Kālidāsa: Abhijñānaśakuntala

yā sṛṣṭiḥ sraṣṭur ādyā vahati vidhihutaṃ yā havir yā ca hotrī
ye dve kālaṃ vidhattaḥ śrutiviṣayaguṇā yā sthitā vyāpya viśvam /
yām āhuḥ sarvabījaprakṛtir iti yayā prāṇinaḥ prāṇavantaḥ
pratyakṣābhiḥ prapannas tanubhir avatu vas tābhir aṣṭābhir īśaḥ // KSak_1.1

yā sṛṣṭiḥ sraṣṭur ādyā vahati vidhi-hutaṃ yā havir yā ca hotrī ye dve kālaṃ vidhattaḥ śruti-viṣaya-guṇā yā sthitā vyāpya viśvam / yām āhuḥ sarva-bīja-prakṛtir iti yayā prāṇinaḥ prāṇavantaḥ pratyakṣābhiḥ prapannas tanubhir avatu vas tābhir aṣṭābhir īśaḥ //

sūtradhāraḥ ārya abhirūpabhūyiṣṭhā pariṣad iyam / adya khalu kālidāsagrathitavastunā (KSak_1.1a)

sūtra-dhāraḥ -- ārya abhirūpa-bhūyiṣṭhā pariṣad iyam / adya khalu kāli-dāsa-grathita-vastunā

navenābhijñānaśākuntalākhyena nāṭakenopasthātavyam asmābhiḥ / tat pratipātram ādhīyatāṃ yatnaḥ / (KSak_1.1a_0)

navena abhijñāna-śākuntala-ākhyena nāṭakena upasthātavyam asmābhiḥ / tat pratipātram ādhīyatāṃ yatnaḥ /

naṭī suvihitaprayogatayāryasya na kim api parihāsyate / (KSak_1.1a_1)

naṭī -- suvihita-prayogatayā āryasya na kim api parihāsyate /

sūtradhāraḥ (KSak_1.2b1)

sūtra-dhāraḥ --

ārye kathayāmi te bhūtārtham / (KSak_1.2b2)

ārye kathayāmi te bhūta-artham /

ā paritoṣād viduṣāṃ na sādhu manye prayogavijñānam /
balavad api śikṣitānām ātmany apratyayaṃ cetaḥ // KSak_1.2

ā paritoṣād viduṣāṃ na sādhu manye prayoga-vijñānam / balavad api śikṣitānām ātmany apratyayaṃ cetaḥ //

naṭī ārya evam etat / anantarakaraṇīyam ārya ājñāpayatu / (KSak_1.2a)

naṭī --- ārya evam etat / anantara-karaṇīyam ārya ājñāpayatu /

sūtradhāraḥ kim anyad asyāḥ pariṣadaḥ śrutiprasādanataḥ / tad imam eva tāvad acirapravṛttam upabhogakṣamaṃ grīṣmasamayam adhikṛtya gīyatām / saṃprati hi (KSak_1.3b1)

sūtra-dhāraḥ -- kim anyad asyāḥ pariṣadaḥ śruti-prasādanataḥ / tad imam eva tāvad acira-pravṛttam upabhoga-kṣamaṃ grīṣma-samayam adhikṛtya gīyatām / saṃprati hi

subhagasalilāvagāhāḥ pāṭalasaṃsargasurabhivanavātāḥ /
pracchāyasulabhanidrā divasāḥ pariṇāmaramaṇīyāḥ // KSak_1.3

subhaga-salila-avagāhāḥ pāṭala-saṃsarga-surabhi-vana-vātāḥ / pracchāya-sulabha-nidrā divasāḥ pariṇāma-ramaṇīyāḥ //

naṭī tathā (iti gāyati) (KSak_1.4b1)

naṭī -- tathā (iti gāyati)

īṣadīṣaccumbitāni bhramaraiḥ sukumārakesaraśikhāni /
avataṃsayanti damamānāḥ pramadāḥ śirīṣakusumāni // KSak_1.4

īṣad-īṣac-cumbitāni bhramaraiḥ sukumāra-kesara-śikhāni / avataṃsayanti damamānāḥ pramadāḥ śirīṣa-kusumāni //

sūtradhāraḥ ārya sādhu gītam / aho rāgabaddhacittavṛttir ālikhita iva sarvato raṅgaḥ / tad idānīṃ katamatprakaraṇam āśritya enam ārādhayāmaḥ / (KSak_1.4a)

sūtra-dhāraḥ -- ārya sādhu gītam / aho rāga-baddha-citta-vṛttir ālikhita iva sarvato raṅgaḥ / tad idānīṃ katamat-prakaraṇam āśritya enam ārādhayāmaḥ /

naṭī nanv āryamiśraiḥ prathamam evājñaptam abhijñānaśakuntalaṃ nāma apūrvaṃ nāṭakaṃ prayoge adhikriyatām iti / (KSak_1.4a_0)

naṭī -- nanv ārya-miśraiḥ prathamam evā ajñaptam abhijñāna-śakuntalaṃ nāma apūrvaṃ nāṭakaṃ prayoge adhikriyatām iti /

sūtradhāraḥ ārye samyaganubhodhito 'smi / asmin kṣaṇe vismṛtaṃ khalu mayā tat / kutaḥ / (KSak_1.5b1)

sūtra-dhāraḥ -- ārye samyag-anubhodhito 'smi / asmin kṣaṇe vismṛtaṃ khalu mayā tat / kutaḥ /

tavāsmi gītarāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ /
eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇātiraṃsahā // KSak_1.5

tava asmi gīta-rāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ / eṣa rāja īva duṣyantaḥ sāraṅgeṇa atiraṃsahā //

(iti niṣkrāntau ) (KSak_p11801)

(iti niṣkrāntau )

(prasthāvanā) (KSak_1.5a)

(prasthāvanā)

(tataḥ praviśati mṛgānusārī saśaracāpahasto rājā rathena sūtaś ca) (KSak_1.5a_0)

(tataḥ praviśati mṛga-anusārī saśara-cāpa-hasto rājā rathena sūtaś ca)

sūtaḥ (rājānaṃ mṛtaṃ cāvalokya) āyuṣman / (KSak_1.6b1)

sūtaḥ -- (rājānaṃ mṛtaṃ ca avalokya) āyuṣman /

kṛṣṇasāre dadac cakṣus tvayi cādhijyakārmuke /
mṛgānusāriṇaṃ sākṣāt paśyāmīva+pinākinam // KSak_1.6

kṛṣṇa-sāre dadac cakṣus tvayi ca adhijya-kārmuke / mṛga-anusāriṇaṃ sākṣāt paśyāmi iva+pinākinam //

rājā sūta dūram amunā sāraṅgeṇa vayam ākṛṣṭāḥ / ayaṃ punar itānīm api (KSak_1.7b1)

rājā -- sūta dūram amunā sāraṅgeṇa vayam ākṛṣṭāḥ / ayaṃ punar itānīm api

grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhur anupatati syandane dattadṛṣṭiḥ
paścārdhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayād bhūyasā pūrvakāyam /
darbhair ardhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā
paśyodagraplutatvād viyati bahutaraṃ stokam urvyāṃ prayāti // KSak_1.7

grīva-ābhaṅga-abhirāmaṃ muhur anupatati syandane datta-dṛṣṭiḥ paśca-ardhena praviṣṭaḥ śara-patana-bhayād bhūyasā pūrva-kāyam / darbhair ardha-avalīḍhaiḥ śrama-vivṛta-mukha-bhraṃśibhiḥ kīrṇa-vartmā paśya udagra-plutatvād viyati bahutaraṃ stokam urvyāṃ prayāti //

(savismayam) tad eṣa katham anupatata eva me prayatnaprekṣaṇīyaḥ saṃvṛttaḥ / (KSak_1.7a)

(savismayam) tad eṣa katham anupatata eva me prayatna-prekṣaṇīyaḥ saṃvṛttaḥ /

sūtaḥ āyuṣmann udghātinī bhūmir iti mayā raśmisaṃyamanād rathasya mandīkṛto vegaḥ / tena mṛga eṣa viprakṛṣṭāntaraḥ saṃvṛttaḥ / saṃprati samadeśavartinas te na durāsado bhaviṣyati / (KSak_1.7a_0)

sūtaḥ -- āyuṣmann udghātinī bhūmir iti mayā raśmi-saṃyamanād rathasya mandī-kṛto vegaḥ / tena mṛga eṣa viprakṛṣṭa-antaraḥ saṃvṛttaḥ / saṃprati sama-deśa-vartinas te na durāsado bhaviṣyati /

rājā tena hi mucyantām abhīṣavaḥ / (KSak_1.7a_1)

rājā -- tena hi mucyantām abhīṣavaḥ /

sūtaḥ yad ājñāpayaty āyuṣmān / (rathavegaṃ nirūpya) āyuṣman paśya paśya / (KSak_1.8b1)

sūtaḥ -- yad ājñāpayaty āyuṣmān / (ratha-vegaṃ nirūpya) āyuṣman paśya paśya /

mukteṣu raśmiṣu nirāyatapūrvakāyā
niṣkampacāmaraśikhā nibhṛtordhvakarṇāḥ /
ātmoddhatair api rajobhir alaṅghanīyā
dhāvanty amī mṛgajavākṣamayeva+rathyāḥ // KSak_1.8

mukteṣu raśmiṣu nirāyata-pūrva-kāyā niṣkampa-cāmara-śikhā nibhṛta-ūrdhva-karṇāḥ / ātma-uddhatair api rajobhir alaṅghanīyā dhāvanty amī mṛga-java-akṣamaya īva+rathyāḥ //

rājā satyam / atītya harito harīṃś ca vartante vājinaḥ / tathā hi / (KSak_1.9b1)

rājā -- satyam / atītya harito harīṃś ca vartante vājinaḥ / tathā hi /

yad āloke sūkṣmaṃ vrajati sahasā tadvipulatām
yad ardhe vicchinnaṃ bhavati kṛtasaṃdhānam iva tat /
prakṛṣtyā yad vakraṃ tad api samarekhaṃ nayanayor
na me dūre kiṃcit kṣaṇam api na pārśve rathajavāt // KSak_1.9

yad āloke sūkṣmaṃ vrajati sahasā tad-vipulatām yad ardhe vicchinnaṃ bhavati kṛta-saṃdhānam iva tat / prakṛṣtyā yad vakraṃ tad api sama-rekhaṃ nayanayor na me dūre kiṃcit kṣaṇam api na pārśve ratha-javāt //

sūta paśya enaṃ vyāpadyamānam / (iti śarasaṃdhānaṃ nāṭayati) (KSak_1.9a)

sūta paśya enaṃ vyāpadyamānam / (iti śara-saṃdhānaṃ nāṭayati)

(nepathye) (KSak_1.9a_0)

(nepathye)

bho bho rājann āśramamṛgo 'yaṃ na hanvavyo na hantavyaḥ / (KSak_1.9a_1)

bho bho rājann āśrama-mṛgo 'yaṃ na hanvavyo na hantavyaḥ /

sūta (ākarṇyāvalokya ca) āyuṣmann asya khalu te bāṇapātavartinaḥ kṛṣṭasārasyāntare tapasvina upasthitāḥ / (KSak_1.9a_2)

sūta -- (ākarṇya avalokya ca) āyuṣmann asya khalu te bāṇa-pāta-vartinaḥ kṛṣṭa-sārasya antare tapasvina upasthitāḥ /

rājā (sasaṃbhramam) tena hi pragṛhyantāṃ vājinaḥ / (KSak_1.9a5)

rājā -- (sasaṃbhramam) tena hi pragṛhyantāṃ vājinaḥ /

sūta tathā / (iti rathaṃ sthāpayati) (KSak_1.9a6)

sūta -- tathā / (iti rathaṃ sthāpayati)

vaikhānasaḥ (hastam udyamya) rājann āśramamṛgo 'yaṃ na hantavyo na hantavyaḥ / (KSak_1.10b1)

vaikhānasaḥ -- (hastam udyamya) rājann āśrama-mṛgo 'yaṃ na hantavyo na hantavyaḥ /

na khalu na khalu bāṇaḥ saṃnipātyo 'yam asmin mṛduni mṛgaśarīre puṣparāśāv+ivāgniḥ /
kva bata hariṇakānāṃ jīvitaṃ cātilolaṃ kva ca niśitanipātā vajrasārāḥ śarās te // KSak_1.10

na khalu na khalu bāṇaḥ saṃnipātyo 'yam asmin mṛduni mṛga-śarīre puṣpa-rāśāv+iva agniḥ / kva bata hariṇakānāṃ jīvitaṃ ca atilolaṃ kva ca niśita-nipātā vajra-sārāḥ śarās te //

tat sādhukṛtasaṃdhānaṃ pratisaṃhara sāyakam /
ārtatrāṇāya vaḥ śastraṃ na prahartum anāgasi // KSak_1.11

tat sādhu-kṛta-saṃdhānaṃ pratisaṃhara sāyakam / ārta-trāṇāya vaḥ śastraṃ na prahartum anāgasi //

rājā eṣa pratisaṃhṛtaḥ (iti yathoktaṃ karoti) (KSak_1.11a)

rājā -- eṣa pratisaṃhṛtaḥ (iti yatha ūktaṃ karoti)

vaikhānasaḥ sadṛśam etat puruvaṃśapradīpasya bhavataḥ / (KSak_1.12b1)

vaikhānasaḥ -- sadṛśam etat puru-vaṃśa-pradīpasya bhavataḥ /

janma yasya puror vaṃśe yuktarūpam idaṃ tava /
putram evaṃ guṇopetaṃ cakravartinam āpnuhi // KSak_1.12

janma yasya puror vaṃśe yukta-rūpam idaṃ tava / putram evaṃ guṇa-upetaṃ cakra-vartinam āpnuhi //

itarau (bāhū udyamya) sarvathā cakravartinaṃ putram āpnuhi / (KSak_1.12a)

itarau -- (bāhū udyamya) sarvathā cakra-vartinaṃ putram āpnuhi /

(sapraṇāmam) pratigṛtītaṃ brāhmaṇavacanam / (KSak_1.12a_0)

(sapraṇāmam) pratigṛtītaṃ brāhmaṇa-vacanam /

vaikhānsa rājan samidāharaṇāya prasthitā vayam /eṣa khalu kaṇvasya kulapater anumālinītīram āśramo dṛśyate / na ced anyakāryātipātaḥ praviśya pratigṛhyatām ātitheyaḥ satkāraḥ / api ca / (KSak_1.13b1)

vaikhānsa -- rājan samid-āharaṇāya prasthitā vayam /eṣa khalu kaṇvasya kula-pater anumālinī-tīram āśramo dṛśyate / na ced anya-kārya-atipātaḥ praviśya pratigṛhyatām ātitheyaḥ satkāraḥ / api ca /

ramyās tapodhanānāṃ pratihatavighnāḥ kriyāḥ samavalokya /
jñāsyasi kiyadbhujo me rakṣati maurvīkiṇāṅka iti // KSak_1.13

ramyās tapodhanānāṃ pratihata-vighnāḥ kriyāḥ samavalokya / jñāsyasi kiyad-bhujo me rakṣati maurvī-kiṇa-aṅka iti //

rājā api saṃnihito 'tra kulapatiḥ / (KSak_1.13a)

rājā -- api saṃnihito 'tra kula-patiḥ /

vaikhānasa idānīm eva duhitaraṃ śakuntalām atithisatkārāya niyujya daivam asyāḥ pratikūlaṃ śamayituṃ somatīrthaṃ gataḥ / (KSak_1.13a_0)

vaikhānasa -- idānīm eva duhitaraṃ śakuntalām atithi-satkārāya niyujya daivam asyāḥ pratikūlaṃ śamayituṃ soma-tīrthaṃ gataḥ /

rājā bhavatu / tām eva paśyāmi / sā khalu viditabhaktiṃ māṃ maharṣeḥ kariṣyati / (KSak_1.13a5)

rājā -- bhavatu / tām eva paśyāmi / sā khalu vidita-bhaktiṃ māṃ maharṣeḥ kariṣyati /

vaikhānasa sādhayāmas tāvat (iti saśiṣyo niṣkrāntaḥ) (KSak_1.13a6)

vaikhānasa -- sādhayāmas tāvat (iti saśiṣyo niṣkrāntaḥ)

rājā sūta codayāśvān puṇyāśramadarśanena tāvad ātmānaṃ punīmahe / (KSak_1.13a_1)

rājā -- sūta codaya aśvān puṇya-āśrama-darśanena tāvad ātmānaṃ punīmahe /

sūta yad ājñāpayaty āyuṣman / (iti bhūyo ratha evaṃ nirūpayati) (KSak_1.13a_2)

sūta -- yad ājñāpayaty āyuṣman / (iti bhūyo ratha evaṃ nirūpayati)

rājā (samantād avalokya) sūta akathito 'pi jñāyata eva yathāyam āśramābhogas tapovanasyeti / (KSak_1.13a_3)

rājā -- (samantād avalokya) sūta akathito 'pi jñāyata eva yatha āyam āśramā abhogas tapo-vanasya iti /

sūta katham iva / (KSak_1.13a0)

sūta -- katham iva /

rājā kiṃ na paśyati bhavān / iha hi (KSak_1.14b1)

rājā -- kiṃ na paśyati bhavān / iha hi

nīvārāḥ śukagarbhakoṭaramukhabhraṣṭās tarūṇām adhaḥ
prasnigdhāḥ kvacid iṅgudīphālabhidaḥ sūcyanta evopalāḥ /
viśvāsopagamād abhinnagatayaḥ śabdaṃ sahante mṛgās
toyādhārapathāś ca valkalaśikhāniṣyandarekhāṅkitāḥ // KSak_1.14

nīvārāḥ śuka-garbha-koṭara-mukha-bhraṣṭās tarūṇām adhaḥ prasnigdhāḥ kvacid iṅgudī-phāla-bhidaḥ sūcyanta eva upalāḥ / viśvāsa-upagamād abhinna-gatayaḥ śabdaṃ sahante mṛgās toya-ādhāra-pathāś ca valkala-śikhā-niṣyanda-rekhā-aṅkitāḥ //

kulyāmbhobhiḥ pavanacapalaiḥ śākhino dhautamūlā
bhinno rāgaḥ kisalayarucām ājyadhūmodgamena /
ete cārvāgupavanabhuvi chinnadarbhāṅkurāyām
naṣṭāṃśakā hariṇaśiśavo mandamandaṃ caranti // KSak_1.14a

kulya-ambhobhiḥ pavana-capalaiḥ śākhino dhauta-mūlā bhinno rāgaḥ kisalaya-rucām ājya-dhūma-udgamena / ete ca arvāg-upavana-bhuvi chinna-darbha-aṅkurāyām naṣṭa-aṃśakā hariṇa-śiśavo manda-mandaṃ caranti //

sūta sarvam upapannam / (KSak_1.14a_0)

sūta -- sarvam upapannam /

rājā (stokam antaraṃ gatvā) tapovananivāsinām uparodho mā bhūt / etāvaty eva rathaṃ sthāpaya yāvad avatarāmi / (KSak_1.14a_1)

rājā -- (stokam antaraṃ gatvā) tapo-vana-nivāsinām uparodho mā bhūt / etāvaty eva rathaṃ sthāpaya yāvad avatarāmi /

sūta dhṛtāḥ pragrahāḥ / avataratv āyuṣmān / (KSak_1.14a_2)

sūta -- dhṛtāḥ pragrahāḥ / avataratv āyuṣmān /

rājā (avatīrya) sūta vinītaveṣeṇa praveṣṭavyāni tapovanāni nāma / idaṃ tāvad gṛhyatām / (iti sūtasyābharaṇāni dhanuś copanīyārpayati) sūta yāvad āśramavāsinaḥ pratyavekṣyāham upāvarte tāvad ārdrapṛṣṭhāḥ kriyantāṃ vājinaḥ / (KSak_1.14a_3)

rājā -- (avatīrya) sūta vinīta-veṣeṇa praveṣṭavyāni tapo-vanāni nāma / idaṃ tāvad gṛhyatām / (iti sūtasyā abharaṇāni dhanuś ca upanīya arpayati) sūta yāvad āśrama-vāsinaḥ pratyavekṣya aham upāvarte tāvad ārdra-pṛṣṭhāḥ kriyantāṃ vājinaḥ /

sūta tathā (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_1.14a5)

sūta -- tathā (iti niṣkrāntaḥ)

rājā (parikramyāvalokya ca) idam āśramadvāram /yāvat praviśāmi (praviśya / nimittaṃ sūcayan) (KSak_1.15b1)

rājā -- (parikramya avalokya ca) idam āśrama-dvāram /yāvat praviśāmi (praviśya / nimittaṃ sūcayan)

śāntam idam āśramapadaṃ sphurati ca bāhuḥ kutaḥ phalam ihāsya /
athavā bhavitavyānāṃ dvārāṇi bhavanti sarvatra // KSak_1.15

śāntam idam āśrama-padaṃ sphurati ca bāhuḥ kutaḥ phalam iha asya / athavā bhavitavyānāṃ dvārāṇi bhavanti sarvatra //

(nepathye) (KSak_1.15a)

(nepathye)

ita itaḥ sakhyau / (KSak_1.15a_0)

ita itaḥ sakhyau /

rājā (karṇaṃ dattvā) aye dakṣiṇena vṛkṣavāṭikām ālāpa iva śrūyate / yāvad atra gacchāmi / (parikramyāvalokya ca) aye etās tapasvikanyakāḥ svapramāṇānurūpaiḥ secanaghaṭair bālapādapebhyaḥ payo dātum ita evābhivartante (nipuṇaṃ nirūpya) aho madhuram āsāṃ darśanam / (KSak_1.16b1)

rājā -- (karṇaṃ dattvā) aye dakṣiṇena vṛkṣa-vāṭikām ālāpa iva śrūyate / yāvad atra gacchāmi / (parikramya avalokya ca) aye etās tapasvi-kanyakāḥ sva-pramāṇa-anurūpaiḥ secana-ghaṭair bāla-pādapebhyaḥ payo dātum ita eva abhivartante (nipuṇaṃ nirūpya) aho madhuram āsāṃ darśanam /

śuddhāntadurlabham idaṃ vapur āśramavāsino yadi janasya /
dūrīkṛtāḥ khalu guṇair udyānalatā vanalatābhiḥ // KSak_1.

