Kṣemendra: Sevyasevakopadeśaḥ

Header

Data entry: Daniele Cuneo

Contribution: Daniele Cuneo

Date of this version: 2019-09-12

Source:

  • »kṣemendrakṛtaḥ sevyasevakopadeśaḥ.« In: Paṇḍit Durgāprasād (ed.) et al.: Kāvyamālā Part 2. Bombay 1932, pp. 79-85.

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Revisions:

  • 2025-05-20: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

mahākaviśrīkṣemendrakṛtaḥ
sevyasevakopadeśaḥ |

vibhūṣaṇāya mahate tṛṣṇātimirahāriṇe |
namaḥ saṃtoṣaratnāya sevāviṣavināśine || KṣeSsu_1

utsṛjya nijakāryāṇi sadbhir bāṣpākulekṣaṇam |
sevyasevakasevānāṃ kriyatām anuśāsanam || KṣeSsu_2

darpād ekaḥ paro lobhād dvāv andhau sevyasevakau |
dhanoṣmadainyavikṛtī mukhe kaḥ kasya paśyati || KṣeSsu_3

durvāramohalobhāndho yadi na syād ayaṃ janaḥ |
kaḥ krūrakrodhavidhuraṃ saheta dhanināṃ mukham || KṣeSsu_4

yaḥ pṛthvīm api darpāndho na paśyati puraḥsthitām |
sa dainyalaghutāṃ yātaṃ kathaṃ sevakam īkṣate || KṣeSsu_5

agatiṃ vāhayaty eko badhiraṃ stauti cāparaḥ |
aho jagati hāsyāya nirlajjau sevyasevakau || KṣeSsu_6

dūraṃ huṃkāramātreṇa visṛṣṭo mārgaṇaḥ sadā |
guṇabhraṣṭaḥ kriyāhīno nodvegaṃ yāti sevakaḥ || KṣeSsu_7

manye sukṛtinā tena bhāgīrathyāṃ kṛtaṃ tapaḥ |
vairāgyabhāgī rathyāṃ yaḥ sevāsu na vigāhate || KṣeSsu_8

kathitakleśavāpena śāpeneva vipākinā |
sevātāpena pacyante na hy aduṣkṛtino narāḥ || KṣeSsu_9

adainyapuṇyamanasāṃ yaśas teṣāṃ virājate |
sevāpaṅkakalaṅkānāṃ yair na pātrīkṛtaṃ śiraḥ || KṣeSsu_10

prabhupraṇāme jaṭharaṃ dainyamūkaṃ vilokayan |
praveṣṭuṃ sevakaḥ śaṅke vilakṣaḥ kṣitim īkṣate || KṣeSsu_11

sevādhvajo 'ñjalir mūrdhni hṛdi dainyaṃ mukhe stutiḥ |
āśāgrahagṛhītānāṃ kiyatīyaṃ viḍambanā || KṣeSsu_12

akālāgamanakrodhavidhureśvaracakṣuṣā |
kṣipraṃ smara ivāyāti sevako dugdhabhūtitām || KṣeSsu_13

punaḥ sevāvamānānāṃ tena dattaṃ tilodakam |
praviśya vāhinīṃ yena khaḍgapātrīkṛtaṃ vapuḥ || KṣeSsu_14

kaṇavṛttiparikliṣṭaḥ kaṣṭaṃ sevakacātakaḥ |
ghanāśānirato nityam udgrīvaḥ pariśuṣyati || KṣeSsu_15

niḥsaṃtoṣaḥ parityajya bhramaraḥ puṣpitaṃ vanam |
sevate dānalobhena mātaṅgam api sevakaḥ || KṣeSsu_16

jaḍasevāparikliṣṭas tīvradambhabakavrataḥ |
kṛcchreṇa kṣaṇikāṃ prītim āsādayati sevakaḥ || KṣeSsu_17

nityam unnatikāmo 'pi mānabhaṅgād adhomukhaḥ |
yat satyam ubhayabhraṣṭas triśaṅkur iva sevakaḥ || KṣeSsu_18

