Ādiśeṣa: Paramārthasāra
Header
Data entry: Daniele Cuneo
Contribution: Daniele Cuneo
Date of this version: 2019-05-13
Source:
- Henry Danielson: The Essence of Supreme Truth (Paramārthasāra). Sanskrit text with translation and notes. Leiden 1980 (Nisaba 10).
Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen
Licence:
Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Interpretive markup: none
Revisions:
- 2024-12-12: Corrected for validation.
- 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.
Text
paraṃ parasyāḥ prakṛter anādim ekaṃ niviṣṭaṃ bahudhā guhāsu |
sarvālayaṃ sarvacarācarasthaṃ tvām eva viṣṇuṃ śaranaṃ prapadye ||
PAS_1
ātmāmburāśau nikhilo 'pi loko magno 'pi nācāmati nekṣate ca |
āścaryam etan mṛgatṛṣṇikābhe bhavāmburāśau ramate mṛṣaiva ||
PAS_2
garbhagṛhavāsasambhavajanmajarāmaraṇaviprayogābdhau |
jagad ālokya nimagnaṃ prāha guruṃ prāñjaliḥ śiṣyaḥ ||
PAS_3
tvaṃ sāṅgavedavettā bhettā saṃśayagaṇasya ṛtavaktā |
saṃsārārṇavataraṇapraśnaṃ pṛcchāmy ahaṃ bhagavan ||
PAS_4
dīrghe 'smin saṃsāre saṃsarataḥ kasya kena sambandhaḥ |
karma śubhāśubhaphaladam anubhavati gatāgatair iha kaḥ ||
PAS_5
karmaguṇajālabaddho jīvaḥ saṃsarati kośakāra iva |
mohāndhakāragahanāt tasya kathaṃ bandhanān mokṣaḥ ||
PAS_6
guṇapuruṣavibhāgajñe dharmādharmau na bandhakau bhavataḥ |
iti gaditapūrvavākyaiḥ prakṛtiṃ puruṣaṃ ca me brūhi ||
PAS_7
ity ādhāro bhagavān pṛṣṭaḥ śiṣyeṇa taṃ sa hovāca |
viduṣām apy atigahanaṃ vaktavyam idaṃ śṛṇu tathāpi tvam ||
PAS_8
satyam iva jagad asatyaṃ mūlaprakṛter idaṃ kṛtaṃ yena |
taṃ praṇipatyopendraṃ vakṣye paramārthasāram idam ||
PAS_9
avyaktād aṇḍam abhūd aṇḍād brahmā tataḥ prajāsargaḥ |
māyāmayī pravṛttiḥ saṃhriyata iyaṃ punaḥ kramaśaḥ ||
PAS_10
māyāmayo 'py acetā guṇakaraṇagaṇaḥ karoti karmāṇi |
tadadhiṣṭātā dehī sacetano 'pi na karoti kiṃcid api ||
PAS_11
yadvad acetanam api san nikaṭasthe bhrāmake bhramati loham |
tadvat karaṇasamūhaś ceṣṭati cidadhiṣṭhite dehe ||
PAS_12
yadvat savitary udite karoti karmāṇi jīvaloko 'yam |
na ca tāni karoti ravir na kārayati tadvad ātmāpi ||
PAS_13
manaso 'haṃkāravimūrcchitasya caitanyabodhitasyeha |
puruṣābhimānasukhaduḥkhabhāvanā bhavati mūḍhasya ||
PAS_14
kartā bhoktā draṣṭāsmi karmaṇām uttamādīnām |
iti tat svabhāvavimalo 'bhimanyate sarvago 'py ātmā ||
PAS_15
nānāvidhavarṇānāṃ varṇaṃ dhatte yathāmalaḥ sphaṭikaḥ |
tadvad upādher guṇabhāvitasya bhāvaṃ vibhur dhatte ||
PAS_16
gacchati gacchati salile dinakarabimbaṃ sthite sthitiṃ yāti |
antaḥkaraṇe gacchati gacchaty ātmāpi tadvad iha ||
PAS_17
rāhur adṛśyo 'pi yathā śaśibimbasthaḥ prakāśate jagati |
sarvagato 'pi tathātmā buddhistho dṛśyatām eti ||
PAS_18
sarvagataṃ nirupamam advaitaṃ tac cetasā gamyam |
