipajjanīyo.

Budha avagamane. Abujjhittha bujjhate bujjhissateti = bujjhitabbo, dhammo. Bujjhanīyo.

Su savane asūyittha sūyate sūyissateti sotabbo. Dhammo. Idha yathāgamaggahaṇena

ikārāgamābhāvo. Suṇitabbo svādito ṇuṇāuṇā cāti vinādhikārayogavibhāgena ṇāppaccayo.

Savanīyo.

Kara kareṇa-karīyittha karīyati karīyissatīti atthe tabbānīyā.

Antassa karassa ca tattanti ca vattate.

Tuntūnatabbesu vā. 533-622.

Kara iccetassa dhātussa antabhūtassa rakārassa takārattaṃ hoti cā tuṃ tūna tabba iccetesu

paccayesu paresu. Kattabbo bhavatā dhammo kattabbā, pūjā. Kattabbaṃ, kusalaṃ. Tattābhāve

Karotissāti vattamāne-tavetūnādisu kāti etthādi saddena tabbepi kādeso. Kātabbaṃ hitaṃ.

Rahādito no ṇa.* 534-551.

Rakārahakārādiantehi dhātūhi parassa anānīyādinakārassa ṇakāro hoti. Ādisaddena

ramuapañātāditopi.

* Nyāsamate "rahādito ṇa" iti dvipadamidaṃ.

[SL Page 249] [\x 249/]

Rahādito parassettha nakārassa asambhavā,

Anānīyādinasseva sāmatthyāyaṃ ṇakāratā.

Karaṇīyo dhammo, karaṇārahoti attho. Karaṇīyā, karaṇīyaṃ.

Bhara bharaṇe-bharīyatīti = bharitabbo, bharaṇīyo.

Gaha upādāne-agayhittha gayhati gayhissatīti = gahetabbo tesu vuddhīti ādinā

ikārassekāro. Saṅgaṇhitabbo. Gahāditoppaṇhāti vinādhikārayogavibhāgena ṇhāppaccaso.

Halopasaralopādi. Saṅgaṇhanīyo, gahaṇīyo

Ādiggahaṇena:-

Ramu kīḷāyaṃ - ramattha ramīyati ramissatīti = ramitabbo, ramaṇīyo, vihāro.

Apa pāpuṇane-uṇāppaccayo. Pāpīyatīti = pāpuṇitabbo. Gupādīnañcāti dhātvantalopo

dvittañca. Pattabbo, patteyyo, pāpuṇanīyo, pāpaṇīyo.

Vāti vattate

Gamakhanahanādīnaṃ tuntabbādisu na. 535-598.

Gama khana hana iccevamādīnaṃ makāranakārantānaṃ dhātūnamantassa nakāro hoti vā tuṃ

tabba tace tūna tvāna tvā iccevamādisu katārādippaccayesu paresu. Agacchittha gacchīyati

gacchīyissatīti = gantabbo, maggo. Gamitabbaṃ, gamanīyaṃ.

Khanu avadāraṇe-akhanittha khaññati khaññissatīti = khantabbaṃ āvāṭaṃ, khanitabbaṃ.

Kvaci dhātūti ādinā khanantassa ṇattañca. Nikhaṇitabbaṃ, khaṇanīyaṃ, khananīyaṃ vā.

Hana hiṃsāgatisu-ahanittha haññate haññissateti = hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ.

Mana ñāṇe-amaññittha maññate maññissateti mantabbo, manitabbo. Yappaccaye cavaggādi.

Maññitabbaṃ maññanīyaṃ.

Pūjaṃ pūjāyaṃ - apūjīyittha pūjīyati pūjiyissatīti atthe tabbānīyā. Curādito ṇeṇayāti

akattaripi ṇeṇayā. Ikārāgamāniyesu saralopoti ādinā kāritasarassa lopo pūjetabbo,

pūjayītabbo, pūjanīyo, bhagavā tabbānīyāti yogavibhāgena kattukaraṇesupi.

[SL Page 250] [\x 250/]

Yā pāpuṇane-niyyātīti = niyyāniyo, ariyamaggo. Gacchantīti = gamanīyā, bhogā.

Nhā soce-nhāyati etenāti = nhāniyaṃ, cuṇṇaṃ

Bhāvakammesūti adhikāro.

Ṇyo ca. 536-543.

Bhāvakammesu sabbadhātūhi ṇyappaccayo hoti. Caggahaṇena ñātayyanti ādisu

tayyappaccayo ca.

Kāritaṃ viya ṇānubaṇdho. 537-623.

Anubaṇdho appayogī ṇakārānubaṇdho paccayo kāritaṃ viya daṭṭhabboti kāritavyapadeso.

Kāritānaṃ ṇo lopanti ṇalopo. Asaṃyogantassa vuddhi kāriteti vuddhi. Ikārāgamo. Kattabbaṃ

kāriyaṃ.

Hara haraṇe-aharīyittha harīyati harīyissatīti vā = haraṇīyaṃ, hāriyaṃ.

Bhara bharaṇe-bharītabbaṃ = bhāriyaṃ.

Labha lābhe-labhitabbaṃ = labbhaṃ. Yavataṃ talana iccādi sutte kāraggahaṇena yavato

bhakārassa bhakāro. Dvittaṃ.

Sāsu anusiṭṭhimhi-sāsitabbo = sisso. Kvaci dhātūti ādinā sāsākārassikāro.

Vaca viyattiyaṃ vācāya-ṇyappaccayādimhi kate:-

Attānaṃ ṇānubaṇdheti ca vattamāne:-

Kagā cajānaṃ. 538-625.

Ca ja iccetesaṃ dhātvantānaṃ kakāragakārādesā honti ṇakārānubaṇdhe paccaye pareti

catārassa kakāro. Vacanīyaṃ = vākyaṃ.

Bhaja sevāyaṃ-bhajanīyaṃ = bhāgyaṃ. Jakārassa gakāro.

Vi ye-acīyittha cīyati cīyissatiti = ceyyaṃ, cetabbaṃ. Ikārassekāro vuddhi yakārassa dvittaṃ.

Vi ni pubbo. Do dhassa cāti

[SL Page 251] [\x 251/]

Sutte caggahaṇena cakārassa chakāro. Viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ. Kiyādito nāti

vinādhikārayogavibhāgena tabbānīyatuntūnādisu ca nāppaccayo. Vinicchetabbaṃ

vinicchayanīyaṃ.

Nī pāpuṇane-anīyittha nīyati nīyissatīti = neyyo, neyyā, neyyaṃ, netabbaṃ.

Ṇyaggahaṇaṃ chaṭṭhiyantavasenānuvattate, maṇḍūkagatiyā antaggahaṇañca

tatiyantavasena.

Bhūtobba. 539-545.

Bhū iccetasmā parassa ṇyappaccayassa saha dhātvantena abbādeso hoti. Bhavitabbo =

bhabbo. Bhabbā, bhabbaṃ.

Ṇyassa antenāti ca vattate.

Vadamadagamayujagarahākārādīhi jjammaggayheyyā gāro vā. 540-546.

Vada mada gama yuja garaha iccevamādīhi dhātūhi ākārantehi ca parassa ṇyappaccayassa

dhātvantena saha yathākkamaṃ jja mma gga yha eyya iccete ādesā honti vā, garahassa ca

gārādeso hoti. Garahassevāyaṃ gāro. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ-avajjittha vajjati vajjissatīti = vajjaṃ, vadanīyaṃ. Rassattaṃ. Avajjaṃ

doso.

Mada ummāde-amajjittha majjate majjissati etenāti = majjaṃ, madanīyaṃ. Madaggahaṇena

karaṇepi ṇyappaccayo. Gantabbaṃ = gammaṃ.

Yuja yoge = ayujjittha yujjati yujjissatīti = yoggaṃ, niyojjo vā.

Garaha niṇdāyaṃ-agarayahittha garahīyati garahīyissatīti atthe ṇyappaccayo. Tassiminā

dhātvantena saha yhādeso garahassa gārādeso ca. Gārayho, gārayhā, gārayhaṃ,

garahaṇīyaṃ. Ādi saddena aññepi damajahantā gayhante.

Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ-gajjate gadanīyaṃ vā gajjaṃ.

Pada gatimhi-pajjanīyaṃ = pajjaṃ, gāthā.

[SL Page 252] [\x 252/]

Khāda bhakkhane-khajjateti = khajjaṃ, khādanīyaṃ.

Dama damane-adamittha dammate damīyissatīti = dammo. Damanīyo.

Bhuja pālanabhyavaharaṇesu-abhujjittha bhujjati bhujjissatīti = bhoggaṃ, bhojjaṃ vā.

Kāraggahaṇena yassa jakāro. Gahetabbaṃ gayhamiccādi.

Ākārantato pana:-

Dā dāne-adīyittha dīyati dīyissatiti atthe ṇyappaccayo. Tassiminā dhātvantena akārena

saha eyyādeso. Deyyaṃ dātabbaṃ. Anīye saralopoti ādinā pubbasarassa lope sampatte

tattheva tuggahaṇena nisedhetvā sarā sare lopanti ākāre lutte parasarassa dīgho. Dānīyaṃ.

Pā pāne-apīyittha pīyati pīyissatīti = peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ.

Hā vāge-ahīyittha hīyati hīyissatīti = heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ.

Mā māne-amīyittha mīyati mīyissatīti = meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ vā.

Ñā avabodhane-aññāyittha ñāyati ñāyissatīti = ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñātayyaṃ ñāssa jājannāti

jādese kiyādito nāti vinādhikārayogavibhāgena nāppaccayo ikārāgamo ca. Jānitabbaṃ

vijānīyaṃ.

Khā pakathane-saṅkhātabbaṃ saṅkheyyaṃ iccādi.

Karamhā ricca. 541-544.

Karadhātuto riccappaccayo hoti bhāvakammesu.

Ramhiranto rādi no. 542-541.

Rakārānubaṇdhe paccaye pare sabbo dhātvanto rādippaccayarakāramariyādo no hoti.

Lopamāpajjateti attho. Rantoti ettha rakāro saṇdhijo. Kattabba = kiccaṃ.

Riccāti yogavibhāgena bharāditopi riccappaccayo yathā: bharīyatīti = bhacco. Saralopo.

I gatimhi-paṭi etabboti = paṭicco.

[SL Page 253] [\x 253/]

Pesātisaggapattakālesu kiccā. 513-637

Pesa atisagga pattakāla iccetesvatthesu kiccappaccayā honti. Pesanaṃ nāma kattabbamidaṃ

bhavatāti āṇāpanaṃ ajjhesanañca. Atisaggo nāma kīmidaṃ mayā kattabbanti puṭṭhassa vā

pāṇo na hantabboti ādinā paṭipattidassanamukhena vā kattabbassa anuññā. Pattakālo

sampattasamayo. Yo attano kiccakaraṇasamayamanupaparikkhitvā na karoti tassa

samayārocanaṃ na tattha ajjhesanamatthīti. Te ca bhāvakammesu kiccaktakkhatthāti vuttattā

bhāvakammesveva bhavanti. Pesane tāva-karīyatu bhavatā kammanti atthe iminā tabbānīyā.

Sesaṃ vuttanayameva. Kattabbaṃ kammaṃ bhavatā, karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā.

Atisagge-bhujjatu bhavatāti atthe tabbādi. Aññesu cāti vuddhi.

Tassāti vattate.

Bhujādīnamanto no dvi ca. 544-580.

Bhuja iccevamādīnaṃ jakārādiantānaṃ dhātūnamanto no hoti parassa

kiccakitakappaccayatakārassa ca dvibhāvo hoti. Bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā, bhojanīyaṃ

bhojjaṃ bhavatā. Ikārāgamayuttatakāre pana namakarānamantānaṃ niyutta tamhīti ettha

antānaṃ niyuttatamhīti yogavibhāgena dhātvantalopādinisedho. Rudhādito

niggahītapubbanti vinādhikārena katayogavibhāgena niggahītañcāti vā niggahītāgamo.

Bhuñjitabbaṃ tayā, yuñjitabbaṃ.

Samayārocane pana:-

I ajjhayane adhipubbo. Adhīyataṃ bhavatāti atthe tabbānīyādi. Ikārāgamavuddhiayādesajjhā

ca. Ṇyappaccaye tu vuddhi yakārassa dvittañca. Ajjhayitabbaṃ ajjheyyaṃ bhavatā,

ajjhayanīyaṃ bhavatā. Avassaṃ kattabbanti vākye pana kiccāti adhikicca avassakādhamiṇesu

ṇī cāti avassakādhamiṇatthe ca tabbādayo. Kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ, karaṇīyaṃ,

kāriyaṃ. Evaṃ-dātabbaṃ me bhavatā sataṃ, dānīyaṃ, deyyaṃ.

Dhara dhāraṇe vurādittā ṇeṇayā vuddhi ikārāgamo ca. Dhāretabbaṃ dhārayitabbamiccādi.

Nudādīhi yuṇacūnamanānanākānanakā sakāritehi cāti sakāritehipi yuṇacūnamādesa

[SL Page 254] [\x 254/]

Vidhānatoyeva dhātuppaccayantatopi kiccakitakappaccayā bhavantīti daṭṭhabbā.

Tena-titikkhāpīyatīti = titikkhāpetabbo. Evaṃ-tikicchāpetabbo tikicchāpanīyo. Abhāvīyittha

bhāvīyati bhāvīyissatīti = bhāvetabbo, maggo. Bhāvayitabbo bhāvanīyo, bhāvanīyā,

bhāvanīyaṃ. Akārīyittha kārīyati kārīyissatīti = kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ,

kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyamiccādi ca siddhaṃ bhavati.

Kattabbaṃ karaṇīyañca kāriyaṃ kiccamiccapi,

Kāretabbaṃ tathā kārāpetabbaṃ kiccasaṅgaho.

Kiccappaccayantanayo.

:0:

Idāki kitakappaccayā vuccante.

Kara karaṇe-pure viya dhātusaññādi. Kumha iccupapadaṃ tato dutiyā.

Kumbhaṃ karoti akāsi karissati vāti viggahe:-

Paro paccayoti ca vattate.

Dhātuyā kammādimhi ṇo. 545-526.

Kammasmiṃ ādimhi sati dhātuyā paro ṇappaccayo hoti.

So ca:-

Aññe kit. 546-548.

Tatiye dhātvadhikāre vihitā kiccehi aññe paccayā kiticceva saññā hontīti kitsaññā katā.

Kattari kit. 547-626.

Kattari kārake kit paccayo hotīti niyamato kattari bhavati. So ca ṇādayo tekālikāti vuttattā

kālattaye ca hoti. Pure viya kāritavyapadesaṇalopavuddhiyo. Paccayantassāliṅgattā

taddhitaghamāsakitakā nāmaṃvātavetūnādisu cāti kitakantattā nāmamiva kate syāduppatti.

Tato kumbhaṃ karotīti atthe amādayo parapadehīti dutiyātappurisa

[SL Page 255] [\x 255/]

Samāso. Nāmānanti ādinā samāsasaññā. Tesaṃ vibhattiyo lopā cāti vibhattilopo. Pakati cassa

sarantassāti pakati bhāvo. Puna tato samāsattā nāmamiva kate syāduppatti. So kumbhakāro,

te kumbhakārā iccādi.

Itthiyaṃ kumbhakārī, kumbhakāriyo iccādi. Tathā: kammaṃ karotīti = kammakāro.

Evaṃ-mālakāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro.

Gaha upādāne-pattaṃ agaṇhi gaṇhāti gaṇhissatīti = pattagāho. Evaṃ-rasmiggāho,

rajjuggāho

Ve tantusantāne-tantaṃ avāyi vāyati vāyissatīti = tantavāyo. Te āvāyā kāriteti āyādeso.

Vākye panettha te āvāyāti yogavibhāgena āyādeso. Evaṃ-tunnavāyo.

Mā parimāṇe-dhaññaṃ amini mināti minissatīti atthe ṇappaccaye kate-

Ṇamhīti vattate.

Ākārantānamāyo. 548-595.

Ākārantānaṃ dhātūnamantassa āyādeso hoti ṇakārānubaṇdhappaccaye pare. Saralopādi.

Dhaññamāyo evaṃ-dānaṃ dadātīti = dānadāyo

Kamu kantimhi-dhammaṃ akāmayi kāmayati kāmayissatīti = dhammakāmo, puriso.

Dhammakāmā, kaññā. Dhammakāmaṃ, cittaṃ. Evaṃ atthakāmo, hitakāmo, sukhakāmo.

Dhammaṃ pāletīti = dhammapālo iccādi.

Dama damane-arī adami dameti damessatīti viggahe-dhātuyāti adhikāro.

Kammādimhīti ca vattate.

Saññāyama nu. 549-527.

Kammupapade ādimhi sati saññāyaṃ gammamānāyaṃ dhātuyā appaccayo hoti upapadante

nurāgamo ca. Ettha ca nu niggahītaṃ padanteti sutte padanteti vacanato upapadanteyeva

nurāgamo hotīti daṭṭhabbaṃ. Tesu vuddhīti ādinā ukāralopo. Ayaṃ pana ṇvāgamo

samāsaṃ katvā upapadavibhatti lope kateyeva hotīti veditabbaṃ.

[SL Page 256] [\x 256/]

Nu niggahītaṃ padante. 550-539.

Upapadabhūtanāmapadante vattamāno nurāgamo niggahītamāpajjate. Niggahītassa

vaggantattaṃ. Sesaṃ samaṃ. Vuddhābhāvo viseso. Ariṇdamo, rājā.

Tathā: tara taraṇe-vessaṃ taratīti = vessantaro. Taṇhaṃkarotīti = taṇhaṅkaro, bhagavā

evaṃ-medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaro.

Ādimhi a iti ca vattate.

Purā dadā ca iṃ. 551-528.

Purasadde ādimhi sati dada dāne iccetāya dhātuyā appaccayo hoti purasadde akārassa iñca

hoti. Ettha ca tadanuparodhenāti paribhāsato purasaddantasseva iṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

Ṇādīnaṃ tekālikattepi upapadatthavisesena atīteyevāyamappaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Pure

dānaṃ adadīti = puriṇdado, sakko. Idhāpi vibhattilope kateyeva iṃādeso.

Kammādimhi a iti ca vattate.

Sabbato ṇvutvāvī vā. 552-529.

Sabbato dhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā sati a ṇvu tu āvī iccete cattāro paccyā

honti. Vāggahaṇaṃ kammādimhi vāti upapadavikappanatthaṃ. Appaccaye tāva-

Dhara dhāraṇe-dhammaṃ adhari dharati dharissatīti = dhammadharo. Evaṃ-vinayadharo.

Tathā: taṃ karotīti = takkaro. Dvittaṃ, evaṃ-hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro,

nisākaro. Dhanuṃ gaṇhātīti = dhanuggaho. Evaṃ-kaṭaggaho. Sabbakāmaṃ dadātīti =

sabbakāmadado. Sabbadado. Āto pana:annaṃ adāsi dadāti dadissatīti = annado.

Evaṃ-dhanado. Saccaṃ saṇdahatīti = saccasaṇdho.

Pā pāne-majjaṃ pivatiti = majjapo.

Tā pālane-gavaṃ saddaṃ tāyatīti = gottaṃ. Evaṃ kattari akammādimhi panāyasmādapetīti

sutte bhayaggahaṇena sesa sādhanepi.

[SL Page 257] [\x 257/]

Ni pāpuṇane-vipubbo. Vinesi vineti vinessati etena etthāti vā-vinayo. Aññesu cāti vuddhi

ayādeso ca. Nayanaṃ nayo.

Si sevāyaṃ-nipubbo. Nissīyittha nissīyati nissīyissati tanti = nissayo.

Si saye-anusayi anuseti anusessatīti = anusayo.

I gatimhi - patipubbo. Paṭicca etasmā phalametīti = paccayo, samudayo.

Ci caye-vinicchiyatenena vinicchayanaṃ vā = vinicchayo. Uccayanaṃ = uccayo. Sañcayo.

Dhammaṃ vicinātīti = dhammavicayo.

Khī khaye - khayanaṃ = khayo.

Ji jaye-vijayanaṃ = vijayo. Jayo.

Kī dabbavinimaye-vikkayanaṃ-vikkayo.Kayo.

Lī silesane-alliyanti etthāti = ālayo. Layo. Evaṃ ivaṇṇantato. Ā suṇantīti = assavā. Avādeso.

Paṭissavanaṃ = paṭissavo.

Su gatimhi-ā bhavaggā savantīti = āsavā.

Ru sadde-ravatīti = ravo, bhavatīti = bhavo, pabhavati etasmāti = pabhavo.

Lucchedane-lavanaṃ = lavo evaṃ uvaṇṇantato. Niggaṇhāti niggahaṇaṃ vā = niggaho.

Paggaho. Saṅgaṇhāti etena saṅgahaṇaṃ vā = saṅgaho.

Vara vareṇa-saṃvaraṇaṃ = saṃvaro.

Dara ādare-ādaraṇaṃ = ādaro, āgacchati āgamananti vā = āgamo, āgamīyanti ettha etena vā

atthāti = āgamo, pariyatti. Sappatīti = sappo, dibbatīti = devo.

Kamu padavikkhepe pakkamanaṃ pakkamatīti vā = pakkamo. Evaṃ-vikkamo

Cara caraṇe-vane caratīti = vanacaro, kāmo avacarati etthāti = kāmāvacaro, loko.

Kāmāvacarā, paññā. Kāmāvacaraṃ, cittaṃ, chaṭṭhitappuriso.

[SL Page 258] [\x 258/]

Gāvo caranti etthāti = gocaro, pādena pibatīti = pādapo. Evaṃ-kacchapo. Tatiyātappuriso.

Ruha janane sirasmiṃ ruhatīti = siroruho. Guhāyaṃ sayatītī = guhāsayaṃ, cittaṃ.

Evaṃ-kucchisayā, vātā.

hā gatinivuttimhi-pabbate aṭṭhāsi tiṭṭhati ṭhassatīti = pabbataṭṭho, puriso, pabbataṭṭhā,

nadī. Pabbataṭṭhaṃ, osadhaṃ. Evaṃ-thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ. Sattamītappuriso.

Gahassupadhasse vā. 553-631.

Gaha iccetassa dhātussa upadhassa ettaṃ hoti vā upadhāti antakkharato pubbakkharassa

parasamaññā. Gayhatīti = gehaṃ, gahaṃ. Ṇvuppaccayo. Rathaṃ karotīti atthe ṇavuppaccayo.

So ca aññe kitīti kitsaññattā nantari kititi kattari yeva bhavati tato kāritavyapadese

ṇalopavuddhiyo.

Anakā yuṇvūnaṃ. 554-624.

Yuṇvu iccetesaṃ paccayānaṃ ana aka iccete ādesā hontīti akādeso.

Sesaṃ kumbhakārasaddasamaṃ. Rathakārako. Tathā: annaṃ dadātīti = annadāyako.

Ākārantānamāyoti āyādeso. Itthiyamato āppaccayoti āppaccayo. Tesu vuddhīti ādinā

akārassikāro. Annadāyikā, kaññā. Annadāyakaṃ, kulaṃ. Lokaṃ netīti = lokanāyako. Vineti

satteti = vināyako, te āvāyā kāriteti āyādeso.

Akammūpapade-karotīti = kārako, kārikā, kārakaṃ, dadātīti = dāyako, dāyikā, dāyakaṃ.

Netīti = nāyako, nāyikā, nāyakaṃ. Bhagavato ovādānusāsaniṃ asuṇi suṇāti suṇissatīti =

sāvako, sāvikā āvādeso lunātīti = locako.

Pu pavane-punātīti = pāvako, bhavatīti = bhāvako, upāsatīti = upāsako upāsikā, gaṇhātīti

= gāhako, pacatīti = pācako, ayajī yajati yajissatīti = yājako.

[SL Page 259] [\x 259/]

Ettha hi kagā cajānantī cajānaṃ kagatte sampatte:-

Na kagattaṃ cajā ṇavusmiṃ. 555-620.

Dhātvantabhūtā catārajakārā kakāragakārattaṃ nāpajjante ṇvuppaccaye pareti paṭisiddhattā

na bhavati.

Jana janane-janetīti = janato, janikā. Ghaṭādīnaṃ vāti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti.

Evaṃ-khanatīti = khanato, sametīti = samako, dametīti = damako, gametīti = gamako,

ahani hanati hanissatīti-vadhako. Vadho vā sabbatthāti hanassa vadhādeso. Hantīti =

ghātako. Hanassa ghātoti ṇvumhi ghātādeso. Gāvo hantīti = goghātako. Ruṇdhatīti =

ruṇdhako. Niggahītāgamo. Saṃyogantattā vuddhi na hoti. Evaṃ-bhuñjatīti = bhuñjako,

kiṇātīti = kāyako, pāletīti = pālako, pūjetīti = pūjako.

Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca. 556-643.

Nudādīhi dhātūhi sakāritehi ca dhātūhi paresaṃ yuṇvūppaccayānaṃ yathākkamaṃ ana ānana

aka ānanaka iccete ādesā honti.

Ettha hi:-

Sakāritehi vunvūnaṃ kāriyassa vidhānato,

Kiccakitsambhavo dhātuppaccayehipi vediyo

Nudakkhepe-papubbo. Panudi panudati panudissatīti atthe ṇvuppaccayo. Tassiminā

akādeso. Kvaci dhātūti ādinā nudassa dīgho. Panūdako.

Sūdakkharaṇe-sūdatīti = sūdako.

Ñā avabodhane-aññāsi jānāti jānissatīti atthe ṇvuppaccayo. Tassānena ānanakādeso. Ñāssa

jājantāti jādeso. Saralopādi jānanako.

Sakāritehi pana:-

Āṇa pesane-āṇāpesi āṇāpeti āṇāpessatīti atthe sabbato ṇvutvāvī vāti ṇvuppaccayo.

Tassiminā akādeso. Saralopādi. Āṇāpako. Saññāpetīti = saññāpako sañjānanako. Ettha

ānanakādeso. Kvaci dhātūti ādinā

[SL Page 260] [\x 260/]

Kāritalopo. Tathā: dāpetīti = dāpako. Anakā yunaṇvūnti akādeso. Patiṭṭhāpetīti =

patiṭṭhāpako, nibbānaṃ sampāpetīti = nibbānasampāpako, kārāpetīti = kārāpako, kārāpikā

iccādi. Tuppaccaye akāsi karoti karissatīti atthe sabbato ṇvutvāvī vāti tuppaccayo so ca

kitsaññattā ṇvuppaccayo viya sabbattha kattariyeva bhavati.

Antassāti vattate.

Karassa ca tattaṃ tusmiṃ. 557-621.

Kara iccetassa dhātussa antassa rakārassa takārattaṃ hoti tuppaccaye pare, casaddena

bharādīnañca.

Tato nāmamiva kate syāduppatti satthupitādinamā sismiṃ silopo cāti āttasilopā. Tassa kattā

= takkattā chaṭṭhisamāso.

Bhara bharaṇe bharatīti = bhattā, hara haraṇe-haratiti = hattā, bhiṇdatīti = bhettā, bheditā

vā. Chiṇdatīti = chettā. Dadātīti = dātā. Bhojanassa dātā = bhojanadātā, saṇdahatīti =

saṇdhātā, avaci cavati vakkhatīti = vattā. Bhujādīnamanto no dvi cāti dhātvantalopo

dvittañca. Bhuñjatīti bhottā. Abujjhi bujjhati bujjhissatīti = bujjhitā. Yakārikārāgamā. Jānātīti

= ñātā, jinātīti = jetā, suṇātīti = sotā, gaṇhātīti = gahetā, bhavatīti = bhavitā, saratīti =

saritā, gacchatīti = gantā. Gamakhanahanādīnaṃtuntabbādisū na iti dhātvantassa nattaṃ.

Evaṃ-khanatīti = khantā, hantīti = hantā, maññatīti = mantā, pāletīti = pāletā pālayitā

kārite bhāvayatīti = bhāvetā bhāvayitā. Evaṃ-sāretā sārayitā, dāpetā dāpayitā, hāpetā

hāpayitā, nirodhetā nirodhayitā, bodhetā bodhayitā, ñāpetā ñāpayitā, sāvetā sāvayitā, gāhetā

gāhayitā, kāretā kārayitā, kārāpetā kārāpayitā iccādi.

Ācīppaccaye-

Disa pekkhane-bhayaṃ apassi passati passissatīti atthe āvīppaccayo. Kvaci dhātūti ādinā

disassa dassādeso. Bhaya dassāvī, bhayadassāvino iccādi. Daṇḍīva neyyaṃ.

Itthiyaṃ-bhayadassāvinī. Napuṃsake-bhayadassāvi, cittaṃ.

[SL Page 261] [\x 261/]

Sāsu anusiṭṭhimhi-sadevakaṃ lokaṃ diṭṭhadhammikādivasena sāsatīti atthe:-

Sāsādīhi ratthu. 558-568.

Sāsu iccevamādīhi dhātūhi ratthuppaccayo hoti.

Ramhiranto rādi noti rādilopo saralopādi. Nāmavyapadese syāduppatti āttasilopā. Satthā,

satthāro.

Pā rakkhane-puttaṃ pātīti atthe:-

Pādito ritu. 559-569.

Pā iccevamādito dhātugaṇato rituppaccayo hoti. Rādilopo saralopādi. Pitā.

Dhara dhāraṇe-mātāpitūhi dharīyatīti-dhītā. Kvaci dhātūti ādinā ikārassa dīgho.

Māna pūjāyaṃ-dhammena puttaṃ mānetiti attho:-

Mānādīhi rātu. 560-570.

Māna bhāsa iccevamādīhi dhātūhi rātuppaccayo hoti. Rādilopo. Mātā.

Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ-pubbe bhāsatīti = bhātā iccādi.

Visappavesane-papubbo. Pāvisi pavisati pavisissatīti atthe:-

Visarujapadādito ṇa. 561-530.

Visa ruja pada iccevamādīhi dhātūhi paro ṇappaccayo hotīti ṇappaccayo.

So ca kitsaññattā kattari bhavati. Kāritavyapadeseṇalopavuddhiyo paveso.

Tathā: ruja roge-aruji rujati rujissatīti = rogo kagā cajānanti jakārassa gakāro. Uppajjatīti =

uppādo.

Phusa phusane = phusi phusati phusissatīti phusanti vā tena taṃsampayuttāti = phasso.

Saṃyogantattā na vuddhi. Kvaci dhātūti ādinā phusassa phasso bhavatīti = bhāvo.

[SL Page 262] [\x 262/]

Uca samavāye-ucatīti = oko cakārassa kakāro.

Aya gatimhi-ayi ayati ayissati ayati vā itoti = āyo. Budha avagamane-sammā bujjhatīti =

sambodho, āharatīti = āhāro. Upahantīti = upaghāto. Hanassa ghātoti ghātādeso.

Ranja rāge-rañjatīti atthe ṇappaccayo.

Niggahītaṃ saṃyogādi no. 562-609.

Saṃyogasmiṃ ādibhūto nakāro niggahītamāpajjate tassa vaggantattaṃ jakārassa gattaṃ. Raṅgo

Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu. 563-592.

Ranja iccetassa dhātussa antabhūtassa jassa gakārādeso hoti bhāvakaraṇa iccetesvatthesu

vihite ṇakāravatippaccaye pare.

Ettha hi:-

Ṇamhi ranjassa karaṇe chādesassa vidhānato,

Akattaripi viññeyyo kārake ṇassa sambhavo.

Rañjanti anenāti = rāgo, rañjīyati anenāti vā = rāgo, sayaṃ rañjatītipi rāgo. Ṇamhi ranjassa

joti yogavibhāgena jakāro. Pajjate anenāti = pādo, patujjate anenāti = patodo, jarīyati anenāti

= jāro, evaṃ-dāro. Tathā kammādisu. Bhujjatīti = bhogo, evaṃ-bhāgo, bhāro. Labbhatīti =

lābho, voharīyatīti = vohāro, dīyatīti = dāyo, vihaññati etasmāti = vighāto, viharanti etthāti

= vihāro, ā ramanti etasminti = ārāmo. Evaṃ-papāto iccādi.

Ṇa iti vattate

Bhāve ca. 564-531.

Bhāvatthe cāhidheyyo dhātūhi ṇappaccayo hoti.

Bhūyate bhavanaṃ vā = bhāvo, paccate pacanaṃ vā = pāko kagā cajānanti kādeso.

Sivakkharaṇe-sevanaṃ = seko.

Suca soke-socanaṃ = soko.

Caja hānimhi-avajittha cajjate cajiyissate cajanaṃ vā = cāgo.

[SL Page 263] [\x 263/]

Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu-ijjittha ijjate ijjissate yajanaṃ vā = yāgo, yuñjanaṃ = yogo.

Bhaja sevajayaṃ-abhajjittha bhajjate bhajjissate bhajanaṃ vā = bhāgo arajjittha rajjate rajjissate

rajanaṃ vā = rāgo jassa gakāro.

Daha bhasmikaraṇe-pariḍayhittha pariḍayhati pariḍayhissati paridahanaṃ vāti atthe

ṇappaccayo.

Ṇamhi vāti ca vattate.

Dahassa do laṃ. 565-616.

Daha iccetassa dhātussa dakāro lattamāpajjate ṇappaccaye pare vā.

Pariḷāho. Paridāho.

Bhanja avamaddane-bhañjanaṃ = bhaṅgo

Sanja saṅge-sañjanaṃ = saṅgo. Nassa niggahītaṃ. Paccayehi saṅgamma karīyati saṅkharīyati

tena vāti atthe visarujapadādīnā saṅkharaṇanti atthe bhāve cāti vā ṇappaccayo.

Ṇamhīti vattate.

Purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu ca. 566-596.

Pure saṃ upa pari iccetehi parassa karotissa dhātussa kha khara iccete ādesā honti vā

tappaccaye ṇappaccaye ca pare.

Tappaccayesūti bahuvacananiddesena tuntvādisupi. Dhātvādesassapi ṭhānopacārena

dhātuvohārato asaṃyogantassa vuddhi kāriteti vuddhi. Saṅkhāro. Evaṃ-parakkhāro,

purekkhāro.

Vāti kiṃ?-Upakāro.

Lubha giddhimhi-lubbhanti tena sayaṃ vā lubbhati lubbhanamattameva vā tanni lobho.

Dusa appītimhi-dussanti tena sayaṃ vā dussati dussanamattameva vā tanti doso.

Muha vicitte-muyhanti tena sayaṃ vā muyhati muyhanamattameva vā tanti moho. Iccādi

kattukaraṇabhāvesu yathārahaṃ yojetebbaṃ.

[SL Page 264] [\x 264/]

Gaha upādāne-gayhatīti atthe visarujapadādinā kammaṇi ṇappaccayo.

Gahassa ghara ṇe vā. 567-615.

Gaha iccetassa dhātussa gharādeso hoti vā ṇappaccaye pare.

Saralopādi. Gharaṃ, gharāni.

Vāti kiṃ? Gaṇhāti gahaṇaṃ vā = gāho

Sambhavati atthe:-

Kvi ca. 568-532.

Sabbadhātūhi kvippaccayo hoti. So ca kitsaññattā kattari bhavati.

Kvilopo ca. 569-641.

Kvino sabbassa lopo hoti.

Kitantattā nāmamiva kate syāduppatti. Silopo sambhū-evaṃ-vibhavatiti-vibhū. Abhibhū,

sayambhū.

Tathā: dhu kampane-saṇdhunātīti = saṇdhu.

Bhā dittimhi-vibhātīti = vibhā, pabhātīti = pabhā, saha saṅgamma vā bhanti bhāsanti vā

etthāti = sabhā sahassa sādeso niggahīta lopo vā. Bhujena gacchatīti atthe kvippaccayo.

Dhātvantassa lopo kvimhi. 570-617.

Dhātvantassa byañjanassa lopo hoti kvippaccaye pare.

Kvilopo bhujago evaṃ-urasā gacchatīti = urago turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti = turago,

khena gacchatīti = khago, vihāyasā gacchatīti = vihago. Vihādeso na gacchatīti = ago, nago.

Khanu avadāraṇe-saṃ pubbo. Saṅkhani saṅkhanani saṅkhanissatīti = saṅkho.

Ramu kīḷāyaṃ-kuñje ramatīti = kuñjaro

Jana janane-kammato jātoti atthe kvippaccayo. Dhātvantalopādi purimasamaṃ.

Pañcamītappurisova viseso. Kammajo,

[SL Page 265] [\x 265/]

Vipāko. Kammajā, paṭisaṇdhi. Kammajaṃ, rūpaṃ. Evaṃ-cittajaṃ āhārajaṃ attajo, putto.

Vārimhi jāto = vārijo. Evaṃ-thalajo. Paṅkajaṃ, jalajaṃ, aṇḍajaṃ sarasijaṃ. Sattamīsamāso.

Dvikkhattuṃ jāto = dvijo, pacchā jāto = anujo iccādi.

Vida ñāṇe-lokaṃ avedīti atthe kvippaccayo.

Kvimhīti vattate.

Vidante ū. 571-618.

Vidadhātuto ante ūkārāgamo hoti kvimhi. Kvilopo. Lokavidū.

Disa pekkhane-imamiva naṃ apassi passati passissati ayamivaso dissatīti vā atthe-kvi cāti

kvippaccayo. Dhātvantassa lopo. Kvimhiti dhātvantassa lopo sampatte:-

Iyatamakiphasānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ doraṃ sakkhī ca. 572-644.

Ima ya ta amha kiṃ eta samāna iccatesaṃ sabbanāmānaṃ upamānūpapadabhāvena disassa

dhātussa guṇabhūtānaṃ ante saro dīghamāpajjate, disa iccetassa dhātussa antassa sa kkha

ī iccete ādesā ca honti, disassa dakāro rakāramāpajjatehi kvimhi dhātvantassa sasaddādosaṃ

katvā kvilopādimhi ca kate i iti nipātanena imasaddassikāre tassiminā dīghe ca kate

syāduppatti.

Īdiso, puriso, īdisā, kaññā īdisī vā. Īdisaṃ cittaṃ. Tathā: yamiva naṃ passati yo viya dissatīti

vā yādiso. Yādisā yādisī, yādisaṃ tamiva naṃ passati so viya dissatīti vā tādiso. Tādisā

tādisī, tādisaṃ. Mamiva naṃ passati ahaṃ viya so dissatīti vā mādiso mādisā mādisī,

mādisaṃ. Ma iti nipātanena amhasaddassa masaddādeso.

Kamiva naṃ passati ko viya dissatīti vā kīdiso. Kīdisā kīdisī kīdisaṃ. Etamiva naṃ passati

eso viya dissatīti vā ediso, etā diso vā. Edisā edisī, edisaṃ. E iti nipātanena etasaddasse

* Dusassāti suttavuttyādisu āgatopi pāṭho idha disassāti niddiṭṭho ācariyassa matabhedenāti

ñāyate.

[SL Page 266] [\x 266/]

Kāro samānaṃ katvā naṃ passati samāno viya so dissatīti vā sādiso, sadiso vā. Sa iti

nipātanena samānassa so. Tadantassa vā dīgho sādisā sadisī sadisā sadisī, sādisaṃ sadisaṃ.

Dakārassa rakārādese pana īriso, yāriso, tāriso, māriso, kiriso, eriso, sāriso, sariso, kkhādese:

īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. Rakāre:

sārikkho sarikkho. Īkārādese: īdī, yādī, tādī, mādī, kīdi, edī, sādī. Casaddena

tumhādiupapadepi tumhe viya dissatīti tumhādiso, tumhādīsī. Khaṇdhā viya dissantīti

khaṇdhādisā iccādi.

Dhara dhāraṇe-apāyesvapatamāne adhigatamaggādike satte dhāreti dharanti tenāti vā

salakkhaṇaṃ dhāreti paccayehi dharīyatīti vā atthe:-

Dharādīhi rammo. 573-533.

Dhara iccevamādīhi dhātūhi rammappaccayo hoti

So ca:-

Kammaggahaṇato bhāvakammesūtettha vediyo,

Akattaripi hotīti kārake rammapaccayo.

Rādilopo. Dhammo. Evaṃ-karīyatīti = kammaṃ.

Vara varaṇe-vammaṃ.

Saṃsa pasaṃsane-pasubbo. Piya iccupapadaṃ. Piyaṃ pasaṃsituṃ sīlamassāti vā

piyapasaṃsananīlo, piyapasaṃsanadhammo, piyapasaṃsane sādhukārīti vā atthe:-

Tassīlādisu ṇītvāvī ca. 574-534.

Sīlaṃ pakati. Tassilataṇdhammatassādhukārisvatthesu gammamānesu sabbadhātūhi ṇī tu

ācī iccete paccayā hontīti kattari ṇīppaccayo.

Saṃyogantattā na vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.

Piyapasaṃsī, rājā. Athavā, piyaṃ pasaṃsī pasaṃsati pasaṃsissati sīlena dhammena vā sādhu

vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi, kulaṃ. Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassāti vā

brahmaṃ carati sīlena dhammena vā sādhu vāti brahmacārī, brahmacārinī, brahmacāri,

evaṃ-saccavādī,

[SL Page 267] [\x 267/]

Dhammavādī, sīghayāyī, pāpakārī, mālakārī iccādi. Casaddena attamānepi ṇī. Paṇḍitaṃ

attānaṃ maññatīti = paṇḍitamānī, bālo bahussutamānī iccādi.

Vatu vattane-papubbo pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassāti atthe iminā tuppaccayo

pasayhapavattā.

Athavā: vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ-pasayha pavattituṃ silamassāti = pasayhapavattā,

pasayhapavattāro. Bhujādittā dhātvantalopadvittāni. Sesaṃ kattusamaṃ. Bhayaṃ passituṃ

sīlaṃ yassāti vā bhaya dassanasīlo bhayadassanadhammo bhayadassane. Sādhukārīti vā

bhaya dassāvī, bhayadassāvinī. Bhayadassāvi, cittaṃ. Evaṃ-ādīnavadassāvī.

Tassilādisūti adhikāro.

Saddakudhacalamaṇḍattharucādīhi yu. 575-535.

Saddakudhacalamaṇḍatthehi dhātūhi rucādīhi ca yuppaccayo hoti tassīlādisvatthesu.

Ghusa sadde ghosayituṃ sīlamassāti vā ghosanasīloti vā aghosayi ghosayati ghosayissati

sīlena dhammena vā sādhu vāti atthe iminā yuppaccayo. Tassa anakā yuṇvūnanti anādeso.

Aññesu vāti vuddhi. So ghosano, sā ghosanā.

Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ-bhāsituṃ sīlamassāti vā bhāsanasīlo bhāsanadhammo bhāsane

sādhukārīti vā bhāsano.

Kudha kope-kujjhituṃ sīlaṃ yassāti vā kujjhanasīloti vā kodhano. Kodhanaṃ.

Rusa rose-rosituṃ sīlaṃ yassāti vā rosanasīloti vā rosano.

Cala kampane-calituṃ sīlaṃ yassāti vā calati sīlenāti vā calano.

Kapi calane-kampituṃ sīlaṃ yassāti vā akampi kampati kampissati sīlenāti vā kampano.

Ikārānubaṇdhidhātussarato kvaci dhātūti ādinā vā niggahītañcāti vā niggahītāgamo.

Edi kiñcicalane-phaṇdituṃ sīlaṃ yassāti vā phaṇdati sīlenāti vā phaṇdano.

[SL Page 268] [\x 268/]

Maḍi bhusāyaṃ maṇḍayituṃ sīlaṃ yassāti vā maṇḍayati sīlenāti vā maṇḍano.

Bhusa alaṅkāre-bhusanasīloti vā abhusayi bhusayati bhusayissati sīlenāti vā bhūsano,

bhūsanaṃ.

Ruva dittimhi-arucci ruccati ruccissati sīlenāti rocano.

Juta dittimhi-ajoti jotati jotissati sīlenāti vā jotano.

Vaḍḍha vaḍḍhane-vaḍḍītuṃ sīlamassāti vaḍḍhano iccādi.

Pārādigamimhā rū. 576-536.

Pārādīhi upapadehi parasmā gami iccetasmā dhātumhā paro. Ruppaccayo hoti

tassīlādisvatthesu. Kattariyevāyaṃ. Pāro ādi yesaṃ te = pārādayo, pārādīhi gami =

pārādigami rādilopo. Bhavapāraṃ gantuṃ sīlaṃ yassāti vā bhavapāragamanasīlo

bhavapāragamanadhammo bhavapāragamane sādhukārīti vā bhavapāragū. Bhavapāraguno.

Antaṃ gamanasīlo = annaṅgū evaṃ-vedagū, aṅagū.

Rūti vattate.

Bhikkhādito ca. 577-537.

Bhikkha iccevamādīhi ca dhātūhi rūppaccayo hoti tassīlā disvatthesu.

Bhikkha yācane-bhikkhituṃ sīlaṃ yassāti vā abhikkhi bhikkhati bhikkhissati sīlenāti vā

bhikkhanadhammoti vā bhikkhane sādhukārīti vā bhikkhu. Kvavi dhātūti ādinā rassattaṃ.

Ikkha dassanaṅkesu saṃsāre bhayaṃ ikkhatītipi bhikkhu. Vijānituṃ sīlaṃ yassa vijānanasīloti

vā viññŚ. Sabbaṃ jānātīti = sabbaññŚ. Evaṃ-mattaññŚ, dhammaññŚ, atthaññŚ. KālaññŚ,

kataññŚ iccādayo.

Hantyādīnaṃ ṇuko. 578-538.

Hantyādīnaṃ dhātūnamante ṇukappaccayo hoti tassīlādisvatthesu kattari.

[SL Page 269] [\x 269/]

Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī. Ṇakāro vuddhattho. Āhananasīlo = āghātuko. Ghātādeso.

Saralopādi. Karaṇasīlo = kāruṇiko, sippī.

Bhī bhaye-bhāyanasīloti bhīruko. Rakārāgamo.

Ava rakkhane-āvuko, pitā.

Saṃhanaññāya vā ro gho. 579-540.

Saṃpubbāya hana iccetāya dhātuyā aññāya ca dhātuyā paro rappaccayo hoti hanassa gho ca.

Vāggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ vikappanatthaṃ vā. Tena saṅghātoti pi siddhaṃ hoti.

Hanassevāyaṃ gho hoti abhidhānānurūpato,

Asaṃpubbo ca ro tena paṭighotipi sijjhati.

Hana hiṃsāgatisu-saṃpubbo. Saṃhanti samaggaṃ kammaṃ samupagacchati sammadeva

kilesadarathe hantīti vā = saṅgho. Rādilopo. Samantato nagarassa bāhire khaññatīti =

parikhā. Itthiyaṃ āppaccayo. Antaṃ karotīti = antako, maccu.

Bhāvakammesūti vattate.

Naṇdādīhi yu. 580-549.

Naṇda iccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu aṇakā yuṇcūnanti

yuppaccayassa anādeso.

Taṇda samiddhimhi, naṇda naṇdane vā-bhāve: naṇdīyateti = naṇdanaṃ. Kamme

anaṇdīyittha naṇdīyati naṇdīyissati naṇditabbanti vā naṇdanaṃ, vanaṃ gayhati

gahaṇīyaṃ vā gahaṇaṃ, gaṇhanaṃ vā. Caritabbaṃ = caraṇaṃ, bhūyate = bhavanaṃ, hūyate

= bhavanaṃ, ruṇditabbaṃ = ruṇdhanaṃ rodhanaṃ vā, bhuñjitabbaṃ = bhuñjanaṃ bhojanaṃ

vā, bujjhitabbaṃ = bujjhanaṃ bodhanaṃ vā, sūyati suti vā savaṇaṃ, pāpīyatīti pāpuṇanaṃ vā

pāpanaṃ, pālīyatīti = pālanaṃ iccādi.

Yūti vattate

Kattukaraṇappadesesu ca. 581-550.

Kattukaraṇappadesa iccetesvatthesu ca sabbadhātūhi yuppaccayo hoti. Ettha padesoti

adhikaraṇakārakaṃ vuccati. Kattari tā va rajaṃ haratīti = rajoharaṇaṃ, toyaṃ. Ārammaṇaṃ

vijānātīti = viññāṇaṃ vijānanaṃ vā. Ānanajādesā.

[SL Page 270] [\x 270/]

Ghā gaṇdhopādāne-ghāyatiti = ghāṇaṃ.

Jhe cintāyaṃ-jhāyatīti = jhānaṃ. Kvaci dhātūti ādinā āttaṃ.

Kara karaṇe-karoti tenāti = karaṇaṃ, yathāsarūpaṃ saddā vyākarīyanti etenāti =

vyākaraṇaṃ, pūrīyati tenāti = pūraṇaṃ, dīyati anenāti = dānaṃ, pamīyati anenāti =

pamāṇaṃ, vuccati anenāti = vacanaṃ, panudati panujjate anenāti vā panūdano.

Sudakkharaṇe-sūdati sujjate anenāti vā sūdano, suṇāti sūyati etenāti vā savaṇaṃ.

Lūcchedane-lunāti lūyati anenāti vā lavanaṃ lonaṃ vā, nayati niyyati etenāti vā nayanaṃ.

Pu pavane-punāti pūyate anenāti vā pavano, sameti samīyati pāpaṃ anenāti vā samaṇo,

samaṇaṃ vā. Tathā:bhāveti bhāvīyati etāyati vā bhāvanā. Evaṃ-pācanaṃ, pācāpanaṃ iccādi.

Adhikaraṇe:-

hā gatinivuttimhi-tiṭṭhati tasmiṃ iti = ṭhānaṃ. Evaṃ-sayanaṃ, senaṃ vā āsanaṃ.

Adhikarīyati etthāti-adhikaraṇaṃ. Casaddena sampadānāpādānesupi. Sammā pakārena

dadāti assāti = sampadānaṃ, apecca etasmā ādadātīti = apādānaṃ.

Saññāyaṃ dādhāto i. 582-553.

Saññāyaṃ gammamānāyaṃ i dhā iccetehi dhātūhi ippaccayo hoti. Bhāvakammādi

adhikārevāyaṃ. Saralopādi.

Dā dāne-āpubbo. Ādiyatīti = ādi. Evaṃ-upādi.

Dhā dhāraṇe-udakaṃ dadhātīti = udadhi tesu vuddhilopādinā saññāyaṃ udakassa udādeso.

Jalaṃ dhīyate asminti = jaladhi, cālāni dadhāti tasminti = vāladhi, saṇdhīyati saṇdadhātīti

vā saṇdhi, nidhīyatīti = nidhi. Evaṃ-vidhīyati vidadhāti vidhānaṃ vā vidhi, sammā samaṃ

vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.

Itthiyamatiyavo vā. 583-555.

Itthiyaṃ abhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi akāra ti yu iccete paccayā honti vā bhāvakammādisu.

[Page 271]

[W marusi27]

[SL Page 271] [\x 271/]

Appaccaye tāva:-

Jara vayohānimhi-jīrati jīraṇanti vā jarā. Itthiyamato āppaccayoti āppaccayo.

Paṭisambhijjatīti = paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti = paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā.

Upādiyatīti = upādā. Sañjānātīti = saññā, pajānātīti = paññā. Upekkhatīti = upekkhā,

cintanaṃ = cintā, patiṭṭhānaṃ = patiṭṭhā.

Sikkha vijjopādāne-sikkhanaṃ sikkhīyatiti vā = sikkhā. Evaṃ-bhikkhā.

Jhe cintāyaṃ-parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti = abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhapetvā

jhāyatiti = upajjhā, upajjhāyo. Sammā jhāyati etthāti = sajjhā.

Isu icchāyaṃ-esananti atthe appaccayo. Isuyamānamanto ccho vāti cchādeso. Icchā.

Puccha pucchane-pucchanaṃ = pucchā, tikicchanaṃ = tikicchā, ghasitu micchā = jighacchā

titikkhā. Bubhukkhā. Pātumicchā = pipāsā. Maṇḍūkagatiyā vādhikārato cādesābhāvo.

Vyāpitumicchā = vīcchā iccādi. Tippaccaye-sambhavani = sambhūti. Vādhikārato

tippaccayamhi na vuddhi. Savaṇaṃ = suti, nayanaṃ niyati etāyāti vā nīti.

Mana ñāṇe-maññatīti = mati.

Te no timhīti ca vattate.

Gamakhanahanaramādīnamanto. 584-588.

Gama khana hana rama iccevamādīnaṃ makāranakārantānaṃ dhātūnaṃ anto byañjano no

hoti tappaccaye timhi cāti dhātvantalopo. Gamanaṃ gantabbāti vā gati, upahananaṃ =

upahati, ramanti tāya ramaṇaṃ vā rati.

Tanu vitthāre-tananaṃ = tati.

Yama uparame-niyamanaṃ = niyati. Ramato ramatīti ādisu pana akāravyavahitattā na

dhātvantalopo. Bhuñjanaṃ = bhutti, yuñjanaṃ = yutti. Bhujādīnamatto no dvi cāti

dhātvantalāpo cittañca. Samāpajjanaṃ samāpajjateti vā samāpatti. Sampatti. Gupādīnañcāti

dhātvantalopadvittāni. Kvaci dhātūti ādinā hādito tissa ni hoti. Hāni jāni iccādi.

[SL Page 272] [\x 272/]

Cita sañcetane-cetayatīti atthe yuppaccayo. Anādesavuddhiāppaccayo. Cetanā.

Vida ñāṇe-vedayatiti = vedanā.

Disa uccāraṇe-desīyatīti = desanā, bhāvīyatīti = bhāvanā iccādi.

Itthiyaṃ vāti ca vattate.

Karato ririya. 585-556.

Karadhātuto itthiyamanitthiyaṃ vā abhidheyyāyaṃ ririyappaccayo hoti. Rādilopo. Kattabbā

= kiriyā, karaṇīyaṃ = kiriyaṃ.

Kattarīti vattate.

Jito ina sabbattha. 586-560.

Ji iccetāya dhātuyā paro inappaccayo hoti sabbakāle kattari.

Ji jaye-pāpake akusale dhamme ajini jināti jinissatīti = jino.

Ināti vattate.

Supato ca. 587-561.

Supa iccetāya dhātuyā ca paro inappaccayo hoti.

Supa saye-supati supananti cā supino, supinaṃ.

Si saye-īsa iti upapadaṃ. Īsaṃ sīyati bhavatāti atthe:-

Īsadusasūhi kha. 588-562.

Īsa du su iccetehi upapadehi parehi dhātūhi khappaccayo hoti.

So ca-

Bhāvakammesu kiccaktakkhatthā. 589-627.

Bhāvakamma iccetesvatthesu kiccaktakkhattha iccete paccayā hontīti niyamato

bhāvakammesveva hoti kvaci dhātūti ādinā khakārānubaṇdhassa lopo.

Vuddhiāyādesadvittāni. Īsassayo bhavatā, dukkhena sīyatīti = dussayo, sukhena sīyatīti =

sussayo. Kamme-īsaṃ karīyatīti = īsakkaraṃ kammaṃ bhavatā. Evaṃ-dukkhena karīyatiti

= dukkaraṃ hitaṃ bhavatā, sukaraṃ pāpaṃ

[SL Page 273] [\x 273/]

Bālena, dukkhena bharīyatīti = dubbharo, mahiccho. Sukhena bharīyatīti = subharo.

Appiccho. Dukkhena rakkhitabbanti = dūrakkhaṃ, cittaṃ. Dukkhena passitabboti = duddaso,

dhammo. Sukhena passitabbanti = sudassaṃ, paracajjaṃ. Dukkhena anubujjhitabboti =

duranubodho, dhammo. Sukhena bujjhitabbanti = subodhamiccādi.

Budha avagamane-sabbe saṅkhatāsaṅkhatasammutibhede dhamme anubujjhi bujjhati

bujjhissatīti atthe:-

Ta iti vattamāne-

Budhagamāditthe kattari. 590-559.

Budha gama iccevamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamāne kattari tappaccayo hoti sabbakāle.

Tassāti vattate.

Dhaḍhabhahehi daḍhā ca. 591-578.

Dhaḍhantabhahantehi dhātūhi parassa paccayatakārassa yathākkamaṃ dhakāraḍhakārādesā

hontīti dhabhato takārassa dhakāro. Bhavatutthānanti ettha hakāraggahaṇato hakāratopi

kvaci dhattaṃ. Avyavadhāne cāyaṃ tena-ruṇdhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā gahitoti

ādisu paccayāgamavyavahitattā na bhavati.

Bhavatutthānamantānaṃ do dhe. 592-613.

Hakārassa vaggacatutthānañca dhātvantabhūtānaṃ dakārādeso hoti dhakāre pare buddho

bhagavā. Saraṇaṃ agacchi gacchati gacchissatīti = saraṇaṃgato: upāsako.

Gamakhanahanaramādīnamantoti dhātvantalopo. Evaṃ-jānātīti = ñāto.

I gatimhi upetīti = upeto.

Cinta cintāyaṃ-cintetīti = cittaṃ. Gupādīnañcāti dhātvantalopadvittāni.

Sañja saṅge-rūpādisu asajji sajjati sajjissatīti = satto. Bhujādīnamanto no dvi cāti

dhātvantalopo dvittañca.

[SL Page 274] [\x 274/]

Saññāyamiti vattate.

Ti kiccāsiṭṭhe. 593-554.

Saññāyamabhidheyyāyaṃ āsiṭṭhe gamyamāne dhātūhi tippaccayo hoti kitpaccayo ca. Jino

etaṃ bujjhatūti = jinabuddhi. Dhakāradakārādesā. Dhanamassa bhavatūti = dhanabhūti.

Kitpaccaye-bhavatūti = bhūto, dhammo etaṃ dadātūti = dhammadinno. Bhidādito

innānnaīnā vāti tappaccayassa innādeso. Vaḍḍhatūti = vaḍḍhamāno. Bhūvādito a iti

mānantesu appaccayo. Naṇdatuti = naṇdako, jīvatūti = jīvako iccādi.

Āgamā tuko. 594-571.

Āpubbagamito tukappaccayo hoti kitakattā kattari. Āgacchatīti = āgantuko.

Gamāti vattate.

Bhabbe ika. 595-572.

Gamito ikappaccayo hoti bhabbatthe. Gantuṃ bhabboti = gamiko, bhikkhu.

Tekālikappaccayantanayo.

Atīte tatavantutāvī. 596-557.

Atīte kāle sabbadhātūhi ta tavantu tāvī iccete paccayā honti. Ete eva parasamaññāya

niṭṭhāsaññakāpi. Te ca kit saññattā kattari bhavanti. Abhavīti = bhūto, bhūtā, bhūtaṃ.

Aññesu cāti etthānuvattitacāggahaṇena tatavantutāvīsu vuddhi na hoti. Hu

dānādānabhavyadānesu-abhāvīti = huto aggiṃ. Tavantuppaccaye ā simhīti ākāro. Aggiṃ

hutavā, hutavanto iccādi. Guṇavantusmaṃ. Tāvīmhi-aggiṃ hutāvī, hutāvino iccādi.

Daṇḍisamaṃ. Itthiyaṃ:-inīppaccaye-hutāvinī. Napuṃsake:rassattaṃ. Hutāvi.

Vasa nivāse-vassaṃ avasīti atthe tappaccayo. Sakārantattā sādisanta iccādinā ṭṭhādese

sampatte:-

Tassāti adhikāro sādīti ca.

Vasato uttha. 597-576.

Vasa iccetasmā dhātumhā parassa takārassa sahādibyañjanena utthādeso hoti.

[SL Page 275] [\x 275/]

Saralopādi. Vassaṃ vuttho, vutthā sā. Saralopoti ādi sutte tuggahaṇato pubbalopābhāve

adhivatthā devatā, vatthabbanti ādisu saralopo.

Vasassāti vipariṇāmena vattate.

Vasasa vā vu. 598-577.

Vasa iccetassa dhātussa vakārassa takāre pare ukāro hoti tattha vakārāgamo ca vā hoti.

Niṭṭhātakāre evāyaṃ. Athavā vāvu iti ettha vakāro saṇdhijo. Tantañāyena dutiyañcettha

vaggahaṇamicchitabbaṃ. Tena akārassāpi ukāro siddho bhavati. Usito brahmacariyaṃ, vusito

vusitavā, vusitāvī. Ikārāgamena pana vyavahitattā utthādeso bhavati.

Bhuja pālanabhyavaharaṇesu-odanaṃ bhuñjīti atthe tatavantutāvī. Bhujādīnamanto no dvi

cāti dhātvantalopo. Tatārassa dvittañca odanaṃ bhutto, odanaṃ bhuttavā, odanaṃ bhuttāvī.

Tathā: ranja rāge-arañjīti = ratto, rattā, rattaṃ.

Yuja yoge-ayuñjīti = yutto,yuttā,yuttaṃ.

Vica vivecane-vipubbo. Viviccīti = vicitto, vicittā, vicintaṃ.

Muca mocane-amuccīti baṇdhanā mutto. Tathā tippaccayepi iminā dhātvantalopadvittāni.

Āsañjanaṃ = āsatti, vimuñcanaṃ vimuccati vā etāyāti = vimutti.

Kudha kope-akujjhiti atthe tappaccayo tassa dhaṭhabhahehi dhaṭhā cāti dhattaṃ.

Bhavatutthānamantānaṃ do dheti dhakārassa dakāro. Kuddho.

Yudha sampahāre-ayujjhīti = yuddho, yuddhā.

Sidha saṃsiddhimhi-asijjhīti = siṅo.

Rabha rābhasse-ārabhīti = āraddho gantuṃ.

Naha baṇdhane-saṃpubbo. Sannayhīti = sannaddho. Dhaṭhabhagehi dhaṭhā cāti nahādito

takārassa dhakāro.

Vaḍḍha vaḍḍhane-avaḍḍhīti atthe tappaccayo. Tassa ḍhattaṃ. Kvaci dhātūti ādinā

dhātvakārassuttaṃ ḍalopo ca.

[SL Page 276] [\x 276/]

Bhavatutthānamantānanti vattate..

Ḍo ḍhakāre. 599-614.

Bhavatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti ḍhakāre pare.

Vuḍḍho, vuḍḍhā. Bo vassāti batte buḍḍho. Tippaccaye-bujjhanaṃ bujjhati vā etāyāti =

buddhi. Evaṃ-siddhi, vaḍḍhi. Tabbappaccayo boddhabbamiccādi.

Anto noti adhikāro.

Tarādīhi iṇṇo. 600-583.

Tara iccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa iṇṇādeso hoti, dhātvanto ca no hoti.

Saralopādi.

Tara taraṇe-saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇohaṃ tāreyyaṃ. Evaṃ-uttiṇṇo, tiṇṇaṃ vā.

Pūra pūraṇe-sampūrīti = sampuṇṇo. Saralopoti ādi sutte tuggahaṇato pubbalopābhāve

uvaṇṇato parassa vā paro asarūpāti lopo saṃyoge rassattaṃ.

Tuda vyathane-atudīti = tuṇṇo.

Jara vayohānimhi-parijīrīti = parijiṇṇo.

Kira vikiraṇe-ākirīti = ākiṇṇo iccādi.

Susapacasakāto kkhakkā ca. 601-585.

Susa paca saka iccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa kkhakkādesā honti anto ca byañjano

no hoti casaddena muvādito kkādeso.

Susa sosane-asussīti = sukkho, rukkho. Apaccīti = pakkaṃ, phalaṃ.

Saka sāmatthe-asakkīti = sakko assa. Omuccīti = omukkā, upāhanā. Pacitaṃ pacitabbanti

ādisu pana na bhavati ikārena vyavahitattā. Evaṃ sababattha vyavadhāne na bhavati.

[SL Page 277] [\x 277/]

Sīhagatiyā tiggahaṇamanuvattate.

Pakkamādīhi nto ca. 602Va-586.

Pakkama iccevamādīhi makārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa ntādesā hoti dhātvanto

ca no hoti. Casaddena tippaccayassa nti ca hoti.

Kamu padavikkhepe-pakkamīti = pakkanto. Evaṃ-saṅkanto, nikkhanto. Do dhassa cāti sutte

caggahaṇena kassa khattaṃ.

Bhamu anavaṭṭhāne-vibbhamīti = vibbhanto, bhanto.

Khamu sahane-akkhamīti = khanto.

Sama upasameva-asamīti = santo.

Dama damane adamīti = danto, himhi-saṅkamanaṃ = saṅkanti. Evaṃ okkanti, vibbhanti,

khanti, santi, danti iccādi.

Janādīnamā timhi ca. 603-587.

Jana iccevamādīnaṃ dhātūnamantassa byañjanassa āttaṃ hoti tappaccaye timhi ca.

Yogavibhāgenaññatthāpi.

Jana janane-ajanīti = jāto vijāyīti puttaṃ vijātā. Janana = jāti tappaccaye satipi takāre puna

tiggahaṇakaraṇaṃ paccayantaratakāre āttanivattanatthaṃ. Yathā: jantu, janitvā, janitunti

ādisu pana ikārena vyavahitattā ca na bhavati.

Ākārassa timhīti ca vattate.

hāpānamiī ca. 604-590.

hā pā iccetesaṃ dhātūnaṃ antassa ākārassa yathākkamaṃ ikārīkārādesā honti tappaccaye

timhi ca. Casaddena aññatrāpi kvaci.

hā gatinivuttimhi aṭṭhāsīti = ṭhito, upaṭṭhito guruṃ ṭhitavā, adhiṭhitvā. hānaṃ = ṭhiti.

Pā pāne-apāyiti = pīto yāguṃ. Pītavā. Pānaṃ = pīti. Pītvā.

Hantehi ho hassa lo vā adahanahānaṃ. 605-591.

Hakārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa tissa ca hakārādeso hoti hassa dhātvantassa

lakāro hoti vā dahanate vajjetvā ḍhattāpavādoyaṃ.

[SL Page 278] [\x 278/]

Ruha janane-āruhīti = āruḷho, rukkhaṃ. Laḷānamaviseso. Āruḷhavā. Ruhanaṃ = ruḷhi.

Gāhu viloḷane-agāhīti = gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ.

Baha vuddhimhi-abāhīti = bāḷho. Kvaci dhātūti ādinā dīgho.

Muha vecitte-amuyhīti = mūḷho.

Guha saṃvaraṇe-agūhīti gūḷhaṃ.

Vaha pāpuṇane-upavahīti = upabbuḷho. Vacavasavahādīnamukāro vassāti yogavibhāgena

uttaṃ.

Adahanahānanti kimatthaṃ? Daḍḍho, sannaddho.

Vāti kiṃ? Duddho, siniddho.

Gahitaṃ mahitanti ādisu pana ikārāgamena vyavahitattā na bhavati. Dhātuppaccayantatopi

atīte tatavantutāvīti tappaccayo. Abubhukkhiti = bubhukkhito. Evaṃ-jighacchito, pipāsito

iccādi. Evaṃ kattari niṭṭhānayo.

Atīteti vattate.

Bhāvakammesu ta. 606-558.

Atīte kāle gamyamāne sabbadhātūhi tappaccayo hoti bhāva kamma iccetesvatthesu.

Bhāve tāva: ke ge sadde-gāyanaṃ agāyitthāti vā atthe tappaccayo.

Sabbattha ge gī. 607-610.

Ge iccetassa dhātussa gī ādeso hoti sabbattha tappaccayatippaccayesvāyaṃ. Tassa gītaṃ

gāyanaṃ gāyitabbāti vā gīti. Bhāve tappaccayantā napuṃsakā. Kammaṇi tiliṅgā.

Nata gattavināme-naccanaṃ anaccitthāti vā atthe tappaccayo.

Paccayādaniṭṭhā nipātanā sijjhanti. 608-573.

Ye idha sappaccayā saddā paccayehi na niṭṭhaṃ gatā te nipātanato sijjhantīti dhātvantena

saha tappaccayassa ccaṭṭādesā. Naccaṃ, naṭṭaṃ.

[SL Page 279] [\x 279/]

Hasa hasane-hasanaṃ = hasitaṃ. Ikārāgamo. Gamanaṃ = gataṃ. Evaṃ-ṭhitaṃ, sayitaṃ.

Vādhikārassa vavatthitavibhāsattā vuddhi.

Rudi assuvimocane-arujjitthāti = roditaṃ, ruṇṇaṃ vā iccādi. Kammaṇi-abhibhūyitthāti

abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ.

Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ-abhāsittha tenāti bhāsito, dhammo, bhāsitā, gāthā, bhāsitaṃ, suttaṃ.

Disa uccāraṇe-curādittā ṇe. Adesīyitthāti = desito, dhammo bhagavatā. Ikārāgame

kāritasaralopo.Va

Ji jaye-ajīyitthāti = jito, māro.

Nī pāpuṇane-anīyitthāti = nītā gāmamajā, suto tayā dhammo, ñāto.

Sāsu anusiṭṭhimhi-anusāsīyitthāti atthe tappaccayo.

Sāsadisato tassa riṭṭho ca. 609-574.

Sāsa disa iccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa riṭṭhā deso hoti casaddena tissa riṭṭhi ca.

Disato kiccatakāratuṃ tvādīnañca raṭṭharaṭṭhuṃraṭṭhuādesā ca honti. Rādilopo anusiṭṭho

so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ.

Disa pekkhane-adissitthāti diṭṭhamme rūpaṃ. Timhi-anusāsanamanusiṭṭhi, dassanaṃ =

diṭṭhi. Kiccādisu-dassanīyaṃ = daṭṭhabbaṃ. Daṭṭhayyaṃ. Passitunti = daṭṭhuṃ gacchati

passitvā nekkhammaṃ daṭṭhu daṭṭhā. Ikārāgamena antaritassa na bhavati. Yathā:anusāsitaṃ,

anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ iccādi.

Tusa pītimhi-atussīti atthe kattari tappaccayo.

Tassāti adhikāro.

Sādisantapucchabhanjahansādīhi ṭṭho. 610-575.

Ādinā saha vattatīti = sādi. Sakārantehi puccha bhanaja hanasa iccevamādīhi ca dhātūhi

parassa anantaritassa takārassa sahādibyañjanena dhātvantena ṭṭhādeso hoti. Hansassa

satipi santatte puna gahaṇaṃ kvaci ṭṭhādesassa aniccatādīpanatthaṃ. Tena viddhasto

utrastoti ādisu na hoti. Tuṭṭho santusito.

