Ravideva: Rākṣasakāvya with Ṭīkā

Header

Data entry: Christophe Vielle

Contribution: Christophe Vielle

Date of this version: 2019-06-14

Sources:

  • H: Kāvyarākṣasaṃ saṭīkam, ed. Karl Gustav Hoefer, Sanskrit Lesebuch mit Benutzung handschriftlicher Quellen, Berlin: Besser, 1849, pp. 86-93.
  • C: Rākṣasakāvyam, ed. Johannes Häberlin, Kāvyasaṃgrahaḥ, Calcutta, 1861 (VS 1918), pp. 586-589 (= 2nd augm. ed. of Id., Kávya-sangraha, Calcutta: W. Thacker, 1847).
  • K: Vidvadvinodakāvyam, ed. Haridas Hirachand, Kavya Kalapa, Number First, Bombay: Ganpat Krishnaji’s Press, 1864, pp. 137-139.
  • J: Rākṣasakāvyam, ed. Pandit Jibananda Vidyasagara, Kavyasangraha, Calcutta: New Indian Press, 1872, pp. 572-576 (based on C; Jc = new ed. [‘3rd’] by the same together with his own vyākhyā, Kāvyasaṃgrahaḥ, vol. 3, Calcutta: Sarasvati Press, 1888, pp. 343-353, repr. 1900 and 1907).
  • P: Rākṣasakāvyam, saṭīkam, ed. Kāśīnāth Pāṇḍuraṅg Parab, Bombay: Nirnaya Sagar Press, 1911 (‘3rd ed.’; 1st ed. in 1890, 2nd in 1900, 4th in 1917, 6th in 1935; apparently a very first ed. by the same with the title saṭīkaṃ niśacarakāvyam was already issued in śake 1806 = AD 1885).
  • M: Buddhivinodakāvyam [saṭīkam], ed. D.R. Mankad, “Buddhivinodakāvyam (A specimen of Paryāyakāvya)”, Indian Historical Quarterly 12, 1936, pp. 692-700.
  • D: [Rākṣasakāvyam], Dacca Ms. collated by S.K. De, “On the Identity of the Buddhi-vinoda-kāvya”, IHQ 13, 1937, pp. 172-176.
  • T: Rākṣasakāvyam [saṭīkam], ed. Pandit Tediyūr S. Kṛṣṇamūrti Śāstrī, Thanjavur: Tanjore Sarasvati Mahal Library Series no. 377, 1997.
  • U: Kāvyarākṣasam [saṭīkam], University of Pennsylvania Ms. Col. 390, item 1505, online: http://hdl.library.upenn.edu/1017/d/medren/9967589903503681 .

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup:

  • quotes from base text
  • analysis

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.

Revisions:

  • 2025-05-20: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

atha rākṣasakāvyaṃ saṭīkam ||

kaś cid vanaṃ bahuvanaṃ vicaran vayaḥstho
vaśyāṃ vanātmavadanāṃ vanitāṃ vanārdrām |
tarvaryaripradam udīkṣya samutthitaṃ khe
nā gām imāṃ madakalaḥ sakalāṃ babhāṣe || RaKa_1

— vayaḥstho H T (com.) : vayastho C J (D) M K P T U ||

1. kaś cit | vanam | bahu-vanam | vicaran | vayaḥ-sthaḥ | vaśyām | vana+ātma-vadanām | vanitām | vana+ārdrām | tarv-ary-ari-pradam | udīkṣya samutthitam | khe | nā | gām imām | mada-kalaḥ | sa-kalām | babhāṣe ||

śrīgaṇeśāya nāmaḥ | kaś cid iti | kaś cid anirdiṣṭanāmā puruṣaḥ | vanaṃ kānanam | bahutaraṃ vanam udakaṃ yatra tad bahuvanam | vicaran bhraman | vayaḥstho vayasi sthito yuvā | vaśyāṃ bhāryām | kiṃviśiṣṭām | vanātmavadanām | vanaṃ pānīyam | tad ātmā yasya sa candramāḥ | [kṣīrodamathanotpatteḥ |] tena tulyaṃ vadanaṃ yasyāḥ sā vanātmavadanā | tāṃ candravadanām ity arthaḥ | vanitāṃ striyam | vanārdrāṃ pānīyenārdrām ukṣitām | tarvaryaripradaṃ megham | taravo vṛkṣāḥ | teṣām arir agnis tarvaryariḥ | tasyāpy arir udakam | tat pradadātīti tarvaryariprado meghaḥ | tam udīkṣya dṛṣṭvā | samutthitaṃ samutpannam | khe – ākāśe | puruṣaḥ | madakalo harṣavibhramaḥ | gāṃ vācam [imāṃ sakalāṃ] samastāṃ babhāṣe – uktavān || (RaKaT_1)

paśyābjadṛg giritaṭeṣu kumātṛsāhvān
bhūdevarājaripuśatrusamāvadhūtān |
vaiśvānarārijaripughnaśarābhibhūtair
dṛkśrotraśatrubhir upāsitapuṣpaśobhān || RaKa_2