svamāṃsavikrayāsaktaḥ prabhuvetālaghaṭṭitaḥ |
niḥsattvaḥ pralayaṃ yāti rātrisevāsu sevakaḥ || KṣeSsu_19

bhūmiśāyī nirāhāraḥ śītavātātapakṣataḥ |
munivrato 'pi narakakleśam aśnāti sevakaḥ || KṣeSsu_20

karoti sevakaḥ sevāṃ tāvad āśām ivāyatām |
yāvad bhogarasajñena yauvanena viyujyate || KṣeSsu_21

cakṣur dvāry añjalau pāṇiḥ stutau jihvā natau śiraḥ |
aho nu sevakaiḥ kāyaḥ paropakaraṇīkṛtaḥ || KṣeSsu_22

hanta yācñāvamānena sevako laghutāṃ gataḥ |
sevāpaṅkapade magno yad anviṣṭo na labhyate || KṣeSsu_23

aviśrāntyāviraktasya dīrghocchvāsena śuṣyataḥ |
jareva duḥsahā jantoḥ sevā saṃkocakāriṇī || KṣeSsu_24

truṭyati klinnatantrīva māleva mlāyati kṣaṇāt |
sevā nāracayaty eva dinacchedena naśyati || KṣeSsu_25

sevāsaṃkṣapitāṅgānāṃ rājarathyāsu śuṣyatām |
tīvratṛṣṇāviṣārtānāṃ śaraṇam śamavāridaḥ || KṣeSsu_26

lobhasya mohādhvani vṛddhabhāve jātā durāśāśayitasya sevā |
adhomukhī sā satataṃ salajjā jaratkumārīva na kasya śocyā || KṣeSsu_27

āśeva śūnyeṣu vivartamānā tṛṣṇeva saṃtoṣaparāṅmukhīyam |
divāniśaṃ karṣaṇadīrgharajjuḥ sevā surāṇām api dainyabhūmiḥ || KṣeSsu_28

nisargavandhyāsu phalāśayā ye kurvanti sevāsu sadā prayatnam |
kṛṣipravṛttāḥ śaśaśṛṅgakoṭyā khananti mūrkhāḥ khalu svasthalīṃ te || KṣeSsu_29

antaḥsthite 'py ātmani yaiḥ kriyante sevāpravṛttaiḥ puruṣaiḥ praṇāmāḥ |
dugdhābdikallolini kūlakacche tṛṣṇāturās te jalam arthayante || KṣeSsu_30

bhāgīrathītīravanāntareṣu phalāvanamreṣu mahādrumeṣu |
kṣuttāpatṛṣṇāśamaneṣu satsu kiṃ dainyasevāvyasanāvamānaiḥ || KṣeSsu_31

nityaprasaktyā na sṛjaty avajñāṃ na laulyagarhāgaṇanāṃ karoti |
atyantayācñāsu na yāti khedaṃ bhikṣābhujām pātram ato nu sevyam || KṣeSsu_32

jayanti te svasti namo 'stu tebhyaḥ prabhūpraṇāmacyutamānaratnam |
sevāprayāsavyasaneṣu mithyā rathyārajobhāgi śiro na yeṣām || KṣeSsu_33

kiṃ rājabhir durjanajanmajālavyāptair avāptair api kaṣṭadṛṣṭaiḥ |
santy eva sevyā bhuvi bhūbhṛtas te taṭeṣu yeṣāṃ munayo niviṣṭāḥ || KṣeSsu_34

tṛṣṇāturāṇāṃ rajasā vṛtānāṃ sevākukūlānalatāpitānām |
śāntyai hitaṃ candrakirīṭajūṭamaitrīpavitraṃ tridaśāpagāmbhaḥ || KṣeSsu_35

utsṛjya tīvraṃ viṣayābhilāṣaṃ saṃtoṣapoṣaṃ kuśalo bhajasva |
ity arthyamānaḥ sukhasevayāyam ātmāiva sarvaṃ sudhiyāṃ dadāti || KṣeSsu_36

ekasya jāne sukhabhogabhājaḥ ślāghyasya sevāvyasanaṃ nivṛttam |
sadaiva śiśnodaravarjitatvād ayācyayācñārahitasya rahoḥ || KṣeSsu_37