yad buddhigataṃ brahmopalabhyate śiṣya bodhyaṃ tat ||
PAS_19
buddhimano'haṃkārās tanmātrendriyagaṇāś ca bhūtagaṇaḥ |
saṃsārasargaparirakṣaṇakṣamāḥ prākṛtā heyāḥ ||
PAS_20
dharmādharmau sukhaduḥkhakalpanā svarganarakavāsaś ca |
utpattinidhanavarṇāśramā na santīha paramārthe ||
PAS_21
mṛgatṛṣṇāyām udakaṃ śuktau rajataṃ bhujaṃgamo rajjvām |
taimirikacandrayugavad bhrāntaṃ nikhilaṃ jagadrūpam ||
PAS_22
yadvad dinakara eko vibhāti salilāśayeṣu sarveṣu |
tadvat sakalopadhiṣv avasthito bhāti paramātmā ||
PAS_23
kham iva ghaṭādiṣv antar bahiḥ sthitaṃ brahma sarvapiṇḍeṣu |
dehe 'ham ity anātmani buddhiḥ saṃsārabandhāya ||
PAS_24
sarvavikalpanahīnaḥ śuddho buddho 'jarāmaraḥ śāntaḥ |
amalaḥ sakṛd vibhātaś cetana ātmā khavad vyāpī ||
PAS_25
rasaphāṇitaśarkarikāguḍakhaṇḍā vikṛtayo yathaivekṣoḥ |
tadvad avasthābhedāḥ paramātmany eva bahurūpāḥ ||
PAS_26
vijñānāntaryāmiprāṇavirāḍdehajātipiṇḍāntāḥ |
vyavahārās tasyātmany ete 'vasthāviśeṣāḥ syuḥ ||
PAS_27
rajjvāṃ nāsti bhujaṃgaḥ sarpabhayaṃ bhavati hetunā kena |
tadvad dvaitavikalpabhrāntir avidyā na satyam idam ||
PAS_28
etat tad andhakāraṃ yad anātmany ātmatā bhrāntyā |
na vidanti vāsudevaṃ sarvātmānaṃ narā mūḍhāḥ ||
PAS_29
prāṇādyanantabhedair ātmānaṃ saṃvitatya jālam iva |
saṃharati vāsudevaḥ svavibhūtyā krīḍamāna iva ||
PAS_30
tribhir eva viśvataijasaprājñais tair ādimadhyanidhanākhyaiḥ |
jāgratsvapnasuṣuptair bhramabhūtaiś chāditaṃ turyam ||
PAS_31
mohayatīvātmānaṃ svamāyayā dvaitarūpayā devaḥ |
upalabhate svayam evaṃ guhāgataṃ puruṣam ātmānam ||
PAS_32
jvalanād dhūmodgatibhir vividhākṛtir ambare yathā bhāti |
tadvad viṣṇau sṛṣṭiḥ svamāyayā dvaitavistarā bhāti ||
PAS_33
śānta iva manasi sānte hṛṣṭe hṛṣṭa iva mūḍha iva mūḍhe |
vyavahārastho na punaḥ paramārthata īśvaro bhavati ||
PAS_34
jaladaharadhūmodgatibhir malinīkriyate yathā na gaganatalam |
tadvat prakṛtivikārair aparāmṛṣṭaḥ paraḥ puruṣaḥ ||
PAS_35
eksaminn api ca ghaṭe dhūmādimalavṛte śeṣāḥ |
na bhavanti malopetā yadvad jīvo 'pi tadvad iha ||
PAS_36
dehendriyeṣu niyatāḥ karma guṇāḥ kurvate svabhogārtham |
nāhaṃ kartā na mameti jānataḥ karma naiva badhnāti ||
PAS_37
anyaśarīreṇa kṛtaṃ karma bhaved yena deha utpannaḥ |
tad avaśyaṃ bhoktavyaṃ bhogād eva kṣayo 'sya nirdiṣṭaḥ ||
PAS_38
prāgjñānotpatticitaṃ yat karma jñānaśikhiśikhālīḍham |
bījam iva dahanadagdhaṃ janmasamarthaṃ na tad bhavati ||
PAS_39
jñānotpatter ūrdhvaṃ kriyamānaṃ karma yat tad api nāma |
na śliṣyati kartāraṃ puṣkarapattraṃ yathā vāri ||
PAS_40
vāgdehamānasair iha karmacayaḥ kriyata iti buddhāḥ prāhuḥ |
eko 'pi nāham eṣāṃ kartā tatkarmaṇāṃ nāsmi ||
PAS_41
karmaphalabījanāśāj janmavināśo na cātra saṃdehaḥ |
buddhvaivam apagatatamāḥ savitevābhāti bhārūpaḥ ||