— +abja- : +ambu- M | upāsita : upāśrita T ||

2. paśya | abja-dṛk | giri-taṭeṣu | kumātṛ-sa+āhvān | bhūdeva-rāja-ripu-śatru-sama+avadhūtān | vaiśvānara+ari-ja-ripu-ghna-śara+abhibhūtaiḥ | dṛk-śrotra-śatrubhiḥ | upāsita-puṣpa-śobhān ||

paśyābjadṛg iti | he abjadṛk padmalocane | giritaṭeṣu parvatānteṣu | [kumātā] kutsitāmbā | tatsamānā – āhvā yeṣāṃ tān kadambān ity arthaḥ | bhūdevā brāhmaṇāḥ | teṣāṃ rājā somaḥ | tasya ripur meghaḥ | [ācchādakatvāt |] tasya śatrur vātaḥ | [viksepaṇatvāt |] tenāvadhūtān [samaṃ samyak] kampitān ity arthaḥ | vaiśvānaro 'gniḥ | tasyārir udakam | tatra to matsyaḥ | tadripuḥ kaivartaḥ [jhaṣāśanaḥ śambarāsuraḥ] | tasya ghatakaḥ kāmaḥ [jhaṣadhvajaḥ pradyumnaḥ] | tasya śarair abhibhūtair dṛkśrotraśatrubhiḥ [cakṣuḥśravobhujair] mayūraiḥ | [taiḥ] sevitapuṣpaśobhān [| upāsitā kusumaśrī yeṣāṃ tān kadambān paśya] || (RaKaT_2)

paśyādrisārasadṛśībhir amūbhir adbhir
āplāvayaty amaragub dharaṇīm ahighnaḥ |
abdaḥ sitābhir asitaḥ śabalaḥ khagābhir
vārjaiḥ sitair iva vibhāti vanaṃ prabuddhaiḥ || RaKa_3

— adri- : abdhi- T | -dṛśī° : -dṛśā° T | dharaṇīm ahighnaḥ : dharaṇīṃ mahimnas C J | śabalaḥ : °laṃ P | -gābhiḥ : -gībhiḥ D | vanaṃ : vana- T ||

3. paśya | adri-sāra-sadṛśībhiḥ | amūbhiḥ | adbhiḥ | āplāvayati | amara-gup | dharaṇīm | ahi-ghnaḥ | abdaḥ | sitābhiḥ | asitaḥ śabalaḥ kha-gābhiḥ | vār-jaiḥ sitaiḥ | iva vibhāti vanam | prabuddhaiḥ ||

paśyādrīti | [he bāle paśya | adrisārasadṛśībhiḥ] parvatasāratulyābhiḥ | amūbhiḥ pratyakṣābhiḥ | adbhis toyaiḥ | āplāvayati dharaṇīm | amaragup śakraḥ [devapatiḥ] | ahiṃ vṛtraṃ hatavān ahighnaḥ | abdo meghaḥ | sitābhiḥ śuklābhiḥ [khagābhir] ākāśagābhir balākābhiḥ | asitaḥ kṛṣṇaḥ śabalaś citraḥ | vārjaiḥ [abjaiḥ] kumudaiḥ sitair vanaṃ pānīyaṃ yathā vibhāti [prabuddhair] vikasitaiḥ, tathāyaṃ [megho] vibhāti || (RaKaT_3)

goṣṭhaṃ ghṛtaṃ sughṛtavāḍbhir amūbhir agryaṃ
gobhiḥ samuddharati yad bahudhā himaghnaḥ |
tad gavyam ambaragataṃ śikhijātmasaṃsthaṃ
viṣyandamānam abhivardhayatīha gojān || RaKa_4

— -vāḍbhiḥ H C J D U : -vadbhiḥ M K P T | amūbhir H C J D U : amībhir M K P T | agryaṃ : agnyaṃ C J | viṣyanda° H : visyanda° C J D U, nisyanda° P, vispanda° M K T ||

4. go-ṣṭham | ghṛtam | su-ghṛta-vāḍbhiḥ | amūbhiḥ | agryam | gobhiḥ | samuddharati yad bahudhā hima-ghnaḥ | tad gavyam ambara-gatam | śikhija+ātma-saṃstham | viṣyandamānam abhivardhayati | iha gojān ||

goṣṭhaṃ ghṛtam iti | gavi tiṣṭhatīti goṣṭham | ghṛtaṃ pānīyam | suṣṭhu ghṛtaṃ vahantīti sughṛtavāhā raśmayaḥ | [amūbhis] tābhiḥ | agrebhavam agryam | gobhiḥ – raśmibhiḥ | [yad] samuddharati – ākarṣati | bahudhā bahuprakāram | himaghno raviḥ | goṣu raṣmiṣu bhavaṃ gavyaṃ nīram | ambaragatam ākāśagatam | śikhī vahniḥ | tajjo dhūmaḥ | sa ātmā yasya sa meghaḥ | tatrasthaṃ śikhijātmasaṃstham | tad ghṛtaṃ viṣyandamānam iha bhūtale | gojān [gavi bhūmau jātāṃs] tṛṇādīn abhivardhayatīti paśya || (RaKaT_4)

abruṭpalāśanibhadṛg ghanajātmavaktrā
vārcasvarebhanibhagā gajadoḥsamoruḥ |
sīridhvajaprasavatulyaviṣāhvadāsau
nrā saṃgatā pramuditā prasamīkṣya vārdam || RaKa_5

— abruṭ- C J D M K P T U : abrū- H | vārca- C J D P T U : cārva- H, vārva- M K | -ūruḥ H Jc D U : -ūrūḥ C J M P, -ūrū K | sīri- : sīra- M K | -dā+ : -dhā+ D | nrā saṃgatā : nāśaṃ gatā- Jc ||