[SL Page 280] [\x 280/]

Bhasa bhassane-abhassīti = bhaṭṭho, bhassito.

Nasa adassane-nassīti = naṭṭho.

Daṃsa daṃsane-adaṃsitthāti = daṭṭho sappena, ḍasito vā. Kvaci dhātūti ādinā dassa ḍattaṃ.

Phusa phassane-aphusīyitthāti = phuṭṭho rogena, phussito.

Isi icchāyaṃ-esīyitthāti = iṭṭho, icchito, esito.

Masa āmasane-āmasīyitthāti = āmaṭṭho.

Vasa secane-avassiti = vaṭṭho devo, pavisitthāti = paviṭṭho, uddīsīyitthāti = uddiṭṭho.

Puccha pucchane apucchiyitthāti = puṭṭho pañhaṃ, pucchito

Bhajja pāke, bhanja avamaddane vā-abhajjitthāti = bhaṭṭhaṃ, dhaññaṃ.

Hansa pītimhi-abhaṃsīti = haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.

Ādisaddena-

Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu ijjitthāti atthe tappaccayo. Tassa ṭṭhādeso.

Yajassa sarassī ṭṭhe. 611-612.

Yaja iccetassa dhātussa sarassa ikārādeso hoti ṭṭhe pare.

Yiṭṭho mayā jino.

Saja vissagge-saṃpubbo. Saṃsajjitthāti = saṃsaṭṭho tena, vissaṭṭho.

Maja suddhimhi-amajjiti = maṭṭho iccādi. Kiccatakārādisu-tussitabbaṃ = toṭṭhabbaṃ,

phusitabbaṃ = phoṭṭhabbaṃ, pucchituṃ = puṭṭhuṃ, yajituṃ = yaṭṭhuṃ, abhiharituṃ =

abhihaṭṭhuṃ, tosanaṃ = tuṭṭhi, phusanaṃ = phūṭṭhi, esanaṃ = eṭṭhi, vassanaṃ = vuṭṭhi,

vissajjanaṃ = vissaṭṭhi iccādi.

Tassa sādīti ca vattate.

Bhanjato ggo ca. 612-579

Bhanjato dhātumhā tappaccayassa sahādibyañjanena ggo ādeso ca hoti.

Bhaggo rāgo tena.

[SL Page 281] [\x 281/]

Vasa nivāse-parivasīyitthāti = parivuttho, parivāso vusitaṃ, brahmacariyaṃ. Uttautthādesā.

Vasa acchādane-nivasīyitthāti = nivatthaṃ, vatthaṃ. Kvaci dhātūti ādinā satakārasaṃyogassa

tthattaṃ. Evaṃ nivatthabbaṃ.

Saṃsa pasaṃsane-pasaṃsīyitthāti = sattho, pasaṃsito. Pasaṃsanaṃ = pasatthi.

Badha baṇdhane abajjhitthāti = baddho, raññā, alabhīyitthāti = laddhaṃ, me dhanaṃ

dhattadattāni.

Rabha rābhasse ārabhīyitthāti = āraddhaṃ, viriyaṃ.

Daha bhasmīkaraṇe-adayhitthāti = daḍḍhaṃ, vanaṃ. Abhujjitthāti = bhutto: odano.

Bhujādittā dhātvantalopo dvittañca.

Caja hānimhi-pariccajīyitthāti = pariccattaṃ, dhanaṃ. Amuccitthāti = mutto. Saro.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ-avacitthāti atthe tappaccayo.

Anto no dvi cāti adhikāro.

Vaca vā vu. 613-581.

Catuppadamidaṃ. Vaca iccetassa dhātussa vakārassa ukārādeso hoti dhātvanto ca cakāro no

hoti tappaccayassa ca dvibhāvo hoti. Vāggahaṇamavadhāraṇatthaṃ dhātvādimhi

vakārāgamo vuttamidaṃ gabhavatā, uttaṃ vā.

Gupādīnañca. 614-582.

Gupa iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ anto ca byañjano no hoti parassa takārassa ca dvibhāvo hoti.

Gupa gopane-sugopayitthāti = sugutto, sugopito. Ikārena vyavahitattā na dhātvantalopo.

Aññesu cāti sutte vādhikārassa vavatthitavibhāsattā niṭṭhātakārepi kvaci vuddhi. Gopanaṃ

= gutti.

Lipa limpane-alimpīyitthāti = litto, sugaṇdhena.

Tapa santāpe-santappīyitthāti = santatto, tejena.

[SL Page 282] [\x 282/]

Dīpa dittimhi-ādipiyitthāti = āditto, agginā rassattaṃ. Dīpanaṃ = ditti.

Apa pāpaṇe*-pāpīyitthāti = patto, gāmo. Pāpuṇīti patto, sukhaṃ pāpuṇanaṃ = patti

pattabbaṃ.

Mada ummāde-pamajjīti = pamatto.

Supa sayane asupīti = sutto iccādi.

Cara caraṇe-acarīyitthāti ciṇṇo, dhammo. Iṇṇādeso. Carito vā. Evaṃva-puṇṇo, pūrito.

Nudakkhepe = panujjitthāti = panuṇṇo, panudito.

Dā dāne-ādīyitthāti ādiṇṇo, atto vā. Kvaci dhātūti ādinā dāsasaddassa takāro. Rassattañca.

Bhidādito innānnaīṇā vā. 615-584.

Bhida iccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa inna annaīṇādesā honti vā anto ca no

hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Saralopādi.

Bhida vidāraṇe-abhijjitthāti = bhinno, ghaṭo bhavatā. Bhijjati vā = bhinno, devadatto.

Chidi dvedhākaraṇe-abhijjitthāti = chinno,rukkho.Acchinnaṃ, cīvaraṃ. Ucchijjiti = ucchinno.

Adīyitthātī = dinno, suṅko.

Sada visaraṇagatyavasādanesu-nisīdīti = nisinno.

Khida uttāsane, khida dīnabhāve vā-akhijjiti = khinno. Annādeso.

Chada apacāraṇe-acchādīyitthāti = channo. Paṭicchannaṃ gehaṃ. Pasīdīti = pasanno.

Pada gatimhi upapajjīti = upapanno, jhānaṃ samāpanno.

Rudi assuvimocane-runno paralopo.

Khī khaye = īṇādeso. Akkhīyīti = khīṇo, doso. Khīṇā, jāti. Khīṇaṃ, dhanaṃ.

Hā cāge kvavi dhātūti ādinā hādito īṇe ṇakāssa nattaṃ. Pahīyitthāti = pahīno, kileso,

parihāyīti = parihīno.

*Pāpuṇe-potthakesu.

[SL Page 283] [\x 283/]

Āsa upavesane-acchīti = āsīno.

Lī silesane-līyiti = līno, nilīno. Jīyiti = jino citta manusocati, jito cā. Vava

Dī khaye-dīno.

Pi tappane-pīno.

Lu chedane-lūyitthāti = luno iccādi.

Vamu uggiraṇe-vamīyitthāti = vantaṃ, vamitaṃ, pakkamādīhintoti ntādeso. Agacchīyitthāti

= gato, gāmo tayā, gāmaṃ gato vā. Gamakhanahanaramādīnamantoti dhātvantalopo.

Akhaññitthāti = khato, kūpo. Upahaññitthāti = upahataṃ, cittaṃ. Aramīti = rato, abhirato.

Amaññitthāti = mato, sammato.

Tanu vitthāre-atanitthāti = tataṃ,vitataṃ.

Yama uparame-niyacchīti = niyato.

No tamhi timhīti ca vattate.

Rakāro ca. 616-589.

Rakāro ca dhātūnamantabhūto no hoti tappaccaye tippaccaye ca pare. Pakarīyitthāti =

pakato, kaṭo bhavatā. Katā me rakkhā, katamme puññaṃ. Do dhassa cāti ettha casaddena ṭo

tassa. Yathā: sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ, pure akarīyitthāti = purakkhato. Purasamupaparīhi

karotissa khakarā cā tappaccayesu cāti khakāro. Paccayehi saṅgamma karīyitthāti =

saṅkhato, abhisaṅkhaṭo. Upakarīyitthāti = upakkhato, upakkhaṭo. Parikarīyitthāti =

parikkhato. Tippaccaye-pakaraṇaṃ = pakati.

Sara gaticintāyaṃ-asarīti = sato, visarīti = visaṭo, saraṇaṃ sarati vā etāyāti = sati,

nīhariyitthāti nīhaṭo.

Dhara dhāraṇe-uddharīyitthāti = uddhaṭo, abharīyitthāti = bhato, bharaṇaṃ bharati etāyāti

cā = bhati. Ikārāgamayuttesu gamitoti ādisu dhātvantalope sampatte:

[SL Page 284] [\x /]

Lopoti vattate.

Namakarānamantānaṃ niyuttatamhi. 617-619.

Nakāramakārakakārarakārānaṃ dhātvantānaṃ lopo na hoti ikārāgamayutte takāre pareti

lopābhāvo.

Agacchi gamayitthāti vā = gamito, ramitthāti = ramito. Evaṃ-vamito, namito, sarito, bharito.

Saki saṅkāyaṃ-saṅkito. Tathā: gamitabbaṃ, banitabbaṃ, hanitabbaṃ, ramitabbamiccādi.

Nidhīyitthāti = nihito. Kvaci dhātūti ādinā dhāssa hi tappaccaye. Evaṃ vihito. Kārite

abhāvīyitthāti atthe bhāvakammesu ta iti tappaccayo. Yathāgamamikāroti ikārāgamo

saralopādi. Bhāvito maggo tena, bhāvayito. Apācīyitthāti = pācito, odano devadattena.

Pācayito, pācāyito, pācāpayito. Kammaṃ kārīyitthāti = kammaṃ kārito, kārayito, kārāpito

iccādi. Bhāvakammesu ta iti ettha ta iti yogavibhāgena acalanagatibhojanatthādihi

adhikaraṇepi tappaccayo yathā:

Āsa upavesane adhikaraṇe:acchiṃsu ettha teti idaṃ tesaṃ āsinaṃ ṭhānaṃ. Bhāve-idha tehi

āsitaṃ. Kammaṇi-ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo. Kattari-idha te āsitā. Tathā:aṭṭhaṃsu etthāti idaṃ

tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi ṭṭhitaṃ ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso, idha te ṭhitā. Nisīdiṃsu

etthāti idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ nisinnakālo, idha te nisinnā, nipajjiṃsu ettha

teti idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ, idha te nipannā.

Yā gatipāpaṇe-āyāsuṃ te etthāti ayaṃ tesaṃ yāto: maggo. Idha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto,

maggo. Idha te yātā. Tathā: idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ gatakālo, idha tehi gataṃ,

ayaṃ tehi gato gāmo, idha te gatā. Bhuñjiṃsu etasminti idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ

bhuttakālo, idha tehi bhūttaṃ, idha tehi bhutto odano, idha te odanaṃ bhuttā piviṃsu te

etthāti idaṃ tesaṃ pītaṭṭhānaṃ,idha tehi pītaṃ, idha tehi pītā yāgu, idha te pītā. Dissanti

etthāti idaṃ tesaṃ diṭṭhaṃ ṭhānamiccādi.

Kattari kititi ito maṇḍūkagatiyā kattarīti vattate.

Kammaṇi dutiyāyaṃ kto. 618-628.

Kammatthe dutiyāyaṃ vibhattiyaṃ vijjamānāyaṃ dhātūhi kattariktappaccayo hoti. Idameva

cettha vacanaṃ ñāpakaṃ abhihite

[SL Page 285] [\x 285/]

Kammādimhi dutiyādīnamabhāvassa. Dānaṃ adāsīti atthe ktappaccayo. Kvaci dhātūti ādinā

paccayakakārassa lopo. Tassa innā deso. Dānaṃ dinno devadatto.

Rakkha pālane-sīlaṃ arakkhīti = sīlaṃ rakkhito, bhattaṃ abhuñjiti = bhattaṃ bhutto,

guruṃupāsīti = gurumupāsito iccādi.

Bhyādīhi matibuddhipūjādīhi ca kto. 619-645.

Bhī iccevamādīhi dhātūhi vatibuddhipūjādīhi ca ktappaccayo hoti so ca bhāvakammesu

kicciktakkhatthāti vuttattā bhāvakammesveva bhavati.

Bhī bhaye-abhāyitthāti = bhītaṃ bhavatā.

Supa saye-asupīyitthāti = suttaṃ bhavatā. Evaṃ-sayitaṃ bhavatā.

Asa bhojane-asitaṃ bhavatā, pacito odano bhavatā, idha matyādayo icchatthā, buddhiādayo

ñāṇatthā.

Mana ñāṇe-saṃ pubbo. Budhagamāditthe kattarīti kattaritappaccaye sampatte iminā

kammaṇi ktappaccayo. Gamakhanāti ādinā dhātvantalopo. Raññā sammato.

Kappa takkane-saṅkappito.

Dhara dhāraṇe-curādittā ṇevuddhiikārāgamā. Saralopādi. Avadhārito.

Budha avagamane-abujjhitthāti = buddho, bhagavā mahesakkhehi devamanussehi.

I ajjhayane-adhīyitthāti = adhīto. Va

I gatimhi-abhisamito.

Vida ñāṇe-avedīyitthāti = vidito. Va

Ñā avabodhane-aññāyitthāti = ñāto.

Vidha vedhane-paṭivijjhitthāti = paṭividdho, dhammo.

Takka vitakke-takkito.

Pūjanatthesu:-pūja pūjāyaṃ-apūjīyitthāti = pūjito, bhagavā.

Vāya santānapūjanesu = apapubbo. Apacāyito.

Māna pujāyaṃ-mānito.

[SL Page 286] [\x 286/]

Ci caye-apacito.

Vaṇda abhivaṇdane-vaṇdito.

Kara karaṇe-sakkato.

Sakkāra pūjāyaṃ-sakkārito iccādi.

Huto hutāvi hutavā vuttho vusita jiṇṇako,

Pakkaṃ pakkantako jāto ṭhito ruḷho bubhukkhito.

Gītaṃ naccaṃ jito diṭṭho phuṭṭho yiṭṭho ca bhaggavā.

Vuttañca gutto acchinno pahīno gamito gato.

Katobhisaṅkhaṭo bhuttaṃ ṭhānaṃ gurāmupāsito,

Bhītañca sammato buddho pūjitotītakālikaṃ.

Atītakālikappaccayantanayo.

0

Puññāni kātumicchi icchati icchissatīti vā viggaho:-

Icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vā. 620-563.

Icchā attho yesaṃ te = icchatthā. Tesu icchatthesu dhātusu samānakattukesu santesu

sabbadhātūhi tave tuṃ iccete paccayo honti vā.

Tavetuṃ vāti yogavibhāgena tadatthakiriyāya ca. Te ca kita kattā kattari honti.

Karotissa vāti ca vattate.

Tavetūnādisu kā. 621-597.

Tace tuna iccevamādisu paccayesu paresu karotissa dhātussa kādeso hoti vā. Ādisaddena tuṃ

tūna tvā tabbesu ca.

Taddhitasamāsakitakā nāmaṃcātavetūnādisu cāti ettha atavetūnādisu iti nāmavyapadesassa

nisedhato tadantānaṃ nipātattaṃ siddhambhavati. Tato nipātattā tavetūnamantato

[SL Page 287] [\x 287/]

Sabbāsamāvusoti ādinā vibhattilopo. So puññāni kātave icchati, kātumicchati.

Kādesābhāve-tuṃtūnatabbesu vāti rakārassa tattaṃ. Kattuṃ kāmetīti = kattukāmo.

Abhisaṅkharitumākaṅkhati. Tathā: saṅammaṃ sotave, sotuṃ, suṇituṃ vā pattheti.

Evaṃ-anubhavituṃ, pacituṃ, gantuṃ, gamituṃ, khantuṃ, khaṇituṃ, khamituṃ, hantuṃ,

hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussaritumicchati. Ettha ikārayuttatamhi

namakarānamiccādinā paṭisiddhattā na dhātvantalopo. Tathā: tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ,

hotuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, ruṇdhituṃ.

Tuṃtunādisupi yogavibhāgena kattari vikaraṇappaccayā, saralopādi ca bhottuṃ, bhuñjituṃ,

chettuṃ, chiṇdituṃ, sibbituṃ. Boddhuṃ, bujjhituṃ, jāyituṃ, janituṃ, jetuṃ, jinituṃ, pattuṃ,

pāpuṇituṃ, ketuṃ, kiṇituṃ, vinicchetuṃ, vinicchituṃ, ñātuṃ, jānituṃ, gahetuṃ, gaṇhituṃ,

coretuṃ, corayituṃ, pāletuṃ, pālayituṃ. Kārite bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, kāretuṃ, kārayituṃ,

kārāpetuṃ, kārāpayituṃ icchati iccādi.

Tavetuṃ vāti yogavibhāgena kiriyatthakiriyāyañca gammamānāyaṃ tumpaccayo. Yathā:

suboddhuṃ vakkāmi, bhottuṃ vajati. Bhojanāya vajatīti attho. Evaṃ-daṭṭhuṃ gacchati,

gantumārabhati, gantuṃ payojayati, dassetumāha iccādi.

Tumiti vattate

Arahasakkādisu ca. 622-564.

Arahasakkabhabbānucchavikānurūpa iccevamādisvatthesu payujjamānesu sabbadhātūhi

tuṃpaccayo hoti, casaddena kālasamayavelāsupi.

Niṇda garahāyaṃ-ko taṃ niṇditumarahati, rājā arahasi bhavituṃ, araho bhavaṃ vattuṃ,

sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, kātuṃ sakkhissati, bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ,

abhabbo kātuṃ, anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ, idaṃ kātuṃ anurūpaṃ, dānaṃ

dātuṃ yuttaṃ. Dātuṃ vattuñca labhati, evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chiṇdituṃ na ca kappati iccādi.

Tathā: kālo bhuñjiṃtu, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.

[SL Page 288] [\x 288/]

Tumiti vattate.

Pattavacane alamatthesu ca. 623-565.

Alamatthesu pattavacane satipi sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti.

Alaṃ saddassa atthā = alamatthā, bhūsanapariyattinivāraṇā. Tesu alamatthesu. Pattassa

vacanaṃ = pattavacanaṃ, sampattavacanaṃ. Alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ.

Sampattameva pariyattamevāti attho.

Katvā kammaṃ agacchi gacchati gacchissatīti vā atthe:-

Pubbakālekakattukānaṃ tūnatvānatvā vā. 621-566.

Pubbakāloti pubbakiriyā. Eko kattā yesaṃ te = eka kattukā. Tesaṃ ekakattukānaṃ

samānakattukānaṃ dhātūnamantare pubbakāle vattamānā dhātumhā tūna tvāna tvā iccete

paccayā honti vā.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā tūnappaccayo katthaciyeva bhavati. Te ca kitsaññattā

ekakattukānanti vuttattā ca kattariyeva bhavanti.

Tūne-tavetūnādisu kāti kādeso. Nipātattā silopo. So kākūna kammaṃ gacchati. Akātūna

puññaṃ kilamissanti sattā. Tvānatvāsu-rakāro cāti dhātvantalopo. Kammaṃ katvā na

bhadrakaṃ, dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchanti abhisaṅkharitvā, karitvā.

Tathā.Sibbitvā, jāyitvā, jānitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā,

pāpuṇītvā, kiṇitvā, chetvā, chinitvā, chitvā, coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā, tathā:

mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kāripayitvā saggaṃ

gamissanti iccādi.

Pubbakāleti kimatthaṃ?-Paṭhati, pacati.

Ekakattukānanti ki?-Bhutte devadatte yaññadatto vajati.

Apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadīti ādisu pana sabbattha bhavatīti

sambaṇdhato ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate.

[SL Page 289] [\x 289/]

Vāti vattate.

Sabbehi tūnādīnaṃ yo. 625-599.

Sabbehi sopasaggānupasaggehi dhātūhi paresaṃ tūnādīnaṃ paccayānaṃ yasaddādeso hoti vā.

Vaṇda abhivaṇdane-abhi pubbo. Tvāppaccayassa yo. Ikārāgamo ca. Abhivaṇdiya bhāsissaṃ,

abhivaṇditvā, vaṇdiya, vaṇditvā tathā: abhibhuyya. Vittarassattāni. Abhibhavitvā,

abhibhotvā.

Si sevāyaṃ-kvaci dhātūti ādinā ikārassa āttaṃ. Nissāya, nissitvā.

Bhaja sevāyaṃ-yathā kattari cāti pubbarūpattaṃ. Vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā.

Disa atisajjane-uddissa, uddisiya, uddisitvā, pavissa, pavisiya, pavisitvā.

Ni pāpaṇe*-upanīya, upanetvā, atiseyya, atisayitvā, ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā, ādāya,

ādiyitvā. Divādito yoti yappaccayo. Kvaci dhātūti ādinā dhātvantassikāro ca. Datvā, datvāna,

pidhāya, pidahitvā, bhuñjiya, bhuñchitvā, bhotvā, viceyya, vicinitvā, viññāya, vijānitvā,

ñatvā.

Yathāgamaṃ tūnādisūti ca vattate.

Dadhantato yo kvaci. 626-608

Dakāradhakārantehi dhātūhi yathāgamaṃ yakārāgamo hoti. Kvaci tunādisu paccayesu paresu

yavato dakārassa jakāro. Samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato.

Budha avagamaneva-yathā kattari cāti sadhātvantassa yakārassa cavaggo. Bujjhiya, bujjhitvā,

virajjhiya, virajjhitvā, ruṇdhiya, ruṇdhitvā.

Tūnādīnanti adhikāro vāti ca.

Canantehi racca. 627-600.

Cakāranakārantehi dhātūhi paresaṃ tūnādīnaṃ paccayānaṃ raccādeso hoti vā.

* Pāpuṇe - sabbesu raccaṃ - bahusu.

[SL Page 290] [\x 290/]

Raccāti yogavibhāgenāññasmāpi. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo. Rādilopo.

Vica vivecane-vipubbo. Vivicca, viviccitvā. Yo kvavīti yogavibhāgena yakārāgamo.

Paca pāke-vipacca, vipacciya, vipaccitvā, vimucca, vimuccitvā, vimuñciya, vimuñcitvā,

mutvā.

Hana hiṃsāgatisu-āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā.

Vāti kiṃ? Avamañña, avamaññitvā, mantvā nyassañakāro.

I gatimhi-yogavibhāgena raccādeso. Paṭicca, avecca, upecca, upetvā.

Kara karaṇe-sakkacca, adhikicca. Ikārāgamo. Kariya.

Disa pekkhane-

Disā svānasvāntalopo ca. 628-601

Disa iccetāya dhātuyā paresaṃ tūnādīnaṃ paccayānaṃ svānasvā iccādesā honti vā

dhātvantassa lopo ca.

Disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā.

Vāti kiṃ? Nekkhammaṃ daṭṭhu, daṭṭhā, passiya, passitūna, passitvā.

Antaggahaṇamantalopaggahaṇañcānuvattate.

Mahadabhehi mmayhajjabbhaddhā ca. 629-602.

Mahadaha iccevamantehi dhātūhi paresaṃ tūnādīnaṃ paccayānaṃ yathākkamaṃ mama yha

jja bbha ddhā iccete ādesā honti vā dhātvantalopo ca.

Makārantehi tāva-āgamma, āgantvā.

Kamu padavīkkhepe = okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma,

abhiramitvā.

Hakārantehi:-paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā.

Muha vecitte-sammuyha, sammuyhitvā. Yakārāgamo.Āruyha, āruyhitvā, ogayha, ogahetvā.

Dantehi:- uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā.

[SL Page 291] [\x 291/]

Chidi dvedhākaraṇe-acchijja, chijja, chijjitvā, chiṇdiya, chiṇditvā, chetvā.

Bhakārantehi:-

Rabha rābhasse-ārabbha kathesi, āraddhā, ārabhitvā.

Labha lābhe-upalabbha, upaladdhā, laddhā, saddhaṃ paṭilabhitvā, puññāni karonti iccādi.

Tūnādippaccayantanayo.

Vattamāne mānantā. 630-567.

Āraddho aparisamatto attho vattamāno. Tasmiṃ vattamāne kāle gammamāne sabbadhātūhi

māna anta iccete paccayā honti. Te ca kitsaññattā kattari kititi kattari bhavanti.

Antamānappaccayānañcettha parasamaññā payogeti parasamaññāvasena

parassapadattanopadasaññattā tyādisu viya mānantesu ca vikaraṇappaccayā bhavanti.

Teneva mānappaccayo attanopadāni bhāve ca kammaṇī ti bhāvakammesupi hoti. Tassa ca

attanopadāni parassa padattanti kvaci antappaccayādeso ca.

Gamu sabba gatimhiva-gacchatīti atthe antappaccayo. Bhūvādito a iti appaccayo.

Gamissantoccho vā sabbāsūti dhātvantassa cchādeso. Saralopādi nāmavyapadese

syāduppatti.

Gacchanta si itīdha:- vāti vattamāne simhi gacchantādīnaṃntasaddo aṃ iti ntassa amādeso.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā ekārokāraparassa na bhavati. Saralopādi. So puriso gacchaṃ

gacchanto gaṇhāti. Sesaṃ guṇavantusamaṃ.

Itthiyaṃ-nadādito vā īti īppaccayo. Sesesu ntuvāti ntuvyapadese vāti adhikicci ntussa

tamīkāreti takāre saralopasilopā. Sā kaññā gacchatī gacchantī iccādi itthisaddasamaṃ.

Napuṃsake-pure viya ntassa amādeso. Taṃ cittaṃ gacchaṃ gacchantaṃ, gacchantāni iccādi

pulliṅgasamaṃ.

[SL Page 292] [\x 292/]

Tathā gacchatīti atthe mānappaccayo appaccayo cchādesādi ca. So gacchamāno gaṇhāti, te

gacchamānā iccādi purisasaddasamaṃ.

Sā gacchamānā, tā gacchamānā gacchamānāyo iccādi kaññāsaddasamaṃ.

Gacchamānaṃ, gacchamānāni iccādi cittasaddasamaṃ.

Gammatīti atthe attanopadāni bhāve ca kammaṇīti kammaṇi mānappaccayo

bhāvakammesu yoti yappaccayo ivaṇṇāgamo vāti ikārāgamo cchādeso ca.

So tena gacchiyamāno, sā gacchiyamānā, taṃ gacchiyamānaṃ. Cchādesābhāve -

pubbarūpañcāti yakārassa makāro. Dhammo adhigammamāno hitāya bhavati,

adhigammamānā. Adhigammamānaṃ.

Tathā: maha pūjāyaṃ-mahatiti = mahaṃ mahanto, mahatī mahantī, mahaṃ mahantaṃ,

mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ.

Kammaṇi-yamhi dādhāmāṭhāhāpāmahamathādīnamī iti dhātvantassa akārassa īkāro

mahīyamāno, mahīyamānā, mahīyamānaṃ. Evaṃ caratīti = caraṃ, carantī, carantaṃ,

caramāno, carīyamāno. Pavatīti = pacaṃ, pacantī, pacantaṃ, pacamāno, paccamāno. Tassa

cavagga iccādinā cavaggattaṃ dvittañca.

Bhū sattāyaṃ-bhavatīti atthe antappaccayo. Appaccayavuddhi avādesādi so bhavaṃ

bhavanto. Itthiyaṃ īppaccayo bhavato bhototi bhotādeso. Bhotī, bhotī bhotiyo. Napuṃsake

bhavaṃ bhavantaṃ, bhavantāni. Abhibhavamāno. Bhāve, bhūyamānaṃ. Kammaṇi,

abhibhūyamāno.

Jara vayohānimhi jaramarānanti ādinā jarajiyādesā. Jīratīti = jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ,

jīramāno, jīriyamāno, jīyaṃ, jīyanti, jīyantaṃ, jīyamāno - jīyyamāno vā.

Mara pāṇacāge-kvavi dhātūti ādinā ekassa yakārassa lopo maratīti = mīyaṃ, mīyantī,

mīyantaṃ, mīyamāno, miyyamāno, mara, marantī, marantaṃ, maramāno, mariyamāno,

labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno, labbhamāno, vahaṃ. Vahantī, vahantaṃ, vahamāno,

vuyhamāno. Isūyamānamanto ccho vāti cchādeso. Icchatīti = icchaṃ, icchantī, icchantaṃ,

icchamāno, icchiyamāno,

[SL Page 293] [\x 293/]

Issamāno. Disassa passadissadakkhā vāti passādiādeso passatīti = passaṃ, passantī,

passantaṃ, passamāno, passīyamāno, dissamāno, dissanto. Mānassa antādeso,

dissaṃ,dissantī, dissantaṃ, dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno dakkhiyamāno

iccādi.

Tuda vyathane-tudatīti = tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Pavisatīti =

pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisiyamāno iccādi.

Hū bhū sattāyaṃ = appaccayalopo pahotīti = pahonto, pahonti, pahontaṃ, pahūyamānaṃ tena

setiti = sento. Sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ. Sayamāno, sayāno vā.

Mānassa ānādeso. Atisīyamāno.

Asa sabbhāve-sabbatthāsassādilopo cāti akāralopo. Atthiti = saṃ, santo, satī, santī, santaṃ,

samāno, samānā, samānaṃ.

hā gatinivuttimhi-vāti vattamāne:-ṭhā tiṭṭhoti tiṭṭhā deso tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ,

tiṭṭhamāno tiṭṭhābhāve-kvaci dhātūti ādinā ṭhāto hakārāgamo rassattañca upaṭṭhahaṃ,

upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno, ṭhīyamānaṃ, tena upaṭṭhiyamāno,

upaṭṭhihiyamāno.

Pā pāne-pā piboti pibādeso. Pibatiti = pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno kvaci dhātūti

ādinā bakārassa vattaṃ. Pivaṃ pivantī, pivantaṃ, pivamāno, pīyamāno, pīyamānā,

pīyamānaṃ, iccādi.

Hu dānādānahavyapadānesu-appaccaye pure viya dvibhāvādi juhotīti = juhaṃ, juhantī,

juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno evaṃ-jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno,

dakātīti dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno. Dvittābhāve-dānaṃ dento, dentī, dentaṃ,

dīyamāno.

Rudhi āvaraṇe-rudhādito niggahīta pubbañcāti appaccayaniggahītāgamā ruṇdhatīti =

ruṇdhaṃ, ruṇdhatīti, ruṇdhantaṃ, ruṇdhamāno, rujjhamāno bhuñjatīti = bhuñjaṃ,

bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno iccādi.

[SL Page 294] [\x 294/]

Divu kīḷāyaṃ-divādito yoti yappaccayo. Yathā kattaricāti pubbarūpattaṃ battañca. Dibbatīti

= dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno evaṃ - bujjhatīti = bujjhaṃ, bujjhanto,

bujjhamāno. Cavaggādeso.

Janī pātubhāve - chanādīnamāti yogavibhāgena āttaṃ jāyatīti = jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.

Su savaṇe - svāditoti ādinā ṇu ṇā uṇā ca. Suṇātīti = suṇaṃ, suṇamāno, sūyamāno,

suyyamāno vā. Pāpuṇātīti = pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpiyamāno, kīyamāno, vinicchinātīti

= vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchiyamāno. Vanaṃ, cīyamāno. Jānātiti = jānaṃ,

jānamāno, jādeso. Ñāyamāno. Gaṇhātīti = gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.

Kara karaṇe - karotīti atthe vattamāne mānantāti antappaccayo. Tanādito oyirāti o. Tassa

vāti adhikicca uttamokāroti uttaṃ. Karassa kāro cāti akārassukāro yavakārā cāti ukārassa sare

vattaṃ dvitte bo vassāti bakāradvayaṃ kvaci dhātūti ādinā rakāralopo. So kubbaṃ, kubbanto,

kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. Uttābhāve-kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. Māne

uttadvayaṃ. Kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ, kubbāno vā. Kammaṇi-kayiramāno,

karīyamāno vā iccādi.

Cura theyye - curādito ṇeṇayā. Coretiti = corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī,

corayantaṃ, corayamāno, coriyamāno. Pāletīti = pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ,

pālayantaṃ, pālayamāno, pāliyamāno iccādi.

Kārite - bhāvetīti = bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ,

bhāvayamāno, bhāviyamāno. Kāretiti = kārento, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ kārayantī,

kārayantaṃ, kārayamāno, kāriyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ,

kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpiyamāno iccādi.

Vattamānakālika mānantappaccayantanayo.

[SL Page 295] [\x 295/]

Kāleti adhikāro.

Bhavissati gamādīhi ṇīghiṇ. 631-653.

Bhavissati kāle gammamāne gamādihi dhātuhi ṇīghiṇ iccete paccayo honti.

Ṇakārā vuddhatthā. Āyati gamanaṃ sīlamassāti atthe ṇī. Vūddhiṇalopā. Gāmī, gāmīno,

āgāmī kālo. Ghiṇpaccaye - kvaci dhātūti ādīnā ghalopo. Gāmaṃ gāmī, gāmī gāmayo.

Bhaja sevāyaṃ - āyati bhajituṃ sīlamassāti = bhājī, bhājī. Na kagattaṃ cajāti yogavibhāgena

nisedhato sacajānaṃ kagāṇānubaṇdheti gattaṃ na bhavati.

Su gatimhi-kārite vuddhi āvādeso ca. Āyati passavituṃ sīlamassāti = passāvī, passāvi. Āyati

paṭṭhānaṃ gamanaṃ sīlamassāti = paṭṭhāyī, paṭṭhāyi. Ākārantānamāyoti āyādeso.

Bhavissatīti adhikāro.

Kiriyāyaṃ ṇavutavo. 632-654.

Kiriyāyaṃ kiriyatthāyaṃ gammamānāyaṃ dhātūhi ṇvu tu iccete paccayā honti bhavissati

kāle.

Ṇvumhi ṇalopavuddhiakādesā. Karissaṃ vajatīti = kārako vajati. Tumhi karassa ca tattaṃ

tusminti takāro sesaṃ kattusamaṃ. Kattā vajati, kattuṃ vajatīti attho evaṃ-pacissaṃ vajatīti

= pācako vajati, pacitā vajati. Bhuñjissaṃ vajatīti = bhuñjako vajati, bhottā vajati iccādi.

Kammaṇi ṇo. 633-656.

Kammasmiṃ upapade dhātūhi ṇappaccayo hoti bhavissati kāle ṇalopavuddhi. Nagaraṃ

karissatīti = nagarakāro vajati.

Lū chedane - sāliṃ lavissatīti = sālilāvo vajati.

Vapa bījasantāne-dhaññaṃ vapissatiti = dhaññavāpo vajati, bhogaṃ dadissatīti = bhogadāyo

vajati, siṇdhuṃ pivissatiti = siṇdhupāyo vajati iccādi.

[SL Page 296] [\x 296/]

Kammaṇīti vattate.

Sese ssantumānānā. 634-657.

Kammasmiṃ upapade sese aparisamattatthe dhātuhi ssaṃ ntumāna āna iccete paccayā honti

bhavissati kāle gammamāne. Te ca kitakattā kattari bhavanti.

Kammaṃ karissatīti atthe ssaṃpaccayo. Ikārāgamo. Silopo. Kammaṃ karissaṃ vajati.

Sāpekkhattā na samāso. Ntuppaccayo. Tanādito oyirāti o. Simhi vāti ntvantassa attaṃ.

Kammaṃ karissatīti = kammaṃ karontā vajati, kammaṃ karontā vajanti iccādi

guṇavantusamaṃ. Athavā bhavissati gamādīhi ṇighiṇiti ettha bhavissatīti vacanato ssantu

iti ekova paccayo daṭṭhabbo. Tato simhi vāti attaṃ. Ntasaddo amiti yogavibhāgena amādeso

silopo. Karissaṃ karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā karissantena,

karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissati karissante,

karissantesūti ādi guṇavantu sadisaṃ neyyaṃ.

Mānamhi okārākārānamuttaṃ. Kammaṃ karissatīti = kammaṃ kurumāno kammaṃ karāno

vajati. Evaṃ-bhojanaṃ bhuñjissatīti = bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto

bhuñjamāno bhuñjāno vajati. Sabbattha kattari ntumānesu sakasakavikaraṇappaccayo

kātabbo. Khādanaṃ khādissatīti = khādanaṃ khādissaṃ vajati, khādanaṃ khādanto,

khādanaṃ khādamāno, khādanaṃ khādāno vajati. Maggaṃ carissatiti = maggaṃ carissaṃ,

maggaṃ caranto, maggaṃ caramāno, maggaṃ carāno vajati.

Bhikkha āyācane - bhikkhaṃ bhikkhissatīti = bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati, bhikkhaṃ

bhikkhanto, bhikkhaṃ bhikkhamāno, bhikkhaṃ bhikkhāno carati iccādi.

Anāgatakālikappaccayantanayo.

Atha uṇādayo vuccante

Dhātuyāti adhikāro.

Kāle vattamānātīte ṇvādayo. 635-652.

Atīte kāle vattamāne ca gammamāne dhātūhi ṇuppaccayo hoti ādisaddena yu kta mī

iccādayo ca honti.

[SL Page 297] [\x 297/]

Kara karaṇe akāsi karotīti vā atthe ṇuppaccayo. Ṇalopo vuddhi kāru, sippī kārū kāravo.

Cā gatigaṇdhanesu* - avāyi vāyatīti vā = vāyu. Āyādeso.

Sada assādane - assādīyatīti = sādu.

Rādha sādha saṃsiddhimhi - sādhīyati anena bhitanti = sādhu.

Baṇdha baṇdhane - attani paraṃ baṇdhatiti = baṇdhu.

Cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ - cakkhatiti = cakkhu.

I gatimhi - enti gacchanti pavattanti sattā etenāti = āyu.

Dara vidāraṇe - darīyatīti = dāru, kaṭṭhaṃ.

Sanu dāne - sanetīti = sānu, pabbatekadese. Janīyatīti = jāṇu, jaṅghāsaṇdhi carīyatīti =

cāru, dassanīyo.

Raha cāge - rahīyatīti = rāhu. Asuriṇdo.

Tara taraṇe - tālu. Lo rassa. Marādīnaṃ panettha ṇumhi ghaṭādīnaṃ vāti ettha vāsaddena

na vuddhi. Maru taru tanu dhanu hanu manu asu casu isu paṭu garu iccādi.

Vadi hilādane - yuppaccayo. Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cāti anādeso

niggahītāgamo ca. Caṇdanaṃ. Bhavanti etthāti = bhuvanaṃ. Jhalānamiyuvā sare vāti

uvādeso.

Kira vikkhepe - kiraṇo, vicakkhaṇo. Kampanaṃ karotīti = karuṇā. Akārassuttaṃ.

Ktappaccaye kalopo. Abhavi bhavatīti vā = bhūtaṃ, yakkhādi bhūtāni vāyatīti = vāto,

tāyatīti = tāto mimhi - bhavanti etthāti = bhūmi, netīti = nemi iccādi.

Byadīhi man ma ca to vā. 636-629.

Khī bhī su ru hu vā dhu hi lū pī ada iccevamādīhi dhātūhi man paccayo hoti massa ca to

hoti vā.

Adadhātuparasseva makārassa takāratā,

Tadaññato na hotāyaṃ vavatthitavibhāsato.

Khī khaye - khīyanti ettha upaddavūpasaggādayoti atthe man paccayo. Kvaci dhātūti ādinā

nalopo aññesu cāti vuddhi. Khemo.

* Baṇdhanesu - pā

[SL Page 298] [\x 298/]

Tathā: bhī bhaye - bhāyanti etasmāti = bhīmo. Vādhikārato na vuddhi.

Su abhisavo - savatīti = somo.

Ru gatimhi - romo.

Hū dānādānabhavyapadānesu - hūyatiti = homo.

Vā gatigaṇdhanesu - vāmo.

Dhū kampane - dhunātīti = dhūmo.

Hi gatimhi - hinotiti = hemo.

Lū chedane - lūyatīti = lomo.

Pī tappane - pīnanaṃ = pemo.

Ada bhakkhaṇe - adatīti atthe man. Massa ca vā takāro. To dassāti takāro. Attā, ātumā.

Kvaci dhātūti ādinā adassa dīgho ukārāgamo ca.

Yā pāpaṇe - yāmo.

Vāti vattamāne:-

Samādīhi thamā. 637-630

Sama dama dara raha sapa vasa yu du hi si dā sā ṭhā bhasa baha usu iccevamādīhi dhātūhi

tha ma iccete paccayo honti vā.

Sama upasame - kvaciggahaṇādhikārā na dhātvantalopo. Kilese samessatiti = samatho,

samādhi. Evaṃ - damanaṃ = damatho.

Dara dāhe - daraṇaṃ = daratho, paridāho.

Raha upādāne - rahīyatiti = ratho. Kvacī dhātūti ādinā halopo.

Sapa akkose - sapanaṃ = sapatho.

Vasa nivāse - āvasanti etasminti = āvasatho.

Yu missane - yūtho. Dīgho.

Du gativuddhimhi - davati vaḍḍhatīti = dumo.

Hinotiti = himo, ussāvo.

Si baṇdhane - dīgho. Sīyatiti = sīmo, sīmā.

Dā acakhaṇḍane - dāmo.

Sā sāmatthe - sāmo.

hā gatinivuttimhi - thāmo. hassa thattaṃ.

[SL Page 299] [\x 299/]

Bhasa bhasmīkaraṇe - bhasmā. Brahmādittā syā cāti āttaṃ.

Baha vuddhimhi - brahmā. Brahmattādisutte nipātanato bro bassa.

Usu dāhe - usmā iccādi.

Masussa sussa ccharaccherā. 638-632.

Masu iccetassa dhātussa sussa ccharacchera iccete ādesā honti.

Masu macchere - kvippaccayo. Ccharaccherādesā. Maccharo, macchero.

Ccharaccherāti vattate.

Āpubbacarassa ca. 639-633.

Āpubbassa cara iccetassa dhātussa ccharaccherādesā honti. Casaddena cchariyādeso ca.

Bhuso caritanti atthe kvippaccayo. Cchariyādiādesā. Rassattaṃ acchariyaṃ, accheraṃ, accharā.

Accharaṃ paharituṃ yuttantipi acchariyaṃ.

Alakalasalehi layā. 640-634.

Ala kala sala iccetehi dhātūhi la ya iccete paccayā honti.

Ala parisamattimhi - allaṃ, alyaṃ.

Kala saṅkhyāne - kallaṃ, kalyaṃ.

Sala hula pada gatimhi - sallaṃ, salyaṃ.

Kalasalehīti vattate.

Yāṇalāṇā. 641-635.

Tehi kala sala iccetehi dhātūhi yāṇalāṇappaccayā honti. Kalyāṇaṃ, paṭisalyāṇaṃ, kallāṇo,

paṭisallāṇo.

Yadā pana lī silesaneti dhātu tadā paṭisaṃlayaṇaṃ paṭisallāṇanti yuppaccayena siddhaṃ.

Upasaggantassa niggahītassa lattaṃ. Rahādito parattā nassa ṇattaṃ. Ekārassa kvaci dhātūti

ādinā āttañca.

[SL Page 300] [\x 300/]

Mathissa thassa lo ca. 642-636.

Matha iccetassa dhātussa thassa lādeso hoti. Casaddena lappaccayo

Matha viloṭane - mallo. So eva mallako. Yathā: hīnako.

Kiccāti vattate.

Avassakādhamiṇesu ṇī ca. 643-638.

Avassaka adhamiṇa iccetesvatthesu ṇīpaccayo hoti kiccā cāti ṇīppaccayo.

Ṇalopavuddhisilopā. Avassaṃ me kammaṃ kātuṃ yuttosīti kārīsi me kammaṃ avassaṃ.

Kārino me kammaṃ avassaṃ. Hārīsi me bhāraṃ avassaṃ. Adhamiṇe - sataṃ me iṇaṃ dātuṃ

yuttosīti dāyīsi me sataṃ iṇaṃ. Dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ iccādi kiccappaccayā pana heṭṭhā

dassitā.

Vajādīhi pabbajjādayo nipaccante 644-640.

Ākatigaṇoyaṃ. Vaja iccevamādīhi dhātūhi paccāyādesalopāgamanisedhaliṅgādividhinā

yathābhidhānaṃ pabbajjādayo saddā nipaccante.

Vaja gatimhi - papubbo. Paṭhamameva vajitabbanti atthe bhāva kammesūti adhikicca ṇyo

cāti ṇyappaccayo. Ṇalopāci. Pavvajyanti rūpe sampatte iminā jyassa jjādeso. Vakāradvayassa

bakāradvayaṃ. Vuddhinisedho. Itthiliṅgattañca nipaccate. Pabbajjā.

Tathā: iñja kampane - iñjanaṃ = ijjā.

Yaja devapūjāyaṃ - yajanaṃ vā = iccā. Yachassādissīti ittaṃ.

Anaju vyattigatisu - saṃpubbo. Samañjanaṃ samajjā. Jyassa jjādeso.

Sada visaraṇagatyavasādanesu - nisīdanaṃ = nisajjā.

Vida ñāṇe - vijānanaṃ = visajjā.*

Sada visagge - visajjanaṃ = visajjā.*

Pada gatimhi - nipajjanaṃ = nipajjā.

Hana hiṃsāgatisu - hantabbanti atthe ṇyamhi kate vadho vā sabbatthāti hanassa vadhādeso.

Dhyassa iminā jjhādeso ca. So vajjho, sā vajjhā.

Sī saye - sayanaṃ sayanti etthāti vā = seyyā. Vuddhi yakārassa dvittañca.

* Vissajjanaṃ vissajjā - pā.

[SL Page 301] [\x 301/]

Dhā dhāraṇe - saṃ pubbo. Sammā cittaṃ nidheti etāya sayaṃ vā saddahatīti atthe

itthiyamatiyavo cāti appaccayo. Saṇdhāti rūpe sampatte iminā nakārassa dakāro. Saddhā.

Cara caraṇe - caraṇanti atthe ṇyappaccaye ikārāgame ca kate iminā vuddhinisedho. Cariyā.

Ruja roge-rujananti atthe iminā chappaccayo byañjanantassa co chappaccayesu cāti

dhātvantassa cakāro. Rucchā. Rujāti appaccayena siddhaṃ.

Tathā: kuca saṅkocane - chappaccayo. Kocanaṃ = kucchā.

Labha lābhe - chamhi cādeso. Lacchā.

Rada vilekhane - racchā.

Muha vecitte - muyhanaṃ = mucchā. Mucchanaṃ vā = mucchā.

Vasa nivāse - vacchā, kaca dittimhi - kacchā. Katha kathane - saṃ pubbo. Saddhiṃ kathananti

atthe ṇyappaccayo. Iminā thyassa cchādeso. Saṃsaddassa sādeso ca. Sākacchā tuda byathane

- tucchā pada gatimhi - byāpajjananti atthe ṇyamhi kate byāpadyāti rūpappasaṅge iminā

nipātanena dyassa jjhādeso rassatañca. Byāpajjhā.

Mara pāṇacāge - marati maraṇanti catthe tyatyuppaccayā. Dhātvantalopo. Tato

yavatamiccādinā cakāro. Macco, miccu.

Sata sātacce-iminā yappaccayo. Tyassa cakāro. Saccaṃ.

Nata gattavināme - naccaṃ, niti nicce - niccaṃ.

Mā māne - māyā. Jana janane - jāyā. Kani dittikantisu - nyassa ñattaṃ dvittañca. Kaññā.

Dhana dhaññe - dhaññaṃ, punā nīti = puññaṃ. Nakārāgamo iccādi.

Vepusidavavamukudābhūhvādīhi thuttimaṇimā nibbatte. 645-646.

Vepu si dava vamu iccevamādīhi dhātūhi ku dā bhū ādito hvādito ca yathākkamaṃ thu

ttima ṇima iccete paccayā honti nibbattatthe.

Vepu kampane - thuppaccayo. Kvaciti ādinā akārāgamo. Athavā athūti vattabbe saralopaṃ

katvā thūti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vepena nibbatto = vepathu.

[SL Page 302] [\x 302/]

Si saye - sayanena nibbatto = sayathu. Dava davane - davena nibbatto = davathu. Vamu

uggiraṇe - vamena nibbatto = vamathu. Kati karaṇaṃ, tena nibbattaṃ = kuttimaṃ. Ku iti

nipātanato karassa kuttaṃ.

Dā dāne - dāti dānaṃ. Tena nibbattaṃ = dattimaṃ. Rassattaṃ. Bhūti bhavanaṃ, tena nibbattaṃ

= bhottīmaṃ. Avahuti avahavanaṃ, tena nibbattaṃ = ohāvimaṃ. Ṇalopavuddhiāvādesā.

Akkose namhāni. 646-647.

Akkose gamyamāne namhi nipāte upapadesati dhātuto ānippaccayo hoti.

Na gamitabbo te jamma desoti atthe ānippaccayo. Kitakattā nāmamiva katvā simhi kate na

gamānīni atthe kammadhārayasamāso. Nassa attaṃ. Puna samāsattā nāmamiva kate

syāduppatti. Agamāni te jamma deso. Na kattabbante jamma kammanti akarāni te jamma

kammaṃ.

Namhīti kiṃ? Vipatti te. Akkoseti kiṃ? Agati te.

Sunassunassoṇavānuvānununa khuṇānā. 647-649.

Suna iccetassa pāṭipadikassa sambaṇdhito unasaddassa oṇavāna uvāna una unakha uṇa ā

āna iccete ādesā honti. Sunassunassa oṇādi ādese paranayane ca kate syāduppatti. Soṇo,

soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā, sā, sāno,

sānā iccādi.

Taruṇassa susu ca. 648-650.

Taruṇa iccetassa saddassa susu iccādeso hoti. Casaddo aniyamattho. Susu, taruṇo vā.

Yuvassuvassuvuvānunūnā. 649-651.

Yuva iccetassa pāṭipadikassa uvasaddassa uva uvāna una ūna iccete ādesā honti vā.

Yuvā tiṭṭhati, yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati.

[SL Page 303] [\x 303/]

Chadādīhi tatraṇ. 650-658.

Chada apavāraṇe - kvaci dhātūti ādinā dhātvantassa takāro ātapaṃ chādetīti = chattaṃ,

chatraṃ. Byañjanattaye sarūpānamekassa lopo.

Cinta cintāyaṃ - cintetiti = cittaṃ. Nakārassa saṃyogādittā niggahītaṃ. Tassa byañjane cāti

lopo citraṃ. Ghaṭādi naṃ vāti na vuddhi.

Su ahisave - para dvehāvo ṭhāneti tassa dvittaṃ. Atthe abhisavatīti = suttaṃ, sūtraṃ.

Suca kkharaṇe - atthe sūcetītipi = suttaṃ. Rassattaṃ. Bhujādittā calopo dvittañca.

Su savaṇe - suṇātīti = sotaṃ, sotraṃ. Vuddhi. Nī pāpaṇe-netīti = nettaṃ, netraṃ. Vida

maṅgalle - to dassa. Pavittaṃ, pavitraṃ.

Pū pavane - punātītipi = pavittaṃ. Pavitraṃ. Ikārāgamo. Vuddhi avādeso ca.

Pata gatimhi - patatīti = pattaṃ, pātraṃ. Patato tāyatītipi = patto.

Tanu vitthāre - taññatīti = tantaṃ, tantraṃ. Yata yatane-yattaṃ, yatraṃ. Yā pāpaṇe - yāpanā

= yātrā. Yama uparame-yantaṃ. Yantraṃ. Ada bhakkhaṇe - adatīti = attaṃ, atraṃ. Yuja yoge

- yujjatīti = yottaṃ, yotraṃ. Bhujādittā dhātvantalopadvittāni.

Vatu vattane - vattaṃ, vatraṃ. Mida sinehane - mejjatīti = mittaṃ, mitraṃ mā parimāṇe

-mattā, parimāṇaṃ. Dvittarassattāni. Evaṃ - puṇātiti = putto, putro. Kala saṅkhāne -

kalattaṃ, kalatraṃ, bhariyā.

Vara saṃvaraṇe - varattaṃ, varatraṃ, cammamayayottaṃ. Vepu kampane - vepatīti = vettaṃ,

vetraṃ.

Gupa saṃvaraṇe - gottaṃ, gotraṃ. Gupādīnañcāti dhātvantalopādi. Gattaṃ vā. Kvacīti ādinā

ukārassa akāro. Dā ava khaṇḍane - dāttaṃ, dātraṃ. Hu bhavane - aggihuttaṃ. Vaha pāpaṇe

- vahittaṃ, vahitraṃ. Cara caraṇe - carittaṃ. Caritraṃ. Muva mocane - muttaṃ, passāvo. Bhāsa

dittimhi - bhastrā iccādi.

[SL Page 304] [\x 304/]

Vadādīhi ṇitto gaṇe. 651-659.

Vada cara vara iccevamādīhi dhātūhi ṇittappaccayo hoti gaṇe gamyamāne.

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ - vaditānaṃ gaṇo = cādittaṃ.

Cara caraṇe - caritānaṃ gaṇo = cārittaṃ.

Vara varaṇe - varitānaṃ gaṇo = vārittaṃ. Athavā caranti tasmiṃ tasmiṃ paripūrakāritāyāti =

cārittaṃ, vāritaṃ tāyanti ettha etenāti = vārittaṃ.

Midādīhi ttitayo. 652-660.

Mida pada ranja tanu dhā iccevamādīhi yathābhidhānaṃ ttiti iccete paccayo honti. Mejjati

sinihatīti = metti. Dhātvantalopo pajjatīti = patti. Ranja rāge - rajjanti etthāti = ratti, tanīyati

vitthāriyatīti = tanti, dhāretīti = dhāti, pā rakkhaṇe - pāti, vasa nivāse - vasati.

Usuranjadaṃsānaṃ daṃsassa daḍḍho ḍhaṭhā ca. 653-661.

Usu ranja daṃsa iccetesaṃ dhātūnaṃ antare daṃsassa daḍḍhā deso hoti, sesehi dhātūhi ḍha

ṭha iccete paccayā honti.

Usu dāhe - ranja rāge - ḍha ṭha ppaccayā. Kvacīti ādinā dhātvantalopo. Dvittaṃ. Uḍhṭho,

raṭṭhaṃ.

Daṃsa daṃsane - kvilopo. Daṃsassa daḍḍhādeso. Dāṭhādeso vā. Daḍḍhaṃ, dāṭhā vā.

Sūvasānamūvasānamato tho ca. 654-662.

Sū vu asa iccetesaṃ dhātūnaṃ ū u asānaṃ ataiccādeso hoti. Ante thappaccayo ca hoti.

Sū hiṃsāyaṃ - satthaṃ, vu saṃvaraṇe - vatthaṃ, asa bhūvi - attho. Yadā pana sasu hiṃsāya

vasa acchādane ata gatimhīti ca dhātu tadā samādīhi thamāti thappaccayo kvacīti ādinā

dhātvantalopo = vagge ghosāti ādinā dvittaṃ. Sasatīti = satthaṃ, vasīyatīti = vatthaṃ,

arīyatīti = attho.

[SL Page 305] [\x 305/]

Ranjudādīhi dhadiddakirā kvaci jadalopo ca. 655-663.

Ranja udi iccevamādīhi dhātūhi dha da iddaka ira iccete paccayā honti kvaci dhātvantānaṃ

jadānaṃ lopo ca hoti.

Ranja rāge - dhappaccayo jalopo ca raṇdhaṃ.

Udi pasavanakiledanesu - saṃ pubbo. Dappaccayo. Samudesdā, uddo.

Khuda pipāsāyaṃ - khuddo. Chidi dvedhākaraṇe - chiddo. Rudi hiṃsāyaṃ - ruddo, luddo.

Lo rassa. Bhadi kalyāṇe - bhaddo. Nidi kucchāyaṃ - niddā. Muda hāse - muddā. Dala

duggatimhi-idappaccayo. Daliddo.

Susa sosane, suca soke vā - kappaccayo. Dhātvantassakakāro. Sukkaṃ.

Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaka ādāne vā - vakkaṃ.

Saka sattimhi - sakko. Usu dāhe-ukkā. Vaja gatimhi-irappaccayo. Appaṭihataṃ vajatīti =

vajiraṃ. Mada ummāde - madirā. Evaṃ - maṇdiraṃ, rudhiraṃ, ruhiraṃ, ruciraṃ.

Badha baṇdhane - badhiro, timiraṃ, siro. Sara hiṃsāsaṃ - sarīraṃ. Kalīlaṃ salilanti ādisu lo

rassa. Kuṭilo, kokilo iccādayo.

Paṭito hissa heraṇhīraṇ. 656-664.

Paṭito parassa hi iccetassa dhātussa heraṇ hīraṇ iccete ādesā honti.

Hi gatimhi - patipubbo. Paṭipakkhe madditvā gacchatīti atthe kvi cāti kvippaccayo.

Kvilopo. Iminā heraṇhīraṇ ādesā ṇalopo. Tesu vuddhīti ādinā paṭisaddādissa vuddhi.

Pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ. Yadā pana hara haraṇehi dhātu tadā paṭipakkhe haratīti

pāṭihāriyamīti ṇyena siddhaṃ.

Kaḍyādīhi ko. 657-665.

Kaḍi iccevamādīhi dhātūhi kappaccayo hoti.

[SL Page 306] [\x 306/]

Kaḍi bhedane - kappaccaye kate kvaci dhātūti ādinā niggahītañcāti vā ikārānubaṇdhassa

dhātussa niggahītāgamo, kalopo ca. Niggahītassa vaggantatta. Kaṇḍo, usuparimāṇañca.

Evaṃ ghaṭi ghaṭṭane - ghaṇṭo, ghaṇṭā vā.

Vaṭi āvattane, vaṭi dhāraṇabaṇdhanasaṅghāṭesu vā - vaṇṭo.

Karaḍi bhājanatthe - karaṇḍo. Maḍi maṇḍatthe - maṇḍo.

Saḍi gumbatthe - saṇḍo. Bhaḍi bhaṇḍatthe - bhaṇḍaṃ. Paḍi liṅgavekallatthe - paṇḍo. So

eva paṇḍako.

Daḍi āṇāyaṃ - daṇḍo. Raḍi hiṃsāyaṃ - raṇḍo.

Taḍi calanatthe - vitaṇḍo. Vaḍi caṇḍatthe - caṇḍo. Gaḍi santicaye-gaṇḍo. Aḍi aṇḍatthe

- aṇḍo. Laḍi jigucchāyaṃ - laṇḍo.

Meḍi kuṭilatthe - meṇḍo, meṇḍako vā. Eraḍi hiṃsāyaṃ-eraṇḍo. Khaḍī chedanatthe -

khaṇḍo.

Madi hāse - maṇdo. Idi paramissariye - iṇdo. Vadi icchākantisu-caṇdo.

Khuracchedane - khuro iccādi.

Koti vattate.

Khādāmagamānaṃ khaṇdhaṇdhagaṇdhā. 658-666.

Khāda ama gama iccetesaṃ dhātūnaṃ khaṇdha aṇdha gaṇdha iccete ādesā honti,

kappaccayo ca hoti.

Khāda bhakkhaṇe - jātijarāmaraṇādīhi saṃsāradukkhehi khajjatīti khaṇdho.

Ama roge - aṇdho. Gamu sappa gatimhi - gaṇdho. Kviciggahaṇena kalopābhāve

khaṇdhako, aṇdhako, gaṇdhako. Athavā rāsaṭṭhena khaṇdho.

Gaṇdha sūcane - attano nissayassa gaṇdhanato sūcanato gaṇdho.*

* "Gaṇthato sūcanato gaṇtho" iti bahusu.

[SL Page 307] [\x 307/]

Paṭādīhyalaṃ. 659-667.

Paṭa iccevamādīhi dhātūhi pāṭipadikehi ca alappaccayo hoti.

Aṭa paṭa gatimhi - paṭe alaṃ samatthanti atthe iminā alappaccaye sinti amādeso. Paṭalaṃ,

paṭalāni. Tathā: ala kala kalile - allaṃ, kallaṃ.

Kusacchedanabhūtadānasañcayesu-kusalaṃ. Yadā pana sala lū lā iti dhātu tadā kucchitānaṃ

salanato kusānaṃ lavanato kuso viya lavanato vā kusena lātabbattā vā kusalanti

appaccayena kappaccayena vā rūpasiddhi veditabbā.

Kada made - kadalaṃ. Bhagaṇda sevane - bhagaṇdalaṃ. Mekha kaṭi vicitte - mekhalaṃ,

mekhalā vā.

Vakka rukkhattave - vakkalaṃ. Takka rukkhasilese - takkalaṃ.

Palla ninnaṭṭhāne - pallalaṃ. Saddu harite - saddulaṃ. Paralopo.

Mūla patiṭṭhāyaṃ - mulālaṃ. Rassattaṃ. Bila nissaye - bilālaṃ. Vida sattāyaṃ - vidālaṃ. Vaḍi

caṇḍikke - caṇḍālo. Dīghattaṃ. Vā gatigaṇdhanesu* - vālaṃ.

Vasa acchādane-vasalo paci vitthāre-pacalo, pañcālo. Pañcannaṃ rājūnaṃ alantipi pañcālo.

Mava roce - mavalo. Musa theyye - musalo.

Gotthu vaṃse - gotthulo. Puthu vitthāre - puthulo. Bahu saṅkhyāne-bahulaṃ. Paralopo. Yadā

lā ādāne iti dhātu tadā gotthuṃ lātīti = gotthulo. Evaṃ - puthulo, bahulaṃ. Magi maṅgalye

- maṅgalaṃ. Baha vuddhimhi - bahalaṃ. Kabi saṃvaraṇe - kambalaṃ. Sabi maṇḍale -

sambalaṃ. Niggahītāgamo. Sabalo vā. Agga gati koṭille - aggalaṃ. Maḍi bhūsāyaṃ -

maṇḍalaṃ. Kuḍi dāhe = kuṇḍalaṃ iccādi.

Puthussa puthrapathāmo vā. 660-668.

Putha iccetassa dhātussa puthu patha iccete ādesā hontī, amappaccayo ca vā hoti.

Kvacatthoyaṃ vāsaddo. Putha vitthāre - patthaṭāti atthe kvippaccayo. Iminā puthassa

puthupathādesā. Kvilopo.

* "Vā gatibaṇdhane" itipi.

[SL Page 308] [\x 308/]

Itthiyaṃ-ippaccayo. O sare vāti sutte casaddena avādeso. Puthavī, paṭhavī. Thassa ṭhattaṃ.

Amappaccaye pathādeso. Paṭhamo.

Sasādīhi tudavo. 661-669.

Sasu iccevamādīhi dhātūhi tu du iccete paccayā honti.

Sasu hiṃsāyaṃ-tuppaccayo. Kvacīti ādinā dhātvantassa takāro. Sattu.

Jana janane - jattu. Dada dāne - daddu, kuṭṭhaviseso.

Ada bhakkhaṇe - addu, mada ummāde-maddā iccādi.

Cyādīhi īvaro. 662-670.

Ci pā dhā iccevamādīhi dhātūhi īvarappaccayo hoti.

Ci caye - cīyatīti = cīvaraṃ. Pā pāne - pātīti = pīvaro, pīno. Dhā dhāraṇe - dhīvaro,

kevaṭṭo.

Munādīhi ci. 663-671.

Munādīhi dhātūhi ippaccayo hoti, casaddena pāṭipadikehi ca.

Muna ñāṇe - munātīti = muni. Vādhikārā na vuddhi. Yata yata ne - yatatīti = yati.

Agga gatikoṭille-aggi. Pata gatimhi-pati. Suca soce-kammaṇi: suci. Ruva dittimhi - ruci. Isa

pariyesane - sīlādi guṇe esatiti = isi. Ku sadde - kavi. Vuddhi. Avādeso. Ru sadde - ravi.

Bhavi, kuṭi.

Asukkhepe - asi. Rāja dittimhi - rāji. Gamu sappa gatimhi - sappi. Acca pūjāyaṃ - acci. Juta

dittimhi - joti, naṇdi, dīpi, kimi. Akārassa ittaṃ tamu kaṅkhāyaṃ - timi.

Budha bodhane - bujjhatīti bodhi. Kasa vilekhane - kasi. Kapi calane - kapi. Kali bali masi

dhani hari ari giri iccādayo. Pāṭipadikato pana mahāli, bhaddāli, maṇi, araṇi, taraṇi,

dharaṇi, dhamani, avani, asani, vasani iccādi.

Vidādīhyuro. 661-672.

Vida iccevamādīhi dhātūhi ūrappaccayo hoti.

[SL Page 309] [\x 309/]

Vida lābhe - viṇdituṃ alaṃ anāsannattāti atthe ūrappaccayo. Vidūro, viḷuro. Vidūre jāto =

vedūro, maṇi, vala calla dhāraṇabaṇdhanesu - vallūro. Masa āmasane - masūro. Sida siṅgāre

- siṇduro. Niggahītāgamo. Du gatimhi - dūro. Ku sadde - kūro. Kapu hiṃsātakkalagaṇdhesu

- kappūro, dvittaṃ. Maya gatimhi - mayūro. Mahiyaṃ ravatīti vā = mayūroti.

"Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayo ca

Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā,

Dhātussa atthātisayena yogo

Taduccate pañcavidhaṃ nirutta"nti-

Vuttaniruttilakkhaṇānusārena tesu vuddhīti ādinā kvacīti ādinā ca rūpasiddhi veditabbā.

Udi pasavanakiledanesu - uṇditumalaṃ samatthoti = uṇdūro.

Khajja bhakkhaṇe-khāditumalanti = khajjūro. Kura akkose-akkositumalanti = kurūro. Su

hiṃsāyaṃ - sūro.

Hanādīhi ṇunutavo. 665-673.

Hana iccevamādīhi dhātūhi ṇu nu tu iccete paccayā honti.

Ṇuppaccaye:- hana hiṃsāgatisu - dhātvantalopadighā. Hanatiti = haṇu. Jana janane - jāyatīti

jāṇu.

Bhā dittimhi - bhātīti - bhāṇu. Ri santāne - rayati gacchatīti = reṇu, rajo.

Khanu avadāraṇe-khanti khaññatīti vā khāṇu. Ama gatyādisu-amatīti = aṇu.

Dhātvantalopo.

Nuppaccaye:* - ve tantusantāne - vayatiti = venu' veṇu vā. Dhe pāne - dhāyati vacchaṃ

pāyetiti = dhenu. Bhātiti = bhānu.

Tuppaccaye :- dhā dhāraṇe - kirayaṃ lakkhaṇaṃ vā dhāretiti = dhātu.

Si baṇdhane - sīyati baṇdhiyatīti = setu.

Kī dhanaviyoge - uddhaṃ gacchatīti = ketu.

Hi gatimhi - hinotīti = hetu. Jana janane - jāyatīti = jantu.

* Idamūnaṃ potthakesu.

[SL Page 310] [\x 310/]

Tanu vitthāre - tanotīti = tantu. Vasa nivāse - vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti vatthu.

Kvacādinā satakārasaṃyogassa tthādeso.

Kuṭādīhi ṭho. 666-674.

Kuṭādīhi dhātūhi ṭhappaccayo hoti.

Kuṭacchedane - kuṭati chiṇdatīti = kuṭṭho, byādhi.

Kusacchedanapūraṇagaṇdhesu - kusatīti = koṭṭho, udaraṃ. Dhātvantalopacittāni.

Kaṭa maddane -kaṭati maddatiti = kaṭṭhaṃ. Kaṇa nimīlane - kaṇṭho.

Manupūrasuṇādīhi ussanusisā. 667-675.

Manu pūra suṇa iccevamādīhi dhātūhi pāṭipadikehi ca ussanusa isa iccete paccayā honti.

Manu bodhane - ussanusā. Manute jānātīti = manusso, mānuso. Dhātvantassa āttaṃ. Pūra

dānapūraṇesu - pūratīti = puriso. Rassattaṃ. Poso rakārikārānaṃ lopo vuddhi ca. Pure ucce

ṭhāne setītipi = puriso.

Suṇa hiṃsākulasaṇdhānesu - suṇati kulaṃ saṇdahatīti = suṇisā.

Ku kucchite - garahīyatīti = karīsaṃ, malaṃ. Kussa karattaṃ dīgho ca. Su hiṃsāyaṃ -

aṇdhakāravidhamanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti = suriyo. Rakārāgamo. Sakārassa

yattañca. Maha pūjāyaṃ - mahatiti = mahiso. Mahiyaṃ setītipi = mahiso. Si baṇdhane -

sīyati baṇdhiyatīti = sīsaṃ iccādi.

Akkharehi kāraṃ. 668-606.

Akkharehi akkharavācakehi vaṇṇehi kārappaccayo hoti.

Taddhitādisutte caggahaṇena nāmavyapadese syāduppatti. Akāro, akāraṃ, akārena iccādi.

Ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro. Evakārādisu pana karīyati uccārīyatīti = kāro,

saddo. Eva ca so kāro cāti = eva kāro. Evaṃ - dhikāro, huṅkāro, sādhukāro.

Ikāro dhātuniddese vikaraṇaṇvitoti ca,

Bhavantettha gamissādī hantyādīhi ca ñāpakā.

Uṇādippaccayantanayo.

[SL Page 311] [\x 311/]

Tabbādi ṇādayo niṭṭhā tavetūnādayo tathā,

Mānantādī uṇādīti chaddhā kitakasaṅgaho.

Saṇdhi nāmaṃ kārakañca samāso taddhitaṃ tathā,

Ākhyātaṃ kitakaṃ kaṇḍā sattime rūpasiddhiyaṃ.

Tedhā saṇdhiṃ catuddhā padamapi catudhā pañcadhā nāmikañca

Byāsā chakkārakaṃ chassamanamapi chabbhedato taddhitañca,

Ākhyātaṃ aṭṭhadhā chabbidhamapi kitakaṃ paccayānaṃ pabhedā

Dīpentī rūpasiddhī ciramidha janatṛbuddhivuddhiṃ karotu.