PAS_42
yadvad iṣīkātūlaṃ pavanoddhūtaṃ hi daśa diśo yāti |
brahmaṇi tattvajñānāt tathaiva karmāṇi tattvavidaḥ ||
PAS_43
kṣīrād uddhṛtam ājyaṃ kṣiptaṃ yadvan na pūrvavat tasmin |
prakṛtiguṇebhyas tadvat pṛthakkṛtaś cetano nātmā ||
PAS_44
guṇamayamāyāgahanaṃ nirdhūya yathā tamaḥ sahasrāṃśuḥ |
bāhyābhyantaracārī saindhavaghanavad bhavet puruṣaḥ ||
PAS_45
yadvad deho 'vayavā mṛd eva tasya vikārajātāni |
tadvat sthāvarajaṅgamam advaitaṃ dvaitavad bhāti ||
PAS_46
ekasmāt kṣetrajñād bahvyaḥ kṣetrajñajātayo jātāḥ |
lohagatād iva dahanāt samantato viṣphuliṅgagaṇāḥ ||
PAS_47
te guṇasaṃgamadoṣād baddhā iva dhānyajātayaḥ svatuṣaiḥ |
janma labhante tāvad yāvan na jñānavahninā dagdhāḥ ||
PAS_48
triguṇā caitanyātmani sarvagate 'vasthite 'khilādhāre |
kurute sṛṣṭim avidyā sarvatra spṛśyate tayā nātmā ||
PAS_49
rajjvāṃ bhujaṃgahetuḥ prabhavavināśau yathā na staḥ |
jagadutpattivināśau na ca kāraṇam asti tadvad iha ||
PAS_50
janmavināśanagamanāgamamalasambandhavarjito nityam |
ākāśa iva ghaṭādiṣu sarvātmā sarvadopetaḥ ||
PAS_51
karmaśubhāśubhaphalasukhaduḥkhair yogo bhavaty upādhīnām |
tatsaṃsargād bandhas taskarasaṃgād ataskaravad ||
PAS_52
dehaguṇakaraṇagocarasaṃgāt puruṣasya yāvad iha bhāvaḥ |
tāvan māyāpāśaiḥ saṃsāre baddha iva bhāti ||
PAS_53
mātṛpitṛputrabāndhavadhanabhogavibhāgasaṃmūḍhāḥ |
janmajarāmaraṇamaye cakra iva bhrāmyate jantuḥ ||
PAS_54
lokavyvahārakṛtāṃ ya ihāvidyām upāsate mūḍhāḥ |
te jananamaraṇadharmāṇo 'ndhaṃ tama etya khidyante ||
PAS_55
himaphenabudbudā iva jalasya dhūmo yathā vahneḥ |
tadvat svabhāvabhūtā māyaiṣā kīrtitā viṣṇoḥ ||
PAS_56
evaṃ dvaitavikalpāṃ bhramasvarūpāṃ vimohanīṃ māyām |
utsṛjya sakalaniṣkalam advaitaṃ bhāvayed brahma ||
PAS_57
yadvat salile salilaṃ kṣīre kṣiraṃ samīraṇe vāyuḥ |
tadvad brahmaṇi vimale bhāvanayā tanmayatvam upayāti ||
PAS_58
itthaṃ dvaitasamūhe bhāvanayā brahmabhūyam upayāte |
ko mohaḥ kaḥ śokaḥ sarvaṃ brahmāvalokayataḥ ||
PAS_59
vigatopādhiḥ sphaṭikaḥ svaprabhayā bhāti nirmalo yadvat |
cidīpaḥ svaprabhayā tathā vibhātīha nirupādhiḥ ||
PAS_60
guṇagaṇakaraṇaśarīraprāṇais tanmātrajātisukhaduḥkhaiḥ |
aparāmṛṣṭo vyāpī cidrūpo 'yaṃ sadā vimalaḥ ||
PAS_61
draṣṭā śrotā ghrātā sparśayitā rasayitā grahītā ca |
dehī dehendriyadhīvivarjitaḥ syān na kartāsau ||
PAS_62
eko naikatrāvasthito 'ham aiśvaryayogato vyāptaḥ |
ākāśavad akhilam idaṃ na kaścid apy atra saṃdehaḥ ||
PAS_63
ātmaivedaṃ sarvaṃ niṣkalasakalaṃ yadaiva bhāvayati |
mohagahanād viyuktas tadaiva parameśvarībhūtaḥ ||
PAS_64
yad yat siddhāntāgamatarkeṣu prabruvanti rāgāndhāḥ |
anumodāmas tat tat teṣāṃ sarvātmavādadhiyā ||
PAS_65
sarvākāro bhagavān upāsyate yena yena bhāvena |
taṃ taṃ bhāvaṃ bhūtvā cintāmaṇivat samabhyeti ||
PAS_66