5. ab-ruṭ-palāśa-nibha-dṛk | ghanaja+ātma-vaktrā | vārca-svarā | ibha-nibha-gā gaja-doḥ-sama+ūruḥ | sīri-dhvaja-prasava-tulya-viṣa+āhva-dā | asau | nrā saṃgatā pramuditā prasamīkṣya vārdam ||

abruṭpalāśeti | abruṭpalāśanibhadṛk | apsu rohatīty abruṭ kamalam | [tasya palāśaṃ tannibhe dṛśau yasyāḥ sā |] ghanajātmavadanā | ghane [jīmūte] jātam udakaṃ ghanajam | [tad atmā yasya sa candraḥ | tena tulyaṃ vaktraṃ yasyāḥ sā |] vārcasvarā haṃsasvarā | [vāri caratīti vārcaḥ |] ibhena nibhaṃ gamanaṃ yasyāḥ sā – ibhanibhagā | gajadoḥsamoruḥ – ibhakarasamānāv ūrū [yasyāḥ sā] | sīridhvajaprasavatulyaviṣāhvadāasau | sīrī balabhadraḥ | tasya dhvajas tālaḥ | tatprasavāni phalāni | tattulyau viṣāhvadau kṣīradau stanau yasyāḥ sā | [viṣaṃ pānīyam āhvā nāma yasya tat viṣāhvaṃ kṣīram |] nrā saṃgatā puruṣeṇa sahitā | pramuditā prahṛṣṭā | prasamīkṣya dṛṣṭvā | vārdaṃ [jaladaṃ] megham || (RaKaT_5)

sūryāṃśunāmapatir unnatadṛkpragāmī
vāṅnāmabhiḥ parivṛto viṣanāmadābhiḥ |
ukṣā varaḥ pramuditaḥ pratinānadīti
garjantam īkṣaṇahitoccayatulyarūpam || RaKa_6

— -dṛk-pra- H : -dṛpta- C J D M K P T U | -gāmī : mānī D | vāṅ- : vāg- H C J | ukṣā H D : ukṣṇāṃ C J U, usrā- M K P T | varaḥ : -caraḥ T |

6. sūrya+aṃśu-nāma-patiḥ | unnata-dṛk-pragāmī | vāṅ-nāmabhiḥ parivṛtaḥ | viṣa-nāma-dābhiḥ | ukṣā varaḥ pramuditaḥ pratinānadīti | garjantam īkṣaṇa-hita+uccaya-tulya-rūpam ||

sūryāṃśur iti | sūryāṃśavo raśmayaḥ | tan nāma vidyate yāsāṃ tāḥ sūryāṃśunāmānaḥ | tāsāṃ patir vṛṣabhaḥ | unnatadṛkpragāmī – adhodṛśaṃ [meghaṃ prati] gacchatīti | [vāṅnāmabhir] vāco nāma vidyate yāsāṃ tābhir gobhiḥ parivṛto viṣanāmadābhiḥ kṣīradābhiḥ | viṣaṃ pānīyaṃ tasya nāma vidyate yasya tat kṣīram | ukṣā varo vṛṣabhaḥ | pramuditaḥ prahṛṣṭaḥ | pratinānadīti pratispardhayā nadati | garjantaṃ megham | īkṣaṇahitoccayatulyarūpam | īkṣaṇāni netrāni | tebhyo hitam añjanam, tena – uccayo yasya sa – añjanaparvataḥ, tattulyaṃ rūpaṃ yasya tam | paśyeti saṃbandhaḥ || (RaKaT_6)

enaṃ payodapatir unnamitaṃ payodaṃ
khasthaṃ mahītalagataḥ pratigarjatīva |
bhittvāvaniṃ vanaruhākṣi śiroruhābhyāṃ
saṃprasthito 'mṛtadharair abhiṣicyamānaḥ || RaKa_7

— -patir C J D M K P T U : -patim H | -namitam : °taḥ C J D | avaniṃ H P T : °nīṃ C J D M K U | - dharair C J D M K P T U : -carair H ||

7. enam | payo-da-patiḥ | unnamitam | payo-dam | kha-stham | mahī-tala-gataḥ pratigarjati + iva | bhittvā + avanim | vana-ruha+akṣi | śiro-ruhābhyām | saṃprasthitaḥ | amṛta-dharaiḥ | abhiṣicyamānaḥ ||

enam iti | he vanaruhākṣi kamalalocane paśyeti saṃbandhaḥ | enaṃ payodam udakadaṃ megham unnamitam avalambamānaṃ khastham ākāśasthaṃ prati garjatīva payodapatiḥ | payodāḥ kṣīradāḥ gāvaḥ | tāsāṃ patir vṛṣabhaḥ | kiṃviśiṣṭaḥ | mahītalagataḥ – bhūsthaḥ | kiṃ kṛtvā | bhittvā vidārya | avaniṃ pṛthvīṃ | kābhyām | śiroruhābhyāṃ śṛṅgābhyām | [saṃprasthitaḥ] sa pathi sthitaḥ pravṛttaḥ | abhiṣicyamānaḥ [abhivṛṣyamāṇaḥ] kaiḥ | amṛtadharair meghaiḥ | amṛtam udakaṃ [dharantīti] || (RaKaT_7)

srotojavikṣatajabhūdharadhāturūpāḥ
khasthāḥ payojadaladṛk śuciśukramāse |
māsor nabhasyanabhasor atisaṃpatantas
tīvraṃ viṣaṃ viṣadharāḥ parinirvapanti || RaKa_8