Vikhyātānaṇdatheravhayavaragurunaṃ tambapaṇṇiddhajānaṃ

Sisso dīpaṅkarākhyaddamiḷavasumatīdīpaladdhappakāso

Bālādiccādivāsadvitayamadhivasaṃ sāsanaṃ jotayī yo

Soyaṃ buddhappiyavho yaki imumujukaṃ rūpasiddhiṃ akāsi.

Iti rūpasiddhiyaṃ kibbidhānakaṇḍo sattamo.

Rūpasiddhippakaraṇaṃ samattaṃ.

Sātirekasattarasabhāṇavārehi gaṇthato,

Niṭṭhitā rūpasiddhīti padasaṃsiddhisādhanī.

Sadā saddhāsīlī satidhitimatī cāgapaṭumā

KataññŚ lokaññŚ parahitarato jhānanirato,

Akampī sambhāre durabhibhavasaṃsāragahane

Bhaveyyāhaṃ sambodhisamadhigamaṃ yāva bhavati.

Mahārūpasiddhi ṭīkā.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

Pakaraṇārambhe ratanattayapaṇāmapubbakā saññādipubbapañcakaṃ dassetuṃ

visuddhasaddhammaiccādinā gātādvayaṃ āraddhaṃ. Tāsu ādigāthā vaṃsaṭṭhaṃ nāma

vuttaṃ. Itarā iṇdavajirā nāma vuttaṃ. Tattha sadhammasaṃghaṃ jinaṃ sirasā abhivaṇdiya

padarūpasiddhiṃ ujuṃ karissanti sambaṇdho.

Sataṃ dhammo, santo vā pasattho, saṃvijjamāno vā dhammo = saddhammo,

pariyattidhammo. Saddhammo eva nānānayavicittatāya avijjaṇdhakāravidhamanato ca

sahassadīdhiti anekasahassaraṃsīti = saddhammasahassadīdhiti, visuddhā

nirupakkilesatāya accantaparisuddhā saddhammasaṃkhātasahassadīdhitiyo assāti =

visuddhasaddhammasahassa-dīdhiti, buddhādicco, taṃ. Suṭṭhu sammā cattāri saccāni bujjhi

yathāsakapariññābhisamayādivasena paṭivijjhīti = subuddhā, sāyeva pāramīparibhāvitatāya

sayaṃ saccābhisambodhato sambodhīti = subuddhasambodhi, sabbassapi guṇassa dāyakaṃ

buddhasantānasambhūtaṃ arahattamaggañāṇaṃ, athavā bhagavatā subuddhā suppaṭividdhā

anuttaravimokkhādhigamena paṭiladdhā sāyeva sabbākārena sabbadhammā-bhisambodhato

sambodhi cāti = subuddhasambodhi, ākaṅkhā paṭibaddhavutti anāvaraṇañāṇasaṅkhātaṃ

sabbaññutañāṇaṃ, sāyeva sāvakādibodhito tadaññabuddhañāṇato vā visiṭṭhatāya

accuggataṭṭhena udayādhārabhāvena ca yugaṇdharagirisadisattā yugaṇdharo viyāti =

yugaṇdharo. Athavā sammāsambodhiyeva sāvakānaṃ saccābhisamayahetuttā

attaparasantānasaṃkhātaṃ yugaṃ yugalaṃ dhāretīti = yugaṇdharo,

tasmiṃ-yugaṇdharevisayādhārabhūte udito kilesaṇdhakāravidhamanādikiccacatukkaṃ

sādhento maggapaṭipāṭiyā gantvā arahattamaggasaṅkhātaudayagiripattito

sabbaññutañāṇamaṇḍalopasobhito hutvā uggato sabbaññutañāṇodayagirivaṭṭito vā

sabbaññubuddhabhāvena sadevake loke anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho

sayaññātabhāvena vā udito pākaṭabhāvaṃ gatoti = subuddhasambodhiyugaṇdharodito, taṃ.

Tibuddhakhettekadivākaraṃ. Tatoyeva ca

[SL Page 314] [\x 314/]

Divasakarassa vīya sakimeva tīsu dīpesu ekasseva sabbaññubuddhassa

jātiāṇāñāṇānubhāvānaṃ pavattiṭṭhānatāya jātikhetta-āṇākhetta-viyasakhettasaṅkhātesu tīsu

buddhakkhettesu desanāñāṇālokakaraṇena ekadivākaraṃ asādhāraṇādiccabhūtaṃ, tatra

tadaññassa tādisassa sabbaññubuddhassa sahuppattiyā * niratthakāditāya anavakāsattā.

Jinanti devaputtakilesābhisaṅkhāramaccakhaṇdhamārasaṅkhāte pañcavidhamāre

balavidhamanasamucchedappahāṇanidānūpacchedavisayātikkamādivasena jitavāti = jino,

khīṇāsavāditāya buddhassevetaṃ nāmaṃ. Taṃ - jinaṃ. Vijitapañcamāraṃ

navalokuttarasaṅkhātena paṭivedhadhammena ca aṭṭhaariyapuggalasamūhasaṅkhātena

sāvakasaṅghena ca samaṃ sahitaṃ katvā vā tena paṭividdhabhūtadhammarūpakāyavisesattā

sadhammasaṅghaṃ jinaṃ buddhādiccaṃ, sirasā uttamaṅgena, abhivaṇdiya abhivaṇditvā, tīhi

dvārehi sakkaccaṃ namassitvāti attho.

Tattha jinanni iminā satthu pubbacariyaparakkamavijayapahāṇapūjārahatādisampadā

dassitā, yā* atthuddhārotipi vuccati. Visuddhasaddhammasahassadidhitinti iminā

desanādilakkhaṇaparahitapaṭipattisampadā dassitā, yā lokuddhārotipi vuccati.

Subuddhasambodhiyugaṇdharoditanti vacanena anāvaraṇañāṇādhigamasampadā dassitā

dasabalādiguṇānubhāvapaṭilābhasampadā ca dassitā, yā dhammañāṇuddhārotipi vuccati.

Tibuddhakhettekadivākaranti iminā jātiāṇāñāṇaiddhidesanādiānubhāvasampadā asadisatā

ca dassitā. Sadhammasaṅghanti iminā dhammarūpakāyaparivārasampadā dassitā.

Sirasābhivaṇdiyāti iminā yathāvuttaguṇavisiṭṭhe pūjārahe satthari kāyavācācittehi

satthuguṇaninnatālakkhaṇādhippetatthasādhako paṇāmo dassitoti daṭṭhabbaṃ.

Evaṃ pakaraṇārambhe maṅgalādyatthaṃ thutippaṇāmehi ratanattayabhūtassa pūjanīyassa

satthussa sādaraṃ pūjaṃ vidhāya idāni āraddhumicchantassa pakaraṇassa

nissayagaṇthakattuno paṇāmakaraṇaṃ nissāya payojanābhidhānābhidheyyakaraṇappakāre

ca dassetuṃ kaccāyanañcāti ādi vuttaṃ.

Tattha kaccāyanañcāti bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ

sāvakānaṃ etadagge ṭhapitaṃ mahāsāvakaṃ niruttilakkhaṇācariyabhūtaṃ

mahākaccāyanatherañca, namitvā namassitvā kaccāyanavaṇṇanādiṃ

kaccāyanabyākaraṇañca

* Niratthakatāya. Atthadhārotipi.

[SL Page 315] [\x 315/]

Tabbaṇṇanābhūtaṃ ñāsañca ādisaddena saṇdhiniruttippakaraṇādikañca, nissāya nissayaṃ

katvā, bālappabodhatthaṃ bālānaṃ saddalakkhaṇānabhiññānaṃ tadavabodhanatthaṃ, byattaṃ

lakkhaṇavisayavavatthānassa lakkhiyābhinipphattiyā ca paribyattito abhibyattaṃ supākaṭaṃ

saṇdhiliṅgādisu kalāpatāya sukaṇḍaṃ suparicchedaṃ ujuṃ lakkhaṇānukkamaṃ vihāya

lakkhiya padarūpasiddhianukkamagatikatāya* ujukaṃ, padarūpasiddhiṃ

nāmākkhyātopasagganipātasaṃkhātānaṃ catubbidhānaṃ padānaṃ

vibhattyantarūpanipphattisādhanatāya padarūpasiddhisaññitaṃ pakaraṇaṃ karissaṃ

karissāmīti attho.

Idāni saddalakkhaṇārambhe taṃ savaṇānisaṃsadassanatthaṃ ācariyena attho

akkharasaññātoti vākyamidamāraddhanti dassetuṃ tattha jinasāsanādhigamassāti ādi vuttaṃ.

Tatthāti tassa padarūpasiddhiyaṃ, abhidheyyappayojanavākyamidamuccateti sambaṇdho.

Jinassa sāsanaṃ = jinasāsanaṃ. Taṃ pana tividhaṃ pariyattipaṭipattipaṭivedhasāsanavasena.

Tassa tividhassa jinasāsanassa adhigamo avabodho = jinasāsanādhigamo. Tassa

akkharakosallamūlattā akkharesu sarabyañjanādibhedesu akkharasamudāyarūpesu

nāmikādipadesu ca yaṃ kosallaṃ kusalatā paṇḍiccaṃ taṃmūlakattā. Tathā hi akkharakosallo

sati tipiṭakasaṃkhātassa sāṭhakathassa pariyattidhammassa atthādhigamo hoti. Tasmiṃ sati

sikkhāttayasaṃkhātassa paṭipattidhammassādhigamo hoti. Tasmiṃ ca sati

navalokuttaradhammasaṃkhātassa paṭivedhadhammassādhigamo hoti na vinā

tenānukkamena. Tasmā taṃ akkharakosallaṃ sampādetabbanti dassetuṃ dassanatthaṃ

abhidheyyappayojanavākyaṃ abhidheyyassa akkharasaṃkhātassa

saddānusāsanābhidheyyassa byākaraṇassa yaṃ payojanaṃ vacanatthāvabodhanalakkhaṇaṃ

phalaṃ tassa paridīpakaṃ vākyaṃ aññamaññasambaṇdhaṃ ekattha

paṭipādakapadasamudāyarūpaṃ "attho akkharasaññāto"ti idamādivākyamidha vuccateti

attho. Abhidheyyappayojane kathañcettha pakaraṇassārambhanīyatādassanatthaṃ, satipi

sakatthapaṭipādakalakkhaṇe pakaraṇappayojane abhidheyyapayojanabhāve vitaṇḍasatthaṃ

viya anārambhanīyatāti.

Tattha arīyati ñāyatīti = attho. Akkharehi sammā ñāyatīti akkharasaññāto. Atthoti

avīsesena vuttattā vuttiyañca sabbavacanānamatthoti vacanatthavasena vuttattā "yo

* Anukakamakathitāya. Mūlakattā.

[SL Page 316] [\x 316/]

Koci vacanattho"ti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Evaṃ anavasesavacanatthānuvādena

appasiddhassa akkharasaññāpanatthassa vidhānaṃ vuttaṃ, na tu iṇdriyatthādikassa. Loke

vidito = lokiyo, so pana tebhūmakavaṭṭapariyāpanno kusalādikhaṇdhāyatanabhedabhinno

sāsavadhammo. Lokuttaro nāma maggaphalanibbāṇasaṅkhāto navavidho anāsavadhammo.

Ādisaddesa samūhasantānādibhedabhinno vohārattho gayhati.

Sithiladhanitādīsu sithilaṃ nāma vaggesu paṭhamatatiyā, dhanitaṃ nāma dutiyacatutthā.

Ādisaddena dīgharassagarukalahukādi gayhati. Akkharavipatti nāma sithilādīnaṃ

dhanitādibhāve aññathattāgamanaṃ. Yathā: akkharavipattiyaṃ hīti vattabbe

akkharavipattimhīti vacanaṃ. Evaṃ hi sati vacanatthassa dunnayatā duṭṭhunīyamānabhāvo

viparītena gayhamānatā hoti. Tasmā akkharānaṃ sarūpādijānanaṃ icchitabbaṃ. Tena vuttaṃ

akkhareheva saññāyateti sāvadhāraṇaṃ. Akkharāni hi ñāpakahetuttā

viññātasarūpasambaṇdhāni eva vacanatthaṃ sammā ñāpenti yathā dhūmādikaṃ liṅgaṃ

agyādikamanumeyyatthamiti.

Etthāti ādivākye

Tasmā kāraṇā, hitatthiko sāsanādhigamalakkhaṇena hitena atthiko taṃ hitaṃ patthayamāno

puggalo, uṭṭhānādīhi uṭṭhāna - upaṭṭhāna - sussūsā - pāricariyā -

sakkaccasippuggahaṇasaṅkhātehi pañcahī kāraṇehi, garuṃ ācariyaṃ, sammā upaṭṭhahaṃ

sakkaccaṃ upaṭṭhahanto, akkharakosallaṃ akkharesu paṭutarañāṇasaṅkhātakosallaṃ,

sampādeyya nipphādeyyāti attho.

Tattha tasmiṃ pakaraṇe, ādo ādimhi saṇdhipadese, tave paṭhamaṃ

saññāvidhānamārabhīyateti sambaṇdho. Kimatthanti ce? Ye saddalakkhaṇe

kaccāyanabyākaraṇasutte sarabyañjanaghosādikā akkharavohārā dissanti tesaṃ

viññātasaññassa vohārasijjhanatoti.

Sambaṇdho ca padañceva padattho padaviggaho,

Codanā parihāro ca chabbidhā suttavaṇṇanāti.

Ñāpakato suttaṃ vaṇṇetukāmena suttassa sambaṇdhādikaṃ vattabbaṃ. Tattha sutte

pubbāparapadānaṃ eka vākyatāya yojanā sambaṇdho. Idha saddalakkhaṇe suttassa

sātthakatā

Aññathā. Aññatthā.

[SL Page 317] [\x 317/]

Dassanena vā sambaṇdhadassanaṃ veditabbaṃ, sutte padacchedavasena padaṃ veditabbaṃ,

suttatthavasena padattho veditabbo. Sutte vijjamānasamāsataddhitakitakapadānaṃ

samāsādiviggahavākyadassanaṃ viggaho. Sutte padānaṃ payojanādipucchanaṃ codanā. Sutte

padānaṃ sātthakatādidassanavasena pariharaṇaṃ parihāro.

Tattha akkharāpādayo ekacattāḷīsanti akkharasaññāvidhāyakamidaṃ suttaṃ. Iti vutte

suttasambaṇdho. Padasambaṇdho ca dassitova hoti. Akkharasaññāya

saddalakkhaṇopayogato akkharādipadānaṃ aññamaññasambaṇdhavasena

tadekattābhidhānavākyena dasadāḷimādīnaṃ viya asambaṇdhavākyabhāvanivattito ca.

Tattha akkharāti saññāniddeso. Apīti samuccayaniddeso, ādayoti saññiniddeso,

ekacattāḷīsanti saññīvisesanaṃ, paccekaṃ akkharā nāma hontīti iminā avayave

vākyaparisamattīti dassitaṃ hoti, na samudāye. Yathā gaggassa kulassa sataṃ daṇḍoti. Taṃ

yathāti te katameti sāmaññena vuttānaṃ sarūpapucchā iti. Akkharāti evaṃ iminānukkamena

vuttā akārādayo ekacattāḷīsamattā idha akkharā nāmāti attho.

Nakkharantīti iminā samāsakitakaviggahavasena padaviggaho dassito. Tattha kharanti

vinassantīti = kharā, nakkharantīti paṭikkhepena akkharā, akārādi nāmapaññatti dassitā. Sā

hi paramatthato anipphannattā na nassati. Vuttaṃ hi: "nāmagottaṃ na jīratiti."

Akkharādigarusaññākaraṇampi aṇvatthasaññāvasena akārādināmapaññattiyā

akkharabhāvadassanatthameva. A ādi yesaṃ te = ādayoti iminā

tagguṇasaṃviññāṇabahubbīhi dassito. Ādisaddo panettha mariyādattho.

Akārādīnaṃ pana esa yathāvutto anukkamo na uppattikkamasiddho nāpi akārasseva

padhānattā. Api tu kaṇṭhādiṭhānapaṭipāṭiṃ nissayādikkamañca nissāyāti dassetuṃ

akārādīnamanukkamoti ādi vuttaṃ. hānādikkamasannissītoti ettha ādisaddena

nissayādikāraṇaṃ gayhati.

Sāmaññeka vuttamatthaṃ visesena dassetuṃ tathā hīti ādi vuttaṃ. Tiṭṭhanti ettha vaṇṇā

tadāyattavuttitāyāti = ṭhānaṃ, kaṇṭhādi. Karīyante uccārīyante etenāti = karaṇaṃ,

jivhāmajjhādi. Payatanaṃ pana yathārahaṃ ṭhākaraṇānaṃ saṃvutādiguṇo.

[SL Page 318] [\x 318/]

Tattha ṭhānādīsu avaṇṇo ca kavaggo ca hakāro cāti aṭṭhime vaṇṇā kaṇṭhe jāyantīti =

kaṇṭhajā yadi nāma cittajo vacīghoso tathāpi kaṇṭhādisu tassa abhibyatti hotīti.

Tālujā nāma jivhāmajjhena yasmiṃ ṭhāne ghaṭṭite ivaṇṇādayo jāyanti, taṃ ṭhānaṃ.

Ṅañaṇanamā pana anunāsikattā sakaṭṭhāne ca nāsikaṭṭhāne ca jāyanti.

Hakāraṃ panettha brahmacariyanti ādisu viya caggapañcamehi ca pañcavaggānamante

ṭhitattā antaṭṭhā nāma. Tehi ca saṃyutaṃ saha yuttaṃ hakāraṃ orasaṃ urasi bhavaṃti

vadanti. Tadasaṃyutanti tehi asaṃyutaṃ kaṇṭhajanti vadantīti attho.

Aggassa upa samīpaṃ = upaggaṃ, jivhāya upaggaṃ = jivhopaggaṃ, yena jivhāpadesena iti

vuccati. Dantesu jāyantīti = dantajā. Sesāti kavaggapavaggādayo: tathā hi.

Jivhāghaṭṭanaṃ vinā sakaṭṭhānaphusaneneva pakati iti evamādinā vuccati. Saṃvutanti

avivaṭattaṃ kaṇṭhajasaresupi ekārokāratopi akārassa vivaṭattaṃ payatanaṃ, sutibhedo

ghosādi, kālabhedo ekamattādi.

Byañjanehi nissīyantitī = nissayā, sarā. Ādo ādimhiyeva padhānabhāvena vuttā. Tathā hi

nissayanissitesu nissayāva paṭhamaṃ vattabbāti sarāva paṭhamaṃ vuttā, tato pacchā pana

nissitā byañjanā vuttā. Vaggā ca ekajā ca bahukattā ādo vuttā. Tattha saresu ye ekaṭṭhānajā

te bahukā dvijā appakāti, appakabahukesu bahukāva paṭhamaṃ vattabbāti bahukattā ekajā

avaṇṇādayo paṭhamaṃ vuttā, puna kaṇṭhatāluoṭṭhaṭṭhānānukkamena vuttā. Tato

appakattā dvijā ekārokārā pacchā ṭhānānukkamena vuttā. Ekajesupi garukalahukesu

lahukāva paṭhamaṃ vattabbāti paribhāsato lahukāva paṭhamaṃ vuttā. Byañjanesupi

vaggāvaggesu vakgānaṃ bahukattā vaggāva paṭhamaṃ kaṇṭhādiṭṭhānapaṭipāṭiyā vuttā,

tatthāpi appakattā dvijā pacchā vuttā. Lahukatarattā vaggesu aghosāva paṭhamaṃ vuttā, tato

garukāniti. Avaggesupi bahukattā ghosabhūtā yaralavā ṭhānānukkamena paṭhamaṃ vuttā,

sakāro aghosattā appakattā ca tato pacchā vutto. Bhakāro pana kaṇṭhajattā ghosattā ca

paṭhamaṃ vattabbopi uppaṭipāṭiyāpi

[SL Page 319] [\x 319/]

Akkharuppattisambhavadassanatthaṃ pacchā vutto. Āakāraṃ pana keci ḍakāraṭṭhāne

paṭhanti. Idha na ḍakāraṭṭhāneti dassanatthaṃ so pacchā vutto. Niggahītaṃ pana assarattā

avaggattā ghosāghosavinimmuttattā ca sabbapacchā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Ayaṃ panānukkamo ñāse vuttoti dassanatthaṃ pañcannaṃ pana ṭhānānanti ādinā

saṅgahagāthā dassitā.

Ekacattāḷīsantī paṭhamekavacanantapadaṃ.

Ācariyāsabho jeṭṭhausabhasadiso ācariyo āgamādhigamasampanno mahākaccāyanatthero,

ekacattāḷīsanti iminā suttantopakārānamakkharānaṃ gaṇanaparicchedavacanena ito

yathāvutto eka cattāḷīsamattato adhikakkharavantāni sakkatagaṇthe samupalabbhamānehi

adhikakkharehi vihitāni yāni yāni vacanāni tāni tāni na buddhavacanānīti ñāpetīti attho.

Heṭṭhā vuttānanti attho akkharasaññātoti ettha vuttānamakkharānanti attho.

Tatthāti niddhāraṇatthe sattamī. Tvādayo vibhattisaññāyoti vibhattisaññāya ca vuttattā.

Dakāro saṇdhijoti siliṭṭhaniddesatthaṃ saṇdhivasena vutto. Aṭṭhāti gaṇanaparicchedo.

Bahiddhā adhikāpi santīti ñāpanatthaṃ.

Accharāsaṅghāto nāma aṅgulipoṭho.

Chaṇdasīti gāthāvisaye garulahuvicāre. Byañjanasahitatāya diyaḍḍhamattotipi rasso

lahukoti gayhati. Tassāpi gahaṇatthaṃ ekamattāti avatvā lahumattāti 'ñāse' vuttaṃ.

Sithiladhanitādidasavidhabyañjanavicāre saṃyogapubbo rassopi garukoti gayhati. Idha pana

kālaniyamassa avuttatāya dīghakālapaṭikkhepena lahukālayogaṃ upādāya aṇvatthavasena

lahumattāti vuttanti daṭṭhabbaṃ rassakālavanto vāti rassasaṅkhāto kālo etthāti = rasso.

Saddhādito ṇāti ṇappaccayo.

Aññeti vuttatoññe dvimattā pañcāti atthato siddhaṃ.

Saṃyogapubbāti saṃyogato pubbā. Etthāti kevalassa ekārassa udāharaṇaṃ, itaraṃ

sabyañjanassa. Tathā sesadvayaṃ.

[SL Page 320] [\x 320/]

Dumhīti dvisaddato "samūhatthe kaṇṇā"ti ṇappaccayādikaṃ katvā iminā nipātanena

dvisaddassa duādeso kate rūpaṃ. Ayaṃ garusaññāpi sarādhikārattā idheva vuttā dassitā.

Sesā byañjanāti vuttattā idha kakārādayo byañjanā nāma. Aññatra sarāpi padānipi

byañjanāneva. Tenāha: dasadhā byañjanabuddhiyāppabhedoti. Pañca ca pañca ca

pañcapañca, tato vibhāgatthe vibhāge dhā veti tadassatthe tadassatthiti vi cāti soppaccayo.

Nissāya gayhatīti = nigtahītaṃ. Idhāpi garusaññākaraṇaṃ

aṇvatthasaññāviññāpanatthameva.

Evaṃ pana sakasādhāraṇaparasādhāraṇavisesaṃ byañjanasādhāraṇavisesaṃ cāti

sañjātavasena sakasaññaṃ vidhāya payojane sati parasamaññā cānujānanto

parasamaññā-payogeti paribhāsamāha. Pari samantato bhāsīyatīti = paribhāsā, payuñjanaṃ

= payogo, aññamaññanti akāro ākārena, ākāro akārena vāti evaṃ aññamaññaṃ saññāti attho.

Samānaṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti = sarūpā, savaṇṇā. Evaṃ sarehi anantarikāni

ābaddhaṭṭhitāni byañjanāni saṃyogoti vuccati. Etthāti sithiladhanitādidasavidhabyañjane

vikayakammavisaye āgate, vavatthitanti asaṃkarato ṭhitaṃ, niggahītanti sānunāsikaṃ.

Vimuttanti nānunāsikaṃ, dhātuppaccayavibhattivajjitanti ettha vibhattiggahaṇaṃ idha

paccayattena vibhattīnaṃ kvaci agahaṇatoti vuttaṃ.

Sa ññā vi dhā naṃ.

Sarānaṃ saresu vā saṇdhi = sarasaṇdhi. Sarādisaññāyanti ettha loka aggapuggaloti ādisu

purimapade akārādīnaṃ taṃnissaya kakārādīnaṃ ca tatthodantā sarā aṭṭhāti sarasaññāya

sesā byañjanāti byañjanasaññāya ca katāyaṃ satīti attho.

Nissakketi yasmā nissarati taṃ = nissakkanti vacanato apagamanassa avadhibhūtaṃ vatthu,

karaṇavacananti tatiyāvibhatti. Kattari cāti sutte casaddena pañcamyatthepi tatiyāvibhattiyā

sijjhanato. "Sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇenā"ti ādisu viya. "Sarena viyojaye"ti idhāpi

nissakke idaṃ tatiyāvacananti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana ñāse vuttaṃ pañcamyatthassāpi

evarūpaṃ rūpaṃ bhavissatīti taṃ na gahetabbaṃ. Ntappaccayantassa

[SL Page 321] [\x 321/]

Satthupitādyantayogato sarasaddato smāvacanassa nābhāvātidesāsambhavato niratthakova.

Kiñcāpi piyehi saha viyogo viya sarena saha byañjanaviyojanassa yujjanato saha yoge ca taṃ

karaṇaṃvacanaṃ siddhanti daṭṭhabbaṃ. Saṇdhikappeti saṇdhikappaṭṭhāne.

Anatikkamantoti paṭipāṭiṃ anatikkamanto assaraggahaṇasāmatthiyenāti assaravacanassa

aññathā anuppattisāmatthiyā, tena sarassa assarattānuppattito byañjananti labbhamānantā

sutte byañjanaggahaṇamakatanti adhippāyo.

Lutti = lopo. Pacacchede vijjamānassa sarassa saṇdhivasena kathanakāle anupaladdhi lutti,

na hi uccāriyamānassa vaṇṇassa tasmiṃ khaṇe suttena vināsanā yujjati, pacchāpi na yujjati.

Jātassa khaṇabhaṅgavasena tassa nirodhato tassa vināsahetussa anuppannattā ca

anuccāraṇaṭṭhānañāpanameva suttena kiccaṃ. Kāriyino ṭhānino niddeso = kāriyīniddeso.

Bahuvacanaṃ panāti ettha saroti avatvā 'sarā'ti bahuvacanaggahaṇaṃ ekekasmiṃ sare parepi

antasarānaṃ akārādīnaṃ sabbesampi lopo hotīti tesaṃ bahubhāvañāpanatthaṃ. Yaṃ pana

"ñase" vuttaṃ ekasmiṃ sare pare dvituvatunnampi lopo hotīti ñāpanatthanti, taṃ na

gahetabbaṃ. Tādisassa payogassa jinavacane adassanato sakhāto gasse vāti suttepi ekāre pare

akārādīsaṃ catunnampi ekekasaralopasambhavena ekato saralopassa niratthakattā

tathābhāvassāpi nipātanena sijjhanato. Nimittasattamī cāyanti sareti ayaṃ sattamī

nimittatthe vihitā, na vādhāre. Nimittopādānasāmatthiyatoti yadi vaṇṇena kālena

byavadhānepi saṇdhi, tadā sareti nimittopādānaṃ niratthakaṃ bhaveyya, na ca niratthakaṃ,

tasmā na bhavatīti siddhaṃ. Pubbalopavidhānanti saññādhikāravidhiparibhāsāsuttesu

pubbasaralopavidhisuttanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sabbatthāti yattha yattha nimittasattamī

niddeso tattha tattha sabbatthāpi pubbasseva vidhi hoti. Āhaccapadassāpi vidhāne satīti

atthato ayaṃ paribhāsā vihitā hotīti adhippayo.

Parakkharaṃ nayeti upari ṭhitaṃ vaṇṇaṃ pāpeyyāti attho. Niggahītanisedhanatthanti

niggahītassa paranayananisedhanatthaṃ, tassapi assarattā atthabyañjanena saññāpaṭilābhena

ca byañjanattā ca makārādi ādesantarābhāvepi "naye paraṃ"ti vutte paranayanaṃ kattabbanti

saṇdeho bhaveyya, tato

[SL Page 322] [\x 322/]

Tannivattanatthaṃ yuttaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ tena cūlasaṇdhiyaṃ niggahītassa

byañjanasaññāya avihitattā "assaraṃ byañjanaṃ parakkharaṃ naye"ti sutte

yuttaggahaṇamakatanti veditabbaṃ. Idha pana niggahītassapi jinavacanopākārattā

byañjanasaññā vihitā yasmā āupasaggo viya vāsaddo dvidhā vattate, kvaci vikappe: yathā

vā ṇappacceti ādisu, katthaci yathāvavatthitānaṃ udāharaṇarūpānaṃ pariggaho. Yathā

vaggantaṃ vā vaggeti ādisu imasmiṃ sutte paranayena yathāvavatthitarūpapariggahe vattati,

tato niccaṃ ca aniccaṃ ca asantaṃ ca vidhimatra vāsaddo dīpetīti yojanā.

Saññā itīti ādisu vikapparūpe, "kvacīti"pubbasarassa pakatibhāvo bhavati. Saṃgahagāthāya

vavatthitavibhāsāya hetunā asarūpabhūtā avaṇṇato pare ivaṇṇuvaṇṇādike sare ṭhapetvā

"idāni iti iti iva" iccevamādikaṃ na luppatīti sambaṇdho. Etthādisaddena evaṃ kira meti ādi

saṃgayhati aññasmā asarūpabhūtā ivaṇṇādito paro dīgho sare 'āsi eva' iccādivivajjito na

luppati. Iti idāni asi icādi rasso pana luppati. Sīhagatiyāti sīhavilokanena.

Tattha ivaṇṇuvaṇṇākāresu kataro kataraṃ asavaṇṇattamāpajjatīti saṇdehe jāte yo

asavaṇṇo tassa vasena tālujassa ivaṇṇassa kaṇṭhatālujattā ekāro hoti, oṭṭhajassa ukārassa*

kaṇṭhoṭṭhajattā okāro hotīti dassetuṃ ṭhānāsannavasenāti ādi vuttaṃ. Teneva.

"Ayuvaṇṇānaṃ cāyo vuddhīti parihāsā vuttaṃ. Cūlasaṇdhiyampi pubbalope paro ikāro

ekāraṃ ukāro okāranti ca vuttaṃ. Ñāse pana na savaṇṇo = asavaṇṇoti tappurisopi dassito

so na sārato paccetabbo. Vuttiyaṃ avaṇṇalope ikārukārānaṃ ekārokārakaraṇaṃ

tadakaraṇavasena mūlodāharaṇapaccudāharaṇānaṃ nidassitattā. Itarathā aniṭṭhappasaṃgato

na cāniṭṭhatthoti suttārambho.

Kvacāsavaṇṇaṃ lutteti ito yāca ivaṇṇo yaṃ navāti suttaṃ tāva kvacīti ayaṃ adhikāro

vattatīti adhippāyo. Yopāyanti ādisu asarūpaparassa dīghattinidannanaṃ, paṃcaṅgikoti ādisu

saṃyogantassa sabhāveneva garukattāyeva na dīghattaṃ, "vuddhādisarassa

vāsaṃyogantasse"ti ettha saṃyogantassa vuddhi nisedhatopi viññāyati.

* Kaṇṭha ṭhitattā. (Katthaci.)

[SL Page 323] [\x 323/]

Tadanuparodhenāti upari paribhāsato.

Edantassāti avisesena vuttepi akārasmiṃ te me ye iccādīnaṃ ekārassevāyaṃ vidhīti

pariggahaṇaṃ dassetuṃ akāreti ādi vuttaṃ.

Odudantānanti ettha okārassa aniyatattepi, jinavacanānuparodhato pariggahaṇaṃ dassetuṃ

*kakhayatāti ādi vuttaṃ. Kvatthoti ādīsu "sarā sare lopa"nti pubbalope sampatte "sare kvaci"

pakatibhāvoti akatayakārassevāyanti.

Sabbo cantīti ettha tyoti avatvā tiggahaṇatova viññāyati akatayakārassa tisaddassevāyaṃ

cakāroti, nyāse pana sabbaggahaṇaṃ takārapaṭibaddhassa yakārassāpi āpajjanatthaṃ.

Tenāha: tisaddo byañjanoti ca yaṃ vuttaṃ taṃ pana yuttameva, yadi hi tyassa ca

cakāravidhānaṃ idhādhippetaṃ siyā, tadā 'sabbo ca tyo'ti vadeyya, kvacīti kiṃ itissa

muhuttampi paccudāharaṇampi na vadeyya.

Atīritanti ādīnamatthāya "atissa cantassā"ti suttampi ācariyo na vadeyya,

niratthakabhāvāpajjanato. Yasmā cetaṃ vuttaṃ ca taṃ tena viññāyati. Akatayakārassevāyaṃ

vidhīti sabbaggahaṇampi sasarassevādesatthanti tisaddo byañjanoti ettha

byañjanaggahaṇampi tisaddassa sararahitassābhāveneva byañjanantassa sādhakaṃ.

Byañjanesu niruttisaddassa byañjanavuddhiyāti ādisu ca viya. Sarassāpi

akkharasamudāyassa atthabyañjanatthena byañjanabhāvāpattito, tasmā tisaddabhūto

byañjanakkharasamudāyo cakāraṃ pappotiti ayaṃ hettha atthoti. Na kiñci anupapannaṃ

accantaṃ accodātāti akārokārabhūtaādiantassaravasena udāharaṇadassanaṃ. Yathārahaṃ

sesapadesupi yojanatthaṃ. Ettha evaṃ sabbattha iccādīni idaṃ pana "ñāse" ityādīti payogassa

ayuttatādassanatthaṃ vuttarūpanti heṭṭhā "sabbo cantīti saddassa yaṃ vuttaṃ cakārattaṃ sare

taṃ atissa ivaṇṇe pare na hotīti atthato siddhameva vuttaṃ:

"saddavidhinisedhappakaraṇatoti.

Tena vā ivaṇṇeti abhiadhisaddānaṃ ivaṇṇe pare abbhaajjhādesavidhī nisedhetvā yato

atissa ca ntassāti suttamāraddhaṃ, itarathā tato saddavidhinisedhappa-

* Kakhayasatāti. Atissāti itarathā.

[SL Page 324] [\x 324/]

Karaṇe imassa vuttattā saddavidhimeva imināpi nisedhetīti viññāyati, na ivaṇṇavidhi

tenāha vuttiyaṃ: "atiiccetassa antabhūtassa tisaddassa "sabbo cantī"ti vuttarūpaṃ na hotīti.

Etena saddavidhinisedhanena yadetaṃ atissantassa ivaṇṇattā ivaṇṇo yantavāti

vuttavidhipaṭisedhanatthanti sakkā viññātunti nyāse vuttaṃ. Taṃ paṭikkhittaṃ hoti. Yaṃ ca

aniṭṭhappasaṅganivāraṇatthaṃ atissāti atīti saddantaropādānaṃ nyāse vuttaṃ dassitaṃ tampi

niratthakameva.

Yādeso ivaṇṇassa cāti "ivaṇṇo yannavā"ti sutte sarūpavaṇṇassa sarūpabhūte ivaṇṇe

yakārādeso eva na sambhavati. Tato tantivattanatthaṃ avijjamānati saddantarapakkhepanaṃ

vijjamānassa antaggahaṇassa chaḍḍanañca niratthakamevāti daṭṭhabbaṃ.

Anuttasamuccayānaṃ attho payojanaṃ assāti = anuttasamuccayattho.

Go sareti ito sareti vattanato ādesāpekkhatoti abbho abhīti evaṃ sutte

paṭhamāvibhatyantavasena vuttassāpi yadetaṃ abhiiccetassa abbhādeso hotīti evaṃ vuttiyaṃ

chaṭṭhiyaṃ yojanaṃ vuttaṃ, taṃ ādeso hotīti vuttamādesamapekkhitvā ādesassāpi

bhāvasambaṇdhavasena vuttaṃ. Yathā: ammo niggahītaṃjhilapehīti ettha ammoti

paṭhamāvibhatyantavasena vuttānampi ādesāpekkhato aṃvacanassa makārassa ca

niggahītaṃ hotīti evaṃ chaṭṭhiyantavasena yojanā katā, tathā etthāpi daṭṭhabbaṃ. Yampana

ādesassa paṭhamāya niddiṭṭhattā abhissāti vattabbe abhisaddā chaṭṭhiṃ katvā tassa "sesato

lopaṃ gasīpī"ti adhikicca "sabbāsamāsāvūsopasagganipātādīhi cā"ti lopaṃ katvāabhīti

niddiṭṭhattāti nyāse vuttaṃ, na vuttiyaṃ chaṭṭhiyojanaṃ katvā karaṇaṃ disvā suttepi

apasaggaparattā chaṭṭhiyā lopaṃ katvā evaṃ vuttanti maññamānena vuttaṃ. Na cettha

abhītidaṃ upasaggavacanaṃ api tu upasaggānukaraṇavacanametaṃ, itarathā kvaci paṭi

patissa, o avassāti ādisupi upasaggaparattā chaṭṭhiyā lopappasaṃgo siyā nāpi ādesassa

paṭhamāniddiṭṭhattepi avassaṃ ṭhānito chaṭṭhiyantayojanaṃ dissati. Yathā "aṃ byañjane

niggahītaṃ" ti ādi vāti kinti? Tena ivaṇṇeti ettakameva avatvā cāggahaṇaṃ kimatthaṃ

katanti codanā. Abbhīritanti ādisu kvaci ivaṇṇe parepi abbhādesādiāpajjanatthanti parihāro.

Sarambhā pareti anuvattamāne idha

[SL Page 325] [\x 325/]

Vibhattivipariṇāmena pañcamyantavasena anuvattatīti adhippāyo. Dīghasarambhāti idaṃ

pana pubbo ca rassoti vacanena siddhaṃ. Evassa ādi = evādi, ekāro,

Saññāti vattateti ālapane si gasaññoti ito saññāgahaṇaṃ anuvattate.

Na liṅgantaṃva nissitāti yathā pa iti saññā te itthibyāpoti vuttattā itthiliṅgantasannissitāva

hoti, evaṃ jha iti imā saññā na liṅgantameva nissitā. Kasmā? Ākhyāte jhalasaññānimittassa

ādesassa dassanato. Yathā kubbantīti. Liṅgamajjhepi yathā: kubbanto pulliṅganti ādi

pumanapuṃsakavasena dviliṅgantepi yathā: jhalato yassa no vāti ādi.

Iyo ca uvo ca = iyuvā. Bhikkhuvāsane nisīdatīti sambaṇdho.

Samāseti ca vattanato gāva seti ito goti ca, avamhi cāti ito avoti ca, tato namampatimhālutte

ca samāseti ito samāseti ca vattate. Bhuvīti uvādesassa udāharaṇaṃ, pasavo gāravo

maddavanti ādi avādesassa.

Sarādhikāro lopasaṇdhiṃ ādesasaṇdhiṃ ca dassetvā idāni āgamasaṇdhiṃ dassetuṃ go sareti

ādi āraddhaṃ.

Sareti nimittāsannavasenāti sare pare puthassa ādimhi ante vāti niyamābhāve sati sareti

nimittassāsannattā puthassa ante gakārāgamo hotiti ayamattho labbhatīti adhippāyo.

Asantassa pubbe avijjamānassa vaṇṇassa uppatti āgamo nāma. Anto cāti aniyamena vuttepi

pāssāti sutte tathā tassa antoti labbhati.

Vā sareti ca vattate. Vaggantaṃ vā vaggeti itā cāti ca madā sareti ito sareti ca vattate. Yo ca

vo ca mo ca do ca no ca to ca ro ca lo ca = yavamadanataralā, yathāditoti ākatigaṇoyaṃ.

Vipariādito upasaggato ca yakārāgamoti sambaṇdho. Niccanti parito sare niccaṃ

yakārāgamo, parikkhato upaparikkhatīti ādisu na ca hoti. Vādhikārassa vavatthitavibhāsattā

yenamidhekacceti ādi suttasukhuccāraṇaṭṭhānodāharaṇaṃ.

Sarasaṇdhinayo.

[SL Page 326] [\x 326/]

Chaṇdabhedāsukhuccāraṇaṭṭhāneti yathā sarasaṇdhāne sati pakatigāthāsu chaṇdassa

bhedo hāni hoti, suttesu ca sukhuccāraṇassa hāni hoti, tasmiṃ chaṇdabhedaṭṭhāne

asukhuccāraṇaṭṭhāne ca yattha ca padacchedapadaviggahādidassanakāmatāya saṇdhicchā

saṇdhikaraṇe icchā na hoti, tasmiṃ saṇdhicchārahitaṭṭhāne ca sarā pakatirūpā honti

pakatiyā ṭhitavaseneva tiṭṭhanti. Lopādesāgamasaṅkhātesu tīsu saṇdhīsu

lopāgamasaṅkhyātaṃ ādesasaṅkhyātañca vikāraṃ aññathattaṃ nāpajjatīti attho. Idañca tīsu

ṭhānesu pakatirūpāpajjanaṃ kvadiggahaṇakaraṇasāmatthiyato siddhanti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ

pana nyāse, sarā sare lopanti ādīni vatvā sare kvacīti vuttatti kvaciggahaṇena vināpi

imassāniyatabhāve viññāyamānepi puna kvaciggahaṇakaraṇe payojanampana katthaci hoti,

katthaci na hotīti idameva ñāpanatthaṃ, atha kho ekekassa rūpadvayuppādanatthanti

vuttaṃ, ta na yujjati. Anitayabhāve siddhe puna aniyatabhāvāya kvaciggahaṇassa

niratthakattā. Yañca tattheva purimasuttavaṇṇanāyaṃ sare kvacīti ettha kvacisaddo vātthoti

ca vuttaṃ, taṃ ca na gahetabbaṃ. Evaṃ hi sati vā paro asarūpāti ettha vāggahaṇamakatvā

sarā sare lopanti ettheva vāggahaṇaṃ kareyya, na ca kataṃ. Imaṃ ca suttaṃ ācariyo

nārabheyya, āraddhaṃ ca tena viññāyati na vāyaṃ kvacisaddo vātthoti.

Pakatiṭṭhānaṃ nāmāti

chaṇdabhedaṭṭhānaasukhuccāraṇaṭṭhānasaṇdhicchārahitaṭṭhānasaṅkhātaṃ pakatiṭṭhānaṃ

dassetuṃ ālapanantānīti ādi vuttaṃ. Ālapanasaṅkhātaṃ vibhattivacanaṃ anto etesanti =

ālapanantā. Ālapanassa vā antā sarā = ālapanantā. Anitismiṃ itisaddavajjite ālapanantassāpi

chaṇdānurakkhaṇatthaṃ saṇdhipi hotīti dassanatthaṃ, acchaṇdānurakkhaṇeti

visayanidadsanaṃ. Katamā cānaṇda aniccasaññāti ādi akārādīnaṃ kamena udāharaṇaṃ.

Yebhuyyenāti na dīghaṃ, na rassaṃ. Idāni lopaṃ ca tatrākāroti sutte

kvadiggahaṇānu-vattamānepi puna pakatibhāvārambhato byañjane pare sarā yebhuyyena

pakatibhāvā hontīti adhippāyo. Accayoti ādisu dīghābhāvo. Vedanākkhaṇdhoti ādisu

rassattabhāvo, so dhammanti ettha lopābhāvo.

Pakatisaṇdhi.

[SL Page 327] [\x 327/] bya ja na sa ṇdhi

Sarā pakati byañjaneti ito sarā byañjaneti ca sare kvacīti ito kvacīti ca vattate. Sutte

sukhuccāraṇaṭṭhāne siliṭṭhakathane gāthāsu pana chaṇdassa vuttiniyamassa

anurakkhaṇaṭṭhāne ca parakkamo assādoti kavaggādito yāva sakārasaṃyogāparā

āupasaggānamudāharaṇaṃ. Lābhī amhi lābhīmhi, vasī amhi vasīmhi, thullo accayo

thullaccayo.

Etasaddassa anto ca tasaddassa anto ca yo okāro tasseva ayaṃ lopo. Sasīlavāti ādinā

vuttiyaṃ tesaṃ eva udāharaṇadassanato tadanuparodhenāti suttavacanato siddhanti

daṭṭhabbaṃ.

Vipariṇāmeṇāti parasaddayogato saraggahaṇaṃ pañcamiyantavasena byañjanaggahaṇaṃ

ṭhānikattā chaṭṭhiyantavasenānuvattati. Parassa dvebhāvoti vattabbe iminā nipātena

vibhattilopaṃ katvā paradvebhāvo ṭhāneti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Parassa byañjanassa

dvebhāvo hotīti vuttattā ca parasaddassa byañjanavisesanatthena dvebhāvasaddena

ayuttatthatāya samāsānupavattito dvebhāvassa ṭhānaniyamaṃ dassetuṃ rassākāratoti ādi

āraddhaṃ. Rassasarato ca akārato ca parabhūtānaṃ pa pati upasaggānaṃ paṭiādesassa ca

kamādidhātūnaṃ ādibyañjanānañca dvibhāvaṃ āpajjatīti sambaṇdho.

Tattha kamādayo nāma: kamu padavikkhepe, kusa akkose, kudha kope, kī dabbavinimaye,

gaha upādāne, juta dittimhi, ñā ababodhane, si sevāyaṃ, su savaṇe, su gatimhi, sambha

vissambhe, sara gati cintāyaṃ, sasu pāṇane, ādisaddena saja vissagge, caja hānimhi, kilisa

vibādhāyanti iccādayo. Ye saññogakkharavasena bāhiradhātupāṭhepi paṭhiyantītati,

kādīnamādibyañjanānañca vibhāvamiccevaṃ sambaṇdho.

Evaṃ uparipi vatu vattane, vaṭṭa vaṭṭane, disa pekkhaṇeti evamādīnaṃ dhātūnaṃ dvittaṃ.

Uduni upasaggato catu-casaddato santasaddassādesabhūtasaddato cāti evamādito parañca

byañjanaṃ dvittaṃ āpajjati. Apadanto ca so anākārabhūto dīgho ca tato paraṃ, ettha

apadantaggahaṇaṃ jambu yassānubhāvenāti ādisu dvibhāvanivattanatthaṃ.

Anākāraggahaṇaṃ* mālāya dolāya samādāyāti ādisu dvittanivattanatthaṃ.

* Chāyā māyāvī (sabbattha.)

[SL Page 328] [\x 328/]

Yavataṃ yakārayuttānaṃ talanadakārādīnaṃ ādeso. Saye cāti ādinā vuttānaṃ sayakārādīnaṃ

ādeso. Tassa cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassāti evaṃ saha dhātvantassa yakārassa

cādeso ca, tapādito sīti vihitasīppaccayassa sakāro ca dvibhāvaṃ āpajjatīti gāthāya yojanāya

gāthāsu chaṇdānurakkhanaṭṭhāne, ghara sevane, jhe cintāyaṃ,* su gatimhi, bhamu

anavaṭṭhāneti evamādīnaṃ ādibyañjanānaṃ ca pakkamoti ādirassaparassa kamussa

dvittadassanaṃ akkamati parakkamati ādi ākāraparassa udāharaṇaṃ. Evaṃ sesesupi

daṭṭhabbaṃ.

Sarambhāti adhikāraggahaṇaphaladassanaṃ. Sampayuttoti ādi yathā paṭiggahetvā

paggaṇhantoti ādisu dvittaṃ bhavati, na evaṃ paṭigaṇhāti anugaṇhāti vavīpakopaṃ

rakkheyyāti ādisu aṭṭhānattā dvittaṃ bhavatīti. Uduni upasaggato parabhūtānaṃ pubbe

vuttakamādidhātūnaṃ ca aññesaṃ ca nāmākhyātānaṃ dvibhāvasambhavato aññesaṃyeva

vasena kavaggato paṭṭhāya attani katavasena dassetuṃ ukkaṃsoti ādi vuttaṃ. Tena ugghoso

nigghosoti ādi upari suttavisayattā idha na dassitā. Takkaroti ādi catusaddādiparassa

udāharaṇaṃ. Nikāyoti ādīsu niupasaggoyaṃ appaṭisedhāvāci.

Talanadakārānanti ettha yavataṃ yakāravantānaṃ, tyalya ṇya iccetesaṃ byañjanānaṃ vatta

latta ñatta jattamāpajjatīti attho. Yavataṃ sakārakacaṭapavaggānanti yakārayuttasakārassa ca

kavaggassa ca cavaggassa ca ṭavaggassa ca pavaggassa ca yathākkamaṃ

sakārakavaggacavaggaṭavaggapavaggādesatthaṃ, tathā yavataṃ thakāradhakāranakārānaṃ

chakārajhakārañakārādesatthaṃ ca idha kāraraggahaṇaṃ katanti adhippāyo.

Ghoso ca aghoso cāti = ghosāghosā. Sampatte niyamattāti kiñcāpi vagge ghosā nāma

tatiyacatutthapañcamā. Aghosā paṭhamadutiyā. Evaṃ santepi para dvebhāvo ṭhāneti

sadisavasena dvitte ca sampatte vagge catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā ca dvebhāvaṃ

gacchantīti kiyamatthamidamāraddhaṃ. Tena vagge paṭhamatatiyānānaṃ viya

pañcamānampi sadisavasena dvibhāvo purimasutteneva sijjhati. Athavā pañcamānampi

satipi ghosatte idha ṭhānādhikāratopi vaggatatiyavasena dvebhāvappasaṅgo na hotīti

daṭṭhabbaṃ.

* Dhaṃsu (katthaci.) Yakārayuttānaṃ.

[SL Page 329] [\x 329/]

Yaṃ pana mahāsaṇdhippakaraṇe vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti vagge pañcamānaṃ

tatiyadvebhāvappasaṅgato nivattanatthaṃ tusaddapakkhepanaṃ kataṃ. Taṃ niratthakameva.

hānādhikārato ca tannivattiyā siddhattāti. Jambucchāyāti ettha samāse rassatte ca kate

dvittaṃ. Papphoṭetīti vidhunātīti attho. Apphoṭetīti bhuje āharatīti attho. Imināti vagge

ghosāghosānanti ādinā dvittaṃ. Gupaiccayassa divādidhātūnaṃ vajādīnaṃ ca dvirūpassa

vassa bakāro bhavatīti. Batte dvittaṃ. Dibbati dibbanti. Evaṃ sesesu. Paṇidhānanti ādīsu

upasaggassa, paṇāmo paṇītanti ādisu dhātūnaṃ nakārassa ca ṇattaṃ.

Avisesena vuttattā sare vā byañjane cāti vuttaṃ.

Atissa cantassāti ito anuvattanaantaggahaṇādhikārena aputhantassa puthantasaddato

aññassa manoppabhūti saddantassāpi vuttaṃ.

Avamhi cāti ito avassāti vattate, o sare cāti ito oggahaṇaṃ ca. "Tabbiparīto"ti ettha

tasaddena adhikato okāro parāmasīyati. Tassa viparīto nāma ukāro. Avassukāroti avatvā

evaṃ vacanaṃ ukārassa okāraviparītasaññāviññāpanatthanti daṭṭhabbaṃ. Tena ca cittagūti

ādīsu okārassukāro ca viparītabhāvena hoti ukārassa okāro ca. Vuddhiyampana 'nyāse'

avasaddaparāmasanatthaṃ tabbiparītoti dutiyantasaddaggahaṇaṃ luttaniddiṭṭhaṃ katvā

vuttaṃ, taṃ niratthakamevāti veditabbaṃ. Upoccāritaṃ nāmākhyātānaṃ visesanabhāvena

samīpuccāraṇaṃ vuttaṃ. Avasaddabhūtaṃ padaṃ idha upapadaṃ nāma upapadagahaṇaṃ

vettha adhigataavasaddassa upasaggabhāvaviññāpanatthanti daṭṭhabbaṃ.

Etesanti antopekkhāyaṃ chaṭṭhī nimittāsannattā etesamanto o hotīti vattabbe ottamāpajjatīti

vacanaṃ ādesapākaṭakaraṇatthaṃ. Lopeti taddhitasamāsanto ca vibhattilope satīti

adhippāyo. Manasā nibbattaṃ = manomayaṃ, rūpaṃ. Ayasaṃ nibbattaṃ bhājanaṃ =

ayomayaṃ, sīhagatiyāti sasare vāgamoti ito vā.

Byañjanasaṇdhi.

Gamoti ito vā.

Byañjanasaṇdhi.

[SL Page 330] [\x 330/]

Aṃ byañjane niggahītanti ito niggahītanti adhikāro. Byañjaneti ca vaggassa anto

vaggapaṃcamo, na saha vaggekadesassānantaro. Itarathā antaggahaṇassa

niratthakabhāvāpattito. Nimittānussarānaṃ ṭhānāsantattāti vaggeti vuttakavaggādinimittassa

kāriyino anusvāranāmadheyyassa niggahitassa ca kaṇṭhādiṭhānena nāsikaṭṭhānena ca

vaggapaṃcamesupi tabbaggapaṃcamassa āsannattā kavaggādimhi paro yathākkamaṃ

ṅañaṇanamā ca niggahītassa ādesattamāpajjantīti siddhaṃ. Tena yaṃ pana nyāse ekassa

caggahaṇassa atirekatthaparikappanena tabbaggapañcamattaṃ tuyhaṃ mayhaṃ cāti ādīsu

payogadassanato ñāpakabalena tabbaggapañcamattañca hotīti vuttaṃ, taṃ niratthakamevāti

daṭṭhabbaṃ. Sammatoti ādisu niccanti taṇhaṅkaroti ādippakārasaññāsaddādike ca

saṃgāhakasaṃṭhānādikikatūnādiparesu ca niggahītassa niccavaggantattaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.

Kiṅkato dātuṅgatoti idaṃ dvayaṃ ikārukāratopi parassa niggahītassa

vaggantāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. Saticoparivāggahaṇe* vijjhantare vāti ettha upari paro vā

saroti sutte sati ca vāggahaṇe heṭṭhā aṃ byañjane niggahītanti vijjhantarassa vaggantato

aññassa vidhāne va sati vaggantakaraṇassa aniyatatthe siddhepi vaggantaṃ vāti idha

vāggahaṇakaraṇaṃ atthantaraviññāpanatthaṃ. Tena niggahītassa saṃ iti upasaggantassa

pumasaddantassa ca lakāre pare lakāro hotīti dassītā hoti.

E va ho va = ehaṃ, tasmiṃ-ehe.

Saha ye vāti vattabbe halopena saye cātī vuttaṃ. Sayeti vuttanimittato aññassa assutattā saha

yakārenāti atthato siddhaṃ.

Sabbanāmayakāraparatoti sabbanāmabhūto yakāro paro yasmā niggahītaṃ

sabbanāmayakāraparaṃ, tato sabbanāmayakāraparato ca sampadantato ca niggahītambhā,

aññatra niggahītassañattaṃ na hotīti adhippayo.

Mo ca do ca = madāti yogavibhāgena ca taṃ dhitanti ettha ca niggahītassa dakāro.

Taddhitaṃ.

Ariyasaccānadassananti ādidvaye pañcamaṃ laghu sabbatthāti chaṇdasi icchitattā

niggahītalopo.

* Vijjantarevā. Niggahītatthesiddhepi. Sabbanāmabhūto dassitaṃ.

[SL Page 331] [\x 331/]

Niggahītasaṇdhi

Niggahītaṃ cāti anuvattamānaṃ paro vā saroti ettha parasaddayogato vipariṇāmena

niggahītamhāti anuvattate. Ayampiti ca paro vā saroti vuttalopopi iti iva idāni asi api

iccādīnaṃ parato aññattha vāsaddassa vavatthita vibhāsattā na hotiti attho.

Byañjano ma visaññogoti idaṃ visaññogavidhāna sāmatthiyato siddhaṃ. Visaññogagahaṇena

cettha saṃyogānaṃ ādilopamāha. Sarūpānaṃ samānarūpānaṃ saṃyogo = sarūpasaṃyego.

Madā sareti ito sareti ca yavamadādi suttato āgamoti ca kvaci o byañjaneti ito kvaci

byañjaneti cānuvattate. Tassa apavādatthaṃ paṭisedhatthaṃ. Niggahītassa aṃvidhānaṃ nāma

yebhuyyena tassa pakatibhāvatthanti daṭṭhabbaṃ. Tassa hi sare vagge hayavaralesu va

ādesalopā ca vuttā. Tena vakārasakārādibyañjane ca yebhuyyena pakatibhāvattha midaṃ

suttamadhītanti veditabbaṃ.

Idhāti saṇdhikappe avutto anupadiṭṭho viseso visesavidhi yesaṃ nipātopasaggādīnaṃ tesaṃ

avuttavisesānaṃ vuttanayātidesatthaṃ sarasaṇdhibyañjanasaṇdhiādisu vuttanayassa

vuttavidhissa atidesatthaṃ vuttanayānusārena veditabbanti dassanatthanti attho. Vipariyayo

nāma heṭṭhupapariyatā. Tena lopaāgamavikāravipariyayavasena idha catubbidhakāriyā

dassitā honti.

Mayettha vutto saṇdhikappe saññāvidhānena saha yo ācariyena pañcavidho saṇdhi vutto,

so sabbopi sunicchayo sobhanavinicchayayutto va ettheva rūpasiddhiyaṃ mayā vuttoti

yojanā.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ saṇdhinayo paṭhamo.

Idāni:-

Padaṃ catubbidhaṃ vuttaṃ nāmākhyātopasaggajaṃ,

Nipātajañcāti viññŚhi asso balavabhidhāvatīti.

Evaṃ vuttesu nāmikādīsu catusu padesu kiriyāya dabbanissitattā tadabhidhānassa

nāmapadasseva paṭhamaṃ rūpasiddhiṃ dassetuṃ ācariyena vuttaṃ

nāmavibhattikappānusārena nāmikavibhattiṃ

[SL Page 332] [\x 332/]

Dassetuṃ atha nāmikavibhattyavatāro vuccateti ādi āraddhaṃ. Tattha nāmehi niyuttā =

nāmikā, ekameva purisādiatthaṃ saṃkhyākammādibhedena vibhajantīti vibhattiyo, syādayo.

Tāsaṃ nāmikānaṃ vibhattīnaṃ tiliṅgādināmanissayaṃ avataraṇaṃ vuccate kathiyateti attho.

Atha nāmameva vacanatthato sarūpato pabhedato ca dassetuṃ atthābhimukhaṃ namanatoti

ādi vuttaṃ. Tattha yasmā purisādisaddo attanā vattabbassa purisādiatthassa abhimukhaṃ

namati pavattati, taṃ ca atthaṃ attani nāmeti dasseti tasmā taṃ nāmanti vuccatīti

vacanatthadassanaṃ. Dabbābhidhānanti sarūpanidassanaṃ. Purisādidabbasaṅkhātassa

vacanīyatthassa abhidhānaṃ vācakaṃ purisādiakkharasannivesarūpanāmapaññattīti attho.

Taṃ pana duvidhanti ādi pabhedadassanaṃ tattha vacanattha manugataṃ guṇanāmādikaṃ

nāmaṃ aṇvatthaṃ. Vacanatthanirapekkhaṃ kittimādināmaṃ yadicchanāmaṃ rūḷhināmaṃ,

pulliṅgaitthiliṅganapuṃsakaliṅgavasena tividhaṃ, eso rukkho, esā mālā, etaṃ dhananti evaṃ

purisādivācakena sabbanāmena samānādhikaraṇato rukkhamālādhanasaddāpi

pumitthinapuṃsakajotakatthena lokena sammatāti veditabbā.

Sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kirayānāmaṃ yadicchanāmanti evaṃ sāmaññādiatthe

jotakavasena nāmaṃ catubbidhaṃ. Yathāti avisesena vuttassa atthassa visesanidassane

nipāto. Rukkhāti hi vijātiyā vinivattaṃ sajātiyā sādhāraṇaṃ

baṇdhasākhāpalāsādisamudāyasaṅkhātaṃ rukkhatthaṃ sāmaññākāraṃ nimittaṃ katvā

taṃsabhāvānativatte dabbe vattanato sāmaññanāmaṃ nīloti nīlavaṇṇayogato guṇanāmena

paṭādidabbaṃ vuccati. Sīlavā medhāvīti ādi viya, pācakoti odanādipacanakirayaṃ nimittaṃ

katvā dabbe pavattanato kirayānāmaṃ nāma. Sirivaḍḍhoti sāmaññaguṇakirayāsu ekaṃ

nimittamanapekkhitvā yadicchāvasena nāmaṃ karontehi ṭhapitakittīmanāmattā

yadicchānāmaṃ nāma.

Aṭṭhavidhanti avaṇṇanta-ivaṇṇanta-uvaṇṇanta-okāranta-niggahītantānaṃ pakatīnaṃ

pabhedena nānattena nāmaṃ aṭṭhavidhaṃ hotīti yojanā. Tattha avaṇṇantā

purisaparisā-iccādikā. Ivaṇṇantā aggidaṇḍīti ādikā. Uvaṇṇantā bhikkhu abhibhūti ādikā.

Okārantā go sutanoti ādikā.

[SL Page 333] [\x 333/]

Pulliṅganāmikaṃ.

Niggahītantā kiṃ idaṃti ādikā. Evaṃ akārādisaraniggahītantapakatibhedena aṭṭhavidhaṃ.

Pakatiggahaṇaṃ cettha niruttiyaṃ vuttavibhattyantabhedanivattanatthaṃ.

Tattha tese akārādipakatiantesu akāro anto pariyanto assāti = akāranto. Tato akārantasmā

pulliṅgādipurisavācakato jātiguṇakirayāyadicchāsaddesu

jātinimittapurisanimittādivisiṭṭhavisadākāravohāralakkhaṇā purisattasāmaññākārasaṅkhātā

jātiyeva nimittaṃ pavattikāraṇaṃ yassa saddassa tato jātinimittato purisasaddā

purisaiccetasmā vacanato parā hutvā yojiyanti. Yathāvidhi padassīyantīti attho.

Adhikarīyatīti = adhikāro. Uparī suttesu tadupakāratāya ācariyehi niyojīyatīti attho.

Suttābhidhammavinayapiṭakasaṅkhātassa tepiṭakassa buddhavacanassa yuttanti

sambaṇdho. Tassa pana buddhavacanassa sakkatadesābhāsāvisadisarūpattā

aparivattanasabhāvatāyāti dassetuṃ māgadhākāya sabhāvaniruttiyāti vuttaṃ.

Ādikappe niyuttā = ādikappikā, narā ca brahmāno ca assutaṃ ālāpaṃ yehi te = assutālāpā

nāma. Manussavacanālābhattā desabhāsādirahitāya attano dhammatāya bhāsamānāsā bhāsā.

Sambuddhā cāti sabbaññŚ buddhā dhammaṃ desentāyāya aviparipattanasabhāvāya

sāvakānaṃ niruttipaṭisambhidopakārāya bhāsanti, sā māgadhī nāma mūlabhāsā

sabbabhāsānampi sattānaṃ ekabhāsāyeva atthāvabodhanato. Sakkatadesabhāsādīhi buddhā

dhammaṃ na desenti niratthakabhāvato atippasaṅgato cāti veditabbaṃ.

Anupubbaṃ anupaṭipāṭiṃ anatikkamitvā pavattamānaṃ = yathānupubbaṃ. Tattha niyutto =

yathānupubbiko.

Liṅgaṃ pāṭipadikanti nāmasseva pariyāyo yathā yathā yena yena pakārena vuttaṃ liṅgaṃ,

jinavacanena yuttaṃ jinavacanāviruddhaṃ nāmaṃ bhavati, tathā tathā tena tena pakāreneva

purisa rukkha satthu bhikkhu rāja brahma atta sabba ya ta eta amha tumha iti evamādinā

nayena jinavacanassa ananurūpaakkharaantavivajjitākāreneva idha kaccāyanalakkhaṇe

liṅganāmapadaṃ pakatirūpaṃ nipaccateta. Siddhaṃ katvā ṭhapīyati.

[SL Page 334] [\x 334/]

Vasaddena kiriyāpadapakatibhūtā dhātavopi jinavacanānurūpena nipaccanteti attho.

Dhātuliṅgehī parāppaccayāti paribhāsato vibhattiyo parā hontīti vuttaṃ.

Paccayantassa liṅgabhāvābhāvato taddhitādisutte tavetuṃ tūna tvāna tvāppaccayantānaṃ

atavetūnādisu cāti liṅgabhāvapariyāyabhūtassa nāmabyapadesassāpi paṭisiddhattā tato cāti

ettha caggahaṇena aliṅgato tavetūnādipaccayantā nipātatopi vibhatti hotīti dassetuṃ

casaddaggahaṇenāti ādi vuttaṃ.

Si yo iti evaṃ paṭṭhitā cepi paṭhamā vibhatti nāma paṭhamaṃ vuttatti. Evaṃ sesāsupi.

Vibhatti iti anena nāmena kvakatarasutte attho payojananti codanā. Amhassa mamaṃ

savibhattissa seti ettha savibhattissāti vohāro. Phalanti parihāro. Itarathādi yadi

saññāvidhānaṃ na bhaveyya tadā purimena tato ca vibhattiyo, siyo aṃyo nāhi sanaṃ smāhi

sanaṃ smiṃsūti ekayogo ekasuttameva kātabbanti attho. Casaddena naññākaraṇeti tato va

vibhattiyo ti ettha caggahaṇena nyāse viya ekavacanabahuvacanādisaññānakaraṇaṃ yadi

siyā, tadā vibhattividhāne saññāvidhāne saññāvidhānassa appakate appakaraṇe

vihitattamāpajjeyya. Ekavacanādivohārassa aṇvatthaparasamaññāvasenāpi sambhavato puna

vidhānassa niratthakabhāvappasaṅgopi siyāti attho. Paribhāsantaraṃ aññaṃ paribhāsaṃ.

Na uparodho = anuparodho, avirodho. Tesaṃ jinavacanānaṃ anuparodho tena tattha

vibhattividhāne tato ca vibhattiyoti vuttattā aniyamena ekato sabbāsaṃ syādivibhattīnaṃ

pasaṅge sati vatticchānupubbikāti yovacanassa vattā payogaṃ vattukāmo, tassa vattussa

icchā anupubbikā yassā saddappavattiyā sā vatticchānupubbikā, sabbassāpi vacanassa

purisānamicchāya pavattitattā.

Liṅgatthābhidhānamatte liṅgassa rukkhādināmassa attho abhidheyyo = liṅgattho, so pana

kammādikārakasaṃsaṭṭho kevalo cāti duvidho. Tattha kammādisaṃsaṭṭho dutiyādīnaṃ

vakkamānattho kammādisaṃsaggarahito vibhattivacanabhedepi saṅkhyākammādi viya

anuvattitvā dissamāno avayavasamūhādibhedo saliṅgādiko rukkhādiattho

paṭhavidhātuādīnaṃ kakkhalattādisāmaññākāro ca idha liṅgattho nāma. Tattha liṅgassa

[SL Page 335] [\x 335/]

Vacanatthassa abhidhāne avayavasamūhādibhedā kathanamatte kevale abhidhāne kathane

jotane kattabbeti attho ekavacanassa bahuvacanassa aniyamappasaṅge sati temekavacanesūti

bahuvacanesu vonoti ca ñāpakato ekatthābhidhāne ekavacanaṃ, anekatthābhidhāne

bahuvacananni niyamaṃ dassetuṃ ekamhi vattabbeti ādi vuttaṃ. Ekattavacanicchāyanti ettha

ekassa bhāvo = ekattaṃ. Rukkhādibhede asahāye atthe ekatthe ekasaddappavattiyā

nimittabhūtā tā asahāyatthagatānaṃ tassa ekatthassa vacane kathane abhidhāne icchāyaṃ

ekatthassa abhidhātukāmatāyanti attho.

Liṅgassa akāratoti tato ca vibhattiyoti vibhattīnaṃ liṅgato paraṃ vihitattā akārassa

liṅgāvayavattā liṅgassa antabhūtaakārato parassāti atthato siddhametaṃ. Tena akārantato

liṅgamhāti ca uparivacanaṃ na dissati. Chaṭṭhivipariṇāmenāti sīti paṭhamāya vuttiyaṃ

sivacanassāti chaṭṭhivacanaṃ vipariṇāmena vivaraṇaṃ vibhajanaṃ. Okāro hotīti

ādesāpekkhanti veditabbaṃ. Yaṃ pana nyāse sissa oti samāsaṃ katvā vuttaṃ.

Taṃsambaṇdhito okārassa abhāvato karīyamānaokārassa ca sāpekkhatāya

samāsānupavattito ayuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Vibhattikāriyavidhippakaraṇatoti ettha ato

nenāti nāvibhattiyā kāriyaṃ vidhīyati, taṃ vibhattikāriyavidhisuttaṃ pakaraṇaṃ kataṃ assāti

= vibhattikāriyavidhippakaraṇaṃ. Soti ettha vuttaṃ sivacanaṃ, tato tadapavādenāti tassa

apavādena.

Sarassa lope = saralopo. Aṃ ca ādeso ca paccayo ca ādi yassāti = amādesappaccayādi,

tasmiṃ. Imināva katasaralopanimitteyevāti yadi saralopoti ādinā pubbasaralope kate

taṃnimittaparassa sarassa sarānaṃ dadanti dhammikāti ādisu viya dighādivikārappasaṅgo

hoti, tadā tattha pakatibhāvatthanti daṭṭhabbaṃ. Tena sare lopaṃti pubbasare lutte seyyo

seṭṭhoti ādisu parasarassa vikāro hotiyevāti dassitaṃ hoti.

Tyādivibhattiyo cetthāti ettha imasmiṃ sutte na kevalaṃ taddhitādippaccayabhāvena

gayhanti, kintu ākkhyāta vibhattibhūtā tyādivibhattiyo pi paccayagahaṇenettha gayhantīti

attho. Dhātuliṅgehi parāppaccayāti ettha paccayagahaṇena vibhattīnampi gahitatthameva

cettha ñāpakaṃ. Āgamatthidanti

[SL Page 336] [\x 336/]

Ettha ādiggahaṇaṃ ākhyāte kitake ca ikārāgamo asabbadhātukamhi, yathāgamamikāroti

iccādinā vihitassa āgamassa saṃgahaṇatthanti attho.