śuddha-anta-durlabham idaṃ vapur āśrama-vāsino yadi janasya / dūrī-kṛtāḥ khalu guṇair udyāna-latā vana-latābhiḥ //

yāvad imāṃ chāyām āśritya pratipālayāmi (iti vilokayan sthitaḥ) (KSak_1.16a)

yāvad imāṃ chāyām āśritya pratipālayāmi (iti vilokayan sthitaḥ)

śakuntalā ita itaḥ sakhyau / (KSak_1.16a_0)

śakuntalā -- ita itaḥ sakhyau /

anasūyā halā śakuntale tvatto 'pi tātakāśyapasyāśramavṛkṣakāḥ priyatareti tarkayāmi / yena navamālikākusumapelavā api tvam eteṣām ālavālapūraṇe niyuktā / (KSak_1.16a_1)

anasūyā -- halā śakuntale tvatto 'pi tāta-kāśyapasyā aśrama-vṛkṣakāḥ priyatara īti tarkayāmi / yena nava-mālikā-kusuma-pelavā api tvam eteṣām ālavāla-pūraṇe niyuktā /

śakuntalā na kevalaṃ tātaniyoga eva / asti me sodarasneho 'py eteṣu / (iti vṛkṣasecanaṃ rūpayati) (KSak_1.16a_2)

śakuntalā -- na kevalaṃ tāta-niyoga eva / asti me sodara-sneho 'py eteṣu / (iti vṛkṣa-secanaṃ rūpayati)

rājā katham iyaṃ sā kaṇvaduhitā / asādhudarśī khalu tatrabhavān kāśyapo ya imām āśramadharme niyuṅkte / (KSak_1.17b1)

rājā -- katham iyaṃ sā kaṇva-duhitā / asādhu-darśī khalu tatra-bhavān kāśyapo ya imām āśrama-dharme niyuṅkte /

idaṃ kilāvyājamanoharaṃ vapus tapaḥkṣamaṃ sādhayituṃ ya icchati /
dhruvaṃ sa nīlotpalapatradhārayā śamīlatāṃ chettum ṛṣir vyavasyati // KSak_1.17

idaṃ kila-avyāja-manoharaṃ vapus tapaḥ-kṣamaṃ sādhayituṃ ya icchati / dhruvaṃ sa nīla-utpala-patra-dhārayā śamī-latāṃ chettum ṛṣir vyavasyati //

bhavatu / pādapāntarhita eva tāvad enāṃ paśyāmi / (iti tathā karoti) (KSak_1.17a)

bhavatu / pādapa-antarhita eva tāvad enāṃ paśyāmi / (iti tathā karoti)

śakuntalā sakhi anasūye atipinaddhena valkalena priyaṃ vadayā niyantritāsmi / śithilaya tāvad etat / (KSak_1.17a_0)

śakuntalā -- sakhi anasūye atipinaddhena valkalena priyaṃ vadayā niyantrita āsmi / śithilaya tāvad etat /

anasūyā tathā / (iti śikhilayati) (KSak_1.17a_1)

anasūyā -- tathā / (iti śikhilayati)

priyaṃvadā (sahāsam) atra payodharavistārayitṛ ātmano yauvanam upālabhasva / māṃ kim upālabhase / (KSak_1.17a_2)

priyaṃvadā -- (sahāsam) atra payo-dhara-vistārayitṛ ātmano yauvanam upālabhasva / māṃ kim upālabhase /

rājā kāmam ananurūpam asya vapuṣo valkalaṃ na punar alaṃkāraśriyaṃ na puṣyati / kutaḥ (KSak_1.18b1)

rājā -- kāmam ananurūpam asya vapuṣo valkalaṃ na punar alaṃkāra-śriyaṃ na puṣyati / kutaḥ

sarasijam anuviddhaṃ śaivalenāpi ramyam
malinam api himāṃśor lakṣma lakṣmīṃ tanoti /
iyam adhikamanojñā valkalenāpi tanvī /
kim iva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām // KSak_1.18

sarasijam anuviddhaṃ śaivalena api ramyam malinam api hima-aṃśor lakṣma lakṣmīṃ tanoti / iyam adhika-manojñā valkalena api tanvī / kim iva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nā akṛtīnām //

śakuntalā (agrato 'valokya) eṣa vāteritapallavāṅgulībhis tvarayatīva+māṃ kesaravṛkṣakaḥ / yāvad enaṃ saṃbhāvayāmi (iti parikrāmati) (KSak_1.18a)

śakuntalā -- (agrato 'valokya) eṣa vāta-īrita-pallava-aṅgulībhis tvarayati iva+māṃ kesara-vṛkṣakaḥ / yāvad enaṃ saṃbhāvayāmi (iti parikrāmati)

priyaṃvadā halā śakuntale atreva+tāvan muhūrtaṃ tiṣṭha yāvat tvayopagatayā latāsanātha iva ayaṃ kesaravṛkṣakaḥ pratibhāti / (KSak_1.18a_0)

priyaṃvadā -- halā śakuntale atra iva+tāvan muhūrtaṃ tiṣṭha yāvat tvaya ūpagatayā latā-sanātha iva ayaṃ kesara-vṛkṣakaḥ pratibhāti /

ataḥ khalu priyaṃvadāsi tvam / (KSak_1.18a_1)

ataḥ khalu priyaṃvada āsi tvam /

rājā priyam api tathyam āha śakuntalāṃ priyaṃvadā / asyāḥ khalu (KSak_1.19b1)

rājā -- priyam api tathyam āha śakuntalāṃ priyaṃvadā / asyāḥ khalu

adharaḥ kisalayarāgaḥ komalaviṭapānukāriṇau bāhū /
kusumam iva lobhanīyaṃ yauvanam aṅgeṣu saṃnaddham // KSak_1.19

adharaḥ kisalaya-rāgaḥ komala-viṭapa-anukāriṇau bāhū / kusumam iva lobhanīyaṃ yauvanam aṅgeṣu saṃnaddham //

anasūyā halā śakuntale iyaṃ svayaṃ varavadhūḥ sahakārasya tvayā kṛtanāmadheyā vanajyotsneti navamālikā / enāṃ vismṛtāsi / (KSak_1.19a)

anasūyā -- halā śakuntale iyaṃ svayaṃ vara-vadhūḥ saha-kārasya tvayā kṛta-nāmadheyā vana-jyotsna īti nava-mālikā / enāṃ vismṛta āsi /

śakuntalā tad ātmānam api vismariṣyāmi / (latām upetyāvalokya ca) halā ramaṇīye khalu kāla etasya latāpādapamithunasya vyatikaraḥ saṃvṛttaḥ / navakusumayauvanā vanajyotsnā snigdhapallavatayopabhogakṣamaḥ sahakāraḥ / (iti paśyantī tiṣṭhati) (KSak_1.19a_0)

śakuntalā -- tad ātmānam api vismariṣyāmi / (latām upetya avalokya ca) halā ramaṇīye khalu kāla etasya latā-pādapa-mithunasya vyatikaraḥ saṃvṛttaḥ / nava-kusuma-yauvanā vana-jyotsnā snigdha-pallavataya ūpabhoga-kṣamaḥ sahakāraḥ / (iti paśyantī tiṣṭhati)

priyaṃvadā anasūye jānāsi kiṃ śakuntalā vanajyotsnām atimātraṃ paśyatīti / (KSak_1.19a_1)

priyaṃvadā -- anasūye jānāsi kiṃ śakuntalā vana-jyotsnām atimātraṃ paśyati iti /

anasūyā na khalu vibhāvayāmi / kathaya / (KSak_1.19a_2)

anasūyā -- na khalu vibhāvayāmi / kathaya /

pri yathā vanajyotsnānurūpeṇa pādapena saṃgatā api nāmaivam aham apy ātmano 'nurūpaṃ varaṃ labheyeti / (KSak_1.19a5)

pri -- yathā vana-jyotsna ānurūpeṇa pādapena saṃgatā api nāma evam aham apy ātmano 'nurūpaṃ varaṃ labheya iti /

śaku eṣa nūnaṃ tavātmagato manorathaḥ / (iti kalaśam āvarjayati) (KSak_1.19a6)

śaku -- eṣa nūnaṃ tavā atma-gato manorathaḥ / (iti kalaśam āvarjayati)

rājā api nāma kulapater iyam asavarṇakṣetrasaṃbhavā syāt / athavā kṛtaṃ saṃdehena (KSak_1.19a_3)

rājā -- api nāma kula-pater iyam asavarṇa-kṣetra-saṃbhavā syāt / athavā kṛtaṃ saṃdehena

asaṃśayaṃ kṣatraparigrahakṣamā yad āryam asyām abhilāṣi me manaḥ /
satāṃ hi saṃdehapadeṣu vastuṣu pramāṇam antaḥkaraṇa pravṛttayaḥ // KSak_1.20

asaṃśayaṃ kṣatra-parigraha-kṣamā yad āryam asyām abhilāṣi me manaḥ / satāṃ hi saṃdeha-padeṣu vastuṣu pramāṇam antaḥ-karaṇa pravṛttayaḥ //

tathāpi tattvata enām upalabhye / (KSak_1.20a)

tatha āpi tattvata enām upalabhye /

śaku (sasaṃbhramam) ambho / salilasekasaṃbhramodgato navamālikām ujjhitvā vadanaṃ me madhukaro 'bhivartate (iti bhramarabādhāṃ rūpayati) (KSak_1.20a_0)

śaku -- (sasaṃbhramam) ambho / salila-seka-saṃbhrama-udgato navamālikām ujjhitvā vadanaṃ me madhu-karo 'bhivartate (iti bhramara-bādhāṃ rūpayati)

rājā (saspṛham) (KSak_1.21b1)

rājā -- (saspṛham)

calāpāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśo vepathumatīm
rahasy ākhyāyīva+svanasi mṛdu karṇāntikacaraḥ /
karau vyādhunvatyāḥ pibasi ratisarvasvam adharam
vayaṃ tattvānveṣān madhukara hatās tvaṃ khalu kṛtī // KSak_1.21

cala-apāṅgāṃ dṛṣṭiṃ spṛśasi bahuśo vepathumatīm rahasy ākhyāyi īva+svanasi mṛdu karṇa-antika-caraḥ / karau vyādhunvatyāḥ pibasi rati-sarvasvam adharam vayaṃ tattva-anveṣān madhu-kara hatās tvaṃ khalu kṛtī //

na eṣa dhrṣṭo viramati / anyato gamiṣyāmi / katham ito 'py āgacchati / halā paritrāyethāṃ mām anena durvinītena madhukareṇābhibhūyamānām / (KSak_1.21a)

na eṣa dhrṣṭo viramati / anyato gamiṣyāmi / katham ito 'py āgacchati / halā paritrāyethāṃ mām anena durvinītena madhu-kareṇa abhibhūyamānām /

ubhe (sasmitam) ke āvāṃ paritrātum / duṣyaṃtam ākranda / rājarakṣitavyāni tapovanāni nāma / (KSak_1.21a_0)

ubhe -- (sasmitam) ke āvāṃ paritrātum / duṣyaṃtam ākranda / rāja-rakṣitavyāni tapo-vanāni nāma /

rājā avasaro 'yam ātmānaṃ prakāśayitum / na bhetavyaṃ na bhetavyam (ity ardhokte svagatam) rājabhāvas tv abhijñāto bhavet / bhavatv evaṃ tāvad abhidhāsye / (KSak_1.21a_1)

rājā -- avasaro 'yam ātmānaṃ prakāśayitum / na bhetavyaṃ na bhetavyam -- (ity ardha-ukte svagatam) rāja-bhāvas tv abhijñāto bhavet / bhavatv evaṃ tāvad abhidhāsye /

śaku (padāntare sthitvā /sadṛṣṭikṣepam) katham ito 'pi mām anusarati / (KSak_1.21a_2)

śaku -- (pada-antare sthitvā /sadṛṣṭi-kṣepam) katham ito 'pi mām anusarati /

rājā (satvaram upasṛtya) āḥ (KSak_1.22b1)

rājā -- (satvaram upasṛtya) āḥ

kaḥ paurave vasumatīṃ śāsati śāsitari durvinītānām /
ayam ācaraty avinayaṃ mugdhāsu tapasvikanyāsu // KSak_1.22

kaḥ paurave vasumatīṃ śāsati śāsitari durvinītānām / ayam ācaraty avinayaṃ mugdhāsu tapasvi-kanyāsu //

(sarvā rājānaṃ dṛṣṭā kiṃcid iva saṃbhrāntāḥ) (KSak_1.22a)

(sarvā rājānaṃ dṛṣṭā kiṃcid iva saṃbhrāntāḥ)

anasūyā āryaṇ na khalu kim apy atyāhitam / iyaṃ nau priyasakhī madhukareṇābhibhūyamānā kātarībhūtā / (iti śakuntalāṃ darśayati) (KSak_1.22a_0)

anasūyā -- āryaṇ na khalu kim apy atyāhitam / iyaṃ nau priya-sakhī madhu-kareṇa abhibhūyamānā kātarī-bhūtā / (iti śakuntalāṃ darśayati)

rājā (śakuntalābhimukho bhūtvā) api tapo vardhate / (KSak_1.22a_1)

rājā -- (śakuntalā-abhimukho bhūtvā) api tapo vardhate /

(śakuntalā sādhvasād avacanā tiṣṭhati) (KSak_1.22a_2)

(śakuntalā sādhvasād avacanā tiṣṭhati)

anasūyā idānīm atithiviśeṣalābhena / halā śakuntale gacchoṭajam / phalamiśram argham upahara / idaṃ pādodakaṃ bhaviṣyati / (KSak_1.22a_3)

anasūyā -- idānīm atithi-viśeṣa-lābhena / halā śakuntale gaccha uṭajam / phala-miśram argham upahara / idaṃ pāda-udakaṃ bhaviṣyati /

rājā bhavatīnāṃ sūnṛtayā eva kṛtam ātithyam / (KSak_1.22a_4)

rājā -- bhavatīnāṃ sūnṛtayā eva kṛtam ātithyam /

priyaṃvadā tena hy asyāṃ prachāyaśītalāyāṃ saptaparṇavedikāyāṃ muhūrtam upaviśya pariśramavinodaṃ karotv āryaḥ / (KSak_1.22a_5)

priyaṃvadā -- tena hy asyāṃ prachāya-śītalāyāṃ sapta-parṇa-vedikāyāṃ muhūrtam upaviśya pariśrama-vinodaṃ karotv āryaḥ /

rājā nūnaṃ yūyam apy anena karmaṇā pariśrāntāḥ / (KSak_1.22a_6)

rājā -- nūnaṃ yūyam apy anena karmaṇā pariśrāntāḥ /

anasūyā halā śakuntale ucitaṃ naḥ paryupāsanam atithīnām / atropaviśāmaḥ (iti sarvā upaviśanti) (KSak_1.22a_7)

anasūyā -- halā śakuntale ucitaṃ naḥ paryupāsanam atithīnām / atra upaviśāmaḥ (iti sarvā upaviśanti)

śaku (ātmagatam) kiṃ nu khalv imaṃ prekṣya tapovanavirodhino vikārasya gamanīyāsmi saṃvṛttā / (KSak_1.22a_8)

śaku -- (ātma-gatam) kiṃ nu khalv imaṃ prekṣya tapo-vana-virodhino vikārasya gamanīya āsmi saṃvṛttā /

rājā (sarvā vilokya) aho samavayorūparamaṇīyaṃ bhavatīnāṃ sauhārdam / (KSak_1.22a_9)

rājā -- (sarvā vilokya) aho sama-vayo-rūpa-ramaṇīyaṃ bhavatīnāṃ sauhārdam /

pri (janāntikam) anasūye ko nu khalv eṣa caturagambhīrākṛtir madhuraṃ priyam ālapan prabhāvavān iva lakṣyate / (KSak_1.22a_10)

pri -- (jana-antikam) anasūye ko nu khalv eṣa catura-gambhīra-ākṛtir madhuraṃ priyam ālapan prabhāvavān iva lakṣyate /

ana sakhi mama apy asti kautūhalam / pṛcchāmi tāvad enam (KSak_1.22a_11)

ana -- sakhi mama apy asti kautūhalam / pṛcchāmi tāvad enam

(prakāśam) (KSak_1.22a_12)

(prakāśam)

āryasya madhurālāpajanito viśrambho māṃ mantrayate katama āryeṇa rājarṣivaṃśo 'laṃkriyate katamo vā virahaparyutsukajanaḥ kuto deśaḥ kiṃ nimittaṃ vā sukumārataro 'pi tapovanagamanapariśramasyātmā padam upanītaḥ / (KSak_1.22a_13)

āryasya madhura-ālāpa-janito viśrambho māṃ mantrayate katama āryeṇa rājarṣi-vaṃśo 'laṃkriyate katamo vā viraha-paryutsuka-janaḥ kuto deśaḥ kiṃ nimittaṃ vā sukumārataro 'pi tapo-vana-gamana-pariśramasyā atmā padam upanītaḥ /

śaku (ātmagatam) hṛdaya mottāmya / eṣā tvayā cintitāny anasūyā mantrayate / (KSak_1.22a_14)

śaku -- (ātma-gatam) hṛdaya ma ūttāmya / eṣā tvayā cintitāny anasūyā mantrayate /

rājā (ātmagatam) katham idānīm ātmānaṃ nivedayāmi kathaṃ vātmāpahāraṃ karomi / bhavatu / evaṃ tāvad enāṃ vakṣye / (prakāśam) bhavati yaḥ pauraveṇa rājñā dharmādhikāre niyuktaḥ so 'ham avighnakriyopalambhāya dharmāraṇyam idam āyātaḥ / (KSak_1.22a_15)

rājā --- (ātma-gatam) katham idānīm ātmānaṃ nivedayāmi kathaṃ vā ātma-apahāraṃ karomi / bhavatu / evaṃ tāvad enāṃ vakṣye / (prakāśam) bhavati yaḥ pauraveṇa rājñā dharma-adhikāre niyuktaḥ so 'ham avighna-kriyā-upalambhāya dharma-araṇyam idam āyātaḥ /