— sroto- C J D M K P T U : reto- H | payojadala- D M K P T : payodajala- H : payojalasa- C J | māsor : māse M K | -saṃpatantaḥ M K P T : -sampadantāḥ H, -saṃkṣarantaḥ C J U, saṃtapantaḥ D | pari- C J D M K T U : prati- H || [D changes the whole word-order]

8. sroto-ja-vikṣata-ja-bhū-dhara-dhātu-rūpāḥ | kha-sthāḥ payo-ja-dala-dṛk | śuci-śukra-māse | māsoḥ | nabhasya-nabhasoḥ | atisaṃpatantaḥ | tīvram | viṣam | viṣa-dharāḥ parinirvapanti ||

srotojavikṣateti | he payojadaladṛk kamala[pattra]locane [paśya] | srotasi jātaṃ srotojaṃ suvarṇam | vikṣatāj jātaṃ vikṣatajaṃ rudhiram | bhūdharāḥ parvatāḥ | teṣāṃ dhātavo bhūdharadhātavaḥ suvarṇaraupyādayaḥ | tais tulyaṃ rūpaṃ yeṣāṃ te srotojavikṣatajabhūdharadhāturūpāḥ | [khasthā ākāśe stithāḥ |] śuciśukramāse jyeṣṭhāṣāḍhamāse | [māsor] nabhasyanabhasor bhādrapadaśrāvaṇayoḥ | atisaṃpatantaḥ saṃpattimantaḥ | tīvram asaham | viṣam udakam | viṣadharā meghāḥ | parinirvapanti parikṣipantīty arthaḥ || (RaKaT_8)

svayonibhakṣadhvajasaṃbhavānāṃ
śrutvā ninādaṃ girigahvarasthaḥ |
tamo'ribimbapratibimbadhārī
virauti kānte pavanāśanāśaḥ || RaKa_9

— virauti C J D M K P T U : ārauti H ||

9. sva-yoni-bhakṣa-dhvaja-saṃbhavānām | śrutvā ninādam | giri-gahvara-sthaḥ | tamo'ri-bimba-pratibimba-dhārī | virauti kānte | pavana+aśana+āśaḥ ||

svayonibhakṣeti | svayonibhakṣo vahniḥ | [svajanma – adharāraṇyām, tāṃ bhakṣayati dahatīti saḥ |] tasya dhvajo dhūmaḥ | tadbhāvā meghāḥ | teṣāṃ ninādaṃ śrutvā [śabdam] ākarṇya | [giri]guhāsu stithaḥ san | tamaso 'riś candramāḥ | [tasya maṇḍalam indubimbam |] tadrūpapratibimbadhārī [candrakavān] | [virauty] atinadati pavanāśanāśo [vāyubhakṣabhug] mayūraḥ | he kānte paśyeti saṃbandhaḥ || (RaKaT_9)

goṣṭhaś ca kuṅkumavapuḥ pratirājate 'sau
saptādridaityabhujagottamaśatrugopaḥ |
urvīdharābham acirotthitam abdharaṃ khe
dṛṣṭvāhihā pramudito himahāhvayānaḥ || RaKa_10

— pratirājate : pravi° D | sapta- : sapty- P T | abdharaṃ H Jc D : adhvaraṃ C J U, ambaraṃ M K P T | -āhvayānaḥ : -āhvayo 'bhūt D ||

10. go-ṣṭhaḥ | ca kuṅkuma-vapuḥ pratirājate | asau | sapta+adri-daitya-bhujaga+uttama-śatru-gopaḥ | urvī-dhara+ābham acira+utthitam ab-dharam | khe | dṛṣṭvā | ahi-hā pramuditaḥ | hima-ha+āhva-yānaḥ ||

goṣṭhaś ceti | gavi bhūmau tiṣṭhatīti goṣṭhaḥ | kuṅkumena [vahniśikhena] sadṛśaṃ vapur yasya sa kuṅkumavapuḥ | [raktavarṇa ity arthaḥ |] ko 'sau pratirājate śobhate | asāv iti pratyakṣaḥ | saptādridaityabhujagottamaśatrugopaḥ | adrayaḥ parvatāḥ | daityā asurāḥ | bhujagottamāḥ sarpaśreṣṭhāḥ | teṣāṃ śatrur indraḥ | [tena rakṣitāḥ prāvṛṭkālajā atiraktavarṇāḥ kīṭāḥ śakragopakā indravadhva iti loke | saptā bhuktā indragopā yena sa mayūraḥ |] urvīdharaḥ parvataḥ | tadvad ābhā yasya sa urvīdharābhaḥ | tam acirotthitam idānīm evotthitam | apo dharatīty abdharo meghaḥ | taṃ khe – ākāśe dṛṣṭvā | ahiḥ sarpaḥ, taṃ hantīty ahihā mayūraḥ | [pramuditaḥ prahṛṣṭaḥ |] himahāhvayānaḥ | [himahā himāpaho 'gniḥ | agnir āhvā yasya sa skando 'gnijaḥ | taṃ vahatīty āgneyayānaḥ] śikhī [| he bāle paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_10)

kṛṣṇo 'bdharaḥ kṣarati toyam asāv ajasram
anyāv imau raṇagatāv iva cebharājau |
anye tv amī dviradavṛndanibhāḥ kṣarantaḥ
pracchādayanty amarasiddhavimānamārgam || RaKa_11