Paccayasāhacariyā ti sahacarassa bhāvo = sāhacariyaṃ, paccayena sāhacariyaṃ =

paccayasāhacariyaṃ, paccayena saha patitattā, tato. Ādesappaccayādimhīti ettha ādesassāpi

paccayena sāhacariyadassanato ādeso ca paccayo viya pakatisaro eva vibhattippaccayānaṃ

ādesabhūtova gayhati, na parapadādibhūtoti. Tena abbha āha iccādike ādesasare pare

kittisaddo abbhuggato, satthā āhāti evamādisu pubbapadantassa sarassa iminā suttena lopo

na hotīti veditabbaṃ.

Samānaṃ rūpaṃ yesanti = sarūpā, eko ca so seso cāti = ekaseso. Asakinti anekavāro.

Asakiṃgahaṇasāmatthiyato ekavibhattivisayānanni siddhaṃ. Purisā apayanti ādisu

nānāvibhattivisayattā na ekasesoti siddhaṃ. Asesakhyāpanicchā = vīcchā,

sahavacanīcchāyanti saha ekato anekatthānaṃ vacane icchā = sahavacanicchā, na ca ye ye

vuḍḍhā ti ādīsu vīcchāpayogesu sahavacanīcchā sambhavati. Ekavibhattivisayānanti ettha

ekā eva vibhatti visayo pavattiṭṭhānametesanti = ekavibhattivisayāti attho gahetabbo.

Yogavibhāgatoti ekasesvasakiṃ iti yogassa suttassa vibhāgato dvidhākaraṇato pitūnanti

ādisu udāharaṇesupi rūpānampi ekaseso. Vāti vikappena hotīti veditabbaṃ. Tena

mātāpitūnanni vattabbe asarūpassa mātusaddassa lopaṃ katvā pītusaddovasissati, tena

pitūnaṃ mātāpitūnanti rūpadvayaṃ sijjhati.

Ato tenāti ito atoti ca, so vāti ito vā ti ca vattate.

Yo ca ni ca = yonī, sabbe ca te yonī cāti = sabbayoni, tesaṃ. Ā va e vāti = āe, yathākkamanti

parā paccayāti ettha paṭhamāya aṇthadassanato paṭhamāya vibhattiyā paṭhamaṃ vuttattā

dutiyāya kamā vuttattā dutiyāya kammana tivattitvāva pāṭhānukkamena ākāraekārā hontiti

attho. Sabbādesatthanti ā eti saddamattattā yo ni iccetesaṃ antādesappasaṅge sabbasseva

ādesatthanti daṭṭhabbaṃ. Vā iccevāti vādhikāraphalaṃ dassetuṃ vuttaṃ.

[SL Page 337] [\x 337/]

Jhe katatteti jhasaññake ivaṇṇe katatte kataakāratte sati asantañca vidhiṃ etthānuvattitaṃ

vāssūti vāsaddo dīpetīti yojanā.

Ālapanassa sambodhanassa vacane abhidhāne icchāyaṃ sati: ga iti saññā assāti = gasañño.

Pitā ādi yesaṃ tuppaccayantānaṃ te = pitādayo. Tesaṃ pituādīnamanto = pitādyanto, akāro

ca pitādyanto ca = akārapitādyantā, liṅgantabhūtassa akārassa pituādisaddānamantabhūtassa

ca ukārassa ā hoti, āttaṃ hotīti attho. Ge pareti ālapane sivacane pareti attho.

Jhalapā rassanti ito ge rassamiti ca vattate. Adūraṭṭhassālapanevāyanti adūre ṭhitassa

ālapane yevāyaṃ rassabhāvo.

Gasī apīti padacchedo. Evamādīhi suttehi niddiṭṭhehi liṅgehi añño saddo seso nāma.

Dūtiyatthassa silopassa sampiṇḍanaṃ samuccayanaṃ attho yassa taṃ yathā vuttaṃ

ālapanassa abhibyattiyā pākaṭakaraṇatthaṃ keci cattāro bho purisa bho rukkhāti evaṃ

vadantīti attho.

Yena vā kayirate taṃ karaṇanti ito vāti vattate. Yaṃ karotīti yaṃ ghaṭādikaṃ asantaṃ

nibbatteti santaṃ vā vikaroti chedanādinā vikāramāpādiyati, yaṃ santaṃ vā parikappitaṃ vā

gamanadassanādinā vā pāpuṇāti taṃ kārakaṃ vikaraṇapāpuṇanakirayāya taṃ nimittabhūtaṃ

ghaṭādikaṃ kattukiriyāya pāpuṇitabbaṃ vatthu kammādisaññaṃ hoti.

Karīyatīti = kammaṃ, kammameva attho = kammattho, tasmiṃ kammatthe.

Abhidheyyakammasaṃsaṭṭhassa atthassa jotane karoti kiriyaṃ nibbattetīti = kattā.

Attappadhānoti aññamanapekkhitvā. Sayameva pacanādikaṃ kammaṭṭhaṃ vā gamanādikaṃ

kattuṭṭhaṃ vā kirayaṃ nibbatteti, so kattusañño hotiti attho.

Karaṇe tatiyāti ito tatīyāti vattate.

Ato nā ena iti tipadamidaṃ suttaṃ.

* Kammatthaṃ vā. Kattusametaṃ vā.

[SL Page 338] [\x 338/]

Smā ca hi ca smiṃ ca = smāhismino, tesaṃ. Mhā ca va bhi ca mhi ca mhābhimhiyo.

Sādhakatamena hatthādinā puriso kammaṃ kayirate āvikaroti pāpuṇāti vā taṃ

hatthakhagganayanādibhedaṃ vatthu karaṇasaññaṃ hotīti attho. Āviṭṭhena purisenāti yo

amanusso yaṃ purisaṃ āvisati, tena āviṭṭhena purisena karaṇabhūtena so manusso

abhivādanādīni karonto puññaṃ karoti, vibodhana kāle *dusimāro viya tena pāpaṃ karoti

nāma.

Yassa sacetanassa vā acetanassa vā kiñci dātukāmo dadāti vā tañca paṭiggāhakabhāvena

icchitaṃ kārakaṃ sampadānasaññaṃ hoti. Yassa saccaṃ vā khādanīyaṃ vā rocati yassa vā

kiñci iṇaṃ chattaṃ dhārayate, so yācako rocako iṇassa sāmiko dhārayamāno ca

sampadānasañño hoti. Yathā: yācakassa dātumicchati. Samaṇassa saccaṃ rocasi,

devadattassa suvaṇṇachattaṃ dhārayathe, dhanikassa suvaṇṇaṃ dhārayato daḷiddo

Sammā padīyati etassāti = sampadānaṃ, tasmiṃ.

Yosu katanikāralopesu dīghanti ito dīghanti vattate.

Su ca naṃ ca hi ca = sunaṃhi, tesu. Niyamābhāvā sabbe rassasarāti siddhaṃ.

Apeto ito ādadātīti = apādānaṃ, taṃ kārakanti apagamanadānakirayānaṃ avadhibhūtaṃ

bhayahetubhūtaṃ ca kārakaṃ apādānasaññaṃ bhavati.

Sabbaggahaṇādhikārato smāsminnanti āhacca visesetvā vacanasāmatthiyato ca sabbasseva

āttamettañca hotīti siddhaṃ. Evaṃ upari veditabbaṃ. Purisā purisato apeti apagacchati.

Parigayhatīti = pariggaho, yassa yo pariggaho āyatto sāmi ādibhūto vā.

Sāmismiṃ chaṭṭhīti yo pariggahassa sāmi āyattākāralakkhaṇo sambaṇdho, tassa jotane

visesanādibhūte sāmiatthe chaṭṭhivibhatti hotīti attho.

Ādhārīyati etthāti = ādhāro, kattukammānaṃ kiriyāyāti kattusamavetāya

ṭhānagamanādikirayāya kammasamavetāya pacana-

Vimocana * dūssi

[SL Page 339] [\x 339/]

Chedanādikiriyāya ca tannissayānaṃ sādhāraṇo yo ādhāro taṃ vatthu okāsasaññaṃ

paṭilabhatīti attho.

Evaṃ surāsurādayo akārantā pulliṅgasaddā sattasu vibhattisu purisasaddanayena ñeyyāti

sambaṇdho.

Tattha surāsurāti ādikā vasantatilakā nāma vuttaṃ. Surā, devā, asurā, dānavā, narā, manussā,

uragā, sappā, nāgā, ahī, rājakulino sappavisesā yakkhā, vessavaṇaparivārā. Gaṇdhabbā,

dhataraṭṭhaparivārā, kinnarā, tiracchānavisesā, manussā, mānavā. Evaṃ pisācā petā ca

pettivisayūpapannā sattā, mātaṅgā, gajā, jaṅgamā, sattā, turaṅgā, assā, varāhā, sūkarā, sīhā,

migādhipā, vyagghā, saddūlā, acchā, kālasīhā, kacchapā, kummā, taracchā, kabaraṅgena

migādanā camarajāti, mīgā, magāpi, assā, turaṅgā eva, soṇā, sunakhā

Āloko, suriyādiālokenā, loko, kāmalokādiko, nilayo, ālayo, anilo, māḷuto, cāgo, pariccāgo,

yogo, anuyogo, vāyāmo, ussāho, gāmo, khuddako manussāvāsadeso, nigamo, so panesa

mahāgāmo, āgamo, pariyattidhammo, dhammo, sucaritadhammo, adhigamo ca kāmo,

vatthukāmakilesakāmādiko, saṃgho, bhikkhusamūho ca, ogho, kilesogho, udakappavāho ca.

Ghoso, saddo, paṭigho, byāpādo, āsavo, avijjādiko kileso, kodho, manopadoso, lobho, rāgo,

sārambho, karaṇuttarakaraṇalakkhaṇo, thambho, cittassa thaddhatā, gharathambho vā.

Mado, yobbanamadādiko, māno ahaṅkāro, pamādo, satippamoso, makkho,

paraguṇādividdhaṃso

Punnāgo, punnāgarukkho, pūgo, kamuko, panaso, kaṇṭakīphalo, asano, piyako, campako,

campeyyo, ambo, cūto, hintālo, rukkhaviseso, tālo, tālarukkho, vakulo, vakulagaccho, ajjuno,

kakudho, kiṃsūko, palāso, pāḷibhaddo ca. Maṇdāro, devataru, kuṇdo, byākoṇdo*,

pucimaṇdo, nimbo, karañjo, karañjagaccho, rukkho, pādapo, mayūro, sikhī, sakuṇo,

vihaṅgo, aṇḍajo, pakkhī, koñco, kuntanī, haṃso, haṃsoyeva.

Tassa vā nattaṃ sabbatthāti ito vāti vattate.

Manassa gaṇo = manogaṇo, so ādi yassa so = manogaṇādi, tato. I ca ā ca = iā, vāti

manogaṇādito tathānuvattitavāggahaṇañcānuvattate.

* ? Mukuṇdo

[SL Page 340] [\x 340/]

Amhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattissa, ntussantoti ito ntussāti va

paramādhikāro. Paccayekadesattā ntuppaccayassāti vuttaṃ.

Mayaṃ yomhi paṭhameti ito yomhi paṭhameti ca, ntassa se vāti ito sīhagatiyā vāti ca

vattate.

Pañcādīnamattanti ito attanti ca vattate.

Aṃ napuṃsaketi ito amiti vattate.

Ntassa se vāti ito maṇḍūkagatiyā cāti vattate.

To ca ti ca tā ca = totitā,yathāsaṃkhyaṃ, saṃkhyānukkamena.

Pañcādīnamattanti ito attaṃ, ntussanto yosu cāti ito maṇḍūkagatiyā cāti vattate.

Puna vāggahaṇakaraṇanti purimasutte satipi vāsadde puna simhi vāti etthāyaṃ vāsaddo

himavantasaddato aññatra atthanisedhanatthameva kato. Tena vuttaṃ guṇavantādisu

nātippasaṅgoti ettha ca vantuppaccayantānaṃ ukārassa appayogatāya akārantesu gahaṇaṃ

veditabbaṃ. Nātippasaṅgoti mantusaddato aññatra tadanuparodhenāti paribhāsato ca

sabbādesassa aniṭṭhattā vuttaṃ.

Sa sare vāgamoti ito vāti vattate. So ca vavatthitavibhāsattho. Tena karonto kārāpentoti

ādisu antassa amādeso na hoti.

Antappaccayantānanni vattamāne mānantāti vihita antappaccayantānaṃ etaṃ gahaṇaṃ.

Sesesūti sivibhattito aññesu vibhattivacanesu ca paccayesu ca. Tenāha: "vibhattippaccayesū"ti.

Asimhi kāriyātidesoyanti ntuvāti ayaṃ atideso ntassa kāriyaṃ vihitaṃ. Tameva ntasaddasseti

atidisati niddisati antabyapadese taṃrūpatādi.

Bhavato bhototi ito bhavatoti vattate

Obhāvo kvacīti yogavibhāgato iṭṭhappasiddhīti ñāyena bhavato vakārasseva anavasesesupi

okāro hotīti veditabbaṃ. Sesantubyapadesatova sijjhatīti veditabbaṃ.

Anteti santasaddante.

Ahakārepīti ñāyena sappurisoti ādisu. Rājabrahmattasakhasaddādīnamakārantatte satipi

atthi rūpabhedoti adhippāyo.

[SL Page 341] [\x 341/]

Syādīnaṃ vibhattīnamuppatti yathā: jinavacanayuttato purisādisaddato

vibhattianiyamappasaṅge vatticchāvasā syāduppatti vuttā. Tatheva rājasaddatopīti

adhippāyo.

Sa sare vāgamoti ito vāti vattate. Brahmā ca attā ca sakhā ca rājā ca ādi yassa, tato

brahmattasakharājādito, akārantasaddato parassa aṃvacanassa ānaṃ iti hotīti attho.

Ambhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattissāti, rājassa raññorājino seti ito rājassāti ca

vattate.

Rañño ca rājino ca = raññorājino, salopo.

Amho ca tumho ca ntu ca rājā ca brahmā ca attā ca sakhā ca satthu ca pitādi cāti dvaṇdo.

Etthādisaddena tuppaccayanto gayhati.

Chabbidhoti ati dissatīti = atideso. So pana byapadesātideso, nimittātideso. Taṃrūpātideso,

taṃsabhāvātideso, suttātideso, kāriyātidesoti loke chabbidho hoti. Tatra tesu atidesesu

brahmattasakhādisu brahmunā attanā sakhināti evaṃ pañcamyatthavasena nipphāditabbe

tabyapadesā tidesassa niratthakattā brahmattādito parassāpi smāvacanassa smā nāvāti

paṭhitattā, tatra ca smāvacanassāyaṃ nāmarūpassa atideso tena vuttaṃ rūpātidesoti.

Smimeti ito eti vattate. Brahmatte akārantaniddeso sukhuccāraṇattho.

Sakhantassāti ito antaggahaṇañca brahmāto tu sminanīti ito brahmaggahaṇañcānuvattate.

Brahmasaddantassa uttaṃ hoti sanāsūti attho.

Jho ca lo ca = jhalā, tato-jhalato. Smiṃ ni iti padacchedo. Adhikavacanamaññamatthaṃ

bodhetīti āha tusaddenāti ādi. Akārantasseva attakaraṇañca pakatibhāvatthaṃ.

Attanto hisminattanti ito antaggahaṇaṃ tato smintīti ito tatoggahaṇañcānuvattate.

Ekayogamakatvāti jhalato smā nāti abhinnayogamakatvāti attho.

[SL Page 342] [\x 342/]

Yonamānoti ito yonamiti anuvattate. Āyo ca no ca = āyono.

Āro himbhi vāti ito āroti ca vattate.

Sunamaṃsu vāti ettha puna vāggahaṇakaraṇaṃ samuccayatthaṃ.

Sakhāto cāyo noti ito sakhātoti vattate. Smāsminnaṃ vāti ekāre siddhepi smimeti

ayamārambho ayaṃ vidhi niccattho, tena sakhasmiṃ sakhamhīti na sijjhantīti adhippāyo.

Ambhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattissāti adhikāro pumassa anto = pumanto,

tassa. Ālapanassa ekavacanaṃ = ālapanekavacanaṃ.

Susmimā vāti ito ā vāti ca, u nāmhi cāti ettha casaddena pumakammathāmantassa ca ukāro

hoti sa smā iccetesu ekavacanesūti veditabbaṃ.

Āne smimhi vāti ito āne iti anuvattitabbaṃ. Evaṃ hi sati yuvamaghavānaṃ caggahaṇena

vuttaānādesassa uppatti dassitā hoti vibhattiyeva vibhajatīti = vibhatti, savibhattissa,

rājādigaṇo.

Akārantaṃ.

Na gho = agho ekavacanaṃ ca yo cāti dvaṇdo. Sā yo iti ṭhite aghassa ākārassa rassatte

yovacanassa āttaṃ katvā rūpasiddhi veditabbā. Sesaṃ avasesarūpaṃ neyyaṃ vuttanayena

netuṃ sakkuṇeyyanti attho. Paccakkho dhammo assāti ca gāṇḍīvo dhanu assāti ca

bahubbīhimhi kate, dhanumhā cāti āppaccaye, pacchime yavakārā cāti ukārassa cakārādese

kate, paccakkhadhammā gāṇḍivadhatvā iti ākārantapakati hoti.

Ākārantaṃ.

Aggisaddo dassīyatīti sambaṇdho. Ntussanto yosu cāti ito anto simhi vāti ca vattate, jhalato

sassa no vāti ito jhalato vāti anuvattate.

Gho ca po ca = ghapā, tato ghapato.

[SL Page 343] [\x 343/]

Nikāro ca lopo ca = nikāralopā, yovacanesu kata nikāresu katalopesu ca santesu

dīghamāpajjanteti vuttattā, rassasarāti atthatopi siddhaṃ.

Kato rasso assāti = katarasso, na katarasso = akatarasso.

Aṃ ca mo ca = ammo, sāpekkhalakkhaṇattā dvaṇdo. Jho ca lo ca po ca = jhalapā. Tehi

jhalapasaññehi ivaṇṇuvaṇṇehi paraṃ aṃvacanaṃ makāro ca niggahitaṃ ca hotīti attho.

Tattha pulliṅganti evamādisu ukārato parattā makārassa niggahītaṃ hotīti. Evamaññepi

jotipāṇiādikā ca udadhi ādikā ca ikārantapulliṅgasaddā veditabbā. Tattha paṭhamagāthā

samānikā nāma, itarā sabbalaghuppattamo.

Jotīti pācako, pāṇīti hattho, gaṇṭhīti anuttānattho saddo, muṭṭhīti hatthamuṭṭhi, kucchīti

udaraṃ, vatthiti muttāsayo, sāliti rattasālī, vihīti avasesavīhi, byādhīti rogo, odhīti avadhi,

bodhīti bodhirukkho, saṇdhīti sarasaṇdhi ādi, paṭisaṇdhi pana itthiliṅgameva. Rāsīti

samūho, kesīti eko assasārathī, sātīti ekassa purisassa nāmaṃ, dīpiti khuddakasaddulo, isīti

tāpaso, munīti mahesī, maṇīti nīlādimaṇi, dhanīti saddo, girīti pabbato, ravīti ādicco,

kavīti kāvyakāro, kapīti makkaṭo, asīti khaggo, masīti kajjalo, aṅgārikā masī ca, nidhīti

ratananidhī, vidhīti vidhānaṃ, abhi, sappo, kimi, pulavako, pati, sāmī, hari, sīho, ari,

amitto, timi, mahāmaccho, kali, aparajjhanaṃ, bali, yakkhādibali. Jalanidhi, jalanidhi eva,

gahapati, gahaṭṭho, urudhiti, mahāvīro, varamati, mahāpañño, nirupadhi, khaṇdho

padhivirahito, adhipati, sāmī, añjali, paṇāmaañjali, sārathi, rathasārathi, atithīti tadahu

āgato āgantuko, samādhīti cittekaggatā, udadhi, ambudhi.

Ikārantaṃ.

Apiggahaṇena apisaddena tadabhāve tassa rassantassa abhāvo sismiṃ siddhe puna

paṭisedhanaṃ niyamāya hotīti dassetuṃ vuttaṃ niyamatthanti ādi. Agho rassanti ādito

rassanti vattate. Sukhakāridānanti ettha dānasaddassa anuppayogato sukhakārisaddassa

napuṃsakaliṅgatataṃ daṭṭhabbaṃ. Etthāti na sismimanapuṃsakānīti sutte.

[SL Page 344] [\x 344/]

Purisādīnaṃ gamanādīsu visadākārabhūto avisadākārabhūto ca vohāro ubhayākāramuttako

ca vohāro pumādijānane pumitthinapuṃsakakānaṃ jānane avagamane hetubhāvato hetuttā

liṅganti īritaṃ kathitanti attho.

Naṃ jhato katarassāti ito jhato katarassāti ca vattate.

Bho ge tūti ito geti vattate jho ca lo ca po ca = jhalapā, puna rassantassa ārambho =

punārambho.

Aṃ yamito pasaññātoti ito amiti vattate. Kato rasso assāti = katarasso, tato katarassā,

aññānipi īkārantanāmāni evaṃ veditabbānīti yojanā.

Dhammī, dhammo assatthīti = dhammī, dhammaṃ vā, evaṃ saṃghī. Ñāṇī, ñāṇaṃvā,

ñāṇaṃ vā, hattho assa atthīti = hatthi, cakkaṃ assa atthīti = cakkī, pakkho assa atthīti =

pakkhī, sakuṇo, dāṭhā assa atthiti = dāṭhī, vālamigo, raṭṭhaṃ assa atthīti = raṭṭhi, rājā,

chattaṃ assa atthīti = chattī, chattadharo, mālā assa atthīti = mālī, vammaṃ assa atthīti

vammī, kavacadharo, yogo assa atthīti = yogī, bhāgo assa atthīti = bhāgī, bhuñjanasīlo

bhogī, kāmo assa atthīti kāmī, saṃ dhanaṃ etassa atthīti = sāmī, dhajo assa atthīti = dhajī,

gaṇo assa atthīti = gaṇī, gaṇaṃ vā, saso assa atthīti = sasī, sasadharo, kuṭṭhaṃ assa atthīti

= kuṭṭhī, jaṭā assa atthīti = jaṭī, jaṭādharo, yānaṃ assa atthīti = yānī, sukhaṃ assa atthīti

= sukhī, sikhā assa atthīti = sikhī, mayūro, danto assa atthīti = dantī, gajo, mantanasīlo

mantī, karo assa atthīti = karī, cāgo assa atthīti = cāgī, (vacanasīlo vācī, vivādo) kusalaṃ

assa atthīti = kusalī, puññavā, musalo assa atthīti = musalī, musaladharo, balaṃ assa

atthīti = balī, balavā, pāpakaraṇasīlo pāpakārī, bālo, sattuṃ ghātetīti = sattaghātī,

ripumaddano, mālyaṃ karoti, karaṇasīlo vāti = mālyakārī, mālākāro, dīghaṃ jīvatīti =

dīghajivī, ciraṃ jīvī, dhammaṃ carituṃ sīlamassāti = dhammacārī, ñāyacārī, sīho viya

abhīto hutvā nadatīti = sīhanādī, bhūmiyaṃ sayanasīlo = bhūmisāyi, sīghaṃ yātīti =

sīghayāyī, evaṃti tathā.

Gāmaṃ netīti = gāmanīsaddo tathā senaṃ netiti = senānī, sobhanā dhī assāti = sudhī.

Pabhūtisaddena dhammo eva siri assāti = dhammasirī, iccādayopi netabbā. Aṃvacanassa

namādesābhāvo vettha viseso.

Īkārantaṃ.

[SL Page 345] [\x 345/]

Jhalato sassa no vāti ito vāti ca, ghapato ca yonaṃ lopoti ito yonaṃti ca vattate.

Bhikkhuppabhutito paresaṃ yonaṃ vo niccaṃ hoti, hetuādito yonaṃ vibhāsā hoti,

amuppabhūtito paresaṃ yonaṃ vono ca na bhavatiti yojanā.

Pañcādīnamattaṃti ito attaṃ, yosvakatarassojhoti ito akatarassoti vattate.

Ve ca vo ca = veco, tesu, casaddaggahaṇaṃ antaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ.

Ālapane vihitattā ālapano, yo eva ālapano = yvālapano, tassa.

Setūti jaladuggamanaṭṭhānesu baddhasetu, ketu, dhajo, pabhu, rasmi ca rāhu, eko asuriṇdo,

bhānu, divākaro, tassa rasmi ca. Saṃku, saṃkulo, ucchu, ucchu eva, veḷu, veṇu, maccu.

Māro, siṇdhu, samuddo, baṇdhu, baṇdhūjano, neru, eko suvaṇṇapabbato, meru,

sinerupabbatarājā, sattu, ripu, kāru, sippiko, hetu, kāraṇaṃ, jantuṃ, satto, rūru, migo, paṭūti

cheko.

Sakhantassī nonānaṃsesūti ito antaggahaṇamanuvattate.

Satthā ca pitā ca = satthupitā, te ādī yesaṃ tuppaccayantānaṃ te = satthupitādayo, tesaṃ,

satthusaddassa ratthuppaccayantattā visuṃ gahaṇaṃ. Luppanaṃ = lopo, sissa lopo = silopo,

atha vā luppatīti = lopo, so si lopo lopanīyo hotīti attho.

Bhāvaniddesena bhāvatthappaccayassa niddesato.

Āro eva ādeso = ārādeso, tato yonamotūti ito tatoti vattate.

Na āti ca ubhayaṃ paṭhamekavacanantameva.

Sassa lopova = salopo. Sa iti ayaṃ lopaniyo vā,

Apavādanaṃ = apavādo, paṭisedho, ārādesassa apavādo = ārādesāpavādo.

Aññesvārattanti ito ārattanti vattate.

Bhūsaddato smiṃvacanassa iminā ikārādese o sare cāti ettha casaddena uvādese saralope ca

kate, bhūvī iti rūpaṃ hotī.

[SL Page 346] [\x 346/]

Bharatiti = bhattā, vavatiti = vattā, netīti = netā, suṇātīti = sotaṃ, jānātīti = ñātā, jinātīti =

jetā, chiṇdatiti = chettā, bhiṇdatiti bhettā, dadātiti = dātā, ddhātīti = dhātā, puttassa putto

nattā, bujjhatīti = boddhā, viññāpetiti = viññāpetā.

Sakko ca maṇdhātā ca sakkamaṇdhātā.*

Pitu ādi yesaṃ mātubhātuādīnaṃ te = pitādayo yathāti avisesena vuttassa

udāharaṇanidassanatthe nipāto. Pituno pakkho = pitipakkho.

Ukārantaṃ.

Abhibhavatiti = abhibhū, sayameva bhavatiti = sayambhū, vessabhū nāma

sammāsambuddho. Paraṃ abhibhavatīti = parābhibhū, saha bhavatīti = sahabhū. Sabbaṃ

jānātīti = sabbaññū,

Rattaṃ jānātīti = rattaññu, dīghāyuko, kataṃ upakāraṃ jānātīti = kataññū, tathaṃ avitathaṃ

jānātīti = tathaññu, atthaṃ jānātīti = atthaññu, vijānātiti = viññū, vedetīti = vidū, vedaṃ

ñāṇaṃ avagacchatīti atthe vidite katvā gacchatiti vā = vedagū, pāraṃ gacchatiti = pāragū.

Ūkārantaṃ.

Avamhi cāti iminā avādeso amhiyeva. Aññatra purimasutteneva hoti.

Goṇasaddassa gopariyāyabhāvadassanatthaṃ gosaddassa goṇādesavidhānaṃ.

Goti paṭhamāekavacananto. Tena gosaddassa okāro āva iti hotiti attho. Gāvasenati ito go,

avamhi cāti ito acāti ca vattate.

Okārantaṃ.

Pulliṅganāmaṃ. Niṭṭhitaṃ.

Itthisaṅkhātaṃ liṅgaṃ etesanti = itthiliṅgāni, itthivācakāni nāmāni,

Ā eva paccayo = āppaccayo

* Sakamaṇdhātā. Va

[SL Page 347] [\x 347/]

Pakatyatthajotakāti pakatiyā liṅgassa attho sabbaliṅgādi. Idha pana itthiliṅgassa

pakatyatthassa jotakā, syādayo viyāti yathā syādivibhattiyo dabbādibhedassa vacanatthassa

liṅgatthe paṭhamāti ādivacanato jotakā, evaṃ āīti ādikā itthippaccayāpi itthiyamato

āppaccayoti vacanato pakatyatthabhūtassa itthiliṅgassa jotakā, eva na tu vācakā.

Khattiyakaññā brahmaṇadārikāti ādisu pubbapadesu itthippaccayanivattayampi

khattiyādisaddato eva tadatthopalaṭṭhito, taddhitappaccayabhūtā ṇādayo pana

apaccasaṃsaṭṭhādibhedassa paccayatthassa vācakā paccayābhāve tadatthānupalabbhanato.

Vā ṇappacceti ādivacanato ca. Katthaci saṃkhārikaṃ dānamayanti ādisu pana sakatthassāpi

vācakāti attho.

No ādi yesaṃ te = nādayo, tesaṃ nādīnaṃ.

Gho ca po ca ghapā = tato ghapato.

Evamaññepi saddhādayo ākārantā itthiliṅgā kaññānayena veditabbā. Tattha saddhāti

ādigāthādvayamanuṭṭhubhavijjummālāvuttameva.

Saddhā, cttappasādo, medhā, pakatipaññā, sutamayādikā. Paññā vijjā, abhiññādiviññāṇaṃ,

cintā, cintanapaññāpi, mantā. Paññā, taṇhā, kāmataṇhādikā, vīṇā, vīṇā eva, icchā, āsā,

mucchā, muyhā, ejā, taṇhā, māyā, paṭicchādanamāyā, mettā, metti, mattā, pamāṇaṃ, sikkhā,

sikkhitabbā, bhikkhā, bhikkhitabbāhāro,

Jaṅghā, jānuto heṭṭhā pādo, gīvā, kaṇṭho, jivhā, rasanā, vācā, vacanaṃ, chāyā,

sarīrādipaṭibimbachāyā, āsā, taṇhā, gaṅgā, nadīviseso, nāvā, samuddayānapattā, gāthā,

catuppadikaṃ vacanaṃ, senā, caturaṅgasenā, lekhā, rāji, sālā, vānijasālādisālā, mālā,

gaṇdhikapupphādi, velā, paricchinnakālaviseso, samuddatīrañca, pūjā, accanā, khiḍḍā,

kīḷā,

Pipāsā, pātukamyatā, vedanā, iṭṭhādiārammaṇarasānubhavo, saññā, nimittagahaṇaṃ,

cetanā, manaso samīpā, tasiṇā, taṇhā, pajā, sattanikāyo, devatā, uppattidevo, vaṭṭakā,

pakkhiviseso, godhā, godhā eva, balākā, balākajāti, parisā, parivāro, sabhā, bahunnaṃ

sannipātaṭṭhānaviseso,

[SL Page 348] [\x 348/]

Ūkā, yūkā, sephālikā, sephālikā, eva, laṅkā, laṅkābhūmi, salākā, añjanasalākādi, vālukā eva,

sikhā, morasikhā, visākhā, nakkhattaviseso, visikhā, vīthi, sākhā, rukkhasākhā, vacā,

uggagaṇdhā, vañjhā, aputtikā, jaṭā, kesajaṭā, ghaṭā, samūho,

Jeṭṭhā, nakkhattaviseso,vuddhā ca. Soṇḍā, gajahattho, vitaṇḍā, vitaṇḍavādīkathā, karuṇā,

dayā, vanitā, itthī, latā, vallī, kathā, anupubbakathādi, niddā, supinaṃ, sudhā, devānaṃ

bhojanaṃ, cuṇṇaviseso ca. Rādhā, nakkhattaviseso, vāsanā, kilesavāsanādi, siṃsapā, kapilā,

papā, kūpādimaṇḍapo,

Pabhā, ābhā, sīmā, mariyādā, khamā, khanti, jāyā, bhariyā, khattiyā, khattiyajātikā, sakkharā,

maruppādi, sūrā, madirā surā, dolā, doṇaviseso, tulā, tulādaṇḍo, silā, pāsāṇasakkharā, līlā,

līlā eva, lālā, khelā, eḷā, eḷā eva, mekhalā, methunapadesaṃ, kalā, aṃso, valavā, bhayā,

alambūsā, ekā accharā, mūsā,* suvaṇṇavilīnabhaṇḍako, mañjūsā, bhājanakaraṇḍakaṃ,

sulasā, tulā, disā, disā eva, nāsā, nāsikā, juṇhā, caṇdikā pabhā, guhā, pabbakaguhā, īhā,

vitakko, lasīkā, sānusiṇhā, vasudhā, vasuṇdharā.

Ammā ādi assāti = ammādi, tato.

Ālapane si gasaññoti ito saññāti ivaṇṇuvaṇṇājjhalāti ito ivaṇṇāti ca vattate.

Ghato nādīnaṃti ito nādīnanti ca vattate.

Aṃ va ā va = amā.

Jhalānamiyuvā sare vāti ito sare, yavakārā cāti ito yakāro ca vattate. Yosu cāti ito sīhagatiyā

yovacanaṃ, saṃsāsvekavacanesu cāti ito maṇḍūkagatiyā ekavacanaggahaṇañca, pasaññassa

cāti idhānuvattetabbaṃ. Tena yovacanassa ekavacanassa cādesabhūte sare pareti attho siṅo

hoti.

Amā pato smiṃsmānaṃ vāti ito aṃ smiṃ vāti vattate.

Pattīti bhūmīti ādi gāthādvayamanuṭṭhubhasamānikā nāma vutti.

* "Kobhacāyī."

[SL Page 349] [\x 349/]

Patti, catutthasenaṅgā, yuttī, ñāyo, vutti, suttavivaraṇaṃ, jīvikāpavattanañca, kitti,

guṇaghoso, mutti, vimutti, titti, tappanaṃ, khanti, khamā, kanti, ditti, santi, upasamo, tanti,

suttanto, siddhi, nipphatti, suddhi, visuddhi, iddhi, samiddhi, vuddhi, vuḍḍhi, buddhi,

paññā, bodhi, abhisambodhi,

Bhūmi, dharaṇī, jāti, abhinibbatti, pīti, pīṇanaṃ, sūti, pasūti, naṇdi, rāgo,* saṇdhi,

paṭisaṇdhi, sāni, javanikā, koṭi, gaṇanaviseso, pariyanto ca. Diṭṭhi, micchādiṭṭhi, vuṭṭhi,

vassaṃ, tuṭṭhi, santuṭṭhi, yaṭṭhi, daṇḍo, pāḷi, pāṭho, āli, kūlaṃ, nāli, pabbaṃ, keḷi, kīḷā,

Sati, saraṇaṃ, mati, buddhi, gati, gamanaṃ, duggatiādikā ca. Cuti, maraṇaṃ, dhiti, viriyaṃ,

yuvati, taruṇī, vikati, vikāro, rati, nikanti, ruci, abhiruci, rasmi, raṃsi, asani, asani eva,

vasani. Vatthaṃ, osadhi, tārakāviseso, osadhiyo ca. Aṅguli, hatthādiaṅguli, dhūli, rajo,

duṇdubhi. Bheriviseso, doṇi, dārudoṇi, aṭavi, vanaṃ, chavi, tacacchavi.

Itthiyamato āppaccayoti ito itthiyaṃ paccayoti vattate.

Nada ādi yassa itthivacakasaddagaṇassa soyaṃ = nadādi. Ādisaddoyaṃ pakārattho. Tato

vāsaddo pakativikappanattho. Tenāha vuttiyaṃ: nadādito vā anadādito vāti. Evaṃ

sijjhantānaṃ najjoti ādīnaṃ nadīsaddato paresaṃ yonaṃ nāsānañca.

Tato yonamo tūti ettha tuggahaṇena okāraṃ, ā patoti yogavibhāgena āttañca katvā

pasaññassa cāti yakāraṃ ca yavataṃ talanādinā dyassa jakāraṃ ca dvittañca katvā najjo

nadiyoti evaṃ suttānusāreneva sijjhantā nampi imesaṃ mātulādīnamānattamīkāreti sutte

ānattamiti bhāvaniddesena yaṃ vuttiyaṃ nipphādanaṃ visesetvā vuttaṃ, taṃ "tro tassa, to

dassā"ti ādinā atrajo sugatoti ādīnaṃ suttavibhāgavasena nipphādanaṃ viya

samānanipphādanūpā yantaradassanatthanti gahetabbanti attho.

Mahī, medini, vetaraṇi, ussadaniraye lohanadī, vāpī, taḷāko, pāṭalī, pāṭalirukkho, kadalī,

kadalī eva, ghaṭī, ghaṭo eva, nārī, mānusī, kumārī-taruṇī, yuvatī, vāruṇī, varuṇassa

itthi, brāhmaṇī, brāhmaṇajātikā, sakhī, sahāyikā,

Anvyatirekalakkhaṇo ñāyo paveṇi vā * santuṭṭhī ca

[SL Page 350] [\x 350/]

Gaṇdhabbī, gaṇdhabbajātikā, kinnarī, kinnarajātikā itthī, nāgī, nāgitthī, devī, devaccharā,

yakkhī, yakkhiṇi, ajī, ajajātikitthī, migī, migajātikā, vānarī, kapijātikā, sūkarī, varāhī, sīhi,

sīhajātikā, haṃsī, haṃsajātikā, kākī, kākajātikā, kukkuṭī, kukkuṭitthi.

Mātulā ādi yesaṃ te = mātulādayo, tesaṃ-mātulādīnaṃ, ettha ca ntussanto yosu cāti ito

maṇḍūkagatiyā antaggahaṇamanuvattetabbaṃ. Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī. Mātulānī

mātulassa itthī, ayyakānī ayyakassa itthī.

Nadādito vā īti ito īti vattate.

Ṇavo ca ṇiko ca ṇeyyo ca ṇo ca ntu cāti dvaṇdo,

Nadādito vā īti ito vāti vattate.

Ntussa tamīkāreti ito īkāreti ca vattate.

Pañcādīnamattanti ito attamiti vattate

Salakkhaṇaṃ dhāretīti = dhātu, dhenu, navapasutā gāvi, kāsu, āvāṭo, dddu, kuṭṭhaviseso,

kaṇḍu, kaṇḍuti, kacchu, puggalakacchu, rajju, yottaṃ, kaṇeru, hatthinī, piyaṅgu, piyaṅgu

eva, sassu, jayampatijātikā.

Vadhū, pajāpatikulagatā kaññā, sarabhū, mahānadīviseso, sarabū, gharagolikā, sutanū,

suṇdarasarīrā, camū, senā, cāmūrū, suṇdaraūrukā, nāganāsūrū, nāgassa hatthino nāsā viya

ūru assāti = nāganāsūru.

Itthiliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ.

Napuṃsakaṃ liṅgaṃ etesanti = napuṃsakaliṅgāni, nāmāni, akāro anto assa

saddasamudāyassāti = akāranto, abhinna visesanatāya tagguṇasaṃviññāṇoyaṃ bahubbīhi.

Yonanti napuṃsakehīti ito napuṃsakehīti vattate.

Avisesatoti yonanti napuṃsakehiti imināva avisesavidhitāya yonannibhāve siddhe sati ato

niccanti punārambhā akārantato katassa nissa sabbayonīnamāeti vidhīyamānaṃ āttaṃ ettaṃ

ca. Kvaci tena na sabbattha vikappena hotīti siddhaṃ hoti. Tena sabbaṃ sabbāni, imaṃ

imāni. Etaṃ etāni, taṃ tāni, yaṃ yānīni ādisu sabbanāmesu nissa āettaṃ na hotīti veditabbaṃ

puññapāpāti ādikā pana rathoddhataṃ nāma vuttaṃ.

[SL Page 351] [\x 351/]

Puññaṃ, kusalaṃ, pāpaṃ, akusalaṃ, phalaṃ, vipākacittaṃ, pakkañca. Rūpaṃ, rūpāyatanādi,

sādhanaṃ, karaṇaṃ, sotaṃ, sotāyatanaṃ, ghāṇaṃ, ghāṇiṇdriyaṃ, sukhaṃ sātaṃ, dukkhaṃ,

vyasanaṃ, kāraṇaṃ, nimittaṃ, dānaṃ, pariccāgo, sīlaṃ, sabhāvo, saraṇasīlādi ca dhanaṃ,

hiraññādidhanaṃ, jhānaṃ, paṭhamajjhānādijjhānaṃ, locanaṃ, nayanaṃ, mūlaṃ, buṇdo, kūlaṃ,

tīraṃ, balaṃ, viriyaṃ, kāyabalaṃ vā. Jālaṃ, jālameva, maṅgalaṃ, abhivuddhikāraṇaṃ.

Nalināti ādi gāthā jagatiyaṃ dutavilambitaṃ nāma vuttaṃ.

Nalinaṃ, padumaṃ, liṅgaṃ, nimittaṃ, mukhaṃ, vadanaṃ, aṅgaṃ, avayavo, jalaṃ, salilaṃ,

ambujaṃ, jalajaṃ, pulinaṃ, vālikā, dhaññaṃ, sāliādipubbannaṃ, hiraññaṃ, kahāpaṇe, padaṃ,

nāmapadādi, amataṃ, nibbāṇaṃ, padūmaṃ, paṅkajaṃ, paṇṇaṃ, rukkhādipattaṃ, susānaṃ,

āmakaṃ, vanaṃ, kānanaṃ, āyudhaṃ, āvudhaṃ, hadayaṃ, hadayavatthu, cittaṃ ca. Cīvaraṃ,

bhikkhūnaṃ nivāsanādi, vatthaṃ, dussaṃ, kulaṃ, khattiyakulādi, iṇdriyaṃ, cakkhuppasādādi.

Nayanavadanādikā mālinī nāma vuttaṃ.

Nayanaṃ, nettaṃ, vadanaṃ, mukhaṃ, yānaṃ, vāhanaṃ, udānaṃ, santosavacanaṃ, sopāṇaṃ,

nisseṇi, pānaṃ, pānakaṃ, bhavanaṃ, rājabhavanādi, bhuvanaṃ, loko, lohaṃ, tambalehādi,

alātaṃ, ukkā, tuṇḍaṃ, pakkhīnaṃ mukhaṃ, aṇḍaṃ, bījaṃ, pīṭhaṃ, dārupīṭhādā: karaṇaṃ,

sādhanaṃ, maraṇaṃ, kālakiriyā, ñāṇaṃ, sutamayādiñāṇaṃ, ārammaṇaṃ, ālambanaṃ,

araññaṃ, vanaṃ, tāṇaṃ, rakkhaṇaṃ, tagaraṃ, tagarameva, nagaraṃ, puraṃ, tīraṃ,

orimāditīraṃ, chattaṃ, ātapādiāvaraṇaṃ, chiddaṃ, vivaraṃ, udakaṃ, jalaṃ evamādīni nāmāni

cittasaddasadisāneva.

Kammassa anto = kammanto, *thāmaddhādīnanni thāmaaddha-iccevamādīnamantassa. U

nāmhi cāti ettha casaddena smāvacane kate kammassantassa utte kate smā nāti adhikicca

jhalato cāti smāvacanassa nābhāve kathe kammunā thāmunāti rūpasiddhi veditabbā.

Addhasaddato si. Pumantassā simhīti ettha antaggahaṇena suvibhattissa āttaṃ. Addhā.

Evaṃ maghavayuvādikā. Yivibhattimhi cāti ettha casaddena ānādeso ca. Addhāno.

Akammantassa cāti sutte antaggahaṇena nādimhi uttaṃ. Addhunā. U nāmhi cāti sutte

* Dhāma. Dhāmunāti.

[SL Page 352] [\x 352/]

Casaddaggahaṇena sasmāsu ca uttaṃ. Addhuno addhunā, brahmāto tu sminanīti ettha

tuggahaṇena smiṃvacanassa ni. Addhani. Sūsmimā vāti ātte, addhāsu. Iti pulliṅganayena

ñeyyaṃ.

Savibhattissāti, amhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattissa, ntussantoti ito ntussa, ā

simhīti ito simhi iti ca vattate.

Ikāro cāti ntussanto yosu cāti ettha antaggahaṇena yovacanassa ikāro ca kvaci. Assaddhāti

ettha na vijjati.

Saddhā etassa kulassāti atthe bahubbihimhi kate aññapadatthassa kulassa

napuṃsakaliṅgatāya assaddhāsaddopi napuṃsakaliṅgo jāto. Kvaci

samāsantagatānamakārantoti ito samāsassa antoti ca vattamāne mukhanāsikāti ettha mukhaṃ

ca nāsikaṃ cāti atthe nāmānaṃ samuccayo dvaṇdoti dvaṇda samāse vibhattilopādimhi kate

mukhanāsikāsaddassa pāṇiaṅgadvaṇdatāya tathā dvaṇde pāṇituriyayoggasenaṅgādinā

ekatto napuṃsakaliṅgatte ca kate saro rasso napuṃsaketi rassattaṃ dvaṇdekattaṃ. Tasmā*

dvaṇdekattā sabbattha vibhattīsu ekavacanameva bhavati.

Vāti, ghapato smiṃ yaṃ vāti ito vāti vattate. Satthi, ūru, hanukaṭṭhipi keci. Dadhi,

khīravisesaṃ, vāri, jalaṃ: akkhi, nayanaṃ, acchi, tathā, acci, dīpajālādi.

Sukhakāri sukhaṃ kātuṃ silamassāti atthe tassīlādisu ṇitvā vī cāti ṇīppaccaye vuddhādimhi

ca kate sukhanti kārakopapadassa kitantena kārisaddena ca saha vibhattuppattito

puretarameva amādayo parapadehīti samāse purimapade vibhattilope ca kate dānasaddassa

anuyujjamānatāya sukhakārī saddassa napuṃsakaliṅgatte sati samāsattā nāmabyapadese ca

kate syāduppatti. Anapuṃsakattābhāvāti imassa napuṃsakattā na sismimanapuṃsakānīti

paṭisedho kato. Simhi rassattaṃ sijjhati. Yolope kate na rassattaṃ. Evaṃ sīghaṃ yātuṃ

sīlamassāti = sīghayāyi, cittaṃ.

Cakkhu, nettaṃ, vasu, dhanaṃ, dhanu, cāpo, dāru, kaṭṭhaṃ, tipu, sīsaṃ, madhu,

makkhikāmadhu, hiṅgu, hiṅgu eva, siggu, siggu meva,

[SL Page 353] [\x 353/]

Vatthu, vasanti ettha kāriyānīti = vatthu, puññakiriyavatthu, ādi matthu nāma dadhimatthu,

jatu, lākhā, ambu, jalaṃ, assu, (netta) kaṇṭhālaṃ. (?)

Gotrabhūti purimaṃ gottaṃ abhibhavatīti attho kvippaccayādimhi kate gotrabhūsaddoyaṃ

cittassa anupayujjamānatāya napuṃsakaliṅgo jāto. Napuṃsakattā agho rassamiccādinā

rassattā sayaṃ bhavatīti = sayambhu, ñāṇaṃ, dhammaṃ jānātīti = dhammaññè, cittāti

vicitrā.

Napuṃsakaliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ.

Sabbesaṃ itthipumanapuṃsakānaṃ nāmāni = sabbanāmāni, so sabbasaddo yadā pulliṅgena

visiṭṭhaṃ purisarukkhādibhedaṃ atthaṃ abhidhāyi, tadā sabbo puriso sabbe rukkhāti ādinā

pulliṅgo hoti. Yadā itthinapuṃsakehi visiṭṭhatthābhidhāyī, tadā sabbā itthi, sabbaṃ dhananti

ādinā itthiliṅgo napuṃsakaliṅgo ca hotīti adhippāyo. Rūpanayoti sattavibhattyantarūpānaṃ

nayo vidhi dassīyatiti attho.

Vā yavappaṭhamoti ito yoti vattate.

Sabbanāmānaṃ akāro = sabbanāmakāro. Tato. Sabbanāmakārato eti padacchedo,

Ato nenāti ito ato, sabbayonīnamāeti ito āe, smāsminnaṃ vāti ito smāsminnaṃti ca vattate.

Subhisvakāro eti ito akāro eti ca vattamāne sabbanāmakārate paṭhamoti ito maṇḍūkagatiyā

sabbanāmaggahaṇaṃ, tassa vā nattaṃ sabbatthāti ito vāggahaṇaṃ cānuvattate.

Gho ca po ca = ghapā, smiṃ ca sa ca = smiṃsā, tesaṃ, saṃ ca sā ca = saṃsā.

Ekavacanesūti ekavacanaṭṭhāne samabhūtatāya vuttaṃ. Sādesābhāvā ghato nādīnanti

āyādeso.

Etāhīti ākārantaniddesato itthiliṅgabhutaghapasaññāmeva gahaṇatthaṃ. Smiṃti ekaṃ, āyayāti

ekaṃ. Saṃyamādesāti ghapato smiṃsānaṃ saṃsāti iminā saṃ ādeso ca ghapato smiṃ yaṃ vāti

iminā yamādeso ca.

[SL Page 354] [\x 354/]

Vā yavappaṭhamoti ito yoti vattate. Dvaṇde tiṭṭhatīti = dvaṇdaṭṭho, tato dvaṇdaṭṭhā

disāditi disāya ca kālassa ca desassa ca vavatthānavacanā asaṃkarato pakāsakāti attho.

Sabbanāmesu niyuttaṃ vihītaṃ kāriyaṃ = sabbanāmikaṃ yovacinassa vidhīyamānaṃ ettaṃ

ṭhapetvāti yojanā. Pubbā ca aparā cāti = pubbāparā, tāsaṃ-pubbāparānaṃ. Ettha ca sabbato

naṃ saṃsānanti naṃvacanassa saṃsānaṃ ca na hoti, tathā pubbuttarānanti ādisu

vinādhikārenāti dvaṇdaṭṭhāti adhikāraṃ vinābhāvena nāññaṃ sabbanāmikanti katena

yogavibhāgena suttabhedena māsena pubbā = māsapubbāti tatiyāsamāsepi ghapato

smiṃsānaṃ saṃsāti sāādeso ca naṃvacanassa saṃsānaṃ ca na hoti tato ghato nādīnanti sassa

āyādeso.

Piyā pubbā etissāti atthe bahubbībhisamāse kate itthiyaṃ bhāsitapumitthi pumāva ceti

purimapadassa pumhāvātidesaṃ katvā piyapubbasaddato parassa sassa netāhi smimāyayāti

ghapato smiṃsānaṃ saṃsāti ādese sampatte tassiminā paṭisedhaṃ katvā ghato nādīnanti

āyādese kate piyapubbāyāti rūpaṃ. Pīyapubbānanti ettha saṃsānamabhāvoca viseso

piyapubbeti ettha piyā pubbā etassāti ca atthe bahubbīhisamāse purimasaddassa

pumhāvātidese idha aññapadatthassa pulliṅgatāya uttarapadassa ca kvacādisuttena rassatte

kate tato smiṃvacanassa tayo neva ca sabbanāmehīti paṭisedhamakatvā smāsminnaṃ vāti

ekārādese kate piyapubbeti rūpaṃ veditabbaṃ. Sabbatthāti tīsu liṅgesu yena yebhi yehi

kataṃ, yassa yesaṃ dinnaṃ, yasmā yamhā yehi yehi apagato, yassa yesaṃ santakaṃ, yasmiṃ

yamhi yesu patiṭṭhitaṃ, itthiyaṃ yāya yāhi yābhi kataṃ, yassā yāsaṃ dinnaṃ, yāya yāhi yābhi

apagato, yassā yāya yāsaṃ santakaṃ, yassaṃ yāyaṃ yāsu nihitaṃ iti sabbattha sabbasaddena

samaṃ yojetabbanti attho.

Anapuṃsakassāyaṃ simhīti ito anapuṃsakassa simhiti ca amussa mo santi ito samiti ca

vattate.

Itoti etatesantoti ito.

[SL Page 355] [\x 355/]

Sabbatthāti sabbattha vibhattisu.

Sabbassāti sabbassimasse vāti ito maṇḍūkagatiyā sabbaggahaṇaṃ, tassa vā nattaṃ

sabbatthāti ito tassa vā sabbatthāti vattamāne sa ca smā ca smiṃ ca saṃca sā cāti dvaṇdo.

To ca imo ca = timā, tehi. Kato akāro etesanti katākārā, tehi.

Etimāsamiti ito ikāraggahaṇamanuvattate etā ca imā ca = etimā, tāsaṃ

Saṃsāsvekavacanesu cāti casaddassa etimāsamiti ettha adhikārato:

Sabbassimasse vāti ito sabbassimassāti ca vattate. Anapuṃsakassāti napuṃsakavajjitassa.

Ana ca imi ca = animī,

Rājassa rāju sunaṃhisu cāti ito sunaṃhisūti vattate. Etimāsamiti ādisu viya āppaccayantena

aniddesato tassa vā nattaṃ sabbatthāti ādisu viya sabbatthāti avuttattā ca imassiti

anitthiliṅgasseva itthiliṅgavirahitassecettha katanti veditabbaṃ.

Sabbassimasse vāti ito sabbassa vāti, tassa vā nattaṃ sabbatthāti ito sabbatthāti ca vattate.

Ima iti saddo = imasaddo. Saddaggahaṇamasaṇdehatthaṃ.

Savibhattissāti, amhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattiggahaṇaṃ namhi taṃ vāti ito

vāti ca vattate.

Sabbassīmasse vāti ito cāggahaṇaṃ anapuṃsakassāyaṃ simhīti anapuṃsakassa simhīti ca

vattate.

Tassa vā nattaṃ sabbatthāti ito vāti vattate.

Ka iccayanti ka iti evaṃ vuccamāno kasaddo āgamo hoti. Na tu kakāramattaṃ.

Byañjanamattassa kathane go sareti viya vattabbaṃ siyāti. Tena viññāyati sabbanāmato

kakāro vā āgamo hotīti. Sabbato naṃ saṃsānanni ettha sabbatoggahaṇena vijjamānepi puna

sabbatoti vacanamadhikaṃ jātaṃ. Tato adhikavacanamaññatthaṃ sūcetīti dassento puna

sabbatoggahaṇenāti ādi vuttaṃ.

Kiṃsaddassa bhedoti kiṃsaddassa viseso. Atthīti attho. Taṃ kissa hetu? Kismiṃ vatthusmiṃ

kimhi nu khoti ettha

[SL Page 356] [\x 356/]

Byañjane cāti niggahītalope āgame ca kate rūpasiddhi daṭṭhabbā. Kissa demi, kassatthāya

desito,

Saṃkhyā ca atulyo ca asahāyo ca añño vāti tesaṃ vacanoti saṃkhyātulyāsahāyaññavacano,

tattha ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā eko ekaṭṭho same samabhāge tajjāteti ādisu

ekasaddo saṃkhyattho, ekomhi sammāsambuddheti ādisu atulyattho ekasaddo, ekova

araññaṃ pavisitvāti ādisu asahāyattho, eke āvariyāti ādisu aññattho. Saṃkhyāya vacano =

saṃkhyāvacano, tadā ekavacananto. Eko, ekaṃ ekena, ekassa, ekamhā, ekasmā, ekassa,

ekamhi iccādi.

Dvīsaddassa pariyāyo rukkho tarūti ādi viya. Saṃkhyā saṃkheyyavacanāti saṃkhyāvacanā ca

saṃkheyyavacanā ca. Yathā: tīṇi bhikkhusatāni, tīṇi kusalamūlāni, cattāri vassasahassāni,

cattāri saccānīti ādi.

Itthī ca pumā ca sapuṃsakañcāti = itthipumanapuṃsakaṃ ca taṃ saṃkhyādīpanato saṃkhyā

cāti kammadhāraye kate iminā nipātanena idha saṃkhyāsaddassa napuṃsakattaṃ

khayakārasaṃyogasiddhīti daṭṭhabbaṃ. Tato saro rasso napuṃsaketi rassattaṃ.

Itthipumanapuṃsakasaṃkhyanti adhikāratthamevidamāraddhaṃ. Yosu dvinnaṃ dve cāti ito

yosu cāti vattate.

Ti ca catu cāti ticatu = tesaṃ. Ubhādito naminnanti ito namiti vattate. Iṇṇañca iṇṇannañcāti

= iṇṇamiṇṇannaṃ, "saṃkhyāhī"ti iminā nipātanena saṃkhyāsaddassa bayakārasaṃyogattaṃ

sijjhatīti daṭṭhabbaṃ.

Nīlādīti nīlapītalohitaodātamañjeṭṭhādi ca garulahuthaddha muduvaṭṭacaturassādi ca

guṇanāmaṃ, vāccassa abhidheyyassa viya liṅgañcassāti vācyaliṅgaṃ, yathā: nīlo paṭo. Nīlā

sāṭikā, nīlaṃ vatthamiccādi, tathā bahubbīhisamāso ca, gottādi sāmaññavuttitaddhitañca,

atītādibhedaṃ niyataliṅgarahitaṃ kitantañca vāccaliṅgikaṃ. Yathā: sugaṇdho campako,

sugaṇdhā mālā, sugaṇdhaṃ caṇdanaṃ, vāsiṭṭho puriso, vāsiṭṭhi kaññā, vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ,

atīto kālo, atītā ratti, atītaṃ cittaṃ iccādi.

Etthedanti imasmiṃ ṭhāne itthipumanapuṃsakalakkhaṇadīpakaṃ.

Esesoti ādikaṃ idaṃ saṃgahavacanaṃ vuccati. Tattha: sā paññā, esā mālā, esā buddhi, eso

puriso, eso rukkho, eso bodho, etaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, etaṃ dhanaṃ, etaṃ ñāṇanti

[SL Page 357] [\x 357/]

Evaṃ esā eso etamīti yesu atthesu abhidheyyosu samānādhikaraṇavasena lokassa

puthujjanassa pasiddhi hoti vohāro supākaṭo hoti tesu atthesu taṃ samānādhikaraṇavasena

pavattati, kaññāpurisanapuṃsakamālārukkhadhanabuddhibodhañāṇādīni

thipumanapuṃsakātīti, itthipumanapuṃsakaliṅgānīti lokena vuccante kathīyantīti attho.

Tiliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ

Aliṅgesu itthipumanapuṃsakaliṅgarahitesu:

Tesaṃ tumhāmhasaddānamaliṅgattā, tvaṃ puriso tvaṃ kaññā tvaṃ napuṃsakaṃ ahaṃ puriso

ahaṃ kaññā ahaṃ napuṃsakamiti tīsupi liṅgesu samānaṃ rūpaṃ hoti.

Amhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattiggahaṇaṃ tumhāmhānaṃ tayīmayīti ito

tumhāmhānaṃ iti ca adhikāro. Tatra sutte adhikāro ca adhikarīyatīti.

Tvaṃ ca ahaṃ ca = tvamahaṃ.

Amhassāti idaṃ pana mayaṃ yomhi paṭhameti ettha antassevāti ito sīhāvalokanena

vādhikārasambhavato vikappena siddhanti daṭṭhabbaṃ.

Ekasmimpīti attani garūsu.

Amhīti, taṃ mamamhīti ito vattate.

Tavaṃ ca mamaṃ ca tavaṃmamaṃ.

Tumhāmhehi namākanti ito tumhāmhehi ākaṃti ca vattate.

Tayā ca mayā ca = tayāmayā. Tayā ca tayī ca = tayātayī, tesaṃ.

Vāti vā vayappaṭhamoti ito vattate.

Smimhīti smimhī raññorājinīti ito vattate. Tumho ca amho ca = tumhāmhā, tesaṃ.

Tavaṃ mamaṃ ca navāti ito navāti vattate.

Dutiyā ca catutthi ca chaṭṭhī ca dutiyācatutthichaṭṭhi, tāsu. Vo ca no ca = vono.

[SL Page 358] [\x 358/]

Pahāyāti tumhasaddassa padato parattadassanatthaṃ vuttaṃ. Vo tumhe pahāya gamissāmiti

attho. Dhammaṃ vo tumhākaṃ desissāmi, saṃvibhajetha no amhākaṃ rajjena, tattha

desissāmi, saṃvibhajethāti ca vonosaddānaṃ catutthyatthabhāvaviññāpanatthaṃ.

Te ca me ca = teme, idha dutiyāti adhikāro, ācariyena na icchito. Kasmā? Upari na amhīti

paṭisedhato.

Ettha ca navāti adhikārato eva vono temeti ye ime ādesā te sabbe pādassa ādimhi ca va vā

evādinipātayoge ca na hontīti veditabbā.

Bahuvacanassa niddeso = bahuvacananiddeso. Tathāti yathā tumhāmhasaddānaṃ aliṅgattā

tīsupi liṅgesu samānaṃ rūpaṃ. Tathā, evaṃ.

Ettadīghāpavādoyamiti subhisvakāro eti kattabbassa ekārassa ca sunaṃhisu cāti namhi

kattabbassa dīghassa ca atthavidhiapavādo paṭikkhepo.

Ekādito dasa ra saṃkhyāneti ito saṃkhyāneti vattamāne:

Dvi ca eka ca aṭṭha cāti = dvekaṭṭhā, tesaṃ. Vavatthitavibhāsā cāyanti yasmā dvekaṭṭhānaṃ

dasasaṃkhyāne pare niccaṃ ākāro, dvisaddassa ānavutiyā vikappena hoti, ekaṭṭhānañca na

hoti, tasmā ayaṃ vibhāsā vavatthitarūpapariggahavasena asaṃkiṇṇāti attho.

Ekādasādisu yomhi pañcādīnamakāroti savībhattissa attaṃ, sunaṃhisu pañcādinamattaṃti

akāro. Eko danto assāti = ekadanto, dve dantā assāti = dvidanto, aṭṭha thamhā assāti.

Aṭṭhatthambho, pāsādo = etesu pana saṃkhyāpadaparattā bhāvā āttaṃ na hoti.

Sa chassa vāti ito maṇḍūkagatiyā vāti vattate.

Ekādito dasassa ra saṃkhyāneti vattabbe chaṭṭhekavacanalopena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

Ādesassa rakārassa vaṇṇamattattā dasasaddāvayavassa ekāditoti vuttanimittāsannassa

vasena dasseva rakāro hotīti. Saṃkhyāneti kimatthaṃ? Ekādasa kāmabhūmiyo, ettha pana

saṃkheyyā bhūmi. Sa chassa cāti ito vāti vattate. Vīsati ca dasa ca = vīsatidasā.

[SL Page 359] [\x 359/]

Catuyeva upapadaṃ = catupapadaṃ,tassa-catūpapadassa avayavabhūto tusaddo, lopo,

lopanīyo hoti. Uttarapadassa ādi = uttarapadādi, uttarapadassa mariyādābhūto catusaddassa

cakāro, tassa-uttarapadādicassa vu ca co ca = cuco.

Gaṇaneti kiṃ? Na tu nipātamassāti.

Sa chassa vāti ito chassāti vattate.

Saṃkhyāpūraṇe moti ito saṃkhyāgahaṇamanuvattate. Sa chassa vāti ito vāti vattate.

Loti vattabbe vibhattilopena la iti vuttaṃ. Do ca ro ca = darā, tesaṃ. Dassa ḷatte soḷasa, rassa

ḷatte cattāḷīsaṃ. Dasapaṇṇarasādīsūti dasaekadasāti dvīsu dassapaṇṇarasasattarasādisu

rassa ca neva ḷattaṃ hoti.

Vāti sa chassa vāti ito vattate. Niccaṃ yolopoti ghapato ca yonaṃ lopoti

etthānuvattitavāsaddassa vavatthitavibhāsatāya, amū tiṭṭhantīti ādisu viya kati tiṭṭhanti kati

passantīti ettha niccaṃ yolopo hotiti veditabbo. Rassattanti kvacādimajjhuttarādinā

katisaddantassa rassattaṃ. Sunaṃhisu cāti ettha caggahaṇena suhisu dīghābhāvo.

Aliṅganāmaṃ niṭṭhitaṃ.

Vibhatti cettha vihitattā vibhattisaññattā ca vibhattibhutā paccayā antā etesanti =

vibhattippaccayantā. Pañcamiyā attho = pañcamyattho, tasmiṃ.

Vibhattisaññā etesanti = vibhattisaññā, tena to ādayo pañcamyatthādisu vihitattā

pañcamīsattamīvibhattisaññāyo honti. Vibhattisaññāyoti ettha ca "kvacādi" sutte

kvaciggahaṇena uttarapade rassattābhāvā, iminā nipātanena tadantānaṃti

toādipaccayantānampi vibhattyantapadamiti katvā padavohāro siddho hoti.

Kissāti kissa ka ve cāti ito kissa iti ca ku hiṃhaṃsu cāti ito kuggahaṇaṃ cānuvattate.

Tro ca to ca tho ca tratothā, tesu,

Sabbaggahaṇaṃ sabbādesatthaṃ.

[SL Page 360] [\x 360/]

Thaṃ ca dāni ca ho ca to ca dho ceti = thaṃdānihatodhā, tesu paccayesu. Caggahaṇaṃ

sabbaggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. Paratoti uparīti attho aniccatoti aniccākārenāti attho.

Kvaci toppañcamyattheti ito kvacīti ca vattate.

Tro ca tho ca = trathāti vattabbe tratha iti vibhattilopena niddeso. Avibhattilopaniddeso vā,

sabbatthāti ettha vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamāti thappaccaye dvittaṃ. Evaṃ uparipi.

Kismāti niggahītalopaṃ katvā vuttaṃ.

Teneva vuttaṃ vuttiyaṃ kimiccetasmāti ādi,

Hiṃ ca haṃ ca hiñcanaṃ cāti viggaho

Kissa ka ve cāti ito kissāti vattate.

Ho ca dho ca = hadhā,

Adhikāroyanti kāleti ayaṃ yogo, idaṃ adhikārasuttameva, na vidhiparibhāsāti.

Kiñca sabbo ca añño ca eko ca yo ca ku cāti viggaho. Kinti vatvā puna ku iti vacanaṃ kūti

nipātadassanatthaṃ. Dācanaṃ ca ku iccetasmā eva bhavatīti dassanatthaṃ. Dā ca dāvanaṃ ca

= dādācanaṃ.

Dāti kiṃsabbaññekāditonuvattate tena tambhā dāni cāti ettha caggahaṇaṃ

dāppaccayānukaḍḍhanatthaṃ.

Rahi ca dhunā ca = rahidhunā, casaddo dānippaccayasampiṇḍanattho.

Sabbassimasse vāti ito sabbassa imassāti cānu vattate.

A dhunāmhi cāti ettha caggahaṇaṃ pubbe vuttaikārādesā pekkhanti vuttaṃ.

Vibhattippaccayavidhānaṃ niṭṭhitaṃ.

Liṅgaṃ ca saṅkhyā ca vibhatti ca = liṅgasaṅkhyāvibhattiyo, tāsaṃ bhedoti

liṅgasaṅkhyāvibhattibhedo, so na vijjati etesanti = aliṅgasaṅkhyāvibhattibhedā

itthipumādiliṅgabheda - ekavacanādi saṅkhyābheda-paṭhamādivibhattibhedarahitā upasaggā

ca nipātā ca idāni vuccanteti attho. Tattha nāmikamākhyātikañca padaṃ

upavisesakabhāvamupagantvā attano atthaṃ sajantīti = upasaggā, pādayo,

samuccayatavasena saddānamādimajjhantesu nipatantīti = nipātā, cādayo bhavanti.

[SL Page 361] [\x 361/]

Pakāro ca ādikammaṃ ca padhānaṃ ca issariyaṃ ca antobhāvo ca viyogo ca tapparo ca

bhusattho ca sambhavo ca titti ca anāvilañca patthanañca ādi yesaṃ te =

pakārādikamma-pe-patthanādayo. Pakārehi jānātīti = paññā, vippakataṃ āraddhaṃ, paṇītaṃ,

uttamaṃ, pabhu sāmi, pakkhittaṃ, anto pavesitaṃ, pavāsī, viyogagato, vippavāsīti attho.

Tato paro = tapparo, samīpakato ācariyato paro = pācariyo bhusaṃti atisayena, pavuṭṭho

kāyo assāti = pavuddhakāyo,* nāgo, himavatā himavantamhā, gaṅgā pabhavati paṭhamaṃ

jāyati. Titti, paripuṇṇatā, pahūtaṃ, paripuṇṇaṃ, anāvilaṃ, apagatakālatā, pasannaṃ,

paṇihitaṃ paṇidhānakataṃ. Ādisaddena pakāsanekadesādisupi dissati, yathā: pakāsati,

padeso.

Parihāni parihāyanaṃ. Parābhavo, gatiyanti patiṭṭhāyaṃ. Parā ayanaṃ gati = parāyaṇaṃ,

parāmasanaṃ gahaṇaṃ.

Nissesena utti kathanaṃ = nirutti, niggatā vigatā kilesā etasmāti = nikkīleso, vītarāgo,

nīyyātīti niggaccati, jātiādisamudāyato ekadesassa nīharitvā dhāraṇaṃ = niddhāraṇaṃ,

nikhātoti paṭhaviyaṃ nikhaṇitaṃ, nimmakkhikaṃ makkhikānaṃ abhāvo, vāṇato nikkhanto

nibbāṇo, ādisaddena nidhānopasamābhibhavavaṇdanabhavanādisupi yathā: nikkhepo

nibbuto niggaho nipāto nilayo.

Nīharaṇe apanayane.

Suriyo nabhamuggacchati, attalābheti sarūpalābhe, ussahati gantunti gantuṃ sakkotiti attho

sarūpena kathanaṃ = sarūpakathanaṃ, ādisaddena ubbharaṇauddhāropakkantādisupi. Yathā:

antarubbhāro, uddhaṭo gajo, maggā upakkamma

Asobhano gaṇdho = duggaṇdho, bhikkhānaṃ abhāvo = dubbhikkhaṃ, sassānaṃ asamiddhi

= dussassaṃ, kicchaṃ dukkhaṃ. Dukkhena kātabbaṃ = dukkara, virūpo vaṇṇo assāti =

dubbaṇṇo.