(śakuntalā śṛṅgāralajjāṃ rūpayati) (KSak_1.22a_16)

(śakuntalā śṛṅgāra-lajjāṃ rūpayati)

ana (ubhayor ākāraṃ viditvā / janāntikam) halā śakuntale yad yatrādya tātaḥ saṃnihito bhavet / (KSak_1.22a_17)

ana -- (ubhayor ākāraṃ viditvā / jana-antikam) halā śakuntale yad yatra adya tātaḥ saṃnihito bhavet /

śaku tataḥ kiṃ bhavet / (KSak_1.22a_18)

śaku -- tataḥ kiṃ bhavet /

sakhyau imaṃ jīvitasarvasvenāpy atithiviśeṣaṃ kṛtārthaṃ kariṣyati / (KSak_1.22a_19)

sakhyau -- imaṃ jīvita-sarvasvena apy atithi-viśeṣaṃ kṛta-arthaṃ kariṣyati /

śaku yuvām apetam / kim api hṛdaye kṛtvā matrayethe / na yuvayor vacanaṃ śroṣyāmi / (KSak_1.22a_20)

śaku -- yuvām apetam / kim api hṛdaye kṛtvā matrayethe / na yuvayor vacanaṃ śroṣyāmi /

rājā vayam api tāvad bhavatyoḥ sakhīgataṃ kim api pṛcchāmaḥ / (KSak_1.22a_21)

rājā -- vayam api tāvad bhavatyoḥ sakhī-gataṃ kim api pṛcchāmaḥ /

sakkyau ārya anugraha iveyam abhyarthanā / (KSak_1.22a_22)

sakkyau -- ārya anugraha iva iyam abhyarthanā /

rājā bhagavān kāśyapaḥ śāśvate brahmaṇi sthita iti prakāśaḥ / iyaṃ ca vaḥ sakhī tad ātmajeti katham etat / (KSak_1.22a_23)

rājā -- bhagavān kāśyapaḥ śāśvate brahmaṇi sthita iti prakāśaḥ / iyaṃ ca vaḥ sakhī tad ātmaja īti katham etat /

anasūyā śṛṇotv āryaḥ / asti ko 'pi kauśika iti gotranāmadheyo mahāprabhāvo rājarṣiḥ / (KSak_1.22a_24)

anasūyā -- śṛṇotv āryaḥ / asti ko 'pi kauśika iti gotra-nāma-dheyo mahā-prabhāvo rājarṣiḥ /

rājā asti / śrūyate / (KSak_1.22a_25)

rājā -- asti / śrūyate /

ana tam āvayoḥ priyasakhyāḥ prabhavam avagaccha / ujjhitāyāḥ śarīrasaṃvardhanādibhis tātakāśyapo 'syāḥ pitā / (KSak_1.22a_26)

ana -- tam āvayoḥ priya-sakhyāḥ prabhavam avagaccha / ujjhitāyāḥ śarīra-saṃvardhana-ādibhis tāta-kāśyapo 'syāḥ pitā /

rājā ujjhitaśabdena janitaṃ me kautūhalam / āmūlāt+śrotum icchāmi / (KSak_1.22a_27)

rājā -- ujjhita-śabdena janitaṃ me kautūhalam / ā-mūlāt+śrotum icchāmi /

ana śṛṇotv āryaḥ / gautamītīre purā kila tasya rājarṣer ugre tapasi vartamānasya kim api jātaśaṅkair devair menakā nāmāpsarāḥ preṣitā niyamavighnakāriṇī / (KSak_1.22a_28)

ana -- śṛṇotv āryaḥ / gautamī-tīre purā kila tasya rājarṣer ugre tapasi vartamānasya kim api jāta-śaṅkair devair menakā nāma-apsarāḥ preṣitā niyama-vighna-kāriṇī /

rājā asty etad anyasamādhibhīrutvaṃ devānām / (KSak_1.22a_29)

rājā -- asty etad anya-samādhi-bhīrutvaṃ devānām /

anasūyā tato vasantodārasamaye tasyā unmādayitṛ rūpaṃ prekṣya (ity ardhokte lajjayā viramati) (KSak_1.22a_30)

anasūyā -- tato vasanta-udāra-samaye tasyā unmādayitṛ rūpaṃ prekṣya -- (ity ardha-ukte lajjayā viramati)

rājā parastāj jñāyata eva / sarvathāpsaraḥsaṃbhavaiṣā / (KSak_1.22a_31)

rājā -- parastāj jñāyata eva / sarvatha āpsaraḥ-saṃbhava aiṣā /

anasūyā atha kim / (KSak_1.22a_32)

anasūyā -- atha kim /

rājā upapadye / (KSak_1.23b1)

rājā -- upapadye /

mānuṣīṣu kathaṃ vā syād asya rūpasya saṃbhavaḥ /
na prabhātaralaṃ jyotir udeti vasudhātalāt // KSak_1.23

mānuṣīṣu kathaṃ vā syād asya rūpasya saṃbhavaḥ / na prabhā-taralaṃ jyotir udeti vasudhā-talāt //

(śakuntalādhomukhī tiṣṭhati) (KSak_1.23a)

(śakuntala ādho-mukhī tiṣṭhati)

rājā (ātmagatam) labdhāvakāśo me manorathaḥ / kiṃ tu sakhyā parihāsodāhṛtāṃ varaprārthanāṃ śrutvā dhṛtadvaidhībhāvakātaraṃ me manaḥ / (KSak_1.23a_0)

rājā -- (ātma-gatam) labdha-avakāśo me mano-rathaḥ / kiṃ tu sakhyā parihāsa-udāhṛtāṃ vara-prārthanāṃ śrutvā dhṛta-dvaidhī-bhāva-kātaraṃ me manaḥ /

pri (sasmitaṃ śakuntalāṃ vilokya nāyakābhimukhī bhūtvā) (KSak_1.23a_1)

pri -- (sasmitaṃ śakuntalāṃ vilokya nāyaka-abhimukhī bhūtvā)

punar api vaktukāma ivāryaḥ / (KSak_1.23a_2)

punar api vaktu-kāma ivā aryaḥ /

(śakuntalāṃ sakhīm aṅgulyā tarjayati) (KSak_1.23a5)

(śakuntalāṃ sakhīm aṅgulyā tarjayati)

rājā samyag upalakṣitaṃ bhavatyā / asti naḥ saccaritaśravaṇalobhād anyad api praṣṭavyam / (KSak_1.23a6)

rājā -- samyag upalakṣitaṃ bhavatyā / asti naḥ sac-carita-śravaṇa-lobhād anyad api praṣṭavyam /

pri alaṃ vicārya / aniyantraṇānuyogas tapasvijano nāma / (KSak_1.23a_3)

pri -- alaṃ vicārya / aniyantraṇa-anuyogas tapasvi-jano nāma /

rājā it sakhīṃ te jñātum icchāmi / (KSak_1.24b1)

rājā -- it sakhīṃ te jñātum icchāmi /

vaikhānasaṃ kim anayā vratam āpradānād
vyāpārarodhi madanasya niṣevitavyam /
atyantam ātmasadṛśekṣaṇavallabhābhir
āho nivatsyati sama hariṇāṅganābhi // KSak_1.24

vaikhānasaṃ kim anayā vratam ā-pradānād vyāpāra-rodhi madanasya niṣevitavyam / atyantam ātma-sadṛśa-īkṣaṇa-vallabhābhir āho nivatsyati sama hariṇa-aṅganābhi //

pri ārya dharmacaraṇe 'pi paravaśo 'yaṃ janaḥ / guroḥ punar asyā anurūpavarapradāne saṃkalpaḥ / (KSak_1.24a)

pri -- ārya dharma-caraṇe 'pi para-vaśo 'yaṃ janaḥ / guroḥ punar asyā anurūpa-vara-pradāne saṃkalpaḥ /

rājā (ātmagatam) an duravāpeyaṃ khalu prārthanā / (KSak_1.25b1)

rājā -- (ātma-gatam) an duravāpa īyaṃ khalu prārthanā /

bhava hṛdaya sābhilāṣaṃ saṃprati saṃdeha nirṇayo jātaḥ /
āśaṅkase yad agniṃ tad idaṃ sparśakṣamaṃ ratnam // KSak_1.25

bhava hṛdaya sābhilāṣaṃ saṃprati saṃdeha nirṇayo jātaḥ / āśaṅkase yad agniṃ tad idaṃ sparśa-kṣamaṃ ratnam //

śaku (saroṣam iva) anasūye gamiṣyāmy aham / (KSak_1.25a)

śaku -- (saroṣam iva) anasūye gamiṣyāmy aham /

ana kiṃ nimittam / (KSak_1.25a_0)

ana -- kiṃ nimittam /

śaku imām asaṃbaddhapralāpīṃ priyaṃvadām āryāyai gautamyai nivedayiṣyāmi / (KSak_1.25a_1)

śaku -- imām asaṃbaddha-pralāpīṃ priyaṃvadām āryāyai gautamyai nivedayiṣyāmi /

ana sakhi na yuktam akṛtasatkāram atithiviśeṣaṃ visṛjya svachandato gamanam / (KSak_1.25a_2)

ana -- sakhi na yuktam akṛta-satkāram atithi-viśeṣaṃ visṛjya svachandato gamanam /

(śakuntalā na kiṃcid uktvā prasthitaiva) (KSak_1.25a5)

(śakuntalā na kiṃcid uktvā prasthita aiva)

rājā (grahītum icchan nigṛhyātmānam / ātmagatam) aho ceṣṭā+pratirūpikā kāmijanamanovṛttiḥ / ahaṃ hi (KSak_1.26b1)

rājā -- (grahītum icchan nigṛhyā atmānam / ātma-gatam) aho ceṣṭā+pratirūpikā kāmi-jana-mano-vṛttiḥ / ahaṃ hi

anuyāsyan munitanayāṃ sahasā vinayena vāritaprasaraḥ /
sthānād anuccalann api gatveva+punaḥ pratinivṛttaḥ // KSak_1.26

anuyāsyan muni-tanayāṃ sahasā vinayena vārita-prasaraḥ / sthānād anuccalann api gatva īva+punaḥ pratinivṛttaḥ //

pri (śakuntalāṃ nirudhya) halā na te yuktaṃ gantum / (KSak_1.26a)

pri -- (śakuntalāṃ nirudhya) halā na te yuktaṃ gantum /

śaku (sabhrūbhaṅgam) kiṃ nimittam / (KSak_1.26a_0)

śaku -- (sabhrū-bhaṅgam) kiṃ nimittam /

pri vṛkṣasecane dve dārayasi me / ehi tāvat / ātmānaṃ mocayitvā tato gamiṣyasi (iti balād enāṃ nivartayati) (KSak_1.26a_1)

pri -- vṛkṣa-secane dve dārayasi me / ehi tāvat / ātmānaṃ mocayitvā tato gamiṣyasi (iti balād enāṃ nivartayati)

rājā bhadre vṛkṣasecanād eva pariśrāntām atrabhavatīṃ lakṣaye / tathā hy asyāḥ (KSak_1.27b1)

rājā -- bhadre vṛkṣa-secanād eva pariśrāntām atra-bhavatīṃ lakṣaye / tathā hy asyāḥ

srastāṃsāv atimātralohitatalau bāhū ghaṭotkṣepaṇād adya api stanavepathuṃ janayati śvāsaḥ pramāṇādhikaḥ /
baddhaṃ karṇaśirīṣarodhi vadane dharmāmbhasāṃ jālakaṃ bandhe sraṃsini caikahastayamitāḥ paryākulā mūrdhajāḥ // KSak_1.27

srasta-aṃsāv atimātra-lohita-talau bāhū ghaṭa-utkṣepaṇād adya api stana-vepathuṃ janayati śvāsaḥ pramāṇa-adhikaḥ / baddhaṃ karṇa-śirīṣa-rodhi vadane dharma-ambhasāṃ jālakaṃ bandhe sraṃsini ca eka-hasta-yamitāḥ paryākulā mūrdhajāḥ //

tad aham enām anṛṇāṃ karomi (iti aṅgulīyaṃ dātum icchati) (KSak_1.27a)

tad aham enām anṛṇāṃ karomi (iti aṅgulīyaṃ dātum icchati)

(ubhe nāmamudrākṣarāṇy anuvācya parasparam avalokayataḥ) (KSak_1.27a_0)

(ubhe nāma-mudrā-akṣarāṇy anuvācya parasparam avalokayataḥ)

rājā alam asmān anyathā saṃbhāvya / rājñaḥ parigraho 'yam iti rājapuruṣaṃ mām avagacchatha / (KSak_1.27a_1)

rājā -- alam asmān anyathā saṃbhāvya / rājñaḥ parigraho 'yam iti rāja-puruṣaṃ mām avagacchatha /

pri tena hi nārhaty aṅgulīyakam aṅgulīviyogam / āryasya vacanenānṛṇedānīm eṣā / (kiṃcid vihasya) halā śakuntale mocitāsy anukampināryeṇa / athavā mahārājena / gacchedānīm / (KSak_1.27a_2)

pri -- tena hi na arhaty aṅgulīyakam aṅgulī-viyogam / āryasya vacanena anṛṇa īdānīm eṣā / (kiṃcid vihasya) halā śakuntale mocita āsy anukampinā āryeṇa / athavā mahā-rājena / gaccha idānīm /

śaku (ātmagatam) yady ātmanaḥ prabhaviṣyāmi / (KSak_1.27a5)

śaku -- (ātma-gatam) yady ātmanaḥ prabhaviṣyāmi /

(prakāśam) kā tvaṃ visraṣṭavyasya roddhavyasya vā / (KSak_1.27a6)

(prakāśam) kā tvaṃ visraṣṭavyasya roddhavyasya vā /

rājā (śakuntalāṃ vilokya / ātmagatam) kiṃ nu khalu yathā vayam asyām evam iyam apy asmān prati syāt / athavā labdhāvakāśā me prārthanā / kutaḥ / (KSak_1.28b1)

rājā -- (śakuntalāṃ vilokya / ātma-gatam) kiṃ nu khalu yathā vayam asyām evam iyam apy asmān prati syāt / athavā labdha avakāśā me prārthanā / kutaḥ /

vācaṃ na miśrayati yady api madvacobhiḥ
karṇaṃ dadāty abhimukhaṃ mayi bhāṣamāṇe /
kāmaṃ na tiṣṭhati madānanasaṃmukhīnām
bhūyiṣṭham anyaviṣayā na tu dṛṣṭir asyāḥ // KSak_1.28

vācaṃ na miśrayati yady api mad-vacobhiḥ karṇaṃ dadāty abhimukhaṃ mayi bhāṣamāṇe / kāmaṃ na tiṣṭhati mada-ānana-saṃmukhīnām bhūyiṣṭham anya-viṣayā na tu dṛṣṭir asyāḥ //

(nepathye) (KSak_1.28a)

(nepathye)

bho bhos tapasvinaḥ saṃnihitās tapovanasattvarakṣāyai bhavata / pratyāsannaḥ kila mṛga yā vihārī pārthivo duṣyantaḥ / (KSak_1.29b1)

bho bhos tapasvinaḥ saṃnihitās tapo-vana-sattva-rakṣāyai bhavata / pratyāsannaḥ kila mṛga yā vihārī pārthivo duṣyantaḥ /

turagakhurahatas tathā hi reṇur viṭapaviṣaktajalārdravalkaleṣu /
patati pariṇatāruṇaprakāśaḥ śalabhasamūha ivāśramadrumeṣu // KSak_1.29

turaga-khura-hatas tathā hi reṇur viṭapa-viṣakta-jala-ārdra-valkaleṣu / patati pariṇata-aruṇa-prakāśaḥ śalabha-samūha ivā aśrama-drumeṣu //

api ca / (KSak_p31903)

api ca /

tīvrāghātapratihatataruskandhalagnaikadantaḥ
pādākṛṣṭavratativalayāsaṅgasaṃjātapāśaḥ /
mūrto vighnas tapasa iva no bhinnasāraṅgayūtho
dharmāraṇyaṃ praviśati gajaḥ syandanālokabhītaḥ // KSak_1.30

tīvra-āghāta-pratihata-taru-skandha-lagna-eka-dantaḥ pāda-ākṛṣṭa-vratati-valayā-saṅga-saṃjāta-pāśaḥ / mūrto vighnas tapasa iva no bhinna-sāraṅga-yūtho dharma-araṇyaṃ praviśati gajaḥ syandana-āloka-bhītaḥ //

(sarvāḥ karṇaṃ dattvā kiṃcid iva saṃbhrāntāḥ) (KSak_1.30a)

(sarvāḥ karṇaṃ dattvā kiṃcid iva saṃbhrāntāḥ)

rājā (ātmagatam) aho dhik paurā asmadanveṣiṇas tapovanam uparundhanti / bhavatu / pratigamiṣyāmas tāvat / (KSak_1.30a_0)

rājā -- (ātma-gatam) aho dhik paurā asmad-anveṣiṇas tapo-vanam uparundhanti / bhavatu / pratigamiṣyāmas tāvat /

sakhyau ārya anenāraṇyakavṛttāntena paryākulāḥ smaḥ / anujānīhi na uṭajagamanāya / (KSak_1.30a_1)

sakhyau -- ārya anenā araṇyaka-vṛtta-antena paryākulāḥ smaḥ / anujānīhi na uṭaja-gamanāya /

rājā (sasaṃbhramam) gacchantu bhavatyaḥ / vayam apy āśramapīḍā yathā na bhavati tathā prayatiṣyāmahe / (KSak_1.30a_2)

rājā -- (sasaṃbhramam) gacchantu bhavatyaḥ / vayam apy āśrama-pīḍā yathā na bhavati tathā prayatiṣyāmahe /

(sarve uttiṣṭhanti) (KSak_1.30a5)

(sarve uttiṣṭhanti)

sakhyau ārya asaṃbhāvitātithisatkāraṃ bhūyo 'pi prekṣaṇanimittaṃ lajjāmahe āryaṃ vijñāpayitum / (KSak_1.30a6)

sakhyau -- ārya asaṃbhāvita-atithi-satkāraṃ bhūyo 'pi prekṣaṇa-nimittaṃ lajjāmahe āryaṃ vijñāpayitum /

rājā mā maivam / darśanenaiva bhavatīnāṃ puraskṛto 'smi / (KSak_1.30a_3)

rājā -- mā ma aivam / darśanena eva bhavatīnāṃ puraskṛto 'smi /

śaku anasūye abhinavakuśasūcyā parīkṣataṃ caraṇaṃ kurabakaśākhāparilagnaṃ ca valkalam / tāvat paripālayata māṃ yāvad etan mocayāmi / (KSak_1.30a_4)

śaku-- anasūye abhinava-kuśa-sūcyā parīkṣataṃ caraṇaṃ kurabaka-śākhā-parilagnaṃ ca valkalam / tāvat paripālayata māṃ yāvad etan mocayāmi /

(śakuntalā rājānam avalokayantī savyājaṃ vilambya saha sakhībhyāṃ niṣkrāntā) (KSak_1.30a_5)

(śakuntalā rājānam avalokayantī savyājaṃ vilambya saha sakhībhyāṃ niṣkrāntā)

rājā mandautsukyo 'smi nagaragamanaṃ prati / yāvad anuyātrikān sametya nātidūre tapovanasya niveśayeyam / na khalu śaknomi śakuntalāvyāpārād ātmānaṃ nivartayitum / mama hi (KSak_1.31b1)

rājā -- manda-autsukyo 'smi nagara-gamanaṃ prati / yāvad anuyātrikān sametya na atidūre tapo-vanasya niveśayeyam / na khalu śaknomi śakuntalā-vyāpārād ātmānaṃ nivartayitum / mama hi

gacchati puraḥ śarīraṃ dhāvati paścād asaṃstutaṃ cetaḥ /
cīnāṃśukam iva ketoḥ prativātaṃ nīyamānasya // KSak_1.31

gacchati puraḥ śarīraṃ dhāvati paścād asaṃstutaṃ cetaḥ / cīna-aṃśukam iva ketoḥ prativātaṃ nīyamānasya //

(iti niṣkrāntāḥ sarve) (KSak_1.31a)

(iti niṣkrāntāḥ sarve)

(tataha praviśati viṣaṇṇo vidūṣakaḥ) (KSak_2.1b1)