— kṛṣṇo 'bdharaḥ D : kṛṣṇābdharaḥ C J, kṛṣṇo 'mbaraḥ H M K P, kṛṣṇāmbaraḥ T | anyau : alpau C J | iva ca : iva vā T | tv amī : tu te C J | -siddha- : -vṛnda- C J D ||

11. kṛṣṇaḥ | abdharaḥ kṣarati toyam asau | ajasram | anyau | imau | raṇa-gatau | iva ca | ibha-rājau | anye tu | amī dvirada-vṛnda-nibhāḥ kṣarantaḥ | pracchādayanti | amara-siddha-vimāna-mārgam ||

kṛṣṇo 'bdhara iti | kṛṣṇo nīlaḥ | abdharo meghaḥ [asau] | kṣarati varṣati | toyaṃ pānīyam | ajasraṃ prabhūtam | anyāv imau – aparāv etau [meghau ca] | ibhā hastinaḥ | teṣāṃ rājānau | [raṇe saṃgrāme gatāv iva |] anyo'nyaṃ spardhamānāv ity arthaḥ | anye apare [tv amī] | dviradā hastinaḥ | teṣāṃ vṛndaṃ [kulam] | tena nibhāḥ sadṛśāḥ | kṣaranto varṣantaḥ | pracchādayanti kam | amarasiddhavimānamārgam ākāśam ity arthaḥ [| he bāle paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_11)

vārdāḥ khagāḥ kṣitidharāgamanaprakāśā
nemībharāsabhaturaṃgamatulyaghoṣāḥ |
vāyvīritāḥ kham avatatya vanaṃ kṣaranto
vārbhiḥ kṣitiṃ ghṛtadharāḥ pariṇirvapanti || RaKa_12

— avatatya vanaṃ : avataptavanaṃ M K ||

12. vār-dāḥ khagāḥ kṣiti-dhara+āgamana-prakāśāḥ | nemī+ibha-rāsabha-turaṃgama-tulya-ghoṣāḥ | vāyv-īritāḥ kham avatatya vanam | kṣarantaḥ | vārbhiḥ kṣitim | ghṛta-dharāḥ pariṇirvapanti ||

vārdā iti | vār dadatīti vārdā meghāḥ | khe gacchantīti khagāḥ | yeṣām āgamane kṣitidharāṇāṃ [parvatānāṃ] prakāśāḥ [samānās] te kṣitidharāgamanaprakāśāḥ | nemī rathacakradhārā | ibho hastī | rāsabho gardabhaḥ | turaṃgamo 'śvaḥ | teṣāṃ tulyo ghoṣo dhvanir yeṣāṃ te nemībharāsabhaturaṃgamatulyaghoṣāḥ | vāyvīritā vāyunā kṣiptāḥ | kham ākāśam | avatatya vyāpya | vanam udakam | kṣaranto varṣantaḥ | vārbhiḥ pānīyaiḥ | kṣitiṃ pṛthvīm | ghṛtaṃ pānīyam | tad dhārayantīti ghṛtadharāḥ | pariṇirvapanti nayantīty arthaḥ [| he bāle paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_12)

eṣo 'ṅghripāśanaripughnasutārisāhvam
āruhya tiṣṭhati sugātri bhujaṃgamāriḥ |
yasya svanaiḥ pramuditasya mamādya bāle
tāladhvajāvarajasūnuśarāḥ patanti || RaKa_13

— 'ṅghri- C J D M K P T : 'ṃhri- H | svanaiḥ : svaraiḥ C J ||

13. eṣaḥ | aṅghripa+aśana-ripu-ghna-suta+ari-sa+āhvam | āruhya tiṣṭhati sugātri bhujaṃgama+ariḥ | yasya svanaiḥ pramuditasya mama | adya bāle | tāladhvaja+avaraja-sūnu-śarāḥ patanti ||

eṣo 'ṅghripeti | eṣa ityādi pratyakṣanirdeśaḥ | aṅghripā vṛkṣāḥ, tān aśnātīty aṅghripāśano 'gniḥ | tasya ripuḥ pānīyam | aṅghripāśanaripuḥ | taṃ hantīti ghna ādityaḥ | tasya sutaḥ karṇaḥ | tasyārir arjunaḥ | tena samānā – āhvā yasya so 'rjunavṛkṣaḥ | tam āruhya tiṣṭhati | [he sugātri |] śobhanaṃ gātraṃ yasyāḥ sā sugātrī | tasyāmantraṇaṃ sugātri | bhujaṃgamāḥ sarpāḥ | teṣām arir mayūraḥ | kathaṃbhūtaḥ | yasya svanaiḥ śabdaiḥ [pramuditasya] prahṛṣṭasya mama | adya – asminn ahani | [he] bāle priye [paśya] | tāladhvajo balabhadraḥ | tasyāvarajo 'nujaḥ kṛṣṇaḥ | tatsūnuḥ [pradyumno] madanaḥ | tasya śarāḥ patanti vyathayantīty arthaḥ || (RaKaT_13)

usrāviṣaṃ sthalagato 'tti tathaiva vārjo
vārbhyo dvijo haridṛg eṣa daśārdhagūḍhaḥ |
vātāśanaḥ khaśayanaḥ smarati sthalasya
cakṣuḥśravā vanabhayāt suraśatrunāmā || RaKa_14