Akkharapadādīnaṃ samodhānaṃ = saṇdhi, ekārammaṇe citta cetasikānaṃ sammā

avikkhepena samaṃ vā adhisayanato ādhānato vasanato samādhi, samaṃ pakārehi yutto =

sampayutto, samannato kiṇṇavikiṇṇo = saṅkiṇṇo, saṃratto sāratto, sambhavati etasmāti =

sambhavo. Ādisaddena

* Pabuddhakāyo

[SL Page 362] [\x 362/]

Gahaṇasamūhaākatiaṅgavohāraaṅkagahaṇavimatiādīsupi. Yathā: suddhasaṅkhyā

missakasaṅkhyā samuho saṇṭhānaṃ bodhisambhārā sammuti saññāṇaṃ saṃgaho saṃsayo.

Vividhā mati = vimati, saṃsayo. Viruddho vādo = vivādo, vigataṃ malaṃ etasmāti =

vimalaṃ. Ādisaddena nivatti nivāsa vissambharā dānavikārādīsupi. Yathā: vihāro vissāso

vivāho byāpādo.

Omukkā* avamukkā apanītā upāhanā etenāti = omukka upāhano puriso. Avakuṭṭhaṃ

pariccattaṃ kokilāyāti = avako kilaṃ, avajānanaṃ = avaññā. Vodānaṃ = visuddhi,

avaharaṇaṃ thenetvā haraṇaṃ = avahāro. Ādisaddena parājayaṭṭhiti

vippavesaovādapariyantādīsupi yathā: avajīyati, avaṭṭhiyati, gabbhokkanti, sāmaṇeraṃ

ovadati.

Aṇveti. Anugacchati, na upacchinnaṃ = anupacchinnaṃ, tasmiṃ. Anu santāne setīti =

anusayo, rathassa pacchā = anurathaṃ, sadissassa bhāvo = sādissaṃ, tasmiṃ.

Nadimaṇvavasitāti nadiyā saha avabaddhāti attho. Rukkhaṃ anu taṃ pati itthambhūtassa

ākkhyāne kathane, yadettha maṃ anu maṃ pati maṃ uddissa ṭhapitaṃ taṃ dīyatu.

Byāpanicchā = vīcchā.

Salakkhaṇādīhi paricchijja neyyaṃ ñātabbaṃ = pariññeyyaṃ, pariharati parivajjeti,

parivisatīti = bhojeti.

Adhikabhūtaṃ sīlaṃ = adhisīlaṃ, adhibrahmadatteti brahmadattissarāti attho paṭhaviṃ

adhisessati paṭhaviyā upari sayissatīti attho. Adhibhavīyatīti = adhibhavanaṃ, adhimokkho

nicchayanaṃ, pāpuṇane paṭilābhe.

Abhikkamatīti = purato gacchati. Sarūpassa bhāvo = sāruppaṃ.

Akkhaṃ cakkhuṇdriyaṃ ghaṭitaṃ nissitanti paccakkhaṃ, ñāṇaṃ, ācariyato patīti ācariyassa

patinidhi.

Suṭṭhu samucchinnakilesānaṃ apunāgamanena gatoti, sammā antadvayamaṇvāgamma

majjhimāya paṭipadāya gatoti = sugato.

Abhividhimhīti abhibyāpane.

Atirocatīti atikkamitvā virocatīti attho atikkamitvā ito gatoti = atīto, antaṃ atikkantaṃ =

accantaṃ. Ādisaddena atirekādīsupi: yathā. Atirittaṃ. Visiṭṭhe atidevo.

* Omuttā

[SL Page 363] [\x 363/]

Apasālāyāti sālaṃ vajjetvāti attho. Vuddhe there apacāyituṃ pūjetuṃ sīlaṃ assāti =

vuddhāpacāyī. Ādisaddena byāpārādesāvādādīsupi.

Upatiṭṭheyya upagantvā tiṭṭheyya, upakhāriyanti doṇaṭṭhaṃ cayaṃ. Cayaparimāṇāya

khāriyā adhiko doṇo upakhāriyaṃ doṇoti vuccati. Sāmaṇerabhūmito uparibhāvaṃ

sampattattā upasampanno. Pubbakamme pubbakiriyāyaṃ, upakkamoti pāṇātipātādīhi

viramaṇacitto payogo. Soceyyaṃ sucibhāvo, taṃ paccupaṭṭhānaṃ assāti =

soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, sīlaṃ, upādānaṃti duṭṭhugāho. Bhuso āyāso = upāyāso,

balavakāraṇaṃ = upanissayo, ādisaddena upanissayayūpakaraṇa upādānādīsupi.

Upasaggā nipātā ca taddhitakitakādipaccayā cāti ime tayo anekā ca anekatthavisayā cāti

neruttikā niruttiācariyā abravunti attho.

Nāmākhyātavisesakattā nāmāākhyātapadānaṃ visesakabhāvato idaṃ upasaggānaṃ

atthavantatāya liṅgasaññābhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

Sesato lopaṃ gasīpiti ito lopaṃti vattamāne:

Āvuso ca upasaggā ca nipātā ca ādī yesanti viggaho. Sasaṅkhyattanti tvaṃ āvuso tumhe

āvusoti evaṃ ekattabahuttasaṅkhyāsahitattadassanatthaṃ.

Nāmikamābyātakitakapadamupecca visesakabhāvena upagantvā attano atthaṃ sajantīti

pādayo vīsati upasaggāti vuttā padānaṃ ādimhi ca majjhe ca antarā ca ante ca nipatattīti =

nipātāti cādayo vuccanti.

Ādipubbesu pahāroti ādisu paharaṇanti ādinā viggahe kammadhārayasamāso kātabbo.

Parābhavanaṃ = parābhavo, nivasanaṃ nivasanti etthāti vā = nivāso viharaṇaṃ vibharanti

ettha etenāti vā = vihāro. Suṭṭhu bharaṇaṃ sobhano vā bhāro puttadārānanti subhāro,

atikkamitvāharaṇaṃ = atihāro upahāro, sakkāsakaraṇaṃ evaṃ yathānurūpaṃ nāmavisesake

dassetvā idāni akhyātavisesakepi dassetuṃ paharatīti ādi vuttaṃ. Tattha yasmādapeti

bhayamādatte vā tadapādānantī ādisu apeti ādatte apādānanti ādiñāpakadassanato

upasaggā dhātunāmehi pubbeyeva yojetabbāti. Pasiddhaṃ bhavatiti ādisu upasaggato

silopova na samāso.

[SL Page 364] [\x 364/]

Koci upasaggo pasiddhaṃ dhātvatthaṃ bādhayati. Yathā:pādānaṃ apanataṃ aparajjhatīti ādi.

Koci dhātvatthaṃ anuvattati, yathā:patiṭṭhito ārādheti. Tameva dhātvatthaṃ añño aparo

upasaggo viseseti, yathā: pahato anurādheti ādi. Iti upasaggānaṃ gati atthesu pavattanī

tidhā tippakārāti attho.

Upasaggavivaraṇaṃ.

Evaṃ upasaggānaṃ sarūpabhedamatthavibhāgaṃ ca dassetthā idāni nipātānaṃ

samuccayādiatthavibhāgaṃ sarūpavibhāgaṃ ca dassetuṃ samuccayapatisedhavikappanāti ādi

āraddhaṃ. Tattha samuccayanaṃ sampiṇḍanaṃ = samuccayo. Vividhakappanaṃ =

vikappanaṃ, pūraṇaṃ nāma atthapūraṇaṃ padapūraṇaṃ cāti evamādi attho assāti =

samuccayavikappanaṭisedhapūraṇādiatthaṃ. Asatvassa adabbassa samuccayādissa vacanaṃ

kathanaṃ assa atthīti = asatvavācikaṃ. Nipāto eva = nepātikaṃ. Padanti nāmābyātopasaggato

visiṭṭhaṃ nepātikapadaṃ, nipātaṃ padalakkhaṇanni attho. Tattha asatvavācikanti iminā

nāmikapadato nivattanaṃ sesapadattayato nivattanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.

Tatra tesu, ca iti ayaṃ nipāto samuccaye aṇvācaye itirītarayoge samāhāre avadhāraṇe cāti

evamādisu vattateti yojanā. Samuccaye annañca pānañca vatthasenāsanāni cāti udāharaṇaṃ.

Yatra kiñci vidhāya aññena vākyena puna aññaṃ upadissati so aṇvācayo. Yathā: dānañca

dehi sīlañca rakkhāhīti. Itarena ca itarena ca yogo = itarītarayogo. Yathā: caṇdo ca suriyo

ca. Dvinnaṃ vā bahunnaṃ vā padānaṃ saṅgati padhāno = samāhāro. Yathā: mukhaṃ ca

nāsikā ca sīhā ca vyagghā ca acchā ca, avadhāraṇe. Byañjanantassa vo chappaccayesu ca

chappaccaye cāti atthe vā iti nipāto vikappanādisu, vikappane: devo vā māro vāti ādi.

Upamāne: madhuvā maññatīti, samuccaye: rājato vā corato vāti ādi. Vavatthita vibhāsāyaṃ

"vā paro asarūpā."

Na iccādayo paṭisedhattho. Yathā: nābhatanti, no hetambhante, mā bhāyi, alaṃ te idha

vāsena, halaṃdāni pakāsituṃ pariyatti nāma idha sāmatthiyaṃ. Alaṃ mallo mallassa, bhūsane

alaṃkato.

Atha iti pañhe anantariye adhikāre cāti evamādisu vattati. Aṇvācako atho atho

oṭṭhavacittakā, atho te adurāgatanti.

[SL Page 365] [\x 365/]

Hi iti ayaṃ hetuavadhāraṇatthesu vattati. Yathā:maraṇantaṃ hi jīvitaṃ, jinavacanayuttaṃ hi.

Pana iti viseseva. Yathā: kiṃ pana kāraṇaṃ, idampana vighāsādassa ekaputtakaṃ.

Atthi sakkā labbhā iti ete tayo nipātā paṭhamāya vibhattiyā atthena yujjantīti attho. Atthi

cittaṃ, atthi imasmiṃ kāye kesā, santīti attho. Sakkā jetuṃ, taṃ kutettha labbhā.

Āvuso ādayo āmantaṇe ālapane vattantīti attho. Tattha āvusoti samaṇassa samaṇānaṃ vā

ālapane, ambhoti mahāpurisānaṃ, re are hareti hīnassa ālapane, jeti dāsiālapane.

Divādayo paṭhamāya ca dutiyāya ca atthe vattanti.

Samādayo tatiyatthe yathā: sayaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ attanāti attho. Sammāsambuddho, tattha

sammāti aviparīte.

Kinti kena nu kho kāraṇena.

Suttasoti suttena aniccatoti aniccākārena. Ekadhāti ekena pakārena.

Tavetuṃpaccayantā nipātā catutthiyā atthe vattanti. Yathā: kātave kātuṃ vajati.

Samantāti ādayo sattamiyatthe. Samantāti sabbadhi. Sāmantāti samantato, parito samantato,

abhito purato, samantato, samīpe, ekajjhanti ekatra, ekamantanti ekasmiṃ anurūpaṭṭhāne.

Heṭṭhāti adho, uparīti uddhaṃ, tiriyanti samantato, sammukheti abhimukhe, āvi pakāse,

raho rahasi, tiroti paṭicchanne, antoti abbhantare, antarāti vemajjhe, antaranti anto, oranti

imasmiṃ passe, pāranti parasmiṃ passe, ārā ārakā iccete dūre. Pacchāti apure, pure pubbe,

huranti paratthe, pecca paraloke.

Sampati idāni, āyati anāgato kāle, ajja asmiṃ dine, parajja paradine, hīyo atitadine, pare

atīte, sajju taṃkhaṇe, sāyaṃ atthaṃgatasamaye, pāto pabhāte, kālaṃ kālaṃyeva, kallaṃ

patirūpaṃ, divā dinaṃ, rattaṃ ratti. Niccaṃ nāma satataṃ, bhūtapubbaṃ bhūtapubbe.

Iti vibhattiyuttāni nipātapadāni.

[SL Page 366] [\x 366/]

Appeva appevanāma, sambhaveyyāti parisaṃkatthe, nu saṃsayatthe, yathā: ahosiṃ nu kho

ahanti ādi.

Addhā ekaṃsena, aññadatthu ekaṃsena.

Eva tīsu avadhāraṇesu yoga - aññayoga - atiyoga - vasena yathā: eseva maggo natthañño

maggo, esamaggo visuddhiyā, etesu kaccādayo pucchatthe vattanti yathā: kacci kataṃ taṃ.

Devatā nu si tvaṃ, kinnu santaramānova nanu iti codetukāmatāya, parassa

abhimukhīkaraṇe-idaṃ bhante kathaṃ, kiṃsūdha cittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, kiṃkāraṇaṃ.

Evaṃ iti itthanti imāni nidassane.

Iti tasmā hetumhā. Abhinaṇdīti ādisu vākyaparisamattiyaṃ. Yāvāti ādayo

kālādiparicchedanatthe. Yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva kiṃ tvamākaṃkhasi.

Evanti ādayo sampaṭicchanatthe. Yathā: evaṃ bhante, sāhu sādhu. Lahuṃ opāyikaṃ

paṭirūpaṃ imāni tīṇi nāmikānipi honti. Āma bhante.

Yathādayo sabhāgatthe sadisatthe, yathāsaddo yoggatādisupi. Yathā sarūpaṃ, yathā hi.

Jinavacanayuttaṃ liṅgaṃ, yathāsatti karoti, sāmaññena vuttatthassa sarūpanidassanetaṃ.

Yathā, a-ā-i-ī-pe-aṃ iti: upadese, evaṃ nisīditabbaṃ evaṃ abhikkamitabbanti ādi.

Kiñcāpi so kammaṃ karoti pāpakaṃ, yadi nāmāti attho gahetabbo.

Garahāyaṃ: aho apaṇḍitā, pasaṃsane: aho acchariyo jino, patthane: aho vatāyaṃ pabbajjeyya.

Nāma iti nipāto garahādisvatthesu. Yathā: atthi nāma tumhe, sāvakāpi nāma evaṃ

mahiddhikā, idaṃ nāma, kiṃ nāmetaṃ.

Sādhūti pasaṃsane, yathā: sādhu sādhu sāriputta, sādhu me bhante bhagavā dhammaṃ

desetu.

Iṃgha metaṃ pānīyaṃ āhara, haṇda piṇḍaṃ paṭiggaha. Idha codanaṃ nāma katvatthe

ussāhanaṃ. Sādhu suṭṭhu evametanti anumodane. Yathā: parehi pattiyā dinnāya sādhu

suṭṭhūti anumodati, evametaṃ mahārājāti.

[SL Page 367] [\x 367/]

Kirāti anussavaṇe, assaddheyyo ca. Yathā: saccaṃ kireva māhaṃsu. Assaddheyyo:paṭhamaṃ

tīni patantā cittassārammaṇe.

Kira nūna anumānādisu, anumāne: naha nūna so dhammavinayo orako, anusaraṇe: sā nūna

sākapatitā, parivitakkaṇe: sohaṃ nūna ito gantvā.

Sahādayo samakiriyāyaṃ. Yathā: puttena saha āgato, puttena saddhiṃ avippavāsaṃ.

Vinā rite vippayoge. Vināpi gaggena, rite saddhammena.

Nānā te kulā,puthu visesā kilesā janetiti = puthujjano.

Visuṃ kammaṃ kariṃsu.

Duṭṭhu kataṃ, kūkataṃ.

Puna ca paraṃ, saṃkhyāvibhāge-ekadhā, dvikkhattuṃ, sakiṃ muggo nimuggo.

Appatthe: īsakaṃ gacchati, sanikaṃ karoti

Sīghe: khippaṃ karotīti ādi dīghakāle: ciraṃ gantvā, cirassaṃ vata.

Saṃkāyaṃ avaṭṭhāne: evaṃ ce sattā jāneyyuṃ, yadi hantassa pakuppeyyaṃ.

Thire: yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti, avadhāraṇe: dhuvaṃ buddho bhavissasi, visāde santāpe:

yathā hā bho puṇṇo mato.

Abhāsane: tuṇhībhūto.

Paccakkhe: sacchikatvā.

Asacce: musā me bhaṇamānāya, idaṃ kho micchā viparītepi: micchādassanaṃ, alikaṃ

bhāsati, yaṃ vuttaṃ.

Āsiṭṭhamāsiṃsanaṃ, tasmiṃ: suvatthi hotu.

Tūnādippaccayantā ussukkane uttarakirayāpekkhane. Yathā: ko disvā nappasīdeyya

Padattayāti nāmākhyātopasaggasaṅkhātapadattayato, muttaṃ vimuttaṃ hutvā padānamantare

nipatati taṃ nepātikaṃ padanti vuttaṃ. Yaṃ akhyayasalakkhaṇanti yaṃ vibhatti vacanādi

bhedepi na byayati na vibhijjatī ti = abyayaṃ. Tadeva aññā sādhāraṇaṃ lakkhaṇamassāti =

abyayasalakkhaṇaṃ, taṃ nepāti kanti daṭṭhabbaṃ.

[SL Page 368] [\x 368/]

Pañcadhā ṭhitanti ettha ca visadākāravohārasaṅkhāto pumā eva liṅgaṃ

saddatthavisesagamanaṃ etassāti = pulliṅgaṃ, purisādināmaṃ. Avisadākāravohārasaṅkhātaṃ

itthīliṅgamassāti = itthiliṅgaṃ, kaññādi nāmaṃ ubhayākāravimuttivohārasaṅkhātaṃ

napuṃsakaṃ liṅgamassāti = napuṃsakaliṅgaṃ, cittādināmaṃ. Tāneva tīṇi liṅgāni assāti

sabbanāmikapadaṃ, natthi pumādi saṅkhātaṃ liṅgamassāti = aliṅgaṃ, tumhaṃ amhaṃ iccādi.

Iccevaṃ saliṅgāliṅgavibhāgena nāmikapadaṃ pañcadhā ṭhitaṃ vavatthitanti attho.

Nāmikavivaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ nāmikanayo dutiyo.

Ettāvatā saliṅgāliṅganāmesu nāmikavibhattyavatāraṃ dassetvā idāni tāsaṃyeva vibhattīnaṃ

atthavibhāge dassetuṃ atha vibhattīnamatthabhedāti ādi āraddhaṃ. Atthabhedāti

atthavibhāgā. Idha adhippetavibhattiyo sarūpato vacanatthato pabhedato ca dassetuṃ

ekampi atthanti ādi vuttaṃ. Ekampi purisādiatthaṃ, puriso purisāti

ekattabahuttasaṅkhyāvasena ca purisaṃ purisenāti kammādikārakayogabhedavasena ca

vibhajanti vibhattiṃ katvā jotentīti = vibhattiyoti vacanatthadassanaṃ. Syādayoti

sarūpanidassanaṃ, sattavidhāti pabhedadassanaṃ ettha ca vibhattibhedavacanabhede ca

samupalabbhamānaṃ purisakaññācittādisaṅkhātaṃ dabbaliṅgādittikaṃ saddattho. Yaṃ pana

vibhattivacanabhede saṅkhyākammādidvikaṃ na aṇveti, na vibhajjati, so vibhattyatthoti

kesañci hoti. Pavatyaṇveti rukkhādivibhatti vacanantare saddattho so vibhattyattho.

Saṅkhyākammādibhede, ekacittādi yā saṅkhyā ekādisaṅkhyāsaddānamevatthoti kitakādihi

abhihitakammādikañca kitantādi saddānamevatthoti dabbaliṅgaparimāṇattikañca

saṅkhyākammādikañcāti ayaṃ pañcavidhoti attho. Pakati saddattho eva.

Vibhatti pana jotikā tā liṅgatthe paṭhamāti vacanato bhavati ca

jātiguṇādippavattinimittamādāya atthesu saṅkhyādikañca saddo vadati. Yadicchāvasenāpi

līnassa rukkhādivacanassa abhidhānamatte kathanamatteyeva jotetabbe paṭhamā vibhatti

hotīti attho. Līnanti tilīnaṃ, purisoti ādinanti

[SL Page 369] [\x 369/]

Puriso aggayo satthāro venateyyo nāvikoti evamādīnaṃ yā purisa aggi satthu vinatā nāvāti

ādikā eyaṃ liṅgapakatiākāro, eyya ikaiccevamādikā paccayāti evaṃ pakatipaccayādīnaṃ

vibhāgassa bhedassa parikappanāya saddalakkhaṇena nipphāditānaṃ saddassa

cittasamuṭṭhānavacighosassa uccāraṇānantaraṃ viddhaṃsanatāya tāya puna

nipphādetumasakkuṇeyyassa sutānupubbiyā manasā sampiṇḍetvā alātacakkaṃ viya

samuditākārena gahitattā sutasaññassa saddapaṭirūpakānaṃ taṃsadisapaṭibhāgānaṃ

avabodhanatthaṃ paṭhamaṃ ṭhapetabbaṃ purisa aggi satthu vinatā nāvāti ādi pakatirūpaṃ

līnaṃ aṅgaṃ liṅganti vuccati. Idāni līnassa apākaṭassa saddatthassa gamanato bodhanato

atthassa liṅganatotipi liṅgaṃ pāṭipadikanti dassetuṃ atha vāti ādi vuttaṃ. Visadoca avisado

ca ubhayarahito ca yo purisādinaṃ gamanādibhedo ākāro, so eva vacanatthatāya vohāro

pumādibhedajānane hetuttā pumitthinapuṃsakaliṅganti dassetuṃ visadāvisadāti ādi vuttaṃ.

Līnassa gamanatoti purisādisaddassa appayogo līnassa apākaṭassa purisādiatthassa

gamanato bodhanato liṅgaṃ tasseva vacanatthassa liṅganato ñāpanato liṅganti. Evaṃ hi

liṅgadhātubhedaatthānugatanāmavasena vā pāṭipadikanti "pāṇinīye" āgataṃ aparaṃ

nāmadheyyaṃ assāti pāṭipadikāparanāmadheyyaṃ. Syādivibhattyantapadassa pakatirūpaṃ

yaṃ liṅgarūpaṃ liṅgañca nipaccateti iminā nipphāditaṃ, yaṃ ca taddhitasamāsādisuttena

laddhanāmabyapadesaṃ tadubhayaṃ cettha liṅganti vuttaṃ. Liṅgassa attho nāma

upādipaññattisaṃkhāto ghaṭapaṭādivohārattho ca, paṭhavidhātu

phassādisabhāvadhammānaṃ kakkhaḷattaphusanādisāmaññakāro vāti sambaṇdho.

Pabaṇdhavisesākārenāti pāṇisantānesu

kammasamuṭṭhānādirūpakalāpasantatipabaṇdhavisesākārena aniṇdriyabaddhasantānesu

bhumipabbatādīsu utujakalāpasantatippabaṇdhavisesākārena ca pavattamāne rūpādayo

bahiddhā suddhaṭṭhakabhūte vaṇṇādayo ca ajjhattike rūpakkhaṇdhādayo vatthudhamme

ca, upādāya nissāya, paññāpiyamāno tena tena devamanussatiracchānādinā ca

bhūmipabbatakesalomageharathaghaṭapaṭādinā ca pakārena ñāpiyamāno,

tadaññānaññabhāvena tehi

[SL Page 370] [\x 370/]

Rūpādihi dhammehi aññatthena anaññatthena ca anibbacaniyo. Yadi hi rūpādiatthassa

ghaṭādino vā aññattho siyā. Tadā visuṃ upalabbhaniyatātippasaṅgo. Anaññāta rūpādīnaṃ

viya anekatātippasaṅgo siyāti padānamatthodissate tasmā tadubhayākārena avacanīyo

rupādiṃ nissāya sambhavato sasavisāṇādisu viya na ca accantābhāvato, rūpādīnaṃ

samuhasantānaavatthādibhedo. Sāsane upādāya paññattisaṃkhāto ghaṭādivohārattho ca

liṅgassa attho nāma. Sā atthapaññattiti pi vuccati imassa pana vohāratthassa dīpakaṃ liṅgaṃ

nāma. Paramatthato vijjamānassa samuhasantānādiatthasamaññāpanato ca pakāsanato

avijjamānassa samuhasantānādiatthasamaññāpanato ca pakāsanato avijjamānapaññattitipi

vuccati idāni vijjamānapaññattiyā atthabhūto paramatthatopi liṅgasseva atthoti dassetuṃ

paṭhavidhātuphassādīnanni ādi vuttaṃ. Tattha paṭhavīdhātuādīnaṃ rūpadhammānaṃ

phassādīnañca sabhāvadhammānaṃ attano attano sabhāvena

kakkhaḷattaphusanādilakkhaṇena upalabbhamānānaṃ paramatthadhammānaṃ

atītādikāḷabhedena apāyabhūmiādisaddena ca ajjhattikabāhirasantānādibhedena ca

bhinnānaṃ vijātiyavinivatto. Apaṭhavidhātu aphassādivisadisajātiyehi dhammehi vinivatto

sajātiyasādhāraṇo

samānajātiyānaṃpaṭhavidhātuphassādīnampikakkhaḷattaphusanādisabhāvānaṃ nivattanena

sādhāraṇabhūto yathā saṅkhetamāropasiṅo khalattā paṭhavidhātu. Ārammaṇaṃ phusatīti

phassoti evamādināpavattapubbasaṃketānurūpaṃpubbagahitanāmadheyyānurūpaṃ buddhiyā

gahitāvayavabhedassa tadaññasambhave kakkhaḷattaphusanādilakkhaṇamatte katassa

ajjhāropanena apekkhaṇena siddho vijjamānapaññattibhūtotajjātipaññattiyā atthoti. Saṅkhāto

kakkhaḷattaphusanādisāmaññākāro ca hoti. Taṃ vijjamānāvijjamanapaññattivasato dvidhā

liṅgaṃ. Tadattho sammutiparamatthavasā dvidhāti so pata yathāvutto sammuti

paramatthabhedo liṅgattho vidhāti sambaṇdho.

Tehi liṅgasaṅkhyādīhi vinimmutto tabbinimmutto upasaggādīnaṃ ādisaddena kesañci

nipātānañca padānamattho cāti. Ayaṃ dvidhopi kammādisaṃsaggarahito suddho kevalo

suddhattho nāma. Yo pana paccati odano gantabbo maggoti ādinā ākhyātena kitakena

taddhitena ca samāsena ca vutto, kammādikārakehi sāmiādīhi ca saṃsaṭṭho sahito attho

puna dutiyādīnaṃ avisesattā sopi paṭhamāyeva visayo,

[H marusi36]

[SL Page 371] [\x 371/]

Yathā dhammo eso desīyati, bhagavā dhammaṃ deseti kitakābhihito: svākkhāto bhagavatā

dhammo, saggaṃ gato puriso. Taddhitābhihito: ābhidhammiko, vāsiṭṭho. Samāsābhihito:

āgatasamaṇo vihāro, jitiṇdriyo samaṇo. Upasaggānamatthe kesañci

kammādisaṃsaggarahitānaṃ nipātasaddānamatthe ca suddhe liṅgasaṅkhyādiatthe ca

ākhyātādīhi abhihite kathane kammādiatthe ca paṭhamāvibhattiyeva hotīti attho.

Saliṅgeti pumādiliṅge sahite kirayāya sabbantarahite suddhadabbe. Tāva udāharaṇaṃ

dassīyati.

Evaṃ sasaṅkhāparimāṇāsu. Eso puriso tiṭṭhati. Ettha hi kirayāya sambaṇdhe

abhihitakattusaṃsaṭṭho attho siyā, tasmā kirayārahito ca dassito ca nāmamālā viya. Evaṃ

ekādisaṅkhyāparimāṇesupi ettha hi purisādisaddā yathākkamaṃ

pumitthinapuṃsakasahitatthavācakā tattha ekatthābhidhāne sati ekavacanaṃ,

bahutthābhidhāne bahuvacanaṃ evaṃ uparipi ekādisaddānaṃ pakatiyā ekādigaṇanatthāya

saṅkhyāpi saddatthato.

Evaṃ doṇoti soḷasanāḷi. Khārīti doṇaṭṭhakadvayaṃ āḷhakamiti catunāḷiatthamatte

adabbabhūte samuccayānādi sambhāvamatte.

Ālapane cāti ālapanatthādhike ca liṅgatthe paṭhamāvibhatti hotīti attho. Tattha ālapananti

kathanaṃ, āmantaṇanti abhimukhaṃ katvā mantaṇaṃ, sambodhananti attho.

Laddhasarūpassāti* nipphannasarūpassa vatthuno. Kiriyāyoga sambaṇdhassa abhāvato

āmantaṇatthassa kirayānimittato sambhavati idanti ālapanaṃ. Vuttañcāti mañjūsāya:

Vijjamānassa pageva siddhatthassa purisāti saddena vacanena abhimukhīkaraṇaṃ

āmantaṇaṃ nāma vidhātabbeti bho purisa tvaṃ rājā bhava iti evaṃ vidhātabbe taṃ

āmantaṇaṃ nāma natthi. Siddhassa anuvādo āmantaṇaṃ, asiddhassa idha rājabhāvassa

vidhānaṃ vidhi, tasmā bho rāja rājā bhavāti vattuṃ na vijjatīti adhippāyo.

Karīyatīti = kammaṃ, kammameva attho = kammattho, tasmiṃ-kammatthe abhidhātabbe

abhidheyyo ca. Tato ca vibhattiyoti avisesena vuttattā kammasaṃsaṭṭhavācakaliṅgato

dutiyāyeva hotīti, ayaṃ pana dutiyā ākhyātādinā anabhibhiteyeva kammatthe

* Saddasarūpassa.

[SL Page 372] [\x 372/]

Bhavati. Imassa pana kammatthassa kammani dutiyāyatthoti sutte ca kammaniyatthoti

avatvā dutiyaggahaṇameva ñāpakaṃ, abhihite kammani dutiyāya asambhavato, kammani

dutiyāyaṃ sati idha visesanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Avisiṭṭhassa byaticārasambhave sati

visesena sātthakambhavati yathā nīluppalanti ādisu viya. Vacanatthato sarūpato pabhedato

ca kammaṃ dassetuṃ kiṃ kammanti pucchā. Yaṃ vā atthaṃ karoti nibbatteti vikaroti

vikāramāpādiyati yaṃ vā kirayāya pāpuṇāti taṃ kārakaṃ nibbattanādikirayānimittaṃ idha

kārakavisaye paṭhamaṃ puriso karotīti liṅgavacanaṃ ca kālavisese vacanaṃ ca ekavacanaṃ

ca āmantaṇaṃ appadhānaṃ. Tasmā yaṃ akāsi kāriyatīti yo karoti ye karonti ādināpi na

virujjhati. Karotīti = kārakaṃ, sādhetiti = sādhakaṃ kattukammasamacetāya gamana

pacanādikirayāya nipphatti kārakaṃ, tasmā kammādibhāveyeva bhāvato. Okāsoti

adhikaraṇaṃ. Kattukammānaṃ ādhāroti attho.

Tatthāti kārakaṃ chabbidhanti vuttakārakādhikāre. Sabhāvato parikappato cāti rūpaṃ passati,

saddaṃ suṇātīti ādisu viya attano sabhāvena vā vijjamānena vā asantaṃ ghaṭaṃ karoti,

abhāvaṃ visayaṃ karotīti ādisu parikappato vā kammādimhi sati

nibbattanaapanayanavidhānādikirayānaṃ sambhavato ca sambhavitāya kammādīnaṃ

channampi kirayāsiddhinimittabhāvato kārakanti ayaṃ vohāro siddho eva hoti, na

viruddhoti attho. Nibbattanīyanti sarūpena nipphādanīyaṃ vikaraṇiyanti

vikāramāpādanīyaṃ. Pāpanīyanti kāyādīhi pāpuṇitabbanti attho. Mātāputtanti ādi

udāharaṇaṃ. Mātāti vijāyanakirayāya vijjamānakattukārakaṃ. Puttanti

vijjamānakammakārakaṃ. Vijāyatīti kattusamavetāya kammanimittāya kirayāya nidassanaṃ.

Putte asati kiṃ sā vijāyeyya. Tasmā putto vijāyanakirayāya nimittatāya kārakameva bhutto

ojāsaṃkhāto āhāro pubbe asato sukhassa kammuno kammasaṃnissitajananakirayāya ca

hetukattukārakaṃ devadatto manasā parikappito sakatakammuno kattukārakaṃ nāma

aṅgāranti vikaraṇīyaṃ. Sato aññathattāpādānalakkhaṇaṃ kammaṃ. Kaṭṭhanti

aṅgāreṃpādānabhūtaṃ visesanaṃ. Suvaṇṇassa keyūrādikaraṇaṃ, vihīnaṃ lavaṇaṃ ca

vikaraṇameva. Keyūraṃ nāma bāhuvalayaṃ. Vihayo lunātīti bahuvacanaudāharaṇaṃ.

Nivesananti kāyikādi pavesanakirayāya pāpuṇitabbaṃ vijjamānakammaṃ. Ādiccanti ādi

[SL Page 373] [\x 373/]

Dassanādimānasakirayāya pāpuṇitabbaṃ kammaṃ. Payirupāsanīti paṇḍitehi vuttaṃ

vacanaṃ sakkaccaṃ sotuṃ upagantvā nisīdatīti attho.

Kattukirayāhikammantanti yaṃ kattunibbattanādikirayāhi kammaṃ pāpuṇitabbaṃ vatthu

nibbattanīyaṃ = nibbatti.* Kammani tippaccayo, gatīti ādisu viya. Evaṃ vikaraṇīyā = vikati,

pāpuṇiyā = patti. Tesaṃ nibbattanīyādīnaṃ bhedena taṃ kammaṃ tividhammataṃ.

Tatthodāharaṇaṃ: sukhaṅgāranivesanti sukhaṃ janayati, aṅgāraṃ karoti, nivesanaṃ pavisatīti.

Sakkatagatthe pana "kattunicchitatamaṃ kammanti kammasaññāya vuttattā anicchitaṃ ca

icchitañca icchitānicchitañca kathitākathitaṃ cāti anicchitādīnaṃ visuṃ kammasaññā vuttā.

Idha pana kaccāyane icchitādibhedamanapekkhitvā icchitādīnaṃ sabbesaṃ saṅgāhakavasena

vādhikārena yaṃ karoti taṃ kammantī vuttattā iminā sabbattha kammasaññā hotīti dassetuṃ

ettha cāti ādi āraddhaṃ. Tathāti yathā yācanakirayāya vattuṃ anicchitatarattā yaññadattanti

appadhānaṃ, kattunicchitamaṃ kammanti iminā akathitakammaṃ. Idha pana tadubhayampi

yācanakirayāya pattabbato kammasaññaṃ labhati. Evaṃ dvikammikāya bhikkhanakirayāya

anicchitatarattā samiddhanti akathitakammaṃ. Nayati kirayāya ca gāmanti appadhānaṃ,

pucchanakirayāya ca bhavantanti appadhānaṃ, vacanakirayāya bhikkhūti appadhānanti

yojetabbaṃ. Kaṭo karīyateti ettha karīyateti iminā ākhyātena karīyamānakaṭakammassa

vuttattā puna dutiyā na hoti. Evaṃ uparipi. Desitoti iminā kitakena dhammoti

abhihitakammaṃ dvikammake. Yācīyateti iminā appadhāno yaññadatto abhihitakammaṃ.

Idha pana kammatthe dutiyāti suttato dutiyā icceva ito paramadhikāroti daṭṭhabbo. Gati ca

buddhi ca bhujo ca paṭho ca haro ca karo ca sayo ca te ādayo yesanti viggaho. Ettha ca

gatīti paccayantavasena gamudhātu vuttā, buddhīti ippaccayavasena budhadhātu vuttā.

Payojakakattubhūte kammanīti, gamayatiti ādisu kāritappaccayogesu hetukattārā

gamanādisu payojetabboti payojjo. Soyeva payojjo ca gamanādikirayāya sayaṃ kattubhāvato

kattā cāti = payojjakattā, tasmiṃ payojjakattusaṅkhāte

* Nipaphatti

[SL Page 374] [\x 374/]

Kamme taddīpakato liṅgamhā iminā vikappena dutiyā. Dutiyapakkheti iminā dutiyāya

abhāvapakkhe tamañño payojitaṃ gāmaṃ gacchantaṃ purisaṃ gantuṃ samatthaṃ añño puriso

gacchāti payojeti pesetīti attho. Purisaṃ gamayatīti siddhaṃ gāmanti purimasuttena siddhaṃ.

Sabbatthāti purisaṃ lekhaṃ lekhayati, purisena vā lekhaṃ lekhayatīti. Evaṃ sabbattha

anabhihite kattari pakkhe tatiyāpi yojetabbā. Kāriteti visesanaṃ. Kimatthanti imassa phalaṃ

dassetuṃ vuttakāriteti kitti ādi gamīyateti iminā ākhyātena kattukammassa abhihitatti iminā

dutiyā na bhavatiti dassetuṃ abhihiteti ādi vuttaṃ purisenāti payojakena.

Kālo ca addhā ca = kāladdhā, tesaṃ-kāladdhānaṃ. Aññassa asutattā kāladdhānavācīhīti

atthato siddhaṃ. Gavapānanti sappinavanītādigorasapānaṃ. Anena gavapānadabbena

sattāhassa accantaṃ saṃyogesati sattāhanti dutiyā. Kirayāyogābhāvato kammatthe dutiyā na

bhavati. Saradantī assayujādi māsadvayasaṃkhāto utuviseso. Naṇdananti iṇdassa uyyānaṃ.

Tassa ramaṇīyataṃ guṇo.

Dhanupañcasataṃ koso, catukosañca gāvutaṃ, gāvutāni ca cattāri yojananti pavuccati

Kammappavacanīyehīti kammatthajotakehi dhī vinādi nipātehi pati pari anu abhi ādi

upasaggehi ca. Yuñjanaṃ = yuttaṃ. Tasmiṃ yutte. Yogeti attho. Aṇvādayo upasaggā. Tatthāti

sakkatagatthe pāṇīnīye kammappavacanīyasaññā vuttāti sambaṇdho. Lakkhīyati

sallakkhīyati upalakkhīyati etenāti lakkhaṇaṃ, upalakkhaṇaṃ saññānaṃ.

Pabbajitamanūti pabbajitaṃ pati pabbajitaṃ pari pabbajitaṃ anu pabbajitaṃ lakkhaṇaṃ katvāti

tasmiṃ pabbajite apare pabbajiṃsūti attho nadīmanūti ettha sahatthe. Anu avasitāti

avabaddhā. Si baṇdhaneti dhātu. Anusāriputtanti ettha anusaddo hīne sāriputtattherassa

pacchā ayaṃ paññavāti attho.

Lakkhaṇādisu atthesu lakkhaṇaṃ ca itthambhūtassa akkhāṇaṃ ca bhāgo ca vīcchā vāti

suttassa viggaho. Rukkhaṃ anūti etthāpi rukkhaṃ lakkhaṇaṃ katvā vijjotate caṇdoti attho.

Anena pakārenāti = itthaṃ. Imaṃ pakāraṃ bhūto āpanno ti itthambhūto. Tassa akkhāṇe.

Sādhu devadatto mātaraṃ patiti mātari sādhu sammā paṭipanno.

[SL Page 375] [\x 375/]

Maṃ patīti maṃ uddissa yo ṭhapito bhāgo, taṃ dīyatūti attho niravasesabyāpanicchā vīcchā.

Atthamatthampati yo yo vacanattho tantamatthaṃ pati vācakabhūto saddo tattha tattha

nivisatīti attho. Itthambhūtatthe abhinā yoge taṃ kho pana bhagavantaṃ gotamanti ettha

chaṭṭhatthe iminā dutiyā ayaṃ panettha attho. Tassa bhoto gotamassa evaṃ kalyāṇo

kittisaddo. So bhagavā arahaṃ sammāsambuddhoti ādivasena so imaṃ lokanti ādinā vuttanti

lokaṃ sacchikatvā pavedanavasena so dhammaṃ desetiti ādinā ādikalyāṇādivisiṭṭhaṃ

sakalasāsanabrahmacariyapakāsanavasena ca attahitaparahitasampattidipako suṇdarataro

kittisaddo guṇaghoso uggato. Sakalalokaṃ byāpitvā abbhuggacchīti. Brāhmaṇassa

bāhitapāpassa khīṇāsavassa hantāraṃ dhi garahāmī. Ettha dhīti nipātayoge dutiyā.

Vināyogepi vināhāraṃ, sampasseti vedanādittayaṃ bhavati ādi.

Idha kvaciggahaṇato antarā ahito parito imehi nipātehi patiti upasaggena, paṭihātīti

paṭipubbabhādhātūnaṃ payoge sati ayaṃ chaṭṭhīnamattheti vuttadutiyā hotīti attho.

Tatthāyaṃ antarāsaddo cīvaradesabhūtaṃ majjhaṃ vadatīti dassetuṃ antarā ca rājagahanti

ādi udāharaṇaṃ, abhito gāmanti ettha abhito anto gāmassāti attho. Parito gāmassa

samantato senā vasati. Paṭibhantu taṃti taṃ tava upaṭṭhahantūti attho.

Kvaci dutiyā attheti ca vattate. Tatiyā ca sattamī ca = tatiyāsattamī, tāsaṃ. Sace maṃ

nālapissatīti mayā saddhiṃ yadi na bhāsatiti attho. Tvaṃ ca manti tvaṃ ca mayā. Vinā

saddhammanti saddhammena vinā. Upāyamattarenāti upāyena vinā.

Kvaciggahaṇānuvattanato kāle ca upa anu adhi ā pubbassa vasanivāse iccetassa yoge, adhi

pubbānaṃ si saye ṭhā gati. Nivuttimhi āsa upavesane iccetesaṃ dhātūnaṃ payoge ca, pānaṃ

ca ācāro ca = panācāraṃ, tasmiṃ pivanasaṃkhāte pāne ca tasmiṃ ācāre ca = pānāvāraṃ,

tasmiṃ pivanasaṃkhāte pāne ca tasmiṃ ācāre vāti evaṃ vuttasattamyatthe dutiyā.

Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhasamaye. Ekaṃ samayanti ekasmiṃ samaye. Bhagavā

sāvatthiyaṃ viharatīti sambaṇdho. Accantasaṃyoge vā. Etaṃ imaṃ rattinti imissā rattiyā.

Gāmaṃ upavasatīti gāme vasati, evaṃ uparipi. Agāraṃ ajjhāvasatīti agāre vasati. Paṭhavi

adhisessatīti paṭhaviyā upari sayissati gāmaṃ adhitiṭṭhatīti gāme tiṭṭhati. Gāmaṃ

ajjhāvasatīti gāme āvasati nisīdatīti attho. Nadinti nadiyaṃ gāmaṃ caratīti gāme carati.

[SL Page 376] [\x 376/]

Karoti nenāti karaṇaṃ. Kiṃ karaṇanti sarūpapucchā.

Kiriyanti nibbattanādilakkhaṇaṃ. Anenāti sādhanena. Yena kattārā kammaṃ karīyate, taṃ

sādhanaṃ-karaṇaṃ sādhakatamanti bahūnaṃ kammādiupakaraṇabhūtānaṃ

sādhanānamantare atisayena sādhakaṃ sādhakakamaṃ. Vuttaṃ vāti mañjūsāyaṃ:

sabbavisesenāti kammādisabbakārakato visesena nibbattanādikirayāya sayaṃ siddhihetutā

nibbattikaraṇatā yassa hatthadāttanettādito sambhāvīyati. Taṃ karaṇaṃ nāma kārakantī

vuttanti yojanā. Ajjhatte sakasantāne bhavaṃ = ajjhattikaṃ. Tato bahiddhā bhavaṃ = bāhiraṃ.

Hatthenāti sakahatthena ādi kammaṃ puriso karoti, cakkhunāti asati cakkhumhi

rūpadassanakirayāya purisassa asijjhanato padhānatamaṃ cakkhu. Dhammanti

dhammārammaṇaṃ.

Karotīti = kattā, tasmiṃ-kattari. Itthambhūtassa lakkhaṇe ca kirayāya apavagge

parisamattiyaṃ ca pubbo ca, sadisoca samo ca ūnattho ca kalaho ca nipuṇo ca missato ca

sakhilo ca attho ca tadādi cāti evaṃ pubbādisaddayoge ca, kāladdhānesu ca, paccattaṃ ca

kammattho ca pañcamiyattho ca tadādi vāti evaṃ paṭhamādiatthe ca caggahaṇena tatiyā

vibhatti hotīti attho. Suddho kevalo visesanarahito kattā = suddhakattā, hetu ca so

payojakabyāpārassa kattā cāti = hetukattā. Kammabhūto kattā = kammakattā. Payojayatīti

gaccha gacchāti niyojeti, tattha tattha kāritavidhāne avabodhanatthaṃ hetvatthanidassanaṃ

vīttaṃ. "Gacchatī"ti sāmatthiyassa gantuṃ samatthabhāvassa visuṃ suddhakattuno taṃ

dassanavasena vuttaṃ. Kattāraṃ suddhakattāraṃ. Kammabhūtopīti

nibbattanīyādikammabhūtopi. Sukarattāti sukhena karattā sosādhanīyattā.*

Yo kārakā kirayāsādhano attappadhāno karaṇaṃ viya na paratantiko parena appayuttovā

payutto vā parena kammani pesito vā nibbattanādibhedaṃ kirayaṃ nibbatteti sādheti. So

kevalaṃ kattāti pavuccatīti yojanā.

Yo kevalassa kattuno payojako kammani niyojako, so pesanajjhesanakirayāya nibbattakattā

hetukattāti kathito.

* "Sosadhanīyattho"ti sabbattha

"Karaṇaṃ vinayaparatantato"ti sabbattha.

[SL Page 377] [\x 377/]

Parena kirayāmānattā kammabhūtopi sādhanasampattiyā sūkaro hoti, so odanādiko attho

kammakattāti kathiyatīti yojanā.

Nanu cāti nipātasamudāyo. Parassa codetukāmatāya abhimukhikaraṇe vattati pureti attano

uppattito pubbe. Asato avijjamānassa attano jananakirayāya kathaṃ kattubhāvo siyāti?

Attani kirayānuppatti coditā. Lokasaṃketasiddhoti lokasaṃketena vohārena siddho hi

saddappayogo na tu vatthusabhāveneva. Avijjamānampi hīti na kevalaṃ vijjamānameva

dhammānaṃ kakkhaḷattaphusanādilakkhaṇaṃ. Kintu paramatthato avijjamānampi

samūhasantānaavatthābhāvadisākālādikampi saddābhidheyyatāya saddavacaniyatāya

nāmacintākārāya vikappabuddhiyā gahito sammuti paramatthānamākāro eva.

Sutamayañāṇenapiti "atīte mahāsammato nāma mahārājā ahosi, anāgate bhavissati saṅkho

nāma cakkavatti, dasayojanasahassaparimāṇo jambudīpo, tathā tāvatiṃsabhavanaṃ. Atitaṃ

kammaṃ kammajarūpassa samuṭṭhāpakanti ādikaṃ saddaṃ sutvā tena nibbattañānenapi,

iṇdriyaviññāṇādikena ca vatthusabhāvappasiddhapaccakkhañāṇena viya

kāladesādibhedabhinnassa atthassa tadākāravisiṭṭhabhāvena sacchikaraṇappasaṅgo ca

musāvādassa ca natthivādakudiṭṭhivādādīnaṃ, vañjhāputtasasavisāṇādivohārassa ca

abhāvappasaṅgo siyā. Tasmā buddhiparikappitāya paññattiyā samūhādisammutivasenapi

atthesu saddappavatti hoti na paramatthavasenevāti daṭṭhabbaṃ. Saṃyogādissapīti pubbe

asatopi bhāvino saṃyogādikassa kattubhāvena buddhiyā gahitassa taṃ nibbattanīyabhāvena

gahitajātiyā hoteva kattukārakatāti veditabbaṃ.

Yathāhāti cūlaniruttivaṇṇanāyaṃ mañjūsāyaṃ.

Vohāravisayoti īdise ṭhāne taṃ tamupādāya voharitabbato vohāroti vuccamāno sammuti

attho visayo pavattiṭṭhānamassāti = vohāravisayo na phusanādivisayo. Phassādisaddo viya

ekantaparamatthako va. Tassa vohāravisayassa saṃyogādisaddassa buddhiyā saṃkappito

sammuti attho abhidheyyoti pavuccati.

Tasmā buddhiyā saṃyogo jāyatīti gahitattā asantopi saṃyogo vijjamāno viya attano

jananakirayāya kattā bhavati. Kattubhāvena voharīyatīti attho.

[SL Page 378] [\x 378/]

Tatrāti suddhakattari. Bodhitoti diṭṭhādiṭṭhahitaṃ ca catusaccañca bodhito,* sadevamanusso

loko, saddhehīti kammaphalaṃ saddahantehi. Abhihiteti ākkhyātādīhi abhihite kathite

kattari. Karotīti kattusādhanena ākhyātapadena kaṭanibbattakassa kattubhutassa

devadattassa kathitattā, devadattoti idha tatiyā na bhavati. Bhinnena sīsena paggharantena

lohitena lakkhaṇena ca sā kālī tāya paṭivissakānaṃ samipagharavāsīnaṃ ujjhāpesi, ujjhānaṃ

avajānitvā olokanaṃ kārāpesiti attho. Ūnāni aparipuṇṇāni pañca baṇdhanāni etassāti =

ūnapañcaoṇdhano, tena pattena vijjamānena lakkhito, cetāpeyya aññaṃ navaṃ pattaṃ

viññāpeyyāti attho. Tayo daṇḍā samāhaṭāti = tidaṇḍaṃ, tena saññānena lakkhaṇena.

Paribbājakamaddakkhīti ettha paribbājakadassanassa puriso kattā, cakkhukaraṇaṃ,

tidaṇḍakaṃ pana paribbājakabhāvassa lakkhaṇamattameva, na tu dassanakirayāya

sādhanaṃ ato kārakaṃ na sambhavati.

Pāyāsīti ekābhamatteneva bārāṇasiṃ agamāsīti attho. Āsūti sīghaṃ. Pitarā sadisoti ettha

sadisasaddassa yoge pitusaddato kattari cāti sutte anuttasamuccayatthena casaddena tatiyā.

Na cettha māsādīnaṃ kārakatā tehi kattabbakirayāya idha adassitattā. Sakhīloti muduko

atthoti payojanaṃ pitarā samāno guṇena hīno guṇena adhikoti. Sakhilatthādīhīti

etthādisaddena tulyasamānahīnādhikādiyoge ca tatiyā. Attānampati = paccattaṃ, tasmiṃ

paccatte paṭhamatthabhūte attani. Attanāvāti sayameva attānaṃ sammannati saṅghamajjhe

kattabbaṃ āpucchanādikirayāya sammataṃ karotīti attho. Tilehīti ettha "tile capatī"ti

kammatthasambhave tatiyā. Sumuttāti ettha mocatatthayoge tato mahāsamaṇāti

pañcamyatthasambhave tatiyā.

Saha ādi yesante sahādayo, tehi sahādīhi saddehi yoge appadhāne tatiyā. Karaṇe tatiyāti

anuvattanato liṅgamhā sahādihi yuttanāmato, sahasaddassa atthena yogo =

sahasaddatthayogo, tasmimpi kirayāya guṇena dabbena ca samavāye yoge sambaṇdhe sati

sahasaddena yogo taṃyuttassāti attho. Vitakkena saha vattatīti ettha cintādikassa

* "Atthe vito"ti katthaci

"Attanāva attānamiti"-maramma.

[SL Page 379] [\x 379/]

Kirayādisambaṇdho. Vitakkādikassa pana atthato patīyamānoti appadhāne tatiyā. Puttena

saha thūlo pitāti sambaṇdho. Thūloti guṇayogo. Ācariyassa sissā antevāsikā upajjhāyassa

sissā saddhivāhārikā, tehi saha ācariyupajjhāyānaṃ lābhoti dabbayogadassanaṃ. Mitātā

paricchinnā. Sabbehi meti mama sabbehi piyehi manāpehi ca kāyena nānābhāvo maraṇena

vinābhāvoti satataṃ paccavekkhitabbaṃ. Ettha ca nānā vinā yoge tatiyā. Gaggena bhikkhunā

idhāti imasmiṃ āvāse, te vāsena tava vāsena alaṃti paṭikkhepo. Ekenāti ekākinā hutvā

tiṇṇena saṃsārasāgarassa pāraṃgatena kimme phalaṃ. Tokālikena nāma pacchāsamaṇena

sahāti attho. Saṃvāsoti sahavāso. Bālehi kāyaduccaritādīhi samannāgatehi

Hetuyeva attho = hetvattho. Tasmiṃ: diṭṭhasāmatthiyanti aṇvayabyatirekato

adhigatasattikaṃ sāmatthiyaṃ phalanipphādanasamatthatā annenāti annena hetunā vasati.

Na annena vinā.

Jaccāti jātiyā, hīnakule jananamattena hetunā vasalo na hoti, yathā brāhmaṇakule jananena

brāhmaṇo na hoti. Api tu kammunā kāyaduccaritādinā hīnakammena vasalo hoti,

kāyasucaritādinā kammunā eva brāhmaṇo hoti. Bāhitapāpo hi brāhmaṇo. Kāmaṃ

kāmitavatthuṃ dadātīti = kāmadado, madhuṃ madhurasaṃ savatīti = madhussavo. Kena

pāṇīti kena kāraṇena madhussavo jātoti yojanā, kena brahmacariyena seṭṭhacariyena tava

pāṇimhi puññaṃ puññaphalaṃ ijjhati samijjhatīti hetu attho yesaṃ

nimittakāraṇahetuādisaddānaṃ tesaṃ payogepi.

Sattamiyā attho = sattamyattho, tasmiṃ, kālo ca addhā ca disā ca deso cāti evamādisvayaṃ

tatiyā tadanuparodhenāti paribhāsato veditabbā. Tena samayena verañjāyaṃ viharati tasmiṃ

samayeti attho. So dhammo ca vinayo ca mamaccayena vo tumhākaṃ satthā anusāsako.

Yojanenāti yojane addhani dhāvati. Puratthimena pubbadisābhāge dhataraṭṭho

gaṇdhabbarājā, dakkhiṇena dakkhiṇadisābhāge virūḷhako kumbhaṇḍānaṃ ādhipati,

pacchimena pacchimadisābhāge virūpakkho nāma nāgarājā. Yena bhagavāti yatra bhagavā

viharati, tenupasaṅkamīti tasmiṃ ṭhāne upasaṅkamīti attho.

[SL Page 380] [\x 380/]

Aṅgassa sarīrassa vikāro = aṅgavikāro, aṅgamassa atthīti atthe saddhādito ṇa iti ṇamhi

kate aṅgamiti rūpaṃ, aṅgīti attho kāṇoti aṇdho. Kuṇīti hatthādivaṅko. Sababattha

tatiyāvidhāne karaṇe tatiyāti tatiyāggahaṇamanuvattate.

Visesiyati anenāti = visesanaṃ. Tasmiṃ, appaṭipuggalo appaṭibhāgapuggalo, asadisoti attho.

Tadahu tasmiṃ divase, pabbajito samānoti attho. Sippena hatthakammena, vijjāyāti ādīni

guṇavisesanadassanāni. Pakatisaddo ādi yesaṃ te pakatiādayo, ādisaddena

yebhuyyasamavisamaparimāṇādayo saṅgayhanti.

Sampadānakāraketi sammā padīyamānassa paṭiggāhake kārake dānakirayānimitte

abhidheyyo.

Yassa vā yaṃ vatthu rocate ruccati, yassa vā chattaṃ dhārayate, sammā padiyateti ettha

sammāti vasesanaṃ. Rajakassa vatthaṃ dadāti devadattassa iṇaṃ dadātīti ādisu

catutthinivattanatthaṃ sacetano acetano vā paṭiggāhakabhāvena icchito. Dīyamānassa

vatthuno anirākaraṇaṃ anisedhanaṃ ajjhesanaṃ ārādhanaṃ, anumati anujānananti etesaṃ

vasena tīvidhaṃ. Yajati dadāti dīyamānassa anirākaraṇavasena ca ārādhanavasena ca

abbhanuññavasena vāti evaṃ sampadānakārakaṃ tidhā vuttaṃ. Tatrodāharaṇaṃ: rukkho ca

yācako ca bhikkhu ca.

Khamatīti ruccati. "Yassa dātukāmo"ti ādito sampadānanti vāti ca vattate.

Silāgho ca hanu ca ṭhā ca sapo ca dhāro ca piho ca, tathā kudho ca dūho ca isso ca usūyo ca,

rādho ca ikkho ca, paccāsuṇa aṇupatigiṇānaṃ pubbakattā ca, ārocanattho ca tadattho ca

tumattho ca alamattho cāti dvaṇdo. Jighiṃsā bhantu micchā. Anuttasamuccayatthena

casaddaggahaṇena papubbassa hiṇātidhātuppayoge kappatippayoge papubbassa hoti

dhātuppayoge upamākaraṇayoge añjalikaraṇayoge phāsusaddaatthasaddaseyyaiccādiyoge

sampadānasaññā.

Upajjhāyassa sīlāghateti kulādigottaguṇādinā mayhaṃ upajjhāyena ko sadisoti vikatthati.

Hanuteti apahanute. Apalapatiti vañceti.

Sapateti sapathaṃ karoti.

Dhanikoti iṇassāmiko.

[SL Page 381] [\x 381/]

Kudhaduhaissausūyatthadhātuppayoge yaṃ pati kodho tassa sampadānasaññā hotīti attho.

Issantīti na sahanti, usuyanti dosamāvikaronti. Vijānatanti vijānantānaṃ.

Ārādho meti mama ārādhanā rañño, kyāhaṃ kiṃ ahaṃ, upasampadāpekhoti upasampadattaṃ

apekkhatīti attho. Āyasmantanti ettha kammatthe dutiyāti dutiyā.

Paccāyogeti pati ā yoge. Vacanakammassāti etaṃ avocāti ettha vuccamānassa savaṇato

pubbassa nibbattanīyakammabhūtassa vacanassa kattā nibbattako. Paccassosunti

patisuṇiṃsu. Iti patisuṇātiyoge bhagavantasaddassa sampadānasaññāyaṃ sampadāne

catutthiti catutthi. Āsuṇantīti āsutavacanakarā hontīti attho. Tassāti yo dhammaṃ sācetīti

ettha dhammanti vuttapubbakammuno sādhakattā iminā sampadānasaññāyaṃ catutthi.

Anugiṇāti anusaddaṃ karoti.

Etadavocāti ādisu yo dhammaṃ deseti so tassa kammassa kattāti vuccati. Tena vuttavacanaṃ

pubbakammanti vuccati. Tassa vacanassa bhikkhusaṅgho jano vā yo paṭiggāhako taṃ

sampadānanti vijāniyā vijāneyyāti ayaṃ vuttiyaṃ vuttagāthāya attho.

Ārocanatthehi dhātūhi yoge. Tassatthāyāti tadatthaṃ, tasmiṃ-tadatthe.

Ato nenāti ito atoti ca, so vāti ito vāti cānuvattate. Catutthiyā ekavacanaṃ =

catutthekavacanaṃ. Piṇḍapātaṃ paṭisevāmi neva davāya bāladārakā viya neva davatthaṃ,

muṭṭhikamallādayo viya na madāya na madanatthaṃ, antepurikā vesiyādayo viya na

maṇḍanāya na maṇḍanatthaṃ, na vibhūyanāya naṭanaccakādayo viya na

chamirāgakaraṇatthaṃ pāripūriyā paripūraṇatthaṃ.

Tuṃpaccayassa attho = tumattho, tasmiṃ, phāsuvihārāyāti etthāpī tumatthasambhave

sampadānasaññā catutthi ca, phāsu viharituṃ piṇḍapātaṃ paṭisevatīti attho.

Alaṃ meti mama rajjaṃ alaṃ arahatiti attho akkhesu dhutto byasanīpurisapuggalo dāraṃ

bharituṃ nālaṃ na samattho, mallo mallassa alaṃ samattho.

Hiraññasuvaṇṇena alaṃ me na attho ki meti mayhaṃ ko attho.

[SL Page 382] [\x 382/]

Maññatippayogeti mana ñāṇe iccetassa dhātussa payoge, anādare gamyamāne

kammaniyevāti appāṇibhūte maññatissa kammattheyeva iminā sampadānasaññā, "maññāmi

ahaṃ tvaṃ kaliṅgaraṃ" dārukhaṇḍaṃ katvā maññāmi.

Suvaṇṇaṃ tanti ettha anādarābhāvā kammatthe dutiyāca.

Gadrabhanti ettha gadrabhasaddassa maññati kammabhāve anādare ca satipi

appāṇikattābhāvā na catutthi.

Saggāyati saggasaddassa gamanatthassa gacchatiti imassa pāpaniyakammattā

silāghādisuttena sampadānasaññā catutthiyā āyādeso. Nibbāṇāya vajantiyā gacchantiyā kiṃ

vakkhāmiti sambaṇdho. Mūlāya paṭikasseyyāti mūlāpattimeva paṭikasseyyāti attho.

Iṭṭhassa sampatthitassa atthassa patthanamāsiṃsanaṃ. Tasmiṃ-āsiṃsanatthe. Kusalanti

ārogyaṃ. Atthanti hitaṃ, payojanaṃ vā.

Sammuti sammannitvā gahaṇaṃ. Pāturahosi pātubhavi. Pahiṇeyya peseyya.

Namassa yogo = namoyogo, so ādi yesante namoyogādayo, tesuṃ, ettha apisaddo

sampiṇḍano vaggahaṇaṃ, catutthiggahaṇānukaḍḍhanatthaṃ. Buddhavīra namo te atthūti

yojanā. Nāgassāti khīṇāsavassa

Kāle vattamānātīte ṇvādayoti ito kāletī ca bhavissati gamādihi nighiṇiti ito bhavissatīti ca

vattamāne: bhavanaṃ = bhāvo, tambhāvaṃ * vuccati sīlenāti bhāvavāci,

tasmiṃ-bhāvavācīmhi, bhavissati kāle gamyamāne. Pacissateti āyati pacanaṃ, pākasaddoyaṃ

bhāvasādhano, tato catutthiti. Bhuñjanaṃ = bhogo, bhogāya vachatīti bhuñjituṃ gacchati.

Catutthinayo.

Apecca ito ādadātiti = apādānaṃ. Tasmiṃ -apādānakārake. Vāsaddoyaṃ apetiādi

atthavikappane, apetīti apagacchati, itoti vutte avadhi apādānaṃ.

Niddiṭṭho apagamanādikirayābhūto visayo yattha taṃ = niddiṭṭhavisayaṃ, yattha upātto

ajjhābhaṭo apagamanādikirayālakkhaṇo visayo taṃ = upāttavisayaṃ, anumeyyaṃ visayaṃ

etthāti = anumeyyavisayaṃ.

Gammamāne-maramma "namaso" tipikatthaci * "vadana"

[SL Page 383] [\x 383/]

Gāmā apettīti ettha apagamanakirayāya gāmo avadhikārakaṃ, munayo kattukārakaṃ.

Pavattatīti apādānasaññā bhavati kusūlato apanetvā nīharitvā, madhurāyaṃ jāyanti

nivasantīti vā = mādhurā. Kenaci āhārādinā, idha pana kaccāyanabyākaraṇe.

Vuttaṃ cā ti mañjūsāyaṃ.

Kiñci apādanaṃ niddiṭṭhavisayaṃ kathitāpagamanakirayāvisayaṃ kiñci upāttavisayaṃ

ajjhāhaṭakirayāvisayaṃ, tathā kiñci anumeyyakirayāvisayaṃ cāti apādānantidhā matanti

yojanā.

Tadeva avadhibhūtaṃ apādānaṃ calañca acalañcāti imesaṃ vasena duvidhaṃ hoti.

Avihita*lakkhaṇānanti yathā yasmādapeti ādatteti dhātuppayoge ca

dūrantikādināmādippayoge apādānasaññā vihitā. Tato aññatra avihitalakkhaṇānaṃ

dhātunāmādīnaṃ payogeyeva iminā apādānasaññā. Taṃyuttanti tehi yuttaṃ.

Parājiyogeti parāpubbassa jī jaye iccetassa dhātussa payoge ye asaho sahituṃ abhibhavituṃ

asakkuṇeyyo, so apādānasañño hoti pabhūyogeti papubbassa bhū iccetassa dhātussa yoge,

yo pabhavo pabhavati phalamiti katvā so apādānasañño hoti. Jana janane ictessa dhātussa

payoge jāyamānassa vatthuno yā pakati kāraṇaṃ sā ca apādānasaññā hotīti yojanā.

Parājenti parājitā bhavanti. Himavatāti himavanta pabbatato pabhavanti

paṭhamamupalabbhanti, pañcamahānadiyo gaṅgā yamunā sarabhū aciravatī mahīti imā

pañca mahānadiyo nāma, anavatatto nāma himavati eko mahāsaro, yato

kaṇṇamuṇḍadahādisesamahāsārā ca catusu disāsu catasso mahā nadiyo ca pabhavanti.

Āyūgantaṃ avicchinnā pavattanti, kunnadiyoti khuddakanadiyo, ubhatoti ādisu jāyamāna

puttādikassa kārakattā iminā apādānasaññā.

Ubhatoti mātito ca pitito ca. Yasmā kaṭṭhato aggi jāyate so tameva ḍahatiti yojanā. Aññā

atthā yesante aññatthā, aññatthā ca itaro ca ādi yesanteti yoge

* "Anabhihita" "asayho"

[SL Page 384] [\x 384/]

Nāññatrāti saṅkhāradukkhādidukkhato aññatra añño attādiko puggalo vā na sambhavati,

nāpi khaṇdhapañcaka saṅkhātadukkhato aññaṃ sattādikaṃ nirujjhati.

Vajjanatthehīti vajjanaṃ parivajjanaṃ attho yesantehi, apa pariiccetehi yoge apādānasaññā.

Mariyādā ca abhividhi ca attho yassa tena āupasaggena yoge apādanasaññā. Patinidhi ca

patidānaṃ ca attho yassa tena patiupasaggena yoge ca apādānasaññā. Devoti megho.

Mariyādā nāma avadhi, abhividhi abhibyāpanaṃ, paṭinidhi nāma paṭibhāgatthe sadisatthe,

ālapatiti temāsaṃ dhammadesanatthaṃ buddhassa paṭinidhi hutvā dhammasenāpati

sāriputto mahājanaṃ avhetīti attho.

Rite ca nānā ca vinā ca ādi yesaṃ puthuiccādīnaṃ nipātānaṃ tehi yoge apādānasaññā rite

saddhammā saddhammaṃ vināti attho. Vinā saddhammāti saddhammena vinā, kammaṃ ca

apādānaṃ ca tāniyeva kārakāni tesaṃ kammakārakaṃ apādānakārakānaṃ majjhepi

kāladdhānavācīsaddehi pañcamiti visayīniddesaapādānasaññā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Ito

divasatoti apādānadassanametaṃ. Miganti kammakārakadassanaṃ. Pakkhasmāti tesaṃ majjhe

addhamāsasaṅkhātakālavācīsaddato pañcamīnidassanaṃ, tasmā ajja vijjhitvā ito addhamāse

migaṃ vijjhatiti attho. Evaṃ "ajja bhuñjitvā ito māse bhuñjati, ito kosamatto vijjhati."

Pabhūtiādīnaṃ saddānamatthe ca, tadatthappayogeti so pabhūtyādisaddānaṃ attho yesaṃ

tesaṃ saddānaṃ payoge ca pañcamī hoti. Pabhūtyatthe yatoti yato pabhuti ariyāya jātiyā jāto,

yatoppabhūti ahaṃ attānaṃ sarāmi, yato paṭṭhāya viññètaṃ pattosmi, yatvādhikaraṇanti yato

adhikiraṇaṃ yato nidānaṃ yaṃ nimittanti attho.

Rakkhaṇaṃ attho yesaṃ rakkha pālaniti ādīnaṃ te dhātavo rakkhaṇatthā, tesaṃ payoge,

cakārādhikāratoti dhātu nāmānanti ādito cakārānuvattanato, anicchitañca apādānasaññaṃ

hoti. Tānaṃ nāma pālanaṃ, taṇḍūlāti taṇḍūlato kāke rakkhanti nivārentiti attho. Yavāti

yavasassato: evaṃ "kāke vāraya macchambhā"ti. Jetavaneti jetacinaṭṭhe jane.

Dūrañca antikañca = dūrantikaṃ, addhā ca kālo ca = addhakālā, tesaṃ nimmāṇaṃ paricchedo

= addhakālanimmāṇaṃ, tvāppaccasassa

[SL Page 385] [\x 385/]

Lopo = tvālopo, disāhi yogo = disāyogo. Vibhajanaṃ vibhattaṃ āratissa payogo =

ārappayogo, ettha tisaddo luttaniddiṭṭhoti daṭṭhabbo. Dūrantikañca addhakālanimmāṇañca

tvālopo ca disāyogo ca vihattaṃ ca ārappayogo ca suddhaṃ ca pamocanaṃ ca hetu ca

vivittañca pamāṇaṃ ca pubbayogo ca baṇdhanañca guṇavacanaṃ ca pañhañca kathanañca

thokañca akattā cā ti dvaṇdo dūrantikānaṃ attho yesaṃ dūrādīnaṃ saddānaṃ tesaṃ payoge

ca. Kīvāti kittakaṃ dūrayoge imasaddassa apādānasaññāyaṃ "kvaci to pañcamyatthe"ti

toppaccaye kate ikāre ca itoti rūpaṃ. Te moghapurisā niratthakapurisā, imasmā

dhammavinayā dhammo ca vinayo cā ti vuttasāsanā, ārakā dūreti attho, dūrato vāti dūre

evāti attho. Dūraṅgamanti ādisu pana idha sutte casaddena dutiyā tatiyā ca.

