Ādiśeṣa: Paramārthasāra

Header

Data entry: Daniele Cuneo

Contribution: Daniele Cuneo

Date of this version: 2019-05-13

Source:

  • Henry Danielson: The Essence of Supreme Truth (Paramārthasāra). Sanskrit text with translation and notes. Leiden 1980 (Nisaba 10).

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Revisions:

  • 2024-12-12: Corrected for validation.
  • 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

paraṃ parasyāḥ prakṛter anādim ekaṃ niviṣṭaṃ bahudhā guhāsu |
sarvālayaṃ sarvacarācarasthaṃ tvām eva viṣṇuṃ śaranaṃ prapadye || PAS_1

ātmāmburāśau nikhilo 'pi loko magno 'pi nācāmati nekṣate ca |
āścaryam etan mṛgatṛṣṇikābhe bhavāmburāśau ramate mṛṣaiva || PAS_2

garbhagṛhavāsasambhavajanmajarāmaraṇaviprayogābdhau |
jagad ālokya nimagnaṃ prāha guruṃ prāñjaliḥ śiṣyaḥ || PAS_3

tvaṃ sāṅgavedavettā bhettā saṃśayagaṇasya ṛtavaktā |
saṃsārārṇavataraṇapraśnaṃ pṛcchāmy ahaṃ bhagavan || PAS_4

dīrghe 'smin saṃsāre saṃsarataḥ kasya kena sambandhaḥ |
karma śubhāśubhaphaladam anubhavati gatāgatair iha kaḥ || PAS_5

karmaguṇajālabaddho jīvaḥ saṃsarati kośakāra iva |
mohāndhakāragahanāt tasya kathaṃ bandhanān mokṣaḥ || PAS_6

guṇapuruṣavibhāgajñe dharmādharmau na bandhakau bhavataḥ |
iti gaditapūrvavākyaiḥ prakṛtiṃ puruṣaṃ ca me brūhi || PAS_7

ity ādhāro bhagavān pṛṣṭaḥ śiṣyeṇa taṃ sa hovāca |
viduṣām apy atigahanaṃ vaktavyam idaṃ śṛṇu tathāpi tvam || PAS_8

satyam iva jagad asatyaṃ mūlaprakṛter idaṃ kṛtaṃ yena |
taṃ praṇipatyopendraṃ vakṣye paramārthasāram idam || PAS_9

avyaktād aṇḍam abhūd aṇḍād brahmā tataḥ prajāsargaḥ |
māyāmayī pravṛttiḥ saṃhriyata iyaṃ punaḥ kramaśaḥ || PAS_10

māyāmayo 'py acetā guṇakaraṇagaṇaḥ karoti karmāṇi |
tadadhiṣṭātā dehī sacetano 'pi na karoti kiṃcid api || PAS_11

yadvad acetanam api san nikaṭasthe bhrāmake bhramati loham |
tadvat karaṇasamūhaś ceṣṭati cidadhiṣṭhite dehe || PAS_12

yadvat savitary udite karoti karmāṇi jīvaloko 'yam |
na ca tāni karoti ravir na kārayati tadvad ātmāpi || PAS_13

manaso 'haṃkāravimūrcchitasya caitanyabodhitasyeha |
puruṣābhimānasukhaduḥkhabhāvanā bhavati mūḍhasya || PAS_14

kartā bhoktā draṣṭāsmi karmaṇām uttamādīnām |
iti tat svabhāvavimalo 'bhimanyate sarvago 'py ātmā || PAS_15

nānāvidhavarṇānāṃ varṇaṃ dhatte yathāmalaḥ sphaṭikaḥ |
tadvad upādher guṇabhāvitasya bhāvaṃ vibhur dhatte || PAS_16

gacchati gacchati salile dinakarabimbaṃ sthite sthitiṃ yāti |
antaḥkaraṇe gacchati gacchaty ātmāpi tadvad iha || PAS_17

rāhur adṛśyo 'pi yathā śaśibimbasthaḥ prakāśate jagati |
sarvagato 'pi tathātmā buddhistho dṛśyatām eti || PAS_18

sarvagataṃ nirupamam advaitaṃ tac cetasā gamyam |
yad buddhigataṃ brahmopalabhyate śiṣya bodhyaṃ tat || PAS_19

buddhimano'haṃkārās tanmātrendriyagaṇāś ca bhūtagaṇaḥ |
saṃsārasargaparirakṣaṇakṣamāḥ prākṛtā heyāḥ || PAS_20