(tataha praviśati viṣaṇṇo vidūṣakaḥ)

vidūṣaka (niḥśvasya) bho disṭam / etasya mṛgayāśīlasya rājño vayasyabhāvena nirviṇṇo 'smi / ayaṃ mṛgo 'yaṃ vahāro 'yaṃ śārdūla iti madhyāhne 'pi grīṣmaviralapādapachāyāsu vanarājiṣv āhiṇḍayate aṭatīto 'ṭavī / patrasaṃkarakaṣāyāṇi kaduṣṇāni girinadījalāni pīyante / aniyatavelaṃ śūlyamāṃsabhūyiṣṭha āhāro bhujyate / turagānudhāvanakaṇḍitasaṃdhe rātrāv api nikāmaṃ śayitavyaṃ nāsti / tato mahaty eva pratyūṣe dāsyāḥ putraiḥ śakunilubdhakair vanagrahaṇakolāhalena pratibodhito 'smi / iyatedānīm api pīḍā na kiṣkrāmati / tato gaṇḍasyopari piṇḍakaḥ saṃvṛttaḥ / hyaḥ kilāsmāsv avahīneṣu tatra bhavato mṛgānusāreṇāśramapadaṃ praviṣṭasya tāpasakanyakā śakuntalā mamādhanyatayā darśitā / sāṃprataṃ nagaragamanāya manaḥ katham api na karoti / adya api tasya tām eva cintayato 'kṣṇoḥ prabhātam āsīt / kā gatiḥ / yāvat taṃ kṛtācāraparikramaṃ paśyāmi / (iti parikramyāvalokya ca) (KSak_2.1b2)

vidūṣaka -- (niḥśvasya) bho disṭam / etasya mṛgayā-śīlasya rājño vayasya-bhāvena nirviṇṇo 'smi / ayaṃ mṛgo 'yaṃ vahāro 'yaṃ śārdūla iti madhya-ahne 'pi grīṣma-virala-pādapa-chāyāsu vana-rājiṣv āhiṇḍayate aṭatīto 'ṭavī / patra-saṃkara-kaṣāyāṇi kaduṣṇāni giri-nadī-jalāni pīyante / aniyata-velaṃ śūlya-māṃsa-bhūyiṣṭha āhāro bhujyate / turaga-anudhāvana-kaṇḍita-saṃdhe rātrāv api nikāmaṃ śayitavyaṃ na asti / tato mahaty eva pratyūṣe dāsyāḥ putraiḥ śakuni-lubdhakair vana-grahaṇa-kolāhalena pratibodhito 'smi / iyata īdānīm api pīḍā na kiṣkrāmati / tato gaṇḍasya upari piṇḍakaḥ saṃvṛttaḥ / hyaḥ kila asmāsv avahīneṣu tatra bhavato mṛga-anusāreṇā aśrama-padaṃ praviṣṭasya tāpasa-kanyakā śakuntalā mama adhanyatayā darśitā / sāṃprataṃ nagara-gamanāya manaḥ katham api na karoti / adya api tasya tām eva cintayato 'kṣṇoḥ prabhātam āsīt / kā gatiḥ / yāvat taṃ kṛta-ācāra-parikramaṃ paśyāmi / (iti parikramya avalokya ca)

eṣa bāṇāsanahastābhir yavanībhir vanapuṣpamālādhāriṇībhiḥ parivṛta ita evāgachati priyavayasyaḥ / bhavatu / aṅgabhaṅgavikala iva bhūtvā sthāsyāmi / yady evam api nāma viśramaṃ labheya / (iti daṇḍakāṣṭham avalambya sthitaḥ) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaparivāro rājā) (KSak_2.1b3)

eṣa bāṇa-āsana-hastābhir yavanībhir vana-puṣpa-mālā-dhāriṇībhiḥ parivṛta ita evā agachati priya-vayasyaḥ / bhavatu / aṅga-bhaṅga-vikala iva bhūtvā sthāsyāmi / yady evam api nāma viśramaṃ labheya / (iti daṇḍa-kāṣṭham avalambya sthitaḥ) (tataḥ praviśati yathā-nirdiṣṭa-parivāro rājā)

rājā (KSak_2.1b1_0)

rājā --

kāmaṃ priyā na sulabhā manas tu tadbhāvadarśanāśvāsi /
akṛtārthe 'pi manasije ratim ubhayaprārthanā kurute // KSak_2.1

kāmaṃ priyā na sulabhā manas tu tad-bhāva-darśana-āśvāsi / akṛta-arthe 'pi manasije ratim ubhaya-prārthanā kurute //

(smitaṃ kṛtvā) evam ātmābhiprāyasaṃbhāviteṣṭajanacittavṛttiḥ prārthitā viḍambyate / (KSak_2.2b1)

(smitaṃ kṛtvā) evam ātma-abhiprāya-saṃbhāvita-iṣṭa-jana-citta-vṛttiḥ prārthitā viḍambyate /

snigdhaṃ vīkṣitam anyato 'pi nayane yat prerayantyā tayā
yātaṃ yac ca nitambayor gurutayā mandaṃ vilāsād iva /
mā gā ity uparuddhayā yad api sā sāsūyam uktā sakhī
sarvaṃ tat kila matparāyaṇam aho kāmī svatāṃ paśyati // KSak_2.2

snigdhaṃ vīkṣitam anyato 'pi nayane yat prerayantyā tayā yātaṃ yac ca nitambayor gurutayā mandaṃ vilāsād iva / mā gā ity uparuddhayā yad api sā sāsūyam uktā sakhī sarvaṃ tat kila mat-parāyaṇam aho kāmī svatāṃ paśyati //

vidūṣaka (tathāsthita eva) bho vayasya na me hastapādaṃ prasarati tad vān mātreṇa jāpayiṣyāmi / jayatu jayatu bhavān / (KSak_2.2a)

vidūṣaka -- (tathā-sthita eva) bho vayasya na me hasta-pādaṃ prasarati tad vān mātreṇa jāpayiṣyāmi / jayatu jayatu bhavān /

rājā kuto 'yaṃ gātropaghātaḥ / (KSak_2.2a_0)

rājā -- kuto 'yaṃ gātra-upaghātaḥ /

vidu kutaḥ kila svayam akṣyākulīkṛtyāśrukāraṇaṃ pṛcchasi / (KSak_2.2a_1)

vidu -- kutaḥ kila svayam akṣy-ākulī-kṛtya-aśru-kāraṇaṃ pṛcchasi /

rā na khalv avagacchāmi / (KSak_2.2a_2)

rā -- na khalv avagacchāmi /

vidu bho vayasya yad vetasaḥ kubjalīlāṃ viḍambayati tat kim ātmanaḥ prabhāveṇa nanu nadīvegasya / (KSak_2.2a5)

vidu -- bho vayasya yad vetasaḥ kubja-līlāṃ viḍambayati tat kim ātmanaḥ prabhāveṇa nanu nadī-vegasya /

rā nadīvegas tatra kāraṇam / (KSak_2.2a6)

rā -- nadī-vegas tatra kāraṇam /

vidu mama api bhavān / (KSak_2.2a_3)

vidu -- mama api bhavān /

rā katham iva / (KSak_2.2a_4)

rā -- katham iva /

vidu evaṃ rājakāryāṇy ujjhitvaitādṛśa ākulapradeśe vanacaravṛttinā tvayā bhavitavyam / yat satyaṃ pratyahaṃ śvāpadasamutsāraṇaiḥ saṃkṣobhitasaṃdhibandhānāṃ mama gātrāṇām anīśo 'smi saṃvṛttaḥ / tat prasīda me / ekāham api tāvad viśramyatām / (KSak_2.2a_5)

vidu -- evaṃ rāja-kāryāṇy ujjhitva aitādṛśa ākula-pradeśe vana-cara-vṛttinā tvayā bhavitavyam / yat satyaṃ pratyahaṃ śvā-pada-samutsāraṇaiḥ saṃkṣobhita-saṃdhi-bandhānāṃ mama gātrāṇām anīśo 'smi saṃvṛttaḥ / tat prasīda me / eka āham api tāvad viśramyatām /

rājā (svagatam) ayaṃ caivam āha / mama api kāśyapasutām anusmṛtya mṛgayāviklavaṃ cetaḥ / kutaḥ (KSak_2.3b1)

rājā -- (svagatam) ayaṃ ca evam āha / mama api kāśyapa-sutām anusmṛtya mṛgayā-viklavaṃ cetaḥ / kutaḥ

na namayitum adhijyam asmi śakto dhanur idam āhitasāyakaṃ mṛgeṣu /
sahavasatim upetya yaiḥ priyāyāḥ kṛta iva mugdhavilokopadeśaḥ // KSak_2.3

na namayitum adhijyam asmi śakto dhanur idam āhita-sāyakaṃ mṛgeṣu / saha-vasatim upetya yaiḥ priyāyāḥ kṛta iva mugdha-viloka-upadeśaḥ //

vidu (rājño mukhaṃ vilokya) atrabhavān kim api hṛdaye kṛtvā mantrayate / araṇye mayā ruditam āsīt / (KSak_2.3a)

vidu -- (rājño mukhaṃ vilokya) atra-bhavān kim api hṛdaye kṛtvā mantrayate / araṇye mayā ruditam āsīt /

rā (sasmitam) kim anyat / anatikramaṇīyaṃ me suhṛdvākyam iti sthito 'smi / (KSak_2.3a_0)

rā -- (sasmitam) kim anyat / anatikramaṇīyaṃ me suhṛd-vākyam iti sthito 'smi /

vidu ciraṃ jīva / (iti gantum ichati) (KSak_2.3a_1)

vidu -- ciraṃ jīva / (iti gantum ichati)

rā vayasya tiṣṭha / sāvaśeṣaṃ me vacaḥ / (KSak_2.3a_2)

rā -- vayasya tiṣṭha / sāvaśeṣaṃ me vacaḥ /

vidu ājñāpayatu bhavān / (KSak_2.3a5)

vidu -- ājñāpayatu bhavān /

rā viśrāntena bhavatā mama apy ekasminn anāyāse karmaṇi sahāyena bhavitavyam / (KSak_2.3a6)

rā -- viśrāntena bhavatā mama apy ekasminn anāyāse karmaṇi sahāyena bhavitavyam /

vidu kiṃ modakakhādikāyām / tena hy ayaṃ sugṛhītaḥ kṣaṇaḥ / (KSak_2.3a_3)

vidu -- kiṃ modaka-khādikāyām / tena hy ayaṃ sugṛhītaḥ kṣaṇaḥ /

rā yatra vakṣyāmi / kaḥ ko 'tra bhoḥ / (KSak_2.3a_4)

rā -- yatra vakṣyāmi / kaḥ ko 'tra bhoḥ /

(praviśya) (KSak_2.3a_5)

(praviśya)

dauvārika (praṇamya) ājñāpayatu bharttā / (KSak_2.3a0)

dauvārika -- (praṇamya) ājñāpayatu bharttā /

rā raivataka senāpatis tāvad āhūyatām / (KSak_2.3a1)

rā -- raivataka senā-patis tāvad āhūyatām /

dau tathā / (iti niṣkramya senāpatinā saha punaḥ praviśya) eṣa ājñāvacanotkaṇṭho bhartetodattadṛṣṭir eva tiṣṭhati / upasarpatv āryaḥ / (KSak_2.3a2)

dau -- tathā / (iti niṣkramya senā-patinā saha punaḥ praviśya) eṣa ājñā-vacana-utkaṇṭho bharta īto-datta-dṛṣṭir eva tiṣṭhati / upasarpatv āryaḥ /

seenā (rājānam avalokya) dṛṣṭadoṣā api svāmini mṛgayā kevalaṃ guṇa eva saṃvṛttā / tathā hi devaḥ (KSak_2.4b1)

seenā -- (rājānam avalokya) dṛṣṭa-doṣā api svāmini mṛgayā kevalaṃ guṇa eva saṃvṛttā / tathā hi devaḥ

anavaratadhanur jyāsphālanakrūrapūrva ravikiraṇasahiṣṇu svedaleśair abhinam /
apacitam api gātraṃ vyāyatatvād alakṣyaṃ giricara iva nāgaḥ prāṇasāraṃ bibharti // KSak_2.4

anavarata-dhanur jyā-āsphālana-krūra-pūrva ravi-kiraṇa-sahiṣṇu sveda-leśair abhinam / apacitam api gātraṃ vyāyatatvād alakṣyaṃ giri-cara iva nāgaḥ prāṇa-sāraṃ bibharti //

(upetya) jayatu jayatu svāmī / gṛhītaśvāpadam araṇyam / kim anyatrāvasthīyate / (KSak_2.4a)

(upetya) jayatu jayatu svāmī / gṛhīta-śvā-padam araṇyam / kim anyatra-avasthīyate /

rājā mandotsāhaḥ kṛto 'smi mṛgayāpavādinā mādhavyena / (KSak_2.4a_0)

rājā -- manda-utsāhaḥ kṛto 'smi mṛgayā-apavādinā mādhavyena /

senāpati (janāntikam) sakhe sthirapratibandho bhava / ahaṃ tāvat svāminaś cittavṛttim anuvartiṣye / (prakāśam) pralapatv eṣa vaidheyaḥ / nanu prabhur eva nidarśanam / (KSak_2.4a_1)

senāpati -- (janāntikam) sakhe sthira-pratibandho bhava / ahaṃ tāvat svāminaś citta-vṛttim anuvartiṣye / (prakāśam) pralapatv eṣa vaidheyaḥ / nanu prabhur eva nidarśanam /

medaśchedakṛśodaraṃ laghu bhavaty utthānayogyaṃ vapuḥ
sattvānām api lakṣyate vikṛtimac cittaṃ bhayakrodhayoḥ /
utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yad iṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale
mithyā eva vyasanaṃ vadanti mṛgayām īdṛg vinodaḥ kutaḥ // KSak_2.5

medaś-cheda-kṛśa-udaraṃ laghu bhavaty utthāna-yogyaṃ vapuḥ sattvānām api lakṣyate vikṛtimac cittaṃ bhaya-krodhayoḥ / utkarṣaḥ sa ca dhanvināṃ yad iṣavaḥ sidhyanti lakṣye cale mithyā eva vyasanaṃ vadanti mṛgayām īdṛg vinodaḥ kutaḥ //

vidu apehi re utsāhahetuka / atrabhavān prakṛtim āpannaḥ / tvaṃ tāvad aṭavīto 'ṭavīm āhiṇḍamāno naranāsikālolupasya jīrṇaṛkṣasya kasya api mukhe patiṣyasi / (KSak_2.5a)

vidu -- apehi re utsāha-hetuka / atra-bhavān prakṛtim āpannaḥ / tvaṃ tāvad aṭavīto 'ṭavīm āhiṇḍamāno nara-nāsikā-lolupasya jīrṇa-ṛkṣasya kasya api mukhe patiṣyasi /

rā bhadra senāpate āśramasaṃnikṛṣṭe sthitāḥ smaḥ / atas te vaco nābhinandāmi / adya tāvat / (KSak_2.6b1)

rā -- bhadra senā-pate āśrama-saṃnikṛṣṭe sthitāḥ smaḥ / atas te vaco na abhinandāmi / adya tāvat /

gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgair muhus tāḍitam
chāyābaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romantham abhyasyatu /
viśrabdhaṃ kriyatāṃ vahāratatibhir mustākṣatiḥ palvale
viśrāmaṃ labhatām idaṃ ca śithitalajyābandham asmaddhanuḥ // KSak_2.6

gāhantāṃ mahiṣā nipāna-salilaṃ śṛṅgair muhus tāḍitam chāyā-baddha-kadambakaṃ mṛga-kulaṃ romantham abhyasyatu / viśrabdhaṃ kriyatāṃ vahāra-tatibhir mustā-kṣatiḥ palvale viśrāmaṃ labhatām idaṃ ca śithitala-jyā-bandham asmad-dhanuḥ //

senāpati yat prabhaviṣṇave rocate / (KSak_2.6a)

senāpati -- yat prabhaviṣṇave rocate /

rā tena hi nivartaya pūrvagatān vanagrāhiṇaḥ / yathā na me sainikās tapovanam uparundhanti tathā niṣeddhavyāḥ / paśya / (KSak_2.7b1)

rā -- tena hi nivartaya pūrva-gatān vana-grāhiṇaḥ / yathā na me sainikās tapo-vanam uparundhanti tathā niṣeddhavyāḥ / paśya /

śamapradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍhaṃ hi dātātmakam asti tejaḥ /
sparśānukūleva sūryakāntās tadanyatejo 'bhibhavād vamanti // KSak_2.7

śama-pradhāneṣu tapo-dhaneṣu gūḍhaṃ hi dāta-ātmakam asti tejaḥ / sparśa-anukūla īva sūrya-kāntās tad-anya-tejo 'bhibhavād vamanti //

senā yad ājñāpayati svāmī / (KSak_2.7a)

senā -- yad ājñāpayati svāmī /

vidu vidhvaṃsatāṃ te utsāhavṛttāntaḥ / (KSak_2.7a_0)

vidu -- vidhvaṃsatāṃ te utsāha-vṛtta-antaḥ /

(niṣkrāntaḥ senāpatiḥ) (KSak_2.7a_1)

(niṣkrāntaḥ senā-patiḥ)

rājā (parijanaṃ vilokya) apanayantu bhavatyo mṛgayāveśam / raivataka tvam api svaṃ niyogam aśūnyaṃ kuru / (KSak_2.7a_2)

rājā -- (parijanaṃ vilokya) apanayantu bhavatyo mṛgayā-veśam / raivataka tvam api svaṃ niyogam aśūnyaṃ kuru /

parijana yad deva ājñāpayati / (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_2.7a5)

parijana -- yad deva ājñāpayati / (iti niṣkrāntaḥ)

vidu kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam / sāṃpratam etasmin pādapachāyāviracitavitānasanāthe śilātale niṣīdatu bhavān yāvad aham api sukhāsīno bhavāmi / (KSak_2.7a6)

vidu -- kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam / sāṃpratam etasmin pādapa-chāyā-viracita-vitāna-sanāthe śilā-tale niṣīdatu bhavān yāvad aham api sukha-āsīno bhavāmi /

rājā gacchāgrataḥ / (KSak_2.7a_3)

rājā -- gaccha agrataḥ /

vidu etu bhavān / (KSak_2.7a_4)

vidu -- etu bhavān /

(ity ubhau parikramyopaviṣṭau ) (KSak_2.7a_5)

(ity ubhau parikramya upaviṣṭau )

rā mādhavya anavāptacakṣuḥ phalo 'si / yena tvayā darśanīyaṃ na dṛṣṭam / (KSak_2.7a0)

rā -- mādhavya anavāpta-cakṣuḥ phalo 'si / yena tvayā darśanīyaṃ na dṛṣṭam /

vidu nanu bhavān agrato me vartate / (KSak_2.7a1)

vidu -- nanu bhavān agrato me vartate /

rā sarvaḥ kāntam ātmīyaṃ paśyati / ahaṃ tu tām āśramalalāmabhūtāṃ śakuntalām adhikṛtya bravīmi / (KSak_2.7a2)

rā -- sarvaḥ kāntam ātmīyaṃ paśyati / ahaṃ tu tām āśrama-lalāma-bhūtāṃ śakuntalām adhikṛtya bravīmi /

vidu (svagatam) bhavatu / asyāvasaraṃ na dāsye / (KSak_2.7a3)

vidu -- (svagatam) bhavatu / asya avasaraṃ na dāsye /

(prakāśam) bho vayasya te tāpasakanyakābhyarthanīyā dṛśyate / (KSak_2.7a4)