Ito kappato ekanavutiyā kappamatthake. Ito saṃvaccharato vassasahassassa accayena

atikkamenāti attho.

Tadatthasambhavepīti tvāppaccayassa atthasambhavepi. Tassa avijjamānatā tvālopo. Tasmiṃ

tvālope kamme adhikaraṇe ca pañcamī. Tathā hatthikkhaṇdhātī

hatthikkhaṇdhamahiruhitvā, abhidhammāti abhidhammaṃ sutvā pucchantīti attho. Āsane

nisiditvā vuṭṭhaheyyā ti sambaṇdho.

Disāsaṅkhātamatthaṃ vadantī ye, tehi saddehi yoge pañcamī. Itoti avadhīkatadesato

purīmadisāyoge pañcamī. Sāti yato disato suriyo uggacchati sā purimā disā, puratthimato

dakkhiṇato yato assosuṃ iti sambaṇdho. Disāyogeti ettha sarūpekasesanayena

disāsaddadvayopādānato disatthato ca pañcamīti dassetuṃ disatthe cāti vuttaṃ.

Sayaṃ vibhattassevāti sayameva visuṃ vibhattassa, vibhajanaṃ puthakkaraṇaṃ. Attadantoti

attano danto, tato ājānīyādito caranti sambaṇdho seyyoti varataraṃ.

Yadidanti yo ayaṃ.

Āratīti āramaṇaṃ, viratīti pāpato viramaṇaṃ.

Asaddhammāti methunā dhammā. Pamocanatthappayoge. Yadavadhibhūtaṃ

tadapādānasaññaṃ bhavati.

Sabbanāmato pañcamīti yojanā. Kasmā nu kāraṇā.

[SL Page 386] [\x 386/]

Dīgho ca oro ca, tehi dīghorehi, āyāmena vitthārenāti ādisu ettha casaddena tatiyā.

Paṭhamatthavācakenāti purimatālavācinā. Pubbasaddassa gahaṇamupādānaṃ =

pubbagahaṇaṃ. Adisatthavuttitoti disatthavajjīte desakālādimhi vutti(vattanaṃ)

yassa(pubbaparādigaṇassa), tato paranti desattha vācinā parasaddena yoge pañcami.

Baṇdhanatthena saddena yoge sambaṇdhe sati baṇdhanahetu bhūtaiṇavācīsaddato

pañcamī.

Issariyā issariyabhāvato.

Pañhakathanesu pañhe kathane ca. Kutosi tvanti ettake pucchite iminā pañhe pañcami. Atha

"āgacchasī"ti kiriyāyoge. Yasmādapetīti imināva sijjhati. Pāṭaliputtatoti pañhavissajjanaṃ.

Thokaṃ appamattakaṃ attho. Yassa tasmiṃ* asattassa adabbassa vacane karaṇabhūte

apādānasaññā.

Kārakahetu nāma yo karoti sakattāti vuttattā idha pana akattarīti tassa paṭisiddhattā

akārake kārakahetuto aññasmiṃ ñāpakahetumhi pañcamī. Kammassāti dānādibhedassa

kusalassa kammassa. Katattā uppajjati kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ na tu tassa

kammassa yāva phaluppādā(anirujjhitvā) ṭhitattāti adhippāyo. Vedanādibhedaṃ nāmañca

bhutopādāyabhedaṃ rūpañcāti yathārūpaṃ paccakkhānumānasiddhaṃ idaṃ nāmarūpanti

nisedhetabbassa dhammassa nissayaniddeso. Na tāya ahetukanti paṭisedhanīyassa*

ahetukatādhammassa niddeso subhā subhakammādivisesahetuvirahitato

issarādiekahetukatte vā sati sabbattha apāyakāmasugatibhūmiādisu sabbadā paṭisaṇdhito

pubbe cutito uddhañca sabbesañca aṇdhabadhirādīnaṃ cātummahārājikādinañca rūpārūpehi

ekasadisabhāvassa ekasadisattassa āpajajanaṃ siyā, na ca tathā dissati. Nato eva

desakālasantānādibhedābhāvappasaṅgato nāhetukamidaṃ nāmarūpanti yojanā. Hutvā

abhāvatoti sabbe saṅkhārā aniccā, na nibbānaṃ, kasmā? Uppajjitvā nirujjhanato. Nibbānaṃ

niccaṃ, kasmā? Uppādanirodhābhāvato tathā khaṇdhapañcakabhūtā saṅkhārā dukkhā attano

udayalakkhaṇena bhaṅgasaṅkhātena vayena ca abhikkhaṇaṃ pīḷanā bādhanato, na hi

bādhakaṃ sukhaṃ bhavati

* "Asatvassā"ti bahusu. * "Na ahetukatā"-maramma.

[SL Page 387] [\x 387/]

Kārakavedakasaṅkhātena vasavattakena attanājīvena vā virahitattā sayañca atathābhūtattā

anattā. Saṅkhārānaṃ nāmarūpadhammānaṃ uppādajarābhaṅgesu "mā evaṃ uppajjeyyuṃ, mā

evaṃ jīreyyuṃ, mā evaṃ bhijjeyyunti evaṃ kassaci avasavattībhāvatoti. Idaṃ hutvā

abhāvākāra udayabbayapiḷanākāraavasavattanākārasaṅkhātaṃ

saṅkhārānamaniccādisāmaññalakkhaṇattaṃyaṃ nāmāti yojanā.

Apādāne pañcamīti ito pañcamīti vattate. Karotīti atthe kattukaraṇappadesesu cāti kattari

yuppaccaye nassa rahādito no ṇa iti ṇatte kate kāraṇatthe cāti nipātanato dīghe ca kate

"kāraṇa"nti rūpasiddhi daṭṭhabbā. Dukkhādīnaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ ananubodhā

anussavādivasena ananubujjhanato appaṭivedhā ariyamaggañāṇena appaṭivijjhanato ca

kāraṇā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ saṇdhāvitaṃ bhavādisu cutipaṭisaṇdhivasena

anamagge saṃsāre saṇdhāvitaṃ. Saṃsaritanti attho. Avijjāpaccayāti catusu saccesu

ajānanakāraṇato kusalākusalappabhedā tebhūmaka saṅkhārā sambhavanti.

Saṃkhārapaccayāti upacitakusalākusalakammapaccayato tīsu bhavesu*

paṭisaṇdhiviññāṇādīnaṃ vipākaviññāṇaṃ sambhavatīti yojanā. Avijjāya tu eva asesato

virāgena nirodhā nirujjhanato (appavattikāraṇena) tebhumakasaṅkhārānaṃ nirodho

appavatti hoti. Tesaṃ saṅkhārānaṃ nirodhato tīsu bhavesu āyatipaṭisaṇdhiviññāṇassa

nirodho appavatti hotīti attho.

Pañcaminayo.

Āyattoti paṭibaddho tadadhinavuttiko. So nissayādi bhedo attho sāmi nāma. Sāmī ca

tabbappaccayo ca rujarogeti dhātu ca ādi yesaṃ, tehi yogepi. Ettha ca sāmismiṃ nibbattanādi

kiriyābhisambaṇdhābhāvā kiriyābhiyogassa asambhavato na kārakabhāvo sambhavati.

Kiriyā ca kārakañca tesaṃ bhāvo = kiriyākārakabhāvo, tassa phalabhāvena gahito.

Sāmibhāvoti saṅkhepena vuttamattha vivaritvā dassetuṃ tathā hīti ādi āraddhaṃ. Dadātiti

bhattaṃ ca vetanaṃ ca sevakassa

"Kusalākusalādibhedā"ti maññāma.

* "Paṭisaṇdhiviññāṇādikaṃ" iti yuttataranti maññāma.

[SL Page 388] [\x 388/]

Dadāti. Tasmāti raññā dinnadhanassa paṭiggāhakattā, rājapurisoti viññāyati, tena

dānapaṭiggāhakasaṅkhātānaṃ kiriyākārakānaṃ purimasiddhānaṃ bhalabhāvena gahito

sāmibhāvo. Tabbhāvabhāvībhāvato bhaṇḍabhāvena vāti

khettavatthuhiraññasuvaṇṇadhaññavatthacchādanādivasena vā samipañca samuho ca,

avayavo ca, vikāro ca, "bījādibhāvabhāvīaṅkurādikaṃ bheriādisannissito saddopi

pituādijanito puttavacchādiko kulālādikatabhājanādiko, kammādijātaphalādikanti

evamādikaṃ taṃ taṃkāraṇabhāvabhāvīkāriyañca,

uppattiādibhedābhāvadabbasambaṇdhinīavatthā ca, jāyanasāmaññākārabhedā jāti ca,

"iṇdriyabaddha aniṇdriyabaddhasantānasannissito rūpasaddādiko, sattānaṃ

sucaritadhammānaṃ lakkhaṇādiākāro, dabbānaṃ

saṅkhāsadisayogavibhāgabuddhisukhadukkhādikoti evamādibhedo tantissito guṇoca,

ukkhepanādikā ṭhānanisajjādibhedā kiriyā ca, ādisaddena nāmagottādi taṃtaṃvohāro tassa

tassa kāraṇādiko ca, puratoti ādiyogo ca, pūraṇatthappaccayayogo cāti evamādi gayhati

visesanaṃ ca ādesassa ṭhānī ca āgamassa sambaṇdhī āgamī ca tesaṃ vasena tividhopi.

Kirayākārakehi sañjāto nibbatto assedambhāvassa vatthuno idaṃ sambaṇdhīti evaṃ

pavattaabhidhānānaṃ visesana visesitabbabhāvassa yo hetu nimittaṃ so attho sambaṇdho

nāma. Tattha tasmiṃ sambaṇdhe abhidheyye sāmisaññito saddato chaṭṭhī vidhiyateti

yojanā. Paratantassa bhāvo = pāratantyaṃ, parāyattatā, tattha tasmiṃ pāratantyabhūte

sambaṇdhe abhidheyye, visesanasaṅkhātaupādhito,* ādesaṭṭhānito,

āgamaṭṭhānībhūtaāgamito cāti evaṃ upādhiādīhi tīhi eva chaṭṭhī bhave. Na visessāditoti

visesitabbato ādesato āgamatoti imehi tihi chaṭṭhī na hotevāti attho.

Visesīyatīti aññasāmito nivattīyatīti attho. Visesanatova chaṭhīti ettha sambaṇdhe

vacanīyeti adhippāyo. Yena kenaci pariggahitena vatthunā sāmino sambaṇdho.

Paṭiviṃsoti bhāgo, etthāpyayaṃ sāmibhāvasambaṇdhe.

"Iṇdriyabaddhaaniṇdriyabaddhasannissito" - bahusu-

* "Upādhī"ti visesanassetaṃ adhivacanaṃ.

"Etthāpi sā"-maramma.

[SL Page 389] [\x 389/]

Samīpasambaṇdheti "nagarassa samīpa"nti ādisu viya ambavanassa avadūreti ādisu

samīpasamīpībhāvasambaṇdhe chaṭṭhī.

Suvaṇṇassa rāsīti ettha samūhasamūhikabhāvasambaṇdhe.

Avayavena avayavino sambaṇdhe te sīsanti udāharaṇaṃ.

Vikāravikārībhāvasambaṇdhe suvaṇṇassa vikatīti. Vikārito chaṭṭhī

Kāriyena phalena kāraṇassa sambaṇdhe vacanīye yavassāti kāraṇato chaṭṭhī.

Aviññāṇakassa saddassa utujabhāve satīpi meghassāti nissayato visesanaṃ. Tassāti

dhataraṭṭhādimahārājassa

Hetuphalabhāvasambaṇdhe dassetabbe kammānanti hetuto chaṭṭhi.

Sambaṇdhavasena avatthitānaṃ sabhāvānaṃ uppādajarābhaṅgakkhaṇasaṅkhātena

phalabhāvādinā ca avatthāvisesena sambaṇdhe dassetabbe khaṇdhānanti nissayato chaṭṭhī.

Manussassa bhāvoti ettha "bhāvo"ti manussasaddappavattinimittabhūto vijātīyavinivatto

sāmañāñākāro.

Dabbasannissitena vaṇṇādinā sattasannissitena sucaritādinā guṇena ca guṇino sambaṇdhe

mahābhūtasaṅkhāta viseso suvaṇṇaṃ, tannissito pitavaṇṇo, tena visesayati suvaṇṇassa

vaṇṇoti. Tathāgatassa vaṇṇo nāma silādiguṇo dānādiguṇo ca. Sataṃ, muṭhiti ādisaṅkhyā

ca parimāṇañca loke guṇabhāvena voharīyati. Tesaṃ samāyogoti saṃyogasambaṇdhe.

Saṇdhino vimokkho vibhāgo saṇdhisilesoti attho. Tathāgatassa paññāpāramīnti

buddhisambaṇdhe, sukhaṃ te ahosīti ādiguṇasambaṇdhe, lahutādayo ākāravisesā.

Ukkhepana avakkhepana āviñjanapasāraṇagamanādibhedāya kiriyāya sambaṇdhe, tassa

mātipitaroti vohārassa puttabhāvato mātādīnaṃ janakajanitabbasambaṇdhato ca

mātāpitūnaṃ visesitabbabhāve icchite tassāti visesanato chaṭṭhi. Tassa puratoti ādi

disatthanipātādiyoge chaṭṭhī. Tiṇṇaṃ puraṇo tatiyo tena pūraṇatthappaccayayoge.

Vassānanti vassa saddato chaṭṭhī. Na tassa upamāti upamāya upametabbāyattattā

[SL Page 390] [\x 390/]

Upamāyoge chaṭṭhi. Kuverassa balīti ettha pupphādi upahāro pūjā aññattha bhūmito rañño

dātabbabhāgo. Yaṃ rūpa mādesoti ādesasambaṇdhe edantassāti ṭhānito chaṭṭhi. Āgamo

etassa atthīti = āgamī, na hettha puthasaddo āgamassa visesanaṃ, kintu puthassa samīpe

āgamo bhavatiti āgamāgamībhāvasambaṇdhe chaṭhī.

Devānamiṇdoti ettha iṇdassa devānaṃ apariggahattā cāggahaṇena

iṇdaparivārabhūtadevasaddato chaṭṭhī.

Ujjhāpetabbanti "ayaṃ yakkho gaṇhātī"ti ādinā katāparādhaṃ vatvā avajānāpetabbanti attho.

Rajakassa vatthaṃ dadātīti ettha dhovanatthāya dadātīti sampadānābhāvato na catutthi.

Ottappanti ottappanto uttasantoti attho.

Kvaci dutiyā chaṭṭhīnamattheti ito kvacīti ca tatiyā sattamīnañcāti ito tatiyā sattamīnanti

cānuvattate.

Yajassa dhātussa payoge karaṇe chaṭṭhi pupphassāti pupphena, ghatassāti etthāpi karaṇe.

Suhitatthā tittiatthā, tesaṃ yoge-pūraṇatthayogeti attho. Odanassāti idhāpi karaṇe eva

chaṭṭhī. Nānāppakārassa asucinoti nānappakārena asucināti attho. Pāpassāti pāpena puratīti

attho. Tulyatthakimalamādiyogeti tulyatthakiṃalaṃiccevamādiyoge chaṭṭhi. Pitarā tulyoti

ettha kattari cāti sutte casaddena tatiyā mātu sadisoti ettha u sasmiṃ salopo cāti uttaṃ salopo

ca.

Kattari kitappaccayayoge* chaṭṭhi. Katīti karaṇaṃ, katisaddena kitantena yoge kattari

chaṭṭhi. Sammatapūjitasakkatamānitaiccādisu yoge kattari chaṭṭhi. Tesanti tehi

aparibhūttanti attho.

Naccagītassāti naccagīte, kusalā chekā. Aṅgapaccaṅgānanti aṅgapaccaṅgesu, bhagavatoti

bhagavati, pasannā uḷārā mahantā yakkhā santīti attho. Māsassāti ekasmiṃ māse

dvikkhattuṃ dve vāre bhuñjati.

"Upahāro balī"ti yuttataranti maññāma

* Mudditarūpasiddhipāḷiyampi "ttappaccayayoge"ti dissatitathāpi sabbāsupi ṭīkāsu

"kitappaccayasoge" icceva diṭṭhamamhehi udāharaṇesupi "kaccāyanassa katī"ti "ti"

paccayantassāpi niddiṭṭhattā "kitappaccaya yoge" icceva suddhapāṭhoti maññāma.

[SL Page 391] [\x 391/]

Kvaci dutiyāti kvaci ādito kvaci chaṭhīti ca vattate dutiyā ca pañcamī ca, tāsamatthe.

Sahasāti anupadhāretvā, kattāroti imassa tuppaccayantakitakassa yoge, imassa

nibbattanīyakammāpekkhattā kammasaddato chaṭṭhi.

Yonisomanasikārādikusaluppattikāraṇasamavāye kusalakammaṃ uppajjati,

ayonisomanasikārādiakusaluppattipaccayasamavāye akusalaṃ uppajjati, tasmā

taṃtaṃpaccayabyatiritto kammassa kārako kattā paramatthato natthi.

Sukhadukkhalakkhaṇassa kusalākusalavipākassa gatikālādippaccayassa samavāye

vatthārammaṇādippaccaye paṭicca uppajjamānassa vedako anubhavitā paramatthato natthi.

Ettha ṇvuppaccayantakārakādikitakayoge chaṭṭhi. Akaraṇantī yuppaccayantakitakayoge

catunnaṃ mahābhūtānanti cattāri mahābhūtānīti attho. Rāgoti kasāya rajanaṃ.

Sara gaticintāyaṃ-isu icchāyanti evamādīnaṃ dhātūnampi kiriyāya pāpuṇitabbe kammatthe

chaṭṭhī hoti. Mātaraṃ saratīti kvaciggahaṇādhīkārattā kammatthe dutiyā.

Karotissa dhātussa payoge patiyatane abhisaṃkharaṇe chaṭṭhi. Udakassa patikuruteti

udakamabhisaṃkharoti. Kaṇḍo nāma usu. Patikuruteti kaṇḍaṃ ujuṃ karotiti attho.

Parihāyasaddatthayoge chaṭhi. Dhammassa parihāyantīti. Assavanatāya dhammato

parihāyanti. Sukhassāti sukhato. Daṇḍassa tasantīti sīhausabhādiājānīye vajjetvā sabbe

puthujjanā daṇḍato uttasanti. Maccunoti maraṇato bhāyantīti attho.

Kammani kitakayogeti vuttattā atippasaṅganivāraṇatthaṃ na niṭṭhādīsuti paṭisedho. Gatoti

niṭṭhappaccayanto tatavantutāvīnaṃ niṭṭhasaññittā. "Niṭṭhādīsū"ti etthādisaddena

tunādippaccayantā mānantādayo va gayhanti *

Chaṭṭhinayo.

Yodhāroti nipātanenaka ettha parasaralopoti daṭṭhabbo. Ādhārīyatiti saṅkhatarūpaṃ

adhogatinivāraṇattena dhārīyati, guṇakiriyāditannissayassa tabbisayavuttivasena dhārīyati

etthāti = ādhāro, patiṭṭhānissayavisayādiko attho. Kattari ca kamme ca

"Parihānī"ti maññāma.

* "Ktaktavatu niṣṭhā"ti - (pāṇinīye-1-1-26 suttaṃ)

[SL Page 392] [\x 392/]

Samacetānaṃ tannissitānaṃ ṭhānanisajjādīnaṃ pacanadahanādīnañca kiriyānaṃ

patiṭhānaṭhena kiriyānissayakattukammānaṃ dhāraṇanissayānaṃ pavattivisayādikāya

kiriyāyapi pavattiṭṭhānatāya attho ādhārabhāvena icchito. Taṃ kiriyānimittaṃ vatthu

okāsasaññaṃ bhavatiti attho.

Nisīdatīti vuttakattusādhanena tannissitāya nisīdanakirayāya patiṭṭhānaṭṭhena kiriyāya

nimittatāya 'kaṭo' opasilesiko ādhāro. Dhārentīti kaṭathāliyo dhārenti nāma.

Ādheyyabyapanīyaupasilesanīyavisayīkaraṇādinā ādhāroyaṃ catuppakāroti dassetuṃ so

panāti ādi vuttaṃ. Ādhārabyāpakaṃ ādheyyavatthu etassa atthīti = byāpiko. Visuṃ siddhena

ādheyyena upasilesanaṃ allīyanaṃ upasileso. Taṃ arahatīti = opasilesiko. Samīpe niyutto =

sāmīpiko. Ādheyyassa uppattiṭṭhānatāya visayabhūto = vesayiko. Ādheyyena dhāretabbena

kiñci byāpitvā ekadesaṃ pattharitvā tiṭṭhati. Tilesu telanti ettha telasaṅkhātaṃ ādheyyaṃ

sakalaṃ tiladabbaṃ byāpitvā tannissaye vattati. Evaṃ dadhimhi samavetaṃ sappi. Khīresu

pana pakkhitaṃ jalaṃ saṃyogavasena ekadesameva pattharitvā tiṭṭhati.

Visuṃ siddhabhāvena attanīssayattā paccekasiddhānaṃ visuṃ yeva nipphannānaṃ vatthūnaṃ

upasilesena aññamaññasaṃyogavasena yasmiñca ādhāre allīyitvā yuttaṃ hutvā vattati, so

opasilesiko nāmāti sambaṇdho. Taṃ yathāti udāharaṇa nidassane nipāto. Āsane pīṭhādike

saṅgho upasilesavasena nisīdati dūre deseti attho.

Yattha samīpino gaṅgādivatthuno vohāraṃ tantirādidesasamīpe katvā āropetvā

tadāyattacuttitādīpanatthaṃ tasmiṃ gaṅgādike paṭibaddhapavattibhāvadīpanatthaṃ

ādhārabhāvo vikappīyati parikappīyati, so gaṅgādiko sāmipiko nāmāti sambaṇdho. Vajoti

goyūthanilayo, so gaṅgātīre vasanto gunnaṃ gaṅgāyattavuttitāya gaṅgāyaṃ ghosoti vutto.

Sāvatthinissitavihārattā sāvatthiyanti vuttaṃ.

Yattha yasmiṃ visaye aññatthābhāvavasena adhippetadesakālādito aññattha

abhavanavasena, sattānaṃ dabbaguṇakiriyādīnañca pavattiyā asambhavavasena

desantarassa avacchedavasena vā ādhāro parikappīyati, so visayādhāro

[SL Page 393] [\x 393/]

Nāma, anaññatthabhāvo hi visayattho. Ākāseti sakuṇānaṃ caraṇassa pakkhapasāraṇavasena

gamanassa anaññatthabhāvasaṃkhāto visayo dassito. Bhūmīsūti jambudīpatalādīsu

bhumisveva manussā jāyantīti sambaṇdho. Pādesūti patanasaṅkhātassa paṇāmassa

desantarāvacchedanavasena visayadhāro dassito. Tathā pāpasmiṃ mano ramani kusalehi

manassa abhiramāsambhavato. Buddhasāsaneti buddhasāsaneyeva pasanno. Paññāya

sādhūti ādīsupi sādhu bhavati. Vinayapiṭake nipuṇo bhavatiti kiriyāya sambaṇdho. Pitari

nipuṇoti pitupaṭijaggane cheko bhavatīti attho. Yattha hi kiriyāpadaṃ na sūyati tattha "atthi

bhavatī"ti sambaṇdho.

Sabbopīti catubbidhopi. Parikappavasenāti samīpādhāraākāsakamalaudumbarakusumādīsu

parikappavasena.

Kattukammasannissitattā kattukammasambaṇdhinisajjapacanādikakiriyā

tadāyattaāsanathāliādimhi patiṭṭhitā hoti. So byāpikādibhedena catuppakārabhūto

ādhārattho yodhāro tamokāsanti evaṃ okāsoti ācariyena vutto kathitoti attho.

Tattha byāpiko ādheyyena patthaṭo ādhāro nāma tilakhīrādi vatthu opasilesiko visuṃ

siddhasaṅkhātaādheyyassa upasilesanakiriyāya ādhāro nāma kaṭathāliādiko. Gaṅgādi

nivasanakiriyādhāraṇasamatthassa vatthuno sāmīpiko samīpabhāvena parikappitādhāro

nāma gaṅgānadīrukkhavihārādi. Sakuṇamacchādicaraṇādikiriyāya pavattiṭṭhānatāya

ākāsajalādi ca visayo visayadhāroti mato sammatoti yojanā.

Sāmismiṃ chaṭṭhi, okāse sattamīcānuvattate. Sāmī ca issaro ca adhipati ca dāyāde ca sakkhi

ca patibhū ca pasuto ca kusalo ca, tehi yoge sambaṇdhe sati.

Ubhayatthanti idaṃ sāmissarādisuttavacanaṃ ubhayassa chaṭṭhisattamīsaṅkhātassa

vibhattidvayassa vidhānatthaṃ. Itarathā gavaṃ sāmīti evaṃ sambaṇdhe chaṭṭhiyeva siyā.

Dāyaṃ ādadātīti = dāyādo. Patibhū nāma pāṭibhogo puriso.

Dhāraṇantī upadhāraṇaṃ. Jātiyā ca guṇena ca kiriyāya ca nāmena ca dabbasamudāyato

ekadesassa dabbassa puthakkaraṇaṃ visuṃ karaṇaṃ.

[SL Page 394] [\x 394/]

Manussānanti samudāyavacanaṃ. Ekadesabhūto bhūmipati khattiyajātiyā niddhārīyati,

manussānaṃ antare khattiyo sūratamoti. Gāvīnamantare kaṇhaguṇayuttagāvī

sampannakhīratamā, makhurakhīratamāti kaṇhaguṇena niddhāraṇaṃ. Addhikānaṃ

pathikānaṃ antare dhāvanto dhāvanakiriyāya yutto puriso sīghatamoti kiriyāya

niddhāraṇaṃ.

Ādaranaṃ = ādaro, na ādaro = anādaro. Kimetenāti avamaññanā anādaro, tasmiṃ anādare

kiriyāya visese gamyamāne, bhāvavatāti ettha bhāvoti anādarakiriyāyantaropalakkhaṇabhūtā

kiriyā. Tādiso bhāvo etassa atthīti(kiriyāya) = bhāvavā, tato-bhāvavatā.

Ākoṭayanto paharanto sivirājassa pekkhato passantasseva so tasmiṃ ādaramakatvā puttake

neti. Kammañca karaṇañca nimittañca, tāni yeva atthā, dvaṇdaparattā aṇthasaddo

paccekaṃ yojanīyo. Tadanuparodhenāti paribhāsato na sabbattha kammakaraṇesu.

Cammesūti cammanimittaṃ haññati. Sampajānassa musāvādabhaṇane.

Kammakaraṇanimittatthesūti ito paraṃ "sattamī" tveva adhikāro veditabbo. Sammā padīyati

etassāti = sampadānaṃ, tasmiṃ sampadānatthe kvaci sattamī.

Dadāti yoge evāyaṃ tadanuparodhenāti vacanato.

Alattha kañcanamayanti yā nārī palālamayaṃ palālena nibbattaṃ mālaṃ cetiye datvāna

sādhukaṃ tassa pūjanavasena datvā puna bhavantare kañcanamayaṃ suvaṇṇamayaṃ

uracchadamālaṃ sahajātiyā alattha paṭilabhi. Sā pana bojjhaṅgīkaṃ ca sattabojjhaṅgamālañca

teneva puññena alatthāti attho.

Pañcamiyā attho = pañcamyattho, tasmiṃ rakkhaṇatthānaṃ payoge cāyaṃ.

Kālo ca bhāvo ca = kālabhāvā. Tesu. Kālo nāma nimesādiko tattha nimeso nāma

akkhinimīlanaṃ, khaṇalavamuhuttādayo tato adhikakālavisesā.

Pubbaṇhaaparaṇharattiṇdivaaddhamāsasaṃvacchārādayo ca. Bhavanaṃ bhāvoti katvā idha

bhāvo nāma kiriyā, sā ca kiriyantarassa upalakkhaṇāva. Upalakkhīyati etāyāti =

upalakkhaṇā, saññāṇamidha adhippetaṃ.

[SL Page 395] [\x 395/]

Bhāvalakkhaṇe kiriyantarūpalakkhaṇe bhāvatthe ca pavattamānaliṅgambhā bhavatīti attho.

Tassāti adhammikassa rañño dese, phussamāsamhā paresu tīsu māsesu gatesu ito kappato,

bhojiyamānesūti ettha bhojanakiriyā devadattassa gamanakiriyāyopalakkhaṇaṃ.

Upo ca adhi ca = upādhi, tehi yoge. Ettha ca hisaddo luttaniddiṭṭhoti veditabbo. Adhiko ca

issaro ca tesaṃ vacane = adhikatthaissaratthābhidhāne sattamīvibhatti hotīti attho.

Upakhāriyanti ettha adhikatthe upasaddo. Tena doṇaṭṭhakadvayaparimāṇāya khāriyā

adhiko kosoti apekkhāyaṃ doṇotī anupayogo upanikkheti

pañcadasakalañjaparimāṇasuvaṇṇato adhikaṃ. Kiṃ tanti apekkhāyaṃ kahāpaṇanti

anupayogo. Adhidevesūti devehi adhiko. Ko so? Sabbaññū buddho.

Maṇḍito ca ussukkañca tesu: ussukassa bhāvo = ussukkaṃ, sabyāpāratā. Saīhatthoti

saussāhattho.

Chabbidhanti kammakattukaraṇasampadānāpādānaokāsaññānaṃ vasā kārakanti

kiriyānipphattisādhakaṃ sabbaṃ chappakāraṃ hoti. Parikappato ekatte

chakārakabhāvamāpajjateva. Pabhedā attano pakārabhedato chabbīsatividhaṃ.

Kathaṃ? Nibbattanīyaṃ vikaraṇīyaṃ pāpanīyanti tividhampi kathitaṃ akathitaṃ abhihitaṃ

anabhihitanti aparena catubbidhena vohārabhedena siddhatti evaṃ kammakārakaṃ

sattavidhaṃ bhave. Pañcavidhoti suddhakattā hetukattā kammakattā abhihitakattā

anabhihitakattā cā ti pañcavidho bhave.

Ajjhattikabāhiravasena karaṇaṃ karaṇakārakaṃ, duvidhaṃ.

Anivāraṇaajjhesanaanumativasena sampadānakārakaṃ tidhā mataṃ.

Niddiṭṭhavisayaupāttavisayaanumeyyavisayavasena calācalabhedato apādānakārakaṃ

pañcavidhaṃ. Ādhāro pana byāpikaopasilesikasāmīpikavesayikabhedena catubbidho hotīti

evaṃ pabhedato chabbīsavidhaṃ kārakaṃ hotīti sambaṇdho.

Saliṅgāliṅgādibhedānamatthānaṃ paccattasabhāvamattaparidīpakavacanaṃ paccattavacanaṃ

nāma. Yathāha: mahāniruttiyaṃ: "paccatta"nti ādinā vibhattīnaṃ saṃgahagāthā vuttā.

"Calādibhedato" - maramma:

[SL Page 396] [\x 396/]

Tattha paccattanti paccattavacanaṃ, paṭhamā. Nibbattanīyādi kammena upayujjamānattā

upayogavacanaṃ dutiyā tathā karaṇanti karaṇavacanaṃ tatiyāvibhattiyā etaṃ adhivacanaṃ.

Sampadānīyaṃ catutthivacanaṃ. Yasmā nissarati apeti taṃ nissaraṇassa avadhibhūtaṃ vatthu

nissakkannāma. Tattha nissakkaparidīpakaṃ vacanaṃ = nissakkavacanaṃ-pañcamī. Saṃ

etassa atthīti = sāmi, pariggahādivasena paricchinnassa vatthuno pariggāhakādivasena

nissayabhūtaṃ vatthu sāmi nāma. Pariggāhakādinissayavatthuno paridipakaṃ vacanaṃ

sāmivacanaṃ, chaṭṭhi. Bhūmiyaṃ bhavaṃ bhummanti kattukammānaṃ okāsaparidīpakaṃ

vacanaṃ = bhummavacanaṃ sattamī. Ālapananti āmantaṇavacanaṃ. Taṃ aṭṭhamaṃ aṭṭhamī

vibhattīti attho

Naro naraṃ yācati kiñci vatthuṃ

Narena dūto pahito narāya,

Narā tamādāya narassa etaṃ

Nare nidhetī nara! Taṃ nibodhāti.

Tāsaṃ vibhattīnaṃ udāharaṇasaṅgahagāthā.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ kārakanayo tatiyo.

Idāni nāmikavibhattinaṃ atthabhedaṃ dassetvā tadanantaraṃ nāmānaṃ samāso yuttatthoti

vuttasuttānusārena samāsārambhaṃ dassetuṃ atha nāmānamevāti ādi āraddhaṃ. Nāmaṃ

nāma dabbajātiguṇaparimāṇasaṅkhyādivācakaṃ saliṅgāliṅganāmavasena ca

suddhanāmanipātopasaggasamāsanāmavasena ca taddhita

kīkatakiccadhātuppaccayantaitthippaccayantāti paccayantanāmavasena bahuvidhaṃ

syādivibhattyantapadaṃ, aññamaññasambaṇdhītanti rañño purisoti ādinā

visesanādiatthadīpanato atthadvārena aññoññasambaṇdhitaṃ.

So ca samāso pubbuttarādiatthavasena catubbidhopi pubbapadavibhattiādibhedena

anekavidhopi abyayibhāvādisaññāvasena chappakāroca hotiti dassetuṃ saññāvasenāti ādi

vuttaṃ. Pakārabhedakathanaṃ cettha samāsabhedaparicchedaniyamavidhidassanatthaṃ,

tattha* tesu. Pubbapadatthappadhānattā

"Paṭiggāhakādivasena"

* "Tatrā"ti mudditarūpasiddhipāliyaṃ dissati.

[SL Page 397] [\x 397/]

Sutte paṭhamaṃ āgatattā ca paṭhamaṃ abyayībhāvasamāso vuccati.

Samassamānaupasaggādisakapadato aññaṃ samīpādipadaṃ assapadaṃ. Tena viggaho

visesena gahaṇaṃ assāti = assapadaviggaho. Aniccasamāsassa hi rañño puttoti ādisu viya

sakapadena viggahavākyasambhavato. Idha ca tadasambhavā assapadaviggahoti vuttaṃ so

ca kho yebhuyyavaseneva nipātapubbakesu antovassādīsū pana sakapadenāpi kvaci

viggahavākyasambhavato. Viggaheti visesena atthaggahaṇe sati.

Upasaggo ca nipāto ca pubbo pubbako vā assāti = upasagganipātapubbako. Tena "sugaṇdho

susīlo asamo"ti ādīsu nātippasaṅgo. Abyayībhāvoti garusaññākaraṇato vā idha aññassa

padassa asutattā upasagganipātānaṃ sutattā ca teheva yuttattho nāmikasaddo samasyateti

dassetuṃ tehevāti ādi vuttaṃ. Yehi pana ekavākyatāya yojetuṃ yuttatthaggahaṇādhikāro

anicchito, tesaṃ matena tassa tassa samāsassa abyayībhāvatappurisādisaññānaṃ mukyato

vihitattā aññathānuppavattivasena taṃtaṃsaññāvidhāyakasuttāneva atthato

samāsavidhāyakānīti ñāse vuttapariyāyaṃ dassetuṃ idha

abyayībhāvādisaññāvidhāyakasuttānevāti ādi vuttaṃ. Tathā hi vuttiyaṃ vuttaṃ:

"upasagganipātapubbako abyayībhāvasañño hotī"ti ādi. Idha pana upasagganipātapubbako

yuttattho samasyate, so abyayībhāvasañño ca hotīti vuttaṃ abyayatthapubbaṅgamattāti

abyayatthabhūtapadatthappadhānattā assa samāsassa abyayatthaṃ vibhāvayatīti vuttaṃ.

"Upanagara"nti ādīsu anabyayauttarapadaṃ purimapadassa visesanato appadhānaṃ jātanti

dassetuṃ anabyayanti ādi vuttaṃ. Abyayībhāvoti ettha abhūtatabbhāve karabhūdhātu yoge

sampajjamāne kattari paccayādaniṭṭhā nipātanāsijjhantīti īppaccayaṃ katvā rūpasiddhi

veditabbā. Tena "bahulīkataṃ bahulīkarontī"ti ādi ca siddhaṃ hoti.

Payujjamānapadatthānanti visesanādippakāravasena aññamaññaṃ

sampayujjamānapadatthānaṃ tesaṃ syādivibhattyantānaṃ rañño purisoti ādivākye

bhinnatthānaṃ nāmānaṃ yo yuttatthabhūto "rājapuriso"ti ādiko padasamudāyo so samāso

nāmāti attho. Upasagganipātānampi tato ca vibhattiyoti sutte liṅgabhāvena gahitatāya

nāmikavibhattiyogato upasagganipātapubbakoti sutte sutattā ca

[SL Page 398] [\x 398/]

Idha nāmabhāvena gahaṇaṃ adhippetanti dassetuṃ nāmāni syādivibhatyantāniti vuttaṃ.

Samassateti asu saṃkhepesaṃ pubbo. Tato kammani attano pade yappaccaye kate rūpaṃ.

Samāsīyatīti yaṃ pana ñāse āgataṃ tampi samasanaṃ samāso taṃ karīyatīti atthe dhāturūpe

nāmasmā ṇayo cāti sutte caggahaṇena ṇappaccaye kate kammani rupaṃ.

Tesamantaranti tesaṃ samāsataddhitānaṃ antaraṃ nānattaṃ ubhinnaṃ vibhāgo padānaṃ

saṃkhepo ekapadattaṃ samāso. Padappaccayānaṃ saṃhitaṃ taddhitanti evaṃ ñātabbanti attho

yuttatthaggahaṇassa saṅgatatthapakkhe phalaṃ dassetuṃ bhinnatthānaṃ ekatthabhāvoti ādi

vuttaṃ. Tattha bhinnatthānanti rañño purisoti ādimhi vākye nānāvibhatti yuttānaṃ

sakatthavācakavasena bhinnatthānaṃ dvinnaṃ pubbuttarānaṃ padānaṃ

visesanavisesitabbādivasena saṅgatatthasaṅkhāto ekatthabhāvo ekatthatā

padasaṅghātattādivasena ekasmiṃ atthe vutti. Rājapurisoti ādikassa samāsassa

padasaṅkhepassa lakkhaṇaṃ yadā pana yutto sambaṇdho attho assāti = yuttatthoti

aññamaññasambaṇdhavasena apekkhalakkhaṇo samāso icchito, tadā

yuttatthaggahaṇaphalaṃ dassetuṃ sambaṇdhatthena yuttatthaggahaṇenāti ādi vuttaṃ.

Aññamaññānapekkhesūti rājasaddassa bhaṭasaddeneva sambaṇdhato puttasaddassa

devadattasaddena sambaṇdhato aññamaññānapekkhattā "bhaṭo rājaputto devadattassā"ti

samāso na hotīti attho. Devadattassa kaṇhā dantāti ettha kaṇhasaddassa sāpekkhatāya

devadattadantā"ti samāso na hoti.

Vipariṇāmenāti nāmānaṃ samāso yuttatthoti ito yuttatthaggahaṇaṃ atthavasā

vibhattivipariṇāmoti paribhāsato vibhattiyā vipariṇāmena aññathattena tesaṃ gahaṇaṃ

apekkhitvā yuttatthānanti chaṭṭhiyantavasena idhānuvattatīti attho.

Lopetabbāti = lopyā lūpacchedane, kammani ṇyappaccayo. Vuddhādimhi ca kate yavataṃ

talanādisutte kāraggahaṇena pyassa pakāre kate rūpaṃ.

Idhāti imasmiṃ sutte. Anuvattiyuttatthaggahaṇena samāsataddhitaāyādipaccayantavasena

tividhāpi yuttatthā gahitāti dassetuṃ padantarena vāti ādi vuttaṃ. Tena ye idha

[SL Page 399] [\x 399/]

Yuttatthā tesaṃ sabbesaṃ ekatthibhūtānaṃ samāsānaṃ taddhitappaccayantānaṃ

āyādippaccayantānaṃ ca avayavabhūtā vibhattiyo lopetabbāti yojetabbaṃ.

Samāsaggahaṇādhikāreti ettha yadā samāsaggahaṇānuvattanampi icchitaṃ, tadā

yuttatthānaṃ samāsānaṃ vibhattiyo lopetabbā hontīti atthasambhave tesaṃgahaṇassa

adhikattā tesaṃ gahaṇena taddhitāyādipaccayantavibhattiādīnampi lopo hotiti vuttiyaṃ

vuttanti veditabbaṃ.

Pabhaṅkarādīsūti ettha ādisaddena "dīpaṅkaro jutiṇdharo raṇañjaho"ti ādi alopasamāso

gayhati. Tesaṃ vibhattiyo lopā cāti ito lopaggahaṇaṃ ca vipariṇāmena luttāsu vibhattīsūti

vattate. Nāmānaṃ samāso yuttatthoti ito yuttatthaggahaṇaṃ ca.

Saro anto assāti = saranto, tassa sarantassa tividhassāti

samāsataddhitaāyādipaccayantavasena tippakārassa. Ko samudayo assāti = kiṃsamudayo.

Imesaṃ paccayā = idaṃ-paccayā, idaṃpaccayā eva = idappaccayatā. Na tu"imappaccayatā"ti

pāṭho dissati. "Idamatthikatā"di cettha nidassanaṃ. Imassidamaṃsisūti ādisu idaṃsaddassa

akārantavasena vacanaṃ sukhuccāraṇatthanti daṭṭhabbaṃ. Yaṃti saddarūpaṃ padantameva

samāse dissati. Taṃ tassa liṅgassa pakatirūpaṃ nāma. Kiṃsaddo ca samāse niggahītantova

dissati. Yathā "kiṃsamudayo-kiṃnidāno-kiṃpabhavo ayaṃkāyo kimimehi thanti evamādi ca.

Kissa ka ve cāti ettha pana byañjanasmiṃ niggahītaṃ luttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva

niruttiyampi "kiṃ idanti" pakatiantavasena patiṭṭhitanti daṭṭhabbaṃ. Yañcetaṃ

imassidamaṃsisu napuṃsaketi 'idaṃ' saddassa 'imaṃ' rūpaṃ nipātetvā tassa "imassidamaṃsisu

napuṃsake"ti "idaṃrūpaṃ vihitaṃ. Idaṃrūpassa appavisayatāyāti daṭṭhabbaṃ. Itarathā

idaṃpaccayatāti pāṭhavirodho siyā. Yaṃ pana ñāse vuttaṃ-māgadhikavacane

byañjanantasaddānaṃ abhāvassa pakati vassa sarantassāti ettha sarantaggahaṇameva

ñāpakanti. Taṃ na yujjati. Caggahaṇena byañjanantassa samuccayassa sambhavato.

Niggahītantānampi, kiṃ idaṃti ādi nāmānaṃ ca, tikkhattumādipaccayantānaṃ evaṃ muhuṃ

alaṃ halaṃ ciraṃ haṃ visunti ādīnaṃ ca nipātānaṃ māgadhikavacanepi samupalabbhanato

byañjanantassāpi

"Atthasambhavena" sabbattha.

[SL Page 400] [\x 400/]

Caggahaṇena pakatibhāvo siddhoti veditabbaṃ. Nanu ca vibhattinimitto hutvā

liṅgantapakatirūpassa yo ādesādi vikāro āpanno so vibhattilope sati ātapābhāve chāyā viya

sayameva nivattati, nimittassa ābhāve nemittikassāpi abhāvato. Tasmā ayaṃ

pakatibhāvavidhi niratthakoti ce? Na. Anekantikattā "nimittābhāve nemittikābhāvoti massa

ñāyassa," tathā hi suriyāpagame tannimittassa āyati uppajjanārahassa chāyātapādisseva

nivatti hoti. Na pana tannimittābhāve uppannassa suriyakannaggino paṭhaviādīnaṃ

sukkhabhāvādissa cāti dassetuṃ nimittābhāveti ādi vuttaṃ. Sakapphavirahenāti ettha

"rājapuriso"ti ayaṃ saddo yasmā na rājānaṃ dīpeti nāpi purisamattaṃ, api tu rājasambaṇdhi*

purisavisesaṃ dīpeti. Tato pubbuttarānaṃ dvinnampi padānaṃ sakatthamattassa dīpanato

paccekaṃ niratthakattā liṅgasaññāya asambhavato vibhattuppatti na siyāti tassa padassa

saṅgatassa nāmabyapadesassātidesatthaṃ idaṃ vuttanti adhippāyo. Atha vā

avayavaniratthatāya liṅgatthe paṭhamāti ādinā vibhattuppatti na siyā.

Liṅgaṃ ca nipaccateti iminā ca 'rāja' itī 'purisa' iti ca kevalaṃ nāmasseva nipātitattā

"dhātuliṅgehi parāppaccayāti vacanato ca dhātuliṅgehi parappaccayantānaṃ

kārakavāsiṭṭhādīnaṃ ca liṅgavohāradassanato kittaddhitantānaṃ samāsassa ca

pakatināmasseva liṅgasamānanāmabyapadesatthamidaṃ taddhitasamāsakitakāti ādi suttaṃ

āraddhanti daṭṭhabbaṃ. Taddhitaṃ ca samāso ca kitako ca = taddhitasamāsakitakā. Tave ca

tūna ca ādi yesaṃ te yathā vuttā. Tappaṭikkhepena ātavetūnādayo. Tesu

tavetuṃtūnatvāppaccayesu aparabhūtesu kitakā nāmamiva daṭṭhabbā. Etena tesaṃ

tavetūnappaccayantānaṃ nipātamattaṃ dassitaṃ hoti. Tabbānīyādikiccappaccayantassa

itthiyaṃ vihitaāīādiitthipaccayantassa ca ādisaddena saṅgahitassa khādidhātupaccayantādissa

ca nāmabyapadeso attho payojanaṃ assāti = nāmabyapadesatthaṃ. Apareti

bāhiraveyyākaraṇā. Te pana atthavantānaṃ padasamudāyānaṃ nāmabyapadeso siyā. Tadā

so samāsasseva bhajati na vākyassāti niyamatthaṃ idha samāsaggahaṇanti vadanti, tampi

yuttameva.

* "Rājassa sambaṇdhi" bahusu.

[SL Page 401] [\x 401/]

Upasagganipātapubbakoti ādito abyayībhāvoti idhānuvattate napuṃsakaliṅgova daṭṭhabboti

napuṃsakaliṅgaṃ etassāti napuṃsakaliṅgo eva veditabbo. Na cāyaṃ kāriyātideso.

Abyayībhāvassa hi pubbapadatthappadhānattā aliṅgatte sampatte so napuṃsakaliṅgoti

napuṃsakaliṅgattaṃ vidhīyate. Sesesu ntuvāti ādisu viya ettha ivasaddassa adassanatoti

daṭṭabbaṃ. Dvaṇdatappurisānaṃ viya tiliṅgatte sampatte napuṃsakattamanena vidhīyateti

veditabbaṃ. Tipaññanti ādisu viyāti yathā tisso paññā samāhaṭāti atthe digusamāsaṃ katvā

digussekattanti ekatte napuṃsakaliṅgatte ca kate tipaññanteva rūpaṃ hoti na tiñāṇanti. Evaṃ

adhipaññanti ādisu napuṃsakaliṅgatte katepi adhiñāṇanti ñāse

vuttasaddantarābhāvappasaṃgo na hotiti daṭṭhabbaṃ.

Kvacīti kvaci samāsanta iccādito anuvattate katthaci amādesanivattanatthaṃ. Akārantā

abyayībhāvāti chedo.

Kvaciti adhikārato ambhāvo pañcamyā vibhattiyā na hoti, tatiyāsattamijaṭhīnaṃ ambhāvo

pana vikappena hotīti yojanā.

Tesaṃ upanagaranti tesaṃ naragassa samīpānaṃ. Dehīti attho.

Niupasaggo abhāvatthe vattate. Tena abhāve vattamānena saha samāsaṃ dassetuṃ abhāveti

ādi vuttaṃ. Daratho kilesapariḷāho.

Yathā sarūpaṃ attano rūpānukūlaṃ. Rūpassa yogganti anurūpaṃ.

Asese byapanicchā = vīcchā. Attānamattānaṃ patīti gamakattā sakapadena viggaho.

Aṇvaddhamāsanti addhamāse addhamāse devo vassati.

Anupubbīyanti anupaṭipāṭiyaṃ.

Sotassa udakappavāhassa attānamadhikiccāti ettha attāti cittaṃ vuccati. Ajjhattanti cakkhādi.

Mariyādāti avadhi. Abhividhi abhibyāpanaṃ. Āpanakoṭiyāti jīvitapariyosānaṃ.

"Dvaṇdatappurisādina"nti no mati.

[SL Page 402] [\x 402/]

Ākumārehi yasoti anupasampannehi abhibyāpī mahākaccāyanassa kittisaddo vattate.

Kvaci samāsanta iccādito samāsassa antoti ca vattamāse ayaṃ vidhi vuccati. Idha vuttiyaṃ

abyayībhāvaggahaṇanānuvattanaṃ samāsopalakkhaṇaṃ. Tena "catuddisaṃ mukhanāsikaṃ

asaddha"nti ādisu dvigudvaṇdabahubbihīsupi napuṃsake vattamānassa sarassa rassattaṃ

siddhaṃ hoti. Maṇikāti udakacāṭi.

Aṃ vibhattīnanti ādito vibhattīnaṃ, abyayībhāvāti cānuvattate.

Lratti = lopo. Tabbiparītatthena ca ukārasseva gahitattā ṭhānāsannatāya ca okārassa

bhavanaṃ rassattaṃ ukāro eva bhavati. Ye yeti vīcchāyaṃ yathāsaddassa atthadassanaṃ.

Padatthānatikkameti sattiādikassa padatthassa anatikkame yathāsaddassa samāso dassīyati.

Yathākkamanti kamaṃ anatikkamitvā karoti.

Yāva iccayaṃ nipāto avadhāraṇe vattate. Tadatthadassatthanaṃ yattakoparicchedoti vuttaṃ.

Yācatā yattako āyuparicchedo = yāvatāyukaṃ, vassānaṃ anto = antovassaṃ, vassakālassa

antoti attho. Heṭṭhāpāsādaṃ pāsādassa heṭṭhā yaṃ heṭṭhimatalaṃ. Purebhattaṃ bhattakālato

pubbeti attho. Abyayībhāvasamāso.

Visesanaṃ pubbapadamassāti = visesanapubbapado. Esanayo sesesupi. Upamīyati etenāti =

upamānaṃ. Taṃ uttarapadaṃ etassāti = upamānuttarapado. Sambhāvanādīpakaṃ

itisaddasahitaṃ pubbapadamassāti = sambhāvanāpubbapado. Avadhāriyamānatthadīpakaṃ

evasaddasahitaṃ pubbapadamassāti = avadhāraṇapubbapado. Na iti nipāto = nanipāto, so

pubbapadamassāti = nanipātapubbapado. Ku iti nipato pubbapadamassāti = kupubbapado.

Pādayo upasaggā pubbapadamassāti = pādipubbapado, upasaggapubbapado.

Tattha tesu: visesanapubbapado kammadhārayasamāso tāva paṭhamaṃ dassīyati.

Tulyādhikaraṇabhāvo samānādhikaraṇatā, tassa tulyādhikaraṇabhāvassa pākaṭatthaṃ

casaddatasaddānaṃ payujjanaṃ hoti. Ito paranti abyayībhāvasamāsato uddhaṃ.

"Bhavanta"nti maññāma

[SL Page 403] [\x 403/]

Atthanāmaggahaṇaṃ samāsaggahaṇañcānuvattate. Dvipade tulyādhikaraṇeti

bhūmmavacanaṃ, na upayogavacananti dassetuṃ dvipade tulyādhikaraṇe satīti vuttaṃ.

Visesanavisesitabbabhāvenāti ettha yena jātiguṇakirayādinā vatthu visesīyati

vatthantarasādhāraṇabhāvato nivattīyatīti tassa visesanaṃ. Yathā "khattiyakaññā

nīluppalaṃ yācakajano." Ādisaddena dabbanāmagottādi saṅgayhati. Yathā

"chaddantanāgarājā, bhūridantanāgarājā,* gotamabuddho"ti ādi. Avisiṭṭhassa ca vatthuno

vyābhivārasiddhiyaṃ visesanaṃ sātthakaṃ bhavatīti mahantaguṇena puriso visesīyati.

Kamme satīti ettha kaṭaṃ karotīti ādisu yasmā nibbattanīyādibhedakaṭarūpādike kamme

sati tannibbattānādikirayāya pahāṇā dānalakkhaṇassa ahitaparivajjanahitagahaṇassa tena

kaṭādinā sādhetabbassa vā payojanassa ca sambhavo hoti, tasmā kammamiva dvayaṃ

dhāretīti vuttaṃ. Samāsena vāti visesanavisesanīyabhāvena ekatthajotakena "mahāpurisa" iti

vuttapadasaṅkhepeneva vutto attho etesanni = vuttatthā, tesaṃ.

Ettha cāti kammadhārayasamāse. Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade, saṅkhyāpubboti

vacanato visesanassa pubbanipāto siddho hoti.

Dvipadeti ādito kammadhārayo saṅkhyāpubboti ādito digūti cānuvattate.

Atvatthasaññāyāti atthamanugatāya saññāya. Guṇamativattoti visesanabhāvena guṇabhūtaṃ

pubbapadatthaṃ ativatto atikkanto. Visesitabbe uttarapadatthe vattanti. Abhidheyyassa viya

vacanaṃ assāti = abhidheyyavacano. Abhidheyyassekattabahuttānurūpaṃ ekavacanaṃ

bahuvacanaṃ ca hotīti attho. Parassa uttarapadassa liṅgaṃ viya liṅgamassāti = paraliṅgo.

Samudāyassa sādeso. Sasaddādeso. Puṇṇo mantāniputtoti ādisu anabhidhānato samāso na

hoti. Kevalaṃ anuppayogena pubbapadatthaniyamo hoti.

Lopantī vattateti sesato lopaṃ gasīpīti ito lopanti anuvattate.

* "Bhūridattanāgarājāti-bahusu

"Samudāyo"ti bahusu. "Samudāye"ti vā pāṭho.

[SL Page 404] [\x 404/]

Pumassa a = puma iti katvā pumasaddantassa akārassa lopo. Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhi.

Liṅgādisūti visesanaṃ. "Itthipumanapuṃsaka"nti ādisu atippasaṅganivattanatthaṃ samāsesūti

bahuvacanaṃ. "Pumbhāvo"ti ādi samāsabahuttadassanatthaṃ.

Mahataṃ mahā iccādito tulyādhikaraṇe padeti vattate.

Kammadhārayo iti saññā etassāti = kammadhārayasañño. Tasmiṃ = kammadhārayasañño.

Ettha saññāgahaṇaṃ subodhatthaṃ. Bhāsito pubbe pumā etenāti = bhāsitapumā, dutiyā ca

sā bhikkhācāti = dutiyabhikkhā. Evaṃ dutiyāvibhatti. Ettha pubbapadassa saññāsaddatā

pumbhāvātideso na hoti. Nāgī ca sā māṇavikā cāti = nāgamāṇavikā. Pubbapadesvāyanti

yadi hi ñāse vuttanayena uttarapadassāpi pumbhāvātideso siyā, tadā khattiyakumārīti ādisu

"khattiyakumāro, kumārasamaṇo, taruṇabrāhmaṇo"ti evaṃ aniṭṭharūsappasaṅgo siyā.

Tasmā pubbapadassevāyaṃ pumhāvātidesoti veditabbaṃ. Itthiyamicceva anuvattate. Taṃ

kimatthanti adhippāyo. Kumārī eva ratananti ādisu samānādhikaraṇassa pubbapadassa

bhāsitapumatte satipi pumbhāvātideso na hoti. Uttarapadassa itthivācakattābhāvato gaṃgā,

nadīti ādīsu pana pubbapadassa niccamitthiliṅgavācakattā pumbhāvātideso na hoti. Taṇhā

eva nadī = taṇhānadī, paṭhavi eva dhātu = paṭhavīdhātu. Saññāsaddattāti

jātiguṇakirayāvacatthādisaddā hi vatthūnaṃ visesanabhāvena parivattanti. Na tu naṇdā

caṇdāti ādikā saññāsaddāti niyamaliṅgattā tesaṃ pumbhāvātideso na hoti. Tathā "paṭhamā

vibhatti vattamānāvibhattī" ādisupi.

Puratthaṃ bhavo = puratthimo. Puratthimakāyo pubbakāyo, pacchā jāto = pacchimo.

Nābhito uddhaṃ uparimakāyo, navo ca so āvāso cāti = navāvāso, kataro ca so nikāyo cāti =

kataranikāyo, nikāyoti rāsi. Hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo. Evaṃ

"ārammaṇapaccayā"disupi.

Bahulīkatanti ettha abhūtatabbhāve sampajjamāne kattari karadhātuyoge īppaccayo. Nava

parimāṇaṃ etassāti = navakaṃ, jīvitappadhānaṃ navakaṃ = jīvitanacakanti ettha

"sānasāṭikā" disu viya majjhapadalopo.

Tadanuparodhenāti vacanato jinavacanānuparodhenāti vuttaṃ. Vatthu ca taṃ viseso cāti =

vatthuviseso. Evaṃ dhammaviseso.

[SL Page 405] [\x 405/]

Vipariyāsavasena siniddhuṇho. Māso muggasadiso aparantaviseno kataṃ ca taṃ

appāvasiṭṭhatāya akataṃ cāti = katākataṃ, cittakammādi. Chiddaṃ ca taṃ acchiddaṃ cāti =

chiddā-vachiddaṃ. Uccaṃ ca taṃ nīcaṭṭhena avacaṃ cāti = uccāvacaṃ-kiccaṃ. Sittaṃ ca taṃ

udakena sammaṭṭhaṃ cāti = sittasammaṭṭhaṃ ṭhānaṃ. Gataṃ va taṃ paccāgataṃ cāti =

gatapaccāgataṃ.

Abhidhānānurodhatoti payogānukūlato, usabhasaṅkhātavasabhasadisattā vasabho, pumā ca

so gavo cāti = puṅgavo. Mahāmohatamonaddhe loke saddhammapajjotakaraṇena

ādiccasadisato buddho ca so ādicco cāti = buddhādicco. Vitthataṭṭhena gambhīraṭṭhena ca

duruttaraṇato sāgarasadisattā vinayo ca so sāgaro cāti = vinayasāgaro. Puṇḍarīkaṃ

setapadumaṃ. Padumamiva mukhaṃ = mukhapadumaṃ.

Khuddakavaggulīnaṃ viya dhammoti uppannā saññā = dhammasaññā dhammoti saṅkhāto

kathito = dhammasaṅkhāto, pāṇoti saññā = pāṇasaññā, sā assa atthīti = pāṇasaññī, tassa

bhāvo = pāṇasaññitā. Dhammabuddhiti ādisu vuttaṭṭhānamappayogoti itisaddassa nivatti.

Asubhanti saññā = asubhasaññā. Khaṇdhesu aniccanti saññā = aniccasaññā. Evaṃ

anattasaññā sarīre catudhātuvavatthānavasena dhātūti uppannā saññā = dhātusaññā,

dhātumattāsu itthīsu dhītāti uppannā saññā = dhītusaññā. Anattani khaṇdhapañcake attāti

vipallāsavasena uppannā saññā = attasaññā.

Kammaphalasaddahamānalakkhaṇā aveccappasādasaṅkhātā ca saddhāyeva dhanaṃ =

saddhādhanaṃ, pasādacakkhu eva attano maṇdatikkhavasena dassanaviññāṇassa

maṇdatikkhabhāvakaraṇena ādhipaccaṭṭhena iṇdriyaṃ cāti = cakkhuṇdriyaṃ. Na tu

attajīvādi. Evaṃ sotiṇdriyādīsupi. Pasādacakkhu eva attabhāvābhāvato arūpadhammānaṃ

jātidesaṭṭhena ākarattā āyatananti = cakkhāyatanaṃ. Na tu attajīvādi. Evaṃ

sotāyatanādīsupi. Pasādacakkhu eva salakkhaṇadhāraṇato nijijīvanissattaṭṭhena dhātūti

cakkhudhātu, evaṃ sotādhātādayo. Cakkhuviññāṇavīthiyā pavattimukhattā cakkhudvāraṃ.

Evaṃ sotadvārādīnipi nīlādivaṇṇasaṅkhātarūpameva dassanakirayāya viññāṇassa

ārammaṇaṃ, tannissiyabhūtaṇṭhānanni = rūpārammaṇaṃ.

Sabbassevāti tassa samudāyasseva attaṃ hoti, na tu tadekadesassa. Yadanupapannāti ettha

akārassa dassanato

[SL Page 406] [\x 406/]

Itarathā suttārambhassa niratthakabhāvāpattito. Samudāye pavatto saddo avayavepi dissati.

Yathā samuddo diṭṭhoti ādisu viyāti dassetuṃ tappurisekadesattāti vuttaṃ.

Nanu ca 'na' iti nipātena kathaṃ samāso yujjeyya?

Yasmā yato, vijjamānassa vatthuno, desādiniyamaṃ, desakālaākāraniyamaṃ, vinā, taṃ

ṭhapetvā, nisedho na yuttova. Tathāpi idha coro natthi idāni coro natthi nāyaṃ coroti vā

evaṃ desakālākāraniyameneva sato paṭisedho yujjeyya, nāpi asato avijjamānassa

nanavisāṇādīnaṃ nisedho yutto, aphalattā. Tasmā desakālādibhedānavacchīnnaṭṭhena

brāhmaṇasaddena saha brāhmaṇatthe avattamānena vā tena saha abrāhmaṇoti kathaṃ

samāso siyāti codanaṃ dassetuṃ na nisedhoti ādi vuttaṃ. Nisedhatthānuvādenāti

desādiniyameneva nisedhassa nisedhatabbassa atthassa anuvādena. Sadisatopi osāritatthassa

anubhāsanena, khaṇdhasantānavinimmuttassa parābhimatakattuno viya katthaci jīvasarīre

paṭisedhavidhānaṃ idha satiṇdriyaṃ viññāṇabyatiritto kattā upalabbhatīti paṭisedhanaṃ

micchāgāhaṃ gahetvā ṭhitassa paravādino micchāgāhabhāvassa ñāpanatthaṃ yujjateva yathā

cīvarādidhāraṇena bhikkhusadisākārena carantaṃ dussīlapuggalaṃ ajānitvā ayaṃ bhikkhūti

micchāgāhaṃ gaṇhantamuddissa nāyaṃ bhikkhūti nisedhetabbassa pacchānubhāsanena

paṭidhenaṃ parassa vipariyāsaggāhanivattanatthaṃ yujjati. Evaṃ brāhmaṇasadisaṃ

brāhmaṇanti vadati sati nāyaṃ brāhmaṇoti nisedo yujjatevāti parihāro.

Nisedhatabbameva cāpasajjāpetvā sadisattānapekkhaṇena paṭisedo = pasajjapaṭisedho.

Yatha: asaddhabhojī paritulikamatthamuggayha uttarapadatthassa * asanaṃ khepo

nivattanaṃ pariyādāso. Asūriyampassāti suriyaṃ na passatīti asuriyampassāti ettha hi

dassanakirayāpaṭisedhasseva padhānattā pasajjapaṭisedhova attho pariyādāsitvāti

brāhmaṇatthaṃ nivattetvā, uttarapadatthanivattanena hi taṃsadisādiatthassa vidhānaṃ

pariyudāso nāma.

Vatthunatthitāti vatthuno abhāvo. Asaddhabhojīti ādīsu viya kirayāpaṭisedho. Aññatra

vuttati nivattetabbavatthuto

"Saññāosāritatthassā"ti katthaci.

* "Dassanaṃ asana"nti katthaci.

[SL Page 407] [\x 407/]

Aññatra taṃsadise vatthumhi vidhānassa padassa. Vutti pavattanaṃ, atthantaravidhānaṃ.

Pariyudāsassa lakkhaṇaṃ nāma. Tasmā pariyudāsapakkhe "abrāhmaṇo"ti samāso sijjhatīti

na koci doso.

Nanu iti codetukāmatāya parassa abhimukhīkaraṇe nipāto. Evaṃ santepīti

pubbapadabhūtassa tassa uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā taṃsadisādivācakattena

atthantaravidhāne sati "abrāhmaṇo"ti evamādissa tappurisattā tassa

uttarapadatthappadhānatā kathaṃ sambhaveyyāti codanā. Nāyaṃ doso. Kevalāti na iti

nipātana asahitā. Brāhmaṇagahapatimanussādisaddā, brāhmaṇādiatthānaṃ eva vācakattena

pākaṭā pasiddhiṃ gatā, kevalo bhūsaddo viya bhavanatthe. Na iti nipātayoge pana sati te

brāhmaṇādayo saddā sadisādiatthassāpi vācakā honti. Anu abhi ādi upasaggayoge bhūdhātu

viya anubhavanādiatthantareti dassetuṃ yadā te panādi vuttaṃ.

Uttarapadatthajotakoyevāti iminā tulyādhikaraṇatā cettha dassitāti daṭṭhabbaṃ. Amanussoti

manussasaṇṭhāno yakkhādi. Tathā assamaṇo na byākatāti ettha byākatā nāma

kusalākusalabhāvena kathitā. Tato paraṃ ca na byākatāti katvā vipākādayo.

Dvādasaakusalacittuppādā saṅkiliṭṭhā akusalā. Tato apare asaṅkiliṭṭhā nāma. Sabbe lokiyā

dhammā pariyāpannā paricchinnā loke antogadhā tato aññe apariyapannā.

Alobhoti lobhapaṭipakkho dhammo. Akatvāti kirayā nisedhamattako

pasajjapaṭisedhasaṅkhāto abhāvo vutto.

Attannassa tappuriseti ito nassa tappuriseti ca vattate. Na asso gadrabho anassābhidheyyo.

Niccasamāsattāti pādipubbapadasseva kupubbapadassāpi tappurisassa niccasamāsattā

aññapadena viggaho.

Attannassa tappuriseti ca sare aniti ito sareti ca vattamāne kucchitaṃ asanaṃ = kadasanaṃ,

kucchitā dārā = kūdārā, kucchitā diṭṭhi = kudiṭṭhi.

Pāvacananti ettha kvacādimajjhuttarādinā dīgho. Padhānannī ukkaṭṭhaṃ, munivacanaṃ.

Ayuttatthattāti ettha na

"Tulyādhikaraṇatānacetthā"ti sabbattha dissati.

[SL Page 408] [\x 408/]

Punageyyāti apunageyyā. Na saddhaṃ bhuñjatīti assaddhabhojīti ādisu nassa byavahitena

aññasāpekkhena kirayāpadena sambaṇdhato puna saddhādiuttarapadehi

sambaṇdhabhāvena ayuttatthabhāvato aññamaññasambaṇdhattābhāvato yogavibhāgaṃ vinā

aññena suttena samāso na sijjhatiti adhippāyo. "Yogavibhāgato iṭṭhappasiddhī"ti na

cātisappaṅgo. Diṭṭho pubbaṃ puriso tathāgatanti kattari diṭṭho, diṭṭhapubboti ādisupi

kammadhārayādilakkhaṇabhāvā yogavibhāgena samāso. Diṭṭhapubbā devāti ādi kammani,

gatā pubbaṃ tenāti gatapubbā, disā. Paharaṇaṃ.Pahāro.

Kammadhārayasamāso.

Saṅkhyā pubbe assāti = saṅkhyāpubbo. Digusadisattāti yathā ayaṃ digusaddo saṅkhyāpubbo

kammadhārayo ekatthayogī ca tathā ayaṃ samāso taṃsadisatāya digūti vutto. Dvīhi

avagacchīyitvā vā = digu. Digūti ettha saro rasso napuṃsaketi gosaddassokārassa

rassattamukāro itarapakkhe pārādigamimhā rūti gamito rūppaccaye iminā nipātanena

rassatte ca kate rūpaṃ.

So napuṃsakaliṅgoti ito napuṃsakaliṅgoti ca vattate. Samāhāradigussāti ettha

samudāyappadhāno samāhāradigu nāma. Avayavappadhāno asamāhāro digu.

Yathā"catuddisā." Aññatra panā ti asamāhāradigumhi, cattāri saccāni = catusaccaṃ, satta

aṅgānīti sattaṅgaṃ

Samāsassa ante ṭhitā samāsantagatā, tesaṃ. Rājādigaṇassa ākatigaṇattā dvirattādīsupi

appaccayo. Tena appaccayavidhānena pañcagavanti ādi ca sijjhati. Kadimhā cāti ettha

kappaccayānuvattanañca ujukameva sijjhatīti adhippāyo. Gaṇdhantassittaṃ mahāvuttināva

sijjhati.

Digusamāso.

Bhavatoti dutiyādisamāsassa sambhavato so chabbidho paṭhamātappuriso kammadhārayoca,

tulyādhikaraṇattā. Tatthāti tasmiṃ chabbidhe, dutiyāya sambaṇdhi tappuriso samāso =

dutiyā tappuriso. Dutiyantaṃ pana gatādisakammakakītakantehi parapadehi saha

samassateti dassetuṃ gatāti ādi vuttaṃ.

[SL Page 409] [\x 409/]

Tappurisoti ubhe tappurisāti ito tappurisoti vattamāne:

Aṃ ādi yesaṃ te = amādayoti avisesena vuttepi nāmānaṃ samāsoti adhikārato nāmehītipi

siddhaṃ. Uttarapadatthasaṅkhātassa abhidheyyassa vacanaṃ liṅgaṃ ca assāti

abhidheyyavacanaliṅgo.

Sabbarattisobhanoti ādīsu accantasaṃyoge dutiyā. Paccayavidhāne upoccāritaṃ

padamupadaṃ. Upadassa sambaṇdhisamāso = upapadasamāso. Kumbhaṃ karotīti ādisu

vuttiyeca vākyaṃ natthi. Tena karotīti ādi kirayāpadeneva viggaho. Teneva kammakāroti

ādīsu vibhattuppattito puretarameva kārādisaddena amādayoti ādinā samāso.