dharmādharmau sukhaduḥkhakalpanā svarganarakavāsaś ca |
utpattinidhanavarṇāśramā na santīha paramārthe || PAS_21

mṛgatṛṣṇāyām udakaṃ śuktau rajataṃ bhujaṃgamo rajjvām |
taimirikacandrayugavad bhrāntaṃ nikhilaṃ jagadrūpam || PAS_22

yadvad dinakara eko vibhāti salilāśayeṣu sarveṣu |
tadvat sakalopadhiṣv avasthito bhāti paramātmā || PAS_23

kham iva ghaṭādiṣv antar bahiḥ sthitaṃ brahma sarvapiṇḍeṣu |
dehe 'ham ity anātmani buddhiḥ saṃsārabandhāya || PAS_24

sarvavikalpanahīnaḥ śuddho buddho 'jarāmaraḥ śāntaḥ |
amalaḥ sakṛd vibhātaś cetana ātmā khavad vyāpī || PAS_25

rasaphāṇitaśarkarikāguḍakhaṇḍā vikṛtayo yathaivekṣoḥ |
tadvad avasthābhedāḥ paramātmany eva bahurūpāḥ || PAS_26

vijñānāntaryāmiprāṇavirāḍdehajātipiṇḍāntāḥ |
vyavahārās tasyātmany ete 'vasthāviśeṣāḥ syuḥ || PAS_27

rajjvāṃ nāsti bhujaṃgaḥ sarpabhayaṃ bhavati hetunā kena |
tadvad dvaitavikalpabhrāntir avidyā na satyam idam || PAS_28

etat tad andhakāraṃ yad anātmany ātmatā bhrāntyā |
na vidanti vāsudevaṃ sarvātmānaṃ narā mūḍhāḥ || PAS_29

prāṇādyanantabhedair ātmānaṃ saṃvitatya jālam iva |
saṃharati vāsudevaḥ svavibhūtyā krīḍamāna iva || PAS_30

tribhir eva viśvataijasaprājñais tair ādimadhyanidhanākhyaiḥ |
jāgratsvapnasuṣuptair bhramabhūtaiś chāditaṃ turyam || PAS_31

mohayatīvātmānaṃ svamāyayā dvaitarūpayā devaḥ |
upalabhate svayam evaṃ guhāgataṃ puruṣam ātmānam || PAS_32

jvalanād dhūmodgatibhir vividhākṛtir ambare yathā bhāti |
tadvad viṣṇau sṛṣṭiḥ svamāyayā dvaitavistarā bhāti || PAS_33

śānta iva manasi sānte hṛṣṭe hṛṣṭa iva mūḍha iva mūḍhe |
vyavahārastho na punaḥ paramārthata īśvaro bhavati || PAS_34

jaladaharadhūmodgatibhir malinīkriyate yathā na gaganatalam |
tadvat prakṛtivikārair aparāmṛṣṭaḥ paraḥ puruṣaḥ || PAS_35

eksaminn api ca ghaṭe dhūmādimalavṛte śeṣāḥ |
na bhavanti malopetā yadvad jīvo 'pi tadvad iha || PAS_36

dehendriyeṣu niyatāḥ karma guṇāḥ kurvate svabhogārtham |
nāhaṃ kartā na mameti jānataḥ karma naiva badhnāti || PAS_37

anyaśarīreṇa kṛtaṃ karma bhaved yena deha utpannaḥ |
tad avaśyaṃ bhoktavyaṃ bhogād eva kṣayo 'sya nirdiṣṭaḥ || PAS_38

prāgjñānotpatticitaṃ yat karma jñānaśikhiśikhālīḍham |
bījam iva dahanadagdhaṃ janmasamarthaṃ na tad bhavati || PAS_39

jñānotpatter ūrdhvaṃ kriyamānaṃ karma yat tad api nāma |
na śliṣyati kartāraṃ puṣkarapattraṃ yathā vāri || PAS_40

vāgdehamānasair iha karmacayaḥ kriyata iti buddhāḥ prāhuḥ |
eko 'pi nāham eṣāṃ kartā tatkarmaṇāṃ nāsmi || PAS_41

karmaphalabījanāśāj janmavināśo na cātra saṃdehaḥ |
buddhvaivam apagatatamāḥ savitevābhāti bhārūpaḥ || PAS_42