(prakāśam) bho vayasya te tāpasa-kanyaka ābhyarthanīyā dṛśyate /

rā sakhe na parihārye vastuni pauravāṇāṃ manaḥ pravartate / (KSak_2.8b1)

rā -- sakhe na parihārye vastuni pauravāṇāṃ manaḥ pravartate /

surayuvatisaṃbhavaṃ kila muner apatyaṃ tad ujjhitādhigatam /
arkasyopari śithilaṃ cyutam iva navamālikākusumam // KSak_2.8

sura-yuvati-saṃbhavaṃ kila muner apatyaṃ tad ujjhita-adhigatam / arkasya upari śithilaṃ cyutam iva nava-mālikā-kusumam //

vidu )vihasya) yathā kasya api piṇḍakharjūrair udvejitasya tiṇḍyām (tintiṇyām) abhilāṣo bhavet tathā strīratnaparibhogiṇaḥ bhavata iyam abhyarthanā / (KSak_2.8a)

vidu -- )vihasya) yathā kasya api piṇḍa-kharjūrair udvejitasya tiṇḍyām (tintiṇyām) abhilāṣo bhavet tathā strī-ratna-paribhogiṇaḥ bhavata iyam abhyarthanā /

rā na tāvad enāṃ paśyāmi yenaivam avādīḥ / (KSak_2.8a_0)

rā -- na tāvad enāṃ paśyāmi yena evam avādīḥ /

vidu tat khalu ramaṇīyaṃ yad bhavato 'pi vismayam utpādayati / (KSak_2.8a_1)

vidu -- tat khalu ramaṇīyaṃ yad bhavato 'pi vismayam utpādayati /

rā vayasya kiṃ bahunā / (KSak_2.9b1)

rā -- vayasya kiṃ bahunā /

citre niveśye parikalpitasattvayogā
rūpoccayena manasā vidhinā kṛtā nu /
strīratnasṛṣṭir aparā pratibhāti sā me
dhātur vibhutvam anucintya vapuś ca tasyāḥ // KSak_2.9

citre niveśye parikalpita-sattva-yogā rūpa-uccayena manasā vidhinā kṛtā nu / strī-ratna-sṛṣṭir aparā pratibhāti sā me dhātur vibhutvam anucintya vapuś ca tasyāḥ //

vidu yady evaṃ pratyādeśa idānīṃ rūpavatīnām / (KSak_2.9a)

vidu -- yady evaṃ pratyādeśa idānīṃ rūpavatīnām /

rā idaṃ ca me manasi vartate / (KSak_2.10b1)

rā -- idaṃ ca me manasi vartate /

anāghrātaṃ puṣpaṃ kisalayam alūnaṃ kararuhair anāviddhaṃ ratnaṃ madhu navam anāsvāditarasam /
akhaṇḍaṃ puṣyānāṃ phalam iva ca tadrūpam anaghaṃ na jāne bhoktāraṃ kam iha samupasthāsyati vidhiḥ // KSak_2.10

anāghrātaṃ puṣpaṃ kisalayam alūnaṃ kara-ruhair anāviddhaṃ ratnaṃ madhu navam anāsvādita-rasam / akhaṇḍaṃ puṣyānāṃ phalam iva ca tad-rūpam anaghaṃ na jāne bhoktāraṃ kam iha samupasthāsyati vidhiḥ //

vidu tena hi laghu paritrāyatām enāṃ bhavān / mā kasya api tapasvina iṅgudītairacikkaṇaśīrṣasya haste patiṣyati / (KSak_2.10a)

vidu -- tena hi laghu paritrāyatām enāṃ bhavān / mā kasya api tapasvina iṅgudī-taira-cikkaṇa-śīrṣasya haste patiṣyati /

rā paravatī khalu tatrabhavatī / na ca saṃnihito 'tra gurujanaḥ / (KSak_2.10a_0)

rā -- paravatī khalu tatra-bhavatī / na ca saṃnihito 'tra guru-janaḥ /

vidu atha bhavantam antareṇa kīdṛśas tasyā dṛṣṭirāgaḥ / (KSak_2.10a_1)

vidu -- atha bhavantam antareṇa kīdṛśas tasyā dṛṣṭi-rāgaḥ /

rājā nisargād evāpragalbhas tapasvikanyājanaḥ / tathāpi tu (KSak_2.11b1)

rājā -- nisargād eva apragalbhas tapasvi-kanyā-janaḥ / tatha āpi tu

abhimukhe mayi saṃhṛtam īkṣitaṃ hasitam anyanimitakṛtodayam /
vinayavāritavṛttir atas tayā na vivṛto madano na ca saṃvṛtaḥ // KSak_2.11

abhimukhe mayi saṃhṛtam īkṣitaṃ hasitam anya-nimita-kṛta-udayam / vinaya-vārita-vṛttir atas tayā na vivṛto madano na ca saṃvṛtaḥ //

vidu na khalu dṛṣṭamātrasya tavāṅkaṃ samārohati / (KSak_2.11a)

vidu -- na khalu dṛṣṭa-mātrasya tava aṅkaṃ samārohati /

rājā mithaḥ prasthāne punaḥ śālīnatayā api kāmam āviṣkṛto bhāvas tatrabhavatyā / tathā hi / (KSak_2.12b1)

rājā -- mithaḥ prasthāne punaḥ śālīnatayā api kāmam āviṣkṛto bhāvas tatra-bhavatyā / tathā hi /

darbhāṅkureṇa caraṇaḥ kṣata ity akhāṇḍe tanvī sthitā katicid eva padāni gatvā /
āsīd vivṛttavadanā ca vimocayantī śākhāsu valkalam asaktam api drumāṇām // KSak_2.12

darbha-aṅkureṇa caraṇaḥ kṣata ity akhāṇḍe tanvī sthitā katicid eva padāni gatvā / āsīd vivṛtta-vadanā ca vimocayantī śākhāsu valkalam asaktam api drumāṇām //

vidu tena hi gṛhītapātheyo bhava / kṛtaṃ tvayopavanaṃ tapovanam iti paśyāmi / (KSak_2.12a)

vidu -- tena hi gṛhīta-pātheyo bhava / kṛtaṃ tvaya ūpavanaṃ tapo-vanam iti paśyāmi /

rā sakhe tapasvibhiḥ kaiścit parijñāto 'smi / cintaya tāvat kenāpadeśena punar āśramapadaṃ gacchāmaḥ / (KSak_2.12a_0)

rā -- sakhe tapasvibhiḥ kaiścit parijñāto 'smi / cintaya tāvat kena apadeśena punar āśrama-padaṃ gacchāmaḥ /

vidu ko 'paro 'padeśo yuṣmākaṃ rājñām / nīvāraṣaṣṭhabhāgam asmākam upaharantv iti / (KSak_2.12a_1)

vidu -- ko 'paro 'padeśo yuṣmākaṃ rājñām / nīvāra-ṣaṣṭha-bhāgam asmākam upaharantv iti /

rā mūrkha anyam eva bhāgadheyam ete tapasvino nirvapanti yo ratnarāśīn api vihāyābhinandyate / paśya / (KSak_2.13b1)

rā -- mūrkha anyam eva bhāga-dheyam ete tapasvino nirvapanti yo ratna-rāśīn api vihāya abhinandyate / paśya /

yad uttiṣṭhati varṇebhyo nṛpāṇāṃ kṣayi tat phalam /
tapaḥṣaḍbhāgam akṣayyaṃ dadaty āraṇyakā hi naḥ // KSak_2.13

yad uttiṣṭhati varṇebhyo nṛpāṇāṃ kṣayi tat phalam / tapaḥ-ṣaḍ-bhāgam akṣayyaṃ dadaty āraṇyakā hi naḥ //

(nepathye) (KSak_2.13a)

(nepathye)

hanta siddhārthau svaḥ / (KSak_2.13a_0)

hanta siddha-arthau svaḥ /

rā (karṇaṃ dattvā) aye dhīrapraśāntasvarais tapasvibhir bhavitavyam / (KSak_2.13a_1)

rā -- (karṇaṃ dattvā) aye dhīra-praśānta-svarais tapasvibhir bhavitavyam /

(praviśya) (KSak_2.13a_2)

(praviśya)

jayatu jayatu bhartā / etau dvau ṛṣikumārau pratīhārabhūmim upasthitau / (KSak_2.13a5)

jayatu jayatu bhartā / etau dvau ṛṣi-kumārau pratīhāra-bhūmim upasthitau /

rājā tena hy avilambitaṃ praveśaya tau / (KSak_2.13a6)

rājā -- tena hy avilambitaṃ praveśaya tau /

(ubhau rājānaṃ vilokayataḥ) (KSak_2.13a_4)

(ubhau rājānaṃ vilokayataḥ)

prathamaḥ aho dīptimato 'pi viśvasanīyatayāsya vapuṣaḥ / athavā upapannam etad asminn ṛṣibhyo nātibhinne rājani / kutaḥ (KSak_2.14b1)

prathamaḥ -- aho dīptimato 'pi viśvasanīyataya āsya vapuṣaḥ / athavā upapannam etad asminn ṛṣibhyo na atibhinne rājani / kutaḥ

adhyākrāntā vasatir amunā apy āśrame sarvabhogye
rakṣāyogād ayam api tapaḥ pratyahaṃ saṃcinoti /
asyāpi dyāṃ spṛśati vaśinaś cāraṇadvandvagītaḥ
puṇyaḥśabdo munir iti muhuhḥ kevalaṃ rājapūrvaḥ // KSak_2.14

adhyākrāntā vasatir amunā apy āśrame sarva-bhogye rakṣā-yogād ayam api tapaḥ pratyahaṃ saṃcinoti / asya api dyāṃ spṛśati vaśinaś cāraṇa-dvandva-gītaḥ puṇyaḥ-śabdo munir iti muhuhḥ kevalaṃ rāja-pūrvaḥ //

dvitīyaḥ gautama ayaṃ sa balabhit sakho duṣyantaḥ / (KSak_2.14a)

dvitīyaḥ -- gautama ayaṃ sa balabhit sakho duṣyantaḥ /

prathama atha kim / (KSak_2.14a_0)

prathama -- atha kim /

dvitīyahḥ tena hi (KSak_2.15b1)

dvitīyahḥ -- tena hi

naitac citraṃ yad ayam udadhiśyāmasīmāṃ dharitrīm ekaḥ kṛtsnāṃ nagaraparighaprāṃśubāhur bhunakti /
kale, p. 78 āśaṃsante samitiṣu surā baddhavairā hi daityair asyādhijye dhanuṣi vijayaṃ pauruhūte ca vajre // KSak_2.15

na etac citraṃ yad ayam udadhi-śyāma-sīmāṃ dharitrīm ekaḥ kṛtsnāṃ nagara-parigha-prāṃśu-bāhur bhunakti / āśaṃsante samitiṣu surā baddha-vairā hi daityair asya adhijye dhanuṣi vijayaṃ pauruhūte ca vajre //

ubhau (upagamya) vijayasva rājan / (KSak_2.15a)

ubhau -- (upagamya) vijayasva rājan /

rā (āsanād utthāya) abhivādaye bhavantau / (KSak_2.15a_0)

rā -- (āsanād utthāya) abhivādaye bhavantau /

ubhau svasti bhavate / (iti phalāny upaharataḥ) (KSak_2.15a_1)

ubhau -- svasti bhavate / (iti phalāny upaharataḥ)

rā (sapraṇāmaṃ parigṛhya) ājñāpayitum icchāmi / (KSak_2.15a_2)

rā -- (sapraṇāmaṃ parigṛhya) ājñāpayitum icchāmi /

ubhau vidito bhavān āśramasadām ihasthaḥ / tena bhavantaṃ prārthayante / (KSak_2.15a_3)

ubhau -- vidito bhavān āśrama-sadām ihasthaḥ / tena bhavantaṃ prārthayante /

rā kim ājñāpayanti / (KSak_2.15a_4)

rā -- kim ājñāpayanti /

ubhau tatrabhavataḥ kaṇvasya maharṣer asāṃnidhyād rakṣāṃsi neṣṭivighnam utpādayanti / tat katipayarātraṃ sārathidvitīyena bhavatā sanāthīkriyatām āśrama iti / (KSak_2.15a_5)

ubhau -- tatra-bhavataḥ kaṇvasya maharṣer asāṃnidhyād rakṣāṃsi na iṣṭi-vighnam utpādayanti / tat katipaya-rātraṃ sārathi-dvitīyena bhavatā sanāthī-kriyatām āśrama iti /

rā anugṛhīto 'smi / (KSak_2.15a_6)

rā -- anugṛhīto 'smi /

vidu (apavārya) eṣā idānīm anukūlā te 'bhyarthanā / (KSak_2.15a_7)

vidu -- (apavārya) eṣā idānīm anukūlā te 'bhyarthanā /

rā (smitaṃ kṛtvā) raivataka madvacanād ucyatāṃ sārathiḥ / sabāṇāsanaṃ ratham upasthāpaya iti / (KSak_2.15a_8)

rā -- (smitaṃ kṛtvā) raivataka mad-vacanād ucyatāṃ sārathiḥ / sabāṇa-āsanaṃ ratham upasthāpaya iti /

dau yad deva ājñāpayati / (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_2.15a_9)

dau -- yad deva ājñāpayati / (iti niṣkrāntaḥ)

ubhau (saharṣam) (KSak_2.16b1)

ubhau -- (saharṣam)

anukāriṇi pūrveṣāṃ yuktarūpam idaṃ tvayi /
āpannābhayasatreṣu dīkṣitāḥ khalu pauravāḥ // KSak_2.16

anukāriṇi pūrveṣāṃ yukta-rūpam idaṃ tvayi / āpanna-abhaya-satreṣu dīkṣitāḥ khalu pauravāḥ //

rā (sapraṇāmam) gacchatāṃ puro bhavantau / aham apy anupadam āgata eva / (KSak_2.16a)

rā -- (sapraṇāmam) gacchatāṃ puro bhavantau / aham apy anupadam āgata eva /

ubhau vijayasva (iti niṣkrāntau) (KSak_2.16a_0)

ubhau -- vijayasva (iti niṣkrāntau)

rā mādhavya apy asti śakuntalādarśane kutūhalam / (KSak_2.16a_1)

rā -- mādhavya apy asti śakuntalā-darśane kutūhalam /

vidu prathamaṃ saparivāham āsīt / idānīṃ rākṣasavṛttāntena bindur api nāvaśeṣitaḥ / (KSak_2.16a_2)

vidu -- prathamaṃ saparivāham āsīt / idānīṃ rākṣasa-vṛtta-antena bindur api na avaśeṣitaḥ /

vidu eṣa rākṣasād rakṣito 'smi / (KSak_2.16a_4)

vidu -- eṣa rākṣasād rakṣito 'smi /

(praviśya) (KSak_2.16a_5)

(praviśya)

dau sajjo ratho bhartur vijayaprasthānam apekṣate / eṣa punar nagarād devīnāṃ jñaptiharaḥ karabhaka āgataḥ (KSak_2.16a_6)

dau -- sajjo ratho bhartur vijaya-prasthānam apekṣate / eṣa punar nagarād devīnāṃ jñapti-haraḥ karabhaka āgataḥ

rā (sādaram) im ambābhiḥ preṣitaḥ / (KSak_2.16a_7)

rā -- (sādaram) im ambābhiḥ preṣitaḥ /

dau atha kim / (KSak_2.16a_8)

dau -- atha kim /

rā nanu praveśyatām / (KSak_2.16a_9)

rā -- nanu praveśyatām /

dau tathā / (iti niṣkramya karabhakeṇa saha praviśya) eṣa bhartā / upasarpa / (KSak_2.16a_10)

dau -- tathā / (iti niṣkramya karabhakeṇa saha praviśya) eṣa bhartā / upasarpa /

karabhaka jayatu jayatu bhartā / devy ājñāpayati / āgāmini caturthadivase pravṛttapāraṇo me upavāso bhaviṣyati / tatra dīrghāyuṣāvaśyaṃ saṃbhāvanīyeti / (KSak_2.16a_11)

karabhaka -- jayatu jayatu bhartā / devy ājñāpayati / āgāmini caturtha-divase pravṛtta-pāraṇo me upavāso bhaviṣyati / tatra dīrgha-āyuṣa āvaśyaṃ saṃbhāvanīya īti /

rā itas tapasvikāryam / ito gurujanājñā / dvayam apy anatikramaṇīyam / kim atra pratividheyam / (KSak_2.16a_12)

rā -- itas tapasvi-kāryam / ito guru-jana-ājñā / dvayam apy anatikramaṇīyam / kim atra pratividheyam /

vidu triśaṅkur ivāntarā tiṣṭha / (KSak_2.16a5)

vidu -- triśaṅkur iva antarā tiṣṭha /

rā satyam ākulībhūto 'smi / (KSak_2.17b1)

rā -- satyam ākulī-bhūto 'smi /

kṛtyayor bhinnadeśatvād dvaidhībhavati me manaḥ /
puraḥ patihataṃ śaile srotaḥ srotovaho yathā // KSak_2.17

kṛtyayor bhinna-deśatvād dvaidhī-bhavati me manaḥ / puraḥ patihataṃ śaile srotaḥ sroto-vaho yathā //

(vicintya) sakhe tvam ambayā putra iti pratigṛhītaḥ / ato bhavān itaḥ pratinivṛtya tapasvikāryavyagramānasaṃ mām āvedya tatrabhavatīnāṃ putrakṛtyam anuṣṭhātum arhati / (KSak_2.17a)

(vicintya) sakhe tvam ambayā putra iti pratigṛhītaḥ / ato bhavān itaḥ pratinivṛtya tapasvi-kārya-vyagra-mānasaṃ mām āvedya tatra-bhavatīnāṃ putra-kṛtyam anuṣṭhātum arhati /

vidu na khalu māṃ rakṣobhīrukaṃ gaṇayasi / (KSak_2.17a_0)

vidu -- na khalu māṃ rakṣo-bhīrukaṃ gaṇayasi /

rā (sasmitam) katham etad bhavati saṃbhāvyate / (KSak_2.17a_1)

rā -- (sasmitam) katham etad bhavati saṃbhāvyate /

vidu yathā rājānujena gantavyaṃ tathā gacchāmi / (KSak_2.17a_2)

vidu -- yathā rāja-anujena gantavyaṃ tathā gacchāmi /

rā nanu tapovanoparodhaḥ pariharaṇīya iti sarvān ānuyātrikāṃs tvayaiva saha prasthāpayāmi / (KSak_2.17a5)

rā -- nanu tapo-vana-uparodhaḥ pariharaṇīya iti sarvān ānuyātrikāṃs tvaya aiva saha prasthāpayāmi /

vidu (sagarvam) tena hi yuvarājo 'smīdānīṃ saṃvṛttaḥ / (KSak_2.17a6)

vidu -- (sagarvam) tena hi yuva-rājo 'smi idānīṃ saṃvṛttaḥ /

rā (svagatam) capalo 'yaṃ baṭuḥ / kadācid asmatprārthanām antaḥpurebhyaḥ kathayet / bhavatu / enam evaṃ vakṣye / (vidūṣakaṃ haste gṛhītvā / prakāśam) vayasya ṛṣigauravād āśramaṃ gacchāmi / na khalu satyam eva tāpasakanyakāyāṃ mamābhilāṣaḥ / paśya / (KSak_2.17a_3)

rā -- (svagatam) capalo 'yaṃ baṭuḥ / kadācid asmat-prārthanām antaḥ-purebhyaḥ kathayet / bhavatu / enam evaṃ vakṣye / (vidūṣakaṃ haste gṛhītvā / prakāśam) vayasya ṛṣi-gauravād āśramaṃ gacchāmi / na khalu satyam eva tāpasa-kanyakāyāṃ mama abhilāṣaḥ / paśya /

kva vayaṃ kva parokṣamanmatho mṛgaśāvaiḥ samam edhito janaḥ /
parihāsavijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vacaḥ // KSak_2.18

kva vayaṃ kva parokṣa-manmatho mṛga-śāvaiḥ samam edhito janaḥ / parihāsa-vijalpitaṃ sakhe parama-arthena na gṛhyatāṃ vacaḥ //

vidu atha kim / (KSak_2.18a)

vidu -- atha kim /

(iti niṣkrāntāḥ sarve) (KSak_2.18a_0)

(iti niṣkrāntāḥ sarve)

(tataḥ praviśati kuśān ādāya yajamānaśiṣyaḥ) (KSak_3.1b1)

(tataḥ praviśati kuśān ādāya yajamāna-śiṣyaḥ)

śiṣya aho mahānubhāvaḥ pārthivo duṣyantaḥ / yat praviṣṭamātra evāśramaṃ tatrabhavati nirupadravāṇi naḥ karmāṇi saṃvṛttāni / (KSak_3.1b1_0)