sevāvrate prāya ivāpaviṣṭaḥ sarvātmanā niścitajīvanāśaḥ |
dvāḥsthaiḥ prayatnena nivārito 'pi na durgrahaṃ muñcati naṣṭasaṃjñaḥ || KṣeSsu_38

tamo'dhvatāpena ca cintayā ca śitena dainyena ca piṇḍitāṅgaḥ |
sukhāśayā duḥkhasahasrabhāgī sevāvrataṃ mugdhamatir bibharti || KṣeSsu_39

gacchāmi gacchāmi dinaṃ gataṃ me dine gato 'haṃ na nṛpo 'dya dṛṣṭaḥ |
iti bruvāṇasya sadā janasya jīrṇātarāṃ tasya tanur na tṛṣṇā || KṣeSsu_40

vicchedakārī sahasā kathānām anīpsito dīpa iva praviṣṭaḥ |
saṃsaktavastrāntaramakṣikeva na sevakaḥ kasya karoti duḥkham || KṣeSsu_41

dhūmāyamāno 'kṣivipakṣabhūtaś cāṭukramotpāditakarṇaśūlaḥ |
kusevakaḥ pādatale 'valagnaḥ pade pade kaṇṭakatām upaiti || KṣeSsu_42

ekaḥ kham eva kṣitim īkṣate 'nyaḥ sa nirjanārthī sa ca gāḍhalagnaḥ |
svasvārthitā tasya bhṛśaṃ sa cārthī kathaṃ sa sevyaḥ sa ca sevako 'stu || KṣeSsu_43

chāyāgraho mūrta ivānuyāyī sthitaś ciraṃ vṛścikaniścalaś ca |
akālapātī sukhakelilīlāyantrotpalaḥ sevakadurvidagdhaḥ || KṣeSsu_44

visṛjyamāno 'py aniśaṃ na yāti tīvroparodhapraṇayena mūrkhaḥ |
bhartuḥ prasāde vihitaprayatno jātaḥ paraṃ pratyuta kopahetuḥ || KṣeSsu_45

śūtkāridīrghaśvasitānubandhair niveditodvegagatiprayāsaḥ |
atipraveśāt kharamārgaṇo 'sau nirasyamāno viphalatvam eti || KṣeSsu_46

śrīratnacandravaravājigajorjite 'smin
gambhīrarājakulanāmni mahāsamudre |
aśnāti mūḍhamatir īśvaratām avāptum
āśāvaśāt kṣitipater bahu kālakūṭam || KṣeSsu_47

virama virama neyaṃ pāntha namrāmramālā
badhira khadirapālī niṣphalaiṣā prayāhi |
iti bahuvidham uktaḥ sevako 'nyāpadeśais
tyajati na vipulāśāpāśabaddhaḥ kusevām || KṣeSsu_48

pramlānā sarasatvam eti na punar māleva lagnātapā
bhagnā kācamayīva saṃdhighaṭanā yogena na śliṣyati |
sevā dīpaśikheva durgatagṛhe saṃdhāryamāṇā paraṃ
niḥsnehā kṣayam eti khedajanitair ucchvāsamālānilaiḥ || KṣeSsu_49

kas tvaṃ gatvara sevakas tvaritatā kasmāt prabhur dṛśyate
lābhaḥ kas tava tatra vetrivipulāghātaiḥ śirastāḍanam |
kiṃ mṛdgāsi mudā viśālacaraṇair mithyaiva rathyām imām
bandho vandhyanarendrabhavyabhavanabhrāntyā viḍambyāmahe || KṣeSsu_50

suptākarṣaṇadāma dhāma mahato mohasya dainyasya vā
sevākleśam aharniśaṃ viṣahate yo vittaleśāśayā |
prasphūrjadvaḍavāgnigarbhagahanodbhūtormimālākulaṃ
saṃkṣubdhaṃ makarākaraṃ praviśati śrīratnalabdhyai na kim || KṣeSsu_51