yadvad iṣīkātūlaṃ pavanoddhūtaṃ hi daśa diśo yāti |
brahmaṇi tattvajñānāt tathaiva karmāṇi tattvavidaḥ || PAS_43

kṣīrād uddhṛtam ājyaṃ kṣiptaṃ yadvan na pūrvavat tasmin |
prakṛtiguṇebhyas tadvat pṛthakkṛtaś cetano nātmā || PAS_44

guṇamayamāyāgahanaṃ nirdhūya yathā tamaḥ sahasrāṃśuḥ |
bāhyābhyantaracārī saindhavaghanavad bhavet puruṣaḥ || PAS_45

yadvad deho 'vayavā mṛd eva tasya vikārajātāni |
tadvat sthāvarajaṅgamam advaitaṃ dvaitavad bhāti || PAS_46

ekasmāt kṣetrajñād bahvyaḥ kṣetrajñajātayo jātāḥ |
lohagatād iva dahanāt samantato viṣphuliṅgagaṇāḥ || PAS_47

te guṇasaṃgamadoṣād baddhā iva dhānyajātayaḥ svatuṣaiḥ |
janma labhante tāvad yāvan na jñānavahninā dagdhāḥ || PAS_48

triguṇā caitanyātmani sarvagate 'vasthite 'khilādhāre |
kurute sṛṣṭim avidyā sarvatra spṛśyate tayā nātmā || PAS_49

rajjvāṃ bhujaṃgahetuḥ prabhavavināśau yathā na staḥ |
jagadutpattivināśau na ca kāraṇam asti tadvad iha || PAS_50

janmavināśanagamanāgamamalasambandhavarjito nityam |
ākāśa iva ghaṭādiṣu sarvātmā sarvadopetaḥ || PAS_51

karmaśubhāśubhaphalasukhaduḥkhair yogo bhavaty upādhīnām |
tatsaṃsargād bandhas taskarasaṃgād ataskaravad || PAS_52

dehaguṇakaraṇagocarasaṃgāt puruṣasya yāvad iha bhāvaḥ |
tāvan māyāpāśaiḥ saṃsāre baddha iva bhāti || PAS_53

mātṛpitṛputrabāndhavadhanabhogavibhāgasaṃmūḍhāḥ |
janmajarāmaraṇamaye cakra iva bhrāmyate jantuḥ || PAS_54

lokavyvahārakṛtāṃ ya ihāvidyām upāsate mūḍhāḥ |
te jananamaraṇadharmāṇo 'ndhaṃ tama etya khidyante || PAS_55

himaphenabudbudā iva jalasya dhūmo yathā vahneḥ |
tadvat svabhāvabhūtā māyaiṣā kīrtitā viṣṇoḥ || PAS_56

evaṃ dvaitavikalpāṃ bhramasvarūpāṃ vimohanīṃ māyām |
utsṛjya sakalaniṣkalam advaitaṃ bhāvayed brahma || PAS_57

yadvat salile salilaṃ kṣīre kṣiraṃ samīraṇe vāyuḥ |
tadvad brahmaṇi vimale bhāvanayā tanmayatvam upayāti || PAS_58

itthaṃ dvaitasamūhe bhāvanayā brahmabhūyam upayāte |
ko mohaḥ kaḥ śokaḥ sarvaṃ brahmāvalokayataḥ || PAS_59

vigatopādhiḥ sphaṭikaḥ svaprabhayā bhāti nirmalo yadvat |
cidīpaḥ svaprabhayā tathā vibhātīha nirupādhiḥ || PAS_60

guṇagaṇakaraṇaśarīraprāṇais tanmātrajātisukhaduḥkhaiḥ |
aparāmṛṣṭo vyāpī cidrūpo 'yaṃ sadā vimalaḥ || PAS_61

draṣṭā śrotā ghrātā sparśayitā rasayitā grahītā ca |
dehī dehendriyadhīvivarjitaḥ syān na kartāsau || PAS_62

eko naikatrāvasthito 'ham aiśvaryayogato vyāptaḥ |
ākāśavad akhilam idaṃ na kaścid apy atra saṃdehaḥ || PAS_63