śiṣya -- aho mahānubhāvaḥ pārthivo duṣyantaḥ / yat praviṣṭa-mātra evā aśramaṃ tatra-bhavati nirupadravāṇi naḥ karmāṇi saṃvṛttāni /

kā kathā bāṇasaṃdhāne jyāśabdenaiva dūrataḥ /
huṃkāreṇeva dhanuṣaḥ sa hi vighnān apohati // KSak_3.1

kā kathā bāṇa-saṃdhāne jyā-śabdena eva dūrataḥ / huṃkāreṇa iva dhanuṣaḥ sa hi vighnān apohati //

yāvad imān vedisaṃstaraṇārthaṃ darbhān ṛtvigbhya upaharāmi / (parikramyāvalokya ca / ākāśe) priyaṃvade kasya idam uśīrānulepanaṃ mṛṇālavanti ca nalinīpatrāṇi nīyante / (śrutim abhinīya) kiṃ bravīṣi / ātapalaṅghanād balavad asvasthā śakuntalā tasyāḥ śarīranirvāpaṇāyeti /
KSak_3.1a tarhi yatnād upacaryatām / sā khalu bhagavataḥ kaṇvasya kulapater ucchvasitam / aham api tāvad vaitānikaṃ śānty udakam asyai gautamīhaste visarjayiṣyāmi / (KSak_3.1a)

yāvad imān vedi-saṃstaraṇa-arthaṃ darbhān ṛtvigbhya upaharāmi / (parikramya avalokya ca / ākāśe) priyaṃvade kasya idam uśīra-anulepanaṃ mṛṇālavanti ca nalinī-patrāṇi nīyante / (śrutim abhinīya) kiṃ bravīṣi / ātapa-laṅghanād balavad asvasthā śakuntalā tasyāḥ śarīra-nirvāpaṇāya iti / KSak_3.1a2 tarhi yatnād upacaryatām / sā khalu bhagavataḥ kaṇvasya kula-pater ucchvasitam / aham api tāvad vaitānikaṃ śānty udakam asyai gautamī-haste visarjayiṣyāmi /

(iti niṣkrāntaḥ)
KSak_3.1a viṣkambhakaḥ / (KSak_3.1a_0)

(iti niṣkrāntaḥ) KSak_3.1a4 viṣkambhakaḥ /

(tataḥ praviśati kāmayamānāvastho rājā) (KSak_3.1a5)

(tataḥ praviśati kāmayamāna-avastho rājā)

rājā (sacintaṃ niḥśvasya) (KSak_3.1a6)

rājā -- (sacintaṃ niḥśvasya)

jāne tapaso vīryaṃ sā bālā paravatīti me viditam /
alam asmi tato hṛdayaṃ tathāpi nedaṃ nivartayitum // KSak_3.2

jāne tapaso vīryaṃ sā bālā paravati īti me viditam / alam asmi tato hṛdayaṃ tatha āpi na idaṃ nivartayitum //

(madanabādhāṃ nirūpya) bhagavan kusumāyudha tvayā candramasā ca viśvasanīyābhyām atisaṃdhīyate kāmijanasārthaḥ / kutaḥ / (KSak_3.2a)

(madana-bādhāṃ nirūpya) bhagavan kusuma-āyudha tvayā candramasā ca viśvasanīyābhyām atisaṃdhīyate kāmi-jana-sārthaḥ / kutaḥ /

tava kusumaśaratvaṃ śītaraśmitvam indor
dvayam idam ayathārthaṃ dṛśyate madvidheṣu /
visṛjati himagarbhair agnim indur mayūkhais
tvam api kusumabāṇān vajrasārīkaroṣi // KSak_3.3

tava kusuma-śaratvaṃ śīta-raśmitvam indor dvayam idam ayathā-arthaṃ dṛśyate mad-vidheṣu / visṛjati hima-garbhair agnim indur mayūkhais tvam api kusuma-bāṇān vajra-sārī-karoṣi //

athavā / (KSak_3.3a)

athavā /

adya api nūnaṃ harakopavahninas tvayi jvalaty aurva ivāmburāśau /
tvam anyathā manmatha madvidhānāṃ bhasmāvaśeṣaḥ katham ittham uṣṇaḥ // KSak_3.3a_0

adya api nūnaṃ hara-kopa-vahninas tvayi jvalaty aurva iva ambu-rāśau / tvam anyathā manmatha mad-vidhānāṃ bhasma-avaśeṣaḥ katham ittham uṣṇaḥ //

aniśam api makaraketur manaor rujam āvahann abhimato me /
yadi madirāyatanayanāṃ tām adhikṛtya praharatīti // KSak_3.4

aniśam api makara-ketur manaor rujam āvahann abhimato me / yadi madira-āyata-nayanāṃ tām adhikṛtya praharati iti //

(sakhedaṃ parikramya) kva nu khalu saṃsthite karmaṇi sadasyair anujñātaḥ khinnam ātmānaṃ vinodayāmi /
KSak_3.4a (niḥśvasya) kiṃ nu khalu me priyādarśanād ṛte śaraṇam anyat / (KSak_3.4a)

(sakhedaṃ parikramya) kva nu khalu saṃsthite karmaṇi sadasyair anujñātaḥ khinnam ātmānaṃ vinodayāmi / KSak_3.4a2 (niḥśvasya) kiṃ nu khalu me priyā-darśanād ṛte śaraṇam anyat /

yāvad enām anviṣyāmi / (sūryam avalokya) imām ugrātapavelāṃ prāyeṇa latāvalayavatsu mālinītīreṣu sasakhījanā śakuntalā gamayati /
KSak_3.4a tatraiva tāvad gacchāmi / (parikramya saṃsparśaṃ rūpayitvā) aho pravātasubhago 'yam uddeśaḥ / (KSak_3.4a_0)

yāvad enām anviṣyāmi / (sūryam avalokya) imām ugra-ātapa-velāṃ prāyeṇa latā-valayavatsu mālinī-tīreṣu sasakhī-janā śakuntalā gamayati / KSak_3.4a4 tatra eva tāvad gacchāmi / (parikramya saṃsparśaṃ rūpayitvā) aho pravāta-subhago 'yam uddeśaḥ /

śakyam aravindasurabhiḥ kaṇavāhī mālinītaraṅgāṇām /
aṅgair anaṅgataptair aviralam āliṅgituṃ pavanaḥ // KSak_3.5

śakyam aravinda-surabhiḥ kaṇa-vāhī mālinī-taraṅgāṇām / aṅgair anaṅga-taptair aviralam āliṅgituṃ pavanaḥ //

(parikramyāvalokya ca) asmin vetasaparikṣipte latāmaṇḍape saṃnihitayā śakuntalayā bhavitavyam / tathā hi / (KSak_3.5a5)

(parikramya avalokya ca) asmin vetasa-parikṣipte latā-maṇḍape saṃnihitayā śakuntalayā bhavitavyam / tathā hi /

abnyunnatā purastād avagāḍhā jaghanagauravāt paścāt /
dvāre 'sya pāṇḍusikate padapaṅktir dṛśyate 'bhinavā // KSak_3.6

abnyunnatā purastād avagāḍhā jaghana-gauravāt paścāt / dvāre 'sya pāṇḍu-sikate pada-paṅktir dṛśyate 'bhinavā //

yāvad viṭapāntareṇāvalokayāmi / (parikramya tathā kṛtvā / saharṣam) aye labdhaṃ netranirvāṇam / (KSak_3.6a)

yāvad viṭapa-antareṇa avalokayāmi / (parikramya tathā kṛtvā / saharṣam) aye labdhaṃ netra-nirvāṇam /

eṣā me manorathapriyatamā sakusumāstaraṇaṃ śilāpaṭṭam adhiśayānā sakhībhyām anvāsyate / bhavatu /śroṣyāmy āsāṃ viśrambhakathitāni / (iti vilokayan sthitaḥ) (KSak_3.6a_0)

eṣā me manoratha-priyatamā sakusuma-āstaraṇaṃ śilā-paṭṭam adhiśayānā sakhībhyām anvāsyate / bhavatu /śroṣyāmy āsāṃ viśrambha-kathitāni / (iti vilokayan sthitaḥ)

(tataḥ praviśati yathoktavyāpārā saha sakhībhyāṃ śakuntalā) (KSak_3.6a_1)

(tataḥ praviśati yathā-ukta-vyāpārā saha sakhībhyāṃ śakuntalā)

sakhyau (upavījya / sasneham) halā śakuntare api sukhayati nalinīpatravātaḥ / (KSak_3.6a_2)

sakhyau -- (upavījya / sasneham) halā śakuntare api sukhayati nalinī-patra-vātaḥ /

śaku kiṃ vījayato māṃ sakhyau / (KSak_3.6a5)

śaku -- kiṃ vījayato māṃ sakhyau /

(sakhyau viṣādaṃ nāṭayitvā parasparam avalokayataḥ) (KSak_3.6a6)

(sakhyau viṣādaṃ nāṭayitvā parasparam avalokayataḥ)

rājā balavadasvasthaśarīrā śakuntalā dṛśyate / (KSak_3.7b1)

rājā -- balavad-asvastha-śarīrā śakuntalā dṛśyate /

(savitarkam) tat kim ayam ātapadoṣaḥ syād uta yathā me manasi vartate / (sābhilāṣaṃ nirvarṇya) atha vā kṛtaṃ saṃdehena / (KSak_3.7b2)

(savitarkam) tat kim ayam ātapa-doṣaḥ syād uta yathā me manasi vartate / (sa-abhilāṣaṃ nirvarṇya) atha vā kṛtaṃ saṃdehena /

stananyastośīraṃ praśithilamṛṇālaikavalayam
priyāyāḥ sābādhaṃ kim api kamanīyaṃ vapur idam /
samas tāpaḥ kāmaṃ manasijanidāghaprasarayor
na tu grīṣmasyaivaṃ subhagam aparādhaṃ yuvatiṣu // KSak_3.7

stana-nyasta-uśīraṃ praśithila-mṛṇāla-eka-valayam priyāyāḥ sābādhaṃ kim api kamanīyaṃ vapur idam / samas tāpaḥ kāmaṃ manasija-nidāgha-prasarayor na tu grīṣmasya evaṃ subhagam aparādhaṃ yuvatiṣu //

priyaṃvadā (janāntikam) anasūye tasya rājarṣeḥ prathamadarśanārabhya paryutsukeva śakuntalā / kiṃ nu khalv asyās tannimitto 'yam ātaṅko bhavet / (KSak_3.7a)

priyaṃvadā -- (jana-antikam) anasūye tasya rājarṣeḥ prathama-darśana-ārabhya paryutsuka īva śakuntalā / kiṃ nu khalv asyās tan-nimitto 'yam ātaṅko bhavet /

ana sakhi mama apīdṛśy āśaṅkā hṛdayasya / bhavatu / pravakṣyāmi tāvad enām (prakāśam) / sakhi praṣṭavyāsi kim api / balavān khalu te saṃtāpaḥ / (KSak_3.7a_0)

ana -- sakhi mama apī idṛśy āśaṅkā hṛdayasya / bhavatu / pravakṣyāmi tāvad enām (prakāśam) / sakhi praṣṭavya āsi kim api / balavān khalu te saṃtāpaḥ /

śaku (pūrvārdhena śayanād utthāya) halā kiṃ vaktukāmāsi / (KSak_3.7a_1)

śaku -- (pūrva-ardhena śayanād utthāya) halā kiṃ vaktu-kāma āsi /

ana halā śakuntale anabhyantare khalv āvāṃ madanagatasya vṛttāntasya / kiṃ tu yādṛśītihāsabandheṣu kāmayamānānām avasthā śrūyate tādṛśīṃ tava paśyāmi / (KSak_3.7a0)

ana -- halā śakuntale anabhyantare khalv āvāṃ madana-gatasya vṛtta-antasya / kiṃ tu yādṛśi ītihāsa-bandheṣu kāmayamānānām avasthā śrūyate tādṛśīṃ tava paśyāmi /

kathaya kiṃ nimittaṃ saṃtāpaḥ / vikāraṃ khalu paramārthato 'jñātvānārambhapratīkārasya / (KSak_3.7a1)

kathaya kiṃ nimittaṃ saṃtāpaḥ / vikāraṃ khalu parama-arthato 'jñātva ānārambha-pratīkārasya /

rājā anasūyām apy anugato madīyas tarkaḥ / na hi svāmiprāyeṇa me darśanam / (KSak_3.7a2)

rājā -- anasūyām apy anugato madīyas tarkaḥ / na hi svāmi-prāyeṇa me darśanam /

śaku (ātmagatam) balavān khalu me 'bhiniveśaḥ / idānīm api sahasaitayor na śaknomi nivedayitum / (KSak_3.7a3)

śaku -- (ātma-gatam) balavān khalu me 'bhiniveśaḥ / idānīm api sahasa aitayor na śaknomi nivedayitum /

priyaṃvadā sakhi śakuntale suṣṭhu eṣā bhaṇati / kim ātmana ātaṅkam upekṣase / anudivasaṃ khalu parihīyase 'ṅgaiḥ / kevalaṃ lāvaṇyamayī chāyā tvāṃ na muñcati / (KSak_3.7a4)

priyaṃvadā -- sakhi śakuntale suṣṭhu eṣā bhaṇati / kim ātmana ātaṅkam upekṣase / anudivasaṃ khalu parihīyase 'ṅgaiḥ / kevalaṃ lāvaṇyamayī chāyā tvāṃ na muñcati /

rājā avitatham āha priyaṃvadā / tathā hi (KSak_3.8b1)

rājā -- avitatham āha priyaṃvadā / tathā hi

kṣāmakṣāmakapolam ānanam uraḥ kāṭhinyam uktastanam
madhyaḥ klāntataraḥ prakāmavinatāv aṃsau chaviḥ pāṇḍurā /
śocyā ca priyadarśanā ca madanakliṣṭeyam ālakṣyate
patrāṇām iva śoṣaṇena marutā spṛṣṭā latā mādhavī // KSak_3.8

kṣāma-kṣāma-kapolam ānanam uraḥ kāṭhinyam ukta-stanam madhyaḥ klāntataraḥ prakāma-vinatāv aṃsau chaviḥ pāṇḍurā / śocyā ca priya-darśanā ca madana-kliṣṭa īyam ālakṣyate patrāṇām iva śoṣaṇena marutā spṛṣṭā latā mādhavī //

śaku sakhi kasya vānyasya kathayiṣyāmi / kiṃtv āyāsayitrīdānīṃ vāṃ bhaviṣyāmi / (KSak_3.8a)

śaku -- sakhi kasya va ānyasya kathayiṣyāmi / kiṃtv āyāsayitri īdānīṃ vāṃ bhaviṣyāmi /

ubhe ata eva khalu nirbandha / snigdhajanasaṃvibhaktaṃ hi duḥkhaṃ sahyavedanaṃ bhavati / (KSak_3.8a_0)

ubhe -- ata eva khalu nirbandha / snigdha-jana-saṃvibhaktaṃ hi duḥkhaṃ sahya-vedanaṃ bhavati /

rājā (KSak_3.9b1)

rājā --

pṛṣṭā janena samaduḥkhasukhena bālā
neyaṃ na vakṣyati manogatam ādhihetum /
dṛṣṭo vivṛtya bahuśo 'py anayā satṛṣṇam
atrāntare śravaṇakātaratāṃ gato 'smi // KSak_3.9

pṛṣṭā janena sama-duḥkha-sukhena bālā na iyaṃ na vakṣyati mano-gatam ādhi-hetum / dṛṣṭo vivṛtya bahuśo 'py anayā satṛṣṇam atra-antare śravaṇa-kātaratāṃ gato 'smi //

śaku sakhi yataḥprabhṛti mama darśanapatham āgataḥ sa tapovanarakṣitā rājarṣiḥ (ity arthokte lajāṃ nāṭayati) (KSak_3.9a)

śaku -- sakhi yataḥ-prabhṛti mama darśana-patham āgataḥ sa tapo-vana-rakṣitā rājarṣiḥ (ity artha-ukte lajāṃ nāṭayati)

ubhe kathayatu priyasakhī / (KSak_3.9a_0)

ubhe -- kathayatu priya-sakhī /

śaku tata ārabhya tadgatenābhilāṣeṇa etad avasthāsmi saṃvṛttā / (KSak_3.9a5)

śaku -- tata ārabhya tadgatena abhilāṣeṇa etad avastha āsmi saṃvṛttā /

rājā (saharṣam) śrutaṃ śrotavyam / (KSak_3.10b1)

rājā -- (saharṣam) śrutaṃ śrotavyam /

smara eva tāpahetur nirvāpayitā sa eva me jātaḥ /
divasa ivābhraśyāmas tapātyaye jīvalokasya // KSak_3.10

smara eva tāpa-hetur nirvāpayitā sa eva me jātaḥ / divasa iva abhra-śyāmas tapa-atyaye jīva-lokasya //

śaku tad yadi vām anumataṃ tathā vartethāṃ yathā tasya rājarṣer anukampanīyā bhavāmi / anyathāvaśyaṃ siñcata me tilodakam / (KSak_3.10a)

śaku -- tad yadi vām anumataṃ tathā vartethāṃ yathā tasya rājarṣer anukampanīyā bhavāmi / anyatha āvaśyaṃ siñcata me tila-udakam /

rājā saṃśayachedi vacanam / (KSak_3.10a_0)

rājā -- saṃśaya-chedi vacanam /

priyaṃvadā (janāntikam) anasūye dūragatamanmathākṣameyaṃ kālaharaṇasya / (KSak_3.10a_1)

priyaṃvadā -- (jana-antikam) anasūye dūra-gata-manmatha ākṣama īyaṃ kāla-haraṇasya /

yasmin baddhabhāvaiṣā sa lalāmabhūtaḥ pauravāṇām / tad yuktam asyā abhilāṣo 'bhinanditum / (KSak_3.10a_2)

yasmin baddha-bhāva aiṣā sa lalāma-bhūtaḥ pauravāṇām / tad yuktam asyā abhilāṣo 'bhinanditum /

ana tathā yathā bhaṇasi / (KSak_3.10a5)

ana -- tathā yathā bhaṇasi /

pri (prakāśam) sakhi diṣṭyānurūpas te 'bhiniveśaḥ / sāgaram ujjhitvā kutra vā mahānady avatarati / ka idānīṃ sahakāram antareṇātimuktalatāṃ pallavitāṃ sahate / (KSak_3.10a6)

pri -- (prakāśam) sakhi diṣṭya ānurūpas te 'bhiniveśaḥ / sāgaram ujjhitvā kutra vā mahā-nady avatarati / ka idānīṃ sahakāram antareṇa atimukta-latāṃ pallavitāṃ sahate /

rājā kim atra citraṃ yadi viśākhe śaśāṅkalekhām anuvartete / (KSak_3.10a_3)

rājā -- kim atra citraṃ yadi viśākhe śaśa-aṅka-lekhām anuvartete /

ana kaḥ punar upāyo bhaved yenāvilambitaṃ nibhṛtaṃ ca sakhyā manorathaṃ saṃpādayāvaḥ / (KSak_3.10a_4)

ana -- kaḥ punar upāyo bhaved yena avilambitaṃ nibhṛtaṃ ca sakhyā manorathaṃ saṃpādayāvaḥ /

pri nibhṛtam iti cintanīyaṃ bhavet / śīghram iti sukaram / (KSak_3.10a_5)

pri -- nibhṛtam iti cintanīyaṃ bhavet / śīghram iti sukaram /

ana katham iva / (KSak_3.10a0)

ana -- katham iva /

pri nanu sa rājarṣir asyāṃ snigdhadṛṣṭyā sūcitābhilāṣa etān divasān prajāgarakṛśo lakṣyate / (KSak_3.10a1)

pri -- nanu sa rājarṣir asyāṃ snigdha-dṛṣṭyā sūcita-abhilāṣa etān divasān prajāgara-kṛśo lakṣyate /

rājā satyam itthaṃ bhūta evāsmi / tathā hi (KSak_3.11b1)

rājā -- satyam itthaṃ bhūta eva asmi / tathā hi

idam aśiśirair antastāpād vivarṇam aṇīkṛtam
niśi niśi bhujanyastāpāṅgaprasāribhir aśrubhiḥ /
alabhilulitajyāghātāṅkaṃ muhur maṇibandhanāt
kanakavalayaṃ srastaṃ srastaṃ mayā pratisāryate // KSak_3.11

idam aśiśirair antas-tāpād vivarṇam aṇī-kṛtam niśi niśi bhuja-nyasta-apāṅga-prasāribhir aśrubhiḥ / alabhilulita-jyā-ghāta-aṅkaṃ muhur maṇi-bandhanāt kanaka-valayaṃ srastaṃ srastaṃ mayā pratisāryate //

pri (vicintya) halā madanalekho 'sya kriyatāṃ taṃ sumanogopitaṃ kṛtvā devaprasādasyāpadeśena tasya hastaṃ prāpayiṣyāmi / (KSak_3.11a2)

pri -- (vicintya) halā madana-lekho 'sya kriyatāṃ taṃ sumano-gopitaṃ kṛtvā deva-prasādasya apadeśena tasya hastaṃ prāpayiṣyāmi /

ana rocate me sukumāraḥ prayogaḥ kiṃ vā śakuntalā bhaṇati / (KSak_3.11a3)

ana -- rocate me sukumāraḥ prayogaḥ kiṃ vā śakuntalā bhaṇati /

śaku kiṃ niyogo vāṃ vikalpyate / (KSak_3.11a4)