nārāyaṇam ātmānaṃ jñātvā sargasthitipralayahetum |
sarvajñaḥ sarvagataḥ sarvaḥ sarveśvaro bhavati ||
PAS_67
ātmajñas tarati śucaṃ yasmād vidvān bibheti na kutaścit |
mṛtyor api maraṇabhayaṃ na bhavaty anyat kutas tasya ||
PAS_68
kṣayavṛddhivadhyaghātakabandhanamokṣair vivarjitaṃ nityam |
paramārthatattvam etad yad ato 'nyat tad anṛtaṃ sarvam ||
PAS_69
evaṃ prakṛtiṃ puruṣaṃ vijñāya nirastakalpanājālaḥ |
ātmārāmaḥ praśamaṃ samāsthitaḥ kevalībhavati ||
PAS_70
nalakadaliveṇuvāṇā naśyanti yathā svapuṣpam āsādya |
tadvat svabhāvabhūtāḥ svabhāvatāṃ prāpya naśyanti ||
PAS_71
bhinne 'jñānagranthau chinne saṃśayagaṇe śubhe kṣīṇe |
dagdhe ca janmabīje paramātmānaṃ hariṃ yāti ||
PAS_72
mokṣasya naiva kiṃcid dhāmāsti na cāpi gamanam anyatra |
ajñānamayagranther bhedo yas taṃ vidur mokṣam ||
PAS_73
buddhvaivam asatyam idaṃ viṣṇor māyātmakaṃ jagadrūpam |
vigatadvandvopādhikabhogāsaṃgo bhavec chāntaḥ ||
PAS_74
buddhvā vibhaktāṃ prakṛtiṃ puruṣaḥ saṃsāramadhyago bhavati |
nirmuktaḥ sarvakarmabhir ambujapattraṃ yathā salilaiḥ ||
PAS_75
aśnan yadvā tadvā saṃvīto yena kenacic chāntaḥ |
yatra kvacana ca śāyī vimucyate sarvabhūtātmā ||
PAS_76
hayamedhasaharāṇy apy atha kurute brahmaghātalakṣāṇi |
paramārthavin na puṇyair na ca pāpaiḥ spṛśyate vimalaḥ ||
PAS_77
madakopaharṣamatsaraviṣādabhayaparuṣavarjy avāgbuddhiḥ |
niḥstotravaṣaṭkāro jaḍavad vicared agādhamatiḥ ||
PAS_78
utpattināśavarjitam evaṃ paramārtham upalabhya |
kṛtakṛtyasaphalajanmā sarvagatas tiṣṭhati yatheṣṭam ||
PAS_79
vyāpinam abhinnam itthaṃ sarvātmānaṃ vidhūtanānātvam |
nirupamaparamānandaṃ yo veda sa tanmayo bhavati ||
PAS_80
tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtir api parityajan deham |
jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ ||
PAS_81
puṇyāya tīrthasevā nirayāya śvapacasadananidhanagatiḥ |
puṇyāpuṇyakalaṃkasparśābhāve tu kiṃ tena ||
PAS_82
vṛkṣāgrāc cyutapādo yadvad anicchan naraḥ kṣitau patati |
tadvad guṇapuruṣajño 'nicchann api kevalībhavati ||
PAS_83
paramārthamārgasādhanam ārabhyāprāpya yogam api nāma |
suralokabhogabhogī muditamanā modate suciram ||
PAS_84
viṣayeṣu sārvabhaumaḥ sarvajanaiḥ pūjyate yathā rājā |
bhuvaneṣu sarvadevair yogabhraṣṭas tathā pūjyaḥ ||
PAS_85
mahatā kālena mahān mānuṣyaṃ prāpya yogam abhyasya |
prāpnoti divyam amṛtaṃ yat tat paramaṃ padaṃ viṣṇoḥ ||
PAS_8_0
vedāntaśāstram akhilaṃ vilokya śeṣas tu jagadādhāraḥ |
āryapañcāśītyā babandha paramārthasāram idam ||
PAS_87
iti paramārthasāraṃ samāptam ||
- Holder of rights
- GRETIL project
- Citation Suggestion for this Object
- TextGrid Repository (2025). Darśana Collection. Paramārthasāra. Paramārthasāra. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CF92-A