ātmaivedaṃ sarvaṃ niṣkalasakalaṃ yadaiva bhāvayati |
mohagahanād viyuktas tadaiva parameśvarībhūtaḥ || PAS_64

yad yat siddhāntāgamatarkeṣu prabruvanti rāgāndhāḥ |
anumodāmas tat tat teṣāṃ sarvātmavādadhiyā || PAS_65

sarvākāro bhagavān upāsyate yena yena bhāvena |
taṃ taṃ bhāvaṃ bhūtvā cintāmaṇivat samabhyeti || PAS_66

nārāyaṇam ātmānaṃ jñātvā sargasthitipralayahetum |
sarvajñaḥ sarvagataḥ sarvaḥ sarveśvaro bhavati || PAS_67

ātmajñas tarati śucaṃ yasmād vidvān bibheti na kutaścit |
mṛtyor api maraṇabhayaṃ na bhavaty anyat kutas tasya || PAS_68

kṣayavṛddhivadhyaghātakabandhanamokṣair vivarjitaṃ nityam |
paramārthatattvam etad yad ato 'nyat tad anṛtaṃ sarvam || PAS_69

evaṃ prakṛtiṃ puruṣaṃ vijñāya nirastakalpanājālaḥ |
ātmārāmaḥ praśamaṃ samāsthitaḥ kevalībhavati || PAS_70

nalakadaliveṇuvāṇā naśyanti yathā svapuṣpam āsādya |
tadvat svabhāvabhūtāḥ svabhāvatāṃ prāpya naśyanti || PAS_71

bhinne 'jñānagranthau chinne saṃśayagaṇe śubhe kṣīṇe |
dagdhe ca janmabīje paramātmānaṃ hariṃ yāti || PAS_72

mokṣasya naiva kiṃcid dhāmāsti na cāpi gamanam anyatra |
ajñānamayagranther bhedo yas taṃ vidur mokṣam || PAS_73

buddhvaivam asatyam idaṃ viṣṇor māyātmakaṃ jagadrūpam |
vigatadvandvopādhikabhogāsaṃgo bhavec chāntaḥ || PAS_74

buddhvā vibhaktāṃ prakṛtiṃ puruṣaḥ saṃsāramadhyago bhavati |
nirmuktaḥ sarvakarmabhir ambujapattraṃ yathā salilaiḥ || PAS_75

aśnan yadvā tadvā saṃvīto yena kenacic chāntaḥ |
yatra kvacana ca śāyī vimucyate sarvabhūtātmā || PAS_76

hayamedhasaharāṇy apy atha kurute brahmaghātalakṣāṇi |
paramārthavin na puṇyair na ca pāpaiḥ spṛśyate vimalaḥ || PAS_77

madakopaharṣamatsaraviṣādabhayaparuṣavarjy avāgbuddhiḥ |
niḥstotravaṣaṭkāro jaḍavad vicared agādhamatiḥ || PAS_78

utpattināśavarjitam evaṃ paramārtham upalabhya |
kṛtakṛtyasaphalajanmā sarvagatas tiṣṭhati yatheṣṭam || PAS_79

vyāpinam abhinnam itthaṃ sarvātmānaṃ vidhūtanānātvam |
nirupamaparamānandaṃ yo veda sa tanmayo bhavati || PAS_80

tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtir api parityajan deham |
jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ || PAS_81

puṇyāya tīrthasevā nirayāya śvapacasadananidhanagatiḥ |
puṇyāpuṇyakalaṃkasparśābhāve tu kiṃ tena || PAS_82

vṛkṣāgrāc cyutapādo yadvad anicchan naraḥ kṣitau patati |
tadvad guṇapuruṣajño 'nicchann api kevalībhavati || PAS_83

paramārthamārgasādhanam ārabhyāprāpya yogam api nāma |
suralokabhogabhogī muditamanā modate suciram || PAS_84

viṣayeṣu sārvabhaumaḥ sarvajanaiḥ pūjyate yathā rājā |
bhuvaneṣu sarvadevair yogabhraṣṭas tathā pūjyaḥ || PAS_85

mahatā kālena mahān mānuṣyaṃ prāpya yogam abhyasya |
prāpnoti divyam amṛtaṃ yat tat paramaṃ padaṃ viṣṇoḥ || PAS_8_0

vedāntaśāstram akhilaṃ vilokya śeṣas tu jagadādhāraḥ |
āryapañcāśītyā babandha paramārthasāram idam || PAS_87

iti paramārthasāraṃ samāptam ||


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Darśana Collection. Paramārthasāra. Paramārthasāra. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CF92-A