śaku -- kiṃ niyogo vāṃ vikalpyate /

pri tena hy ātmana upanyāsapūrvaṃ cintaya tāvat kim api lalitapadabandhanam / (KSak_3.11a5)

pri -- tena hy ātmana upanyāsa-pūrvaṃ cintaya tāvat kim api lalita-pada-bandhanam /

śaku halā cintayāmy aham / avadhīraṇābhīrukaṃ punar vepate me hṛdayam / (KSak_3.11a6)

śaku -- halā cintayāmy aham / avadhīraṇā-bhīrukaṃ punar vepate me hṛdayam /

rājā (saharṣam) (KSak_3.12b1)

rājā -- (saharṣam)

ayaṃ sa te tiṣṭhati saṃgamotsuko
viśaṅkase bhīru yato 'vadhīraṇām /
labheta vā prārthayitā na vā śriyam
śriyā durāpaḥ katham īpsito bhavet // KSak_3.12

ayaṃ sa te tiṣṭhati saṃgama-utsuko viśaṅkase bhīru yato 'vadhīraṇām / labheta vā prārthayitā na vā śriyam śriyā durāpaḥ katham īpsito bhavet //

sakhyau ayi ātmaguṇāvamānini ka idānīṃ śarīranirvāpayitrī śāradīṃ jyotsnāṃ paṭāntena vārayati / (KSak_3.12a)

sakhyau -- ayi ātma-guṇa-avamānini ka idānīṃ śarīra-nirvāpayitrī śāradīṃ jyotsnāṃ paṭa-antena vārayati /

śaku (sasmitam) niyojitedānīm asmi / (ity upaviṣṭāṃ cintayati) (KSak_3.12a_0)

śaku -- (sasmitam) niyojita īdānīm asmi / (ity upaviṣṭāṃ cintayati)

rājā sthāne khalu vismṛta+nimeṣeṇa cakṣuṣā priyām avalokayāmi / yataḥ (KSak_3.13b1)

rājā -- sthāne khalu vismṛta+nimeṣeṇa cakṣuṣā priyām avalokayāmi / yataḥ --

unnamitaikabhrūlatam ānanam asyāḥ padāni racayantyāḥ /
kaṇṭakitena prathayati may anurāgaṃ kapolena // KSak_3.13

unnamita-eka-bhrū-latam ānanam asyāḥ padāni racayantyāḥ / kaṇṭakitena prathayati may anurāgaṃ kapolena //

śaku halā cintitaṃ mayā gītavastu / asaṃnihitāni punar lekhanasādhanāni / (KSak_3.13a)

śaku -- halā cintitaṃ mayā gīta-vastu / asaṃnihitāni punar lekhana-sādhanāni /

pri etasmiñ śukodarasukumāre nalinīpatre nakhair nikṣiptavarṇaṃ kuru / (KSak_3.13a_0)

pri -- etasmiñ śuka-udara-sukumāre nalinī-patre nakhair nikṣipta-varṇaṃ kuru /

śaku (yathoktaṃ rūpayitvā) halā śṛṇutam idānīṃ saṃgatārthaṃ na veti / (KSak_3.13a5)

śaku -- (yathā-uktaṃ rūpayitvā) halā śṛṇutam idānīṃ saṃgata-arthaṃ na va īti /

ubhe avahite svaḥ / (KSak_3.13a6)

ubhe -- avahite svaḥ /

śaku (vācayati) (KSak_3.14b1)

śaku -- (vācayati)

tava na jāne hṛdayaṃ mama punaḥ kāmo divā api rātrāv api /
nirghṛṇa tapati balīyas tvayi vṛttamanorathāyā aṅgāni // KSak_3.14

tava na jāne hṛdayaṃ mama punaḥ kāmo divā api rātrāv api / nirghṛṇa tapati balīyas tvayi vṛtta-manorathāyā aṅgāni //

rājā (sahasopasṛtya) (KSak_3.15b1)

rājā -- (sahasa ūpasṛtya)

tapati tanugātri madanas tvām aniśaṃ māṃ punar dahaty eva /
glapayati yathā śaśāṅkaṃ na tathā hi kumudvatīṃ divasaḥ // KSak_3.15

tapati tanu-gātri madanas tvām aniśaṃ māṃ punar dahaty eva / glapayati yathā śaśa-aṅkaṃ na tathā hi kumudvatīṃ divasaḥ //

sakhyau (vilokya saharṣam utthāya) svāgatam avilambino manorathasya / (KSak_3.15a)

sakhyau -- (vilokya saharṣam utthāya) svāgatam avilambino manorathasya /

(śakuntalābhyutthātum icchati) (KSak_3.15a_0)

(śakuntala ābhyutthātum icchati)

rājā alam alam āyāsena / (KSak_3.16b1)

rājā -- alam alam āyāsena /

saṃdaṣṭasukumaśayanāny āśuktāntabisabhaṅgasurabhīṇi /
guruparitāpāni na te gātrāṇy upacāram arhanti // KSak_3.16

saṃdaṣṭa-sukuma-śayanāny āśukta-anta-bisa-bhaṅga-surabhīṇi / guru-paritāpāni na te gātrāṇy upacāram arhanti //

ana itaḥ śilātalaikadeśam alaṃkarotu vayasyaḥ / (KSak_3.16a)

ana --- itaḥ śilā-tala-eka-deśam alaṃkarotu vayasyaḥ /

(rājopaviśati / śakuntalā salajjā tiṣṭhati) (KSak_3.16a_0)

(rāja ūpaviśati / śakuntalā salajjā tiṣṭhati)

pri dvayor api yuvayor anyonyānurāgaḥ pratyakṣaḥ / sakhīsnehaḥ punar māṃ punar uktavādinīṃ karoti / (KSak_3.16a_1)

pri -- dvayor api yuvayor anyonya-anurāgaḥ pratyakṣaḥ / sakhī-snehaḥ punar māṃ punar ukta-vādinīṃ karoti /

rājā bhadre naitat parhāryam / vivakṣitaṃ hy anuktam anutāpaṃ janayati / (KSak_3.16a_2)

rājā -- bhadre na etat parhāryam / vivakṣitaṃ hy anuktam anutāpaṃ janayati /

pri āpannasya viṣayanivāsino janasyārtihareṇa rājñā bhavitavyam ity eṣa vo dharmaḥ / (KSak_3.16a5)

pri -- āpannasya viṣaya-nivāsino janasyā arti-hareṇa rājñā bhavitavyam ity eṣa vo dharmaḥ /

rājā nāsmāt param / (KSak_3.16a6)

rājā -- na asmāt param /

pri tena hīyam āvayoḥ priyasakhī tvām uddiśya idam avasthāntaraṃ bhagavatā madanenāropitā / tad arhasy abhyupapattyā jīvitam asyā avalambitum / (KSak_3.16a_3)

pri -- tena hi iyam āvayoḥ priya-sakhī tvām uddiśya idam avasthā-antaraṃ bhagavatā madanenā aropitā / tad arhasy abhyupapattyā jīvitam asyā avalambitum /

rājā bhadre sādhāraṇo 'yaṃ praṇayaḥ / sarvathānugṛhīto 'smi / (KSak_3.16a_4)

rājā -- bhadre sādhāraṇo 'yaṃ praṇayaḥ / sarvatha ānugṛhīto 'smi /

śakuntalā (priyaṃvadām avalokya) halā kim antaḥpuravirahaparyutsukasya rājarṣer uparodhena / (KSak_3.16a_5)

śakuntalā -- (priyaṃvadām avalokya) halā kim antaḥ-pura-viraha-paryutsukasya rājarṣer uparodhena /

rājā sundari (KSak_3.17b1)

rājā -- sundari

idam ananyaparāyaṇam anyathā hṛdayasaṃnihite hṛdayaṃ mama /
yadi samarthayase madirekṣaṇe madanabāṇahato 'smi hataḥ punaḥ // KSak_3.17

idam ananya-parāyaṇam anyathā hṛdaya-saṃnihite hṛdayaṃ mama / yadi samarthayase madira-īkṣaṇe madana-bāṇa-hato 'smi hataḥ punaḥ //

ana vayasya bahuvallabhā rājānaḥ śrūyante / yathā nau priyasakhī bandhujanaśocanīyā na bhavati tathā nirvāhaya / (KSak_3.17a)

ana -- vayasya bahu-vallabhā rājānaḥ śrūyante / yathā nau priya-sakhī bandhu-jana-śocanīyā na bhavati tathā nirvāhaya /

rājā bhadre kiṃ bahunā (KSak_3.18b1)

rājā -- bhadre kiṃ bahunā

parigrahabahutve 'pi dve pratiṣṭhe kulasya me /
samudrarasanā corvī sakhī ca yuvayor iyam // KSak_3.18

parigraha-bahutve 'pi dve pratiṣṭhe kulasya me / samudra-rasanā ca urvī sakhī ca yuvayor iyam //

ubhe nirvṛte svaḥ / (KSak_3.18a)

ubhe -- nirvṛte svaḥ /

pri (sadṛṣṭikṣepam) anasūye eṣa itodattadṛṣṭir utsuko mṛgapotako mātaram anviṣyati / ehi / saṃyojayāva enam / (ity ubhe prasthite) (KSak_3.18a_0)

pri -- (sadṛṣṭi-kṣepam) anasūye eṣa ito-datta-dṛṣṭir utsuko mṛga-potako mātaram anviṣyati / ehi / saṃyojayāva enam / (ity ubhe prasthite)

śaku halā aśaraṇāsmi / anyatarā yuvayor āgacchatu / (KSak_3.18a_1)

śaku -- halā aśaraṇa āsmi / anyatarā yuvayor āgacchatu /

ubhe pṛthivyāḥ yaḥ śaraṇaṃ sa tava samīpe vartate / (iti niṣkrānte) (KSak_3.18a_2)

ubhe -- pṛthivyāḥ yaḥ śaraṇaṃ sa tava samīpe vartate / (iti niṣkrānte)

śaku kathaṃ gate eva / (KSak_3.18a5)

śaku -- kathaṃ gate eva /

rājā alam āvegena / nanv ayam ārādhayitā janas tava samīpe vartate / (KSak_3.19b1)

rājā -- alam āvegena / nanv ayam ārādhayitā janas tava samīpe vartate /

kiṃ śītalaiḥ klamavinodibhir ārdravātān
sañcārayāmi nalinīdalatālavṛntaiḥ /
aṅke nidhāya karabhoru yathāsukhaṃ te
saṃvāhayāmi caraṇāv uta padmatāṃrau // KSak_3.19

kiṃ śītalaiḥ klama-vinodibhir ārdra-vātān sañcārayāmi nalinī-dala-tāla-vṛntaiḥ / aṅke nidhāya karabha-ūru yathā-sukhaṃ te saṃvāhayāmi caraṇāv uta padma-tāṃrau //

śaku na mānanīyeṣv ātmānam aparādhayiṣye / (ity utthāya gantum icchati) (KSak_3.19a)

śaku -- na mānanīyeṣv ātmānam aparādhayiṣye / (ity utthāya gantum icchati)

rājā sundari anirvāṇo divasaḥ iyaṃ ca te śarīrāvasthā / (KSak_3.20b1)

rājā -- sundari anirvāṇo divasaḥ iyaṃ ca te śarīra-avasthā /

utsṛjya kusumaśayanaṃ nalinīdalakalpitastanāvaraṇam /
katham ātape gamiṣyasi paribādhāpelavair aṅgaiḥ // KSak_3.20

utsṛjya kusuma-śayanaṃ nalinī-dala-kalpita-stana-āvaraṇam / katham ātape gamiṣyasi paribādhā-pelavair aṅgaiḥ //

(iti balād enāṃ nivartayati) (KSak_3.20a)

(iti balād enāṃ nivartayati)

śaku paurava rakṣa vinayam / madanasaṃtaptā api na khalv ātmanaḥ prabhavāmi / (KSak_3.20a_0)

śaku -- paurava rakṣa vinayam / madana-saṃtaptā api na khalv ātmanaḥ prabhavāmi /

rājā bhīru alaṃ gurujanabhayena / dṛṣṭvā te viditadharmā tatrabhavān nātra doṣaṃ grahīṣyati kulapatiḥ / paśya / (KSak_3.21b1)

rājā -- bhīru alaṃ guru-jana-bhayena / dṛṣṭvā te vidita-dharmā tatra-bhavān na atra doṣaṃ grahīṣyati kula-patiḥ / paśya /

gāndharveṇa vivāhena bahvyo rājarṣikanyakāḥ /
śrūyante pariṇītās tāḥ pitṛbhiś cābhinanditāḥ // KSak_3.21

gāndharveṇa vivāhena bahvyo rājarṣi-kanyakāḥ / śrūyante pariṇītās tāḥ pitṛbhiś ca abhinanditāḥ //

śaku muñca tāvan mām / bhūyo 'pi sakhījanam anumānayiṣye / (KSak_3.21a)

śaku -- muñca tāvan mām / bhūyo 'pi sakhī-janam anumānayiṣye /

rājā bhavatu / mokṣyāmi / (KSak_3.21a_0)

rājā -- bhavatu / mokṣyāmi /

śaku kadā / (KSak_3.21a_1)

śaku -- kadā /

rājā (KSak_3.22b1)

rājā --

aparikṣatakomalasya yāvat kusumasyeva navasya ṣaṭpadena /
adharasya pipāsatā mayā te sadayaṃ sundari gṛhyate raso 'sya // KSak_3.22

aparikṣata-komalasya yāvat kusumasya iva navasya ṣaṭpadena / adharasya pipāsatā mayā te sadayaṃ sundari gṛhyate raso 'sya //

(iti mukham asyāḥ samunnamayitum icchati / śakuntalā pariharati nāṭyena) (KSak_3.22a)

(iti mukham asyāḥ samunnamayitum icchati / śakuntalā pariharati nāṭyena)

(nepathye) (KSak_3.22a_0)

(nepathye)

cakravākavadhuke āmantrayasva sahacaram / upasthitā rajanī / (KSak_3.22a_1)

cakra-vāka-vadhuke āmantrayasva saha-caram / upasthitā rajanī /

śaku (sasaṃbhramam) paurava asaṃśayaṃ mama śarīravṛttāntopalambhāyāryā gautamī ita evāgacchati / tad viṭapāntarito bhava / (KSak_3.22a_2)

śaku -- (sasaṃbhramam) paurava asaṃśayaṃ mama śarīra-vṛtta-anta-upalambhāyā aryā gautamī ita evā agacchati / tad viṭapa-antarito bhava /

rājā tathā / (ity ātmānam āvṛtya tiṣṭhati) (KSak_3.22a5)

rājā -- tathā / (ity ātmānam āvṛtya tiṣṭhati)

(tataḥ praviśati pātrahastā gautamī sakhyau ca) (KSak_3.22a6)

(tataḥ praviśati pātra-hastā gautamī sakhyau ca)

sakhyau ita ita āryā gautamī / (KSak_3.22a_3)

sakhyau -- ita ita āryā gautamī /

gautamī (śakuntalām upetya) jāte api laghusaṃtāpāni te 'ṅgāni / (KSak_3.22a_4)

gautamī -- (śakuntalām upetya) jāte api laghu-saṃtāpāni te 'ṅgāni /

śaku ārye asti me viśeṣaḥ / (KSak_3.22a_5)

śaku -- ārye asti me viśeṣaḥ /

gautamī anena darbhodakena nirābādham eva te śarīraṃ bhaviṣyati / (śirasi śakutalām abhyukṣya) vatse pariṇato divasaḥ / ehi uṭajam eva gacchāmaḥ / (iti prasthitāḥ) (KSak_3.22a0)

gautamī -- anena darbha-udakena nirābādham eva te śarīraṃ bhaviṣyati / (śirasi śakutalām abhyukṣya) vatse pariṇato divasaḥ / ehi uṭajam eva gacchāmaḥ / (iti prasthitāḥ)

śaku (ātmagatam) hṛdaya prthamam eva sukhopanate manorathe kātarabhāvaṃ na muñcasi / sānuśayavighaṭitasya kathaṃ te sāṃprataṃ saṃtāpaḥ / (padāntare sthitvā / prakāśam) latāvalaya saṃtāpahāraka āmantraye tvāṃ bhūyo 'pi paribhogāya / (iti duḥkhena niṣkrāntā śakuntalā sahetarābhiḥ) (KSak_3.22a1)

śaku -- (ātma-gatam) hṛdaya prthamam eva sukha-upanate manorathe kātara-bhāvaṃ na muñcasi / sānuśaya-vighaṭitasya kathaṃ te sāṃprataṃ saṃtāpaḥ / (pada-antare sthitvā / prakāśam) latā-valaya saṃtāpa-hāraka āmantraye tvāṃ bhūyo 'pi paribhogāya / (iti duḥkhena niṣkrāntā śakuntalā saha itarābhiḥ)

rājā (pūrvasthānam upetya / saniḥśvāsam) aho vighnavatyaḥ prāthitārthasiddhayaḥ / mahā hi (KSak_3.23b1)

rājā -- (pūrva-sthānam upetya / saniḥśvāsam) aho vighnavatyaḥ prāthita-artha-siddhayaḥ / mahā hi

muhur aṅgulisaṃvṛtādharauṣṭhaṃ pratiṣedhākṣaraviklavābhirāmam /
mukham aṃsavivarti pakṣmalākṣyāḥ katham apy unnamitaṃ na cumbitaṃ tu // KSak_3.23

muhur aṅguli-saṃvṛta-adhara-oṣṭhaṃ pratiṣedha-akṣara-viklava-abhirāmam / mukham aṃsa-vivarti pakṣma-lākṣyāḥ katham apy unnamitaṃ na cumbitaṃ tu //

kva nu khalu saṃprati gacchāmi / athavā ihaiva priyāparibhuktamukte latāvalaye muhūrtaṃ sthāsyāmi / (KSak_3.23a)

kva nu khalu saṃprati gacchāmi / athavā iha eva priyā-paribhukta-mukte latā-valaye muhūrtaṃ sthāsyāmi /

(sarvato 'valokya) (KSak_3.23a_0)

(sarvato 'valokya)

tasyāḥ puṣpamayī śarīralulitā śayyā śilāyām iyam
klānto manmathalekha eṣa nalinīpatre nakhair arpitaḥ /
hastād bhraṣṭam idaṃ bisābharaṇam ity āsajyamānekṣaṇo
nirgantuṃ sahasā na vetasagṛhāc chaknomi śūnyād api // KSak_3.24

tasyāḥ puṣpamayī śarīra-lulitā śayyā śilāyām iyam klānto manmatha-lekha eṣa nalinī-patre nakhair arpitaḥ / hastād bhraṣṭam idaṃ bisa-ābharaṇam ity āsajyamāna-īkṣaṇo nirgantuṃ sahasā na vetasa-gṛhāc chaknomi śūnyād api //

(ākāśe) rājan (KSak_3.25b1)