— usrā- : usro Jc, uṣṭrā- D, jasrā- M K | tathaiva : visṛṣṭa- P | (vārjo om.) vārbhyo H : vārbhyo vārjo C J D M K P T U | haridṛg (harita Jc) eṣa daśārdhagūḍhaḥ H C J D U : svapitṛbhīruviṣaprahīṇaḥ M K P T | khaśayanaḥ Hc C J D M K P T U : °naṃ H Jc | -bhayāt : -bhavaḥ D, -bhavā- M ||

14. usrā-viṣam | sthala-gataḥ | atti | tathā + eva | vār-jaḥ | vārbhyaḥ | dvi-jaḥ | hari-dṛk | eṣaḥ | daśa+ardha-gūḍhaḥ | vāta+aśanaḥ kha-śayanaḥ smarati sthalasya | cakṣuḥ-śravāḥ | vana-bhayāt sura-śatru-nāmā ||

usrāviṣam iti | usrā gāvaḥ, tāsāṃ viṣaṃ gomayaṃ [kṣīraṃ vā] | yathā sthalagataḥ [bhūmiśayaḥ kṣitijaḥ] kīṭaḥ [iva gomayam] atti bhakṣayati, tathaiva [vārjo jalajaḥ kṣīrodadhāv] avatīrṇaḥ [kṣīraṃ] khādati | ko 'sau | dvijaḥ kacchapaḥ | harir vānaraḥ [viṣṇur vā] | tena tulyā dṛg yasya sa bhavati haridṛk | [haritavarṇaḥ kāśyapīgo harisvarūpo vā kūrmāvatāra iti śleṣaḥ |] eṣa iti pratyakṣanirdeśaḥ | daśārdhagūḍhaḥ | pañcabhiḥ [aṅgaiḥ] kacchapo nigūḍha ity arthaḥ | [kasmāt pañcāṅgaguptaḥ saḥ |] vārbhyaḥ [meghavisṛṣṭa]pānīyebhyaḥ [varṣebhyaḥ] | [ko 'nyaḥ |] vātāśanaḥ [pavanāśanaḥ] sarpaḥ | khaśayanaḥ – bilaśayaḥ | cakṣuḥśravāḥ [dṛkkarṇaḥ] | suraśatrunāmā [ahir ity āhvā devaripor vṛtrasya] | [ayaṃ vanabhayāj jalabhayahetoḥ sthalasya] smarati [sthalīyasthānaṃ] dhyāyati [| he bāle paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_14)

pakṣy aśvamedhaturagapratimo 'ṣṭavarṇo
vārdaṃ na bahv iti samāhvayate hy ahighnaḥ |
bhekas tathaiva khaśayāśayavedyavāṇiḥ
śabdaṃ karoty atibhṛśaṃ viṣarāśimagnaḥ || RaKa_15

—pratimo 'ṣṭa- D K P T U : °bho 'ṣṭa- M, °moṣṭha- C J | na bahv iti D M K P U : na varṣati C J, navaṃ tv iti T (vanaṃ Tc) | khaśayāśayavedya- M K P T U : śvasanāśanavedya- D, pavanāśanavedya- C J (°vandya- Jc) | śabdaṃ : śakṣaṃ M | ati- : api C J || [H omits the stanza]

15. pakṣī | aśvamedha-turaga-pratimaḥ | aṣṭa-varṇaḥ | vār-dam | na bahu | iti samāhvayate hi | ahighnaḥ | bhekaḥ | tathā + eva | kha-śaya+āśaya-vedya-vāṇiḥ | śabdam | karoti | atibhṛśam | viṣa-rāśi-magnaḥ ||

[pakṣīti | pakṣī mayūraḥ | aśvamedhaturagapratimaḥ | aśvamedho yajñaviśeṣaḥ, tatra turaṃgo vicitraḥ sarvarūpo 'ṣṭamaṅgalaḥ, tena tulyā pratimā yasya so 'ṣṭavarṇaḥ | vārdaṃ megham | na bahv analaṃ megho varṣatīti hetos taṃ samāhvayata ākārayaty ahighnaḥ sarpāśana ity arthaḥ | bhekas tu maṇḍūkaḥ | yathā mayūras tathaiva sa śabdaṃ karoty atibhṛśam | khaśayāśayavedyavāṇiḥ | khaśayo bilavāsī bhekabhuk sarpaḥ, tasyāśayo bilam, tasmād vedyā – upalabdhā vāṇir vāg yasya saḥ | viṣarāśimagnaḥ | viṣaṃ pānīyam, tasya rāśir nicayaḥ, tatra magno nimajjatīty arthaḥ | he bāle paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_15)

nā viṣkirāvanam upetya kumātṛsāhvam
ākrīdate madhukalo 'ṅganayā sametaḥ |
anyas tv ayaṃ maṇivarābham upetya gojaṃ
nā rāmayā saha payaḥpatijāṃ vṛṇīte || RaKa_16

— viṣkirāvanam (°vaṇam H C J D M K U) : viṣkiro va° Jc | tv ayaṃ H C J D U : svayaṃ M K P T ||

