Kṣemendra: Sevyasevakopadeśaḥ
Header
Data entry: Daniele Cuneo
Contribution: Daniele Cuneo
Date of this version: 2019-09-12
Source:
- »kṣemendrakṛtaḥ sevyasevakopadeśaḥ.« In: Paṇḍit Durgāprasād (ed.) et al.: Kāvyamālā Part 2. Bombay 1932, pp. 79-85.
Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen
Licence:
Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Interpretive markup: none
Revisions:
- 2025-05-20: Added BK, GND and ISO code for language.
Text
mahākaviśrīkṣemendrakṛtaḥ
sevyasevakopadeśaḥ |
vibhūṣaṇāya mahate tṛṣṇātimirahāriṇe |
namaḥ saṃtoṣaratnāya sevāviṣavināśine ||
KṣeSsu_1
utsṛjya nijakāryāṇi sadbhir bāṣpākulekṣaṇam |
sevyasevakasevānāṃ kriyatām anuśāsanam ||
KṣeSsu_2
darpād ekaḥ paro lobhād dvāv andhau sevyasevakau |
dhanoṣmadainyavikṛtī mukhe kaḥ kasya paśyati ||
KṣeSsu_3
durvāramohalobhāndho yadi na syād ayaṃ janaḥ |
kaḥ krūrakrodhavidhuraṃ saheta dhanināṃ mukham ||
KṣeSsu_4
yaḥ pṛthvīm api darpāndho na paśyati puraḥsthitām |
sa dainyalaghutāṃ yātaṃ kathaṃ sevakam īkṣate ||
KṣeSsu_5
agatiṃ vāhayaty eko badhiraṃ stauti cāparaḥ |
aho jagati hāsyāya nirlajjau sevyasevakau ||
KṣeSsu_6
dūraṃ huṃkāramātreṇa visṛṣṭo mārgaṇaḥ sadā |
guṇabhraṣṭaḥ kriyāhīno nodvegaṃ yāti sevakaḥ ||
KṣeSsu_7
manye sukṛtinā tena bhāgīrathyāṃ kṛtaṃ tapaḥ |
vairāgyabhāgī rathyāṃ yaḥ sevāsu na vigāhate ||
KṣeSsu_8
kathitakleśavāpena śāpeneva vipākinā |
sevātāpena pacyante na hy aduṣkṛtino narāḥ ||
KṣeSsu_9
adainyapuṇyamanasāṃ yaśas teṣāṃ virājate |
sevāpaṅkakalaṅkānāṃ yair na pātrīkṛtaṃ śiraḥ ||
KṣeSsu_10
prabhupraṇāme jaṭharaṃ dainyamūkaṃ vilokayan |
praveṣṭuṃ sevakaḥ śaṅke vilakṣaḥ kṣitim īkṣate ||
KṣeSsu_11
sevādhvajo 'ñjalir mūrdhni hṛdi dainyaṃ mukhe stutiḥ |
āśāgrahagṛhītānāṃ kiyatīyaṃ viḍambanā ||
KṣeSsu_12
akālāgamanakrodhavidhureśvaracakṣuṣā |
kṣipraṃ smara ivāyāti sevako dugdhabhūtitām ||
KṣeSsu_13
punaḥ sevāvamānānāṃ tena dattaṃ tilodakam |
praviśya vāhinīṃ yena khaḍgapātrīkṛtaṃ vapuḥ ||
KṣeSsu_14
kaṇavṛttiparikliṣṭaḥ kaṣṭaṃ sevakacātakaḥ |
ghanāśānirato nityam udgrīvaḥ pariśuṣyati ||
KṣeSsu_15
niḥsaṃtoṣaḥ parityajya bhramaraḥ puṣpitaṃ vanam |
sevate dānalobhena mātaṅgam api sevakaḥ ||
KṣeSsu_16
jaḍasevāparikliṣṭas tīvradambhabakavrataḥ |
kṛcchreṇa kṣaṇikāṃ prītim āsādayati sevakaḥ ||
KṣeSsu_17
nityam unnatikāmo 'pi mānabhaṅgād adhomukhaḥ |
yat satyam ubhayabhraṣṭas triśaṅkur iva sevakaḥ ||