vyarthātyarthagatāgatavyatikarair aśrāntatīvratvaro
dvārālokanatatparaḥ parijanair utsāryamāṇaḥ param |
yatnenaiva puraḥ praveśakalanaiḥ kleśāvamānāśrayaḥ
sarvāpatpiśunaḥ śunaḥ sadṛśatām ālapsyate sevakaḥ || KṣeSsu_52

kūjatkrūrakapāṭapīḍanaruṣā dattaprahāraiḥ paraṃ
dvārāvasthaganāya susthirabhujair dvāḥsthair bhṛśaṃ bhartsitaḥ |
kubjībhūya janasya jānuvivaraiḥ kṣiprapraveśotsukaḥ
pṛcchaty antaranirgatānavasaraṃ maunavratān sevakaḥ || KṣeSsu_53

dvāre ruddham upekṣate katham api prāptaṃ puro nekṣate
vijñaptau gajamīlanāni kurute gṛhṇāti vākyacchalam |
niryātasya karoti doṣagaṇanāṃ svalpāparādhe yamaḥ
sa svāmī yadi sevyate marutaṭe kiṃ naḥ piśācaiḥ kṛtam || KṣeSsu_54

nityaṃ rājakule na pūjyayajane taddvārapālārcanaṃ
bhaktiṃ bhūtisamudbhave na tu bhave dhyānaṃ dhane nātmani |
dṛṣṭādṛṣṭavicintanaṃ narapatau na svocite karmaṇi
śrīhetor bata niṣphalaṃ prakurute sarvaṃ jaḍaḥ sevakaḥ || KṣeSsu_55

sā tīvraṃ jaḍanimnapātanaratā no nityasaktā tvarā
rathyāpaṅkakalaṅkitaṃ na vadanaṃ na dvārapālaiḥ kaliḥ |
yasmiṃs taccirasevakaḥ pravitataṃ puṇyaṃ vanaṃ gamyatāṃ
krūrās te na bhavanti tatra vikṛtakrodhoddhatāḥ pārthivāḥ || KṣeSsu_56

haṃho kaṣṭavinaṣṭa sevaka sakhe khinno 'si poṣāśayā
rāgaś ced vibhave tad eṣa kupatiḥ klībaḥ kim āsevyate |
sevyaḥ ko 'pi maheśvaraḥ sa bhagavān yasya prasādekṣaṇair
akṣuṇṇaiḥ karuṇāspadīkṛtamarunnātho maruttaḥ kṛtaḥ || KṣeSsu_57

rājñām ajñatayā kṛtaṃ yad aniśaṃ dainyaṃ tad utsṛjyatāṃ
saṃtoṣambhasi mṛjyatām api rajaḥ pādapraṇāmārjitam |
saṃtoṣaḥ paramaḥ purāṇapuruṣaḥ saṃvinmayaḥ sevyatāṃ
yatsmṛtyā na bhavanti te sumanasāṃ bhūyo bhavagranthayaḥ || KṣeSsu_58

utsṛjya prājyasevāṃ vijanasukhajuṣāṃ bhūbhujāṃ vyājabhājāṃ
chittvāśāpāśabandhān vimalaśamajalais tīvratṛṣṇāṃ nivārya |
sthitva śuddhe samādhau kim aparam amṛtaṃ mṛgyatāṃ jyotir antar
yasmin dṛṣṭe vinaṣṭotkaṭatimirabhare labhayte mokṣalakṣmīḥ || KṣeSsu_59

vṛttyā jīvati lokaḥ sevāvṛttir nijaiva keṣāṃcit |
asthāne tīvratarā nindyā tu tadarthināṃ sevā || KṣeSsu_60

vidvajjanārādhanatatpareṇa saṃtoṣasevārasanirbhareṇa |
kṣemendranāmnā sudhiyāṃ sadaiva sukhāya sevāvasaraḥ kṛto 'yam || KṣeSsu_61

iti śrīvyāsadāsāparākhyamahākaviśrīkṣemendrakṛtaḥ sevyasevakopadeśaḥ samāptaḥ |


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Poetry Collection. Sevyasevakopadeśaḥ. Sevyasevakopadeśaḥ. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CB90-0