16. nā viṣkira+avanam upetya kumātṛ-sa+āhvam ākrīdate madhu-kalaḥ | aṅganayā sametaḥ | anyaḥ | tu | ayam | maṇi-vara+ābham upetya go-jam | nā rāmayā saha payaḥ-pati-jāṃ vṛṇīte ||

nā viṣkirāvanam iti | puruṣaḥ | upetya prāpya | viṣkirāḥ pakṣiṇaḥ, teṣām avanaṃ [tarpaṇe rakṣāyāṃ vā] viṣkirāvanam [kānanaṃ nīḍajasthānam] | kiṃsaṃjñākam | kumātṛsāhvaṃ kadambavanam ity arthaḥ | ākrīdate madhukalaḥ | [rati]madyena [kalo] virājamāna ity arthaḥ | [aṅganayā sametaḥ – bhāryayā yuktaḥ |] anyo 'paraḥ [tv ayaṃ puṃspakṣī | viṣkirā hi mānuṣamithunāgamena kadambavanād bahirgatāḥ] | maṇivaraḥ [haritopala] indranīlakaḥ, tena tulyā – ābhā yasya tan maṇivarābham | dūrvāśādvalam ity arthaḥ | upetya prāpya | gojam | gauḥ pṛthvī, tasyāṃ jātaṃ samudbhūtam [idaṃ dūrvāvanam] | [pumān] | rāmā strī | tayā [pakṣiṇyā] saha | payaḥpatiḥ samudraḥ, tasmiñ tā [lakṣmīḥ] | tāṃ [tṛṇabhūtāṃ śriyaṃ] vṛṇīte saṃbhunakti || (RaKaT_16)

syūtaṃ mahat kṣatajavarṇanibhaṃ naro 'sau
bibhrat tv amūni ca bhinatti saroruhāṇi |
tajjena cāpi rajasā vanitāṃ vayaḥstho
'py abhyuddharaty avakiraty abhiṣicyamānaḥ || RaKa_17

— syūtaṃ C D T : sūtaṃ H M K, sthūlaṃ J, sūtraṃ P U | naro H C J P U : varo M K T | bibhrat tv D U : bibhraty H C J P, bibharty M K (metr. incor.), barbharty T | cāpi : vāpi T | vayaḥstho H T : vayastho C J (°sthaḥ Jc) (D) M K P U | 'py om. C J ||

17. syūtam | mahat kṣataja-varṇa-nibham | naraḥ | asau | bibhrat tu | amūni ca bhinatti saro-ruhāṇi | taj-jena ca + api rajasā vanitām | vayaḥ-sthaḥ | api | abhyuddharati | avakirati | abhiṣicyamānaḥ ||

syūtam iti | syūtaṃ vastram | kiṃviśiṣṭam | mahat [kṣatajavarṇanibhaṃ ca |] kṣatajaṃ rudhiram, tasya varṇas tena tulyā nibhā – ābhā yasya tat tathā | naro 'sau bibhrat tu | [tad vastraṃ bibhrāṇaḥ san puruṣa ity arthaḥ |] amūni ca bhinatti saroruhāṇi | caśabdaḥ pādapūraṇe | amūni – etāni | bhinatti – uccinoti | [sarasīruṃhi] kamalāni | teṣu jātaṃ tajjam | tajjena [cāpi] rajasā padmareṇunā | vanitāṃ striyam | vayaḥstho [vayasi sthito] yuvā | kim [api] karotīty āha | abhyuddharati, [tām ardidhiṣus tena kausumena] mudrayatīty arthaḥ | [tathā] avakirati, [śukraṃ] vikṣipatīty arthaḥ | abhiṣicyamānaḥ kayā | vanitayā, krīḍārasena pānīyena | arthavaśād [iha] vibhaktipariṇāmaḥ [| abhivṛṣyamāṇo vā sa meghenety arthavaraḥ] || (RaKaT_17)

paṅke nimagnam ibhavṛndam adaḥ savāri
garjat timikṣayadavṛndam ivāvabhāti |
vāryātmanāmaśatacitratanuḥ suparṇo
yoṣidvṛtaḥ samadanaḥ pratiroravīti || RaKa_18

— garjat C J (D?) P T U : °jaṃs H, °jan M, °jaṃ K | +ātma-nāma-śata- : +ātmanām aśana- D, +ātmanaḥ śata- T | suparṇo J (D) M (°ṇaḥ) P T : suparṇī H C U | -vṛtaḥ : -dhṛtaḥ P | pratiroravīti H M P T U : pratirauravīti C J D P ||

18. paṅke nimagnam ibha-vṛndam adaḥ sa-vāri | garjat timi-kṣayada-vṛndam iva | avabhāti | vāry+ātma-nāma-śata-citra-tanuḥ suparṇaḥ | yoṣid-vṛtaḥ sa-madanaḥ pratiroravīti ||

paṅke nimagnam iti | paṅkaḥ kardamaḥ | tasmin nimagnam | ibhavṛndaṃ hastiyūtham | adaḥ – etat | savāri sajalam | garjad bṛṃhat | timikṣayadavṛndam ivāvabhāti | timir matsyaḥ, tasya kṣayo vāsa udakam iti yāvat tad dadatīti timikṣayadā meghāḥ | teṣāṃ vṛndaṃ samūham [iva] | avabhāti śobhate | kṛṣṇatādisādharmyāt | [ko 'nyaḥ |] vāryātmanāmaśatacitratanuḥ | vāryātmā candramāḥ | tasya nāma [yeṣāṃ te candrakāḥ, teṣāṃ] śatena citrā vicitritā tanur yasya saḥ | suparṇaḥ | śobhanāni parṇāni pattrāṇi yasya saḥ | mayūra ity arthaḥ | yoṣidvṛtaḥ – mayūrīsahitaḥ | samadanaḥ – madanena saha vartamānaḥ | kāmāviṣṭaḥ [pratiroravīti, yoṣitaṃ prati punaḥ śabdaṃ karoty atibhṛśam] ity arthaḥ [| he vanite paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_18)