KṣeSsu_18
svamāṃsavikrayāsaktaḥ prabhuvetālaghaṭṭitaḥ |
niḥsattvaḥ pralayaṃ yāti rātrisevāsu sevakaḥ ||
KṣeSsu_19
bhūmiśāyī nirāhāraḥ śītavātātapakṣataḥ |
munivrato 'pi narakakleśam aśnāti sevakaḥ ||
KṣeSsu_20
karoti sevakaḥ sevāṃ tāvad āśām ivāyatām |
yāvad bhogarasajñena yauvanena viyujyate ||
KṣeSsu_21
cakṣur dvāry añjalau pāṇiḥ stutau jihvā natau śiraḥ |
aho nu sevakaiḥ kāyaḥ paropakaraṇīkṛtaḥ ||
KṣeSsu_22
hanta yācñāvamānena sevako laghutāṃ gataḥ |
sevāpaṅkapade magno yad anviṣṭo na labhyate ||
KṣeSsu_23
aviśrāntyāviraktasya dīrghocchvāsena śuṣyataḥ |
jareva duḥsahā jantoḥ sevā saṃkocakāriṇī ||
KṣeSsu_24
truṭyati klinnatantrīva māleva mlāyati kṣaṇāt |
sevā nāracayaty eva dinacchedena naśyati ||
KṣeSsu_25
sevāsaṃkṣapitāṅgānāṃ rājarathyāsu śuṣyatām |
tīvratṛṣṇāviṣārtānāṃ śaraṇam śamavāridaḥ ||
KṣeSsu_26
lobhasya mohādhvani vṛddhabhāve jātā durāśāśayitasya sevā |
adhomukhī sā satataṃ salajjā jaratkumārīva na kasya śocyā ||
KṣeSsu_27
āśeva śūnyeṣu vivartamānā tṛṣṇeva saṃtoṣaparāṅmukhīyam |
divāniśaṃ karṣaṇadīrgharajjuḥ sevā surāṇām api dainyabhūmiḥ ||
KṣeSsu_28
nisargavandhyāsu phalāśayā ye kurvanti sevāsu sadā prayatnam |
kṛṣipravṛttāḥ śaśaśṛṅgakoṭyā khananti mūrkhāḥ khalu svasthalīṃ te ||
KṣeSsu_29
antaḥsthite 'py ātmani yaiḥ kriyante sevāpravṛttaiḥ puruṣaiḥ praṇāmāḥ |
dugdhābdikallolini kūlakacche tṛṣṇāturās te jalam arthayante ||
KṣeSsu_30
bhāgīrathītīravanāntareṣu phalāvanamreṣu mahādrumeṣu |
kṣuttāpatṛṣṇāśamaneṣu satsu kiṃ dainyasevāvyasanāvamānaiḥ ||
KṣeSsu_31
nityaprasaktyā na sṛjaty avajñāṃ na laulyagarhāgaṇanāṃ karoti |
atyantayācñāsu na yāti khedaṃ bhikṣābhujām pātram ato nu sevyam ||
KṣeSsu_32
jayanti te svasti namo 'stu tebhyaḥ prabhūpraṇāmacyutamānaratnam |
sevāprayāsavyasaneṣu mithyā rathyārajobhāgi śiro na yeṣām ||
KṣeSsu_33
kiṃ rājabhir durjanajanmajālavyāptair avāptair api kaṣṭadṛṣṭaiḥ |
santy eva sevyā bhuvi bhūbhṛtas te taṭeṣu yeṣāṃ munayo niviṣṭāḥ ||
KṣeSsu_34
tṛṣṇāturāṇāṃ rajasā vṛtānāṃ sevākukūlānalatāpitānām |
śāntyai hitaṃ candrakirīṭajūṭamaitrīpavitraṃ tridaśāpagāmbhaḥ ||
KṣeSsu_35
utsṛjya tīvraṃ viṣayābhilāṣaṃ saṃtoṣapoṣaṃ kuśalo bhajasva |
ity arthyamānaḥ sukhasevayāyam ātmāiva sarvaṃ sudhiyāṃ dadāti ||
KṣeSsu_36
ekasya jāne sukhabhogabhājaḥ ślāghyasya sevāvyasanaṃ nivṛttam |
sadaiva śiśnodaravarjitatvād ayācyayācñārahitasya rahoḥ ||