"Pubbāparānaṃ atthupaladdhiyaṃ padanti parasamaññāya kārādisaddassa padavohāro.

Itarathā kammaṃ karotītipi vākyappayogappasaṃṅgo sīyā, tato asamāsattā nāmabyapadese

syāduppatti. Dhammadharoti appaccayantattā na vuddhi. Tavantu ca mānaantappaccayā ca

te ādayo yesaṃ tācītvātvānatuṃtūnaādīnaṃ te tathā vuttā, te kitsaññā paccayā antā etesanti

tavantumānantādikitantā. Tehi saha vākyameva, na samāso. Anabhīdhānatoti odanaṃ

bhuttavāti abhidhānassa *gamakappayogassābhāvato. Dhammaṃ suṇamānoti ādīsu

nisīdatīti ādinā ca, kaṭaṃ karāno kātuṃ vā gamissāmīti ādinā, sāpekkhatāya ca na bhavati.

Tadanuparodhenāti paribhāsato abhidhānalakkhaṇā hi taddhitasamāsakitakāti siddhaṃ.

Dutiyātappuriso.

Tatiyantaṃ pana kitantena pubbasadisādinā ca kiccappaccayantādīhi samasyateti dassetuṃ

tatiyāti ādi vuttaṃ. Buddhena bhāsitoti ādīsu kammani tappaccayayogato kattari tatiyā

issarena raṭṭhasāminā kataṃ = issarakataṃ. Sayaṃ attanā katanti = sayaṃ kataṃ. Icchāya

pakato* upadduto kāyavacīsaṃvarādilakkhaṇena sīlena guṇena sampanno samannāgato

paripuṇṇo = sīlasampanno, sahattheyaṃ tatiyā. "Sukhena sahagata"nti ādī sahayoge tatiyā.

Piyehi vippayogo = piyavippayogo. Jātiyā aṇdhoti ādīsu visesane ca tatiyā.

"Gamakappaccayayogassā bhāvato"ti-bahusu.

* "Apakato"tipi katthaci.

[SL Page 410] [\x 410/]

Catuvaggena bhikkhusaṃghena karaṇīyaṃ kātabbaṃ kammaṃ = catuvaggakaraṇīyaṃ,

anīyādikiccappaccayantehi yogepi kattari tatiyā kvaci tavantutabbappaccayehi yogo

anabhidhānato vākyameva na vuttīti adhippāyo. Mātarā sadiso = mātusadiso. Ekena ūnā

vīsati sīlena vikaloti ūnatthayogadassanaṃ. Vācāya sakhilo, mudukoti attho, satthārā sadiso,

satthu kappoti ettha sadisatthāvācako kappasaddo. Guḷodanoti ādīsu samāseneva

saṃsaṭṭhādibhāvassa vuttattā vuttaṭṭhānamappayogoti saṃsaṭṭhādisaddassa nivatti.

Tatiyātappuriso.

Catutthīti catutthantaṃ pubbapadaṃ, tadatthena atthasaddena hitena deyyasaddādinā ca

samassateti attho. Tassa idaṃ = tadatthaṃ, tasmiṃ-tadatthe. Dussaṃ vatthaṃ, mūlyanti mūlaṃ,

attanā icchitaṃ disaṃ gacchatīti = gamiko, pāsādadabbanti pāsādatthaṃ dabbaṃ atthasaddena

nīccasamāsattā atthāyāti aññapadaviggaho, sabbaliṅgatā ca. Saṃvaratthāyāti

kāyavacīdvāravidahanatthāyāti attho. Samādhissa atthāya = samādhatthāya, nibbidāti balava

vipassanāñāṇaṃ, virāgo maggañāṇaṃ, vimuttī arahattaphalaṃ, vimuttiyā atthāyāti =

vimuttatthāya, "saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ, saṅghassa datvā, saṅghassa dadanto"ti

ādīsu anabhidhānato sāpekkhatāya ca samāso na hoti.

Catutthitappuriso.

Pañcamīti pañcamyantaṃ, apagamanattha-bhayattha-viratiattha-mocanatthādīhi

uttarapadehi samasyateti attho. Palāpehi apagato = palāpāpagato, piṇḍapātato paṭikkanto

= piṇḍapātapaṭikkanto, āpattīto vuṭṭhānaṃ = āpatti-vuṭṭhānaṃ, ukkaṭṭhato ukkaṭṭhaṃ =

ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakato hīnato omakaṃ = omakomakaṃ.

Pañcamītappuriso.

Tuppaccayantehi pūraṇappaccayantehi ca yoge niddhāraṇādiyoge ca chaṭṭhisamāso na

hotīti dassetuṃ kvacivākyamevāti ādi vuttaṃ. Asambaṇdhe "bhaṭo rājapuriso

devadattassā"ti samoso na bhavati, sāpekkhatāya "kosala

"Pāsādadabbanti pāsādadabbatthaṃ dānaṃ" iti sabbapotthakesu.

[SL Page 411] [\x 411/]

Rājaputto"ti na bhavati. Sambaṇdhisaddānaṃ sāpekkhatte satipi samāso vākyatthassa

gamakattā bodhakattā, yathā: devadattassa garuno kulaṃ = garukulaṃ. Evaṃ devadattassa

"bhaginī putto." Tassa "pādamūlesū"ti ādi.

Chaṭhitappuriso.

Rūpe rūpārammaṇe visaye uppannā saññā = rūpasaññā, evaṃ sesesūpi. Kūpe maṇḍuko =

kūpamaṇḍūko. Manacaroti ādīnaṃ upapadasamāsattā aññapadeneva viggahoti katvā idha

vuttiyevāti vuttaṃ. Sirasmiṃ ruhatīti = siroruhaṃ.

Sattamītappuriso.

Jīvikaṃ patto = pattajīviko. Amādayo parapadehīti samāse kate pubbapadaparanipāto.

Kvacādisuttena rassattaṃca viseso. Evaṃ atiādayo atikkantādiatthe dutiyāya. Akkhanti

iṇdriyaṃ. Patiupasaggo idha patigatatthe vattatīti dassetuṃ patigatanti ādi vuttaṃ.

Paccakkhavisayattā paccakkhoti attabhāvo sarīraṃ vuccati. Amādayo avakuṭṭhādiatthe

tatiyāya, pariyādayo gilānādiatthe catutthiyā, nirādayo nikkhantādiatthe pañcamiyā. Ayyako

vuccati pitāmaho, tassa pitā payyako. Upariheṭṭhādayo chaṭṭhiyā.

Amādiparatappuriso.

Pabhaṃkarādīsu sabbato ṇvutvāvī vāti appaccaye kate samāso sahasā katanni ettha

manogaṇādito sminnānamiā iti nāvacanassa ākārādeso. Sa sare vāgamoti sāgamo.

Gavampatittheroti ettha tato namampatimbhālutte ca samāseti naṃvacanassa amādese

avādese aluttasamāse sabbattha pubbapadavibhattiyā alopo hotīti idameva suttaṃ ñāpakanti

daṭṭhabbaṃ. Tadanuparodhenāti paribhāsatovā. Manasikāroti manasmiṃ kirayā.

Pubbenivāsoti purimajātiyaṃ nivutthakkhaṇdhā. Antevāsīti ācariyassa samīpe vasanasīlo

sisso. Janesutoti jane pākaṭo, urasilomoti urasmiṃ uṭṭhito lomo, evaṃ kaṇḍhekālo iccādi.

Alopatappuriso.

Tappurisasamāso.

[SL Page 412] [\x 412/]

Dve padāni assāti = dvipado. So duvidho samānādhikaraṇo bhannādhikaraṇo cāti tīni

padāni assāti = tipado. Na iti nipāto pubbapadamassāti = nanipātapubbapado. Sahasaddopi

nipātoyeva, upamānaṃ pubbapadamassāti = upamānapubbapado. Saṅkhyāubhayaṃ

padamassāti = saṃkhyobhayapado, vāsaddattho saṃkhyāpubbapadopi hoti. Dvinnaṃ disānaṃ

antarālaṃ koṇaṃ disantarālaṃ, taṃ attho assāti = disantarālattho.

Aññamaññapaccanīkakirayāya karaṇaṃ vyatīhāro, so lakkhaṇaṃ nimittaṃ assāti =

vyatīhāralambhaṇo, yuddhakirayā.

Aññāni ca tāni padāni cāti = aññāpadāni, tesaṃ yaṃ yena, yassa, yasmā, yassa, yasminti

dutiyādivibhattyantānaṃ atthā = aññapadatthā, tesu bahubbīhisadisattāti

saññākaraṇaphaladassanaṃ, yathā bahubbīhisaddo pubbuttarūbhayapadatthaṃ vajjetvā

tadubhayavisesitaṃ aññapadatthaṃ dīpeti, tathā ayaṃ samāsopi taṃsadisattā tabbohārena

vuttoti adhippāyo.

Tassa aññapadatthassa guṇena avayavabhūtena tadabhinnavisesanena saddhiṃ viññāpako

tagguṇasaṃviññāṇo. Yathā lambā kaṇṇā etassāti = lambakaṇṇo, sobhanaṃ sīlaṃ etassāti =

susīlo, bahūni dhanāni assāti = bahudhano, puriso. Ettha pana bhinnavisesanattā

tagguṇassa dhanassa ānayanaṃ na hoti. Ettha dhanaṃ ṭhapetvā purisamattasseva ānayanaṃ

hoti, samāsena ca dutiyatthassa vuttattā saṅghārāmasaddā dutiyā na hotīti ayaṃ

saṅghārāmoti paṭhamāyeva visayo. Abhidheyyasseva liṅgavacanaṃ etassāti =

abhidheyyaliṅgavacano. Addhikā, paṇḍikā.

Diṭṭho sacchikato catusaccasaṅkhāto dhammo anenāti = diṭṭhadhammo, ariyapuggalo.

Dvihatthaṃ parimāṇamassāti = dvihatthā, paṭo, pubbenivāsānussati-dibbacakkhu =

āsavakkhaya-ñāṇasaṅkhātā tisso vijjā etassāti = tevijjo, ettha ca kvacādimajjhuttarādinā

uttarapadassa rassattaṃ. Cattāri padāni etassāti = catuppado, migo.

Maṃsadibbapaññācakkhubuddhacakkhusamantacakkhuvasena pañca cakkhūni assa

bhagavatoti = pañcacakkhu. Suttageyyādivasena nava aṅgāni assāti = navaṅgaṃ.

hānāṭhānakammavipākañāṇādivasena dasabalāni assāti = dasabalo. Māso jāto asasāti

māsajāto. Pubbe bhāsito pumā etenāti bhāsitapumā. Ādi ca majjhañca uttarañca =

ādimajjhuttarāni, tesaṃ. Dīgho ca rasso ca = dīgharassā.

[SL Page 413] [\x 413/]

Dīghattanti "pākaṭaṃ, anūpaghātaṃ, madhuvā maññatī bālo"ti ādisu ādimajjhuttarānaṃ

dīghattaṃ, "ajjavaṃ, itthirūpaṃ, bahunadikaṃ, saccavācatā"ti ādisu majjhuttarānaṃ rassattaṃ

kappaccayatappaccayādīsu paresu cāti attho.

Khamā evā dhanaṃ assāti = khamādhano. Ettha uttarapadassa anitthivācakattā

pubbapadassa samānādhikaraṇato bhāsitapumbhāvātideso na hoti. Saddhādhurā

(pubbaṅgamā) etassāti = saddhādhuroti evamādisu satipi uttarapade itthivācake

saddhāpaññādīnaṃ pubbe bhāsitapumattabhāvā pumbhāvātideso na hoti. Samaṇīsu bhatti

assāti = samaṇībhattiko. Ayanti itthiyaṃbhāsitapumāti ādinā vuccamāno pumbhāvātideso.

Pubbapadasseva hoti, na uttarapadassāti samaṇībhattikoti ādisu tulyādhikaraṇassa

uttarapadassābhāvā pubbapadassa pumbhāvātideso na hoti. Bahū dāsiyo etassāti =

bahudāsikoti kappaccaye rassattaṃ. Yadi hi uttarapadassāpi pumbhāvātideso vihito siyā.

Tadā "bahudāsako, bahukumārakaṃ, bahukadalakaṃ, bahukukkuṭaka"nti evamādirūpaṃ

bhaveyya, na "bahudāsiko, bahukumārikaṃ, bahukadalikaṃ, bahukukkuṭika"nti ādi sijjheyya.

Tathā ca na siyāti payogā sijjhanato aniṭṭhappasaṅgato ca, uttarapadassa pumbhāvātidese

suttopadesassa niratthakatā ca siyāti pubbassevāyaṃ pumbhāvātidesoti niṭṭhamettha

gantabbaṃ.

"Dhanumhā-ā-ca" iti padacchedo. Kvaci samāsantagatāti etthānuvattate. Sahassatthāmaṃ

dhanu assāti = sahassathāmadhanu, puriso.

Niccatthanti kvaci samāsantagatā iccādinā siddhepi kappaccaye nadimhā cāti punavacanaṃ

niccaṃ kappaccayavidhānatthanti adhippāyo. Nadī ca parasamaññā "*yūtthyakhyā nadī" ti

īkārūkārānaṃ itthivācakānaṃ nadī parasamaññā, bahunadikoti ettha nadīsaddassa itthiyaṃ

niyatattā pubbe bhāsitapumattābhāvato atītatappaccayantena bhāsitasaddena bhāsito pūmā

etenāti = bhāsitapumāti samāsāvayavapadasseva vuttattā ca idānipi aññapadatthavuttino

bahubbīhissa abyayībhāvatappurisāni viya padasamudāyatthassāpi avācakattā kutocipitassa

nadījaṅghādibhedassa uttarapadassa bhāsitapumattāsambhavato pumbhāvātidesābhāvā

kappaccaye pare kvacādimajjhuttarādinā rassattamevettha hotiti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

Etena

* "Yūstryākhy nauadī" (pāṇinīye-1, 4, 3)

[SL Page 414] [\x 414/]

Ñāse yaṃ vuttaṃ uttarapadassa pumbhāvātidesakaraṇaṃ, taṃ paṭikkhittanti veditabbaṃ.

Bahū nāriyo etassāti bahunāriko. Bahukattukoti ādisu kitakatuppaccayantattā. Nadimbhā cāti

ettha casaddena niccaṃ kappaccayo.

Ubhato kammato samuṭṭhitaṃ byañjanaṃ liṅgaṃ assāti = ubhatobyañjanako. Adhimuttīti

ninnatā.

Dhammena ñāyena adhigatā bhogā yehi honti te = dhammādhigatabhogā.

Upamānabahubbībhimhi upamānatthassa samāseneva vuttattā upamāsaddassa uppayogo.

Tappurisaggahaṇamupalakkhaṇanti samāsopalakkhaṇaṃ. Tena nassa sare an hoti samāseti

attho. Yogavibhāgenāti yogassa suttassa vibhāgena, vidhākaraṇena. "Yogavibhāgena

iṭṭhappasiddhi"ti ñāyena bahubbīhimhi cetaṃ nassa attaṃ bhavatiti daṭṭhabbaṃ. Saṃvāsoti

sabhavāso.

Paṭhamāvibhattyatthabahubbihibhedaṃ dassetuṃ paṭhamāyattheti ādi vuttaṃ. Saha kilesehi

yo vattati so = sakileso. Ettha yoti vutto paṭhamāvibhattyattho nāma.

Upamīyati upanetvā paricchijjīyati etenāti = upamānaṃ, samānākāraṃ vatthu. Yathā: go viya

gavayoti. Kāyo ca byāmo ca kāyabyāmā. Ettha byāmoti hatthadvayāyāmo,

paṇṇāsahatthayojanādivasena yo ubbedhavitthārato khaṇdhena sākhāhi ca samappamāṇo

nigrodho so ima mahāpurisalakkhaṇassa upamānabhāvena vutto. Ayaṃ paṭhamatthe

upamānapubbapado. Mahāniruttiyaṃ aññapadatthavasena dassitattā idhāpi

aññapadattheyeva vutto. Bhūtoti jāto.

Vissaṭṭhaviññeyyamañjusavaṇīyabiṇduavisārīgambhīraninnāditāti aṭṭhaṅgasamannāgato.

Tulyādhikaraṇattābhāvāti pubbadakkhiṇasaddatthānaṃ bhinnatthattāti attho. Kesākesīti

ettha idanti vuttaṃ yuddhaṃ aññapadattho nāma.

Bahubbīhisamāso.

Dvaṇdo ca so samāso cāti = dvaṇdasamāso. Itarena itarena yogo = itaretarayogo,

avayavappadhāno,

[SL Page 415] [\x 415/]

Samudāyappadhāno samāhāro, itaretarayogo ca samāhāro ca atthā yesaṃ te =

itaretarayogasamāhāratthā. Tesaṃ bhedena.

Samuccayo samāsoti attho vutto. Tathāpi atthe asambhavā tadatthasaddeyeva bhavati. Yathā

"aggissinī"ti. Tasmā nāmānameva samuccayo samāso hoti so ca dvaṇdasañño hotīti attho

veditabbo. Nāmānaṃ samāsoti adhikārepi puna "nāmānaṃ samuccayo"ti

nāmaggahaṇakaraṇaṃ bahūnampi samāsasambhavadassanatthaṃ.

Nānānāmānamevāti avadhāraṇaṃ kirayānivattanatthaṃ. Samuccayanamattaṃ

kevalasamuccayo, tattha "cīvaraṃ piṇḍapāta"nti ādīnampi dutiyantānaṃ "adāsī"ti

kirayāpekkhato samāso na hoti. Aṇvācayo nāma yatra kiñci kammaṃ ekena vākyena

vidhāya punapi vākyantarena kiñci vidhīyate, so aṇvācayo. Yathā-"dānañca dehi silañca

rakkhāhīti evamādi.

Dvaṇdaṭṭhoti dvaṇdanāmabhūtaatthasamannāgato, yathā nīlaguṇayogato "nīlo" paṭo,

evaṃ dvaṇdaṭṭhayogato dvaṇdoti veditabbo. Dve ca dve cāti dvaṇdasamāsantassa atthe

iminā nipātanena ādissa akāre "niggahītañcā"ti niggahīte ca kate dvaṇdoti rūpasiddhi.

Dvaṇdasadisattāti yathā dvaṇda iti ayaṃ saddo nāma dvasaddena samucciyamāna

atthadvayaṃ vadati. Tathā ayaṃ samāsopi samucciyamānaatthadvayaṃ vadatīti dvaṇdoti

vuccati. Bāhiraveyyākaraṇamatena gavāssakanti ādisu assādisaddayuttānaṃ gavādisaddānaṃ

atthadvayadīpanasambhavadassanena ubhayapadatthappadhāne dvaṇdepi

ekatthabhāvasambhavaṃ dassetvā idāni nāmānaṃ samuccayo dvaṇdoti suttena

vuttaitaretarayogasamāhārasamuccayatthavasena ekatthasambhavaṃ dassetuṃ atha vā

dvinnampiti ādi vuttaṃ.

Khattiyā ca brāhmaṇā ca khattiyabrāhmaṇāti etthāpi khattiyavaṇṇasseva jātiyā ca

nariṇdabhāvena ca bhūmssaratāya ca seṭṭhattā acchariyatarattā khattiyasaddassa

pubbanipāto. Caṇdiyā samannāgatattā caṇdimā ca suriyo cāti caṇdimasuriyā ettha

caṇdassa anumāsaṃ navakatā pūjanīyatā. Kvaci samāsanna iccādito kvavīti vattate.

Daṃ ca jāni ca = daṃjānī. Dampatīti ādisu jāyāya tudañjānipatimbhīti sutte patisadde pare

jāyāsaddassa ādesavidhānato

[SL Page 416] [\x 416/]

Jāyāsaddasseva pubbanipāto. Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ pubbanipātassa gatibuddhiādivacanaṃ

"dhātuliṅgānī"ti vacanañca ñāpakaṃ. So napuṃsakaliṅgoti ito napuṃsakaliṅgaṃ,

digussekattanti ito ekattanti ca vattamāne:

Tathāggahaṇaṃ samābhāradvaṇdagahaṇatthaṃ. Dvaṇdaparattāti dvaṇdato paraṃ yaṃ

sūyamānaṃ taṃ paccetamahīsambajjhateti paribhāsato vuttaṃ.

Cakkhusotanti ettha cakkhusaddassa uvaṇṇantattā pubbanipāto. Kaṇṇā ca nāsā ca =

kaṇṇanāsaṃ. Etthāpi rassattaṃ.

Sīlaṃ ca paññāṇaṃ ca lakkhaṇato dvividhaṃ paṭipakkhakilesapahāṇakiccena sabhāgaṃ.

Nāmarūpanti saḷāyatanapaccayaṭṭhena sabhāgaṃ. Lobhamohaṃ pana akusalamūlaṭṭhena

sabhāgaṃ, aññoññaliṅgena visesitā = añññeliṅgavisesitā, bhinnaliṅgavisesitā. Saṅkhyā ca

parimāṇaṃ ca saṅkhyāparimāṇaṃ. Taṃ attho etesanti = saṅkhyā parimāṇatthā.

Pacanā ca caṇḍālā ca = pacanacaṇḍālā, tadatthā pacanacaṇḍālatthā. Dīghamajjhimanti

parimāṇatthe. Urabbhaṃ meṇḍakaṃ hantvā jīvatīti = orabbhiko. Sapākā

suṇakhamaṃsakhādakacaṇḍālā. Sākuṇikādayo lraddā. Pukkusā pupphachaḍḍakā.

Rukkhā ca tiṇāni ca pasū ca dhanāni ca dhaññāni ca janapadā ca te ādayo yesaṃ te =

tadādayo, etesaṃ dvaṇde vibhāsā ekattaṃ napuṃsakaliṅgattañca bhavati. Assatthakapitthaṃ

assatthakapitthā vā, ughīrakhīraṇaṃ ughīrakhīraṇāni vā, kāsakusaṃ kāsakusā sā, pasūti

catuppadā. Hiraññā, kahāpaṇā. Kāsi vāti evamādisu janapadanāmesu bahuvacanameva.

Padhānabhāvaṃ nītā = paṇītā. Uttamā kaṇhaṃ, pāpaṃ. Sukkaṃ, puññaṃ. Paṭigho ca

anunayo ca = paṭighānunayā. Tattha anunayo pakkhapāto.

Pubbuttarūbhayaññatthappadhānattāti ayaṃ samāso pubbapadattha uttarapadattha

ubhayapadattha aññapadatthappadhānabhāvato catubbidho. Tappurisekadesabhūtehi

digukammadhārayasaññehi pasa saddhiṃ chabbidhova samāso hoti.

"Sānapākā" tipi pāṭho.

[SL Page 417] [\x 417/]

Upasaggapubbakanipātapubbakabhedena abyayībhāvasamāso dūvidho.

Visesanapubbuttarūbhayūpamānuttarasambhāvanāvadhāraṇananipātakunipātapubba- vasena

kammadhārayasamāso navavidho hoti samāhāraasamāhārabhedena digusamāso duvidho.

"Dutiyādipubbo chaddhā, ekova ca amādiko,

Alutto ca samāso ca ñeyyo tappurisoṭṭhadhā"ti.

Tappurisasamāso evaṃ aṭṭhadhā ñeyyo.

Tulyātulyatthatipadananipātapubbasahopamapubbapadasaṅkhyobhayapadadisatthā ca

byatihārena vāti bahubbīhisamāso navadhā eko ca paṭhamādiko bhave

itaretarayogasamāhāratthavasena dvaṇdasamāso dvidhāti evaṃ samāso caturaṭṭhadhā

battiṃsavidhoti attho.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ samāsanayo catuttho.

Idāni pakatipaccayatthabhedadassananayena taddhitārambhaṃ dassetuṃ atha nāmato evāti

ādi āraddhaṃ. Tattha suddha samāsataddhitapaccayantanāmavasena tividhaṃ nāmaṃ.

Taddhitavidhānanti ettha vacanatthato sarūpato ca taddhitaṃ dassetuṃ tattha tasmāti ādi

vuttaṃ. Tattha, tasmiṃ ādivākye, tīvidhaliṅgatoti yebhuyyavasena vuttaṃ. Taddhituppatti

pana aliṅgābyātehipi "ehipassiko"ti ādisupi hotiyeva tasmā paraṃ hutvā hitā sahitā tesaṃ vā

hitā = taddhitāti vacanatthadassanametaṃ. Tattha hisaddassa dhi ādeso.

Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvāti sutte "taddhitā"ti nipātanattā siddhā. Ṇādippaccayāti

taddhitappaccayassa sarūpadassanaṃ. Adhivacananni samaññā.

Vā ṇappacceti ettha ṇāti pubbasaralopato vutto avibhattikaniddeso vā,

paccayasarūpāsaṇdehattho. Apaccatthasambaṇdhivasena "tassāpacca"nti laddhattā

chaṭṭhiyantatoti atthato siddhaṃ. Tena vuttaṃ vuttiyaṃ: tassāpaccamicce tasmiṃ attheti ettha

ca itthippaccayantānaṃ kattikādisaddānampi nāmabyapadesasiddhito liṅgattaṃ siddhanti

veditabbaṃ. So ca ṇappaccayo apaccatthasambaṇdhibhūtāvasiṭṭhādiliṅgato parova hoti.

Tena "vasiṭṭhassa apaccaṃ gotamassā"ti ādisu apaccasambaṇdharahitattā na hoti.

[SL Page 418] [\x 418/]

Dhātūhi vāti ettha bhūvādayo khādidhātuppaccayantā cāti duvidhāpi dhātupakatiyo gahitā.

Liṅgaggahaṇena dhātuppaccayavibhattivajjītanāmopasagganipātabhūtā.

Samāsa-taddhita-kitaka-kicca-itthippaccaya-dhātuppaccayantabhūtā ca sabbāpi sāmapakatiyo

gahitā. Parippaccayāti ettha syādityādivibhattibhūtā taddhita

kita-kicca-itthippaccaya-dhātupaccayakārādipaccayabhedā ca sabbepi paccayā gahitāti

veditabbā. Paṭiccāti nissāya, etasmāṇappaccayādito. Apaccādiviseso attho eti āgacchatīti =

paccayo, patīyanti ñāyanti anena atthāti vā paccayo. Pakatito paraṃ etīti vā paccayo.

Pakatiyā ādibhūtattā ādi ca so saro cāti = ādisaro, tassa. Ādibyañjanassa ayanti = ādibyañjano

tassa ādibyañjanassa. Pakativikappaṃ vihāya vuddhivikappanameva vāsaddassa atthaṃ

dassetuṃ atha vā vavatthitāti ādi vuttaṃ.

Vāsiṭṭhādīsu ayaṃ vuddhi niccā hoti, oḷumpikādisu "oḷumpiko uḷumpiko"ti aniccā,

"nīlapīta"nti ādisu na ca hoti, ettha hi nīlena rattaṃ vatthaṃ nīlaṃ. Tathāpi taṃ vuttaṃ hi:

"na vuddhi nīlapītādo paccaye saṇakārake"ti.

Vāsaddassa pakativikappapakkhe casaddaggahaṇamavadhāraṇatthaṃ katthaci

nivattanatthanti attho.

Ayuvaṇṇānanti ettha vaṇṇaggahaṇena īkārukārānaṃ gahitattā veṇiko, netīti nāyako.*

Bhavatīti bhāvoti ādisu dhātusarānañca vuddhi hoteva. Avadhāraṇatthaṃ vāti yato evakāro

tato aññatra nivāraṇamavadhāraṇaṃ. Idaṃ vuddhādisarassa vāti ettha vāsaddassa

dutiyavyākhyānaṃ saṇdhāya vuttaṃ. Purimabyākhyāne vuddhiyo na hontīti vuddhiyā

abhāvasampiṇḍanatthaṃ. Punavuddhiggahaṇanti "vuddhādisarassa vāti ettha satipi

vuddhiggahaṇe "idha vuddhiti" imassa karaṇaṃ adhikavacanaṃ. Nigamā ca janapadā ca =

nigamajanapadā, tatra jātā tatra nivāsinoti vā negamajānapadā. Ādisaddena "aṅgamāgadhikā,

porimajānapadādayo" gayhanti.

Tadupacāratoti vāsiṭṭhopacārato. Puttānampi pitugottopacāro loke siddho. Puttopi hi

pitūnaṃ gottassa upacārena samāropena pitugottena voharīyati. Yathā: "damiḷo-aṇdhako"ti

pitugottena voharīyati.

* "Nāvikā"ti bahūsū.

[SL Page 419] [\x 419/]

Evaṃ vasiṭṭhaputtādayopi vasiṭṭhassa puttā "vasiṭṭhā" icceva vuccanti, tato vāsiṭṭhassa

puttāti atthepi vāsiṭṭhasaddato ca ṇappaccayova hotīti daṭṭhabbaṃ.

Baladevassa putto = bāladevo. Cittakassa putto cittako.

Vākyañca vutti ca = vākyavuttiyo. Samāse viya honti vādhikārassa vikappatthabhāvato.

Yāva saṃsaṭṭhaggahaṇāti yena vā saṃsaṭṭhanti yāvedaṃ saṃsaṭṭhaggahaṇaṃ tāvāti attho.

Ṇāyanaṇānāti avibhattiko nāyaṃ niddeso asaṇdehatthaṃ. Ṇakārassa anubaṇdho anuppayogo,

vuddhi attho payojanaṃ etassāti = vuddhattho. Kaccoti kira tasmiṃ gotte ādipuriso.

Moggallassāti moggallagottassa brāhmaṇassa.

Gomahisādayo viya ākatiyā gahetabbā gaṇo = ākatigaṇo. Bhūvādiko pana

purimaṭṭhitagaṇo. Venateyyo garuḷo, ahiyā putto = āheyyo, ahī kapī cāti nadādito cā īti

īppaccayena siddhā.

Satipi mādhikāre ato ṇi cāti puna vāggahaṇassa adhikattā taṃ phalaṃ dassetuṃ puna

vāggahaṇenāti vuttaṃ. Tattha akārantāva ṇikappaccayo. Aditi ca devo, diti ca asuro,

etthādisaddena kuṇḍanī kuruādī saṃgayhanti. Kvacādimajjhuttaresūti "kvacādi" suttato

anuvattate.

Vuddhi ca lopo ca āgamo ca vikāro ca viparīto ca ādeso cāti dvaṇdo. Ādimajjhuttaresūti

padānaṃ ādimajjhapariyosānesu, ayuvaṇṇānaṃ āyobhāvena vaḍḍhanaṃ = vuddhi. Lopo

vijjamānassa vināso. Āgamo avijjamānassūppatti. Vijjamānasseva aññathattaṃ vikāro

saṃyogavisaṃyogakāraṇāni ca, viparīto okārassukārattaṃ. Viyariyayo ca, ādeso pākaṭoyeva.

Tattha padānamādimajjhuttaresu avihitalakkhaṇesu vuddhiyaṃ tāva, koṇḍañño.

Aṅgamāgadhiko. Lope: thinaṃ bhāvo durājāno, kattukāmatā. Bhantukāmo.

Viññāṇañcāyatanaṃ, dvaṭṭhipaṭipadā matyā paṭisaṃkhāyoniso. Āgamo: vuttamidaṃ,

issariyaṃ, ālassiyaṃ, purimā jāti, cakkhuṃ anattā. Vikāre: anaṇo, sakadāgāmī, na pajja

sovaṇṇaphalaṃ. Viparīte: uggate suriye, digu, dvādasa, terasa, paṇṇuvīsati. Korabyoti

kururājassa putto, upagu ādi

[SL Page 420] [\x 420/]

Yesante upagavādayo, tehi, manunoti ettha "manū"ti ādi kappe rājā, so hi manussānaṃ

posakapitā. Puttaṭṭhānamarahatiti = puttaṭṭhānīyo, puttasadiso.

Vidhavaṃ īreti gacchatitipi = vedhavero, samaṇehi īretabbo pavattetabboti = sāmaraṇero,

anupasampanno, nālikāya putto = nālikero.

Apaccataddhitaṃ.

Tato tatiyantato "yenā"ti sutte vattabbavācakato nānādāruvinibaṇdhena kullena taratiti =

kulliko. Gopucchena taratīti = gopucchiko, dhammenāti ñāyena. Aveccāti anugantvā,

ñāṇena pavisitvāti attho. Yena vā saṃsaṭṭha tatiyāsattamīchaṭṭhīvibhattyantehi vuttiyaṃ

āgatapaṭhamantādīhi ca* ṇikappaccayo.

Yūnamādesabhūtatoti ikārukārānamādesabhūtehi, yakāravakārehi pubbeva hutvā

yathākkamaṃ embati dvepi vuddhiyo āgamā honti.

Ettha ṭhāneti vuttatti ivaṇṇo yannavā, vamodudantānanti vā vihite visaye va ayaṃ

vuddhinisedhopīti daṭṭhabbaṃ. Tena veṇayiko oḷumpikoti ādīsu yūnaṃ saraparattābhāvā

yavādesappasaṅgo natthi.

Kāyena kāyadvārena, pañcasatehi katā = pañcasatikā, saṅgīti. Sabhāgatthānaṃ vasena

saṅgahetvā gāyanaṃ = saṅgīti.

Sannidhānāti saṅgahībhūtā. Sannihitāti attho.

Dvāre niyuttoti dvāre-dvārapālane sāminā, niyutto adhikato*ti attho. Udarabharaṇaparo

odariko. Cetasicitte, tadadhīnavuttitāya cetasikā, vedanādayo.

Sippaṃ nāma hatthakammādi. Paṇavoti bheriviseso.

Telikoti telavāṇijo.

Jīvikāti jīvitavuttiyā sādhanā, urabbhaṃ hanatvāti meṇḍakaṃ māretvā, maṃsaṃ vikkiṇanto

jīvati, māgavikoti luddo, macchiko kevaṭṭo. Balisena hantīti = bālisiko.

* "Dutiyā tatiyā sattamī paṭhamāvibhatyantehī"-tibahusu.

"Adhigato"ti maramma.

[SL Page 421] [\x 421/]

Varattāti cammayottaṃ,

Kumbhikanti dasammaṇasaññitena kumbhena kītaṃ. Phālena kītaṃ = phālikaṃ. Salākāya

dibbati kīḷatīti = sālākiko, tiṇdukena kīḷatīti = tiṇdukiko.

Pittaṃ ābādho assāti = pittiko, khārīkanti khāridoṇaṭṭhakadvayaṃ. Asītiṃ arahatīti =

āsītikā. Ehi passāti iti saddena saha vākyaṃ katvā ākkhyātatopi ṇikappaccayo.

Paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlanti upacārato vuttaṃ. Ticīvaradhāraṇaṃ sīlamassāti =

tecīvariko,

Saradakāle jāto = sāradiko. Saradoti assayujakattikamāsadvayasaññāto utuviseso,

cittavesākhamāsasaṅkhāto utuviseso vasanto, kapilavatthumhi nagare jāto vasatīti vā =

kāpilavatthiko, uppattibhavasaṅkhāto upadhi assa payojananti = opadhikaṃ, kammaṃ. Tatra

bhattīti atthepi buddhe bhatti assāti = buddhiko.

Rāgatthavācakaṃ liṅgamhāti atthādhigataliṅgena saha idha vuttaṃ. Rāgadabbassa

samānādhikaraṇabhāvānuppattito "rāgatthavācakā"ti atthato siddhaṃ. Kaccāyanena

vaṇṇitattā kaccāyanaṃ, sugatena vaṇṇitattā sogatanti pariyatti ādisāsanaṃ vuttaṃ.

Āttaṃ ākārabhāvamāpajjateti attho.

Isūsabhaujādīnanti isu usabha uju mudu iccevamādīnamevādi sarassa vuddhāpavādena

āttaṃ hoti, na aññesaṃ ṭhānādhikārasāmatthiyato isissa tu āttānantare rikārāgamo ca.

Ārissanti vedavākyaṃ aṭṭhakādīhi* isīhi katattā.

Pāvuso vassakālo. Saradeti assayujakattikamāsasaṅkhāte utumhi, sisira hemante vasanta

gimha vassa saradavasena cha utū. Tatra jāto tato āgato so assa nivāso tassa issaroti catusu

atthesu. Madhurādisaddena siddhiṃ dassetuṃ madhurāya jātoti ādi āraddhaṃ. Sagalāyaṃ

nagare jātoti ādinā sāgalo: kusinārāyaṃ jātoti ādinā kosināro. Sākete jātoti ādinā sāketo.

Kosambiyaṃ udenassa

* "Aṭṭakādīhi"tipi pāṭho

[SL Page 422] [\x 422/]

Nagare jātoti = kosambo. Iṇdapatte jātoti = iṇdapatto. Kapile pañcālanagare jātoti = kāpilo.

Bhārukacche jātoti = bhārukaccho.

Magadhesu jātoti ādinā māgadho. Ettha ca magadhā rājakumārā, tesaṃ janapadāpi =

magadhā. Evaṃ upari janapadanāmesu. Sovīresu jātoti ādinā sovīro. Siṇdhusu jātoti ādinā

siṇdhavo manusso asso vā. Ettha mahāvuttinā avādeso. Assakesu jātoti ādinā assako.

Kaliṅgesu jātoti ādinā kāliṅgo. Sakkesu janapadesu jātoti ādinā sakko etthāpi sakyā

rājakumārā tesaṃ nagaraṃ kapilavatthu. Tesaṃ janapadāpi sakkā, tesamissarā sakkarājāno.

Nakkhattena yogo yutti nakkhattayogo. Kattikamagasira-phussa-maghādinā

puṇṇacaṇdayogo, tena nakkhattena yogoti attho. Anaññatra bhāvo visayo. Iccevamādīhīti

etthādisaddena taṃ ahahati tassa vikāro tassa parimāṇanti ādi saṅgayhati.

Campāyaṃ nagare jāto vasatiti vā = campeyyako. Sālāyaṃ jātoti ādinā sāleyyako. Mithilāyaṃ

jātoti ādinā mithileyyako. Tela taṇḍula sattu modakādi sassa dhanassa pati sāmi sapati.

Mātu hitaṃ = matteyyaṃ, mitte jāto, mittānaṃ hito, mettaṃ arahatīti vā = metteyyo. Hānassa

bhajanaṃ sevanaṃ = hānabhāgo-so assa atthīti = hānabhāgiyo. Vipakkhasevino guṇo udare

bhavaṃ = udariyaṃ, udaragatamannapānaṃ.

Sassa attano ayanti = sakiyo. Sabhāyaṃ janasamūhe voharituṃ sādhu yuttaṃ = sabbhaṃ,

itaramasabbhaṃ. Racchā vīthi. Gabyaṃ pañcagorasānaṃ aññataraṃ. Thaññaṃ khīraṃ. Ettha

avaṇṇo ye lopañcāti avaṇṇalopo. Nyassa ñādeso.

Jātādīnanti ettha ādisaddena niyuttoti evamādīnamatthe sattamyādito ete paccayā hottīti

veditabbā.

Manussānaṃ samūho = mānussako, mānusso. Madhurānaṃ samūho = mādhurako, mādhuro.

Purisānaṃ samūho = porisako. Porisaṃ, mayūrānaṃ samūho = māyūrako, māyūro, sahāyassa

bhāvo = sahāyatāti bhāvappaccayavayena sijjhati.

"Kamapille pañcālanagare jātobhi kamapilloti maññāma.

"Gavya"ntipi pāṭho.

[SL Page 423] [\x 423/]

Chaṭṭhiyantatoti taṃ assa ṭhānanni evaṃ vuttachaṭṭhiyantato madanassa ṭhānaṃ kāraṇanti

= madanīyā surā, madanīyaṃ majjaṃ, saṅgasaṅkhātassa baṇdhassa ṭhānaṃ = baṇdhaniyaṃ,

purisānaṃ itthirūpādi rajanīyaṃ iṭṭhārammaṇaṃ, dussanīyaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ, upamīyati

paricchijjati atthantarametenāti-upamānaṃ, pasiddhaṃ sadisaṃ. Yathā: "gosadiso gavayo"ti.

Upamānameva = upamā, sā eva attho = upamattho. Tasmiṃ-upamatthe. Dhūmāyitattanti

dhūmo viya dissatīti attho. Timiraṃ aṇdhakāro,

Vedaṃ tuṭṭhiṃ nissitaṃ = vedallaṃ. Tadeva bahulaṃ = tabbahulaṃ.

Parasampattiyā abhimukhaṃ jhāyati "aho idaṃ santakaṃ mama bhaveyyā"ti pavatto

visamalobho abhijjhā, dhajo bahulamassāti = dhajālū, appamattamevāti = appamattakaṃ,

Yadanuppannāti yena lakkhaṇena anipphannā. Paṭibhāgattheti sadisatthe, assā viyāti =

assakā, katako katamallakaṃ, bhatiyā jīvanto = bhatako, tathāti yathā paṭibhāgādiatthesu

nipātanena kappaccayo. Tathā yadanuppannāti ādinā nipātaneneva ttakavantuppaccayāpi

hontiti yojanā. Kittakanti ettha kiṃsaddato parassa niggahītassa lopo. Yamparimāṇamassāti

yattakaṃ, etaṃ parimāṇamassāti ettakaṃ. Imināva nipātanena etasaddassa ekāro. Ettakaṃ

dhanaṃ, ettakā bhūmi, ettako bhāgo. Evaṃ kittakanti ādisupi. Guṇavantusamanti

guṇavantusaddasamaṃ, yathā tattha ā simhīti ātte ca ntussantoti ādinā ntoādese ca kate

"guṇavā, guṇavantā"ti ādi rūpasiddhi. Evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ.

Tena suvaṇṇādinā pakatikaraṇaṃ assāti = tappakati. Tassa vacane abhidhāne

mayappaccayo. Tena suvaṇṇādinā vā pakatīyati *nibbattīyatīti = tappakati, suvaṇṇādikāro

Rūpiyena nibbattaṃ = rūpiyamayaṃ, manato nipphannāti manasā nibbattā kusalādidhammā

manomayā.

"Sacchaṇdato vacanappavattī"ti ñāyena etesamanto o hotīti avatvā ottamāpajjateti vuttaṃ.

Atthavirodhābhāvato. Dīyati etenāti = dānaṃ, pariccāgacetanā. Ṇikappaccayādīnaṃ anekatthe

vihitattā anekatthataddhitanti vuttaṃ.

* "Nipphattīyatīti-katthaci"

[SL Page 424] [\x 424/]

Ṇyo ca ttaṃ ca tā cāti = ṇyattatā. Bhāveti vuttattā chaṭṭhiyantatoti vuttaṃ. Buddhisaddāti

alasoti ādibuddhi ca saddo ca yaṃ guṇaṃ nissāya purisādike vatthumhi pavattanti so

ālasyādiguṇo bhāvo nāma. Saddassa atthesu pavatti, atthābhidhānañca, tassa nimittaṃ

kāraṇaṃ bhāvoti vuccati.

Vuttañcāti pāṇinīyaṃ bhassakārena patañjalinā*:-

Yassa guṇassāti, jātyādibhedassa visesanassa, bhāvā, sambhavato, dabbe,

visesitabbavatthumhi, khattiyādi saddassa niveso, paveso hoti, tassa

jātiguṇakirayādivisesanassa abhidhāne kattabbe ṇyattatādayo bhāvappaccayā hontīti attho.

Guṇavacaṇepi brāhmaṇādīhi ayaṃ ṇyappaccayo bhavati. Guṇavacena ālasyaṃ, arogassa

bhāvo = ārogyaṃ, odagyamiti. Natthi iṇaṃ assāti = anaṇo, tesu vuddhīti ādinā

nakārikārānaṃ ṇattamattaṃ.

Purohitassa bhāvo = porohiccaṃ, suṇdarahadayo = suhado, visāradassa bhāvo = vesārajjaṃ,

sukhaṃ vaco etasminti = suvaco, suvacassa bhāvo = sovacassaṃ, ettha hi somanassādisu tesu

vuddhiti ādinā ṇyappaccaye sakārāgāmo.

Kadāci visayabhutāya yāya yācanādikirayāya yogato puriso "yācako, pācako"ti vuccati, sā

yācakattaṃ, pācakattaṃ. Pāramitāti ettha paramassa bhāvo = pāramitā, dānādi kirayā,

appiccho niriccho bhasse bahusāsane yo āramati bhasse vā ārāmo yassāti = bhassārāmo,

tassa bhāvo = bhassārāmatā, vedanāya bhāvo = vedanattanaṃ. Jāyāya bhāvo = jāyattanaṃ.

Veyyāvaccanti ettha mā yūnamāgamo ṭhāneti vuddhiāgamo.

Corassa bhāvo = corakaṃ, corikā, majjhe ikārāgamo.

Taro ca tamo ca issiko ca iyo ca iṭṭho cāti viggaho.

Iyo ca iṭṭho ca = iyiṭṭhā. Tesu-iyiṭṭhesu. Joti jasaddo* hotīti attho.

* Vuttañca mahābhasse "yasya guṇasya bhāvāddravye śabdaniveśastadabhidhānetvatalo"

iti(5-1-119)

"Jātibhedassā"ti bahusu.

"Guṇavante"ti bahusu.

"Niddiccho"ti katthaci.

* "Joti ca saddo"ti bahusu.

[SL Page 425] [\x 425/]

Vantu ca mantu ca vī cāti viggaho

Lomā assa santīti = lomaso puriso. Tuṇḍaṃ assa atthīti = tuṇḍilo, jaṭā assa asthīti = jaṭilo.

Tapāditoti manogaṇassa gahaṇaṃ. Tapo assa atthīti = tapassi, yaso assa atthiti = yasassi.

Daṇḍa iccevamādito avaṇṇantāti ettha "avaṇṇantā"ti idaṃ satyādīhi mantu,

āyussūkārasmantumhī"ti vacanato siddhaṃ.

Mālā assa atthiti = māliko, hattho assa atthiti = hatthi.

Ku paṭhaviṃ jarayati kuñje ramatītipi = kuñjaro, mukharo vācālo, nagā tasmiṃ vijjatīti =

nagaro. Amhassa mamaṃ savibhattissa seti ito savibhattissa ntussa nto yosu cāti ito stussāti

vattateti attho. Vāti vattamāneti nadādito vā īti ito vāti vattateti attho.

Maccharaṃ assa atthīti = maccharo, na maccharo = amaccharo.

Atthyaṇthataddhitaṃ.

Pūrayati anenāti = pūraṇo, saṅkhyāya pūraṇo = saṅkhyāpūraṇo,

Chaṭṭhamoti ettha "mo"ti yogavibhāgena mappaccayo. Chaṭṭhamā, khantipāramī.

Sa chassa vāti saṅkhyāpakaraṇe vuttattā saṃkhyāneti atthato siddhaṃ.

Dve aṅgāni = duvaṅgaṃ, dve guṇāni = diguṇaṃ, dve rattāni = dirattaṃ,

Aḍḍhaṃ ca taṃ upapadaṃ cāti = aḍḍūpapadaṃ, tena aḍḍhuḍḍho ca divaḍḍho ca

aḍḍhatiyo cāti viggaho.

Aḍḍhupapadupādānasāmatthāti tesamaḍḍhupapadenāti evaṃ

aḍḍhupapadagahaṇasāmatthiyato, aḍḍhasaddapubbakāyeva catutthadutiyatatiyasaddā

tesaṃsaddena gayhanti, na tu kevalāti siddhaṃ. Tena "aḍḍhacatuttho aḍḍhadutiyo"ti ādinā

vattabbe aḍḍhuḍḍho diyaḍḍhoti ādi rūpi sijjhati.

[SL Page 426] [\x 426/]

Ekaṃ ca dasa cāti sāmaññavasena napuṃsakaliṅgavuttito ekādayo pariggahetvā viggaho

katoti daṭṭhabbo. Ekenādhikā dasa = ekādasāti majjhepadalopavasena amādayo

parapadehīti samāso daṭṭhabbo.

Niccanti dvi eka aṭṭha saddānaṃ dasasadde pare niccaṃ āttaṃ hoti. Dvisaddassa yāva

navutiyā vikappena āttañca, itaresamekaaṭṭhasaddānaṃ vīsatiti ādisu asantamāttañca ayaṃ

vāsaddo dīpetīti attho.

Nimittāsannabhāvatoti ettha ca ekādito parassa dasassa vidhīyamāno rādeso vaṇṇamattattā

byañjanamattattā samudāye ca pasaṅgābhāvena dasasaddāvayavassa dakārassa vā sakārassa

vā vaṇṇamattassa ādesabhāve na pasaṅgī siyāpi ekāditoti vuttanimittassāsannattā

dahasaddassa ādibhūtassa dakārasseva bhavatīti attho.

Atthatoti ekādito dasassīti ettha vuttassa dasasaddassa īppaccayena sambaṇdho na

sambhavati chaṭṭhiyantassa hi ādesena vā āgamena vā lopena vā sambaṇdho sambhaveyya

na tu paccayena tato paccayenāsambaṇdhā dasassa anteīppaccayo hotīti idaṃ sāmatthiyato

siddhaṃ. Antāpekkhāyaṃ chaṭṭhīti ca siddhaṃ. Tadantassa yathāvuttaīppaccayantassa

saddasattisabhāvena itthiyaṃyeva sambhavo na aññatthāti daṭṭhabbaṃ.

Ekādasannaṃ pūraṇo = ekādaso, catudasannaṃ pūraṇo = cātuddaso, paṇṇaraso*

(uposatho)ti ādi pana yadanupapannā nipātanā sijjhatīti iminā appaccayena siddhaṃ.

Cuddasādisu yovacane pañcādīnamakāroti savibhattissa attaṃ.

Soḷase udāharaṇe ḷo ayaṃ dassa niccaṃ hoti, terase cattāḷise ca ḷo ayaṃ vikappena siyā.

Aññattha cuddasasattarasādīsu vāsaddassa vavatthitavibhāsattā na ceva hotīti attho.

Aṭṭhiditoti kimatthanti ettha ādisaddo upari dasasaddābhāvā heṭṭhā dasasaddameva

saṅgaṇhāti. Ekādito dasa ra saṃkhyāneti imināva siddhe imassārambho niyamattho. Tena

cuddasāti ettha satipi ekādito dasasmiṃ rattaṃ na bhavati. Ūnā vīsati = ūnavīsati, ekena

ūnavīsati = ekūnavīsatīti tatiyātappuriso. Bhikkhūnaṃ ekūnavīsatīti gaṇanāmattaṃ.

* "Pannaraso"-

[SL Page 427] [\x 427/]

Saṃkheyye gaṇitabbe vatthumhi:

Īsaṃ ca āsañca ṭhi ca ri ca ti ca īti ca uti cāti dvaṇdo. Dasassa dvikādīnaṃ katekasesānaṃ cī

ti ādi ādesā honti, tatekasesassa dasadvikassa dasasaddassa dviādeso. Tathā dasatikassa

tidasatthavācakassa dasasaddassa tiādesoti ādinā yojetabbaṃ.

Saṅkhyānaṃ vā anteti saṅkhyāpūraṇe moti ito saṅkhyāgahaṇaṃ sa chassa vāti ito vāti ca ante

niggahītaṃ cāti ito anteti ca vattamāneti attho.

Tikāroti tisaddo.

Visatiṃsānaṃ saṅkhyānaṃ ante ti icceso āgamo vihāsā hoti, aññatthāti vīsatiṃsānamantato

aññāsaṃ saṅkhyānamante na vāyaṃ tisaddāgamo hoti. Adhikatavāsaddassa

vavatthitavibhāsattā, tadanuparodhenāti paribhāsato ca.

Vīsatiyā pūraṇo = vīsatimo paricchedo. Aṭṭha ca vīsati ca aṭṭhahi adhikā vīsatīti vā =

aṭṭhavīsati.

Tiṃsāyāti itthiyamato āppaccaye ghato nādīnanni āyādese ca kate rūpaṃ. Dasadasakanti

dasaparimāṇāni assāti = dasakaṃ, dasadasakaṃ sataṃ hotīti vattabbe ādesā pekkhato

dasadasakassa sabhaṃ hotīti vuttiyaṃ vuttaṃ. Dasassa tassiminā satādesaṃ yovacanalopañca

katvā "sataṃ" iti rūpaṃ nipaccate. Tathā dasakānaṃ sataṃ nāma satadasakaṃ sahassamiti

rūpaṃ nipaccate. Satādīnaṃ vīsatiādīnaṃ vaggabhede rāsinānatte sati. Dvevīsatiyo

dveasītiyo dvesatānī dvesahassāni iccādinā sabbattha bahuvacanattañca bhavati.

Taduttarapadānañcāti satagaṇanato uttarapadānaṃ satassa dvikādīnaṃ ca rūpāni. Dvisatanti

ādinā nipaccanteti attho. Na cettha dasagahaṇaṃ anuvattetabbaṃ sutteyeva "dasadasaka"nti

vuttattā. Tenevāha vuttiyaṃ: "gaṇane pariyāpannassa dasadasakassa sataṃ hotī"ti ādi.

Yāvatā saṃkhyānamuttarinti tato sahassato uttariṃ tāsaṃ saṃṅkhyānaṃ yāva

koṭipariyantagaṇanamatthi tāvatā dasaguṇitameva kattabbaṃ. Yojetabbaṃ, nipphāditabbanti

attho. Yathā satassa dasaguṇitaṃ sahassaṃ, tathā sahassassa dasaguṇitaṃ

[SL Page 428] [\x 428/]

Dasasahassanti yojanamevettha kātabbaṃ digutappurisoyeva viseso daseva sahassāni,

dasannaṃ vā sahassānaṃ samāhāro = dasasahassaṃ. Evaṃ uparipi.

Sakehi sakehi nāmehīti koṭinahutādīhi.

Satasahassānaṃ sataṃ nāma dasasatasahassassa dasaguṇitaṃ koṭiṭṭhānaṃ.

Taṃ hi ekādisaṅkhyākoṭibhūtattā koṭīti vuccati. Ninnahutasatasahassānaṃ sataṃ akkhohinī

nāma. Koṭito chaṭṭhaṃ ṭhānaṃ. Abbudādi padumāvasānaṃ sītanarakanāmadheyyaṭṭhānaṃ.

Asaṃkheyyanti, koṭito upari vīsatimaṃ gaṇanaṭṭhānaṃ na kappāsaṅkheyyaṃ, tassa

gaṇanato asaṅkheyyavamena vuttattā. Vuttaṃ hi: "etesamantarā kappā gaṇanāto

asaṃkhiyā"ti.

Iccevaṃ vuttanayena, koṭippabhūtīnaṃ asaṅkheyyapariyantānaṃ visatiyā saṅkhyānaṃ

yathākkamaṃ ṭhānato ṭhānaṃ satalakkhaguṇaṃ mataṃ satalakkhena mitanti attho.

Anekattheti sakatthaparimāṇatthādivasena anekasmiṃ atthe.

Saṅkhyātaddhitaṃ.

Sakissa ṭhāneti imassa attho vāratthetiminā dassito. Vārattho nāma punappunaṃ āvattanaṃ,

bahuvāre kataṃ bahukkhattuṃ.

Maṇḍūkagatiyāti, sakanāmehīti etthādhikataṃ saṅkhyāgahaṇaṃ maṇḍūkassa gatiyā

anantarasuttamakikkamitvā idhānuvattatīti attho.

Katīhi vibhāgehīti = katidhā.

Dvidhā karotīti = dvejjhaṃ, tabbipariyayena "advejjhavacanā buddhā."

Suttasoti mātikāto.

Sāmaññassāti avisiṭṭhassa atthassa, sabbathāti sabbena pakārena,

Anuppannāti anuppannarūpā, aniddiṭṭhalakkhaṇāti ye saddā akkharanāmasamāsādivasena

āhacca avihitalakkhaṇā, te iminā nipātanena sijjhanti.

[SL Page 429] [\x 429/]

Kālatthe imasaddato jjappaccayo. Samānasaddato aparasaddato ca jjuppaccayo ca siyāti

sabbasseva.

Imasaddassa attaṃ ca samānasaddassa sādeso ca siyāti attho.

Evaṃ nāmato yojetabbaṃ. Tathā hi: paṭibhāgakucchitasaññānukampādiatthesu kappaccayo

ca kiṃsaddato etato parimāṇatthe tāvantuppaccayo ca heṭṭhā dassito. Tathā

jinavacanānuparodhena aññepi yojetabbā.

Taddhitaṃ tidhāti apaccādisāmaññatthavuttito, bhāvatthato avyayato cāti taddhitaṃ tidhā

bhavati. Tatrādīti sāmaññavuttitaddhitaṃ, taṃ pana apaccatthato

saṃsaṭṭhādīnamanekatthato atthiatthato saṅkhyāto cāti catudhā bhavati. Idaṃ hi

itthipumanapuṃsakasādhāraṇampi apaccādiatthato tiliṅgaṃ bhavati. Abyayataddhitaṃ

aliṅgaṃ. Evaṃ saṅkhepena taddhitaṃ chabbidhaṃ bhavati.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ taddhitanayo niṭṭhito.

Idāni pakatippaccayavisesavasena ākhyātarūpasiddhiṃ dassetuṃ atha ākhyātavibhattiyoti ādi

āraddhaṃ. Athāti taddhitānantaraṃ. Ākkhyātavibhantiyoti paccayavisesadassanaṃ. Dhātūhiti

pakativisesadassanaṃ. Kirayāvācīhīti tabbisesanaṃ. Tampana bhūtā sabhā patiṭṭhā

ādikitantanivattanatthaṃ. Dhātuggahaṇaṃ bhavati pacati ādikirayāpadanivattanatthaṃ. Tato

vacanatthato sarūpako lakkhaṇato ca ākkhyātaṃ dassetuṃ tatthāti ādi vuttaṃ. Tattha tasmiṃ

ādivākye, kirayaṃ bhavanādidhātvatthaṃ, ācikkhati kathetīti kattusādhanena

vacanatthadassanaṃ. Kirayāya vācakaṃ padaṃ = kirayāpadantī sarūpadassanaṃ vuttaṃ hīti

cūlaniruttiyaṃ. Kālo ca kārakañca puriso ca tesaṃ paridīpakaṃ.

Kālakārakapurisaparidīpakaṃ, taṃ pana kirayālakkhaṇanti ākhyātassa lakkhaṇadassanaṃ.

Lakkhīyati ñāyati etenāti = lakkhaṇaṃ. Satipi kālādibhedassa paccayatthassāpi paridīpakatte

dhātvatthabhūtā bhavanādikirayāyeva lakkhaṇamassāti kirayālakkhaṇaṃ. Idha lakkhaṇanti

saññāṇaṃ adhippetaṃ. Na tu sabhāvo. Na hi saddassa attho sabhāvo. Ākhyātameva =

ākhyātikaṃ.

Natthi itthipumanapuṃsakabhedaṃ tiliṅgamassāti = attiliṅgaṃ.

[SL Page 430] [\x 430/]

Idāni vacanatthato sarūpato pabhedato ca vibhattiyo dassetuṃ kālādivasenāti ādi vuttaṃ.

Tattha dhātvatthaṃ kirayaṃ, vibhajanti kālādivasena vibhattaṃ karontīti vacanatthadassanaṃ.

Tyādayoti sarūpadassanaṃ. Aṭṭhavidhāti pabhedadassanaṃ. Vattamānāti ādi pana tāsaṃ

pabhedahetubhūtasaññādassanaṃ tattha tyantyādayo vattamānavibhatti nāma, tvantvādayo

pañcamī nāma, eyyeyyumādayo sattamī, auādayo parokkhā, āūādayo hīyattanī, īuṃādayo

ajjatanī, ssatissantyādayo bhavissanti, ssāssaṃsvādayo kālātipattivibhatti nāma.

Tathā kirayaṃ dhārentīti dhātūnaṃ vacanatthadassanaṃ kirayāvācakabhāvato. Bhuvādayo

khādidhātuppaccayantā cāti sarūpabhāvadassanaṃ. Tattha khādippaccayantā nāma

kitikkhajighacchapivāsādayo.

Dvidhā sattavidhā cāti bhuvādidhātūnaṃ pabhedadassanaṃ. Nibbattanīyādinā kammena

saha vattantīti = sakammakā. Ye kammāpekkhaṃ kirayaṃ vadanti te sakammakā nāmāti

yojanā. Tattha kaṭanti nibbattanīyakammaṃ karotīti kāla-kāraka-purisaparidīpakaṃ

pakatippaccayasamudāyarūpaṃ kirayāpadaṃ, na dhātumattaṃ. Taṃ kathaṃ sakammakadhātu

udāharaṇattena dassitanti? Vuccate:- ettha ca pakatibhūto "kara" iti dhātuyeva

nibbattanīyakammāpekkhakirayaṃ vadati, na tu tippaccayo. Tassa

kālakārakapurisavisesadipakattāti daṭṭhabbaṃ. Tena kara avayavo dhātupāṭhe patiṭṭhito na

samudāyo. Tasmā "karā"ti avayavo kammāpekkhakirayaṃ vadatiti dassitoti veditabbo

acchatīti "āsa-upavesane"ti imassa rūpaṃ, nisīdatīti attho. Vikarīyanti dhātavo etehīti =

vikaraṇā, appaccayādayo tesaṃ vikaraṇappaccayānaṃ bhedena. Tathā hi:

Gacchaṃ bhuñjañca pucchanto suṇanto vicinaṃ tathā,

Karonto pālayanto ca bhinnā te tehi dhātavo.

Sakattheti dhātvatthe, idaṃ aññatra hetvatthe ṇeṇayādīnaṃ vihitattā idha

tabbhāvadassanatthaṃ vuttaṃ "sakatthe"ti.

Kirayāsāmaññabhūteti. Gamanapacanādīnaṃ sabbāsaṃ kirayānaṃ sādhāraṇaṃ rūpaṃ

bhavanaṃ nāma. Tenāha: attanopadāni bhāve ca kammani, bhāvakammesu tabbānīyāti ādi.

Kirayāya dhāraṇato dhātavoti mahatisaññākaraṇaṃ kirayāvācīnameva gahaṇatthaṃ.

[SL Page 431] [\x 431/]

Bhū iti evaṃ cuttasaddo ādi yesante = bhū iccevamādayo, dhātūti saññā yesante =

dhātusaññā. Bhu ca vā ca bhūvā, vāti "vā-gatibaṇdhesū"ti imassa gahaṇaṃ.

*Sakammakaakammakakirayatthavasena bhuvā pakārā ādayo vā saddā dutiyanaye te

dhātavo nāmāti adhippāyo. Antoti antabhūto saro, lopoti lopetabbo.

Nivattanatthanti "mahīyati patīyatī"ti ādisu yappaccaye "samatho damatho"ti ādisu

thamādiuṇādippaccaye ca dhātvantalopassa nisedhanatthanti attho.

Adhikarīyati tattha tattha niyojīyatīti = adhikāro. Dhātūnaṃ adhikāro = dhātvadhikāro.

Dhātuliṅgehi, dhātūhi ṇeṇayā, dhātuyā kammādimhi ṇoti evamāgate tividhe tasmiṃ

dhātvadhikāre vihitānaṃ khādikāritappaccayānaṃ vasena anekānaṃ paccayānaṃ pasaṅge sati

vattuno icchā vattukāmatā, sā anupubbakamo etissāti vatticchānupubbikā, saddassa paṭipatti

ca pavattitā pakatipaccayādivasena avagatā vacanuccāraṇaṃvā, yathicchitavasena paccayo

kātabboti adhippāyo. Vattamānāya vibhattiyā vacane kathane icchā = vattamānavacanicchā

tassa vattamānakirayatthajotanato vattamānā itityādīnaṃ aṇvatthasaññā.

Adhikarīyati uttarasutte ācariyena yojīyatīti adhikāro,

Kirayāyaṃ gammamānāyanti ito pubbe dhātvadhikārabhāvepi vattamānā paccuppanne kāleti

ādinā dhātvatthabhūtāya paccuppannādibhedāyaṃ kirayāyaṃ gammamānāyaṃ

vattamānādivibhattīnaṃ vidhānasāmatthiyato vattamānādiākhyātavibhattiyo dhātūheva

bhavantīti sāmatthiyato siddhanti attho. Āṇāpanaṃ = āṇatti. "Yadi bhaveyyā"ti ādinā

parikappanaṃ = parikappo, kālassa kirayāya sādhanavekallādinā atipatti anabhinipphatti =

kālātipatti.

Paccuppannasamīpeti vattamānakālassa āsanne atītakālepi anāgatakālepi vattamānā

vibhattī hoti tatrāpi tabbohārassa paccuppannavohārassa upacārato upacārasambhavato

samāropato.

"Akammaka sakammaka"

[SL Page 432] [\x 432/]

Tathā hi: āgantvā nisinnaṃ purisaṃ pucchati "kuto bhavaṃ āgacchatī"ti so "pāṭaliputtato

āgacchāmī"ti ādikaṃ vadati. Nisinnoyeva vadati: "āgacchāmī"ti "yāva pure"ti nipātayogepi

"yāvāhaṃ āgacchāmī" "pure adhammavādino dippanti" atītepīti atītakālepi.

Vattamānāvibhattiyo taṃkālavacanicchayā vattamānakālattaṃ vattumicchāya tasmiṃ kāle

vattamānabhāvaṃ saṇdhāya yathā "sāvatthiyaṃ viharatīti ādi.

Vibhattipaccayeti vibhattisaṅkhāte paccaye, parassatthāni padānīti ettha kiñcāpi attano

atthāni uttarapurisavacanāni atthi tathāpi tesaṃ appakattā itarapurisavacanānaṃ bahukattā

tabbuhullato tesaṃ bāhullena "khadiravana"nti ādisu viya tabbohāro.

Vipariṇāmenāti atha pubbāni vibhattīnaṃ cha parassapadānīti ito, parānyattanopadānīti ito

ca, parassapadaggahaṇañca attanopadaggahaṇañca chaṭṭhivipariṇāmena vattateti attho.

Paṭhamo ca majjhimo ca uttamo ca = paṭhamamajjhimuttamā, teyeva

paṭhamādikārakadīpakattā purisā. Tattha parassapade ca attanopade ca ādimhi paṭhitāni

dve dve vacanāni paṭhamapurisā nāma, tathā majjhe ante ca paṭhitāni majjhimuttama

purisā nāma. Attano atthāni padāni = attanopadānīti parassatthānaṃ bahukattepi

porāṇavohāravasena vutto. Loke pana kirayāphalassa kattusakatthatāya yebhuyyena

attanopadāniyeva payujjanti.

Kirayāpadena saha tulya samānaṃ adhikaraṇaṃ attho etassāti = tulyādhikaraṇaṃ,

sādhanavācīnāmaṃ, tasmiṃ tulyādhikaraṇe nāmamhīti yojanā.

Tumhāmhavajjite kāraka abhidheyyeti attho. Yathā "devadatto pacati, paccate odano"ti vā

paccamānattā kattari viya = idha na bhavati. "Paccaye devadattena" ettha paccaseti kammani

tumhasaddayoge attanopadassa vihitattā kattuvācakaṃ. "Devadattenā"ti idaṃ tena

atulyādhikaraṇanti paṭhamapuriso na hotīti daṭṭhabbaṃ. Adhātuliṅgehi parāppaccayāti ito

paro paccayoti, dhātūhi ṇeṇaya iccādito dhātūhi ca adhikāro.

"Uttamapurisavacanāni"

"Paccamānakattari viya" - sabbattha

[SL Page 433] [\x 433/]

Vibhattippaccayesūti ettha vibhattiyo nāma tyādayo. Paccayā nāma kattari vihitā

mānantādayo.

Sabbadhātukamhiyevāti avadhāraṇaṃ. Hīyattanīsattamīpañcamīvattamānā

sabbadhākukanti vuttasabbadhātukavibhattito aññasmiṃ parokkhādibhede

asabbadhātukavibhattippaccayavisaye appaccayanivattanatthaṃ.

Kāritoti ettha hetukattari vihitā ṇeṇayādayo kāritā nāma. Aññesu cāti ettha caggahaṇassa

anuttasamuccayatthato tapphalaṃ dassetuṃ "caggahaṇenā"ti ādi vuttaṃ.

Lahūpantānanti lahu lahubhūto saro upa ante antasamīpe pavatti etesanti lahūpantā. Etena

jīvati pūratiti ādīsu dīghupantāsu vuddhi nivāritā hoti. Tasmā ivaṇṇuvaṇṇantānañca

lahūpannānañca dhātūnaṃ ye antabhūtā upantabhūtā ca ivaṇṇuvaṇṇā tesaṃyeva vuddhi

hotīti attho. Parassāti aññassa akārassa vuddhi na hoti. Etena ayuvaṇṇānañcāyo vuddhīti

paribhāsato akārassāpi vuddhi siyāti saṅkā nivattitā hoti.

I ca u cāti yū, yū eva vaṇṇā yuvaṇṇā, tesaṃ yuvaṇṇānampi yaṇuṇānāppaccayesu

tatavantutāvīādīsū kitakappaccayesu ca paresu vuddhi na hoti. Tudādissa dhātugaṇassāpi

akārabhūte vikaraṇappaccaye vuddhi na hoti. "Chetvā" iti ādīsu tūnādippaccayantesu pana

chetvā, chiṇditvā, hetvā, bhiṇditvāti ādisu vikappena vuddhi hotīti attho.

Tassāpi vuddhiyā aniyamappasaṅge aniyamena avisesena pasaṅge sati.

Vipariṇāmenāti dhātūhi ṇeṇayādisuttato chaṭṭhi-vipariṇāmena dhātūnanti vattate.

Bhavatīti iminā ākhyātena kirayāpadena bhavatikirayāya kattuno abhihitattā kattari "so

sādhū bhavatī"ti vutto. Tasmiṃ bhavanakattari na tatiyā hoti. Liṅgatthamattaṃ pana

apekkhiya paṭhamāva hoti "so puriso bhavatī"ti. Paṭhamapurisatthadīpakena paccateti

iminā tumhasaddassa asamānādhikaraṇattā idha majjhimapurisavacanaṃ na hoti.

[SL Page 434] [\x 434/]

Hi ca mi ca mo ca himimā, tesu atha pubbāni iccādito vibhattīnaṃ jāti ca vattate.