visphoṭitābdhararaveṇa riraṃsur eṣa
saṃtrāsito harir anokahaniṣkuṭasthaḥ |
saṃlīyate taḍitam apy abhivīkṣya vignaḥ
khāt khaṃ mahattaram asau samanupraviṣṭaḥ || RaKa_19

— visphoṭitābdhara- : visphoṭitāmbara- H (-sphoṭinā°) M K P T, visphāritāmbuja- C J, saṃtrāsitābdhara- D | riraṃsur eṣa : ciraṃ sureśa- D | eṣa H C J D (U) : eva M K P T | saṃtrāsito : vi° Jc | -niṣkuṭasthaḥ H C J D : niṣkuṭīṣu M K P T | taḍitam apy abhivīkṣya vignaḥ H C J D U : taḍitam ābhimukhīṃ ca dṛṣṭvā M K P, hy abhimukhīṃ taḍitaṃ ca dṛṣṭvā T | khāt khaṃ H D T (U) : khāt saṃ- C J K, khaṃ khān P, śvāsaṃ M | °taram : °tamam D | samanu- : kham anu- C J | praviṣṭaḥ : pratiṣṭhaḥ M ||

19. visphoṭita+abdhara-raveṇa riraṃsuḥ | eṣaḥ | saṃtrāsitaḥ | hariḥ | anokaha-niṣkuṭa-sthaḥ | saṃlīyate taḍitam api | abhivīkṣya vignaḥ | khāt khaṃ mahattaram asau samanupraviṣṭaḥ ||

visphoṭiteti | visphoṭitābdhararaveṇa visarpitajaladanādena | riraṃsur eṣo 'nukāmaḥ | saṃtrāsitaś cālitaḥ | harir vānaraḥ | anokahaniṣkuṭastho [vṛkṣanikuñjeṣu] saṃlīyate | taḍitaṃ vidyutam [apy] abhivīkṣya dṛṣṭvā | vignaḥ [bhītaḥ] | khāt khaṃ bilād bilam | mahattaram atimahat | asau pratyakṣaḥ | samanupraviṣṭaḥ – dūraṃ praviṣṭa ity arthaḥ [| he vanite paśyeti saṃbandhaḥ] || (RaKaT_19)

etāvad uttamavacaḥ sumanāḥ sa uktvā
rantvā dinaṃ saha tayā priyayā hy adīnaḥ |
yuktaṃ caturbhir anaḍudbhir adīnavāḍbhir
āruhya yānam atha nā prayayau svageham || RaKa_20

— sa uktvā C J D M K P T U : samuktvā H | priyayā hy : priyayāpy M K | anaḍudbhir : anaḍuḍbhir Hc C | -vāḍbhir H C J D : °vadbhir M K P T | nā prayayau C J : saṃprayayau H D M K P, sa prayayau T | yuktaṃ… nā : saṃprasthitaḥ svanagaraṃ prati cāruveśo devyā tayā rucirayā U | svageham : kṣayaṃ svayaṃ D (metr. incor.) ||

20. etāvat | uttama-vacaḥ su-manāḥ saḥ | uktvā | rantvā dinam | saha tayā priyayā hi | adīnaḥ | yuktam | caturbhiḥ | anaḍudbhiḥ | adīna-vāḍbhiḥ | āruhya yānam atha nā prayayau sva-geham ||

iti śrīmahākavinā malayadeśajanmanā ravidevena viracitaṃ rākṣasakāvyaṃ viṃśatihṛdyapadyasametaṃ samāptam ||

etāvad iti | etāvad yathoktam uttamavacaḥ prakṛṣṭaṃ vacanam | śobhanaṃ mano yasya bhavati sumanāḥ saḥ | uktvā – abhidhāya | rantvā krīḍitvā | dinaṃ divasam | kayā saha | [tayā] priyayā bhāryayā sārdham | hi[śabdaḥ] pādapūraṇe, avyayaśāstre | adīnaḥ – na dīnaḥ, prahṛṣṭaḥ | yuktaṃ caturbhir anaḍudbhir balīvardaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ | adīnaṃ [śrīmantaṃ taṃ] vahantīty adīnavāhaḥ, tair adīnavāḍbhiḥ | [yānaṃ ratham āruhya |] atha – anantaram | [] puruṣaḥ | [sva]gehaṃ mandiraṃ prayayau prayāta ity arthaḥ || (RaKaT_20)

iti śrīmahākavinā śrīravidevena racitā [kṛṣṇadhareṇa vyāḷinā prapañcitā] sajjanamanaānandadāyinī rākṣasakāvyaṭīkā samāptā ||


Rechtsinhaber*in
GRETIL project

Zitationsvorschlag für dieses Objekt
TextGrid Repository (2025). Poetry Collection. Rākṣasakāvya with Ṭīkā. Rākṣasakāvya with Ṭīkā. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CBC9-1