KṣeSsu_37
sevāvrate prāya ivāpaviṣṭaḥ sarvātmanā niścitajīvanāśaḥ |
dvāḥsthaiḥ prayatnena nivārito 'pi na durgrahaṃ muñcati naṣṭasaṃjñaḥ ||
KṣeSsu_38
tamo'dhvatāpena ca cintayā ca śitena dainyena ca piṇḍitāṅgaḥ |
sukhāśayā duḥkhasahasrabhāgī sevāvrataṃ mugdhamatir bibharti ||
KṣeSsu_39
gacchāmi gacchāmi dinaṃ gataṃ me dine gato 'haṃ na nṛpo 'dya dṛṣṭaḥ |
iti bruvāṇasya sadā janasya jīrṇātarāṃ tasya tanur na tṛṣṇā ||
KṣeSsu_40
vicchedakārī sahasā kathānām anīpsito dīpa iva praviṣṭaḥ |
saṃsaktavastrāntaramakṣikeva na sevakaḥ kasya karoti duḥkham ||
KṣeSsu_41
dhūmāyamāno 'kṣivipakṣabhūtaś cāṭukramotpāditakarṇaśūlaḥ |
kusevakaḥ pādatale 'valagnaḥ pade pade kaṇṭakatām upaiti ||
KṣeSsu_42
ekaḥ kham eva kṣitim īkṣate 'nyaḥ sa nirjanārthī sa ca gāḍhalagnaḥ |
svasvārthitā tasya bhṛśaṃ sa cārthī kathaṃ sa sevyaḥ sa ca sevako 'stu ||
KṣeSsu_43
chāyāgraho mūrta ivānuyāyī sthitaś ciraṃ vṛścikaniścalaś ca |
akālapātī sukhakelilīlāyantrotpalaḥ sevakadurvidagdhaḥ ||
KṣeSsu_44
visṛjyamāno 'py aniśaṃ na yāti tīvroparodhapraṇayena mūrkhaḥ |
bhartuḥ prasāde vihitaprayatno jātaḥ paraṃ pratyuta kopahetuḥ ||
KṣeSsu_45
śūtkāridīrghaśvasitānubandhair niveditodvegagatiprayāsaḥ |
atipraveśāt kharamārgaṇo 'sau nirasyamāno viphalatvam eti ||
KṣeSsu_46
śrīratnacandravaravājigajorjite 'smin
gambhīrarājakulanāmni mahāsamudre |
aśnāti mūḍhamatir īśvaratām avāptum
āśāvaśāt kṣitipater bahu kālakūṭam ||
KṣeSsu_47
virama virama neyaṃ pāntha namrāmramālā
badhira khadirapālī niṣphalaiṣā prayāhi |
iti bahuvidham uktaḥ sevako 'nyāpadeśais
tyajati na vipulāśāpāśabaddhaḥ kusevām ||
KṣeSsu_48
pramlānā sarasatvam eti na punar māleva lagnātapā
bhagnā kācamayīva saṃdhighaṭanā yogena na śliṣyati |
sevā dīpaśikheva durgatagṛhe saṃdhāryamāṇā paraṃ
niḥsnehā kṣayam eti khedajanitair ucchvāsamālānilaiḥ ||
KṣeSsu_49
kas tvaṃ gatvara sevakas tvaritatā kasmāt prabhur dṛśyate
lābhaḥ kas tava tatra vetrivipulāghātaiḥ śirastāḍanam |
kiṃ mṛdgāsi mudā viśālacaraṇair mithyaiva rathyām imām
bandho vandhyanarendrabhavyabhavanabhrāntyā viḍambyāmahe ||
KṣeSsu_50
suptākarṣaṇadāma dhāma mahato mohasya dainyasya vā
sevākleśam aharniśaṃ viṣahate yo vittaleśāśayā |
prasphūrjadvaḍavāgnigarbhagahanodbhūtormimālākulaṃ
saṃkṣubdhaṃ makarākaraṃ praviśati śrīratnalabdhyai na kim ||
KṣeSsu_51
vyarthātyarthagatāgatavyatikarair aśrāntatīvratvaro