Parātīti ettha iminā nipātanena nassa ṇattaṃ. Dhātūhi ṇeṇayaiccādito dhātūhīti ca

attanopadāni bhāve ca kammanī"ti ito attanopadānīti ca vattate.

Katthaci "asa bhuvī"ti ādisu attanopadanivattanatthaṃ.

Ekakālānamevāti bhinnakālānamekābhidhānassa asambhavato tadanuparodhenāti

parabhāsato vāyaṃ niyamo siddhoti veditabbo. Ekato ekajjhaṃ abhidhānaṃekābhidhānaṃ,

tasmiṃ ekābhidhāne. Gamusappaiccete gatimhi-gamane vattante.

Aññatthāti mānaantappaccayato aññatra paccaye kattari vihitāsu vattamānādivibhattīsu ca

aniccañca vidhiṃ, parokkhāyaṃ parokkhāvibhattiyaṃ. Asantañca dīpeti. "Vibhattīsū"ti avatvā

sabbāsūti ettha sabbaggahaṇato mānantayakāritappaccayesū ca ccho hoti. Dādhātussa dajjaṃ

vāti ito cāti vattate. Sakammakāpīti ettha apisaddo sopasaggattepi sakammakabhāvassa

aniyatabhāvadīpanattho. Yathā "pabhavati sambhavati patiṭṭhātī"ti ādi. Bhāvo ca

kammañca bhāvakammāni, tesu ayaṃ yappaccayo attanopadavisayeyeva issate. Tena

bhāvakammesu tabbānīyāti ādisu na hoti. Kattari parassapadanti kattari parassapadassa

siddhattā akattariyevedaṃ attanopadānaṃ parassapadatta vidhānanti viññāyati. Yakārassa

paradvebhāvo ṭhāneti dvittaṃ.

Vipariṇāmenāti bhāvakammesu yoti ito yaggahaṇaṃ chaṭṭhivipariṇāmenānuvattate.

Cavaggo ca yakāravakārattañca cavaggayakāravakārattaṃ. Ettha ca tadanuparodhenāti

paribhāsato cavaggatavaggānameva dhātvantabhūtānaṃ saha yappaccayena cavaggādeso.

Yakāravakārattaṃ pana dhātvantabhūtāna ravānameva sayappaccayānaṃ bhavatiti

daṭṭhabbaṃ.

Kammakattarīti yadā kammameva parena karīyamānasāmaggibalena sukaraṃ hoti tadā

kammakattāti voharīyati. Yathā sayameva odano paccateti.

[SL Page 435] [\x 435/]

Vipariṇāmena tassāti ca vuttavacanaṃ tamhi yetī ca vattate.

Tu ca antu ca hi ca tho ca mi ca mo ca taṃ ca antaṃ ca ssu ca vho ca e ca āmase cāti

samāhāradvaṇdo. Evaṃ sabbattha vibhattīsu. Pañcamīti tvādīnaṃ sakkatavohāro.

Vidhi ca nimantanañca ajjhesanañca anumati ca patthanā ca pattakālo ca. Tattha paresaṃ

aññātakassa kattabbādino atthassa ñāpanaṃ vidhi, "evaṃ me rūpaṃ hotū"ti ādinā

adhiṭṭhānādi ca. Nimantanaṃ deyyadhammapaṭiggahaṇādiatthaniyogakaraṇaṃ. Ajjhesanaṃ

dhammadesanādiatthāya sakkārapubbakāyācanaṃ. Anumati kattabbassa anujānanaṃ.

Vipariṇāmenāti akāro dīghaṃ himīmesūti ito pañcamiyantavasena

akāraggahaṇamanuvattate. Adhivāsetūti adhipubbassa vasa nivāse iccetassa dhātūhi

ṇeṇayāti ādinā ṇeppaccaye asaṃyogantassa vuddhi kāriteti vuddhimhi ca kate tato

dhātuppaccayehi vibhattiyoti vidhāya iminā nimantanatthe tuppaccaye ca kate rūpaṃ.

Nisīdatūti sadavisaraṇagatyavasādanesūti imassa nipubbassa tuppaccaye ca kate sadassa

sīdattanti sīdādese ca kate rūpaṃ. Idaṃ āsanena nimantanaṃ nāma. Desetūti disa

atisajjanādisūti imassa curādito ṇeṇayāti ṇe, vuddhimhi ca kate rūpaṃ. Pucchāti puccha

pucchaneti imassa rūpaṃ. Pavisatūti visappavesaneti imassa rūpaṃ. Dadāhi dehīti dadāneti

imassa rūpāni. Karotūti kara karaṇeti imassa rūpaṃ.

Parikappavacane paṭhamapurisādiekavacanantānaṃ "bhave vaṇde"ti ādīnaṃ

sattamiyantapaṭirūpakatādassanato eyyādīnaṃ sattamīsaññā vuttāti daṭṭhabbaṃ.

Āṇatyāsiṭṭhenuttakāleti ito anuttakāleti vattate.

Anumati ca parikappo ca = anumatiparikappā, so eva attho. Tasmiṃ. Anuttakāleti

atītādivasena akathitakāle. Ettha ca "anumatiparikappe sattamī"ti vattabbepi

atthaggahaṇassa adhikattā taṃ phalaṃ dassetuṃ atthaggahaṇena vidhinimantanādisu cāti

vuttaṃ. Ādisaddena ajjhesanapatthanā gayhanti. Hetukirayāya sambhaveti yadi so paṭhama

[SL Page 436] [\x 436/]

Vaye pabbajeyyāti ādisu pabbajjādihetukirayāya sambhave sati, arahā bhaveyyāti ādinā

arahantabhavanādiphalakirayāsambhavaparikappanassa idaṃ udāharaṇā. Tathāti

parassapade vuttanayassa atideso.

Apaccakkhe parokkhātīteti apaccakkhe, atīteti ca vattate.

Hīyoti anantarātītadivaso vuccati. Pabhūtisaddo ādi attho. Hīyo paṭṭhāyāti attho.

Paccakkhe vāti vatthupaccakkhabhūte vā hīyo paṭṭhāya atīte kāle gamyamāne hīyattanī

saññitā vibhatti hotīti attho.

Akāroca āgamo = akārāgamo. Hīyattanī ca ajjatanī ca kālātipatti cāti itaretarayogadvaṇdo.

Satissareti, bhuvādirudhādidhātūnamante appaccayabhūte sare sati, ajjatanīkālātipattīsu ca

dhātvante vibhattisare ikārāgame ca sati. Puna idha akārāgamavidhānassa niratthakattā

tadanuparodhenāti paribhāsato ca payogānurodhā payogassa anurūpato, dhātūnamādimhi

yevāyaṃ akārāgamo hotīti sāmatthiyato paribhāsato ca siddhanti adhippāyo.

Hīyattanī ca sattamī ca pañcamī ca vattamānā cāti dvaṇdo.

Patigatamakkhanti = paccakkhaṃ. Iṇdriyasannissitañāṇaṃ, iṇdriyagocaraṃ vatthu ca. Na

pacacakkhanti = appaccakkhaṃ, tasmiṃ.

Vipariṇāmenāti dhātūhi ṇeṇayāti ito dhātuggahaṇaṃ chaṭṭhivipariṇāmena vattatīti attho.

Ādibhūtā vaṇṇā = ādivaṇṇā, tesaṃ. Idaṃ bhuvādīsu bhūsaddādikaṃ saṇdhāya vuttaṃ. Eko

saro etesanti = ekasarā.

Khajasesūti khajasappaccayesu paresu ca parokkhā vibhattiyañca sabbesaṃ dhātūnaṃ niccaṃ

dvebhāvo hoti. Juhotyādi dhātugaṇassapi appaccaye pare niccaṃ dvebhāvo hoti. Kiccādiketi

"juhitabbaṃ hotabbaṃ pajahitabbaṃ pahātabbaṃ vidhātabbaṃ"nti ādisu kiccappaccayesu ca,

"jahitvā jahituṃ hotuṃ vidahitvā vidhāyā"ti ādisu kitakappaccayesu kvaci vikappena

juhotyādisseva hoti. Apisaddena aññattha "caṃkamati caṃkamanti" ādīsupi hoti. "Dātabbaṃ

datvā hutaṃ hitaṃ dinna"nti ādīsu kvaci na bhavati.

[SL Page 437] [\x 437/]

Tena vuttaṃ: vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddoti

Sagupussāti gupassa gupu. Tena gupukāreṇa sahitassa khachasappaccayesu avaṇṇassa

gussa ukārassava ikāro hoti. Abbhāsagatassa vāssa antassa īkāro hoti. Akāro pana

parokkhāya bhussa antasseva ime ivaṇṇo akāro ca yathā nipātā. Brū ca bhū ca brūbhū,

tesaṃ. Āha ca bhūvo ca = āha-bhūvā. Sīhagatiyā "kvaci dhātū"ti ādito sīhāvalokanena ikārova

āgamo.

Sa sabbadhātūkaṃva = asabbadhātukanti vibhattibhāvena sabbadhātukasadisā parokkhā

ajjatanī bhavissantikālātipattiyo ca vuccanti. Na iti nipātassa "amanusso"ti ādisu viya

sadisatthavuttito daṭṭhabbaṃ. Byañjanādimbhevāti tthambhassati ssantievaṃ ādike

byañjanapubbake eva asabbadhātukavibhattimhi pare ayaṃ ikārāgamo bhavati. Na pana

sarādike a i evamādike vibhattike vacane pare. Ayaṃ pana viseso. Kvacīti adhikārato

siddhoti veditabbo. Tadanuparodhenāti paribhāsato ca byañjanādopi byañjanapubbakepi

asabbadhātuke pare "dassati"*ti ādisu kvaci ikārāgamo no siyā na siyāti attho.

Kassa vaṇṇassa sambaṇdhī vaggo kavaggo.

Appaccakkhe parokkhātīteti ito apaccakkhe atīte ti ca hīyoppabhūti paccakkhe hīyattanīti

ito paccakkheti ca vattate.

Samīpe samīpabhūte atīte kāle na hīyoppabhūti. Tenāha vuttiyaṃ ajjappabhūti atīte kāleti

maṇḍūkagatiyā dādhātussa dajjaṃ vāti ito.

Māti paṭisedhavācakena nipātena yogo sambaṇdho māyogo. Sabbakālaggahaṇaṃ

paccuppannaanāgatakālepi hīyattanādīnaṃ vidhānatthaṃ. Tato santānaruppanaṃ

bhavantassa sahicaye bhāvino ca mā bhavā mā bhavi mā bhavatūti paṭisedho vutto hoti.

* "Dassadattā"ti-katthaci. "Dassadiṭṭhāti" bahusu.

"Bhavipariyayo lo vā"ti. Itoti sīhaḷavāyākhyāne.

[SL Page 438] [\x 438/]

Mahatiyā saññāya payojanaṃ dassetuṃ bhavissati kālayogatoti ādi vuttaṃ. Na āgato

asampattoti = anāgato.

Taṃkālavacanicchayāti anāgatakālaṃ katvā vattumicchāya atītepi kāle bhavissantīvibhatti

hoti yathā: anekajātisaṃsāraṃ saṇdhāvissanti. Ādisaddena "yā pubbe bodhisattānaṃ

pallaṃkavaramābhuje, nimittāti padissanti ādī saṃgayhanti. Bhavissate tenāti tena purisena

anāgate bhavananti attho.

Kālassa kirayāya atipatanaṃ, atikkamo, viruddhapaccayūpanipātato,

virodhippaccayasannidhānato, kāraṇavekallato pacanādi kirayāyuppattihetūnaṃ

kaṭṭhādīnaṃ vikalattā vā, sādhakassa kirayānibbattakassa virodhi sannidhānato,

sahakārīkāraṇavekallato, sattiviraho viyogoti. Tena. Accantānuppattīti hetukirayāya

asambhavena phalakirayāya accantaṃ asambhavo. Paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissāti

hetukirayāya pabbajito bhaveyyāti attho.

Sapmatīti vattamānakāle, pañcamī sattamī vattamānā vibhatti hoti. Bhavissanti ekā ca

anāgate kāle bhavati. Parokkhā hīyattanī ajjatanī kālātipatti saṅkhātā catasso vibhattiyo

atītakālikā atītakāleyeva bhavantīti attho.

Chakālikavibhattinayo.

Chakālikavibhattinayaṃ dassetvā bhuvādīnameva yesaṃ visesavidhānaṃ atthi dassetuṃ isū

icchākantisūti ādi āraddhaṃ. Dhātūnanti dhātussanto loponekasarassāti ito dhātuggahaṇaṃ

vacanavipariṇāmena anuvattate. Isu ca yamo cāti isūyamā. Tesaṃ. Icchatīti ettha

saṃyogantattā upantassa ikārassa vuddhi na hoti. Viāpubbatte sati vāyamati havipariyayo lo

cāti ito vāggahaṇaṃ asasmā mimānaṃ mbhimhāntalopo cāti ito antalopaggahaṇaṃ

cānuvattate.

[SL Page 439] [\x 439/]

Ī ca iṃ ca = īiṃ. Tesaṃ īinnaṃ. Ajjatanivibhattivacanānaṃ tthā ca tthaṃ ca = tthatthaṃ.

Ssassa cāti anuvattamāne puna sappaccayaggahaṇassa adhikattā tapphalaṃ dassetuṃ

sappaccayaggahaṇenāti ādi vuttaṃ. Dutiyañcetthāti vo ca vo cāti vaca iti vattabbe

ekasesasayena vā tanninayena vā dutiyañcettha vaggahaṇaṃ icchitabbaṃ.

Avocumhāti ettha kvaci dhātūti ādinā uttaṃ.

Asasmā mimānaṃ mhimbhāntalopo cāti ito antalopo ti ca havipariyayo lo vāti ito

maṇḍūkagatiyā vāci ca vattate.

Yeti vacavasavahādīnamukāro vassa yeti ito yeti vattamāne hassa yakārena vipariyayo

heṭṭhupariyatā havipariyayo.

Nimittabhūtayakārassāti "ye"ti yakārasseva adhikārato sutattā vuttaṃ.

Jaro ca maro ca = jaramarā. Tesaṃ. Jīro ca jiyyo ca mīyyo cāti jīrajiyyamiyyā.

Passo ca disso ca dakkho ca = passadīssadakkhā. Ettha ca dissaggahaṇaṃ kammani

padissatiti passābhāvapasaṅganivattanatthaṃ.

Addasāti ajjatanīattanopadapaṭhamapurisekavacanepirūpaṃ.

Sabbattha ge gīti ito sabbatthāti vattate. Dadhāntato to yo kvacīti ito "kvaci"ti ca.

Sīdassa bhāvo = sīdattaṃ. Yamhi dadhā iccādito yamhīti vattate.

Dadhātussa dajjaṃ vāti ito vāti vattate.

Eyyassa ñāto iyāñā vāti ito vāti vattate.*

* "Eyyassa ñāto iyāñā"ti mukhamatta dīpaniyaṃ.

[SL Page 440] [\x 440/]

Nāñño savuddhikabhuvādito tudādito ca paro appaccayo na lopamāpajjatīti attho.

Huvādijuhotyādīparaṃ ṭhapetvā tadanuparodhenātipi vacanato savuddhikehipi kvacideva

appaccayassa ekāro.

Dhātavo ca vibhattiyo ca paccayā ca = dhātuvibhattippaccayā, tesaṃ. Dīgho ca tassa viparito

ca ādeso ca lopo ca āgamo cāti viggaho. Kvaci dhātūti ettha dhātuggahaṇasāhacariyato

vibhattippaccayāpi dhātuvihitāyeva gahitāni tantabbihitānameva iminā

dīgharassādikāriyavidhānaṃ hoti.

Na taddhitasamāsādīsu adhikesūti dassetuṃ idha dhātvadhikāreti ādiniyamanaṃ vuttaṃ.

Tabbiparitaggahaṇena rassattaṃ gahitaṃ.

Kiyādīnanni kī su lu iccevamādīnaṃ dhātūnaṃ nāppaccaye pare rassattaṃ hoti.

Aññadhātūnañca dādhāṭhāiccevamādīnañca bhavissantiādisaṃyoge pare rassattaṃ. Āīūnaṃ

vibhattīnaṃ mbhāssāantassa ca vikappena rassattaṃ.

Ajjatanimhi pare hamito cchassa ñchādeso. Assa gamidhātussa ajjataniyaṃ vikappena

gāādeso ca uvāgamo vā tthambhesūti tthamhesū vā ukārāgamo ca hotīti attho. Yamhi

paccaye pare sūyati jīyatiti ādisu dhātūnamantassa dīgho ca.

Eyyaeyyāsieyyāmietesaṃ ca vā ettañca hoti ssessa vibhattissa ekāro attañca pāpuṇeyya.

Hīyattanīajjatanīsu okāravibhattiyo attamittañcāti akārattaṃ ikārattañca vā papponti. Yathā

"māvoca pharusaṃ kañci mā tvaṃ bhāyi mahārāja." Ajjatanīhīyattanīsu attanopade "ā-ttha"

iccete yathākkamaṃ "ttha-ta" iccādese vā papponti.

Tathā brūto tiattīnaṃ au vāha va dhātuyāti kvaci dhātūti ādinā brūto, brūdhātuto parāsaṃ

taantīnaṃ vibhattīnaṃ vā vikappena, au ādesā honti, brūdhātuyā āhaādeso ca.

"Tadantabbi hitānamevā"ti maññe.

"Vihitesu"

[SL Page 441] [\x 441/]

Evaṃ kate "āha āhu" iti rūpaṃ veditabbaṃ. Ekāro-kāratoti "pālenti, karonti, pālento, karonto"

evamādisu ekārokārato paro ettha vibhattippaccayānamādibhūto saṃyoganto akāro niccaṃ

lopamāpajjati. Na tvekārokārāti attho. Vajjāsīti ettha eyyassa lopo.

Pubbobbhāsoti ito abbhāsaggahaṇaṃ antassivaṇṇākāro vāti ito antaggahaṇaṃ

vāggahaṇañcānuvattate.

O ava sareti ito o sare, eayāti ito eti ca vattamāne:

Hotissa dhātussa saro = hotissaro. Eha ca oha ca e ca = ehohe.

O ava sareti ito sareti ca dhātūhi ṇeṇaya iccādito dhātuggahaṇañcānuvattate.

Ajaṃ gāmaṃ netīti ettha ajanti padhānakammaṃ na itaraṃ padhānaṃ, tena vuttaṃ nīyate

gāmamajoti. Antassivaṇṇākāro vāti ito vāti vattamāne:

Dā ca dhā ca mā ca ṭhā ca hā ca pā ca mahamathādayo cāti viggaho. "Antassa īkāro"ti

vattabbe "sacchaṇdato hi vacanānampavattī"ti ñāyena anto īkāramāpajjateti vuttaṃ.

Niccatthoyamīti ivaṇṇāgamo vāti ikārāgamepi siddhe punārambho niccattho hoti.

Antassivaṇṇākāro vāti ito vāti ettha vattamāne:

Pā piboti ettha vavatthitavibhāsatthavādhikārato "pānīyaṃ pātabba"nti ādisu na hoti.

Bhūvīti bhavane sattāyanti attho.

Asasmāti asasmā mimānaṃ mhimhāntalopo cāti ito asasmā antalopoti ca vattamāne.

Jaramarānaṃ jīrajiyyamīyyā vāti ito vāti vattamāne:

Ādissa ādisarassa lopo = ādilopo.

[SL Page 442] [\x 442/]

Atthi atthūti ādisu antalopavidhānasāmatthiyato ādilopo na hoti.

Asasmā antalopo cāti ca anuvattate atthāti bhavatha. Bhavipariyayo lo vāti ito vāti vattate.

Mi ca mo ca mimā, tesaṃ. Mhi ca mhā ca = mhimhā. Antassa lopo-antalopo.

Tthussa bhāvo = tthuttaṃ.

Asatoti asadhātuto. Āsīti ettha sarā saro lopanti pubbasare lutte dīghanti parasarassa dīgho.

Jaramarānaṃ jirajiyyamiyyā vāti ito vāti ca sabbatthāsassādilopo cāti ito asassāti ca vattate.

Asabbadhātuketi asabbadhātukavibhattimhi pare.

Kvaci dhātu iccādito kvacīti vattate.

Āhaṃsūti ettha parokkhāyaṃ uvacanassa kvaci dhātūti ādinā "aṃsu" ādeso.

Hanassa ghātoti ito hanassāti vattate.

Vibhattippaccayesūti ettha vattamānādivibhattīsu kiccakitakappaccayesu ca. Khādeseti

vacimucabhujāditoti* ettha ādisaddena hanatopi parassa ssa ssa kha ādese kate kvaci dhātūti

ādinā hanantassa nassa niggahītaṃ.

Huvādinayo.

Hu dānādanabhavyapadānesūti hū iccayaṃ dhātu dāne ca. Adanannāma bhakkhaṇaṃ.

Tasmiṃ-adane ca. Bhavyassa aggimhi juhitabbassa iṇdhanasappiādikassa dāne ca pavattatīti

attho.

Pubbobbhāsoti ito abbhāsoti vattate.

* Netaṃ suttaṃ api ca kho "labhasmā ī innaṃ tthattha"nti ettha vutti vacanamattaṃ.

Ayamattha vikappo sīhalavyābyādīhi na sameti-"ādānaṃ nāma gahaṇanti" vattabbanti

maññe.

[SL Page 443] [\x 443/]

Jhalānamiyuvā sare vāti ito jhalānaṃ sareti vattamāne:

Yakāro ca vakāro ca = yavakārā. Ettha kāraggahaṇamasaṇdehatthaṃ. Apadantassāti idaṃ

visesanaṃ padantassa vamodudantānanti iminā sijjhanato vuttaṃ.

Hilopaṃ vāti ito vāti vattate.

Dāssa dhātussa anto = dānto, tassa-dāntassa. Mi ca mo ca = mimā, tesu. Adadā dānanti idaṃ

attanopadavasena vuttaṃ.

Rassattanti kvaci dhātūti ādinā.

Dādhādayo panettha avuddhikā bhuvādayo. Luttaavikaraṇā juhotyādayo dvebhāvarūpā.

Juhotyādinayo.

Bhūvādito a iti ito aiti vattamāne.

Rudhi ādi yesante rudhādayo, tato rudhādito niggahītapubbañca iti catuppamidaṃ. Kattari

vibhattippaccayesūti kattari vīhitāsu vibhattīsu mānantādippaccayesu ca paresūti attho. Tato

pubbanti appaccayato pubbaṃ hutvā niggahītaṃ dhātusarato parañca hutvā hoti.

Tadanuparodhenāti paribhāsato. Ssassa chādeseti vasachidalabhāditoti heṭṭhā niyamattā

chidatopi ssa ssa chādese kate byañjanantassa vo chappaccayesu cāti dakārassa cakāre ca

kate checchatīti rūpaṃ. Checchati yabhākkhatīti ādisu paṭhamaṃ aññesu cāti vuddhiṃ katvā

pacchā chakārakhakārādesā kātabbā.

Rudhādinayo.

Yaggahaṇanti bhāvakammesu yoti ito chaṭṭhivipariṇāmena yaggahaṇañca, tassa

cavaggayakāravakārattaṃ sadhātvantassāti ca pubbarūpaṃ cāti ca vattamāne:

[SL Page 444] [\x 444/]

Kātabbāti iminā bhāvakammavihitayappaccayassa vutta ādese kattaripi atidisanto yathā

kattari cāti vuttanti dasseti.

Bo vassāti paṭhamaṃ vakārassa bakāre kate sati paradvebhāvo ṭhāneti dvittaṃ kātabbaṃ.

Ñāse pana: paṭhamaṃ dvittaṃ katvā pacchā dvayassa vuttattā idhāpi vuttaṃ.

Udapajjāti ādisu yavamadanādisuttena dakārāgamo.

Khujjhatīti ādisu vagge ghosādisuttena dvittaṃ.

Ñādesoti tavaggapañcamassa sayakārassa nassa sathā kattari cāti cavaggapañcamo.

Divādīnayo.

Hilopaṃ vāti hilope, kvaci dhātvādinā rassatte ca suṇa iti rūpaṃ.

Ṇappaccayalopeti kvaci dhātvādinā sattamajjatanimhīti yogavibhāgena sāgamo.

Asakkhīti ādisu sakassa khādese vagge ghosādinā dvittaṃ.

Svādinayo.

Kī iccayaṃ dhātu ādi dhātūnaṃ te = kiyādayo. Ettha jhalānamiyuvā sare vāti kīsaddantassa

īkārassa iyādeso. Kattariti kattari vihitesu paccayesūti daṭṭhabbaṃ. Nāppaccayo paro yasmā

sa = nāparo, tassa bhāvo = nāparattaṃ. Tasmā. Etena "yaṇuṇānāniṭṭhādisu vuṭṭhi na"iti

gahito nāppaccayo ayanti dassito hoti.

Antassivaṇṇākāro vāti ito vāti vattate.

Jā ca jañca nā cāti jājantā.

Idhāti ākhyātavisaye, chādeso nāmhi pare eva nañādisu paresu, idhevāyaṃ niyamo. Tena

"jānanajānanakā"disu

[SL Page 445] [\x 445/]

Kitakesu jādeso anivāritova. Jaṃ ādeso ñāmhi paro. Ayañca niyamo vavatthitavibhāsattha

vāsaddassānuvattanato labhati tadanuparodhenāti parihāsato ca.

Ekāroti ikārassa saralopādisuttena pubbalope kate ekaro hoti. Dvittanti para dvehāvo ṭhāneti

yakārassa dvittaṃ. Iyā ca ñā ca = iyāñā.

Eyyassa ñāto iyāñā vāti ito ñātoti vāti ca vattamāne:

Yakārattañca ñāse vuttattā.

Ñāmhīti ñādese pare niccaṃ nālopo. Ajjatanādisu ajjatanībhavissantikālātipattisu vihāsā

nālopo. Aññattha vattamānādivibhattisu na cāyaṃ lopo hoti. Timbhiti "nāyati"ti ādisu nāto

timhi pare nāppaccayassa yakārattaṃ hoti.

Vijānemūti ettha kvaci dhātvādinā eyyāmassa emu ādeso.

Gaha ādi pakāro yassa soyaṃ = gahādi. Tato. Ppo ca ṇhā ca = ppaṇhā.

Kīyādito nāti iminā nāppaccaye siddhepi ṇhāppaccayassa visuṃ ārambho havipariyayattho.

Gahassa gheppeti ito gahassāti vattate.

Hassa lopo = halopo vacavasavahādīnamukāro. Vassayeti ito yeti vattate. Vipariyayayo

heḍipariyatā. Tadā sāgamoti ikārāgamassa karaṇato paṭhamatarameva sakārāgamo hoti.

Kiyādinayo.

Tanu ādi yesante = tanādayo. Tato. O ca yiro ca = oyirā.

Eyyassa ñāto iyāñā vāti ito vāti vattate. Nāssa lopo yakārattaṃ, lopañcettamakāroti evaṃ nā-

[SL Page 446] [\x 446/]

Ādīnaṃ vikaraṇānaṃ kāriyavidhippakaraṇattā uttamokāroti ettha okāroti

ovikaraṇappaccayo ca gahitoti daṭṭhabbo. Rakāra lopo kvaci dhātvādinā.

Ethādissāti karato parassa eyyassa ethasaddādibhūtassa ekārassa ca kvaci dhātūti ādinā āttaṃ

hoti. Eyyumādisūti eyyuṃ eyyāsīti ādisu eyyasaddassa lopo ca hoti.

Akatthāti ettha kvaci dhātūti ādinā rassa oppaccayassa ca lopo. Havipariyayo lo vāti ito vāti

vattate.

Hilopaṃvāti ito lopoti ca hotissarogobhe bhavissantiṇī ti ādito bhavissantiṇi ssa ssa cāti

vattate. "Ssassa cā"ti adhikāre sati puna sappaccayaggahaṇassa adhikattā tapphalaṃ

dassetuṃ adhikabhūtasappaccayaggahaṇenāti ādi vuttaṃ.

Tanādinayo.

Sīhāvalokanenāti attanopadāni bhāve ca kammanī-ti ito sīhavilokanena bhāve ca

kammanīti ca vattate

Curatheyyā ti ayaṃ dhātu ādi yesante-curādayo. Tato curādito. Ṇe ca ṇayo ca = ṇṇeyā.

Saṃyogo ante etassāti = saṃyoganto. Na saṃyoganto-asaṃyoganto. Tassāti attho.

Curānadiyo.

Idha ghattadhāti bhuvādito a iccādinā vikaraṇappaccayabhedena idha kaccāyanena* dassitā

dhātugaṇā evaṃ sattadhā sattapakārā bhavantīti attho.

Vikaraṇavidhānanti vikaraṇappaccayānaṃ vidhi samattaṃ niṭṭhitanti attho.

"Yirato"ti maññe

"Etha saṇe"ti sattamiyaṃ ethappaccayo.

* "Kaccāyane" ti vā pāṭho.

[SL Page 447] [\x 447/]

Dhātvatthe vihitā paccayā = dhātupaccayā. Te antā yesante = dhātuppaccayantā. Kha iti

paccayo ādi yesaṃ chasaāyaīyādīnaṃ te = khādayo hetvatthe vihitā ṇeṇayādayo kāritā te

antā yesante = kāritattā. Khādayo ca kāritantā cāti khādikāritantā. Dhātuggahaṇanti ettha

anantarasutte dhātuggahaṇaṃ liṅgaggahaṇena yadi nāma byavahitaṃ tathāpi tijagupādīnaṃ

dhātuttā tadanupayogattā sāmatthiyato dhātuggahaṇameva idhānuvattīyatīti daṭṭhabbaṃ.

Tenāha vuttiyaṃ tijagupakitamānaiccetehi dhātūhīti.

Puraggahaṇaṃ paccayaggahaṇañca yāva idha ākhyāte kibbidhāne ca

paccayavidhānasāmatthiyato tattha sabbattha anuvattatīti dassetuṃ parā paccayāti ca

adhikāroti vuttaṃ.

Tijo ca gupo ca kito ca māno ca = tijagupakitamānā. Tehi kho va cho va so va = khajasā.

Vavatthitavibhāsatoti idha vāsaddassa vavatthitavibhāsattā tija dhātuto khantiyaṃ

abhidheyyāyaṃ khappaccayova hoti. Nāññattha. Niṇdāyamettha gupato tu chappaccayo ca

kita-dhātuto saṃsayarogāpanayanesu chappaccayo ca. Mānato upadhāraṇatthe sappaccayo

ca nāññattheti ayaṃ niyamo veditabbo tato aññatthe tyādayo kiccakitakāca anivāritāca.

Byañjanantassa co chappaccayesu cāti ito byañjanantasseti vattamāne:

Dhātuppaccayehīti khantiācārādibhede payojakabyāpārabhūte dhātvatthe vihitā paccayā =

dhātuppaccayā. Ke te? Khādikāritantehī etena dhātuppaccayāti savisesena vacanena dhātuto

vihitesu tyādivibhattisu kiccakitake cāti pasaṅgaṃ nivatteti.

Atikkamma pavattaṃ vākyaṃ = ativākyaṃ, pharusavacanaṃ. Titikkhatīti sahatīti attho.

Chappaccayesūti ettha bahuvacanena "gacchatī"ti ādisu paccayekadesabhūtassāpi gahaṇaṃ

veditabbaṃ. Jigucchatīti garahati. Gopetīti ettha lopañcettamakāroti ekāro. Pubbobbhāsoti ito

abbhāsaggahaṇamanuvattate.

[SL Page 448] [\x 448/]

Māno ca kito ca = mānakitā, tesaṃ. Vo ca to ca = vatā. Tesaṃ bhāvo = vatattaṃ. Vakārattaṃ

takārattaṃ cāti attho. Vicikicchatīti saṃsayamāpajjati.

Pā ca mā ca = pāmā. Tesaṃ. Dhātvekadesattā dhātuvohārena vuttaṃ. Pāmānaṃ dhātūnanti

antassivaṇṇākāro vāti ito vāggahahaṇānuvattanato tadanuparodhenāti paribhāsato vā pāssa

vikappena vādeso tena "pivāsatī"ti sijjhati. Vīmaṃsatīti vicāreti. Bhottunti bhujato

icchatthesu samānakattukesu tavetuṃ vāti tuṃpaccaye kate vuddhiṃ katvā bhujādīnamanto

no dvi cāti dhātvantalope tassa ca dvitte kate rūpaṃ.

Tijagupa iccādito khachasā vāti ca vattate.

Bhujo ca ghaso ca haro ca su ca po ca te ādi yesanto bhujaghasaharasupādayo. Tehi. Tuṃ ca

icchā ca tumicchā. Samānakattubhāve yuttānaṃ tumicchānaṃ atthā = tumicchatthā, tesu,

tumantayuttaicchā eva vā atthā = tumicchatthā, tesu. Tena bhojanamicchati bhottuṃ vajatīti

ādisu tumantarahite icchatthe icchārahite tumatthe va khādayo na honti. "Bhottumicchā =

bubhukkhā"ti ādi pana kitantavasena sijjhati.

hānupacārenāti giṃādesassa ṭhānino harassa dhātuttā tadupacārena "dhātū"ti

vohārasambhavato kvacāti vaṇṇāna miccādinā dvittaṃ.

Āya nāmato kattu upamānā ācāre iti pañcapadamidaṃ. Dakāro saṇdhijo. Pabbatāyatīti ettha

dhātuppaccayantānaṃ bhujādittā bhuvādito a iti appaccayo na hoti. "Titikkhatī"ti ādisupi

eseva nayo samuddamivāti sīlavelānatikkamādikāraṇena saṅgho attānaṃ

samuddamivācaratīti ādinā dhātuppaccaye sabbattha vādhikārato vākyampi siddhaṃ

bhavati.

Āya nāmatoti ādito nāmato ācāreti ca vattate.

Īyo upamānā cāti tipadamidaṃ. Kattuggahaṇanivattanatthanti purimasuttato

upamānaggahaṇe anuvattamāne tanniyāmakaṃ kattuggahaṇampi anuvatteyya. Tato

tannivattanatthanti attho.

[SL Page 449] [\x 449/]

Attano atthāya icchā-atticchā, sāyeva attho = atticchattho, tasmiṃ.

Dhātūhi ṇe ṇaya iccādito kāritaggahaṇamanuvattate.

Dhāturūpe dhātupaccayayoge

Taṃ karotiti ādike payujjamāne nāmayogini sati tato nāmato ṇayappaccayo.

Casaddena ṇe va. Vibhattuppattīti dhātuppaccayehi vibhattiyotiminā. Pamāṇayatīti

pamāṇaṃ karoti amissayatīti amissaṃ karoti.

Evaṃ nāmato dhātvatthe āyādippaccaye vidhāya idāni dhātuto ca hetvatthe ṇe ṇayādike

vidhātuṃ dhātūhīti āraddhaṃ. Ṇe ca ṇayo ca ṇāpe ca ṇāpayo cāti dvaṇdo. Kāritānīti

puthusaññākaraṇañca payojakabyāpāraviññāpanatthameva.

"Dhātūhī"ti avisesena vuttattā sabbehīti laddhaṃ atthato sāmatthiyato. Payojakabyāpāro

nāma āṇāpanaṃ.

Vāsaddassānuvattitoti tijagupakitamānehi khachasāvāti ito

yathānupubbakavādhikārānuvattanato. Uvaṇṇantā dhātuto ṇe ṇayāva honti. Yathā:

bhāveti, bhāvayati, sāveti, sāvayati. Akārantadhātuto ca ṇāpe, ṇāpayāti ime pacchimabhūtā

dve paccayā siyuṃ. Yathā: dāpeti, dāpayati, patiṭṭhāpeti, patiṭṭhāpayati. Yesato

byañjanantato cattāropi dvepi honti, yathā: kāreti, kāyati, kārāpeti, kārāpayati, dameti,

damayati. Ivaṇṇantato ekārantato paradve. Yathā: sayāpeti, sayāpayati, āṇāpeti, āṇāpayati,

cintāpeti, cintāpayati. Akammakāti ye kammanirapekkhakirayāvācakā "tiṭṭhati setī"ti ādikā

dhātavo te kāritavisaye sakammakā honti. Yathā, ñattiṃ ṭhapeti, bhikkhuṃ sayāpeti. Ye

"gacchati, pacatī"ti ādikā sakammakā dhātavo te kārite dvikammakā assu bhaveyyuṃ. Yathā:

purisaṃ gāmaṃ gamayati, devadattaṃ odanaṃ pāceti. Sabhāvena dvikammakā pana

nikammakā honti. Yathā: yaññadattaṃ kambalaṃ yācāpeti brāhmaṇaṃ, brāhmaṇena vā

devadatto.

Upaparikkhitabba'midaṃ ṭhānaṃ.

[SL Page 450] [\x 450/]

Tasmāti yasmā akammakāpi kāritavisaye sakammakā honti, tasmā kāraṇā. Kārite kattari ca

kamme eva ca ākhyātavibhattiyā sambhavo hoti na bhāve. Suddhakattāti yo karoti sa kattāti

vutto suddhakattāpi kāritavisaye hetukattārā payujjamānattā kammasaññāto hoti.

Yathā:devadattaṃ kammaṃ kāreti yaññadatto.

Nīyādīnanti nī pāpuṇane ti ādīnaṃ dvikammakānaṃ nayanakirayāya etena sabhāvato

parikappato vā siddhena ajādīnaṃ kammānaṃ vattumicchatantarattā yaṃ ajādikaṃ padhānaṃ

kammaṃ, yañca "duhayācabhikkhapucchā"ti ādisaṅkhātaduhādīnaṃ dvikammakadhātūnaṃ

yaññadattādi appadhānaṃ kammaṃ, kāritavisaye yañcasuddhakattasaññitaṃ kammaṃ,

tadetaṃ tividhampi kammaṃ ākhyātagocaraṃ kammani vihitāya ākhyātavibhattiyā gocaraṃ

abhidheyyaṃ bhavati, na aññaṃ. Yathā: "devadattena nīyati gāmamajo, sakena

pāpakammena nirayaṃ nīyati. Dukammanti, "yaññadatto kambalaṃ yācīyati brāhmaṇena,

puriso kammaṃ kārīyati devadattena.

Yo koci bhavatīti suddhakattuno dassanaṃ. Tamañño bhavāhīti* ādi hetukattuno

niyogadassanaṃ. Kitantavasenāpi vākyaṃ dassetuṃ athavā bhavantanti ādi vuttaṃ. Tañca

sāmatthiyadassanavasena vuttanti dassetuṃ samatthanti ādi vuttaṃ. Liṅgakālasaṅkhyābhedaṃ

anāmasitvā sāmaññato vākyaṃ dassetuṃ bhavituṃ payojetīti vāti vuttaṃ.

Kāriteti nimittopādānasāmatthiyato asaṃyogantassa dhātussāti siddhaṃ. O ava sareti ito oti,

e ayāti ito eti ca vattate. Dhātūhi ṇe ṇaya iccādito dhātuggahaṇañca vattate.

Āvo ca āyo ca = āvāyā. "Oe" iti imesaṃ dhātvantabhāvo "kārite"ti nimittopādānasāmatthiyato

siddhoti daṭṭhabbo. Bhāvetīti uppādeti, vaḍḍhayati vāti attho. Payojeti payuñjatīti attho.

Ghaṭādīnaṃ vāti ettha vāsaddassa vavatthitavibhāsattā "ghaṭeti, ugghāṭeti, atikkanto"ti

ādisu vikappena vuddhi. "Kamento, damento, samentoti ādisu na hoti.

* "Bhavabhavā"ti mudditarūpasiddhipāliyaṃ.

[V Page 451 marusi44]

[SL Page 451] [\x 451/]

Kibbidhānaṃ.

Asaṃyogantassa vudhi kāriteti ito kāriteti vattate.

Ṇamhi rañjassa jo bhāvakaraṇesūti ito ṇamhīti vattate.

Ghātetīti pahārāpeti gaṇhāpetīti ettha gahādito ppaṇhāti vinādhikārena yogavibhāgena

kāritepi ṇhāppaccayo.

Sakāritehīti nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehīti yadetaṃ kāritantehi dhātūhi

paresaṃ yuṇvūnaṃ

Anānanakādi ādesavidhānadassanaṃ. Idameva "dhātuppaccayantato kāritappaccayā hontī"ti

etassa atthassa ñāpakanti veditabbaṃ.

Sāsanatthantī pariyattisāsanopakāratthaṃ. Samuddiṭṭhanti mayā samāsato saṅkhepena

sammā uddiṭṭhaṃ. Ākhyātaṃ ākhyātalakkhaṇaṃ, vicakkhaṇā nipuṇamatayo.

Sakabuddhivisesena ācariyamatānugatena attano bāhusaccabalena, cintayantu vitthārato

aviparītaṃ paṭivijjhantūti attho.

Chakālikanaye sesa bhuvādi catudhā vidha,

Rudhādi pañcadhā dhātuppaccayantā ca dassitā.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ ākhyātanayo chaṭṭho.

Idāni kibbidhānakappamārabhanto bhadantamahākaccāyanatthero attanā vakkhamānassa

kibbidhānassa ānisaṃsavisesaṃ sakalassa jinavacanatthassa saṃrakkhaṇe

kammakattukaraṇādisādhanakosallamūlakattā kibbidhānassa jinavacanasāsane

bahūpakārattaṃ ca dassetuṃ.

"Mārāpeti" vā.

"Sāsanatthaṃ samuddiṭṭhaṃmayākhyātaṃ samāsato sakabuddhivisesena cintayantu

vicakkhaṇā"ti.

Ayaṃ gāthā mudditarūpasiddhipāliyaṃ na dissate, kaccāyanavuttiyamāgatā cāyaṃ.

* "Kitabbidhānakappanti" katthaci.

[SL Page 452] [\x 452/]

Buddhaṃ ñāṇasamuddanti ādinā gāthācatukkamāha tattha buddhanti sayaṃ

paṭividdhacatusaccadhammaṃ. Sabbassāpi ñeyyamaṇḍalassa sabbākārena jānanato

sabbaññèṃ dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇādibhedena gambhīrāppameyyappabhāvato

samuddabhūtena samanānāgatattā ñāṇasamuddaṃ paṇidhānatoppabhuti

kappalakkhādhikacaturasaṅkheyyakālaṃ sakalassapi sattalokassa. Hetu nimittaṃ.

Caturoghanittharaṇatthaṃ khinnāya khedaṃ gatāya mahākaruṇāpubbaṅgamāya

paññāpāramīsaṃkhātāya matiyā buddhiyā samannāgatattā. Lokahetubinnamatiṃ.

Evaṃvidhiṃ sakala lokassa jeṭṭhaseṭṭhaṃ aggaṃ sammāsambuddhaṃ pubbaṃ paṭhamaṃ,

abhivaṇditvā payogānurūpabhāvakammakattukaraṇādisādhanasahitatāya sasādhanaṃ

tekālika atītakālika vattamānakālika bhavissantikālikādibhedānaṃ dhātuvihitānaṃ

ṇādippaccayānaṃ kitasaññītānaṃ kappānaṃ vidhānametthāti kitakappasaññitaṃ

saddalakkhaṇaṃ pakaraṇaṃ ahaṃ vakkhāmīti sissānaṃ hitāya kathayissāmīti attho.

Idāni kitakappassa avassārambhanīyataṃ sādhanānisaṃsadassanamukhena dassento,

sādhanamūlaṃ hi payogamāhūti ādi māha tattha sādhīyati nipphādīyati

nibbattanīyādibhedā kirayā tena sabhāvato parikappato vā siddhena kammādinā kārakenāti

sādhanaṃ, kammakattubhāvakaraṇādhikaraṇasampadānāpādānā. Bhāvo cettha

sādhyasiddhisarūpattā sādhanaṃ. Tena bhāvasādhano'yaṃ saddoti vutto. Bhāvābhidheyyoti

vuttaṃ hoti. Taṃ sādhanaṃ mūlamassāti = sādhanamūlaṃ. Payoganti rūpasiddhi

dānasīlādisaddābhidhānaṃ. Payogamūlaṃ atthañca vacanatthāvagamanañca āhu paṇḍitā

kathāyanti, vacanatthabhūtesu atthesu visāradamatayo asaṃhīrabuddhikā jinassa

tathāgatassa sāsanadharā pariyattisāsanadharāti matā sammatāti attho.

Idāni aṇvayato vuttamevatthaṃ byatirekato daḷhīkaronto aṇdhoti ādimāha. Tattha

desakavikaloti maggadesakena cakkhumatā vikalo rahito aṇdho upahatacakkhudvayo

puriso kantāraṃ paṭipanno* sappaṭibhayaṭṭhānaṃ parivajjetu chāyūdakasampannaṃ

khemaṭṭhānagāmimaggaṃ ceva

Idañcāpi gāthācatukkaṃ mudditarūpasiddhipāliyamanudāhaṭaṃ.

"Susādhana"nti mudditakaccāyanavuttiyaṃ.

* "Appaṭissayaṭṭhānanti" katthaci.

[SL Page 453] [\x 453/]

Hagetuṃ asakkonto antarāmagge naṭṭho sunaṭṭho'ca* hoti. Yathā ca ghatamadhutelāni

bhesajjāni acchiddābhinnaveḷumattikādibhājanena vinā naṭṭhāni paṃsuādiṃ pavisitvā

sussitvā vinaṭṭhānīti agayahūpagāni honti. Tathā evaṃ payogavikalo attho dhātuto

kammakattubhāvakaraṇādivācakaṃ paccayaṃ katvā nipphāditena payogena abhidhānena

phassādisabhāvaniruttisaddena vinā attho jinavacanattho

phassavedanādisabhāvaniruttisaddānamattho naṭṭho. Akkharavipajjanena

dunanīyamānatāya dunnayo ca hoti.

Idāni vuttamatthamupasaṃharitvā kitakappārambhassa mahatthitādassanena sissānaṃ

taṃsavasena ādaraṃ janento ācariyo tasmā iccādinā avasānagāthamāha. Yasmā

nibbavanasuddhiyā vinā payogavipajjane sati jinavacanatthopi vipajjati, tasmā

mūnivacanatthassa tepiṭakasaṅkhātena jinavacanena vuttatthassa

aviparītaphalasampannassa sikkhāttayasaṅgahitassa paṭipattipaṭivedhasaṅkhātassa atthassa

aññatra buddhuppādā alabbhanīyatāya kāṇakacchapopamasutte vuttanayena atidullabhassa

saṃrakkhaṇatthaṃ sammā yāva sāsanantaradhanā rakkhanatthaṃ saddhammassa

ciraṭṭhitatthaṃ sissakānaṃ, saddhāpabbajitānaṃ kulaputtānaṃ. Hitaṃ

sammāpaṭipattihetubhūtaṃ,

kammakattubhāvakaraṇādhikaraṇasampadānāpādānasaṅkhātena sādhanena sahitaṃ

kitakappaṃ kitakasaññitānaṃ tekālikādippaccayānaṃ vidhāyakaṃ kibbidhānaṃ nāma

pakaraṇaṃ ahaṃ vakkhāmi vitthārena kathayissāmīti attho.

"Tasmā saṃrakkhaṇatthaṃ munivacanatthassa dullabhassāhaṃ vakkāmi sissakahitaṃ

kitakappaṃ sādhanena yuta"nti vacanānurūpaṃ kitakārambhaṃ dassetuṃ atha dhātūhīti

vuttaṃ. Atha ākhyātānantaraṃ

bhāvakammakattukaraṇādhikaraṇasampadānāpādānakārakasaṅkhātābhidheyyayut- taṃ

kibbidhānaṃ kitakappassa vidhānaṃ kitakappanti attho. Ettha kiccānampi

kitakavohāralābhato saṅgaho daṭṭhabbo.

Tatthāti tasmiṃ kibbidhāne tesu kiccappaccayā tāva vuccanteti sambaṇdho. Paṭhamaṃ

vuttattāti aññe kitīti kitsaññāvidhānato puretarameva te kiccāti kiccasaññāya ṭhapitattā.

* "Sunaṭṭhe vā"ti katthaci.

[SL Page 454] [\x 454/]

Kiccappaccayānaṃ tekālikattā tikālaviggahaṃ dassetuṃ bhūyateti ādi vuttaṃ bhūyateti

devadattena sampati bhavanaṃ, abhavitthāti atīte bhavanaṃ, bhavissateti anāgato

bhavananti attho.

Dhātuliṅgehi parāppaccayāti ito parāppaccayāti adhikāro veditabbo.

Bhavanaṃ = bhāvo. Karīyatīti = kammaṃ, bhāvo ca kammañca = bhāvakammāni. Tesu

abhidheyyesūti attho. Tabbo ca anīyo ca = tabbānīyā. Yogavibhāgenāti "tabbānīyā"ti

suttavibhāgato. Aññatra kattukaraṇādisu.

Arahasakkatthadīpakā arahatthassa sakkatthassa ca dīpakā "karaṇīyaṃ kusalaṃ pacanīyaṃ

bhatta"nti evaṃ yathākkamaṃ kattuṃ arahatthassa yuttatthassa kattuṃ sakkuṇeyyatthassa ca

dīpakā hutvā te kiccappaccayā bhāvatthe ca kammatthe ca bhavantīti sambaṇdho.

Ṇo ādi yesante = ṇādayo, te ca kālattayepi hontīti sambaṇdho tatiye dhātvadhikāreti

dhātuyā kammādimhi ṇoti idheva vutte. Etena "dhātuliṅgehī"ti dhātūhi ṇeṇayāti ettha

vuttadhātvadhikārā nivattitā honti.

Kvacīti dadhāntato yo kvacīti ito sīhāvalokanenānuvattate.

Yathā yathā āgamo jinavacanaṃ avirujjhāti = yathāgamaṃ. Jinavacanānuparodhenāti attho

byañjanādikesūti na sarādikesu kiccāti saññākaraṇaṃ kiccappaccayantānaṃ karaṇīyatthatā

viññāpanatthaṃ.

Paññenāti paññavatā.

Idāni abhibhūyate, atīte abhibhūyittha, anāgate abhibhūyissate kodhoti kammani

tikālaviggaho. Ettha hi abhibhavitabbo kodho paṇḍitenāti ādisu "kodho"ti kammassa

kiccappaccayena abhihitattā puna dutiyāya avisayattā paṭhamāvibhatti hotīti veditabbaṃ.

Namakarānamantānaṃ niyuttatamhīti ito vacanavipariṇāmena antassāti karassa ca tattaṃ

tusminti ito

[SL Page 455] [\x 455/]

Karassa ca tattanti ca vattate. Tuṃ ca tūnaṃ ca tabbo ca = tuṃtūnatabbā, tesu.

Karotissāti purisamupaparīhi karotissāti ādito nuvattate

Ro ca ho ca rahā, te ādi yesante = rahādayo.

Ādisaddenāti "rahādito"ti ettha ādisaddena "ramu kīḷāyaṃ apa pāpuṇane ñā avabodhane tā

pālaneti" evamādi dhātvettha saṅgayhati. Sāmatthā'ti rahādito no ṇāti vacanassa

aññathānuppattito sarabyavahitassāpi nakārassa ṇattaṃ siddhanti attho.

Purasamupa iccādito vāti vattate.

Gamo ca khano ca hano ca te ādi yesaṃ tesaṃ gamakhanahanādīnaṃ antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī

tuñca tabbo ca te ādi yesaṃ tesu tuṃtabbādisu.

Nīyyātīti vaggato niggacchatīti attho. Nahānīyanti ettha kvaciggahaṇena

dhātvantalopābhāve saralopoti ādisutte tuggahaṇena pubbalopena siddhe sarā sare lopanti

pubbasare lutte hakārato parassa anīyassākārassa dīghanti dīgho.

Bhāvakammesu tabbānīyāti ito bhāvakammesūti ito paramadhikāro.

Ṇo anubaṇdho etassāti = ṇānubaṇdho. Nappayogīti = appayogī. Anubaṇdho nāma

ṇādippaccayesu dissati. Na tassa suttantesu payogo atthiti = appayogī. Yathā: kumhakāro.

Sissoti ettha yavatantalanādisutte kāraggahaṇena syassa sakāre kate dvittaṃ.

Namakarānamantānaṃ niyuttatamhīti ito antānanti ca, kāritaṃ viya ṇānubaṇdhoti ito

ṇānubaṇdhaggahaṇañca vattate, dhātuyā kammādimhi ṇoti ito dhātuggahaṇañca.

"Karo" ssāti iccādito"ti bahusu.

[SL Page 456] [\x 456/]

Ko ca go ca kagā. Co ca jo ca cajā tesaṃ. Paradvebhāvo ṭhāneti sakārassa dvittaṃ.

Ṇāppaccayavisayepī vipariyayena tabbānīyāpi bhavantīti dassetuṃ vinicchitabbaṃ

vinicchatīyanti ādi vuttaṃ.

Ṇyattadīpanatthañca ṇyaggahaṇanti. Ramhi ranto rādinoti ito antaggahaṇañca vattate.

Ṇyo cāti ito ṇyaggahaṇañca chaṭṭhivipariṇāmena.

Vado ca mado ca gamo ca yujo ca garaho ca ākāro ca te ādi yesante =

vadamadagamayujagarahākārā. Tehi vadamadādidakārāntehi yujādijakārantehi garahādi

hakārantehi dhātūhi ca parassa ṇyassa yathākkamaṃjjādiādesā. Jjo ca mmo ca ggo ca yho ca

eyyo cāti dvaṇdo. Rassattanti ṇyappaccaya-parattā dhātusarassa vuddhimhi kate jjoti ādese

kate puna saṃyoge pare rassanti byañjane pare rassattaṃ.

Madaggahaṇenāti karaṇasādhanassa majjasaddassa sijjhanatthaṃ idha madadhātuggahaṇato

karaṇepi ṇyappaccayo hotīti attho. Majjaṃ nāma acetanaṃ dabbaṃ. Tato sayaṃ na majjati

puggalo ca tena majjatīti daṭṭhabbo.

Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā bhojananti ettha ādeso na hoti. "Vajja" miccādisu niccaṃ

hoti.

Minitabbanti ettha kvaci dhātvādinā dhātvantassa ikāro. Kiyādito nāti nāppaccayo.

Metabbanti ettha ikārāgame sarā sare lopanti pubbalope ca kate kvacāsavaṇṇaṃ lutteti

ikārassekāro.

Karambhā riccoti ettha ṇyo cāti ito caggahaṇamanuvattate. Tena "kattabbaṃ karaṇīya"nti

rūpāni avirodhitāni honti. Tena vuttaṃ "karamhā riccappaccayo'ca hoti"ti.

Ramhīti ettha ro assa atthīti atthe saddhādito ṇa iti ṇappaccayo tena ramhi rakāravati

paccayeti attho. Rannoti ettha rakāro saṇdhijo. Ro ādi mariyādā avadhi

"Vinicchetabbaṃ-vinicchayanīyaṃ"

"Mariyado"ti bahūsu.

[SL Page 457] [\x 457/]

Assāti = rādi. Noti lopamāha. Saralopoti kvaci dhātvādinā.

Peso ca atisaggo ca pattakālo cāti = pesātisaggapattakālā. Tesu. Te cāti kiccauṇādisu

pesādiatthesu vihitā kiccappaccayā.

Sāsadisato tassa rīṭṭho cāti tassāti vattate.

Bhuja iti dhātu yesante = bhujādayo. Tesaṃ dvi cāti ettha dviggahaṇena dvibhāvo vutto.

Dhātvantalopādīti ettha ādisaddena dvittaṃ. Avassakañca adhamiṇo ca = avassakādhamiṇā,

tesu adhamo iṇo = adhamiṇo, iṇgāhīti attho. Pesādisu "kattabbaṃ bhacatā kammaṃ,

bhuñjitabbaṃ tayā, ajjheyyaṃ te ayaṃ kālo, dātabbaṃ me sataṃ iṇaṃ tayā"ti.

Tabbādinayo.

Kammañca taṃ ādi cāti, kammādi tasmiṃ upapadavasena dhātuyā ādimhi ṭhite satiti attho.

Kumbhaṃ karotīti attheti upapadasamāsassa niccattā ākhyātabhūtena asapadena

viggahadasasana metaṃ. Yadi hi samāsato puretarameva kārasaddassa kitantattā tato

syāduppatti bhaveyya, tadā "kumbhaṃ kāro"ti sakapadena vākyaṃ bhaveyya. "Bhūmigato"ti

ādisu gatasaddasseva "kāro"ti imassa visuṃ payogopi āpajjeyya, na ca taṃ yuttaṃ. Dhātuyā

kammādimhīti evaṃ sutte kammūpapade satiyeva ṇappaccayavidhānato evañca sati "kāro"

iti ayaṃ saddo avibhatyanto ca kumbhasaddena samāsīyatīti siddhaṃ. Evaṃ sabbattha

kārakopapade samāse veditabbaṃ.

Kumbhakārīti ettha ṇavaṇikaṇeyyaṇantūhīti īppaccayo.

Ṇamhi rañjassa jo bhāvakaraṇesūti ito ṇamhīti vattate.

Ākāro anto yesante = ākārantā tesaṃ ākārātanti avatvā antaggahaṇakaraṇaṃ dhātvantasseva

āyādesatthaṃ. Kāmayatīti ettha curādito ṇeṇayāti vuddhi ca.

"Assapadena"

[SL Page 458] [\x 458/]

Dhātuyā kammādimhi ṇoti ito dhātuyāti ito paramadhikāro. Tato yeva kammādimhīti ca

vattate.

Saññāyamanūti saññāyaṃ a nu iti tipadamidaṃ. Padassa anto = padanto, tasmiṃ.

Saññāyamanūti ito a iti vattate ṇavu ca tu ca āvīcāti = ṇavutvāvī.

Bhayanaṃ = bhayanti bhāvasādhanassa bhayassa sutte dassanato akattaripi appaccayo siṅoti

dassetuṃ bhayaggahaṇenāti vuttaṃ. Bhayaggahaṇena ñāpakenāti adhippāyo.

Sesasādhanepīti karaṇādhikaraṇabhāvakammaapādānādisādhanepi appaccayo hotīti

veditabbo āsuṇanti vuttavacanaṃ gaṇhantīti = assavā vacanakarā. Kāmassa avacaro

kāmāvacaroti chaṭṭhi tappuriso.

Ano ca ako ca = anakā, yu ca ṇvu cāti = yuṇvū tesaṃ.

Ko ca go ca kagā. Tesaṃ bhāvo kagattaṃ co ca jo ca = cajā.

Nudo ādi yesanto = nudādayo, tehi. Yu ca ṇvu ca yuṇvu, tesaṃ ano ca anato ca ako ca

ananako ca = anānanākānanakā. Saha kāritappaccayehi pavattantīti = sakārite tehi.

Nudādīhiti ettha anakādesagahaṇaṃ iminā visesavidhinā pubbe

vuttasāmaññavidhinisedhappasaṅganivattanatthaṃ.

Sakāritehīti evaṃ kāritappaccayantehi paresaṃ yuṇvūnaṃ kāriyassa anānanādiādesassa

vidhānatoyeva dhātuppaccayehi dhātvatthe vihitappaccayantehi paraṃ hutvā. Kevalaṃ

dhātvadhikāre hitānaṃ kiccakitappaccayānaṃ sambhavo veditabboti attho.

Kāritalopoti "saṃjānāpe ānanaka" iccatra "āpe"ti kāritassa saha vikaraṇena lopo sañjānanako.

Namakārānamantānaṃ niyuttatamhīti ito vipariṇāmena antassāti vattate. Yakārikārāgamāti

ettha "ya"nti dadhantato yo kvacīti yakārāgamo. Yavatantalanādisutte kāraggahaṇena

dhyassa jhakāro, dvittañca.

Itthiyaṃ patibhikkhūrājīkārantehi inīti inīppaccayo.

[SL Page 459] [\x 459/]

Kumbhakāro tantavāyo ariṇdamo puriṇdado,

Dhammadharo dinakaro nissayo vinayo nayo.

Āsavo assavo lavo bhavo saṃvaraviggaho.

Pādapo gocaro veca pabbataṭṭho ca kārako.

Āṇāpako sañjānanako janako pūjako tathā,

Kattā jetā ca kāretā bhayadassāvī ca kattari.

Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo, tassa hitaṃ diṭṭhadhammikaṃ. Ādisaddena

samparāyikaparamatthavasenāpi sāsati anusāsatiti = satthā sāsa ādi yesante = sāsādayo.

Tehi.

Pā ādi yassa so = pādi tato.

Māno ādi yesante = mānādayo-tehi. Viso ca rujo ca pado cāti = visirujapadā. Te ādi yesante

= tadādayo, tehi. * Saṃyogo ādi yesa'nte = saṃyogādi. Saṃyogasminti kiñcāpi avisesena

vuttaṃ tathā pi dhātuyāti adhākārato dhātusambaṇdhani saṃyogeti gahetabbaṃ.

Bhāvo ca karaṇañca = bhāvakaraṇāni, tesu

Akattaripiti ṇamhi ranchassa jo bhāvakaraṇesūti evaṃ karaṇatthe paṭhīte ṇamhi pare

ranjassa jādesavidhānasāmatthiyato akattaripi kammakaraṇādhikaraṇāpādānabhedepi

kārake ca ṇappaccayassa sambhavo hotīti veditabbo.

Visarujapadādito ṇa iti ito ṇa iti vattate. "Gahassa ghare ṇe vāti ito ṇe vā ti ca vattate.

Parilāhoti laḷānamavisesattā vuttaṃ.

Ṇamhi rañjassa jo bhāvakaraṇesūti ito ṇamhīti vattate. Puro ca saṃ ca upo ca pari cāti

purasamupaparī, tehi. Kho ca kharo ca = khakharā. Te ca so paccayo cā ti tappaccayo.

Casaddo ṇappaccayasampiṇḍanattho,

Kvino lopo = kvilopo.

* "Saṃyoga ādi saṃyogādi "no" timassa visesananti maññāma.

[SL Page 460] [\x 460/]

Vihādesoti tesu vuddhiti ādinā kuñjeti pabbatakuñje, attato jāto = attajo.

I ca yo ca to ca mo ca kiñca e ca so cāti = iyatamakiesā, tesaṃ anto ca so saro cāti =

antassaro. So ca kkho ca ī cāti sakkhi. Disassa sakkhi cā"ti sambaṇdho. Do ranti etthāpi

aññassa asutattā disassa dakāro rakāraṃ sakkhiti* āpajjatīti yojanīyaṃ. Disassa dhātussāti

etthāpi "disa" iti patiṭṭhitassa dhātussa upamānabhāvena visesanattā guṇabhūtānanti

chaṭṭhivipariṇāmavasena iyatamakiesānaṃ visesanabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tena

imasaddādīnaṃ disassa guṇabhūtānameva ayaṃ dīgho, na kevalānanti siddhaṃ. Tathā

yamīva naṃ passatīti ettha "tathā"ti iminā ya-tā disesa-upamānehi disassa kvippaccayena

vākyaviseso upapadasamāso. Sādiādesā ca atidisīyanti. Etādisoti casaddena siddhaṃ.

Rammapaccayo yaṃ kitsaññittā kattari kititī niyamato kattariyeva bhavatīti saṅkaṃ apane

tuṃ "bhāvakammesū"ti ettha rammappaccayantaṃ kammaggahaṇaṃ nidassataṃ. Tena vuttaṃ

akattaripi kārake hotevāti.

Taṃ sīlaṃ pakati etassāti = tassīlo. Ādisaddena taddhammaṃ taṃsādhukārī gayhanti. Ṇī ca

tu ca āvī ca = ṇītvāvi. Tu āvī punarupādānaṃ tassilādiatthe visesadassanatthaṃ.

Saddo ca kudho ca calo ca maṇḍo ca attho yesante = saddakudhavalamaṇḍatthā. Tehi

rucādīhi ca.

Bhikkhūti ettha patibhikkhurājikārantehi inīti nipātanato vā rassattaṃ. Rakārāgamo

yavamadanataralā cāti suttena. Saṅghātoti bhāve ṇappaccayena siddhaṃ.

Abhidhānānurodhatoti* tadanuparodhenāti paribhāsato vuttaṃ. Asaṃpubbāti saṃpubbato

aññasmāpi hantito. Tena paṭihananaṃ paṭighotipi siddhaṃ hoti.

Bhāvakammesu tabbānīyāti ito bhāvakammesūti vattate.

* "Dakāroraṃ sakāro sakkhīcā"ti maññāma.

"Kitasaññattā" bahusu. "Kikti"vā pāṭho.

* "Abhidhānānurūpato"ti ddita rūpasiddhi pāḷi.

[SL Page 461] [\x 461/]

Rodhanādisu niggahītāgamābhāve vuddhi.

Naṇdādīhi yūti ito yūti vattate.

Kattā ca karaṇañca padeso ca kattukaraṇappadesā. Tesu. Naṇdananti ettha naṇdādīhi yūti

bhāve yuppaccayo.

Āttanti ettha dhātvantassa ekārassa āttaṃ.

Saddāti nāmākhyātādibhedā. Pamīyatiti rūpādivisaye paricchijjatīti attho.

Tathāti dhatūhipi dhātuppaccayantehipi yuppaccayassa atideso.

Dā ca dhā ca = dādhā, tato dadhāto. Ādadhātīti ekārammaṇe ṭhapetīti attho.

A ca ti ca yu cāti = atiyavo.

Paṭisambhijjatīti pabhedaṃ gacchatīti attho.

Vīcchāti ettha visaddo byāpanattho.

Sāsadisato tassa riṭṭho cāti ito taggahaṇaṃ vipariṇāmena. Bhujādīnamanto no dvi cāti ito

noti ca janādīnamātimhi cāti ito timhiti ca vattate.

Gamo ca khano ca hano ca ramo ca = gamakhanahanaramā. Te ādi yesante = tadādayo,

tesaṃ. Akārabyavahitattāti vikaraṇappaccayabhūtena akārena byavahitatti tathā vuttaṃ.

Itthiyamatiyavo vāti ito itthiyaṃ cāti ca vattate.

Budhagamāditthe kattarīti ito kattarīti vattate.

Īsañca du ca su ca = īsadussū, tehi.

Kiccā ca tto ca kkho cāti = kiccattakkhā, tesaṃ vā attho. Tathā vutti. Tattha kiccatthā nāma

ṭhapetvā kiccaggahaṇaṃ pesātisaggapattakālādayo. Ttatthā nāma matibuddhibhujādayo.

Kkhatthā nāma īsādiatthā. Sukhenāti akicchenāti attho.

Bhāvakammesu ta iti ito ta iti vattate.

"Ādhāretīti" bahusu.

[SL Page 462] [\x 462/]

Budho ca gamo ca = budhagamā. Te ādi yesante = tadādayo. Tesaṃ atthe bujjhanādibhede

gamyamāne sāmatthiyato tadatthehi budhagamādīhi yeva tappaccayo. Tena vuttaṃ

budhagama- iccevamādihi dhātūhīti.

Yāsadisato tassa riṭṭho cāti ito tassāti vattate.

Dho ca ḍho bho ca ho cāti dhaḍhabhahā, tehi. Dho ca ḍho ca = dhaḍhā.

Paccayāgamabyavahitattāti appaccayaikārāgamehi byavahitattā dhattādikaṃ na bhavatīti

attho.

Ho ca catuttho ca = bhavatutthā, tesaṃ.

Saññāyaṃ dādhāto i iti ito saññāyanti vattate

Tikicchāti ettha "kitā"ti katārassa iminā nipātanena cakāro. Jinabuddhīti āsiṃsanatthe ca

kvaci saññā.

Tikate tekālikappaccayanayo.

To ca tavantu ca tāvī cāti = tatavantutāvī.

Atīte kāle gamyamāne kattari kārake abhidheyye tatavantutāvī hontīti attho bhūtoti jāto.

Sāsadisato tassa riṭṭho cāti ito tassāti paramadhikāro sādisantaiccādito sādīti ca.

Dutiyañcettha caggahaṇanti cassa ava iti tappurisavasena dutiyo cakāro, paṭhamo kevalo.

Ḍhattāpavādoyaṃ ḷakāravidhi jito parājito. Vittaṃ dhanaṃ. Paṭiccāti ettha "catkhuñca paṭicca

rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa"nti ādisu pubbakālavacanicchāvasena pubbakālatā

daṭṭhabbā

Dhātuniddese kattabbe. Ikāro ippaccayo vikaraṇatthito vikaraṇappaccayānugato tippaccayo

ca bhavati gamissānto ccho vā, hantyādīnaṃ ṇukoti ādisu ñāpakato.

*Uṇādīti parasamaññāvasena iṇu ādi paccayānamevādhivacanaṃ.

* "Uṇādayo bahulam (pāṇinīye - 3 - 3 - 1)

"Iṇu" ādīti sabbattha. Upaparikkhitabbametaṃ ṭhānaṃ.

[SL Page 463] [\x 463/]

Tedhā saṇdhinti sarabyañjananiggahītasaṇdhivasena lopādesāgamavasena "saṇdhiṃ

dīpentī"ti sambaṇdho. Nāmākhyātopasagganipātavasena catudhā padamapi.

Dabbajātiguṇakirayāyadicchānāmavasena ca * itthi puma napuṃsakaliṅga aniyataliṅga

aliṅgavasena ca pañcadhā nāmikañca. Byāsato vitthārato ekūnatiṃsavidhena

kattukammakaraṇasampadānāpādānaadhikaraṇabhedaṃ chakārakañca, tathā

abyayībhāvādichappakārañca samāsaṃ byāsato battiṃsavidhena "sāmaññavutti" ādivasena

chappabhedena taddhitañca, tathā sattavidhavikaraṇadhātuppaccayānaṃ vasena

aṭṭhavidhena ākhyātañca, tabbādipaccayānaṃ pabhedena chabbidhaṃ kitakampi dīpenti.

Rūpasiddhi idha loke janatāya buddhiyā cira mabhivuddhiṃ karotu iti sambaṇdho.

Iti rūpasiddhiṭīkāyaṃ kibbidhānanayo sattamo.

Bhadantabuddhappiyācariyena katā

Padarūpasiddhiṭīkā parisamattā.

* "Vasenacatudhāva" sabbattha "civamativuddhiṃ" maramma.