dvārālokanatatparaḥ parijanair utsāryamāṇaḥ param |
yatnenaiva puraḥ praveśakalanaiḥ kleśāvamānāśrayaḥ
sarvāpatpiśunaḥ śunaḥ sadṛśatām ālapsyate sevakaḥ ||
KṣeSsu_52
kūjatkrūrakapāṭapīḍanaruṣā dattaprahāraiḥ paraṃ
dvārāvasthaganāya susthirabhujair dvāḥsthair bhṛśaṃ bhartsitaḥ |
kubjībhūya janasya jānuvivaraiḥ kṣiprapraveśotsukaḥ
pṛcchaty antaranirgatānavasaraṃ maunavratān sevakaḥ ||
KṣeSsu_53
dvāre ruddham upekṣate katham api prāptaṃ puro nekṣate
vijñaptau gajamīlanāni kurute gṛhṇāti vākyacchalam |
niryātasya karoti doṣagaṇanāṃ svalpāparādhe yamaḥ
sa svāmī yadi sevyate marutaṭe kiṃ naḥ piśācaiḥ kṛtam ||
KṣeSsu_54
nityaṃ rājakule na pūjyayajane taddvārapālārcanaṃ
bhaktiṃ bhūtisamudbhave na tu bhave dhyānaṃ dhane nātmani |
dṛṣṭādṛṣṭavicintanaṃ narapatau na svocite karmaṇi
śrīhetor bata niṣphalaṃ prakurute sarvaṃ jaḍaḥ sevakaḥ ||
KṣeSsu_55
sā tīvraṃ jaḍanimnapātanaratā no nityasaktā tvarā
rathyāpaṅkakalaṅkitaṃ na vadanaṃ na dvārapālaiḥ kaliḥ |
yasmiṃs taccirasevakaḥ pravitataṃ puṇyaṃ vanaṃ gamyatāṃ
krūrās te na bhavanti tatra vikṛtakrodhoddhatāḥ pārthivāḥ ||
KṣeSsu_56
haṃho kaṣṭavinaṣṭa sevaka sakhe khinno 'si poṣāśayā
rāgaś ced vibhave tad eṣa kupatiḥ klībaḥ kim āsevyate |
sevyaḥ ko 'pi maheśvaraḥ sa bhagavān yasya prasādekṣaṇair
akṣuṇṇaiḥ karuṇāspadīkṛtamarunnātho maruttaḥ kṛtaḥ ||
KṣeSsu_57
rājñām ajñatayā kṛtaṃ yad aniśaṃ dainyaṃ tad utsṛjyatāṃ
saṃtoṣambhasi mṛjyatām api rajaḥ pādapraṇāmārjitam |
saṃtoṣaḥ paramaḥ purāṇapuruṣaḥ saṃvinmayaḥ sevyatāṃ
yatsmṛtyā na bhavanti te sumanasāṃ bhūyo bhavagranthayaḥ ||
KṣeSsu_58
utsṛjya prājyasevāṃ vijanasukhajuṣāṃ bhūbhujāṃ vyājabhājāṃ
chittvāśāpāśabandhān vimalaśamajalais tīvratṛṣṇāṃ nivārya |
sthitva śuddhe samādhau kim aparam amṛtaṃ mṛgyatāṃ jyotir antar
yasmin dṛṣṭe vinaṣṭotkaṭatimirabhare labhayte mokṣalakṣmīḥ ||
KṣeSsu_59
vṛttyā jīvati lokaḥ sevāvṛttir nijaiva keṣāṃcit |
asthāne tīvratarā nindyā tu tadarthināṃ sevā ||
KṣeSsu_60
vidvajjanārādhanatatpareṇa saṃtoṣasevārasanirbhareṇa |
kṣemendranāmnā sudhiyāṃ sadaiva sukhāya sevāvasaraḥ kṛto 'yam ||
KṣeSsu_61
iti śrīvyāsadāsāparākhyamahākaviśrīkṣemendrakṛtaḥ sevyasevakopadeśaḥ samāptaḥ |
- Holder of rights
- GRETIL project
- Citation Suggestion for this Object
- TextGrid Repository (2025). Poetry Collection. Sevyasevakopadeśaḥ. Sevyasevakopadeśaḥ. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CB90-0