(ākāśe) rājan --

sāyaṃtane sadanakarmaṇi saṃpravṛtte
vediṃ hutāśanavatīṃ paritaḥ prayastāḥ /
chāyāś caranti bahudhā bhayam ādadhānāḥ
saṃdhyāpayodakapiśāḥ piśitāśanānām // KSak_3.25

sāyaṃtane sadana-karmaṇi saṃpravṛtte vediṃ huta-aśanavatīṃ paritaḥ prayastāḥ / chāyāś caranti bahudhā bhayam ādadhānāḥ saṃdhyā-payoda-kapiśāḥ piśita-aśanānām //

rājā ayam aham āgacchāmi / (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_3.25a)

rājā -- ayam aham āgacchāmi / (iti niṣkrāntaḥ)

(tataḥ praviśataḥ kusumāvacayaṃ nāṭayantyau sakhyau / (KSak_4.1b1)

(tataḥ praviśataḥ kusuma-avacayaṃ nāṭayantyau sakhyau /

ana halā priyaṃvade yady api gāndharveṇa vidhinā nirvṛttakalyāṇā śakuntalānurūpabhartṛgāminī saṃvṛtteti nirvṛtaṃ me hṛdayaṃ tathāpy etāvac cintanīyam / (KSak_4.1b2)

ana -- halā priyaṃvade yady api gāndharveṇa vidhinā nirvṛtta-kalyāṇā śakuntala ānurūpa-bhartṛ-gāminī saṃvṛtta īti nirvṛtaṃ me hṛdayaṃ tatha āpy etāvac cintanīyam /

pri katham iva / (KSak_4.1b3)

pri -- katham iva /

ana adya sa rājarṣir iṣṭiṃ parisamāpya+ṛṣibhir visarjita ātmano nagaraṃ praviśyāntaḥpurasamāgata ito+gataṃ vṛttāntaṃ smarati vā na veti / (KSak_4.1b4)

ana -- adya sa rājarṣir iṣṭiṃ parisamāpya+ṛṣibhir visarjita ātmano nagaraṃ praviśya antaḥ-pura-samāgata ito+gataṃ vṛtta-antaṃ smarati vā na va īti /

pri visrabdhā bhava / na tādṛśā ākṛtiviśeṣā guṇavirodhino bhavanti / tāta idānīm imaṃ vṛttāntaṃ śrutvā na jāne kiṃ pratipatsyata iti / (KSak_4.1b5)

pri -- visrabdhā bhava / na tādṛśā ākṛti-viśeṣā guṇa-virodhino bhavanti / tāta idānīm imaṃ vṛtta-antaṃ śrutvā na jāne kiṃ pratipatsyata iti /

ana yathāhaṃ paśyāmi tathā tasyānumataṃ bhavet / (KSak_4.1b6)

ana -- yatha āhaṃ paśyāmi tathā tasya anumataṃ bhavet /

pri katham iva / (KSak_4.1b7)

pri -- katham iva /

ana guṇavate kanyakā pratipādanīyā ity ayaṃ tāvat prathamaḥ saṃkalpaḥ / taṃ yadi daivam eva saṃpādayati nanv aprayāsena kṛtārtho gurujanaḥ / (KSak_4.1b8)

ana -- guṇavate kanyakā pratipādanīyā ity ayaṃ tāvat prathamaḥ saṃkalpaḥ / taṃ yadi daivam eva saṃpādayati nanv aprayāsena kṛta-artho guru-janaḥ /

pri (puṣpabhājanaṃ vilokya) sakhi avacitāni balikarmaparyāptāni kusumāni / (KSak_4.1b9)

pri -- (puṣpa-bhājanaṃ vilokya) sakhi avacitāni bali-karma-paryāptāni kusumāni /

ana nanu sakhyāḥ śakuntalāyāḥ saubhāgyadevatārcanīyā / (KSak_4.1b1_0)

ana -- nanu sakhyāḥ śakuntalāyāḥ saubhāgya-devata ārcanīyā /

pri yujyate / (iti tad eva karmābhinayataḥ) (KSak_4.1b1_1)

pri -- yujyate / (iti tad eva karma abhinayataḥ)

(nepathye) (KSak_4.1b1_2)

(nepathye)

ayam ahaṃ bhoḥ / (KSak_4.1b1_3)

ayam ahaṃ bhoḥ /

ana (karṇaṃ dattvā) sakhi atithīnām iva niveditam / (KSak_4.1b1_4)

ana -- (karṇaṃ dattvā) sakhi atithīnām iva niveditam /

pri nanūṭajasaṃnihitā śakuntalā / (KSak_4.1b1_5)

pri -- nanu uṭaja-saṃnihitā śakuntalā /

āḥ atithiparibhāvini (KSak_4.1b_7)

āḥ atithi-paribhāvini --

vicintayantī yam ananyamānasā
tapodhanaṃ vetsi na mām upasthitam /
smariṣyati tvāṃ na sa bodhito 'pi san
kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtām iva // KSak_4.1

vicintayantī yam ananya-mānasā tapo-dhanaṃ vetsi na mām upasthitam / smariṣyati tvāṃ na sa bodhito 'pi san kathāṃ pramattaḥ prathamaṃ kṛtām iva //

pri hā dhig ghā dhik / apriyam eva saṃvṛttam / kasminn api pūjārhe 'parāddhā śūnyahṛdayā śakuntalā / (puro 'valokya) (KSak_4.1a)

pri -- hā dhig ghā dhik / apriyam eva saṃvṛttam / kasminn api pūjā-arhe 'parāddhā śūnya-hṛdayā śakuntalā / (puro 'valokya)

na khalu yasmin kasminn api / eṣa durvāsāḥ sulabhakopo maharṣiḥ / tathā śaptvā vegabalotphullayā durvārayā gatyā pratinivṛttaḥ / (KSak_4.1a_0)

na khalu yasmin kasminn api / eṣa durvāsāḥ sulabha-kopo maharṣiḥ / tathā śaptvā vega-bala-utphullayā durvārayā gatyā pratinivṛttaḥ /

ana ko 'nyo hutavahād dagdhuṃ prabhavati / gaccha / pādayoḥ praṇamya nivartaya enaṃ yāvad aham arghodakam upakalpayāmi / (KSak_4.1a_1)

ana -- ko 'nyo huta-vahād dagdhuṃ prabhavati / gaccha / pādayoḥ praṇamya nivartaya enaṃ yāvad aham argha-udakam upakalpayāmi /

pri tathā (iti niṣkrāntā) (KSak_4.1a_2)

pri -- tathā (iti niṣkrāntā)

ana (padāntare skhalitaṃ nirūpya) aho āvegaskhalitayā gatyā prabhraṣṭaṃ mamāgrahastāt puṣpabhājanam / (iti puṣpoccayaṃ rūpayati) (KSak_4.1a_3)

ana -- (pada-antare skhalitaṃ nirūpya) aho āvega-skhalitayā gatyā prabhraṣṭaṃ mama agra-hastāt puṣpa-bhājanam / (iti puṣpa-uccayaṃ rūpayati)

(praviśya) (KSak_4.1a_4)

(praviśya)

pri sakhi prakṛtivakraḥ sa kasyānunayaṃ pratigṛhṇāti / kim api punaḥ sānukrośaḥ kṛtaḥ / (KSak_4.1a_5)

pri -- sakhi prakṛti-vakraḥ sa kasya anunayaṃ pratigṛhṇāti / kim api punaḥ sānukrośaḥ kṛtaḥ /

ana (sasmitam+tasmin bahv etad api / kathaya / (KSak_4.1a_6)

ana -- (sasmitam+tasmin bahv etad api / kathaya /

pri yadā nivartituṃ necchati tadā vijñāpito mayā / (KSak_4.1a0)

pri -- yadā nivartituṃ na icchati tadā vijñāpito mayā /

bhagavan prathama iti prekṣyāvijñātatapaḥprabhāvasya duhitṛjanasya bhagavataiko 'parādho marṣayitavya iti / (KSak_4.1a1)

bhagavan prathama iti prekṣya avijñāta-tapaḥ-prabhāvasya duhitṛ-janasya bhagavata aiko 'parādho marṣayitavya iti /

ana tatas tataḥ / (KSak_4.1a2)

ana -- tatas tataḥ /

pri tato na me vacanam anyathā+bhavitum arhati kiṃ tv abhijñānābharaṇadarśanena śāpo nivartiṣyata iti mantrayamāṇa evāntarhitaḥ / (KSak_4.1a3)

pri -- tato na me vacanam anyathā+bhavitum arhati kiṃ tv abhijñāna-ābharaṇa-darśanena śāpo nivartiṣyata iti mantrayamāṇa eva antarhitaḥ /

ana śakyam idānīm āśvasitum / asti tena rājarṣiṇā saṃprasthitena svanāmadheyāṅkitam aṅgulīyakaṃ smaraṇīyam iti svayaṃ pinaddham / tasmin svādhīnopāyā śakuntalā bhaviṣyati / (KSak_4.1a4)

ana -- śakyam idānīm āśvasitum / asti tena rājarṣiṇā saṃprasthitena sva-nāmadheya-aṅkitam aṅgulīyakaṃ smaraṇīyam iti svayaṃ pinaddham / tasmin sva-adhīna-upāyā śakuntalā bhaviṣyati /

pri sakhi ehi / devakāryaṃ tāvad asyā nirvartayāvaḥ / (KSak_4.1a5)

pri -- sakhi ehi / deva-kāryaṃ tāvad asyā nirvartayāvaḥ /

(iti parikrāmataḥ) (KSak_4.1a6)

(iti parikrāmataḥ)

pri (vilokyānasūye paśya tāvat / vāmahastopahitavadanā ālikhiteva priyasakhī / bhartṛgatayā cintayātmānam api naiṣā vibhāvayati / kiṃ punar āgantukam / (KSak_4.1a7)

pri -- (vilokya anasūye paśya tāvat / vāma-hasta-upahita-vadanā ālikhita īva priya-sakhī / bhartṛ-gatayā cintayā ātmānam api na eṣā vibhāvayati / kiṃ punar āgantukam /

ana priyaṃvade dvayor eva nau mukhe eṣa vṛttāntas tiṣṭhatu / rakṣitavyā khalu prakṛtipelavā priyasakhī / (KSak_4.1a8)

ana -- priyaṃvade dvayor eva nau mukhe eṣa vṛtta-antas tiṣṭhatu / rakṣitavyā khalu prakṛti-pelavā priya-sakhī /

pri ko nāma uṣṇodakena navamālikāṃ siñcati / (KSak_4.1a9)

pri -- ko nāma uṣṇa-udakena navamālikāṃ siñcati /

(iti niṣkrānte) (KSak_4.1a0_1)

(iti niṣkrānte)

viṣkambhakaḥ / (KSak_4.1a1_2)

viṣkambhakaḥ /

(tataḥ praviśati suptotthitaḥ śiṣyaḥ) (KSak_4.1a2_3)

(tataḥ praviśati supta-utthitaḥ śiṣyaḥ)

śiṣya velopalakṣaṇārtham ādiṣṭo 'smi tatrabhavatā pravāsād upāvṛttena kāśyapena / prakāśaṃ nirgatas tāvad avalokayāmi kiyad avaśiṣṭaṃ rajanyā iti / (parikramyāvalokya ca) hanta prabhātam / tathā hi / (KSak_4.2b1)

śiṣya -- velā-upalakṣaṇa-artham ādiṣṭo 'smi tatra-bhavatā pravāsād upāvṛttena kāśyapena / prakāśaṃ nirgatas tāvad avalokayāmi kiyad avaśiṣṭaṃ rajanyā iti / (parikramya avalokya ca) hanta prabhātam / tathā hi /

yāty ekato 'staśikharaṃ patir oṣadhīnām
āviṣkṛtāruṇapuraḥsara ekato 'rkaḥ /
tejodvayasya yugapadvyasanodayābhyām
loko niyamyata ivātmadaśāntareṣu // KSak_4.2

yāty ekato 'sta-śikharaṃ patir oṣadhīnām āviṣkṛta-aruṇa-puraḥsara ekato 'rkaḥ / tejo-dvayasya yugapad-vyasana-udayābhyām loko niyamyata ivā atma-daśa-antareṣu //

antarhite śaśini saiva kumudvatī me
vṛṣṭiṃ na nandayati saṃsmaraṇīyaśobhā /
iṣṭapravāsajanitāny abalājanasya
duḥkhāni nūnam atimātrasuduḥsahāni // KSak_4.3

antarhite śaśini sa aiva kumudvatī me vṛṣṭiṃ na nandayati saṃsmaraṇīya-śobhā / iṣṭa-pravāsa-janitāny abalā-janasya duḥkhāni nūnam atimātra-suduḥsahāni //

(praviśyāpaṭīkṣepeṇa) (KSak_4.3a)

(praviśya apaṭī-kṣepeṇa)

ana yady api nāma viṣayaparāṅmukhasya janasyaitan na viditaṃ tathāpi tena rājñā śakuntalāyām anāryam ācaritam / (KSak_4.3a_0)

ana -- yady api nāma viṣaya-parāṅmukhasya janasya etan na viditaṃ tatha āpi tena rājñā śakuntalāyām anāryam ācaritam /

śiṣya yāvad upasthitā homavelāṃ gurave nivedayāmi / (KSak_4.3a_1)

śiṣya -- yāvad upasthitā homa-velāṃ gurave nivedayāmi /

(iti niṣkrāntaḥ) (KSak_4.3a_2)

(iti niṣkrāntaḥ)

ana pratibuddhā api kiṃ kariṣyāmi / na ma uciteṣv api nijakaraṇīyeṣu hastapādaṃ prasarati / kāma idānīṃ sakāmo bhavatu yenāsatyasaṃdhe jane śuddhahṛdayā sakhī padaṃ kāritā / athavā durvāsaḥ śāpa eṣa vikārayati / (KSak_4.3a_3)

ana -- pratibuddhā api kiṃ kariṣyāmi / na ma uciteṣv api nija-karaṇīyeṣu hasta-pādaṃ prasarati / kāma idānīṃ sakāmo bhavatu yena asatya-saṃdhe jane śuddha-hṛdayā sakhī padaṃ kāritā / athavā durvāsaḥ śāpa eṣa vikārayati /

anyathā kathaṃ sa rājarṣis tādṛśāni mantrayitvaitāvataḥ kālasya lekhamātram api na visṛjati / (KSak_4.3a_4)

anyathā kathaṃ sa rājarṣis tādṛśāni mantrayitva aitāvataḥ kālasya lekha-mātram api na visṛjati /

tad ito 'bhijñānam aṅgulīyakaṃ tasya visṛjāvaḥ / duḥkhaśīle tapasvijane ko 'bhyarthyatām / nanu sakhīgāmī doṣa iti vyavasitā api na pārayāmi pravāsapratinivṛttasya tātakāśyapasya duṣyantapariṇītām āpannasattvāṃ śakuntalāṃ nivedayitum / itthaṃ gate 'smābhiḥ kiṃ karaṇīyam / (KSak_4.3a_5)

tad ito 'bhijñānam aṅgulīyakaṃ tasya visṛjāvaḥ / duḥkha-śīle tapasvi-jane ko 'bhyarthyatām / nanu sakhī-gāmī doṣa iti vyavasitā api na pārayāmi pravāsa-pratinivṛttasya tāta-kāśyapasya duṣyanta-pariṇītām āpanna-sattvāṃ śakuntalāṃ nivedayitum / itthaṃ gate 'smābhiḥ kiṃ karaṇīyam /

(praviśya) (KSak_4.3a_6)

(praviśya)

pri (saharṣam) sakhi tvarasva tvarasva śakuntalāyāḥ prasthānakautukaṃ nivartayitum / (KSak_4.3a_7)

pri -- (saharṣam) sakhi tvarasva tvarasva śakuntalāyāḥ prasthāna-kautukaṃ nivartayitum /

ana sakhi katham etat / (KSak_4.3a0)

ana -- sakhi katham etat /

pri śṛṇu / idānīṃ sukhaśayitapṛcchikā śakuntalāsakāśaṃ gatāsmi / (KSak_4.3a1)

pri -- śṛṇu / idānīṃ sukha-śayita-pṛcchikā śakuntalā-sakāśaṃ gata āsmi /

ana tatas tataḥ / (KSak_4.3a2)

ana -- tatas tataḥ /

pri tāvad enāṃ lajjāvanatamukhīṃ pariṣvajya tātapāśyapenaivam abhinanditam / diṣṭyā dūmākulitadṛṣṭer api yajamānasya pāvaka evāhutiḥ patitā / vatse suśiṣyaparidattā vidyeva aśocanīyāsi saṃvṛttā / adyaiva ṛṣirakṣitāṃ tvāṃ bhartuḥ sakāśaṃ visarjayāmīti / (KSak_4.3a3)

pri -- tāvad enāṃ lajjā-avanata-mukhīṃ pariṣvajya tāta-pāśyapena evam abhinanditam / diṣṭyā dūma-ākulita-dṛṣṭer api yajamānasya pāvaka evā ahutiḥ patitā / vatse suśiṣya-paridattā vidya īva aśocanīya āsi saṃvṛttā / adya eva ṛṣi-rakṣitāṃ tvāṃ bhartuḥ sakāśaṃ visarjayāmi iti /

ana atha kena sūcitas tātakāśyapasya vṛttāntaḥ / (KSak_4.3a4)

ana -- atha kena sūcitas tāta-kāśyapasya vṛtta-antaḥ /

pri agniśaraṇaṃ praviṣṭasya śarīraṃ vinā chandomayyā vāṇyā / (KSak_4.3a5)

pri -- agni-śaraṇaṃ praviṣṭasya śarīraṃ vinā chandomayyā vāṇyā /

ana (savismayam) katham iva / (KSak_4.3a6)

ana -- (savismayam) katham iva /

pri (saṃskṛtam āśritya) (KSak_4.4b1)

pri -- (saṃskṛtam āśritya)

duṣyantenāhitaṃ tejo dadhānāṃ bhūtaye bhuvaḥ /
avehi tanayāṃ brahmann agnigarbhāṃ śamīm iva // KSak_4.4

duṣyantenā ahitaṃ tejo dadhānāṃ bhūtaye bhuvaḥ / avehi tanayāṃ brahmann agni-garbhāṃ śamīm iva //

ana (priyaṃvadām āśliṣya) sakhi priyaṃ me / kiṃ tv adyaiva śakuntalā nīyata ity utkaṇṭhāsādhāraṇaṃ paritoṣam anubhavāmi / (KSak_4.4a)

ana -- (priyaṃvadām āśliṣya) sakhi priyaṃ me / kiṃ tv adya eva śakuntalā nīyata ity utkaṇṭhā-sādhāraṇaṃ paritoṣam anubhavāmi /

pri sakhi āvāṃ tāvad utkaṇṭhāṃ vinodayiṣyāvaḥ / sā tapasvinī nirvṛtā bhavatu / (KSak_4.4a_0)

pri -- sakhi āvāṃ tāvad utkaṇṭhāṃ vinodayiṣyāvaḥ / sā tapasvinī nirvṛtā bhavatu /

tena hy etasmiṃś cūtaśākhāvalambite nālikerasamudgaka etan nimittam eva kālāntarakṣamā nikṣiptā mayā kesaramālikā / (KSak_4.4a_1)

tena hy etasmiṃś cūta-śākhā-avalambite nāli-kera-samudgaka etan nimittam eva kāla-antara-kṣamā nikṣiptā mayā kesara-mālikā /

tad imāṃ hastasaṃnihitāṃ kuru / yāvad aham api tasyai mṛgarocanāṃ tīrthamṛttikāṃ durvākisalayānīti maṅgalasamālambhanāni viracayāmi / (KSak_4.4a_2)

tad imāṃ hasta-saṃnihitāṃ kuru / yāvad aham api tasyai mṛga-rocanāṃ tīrtha-mṛttikāṃ durvā-kisalayāni iti maṅgala-samālambhanāni viracayāmi /

pri tathā kriyatām / (anasūyā niṣkrāntā / priyaṃvadā nāṭyena sumanaso gṛhṇāti) (KSak_4.4a_3)

pri -- tathā kriyatām / (anasūyā niṣkrāntā / priyaṃvadā nāṭyena sumanaso gṛhṇāti)

(nepathye) gautami ādiśyantāṃ śārṅgaravamiśrāḥ śakuntalānayanāya / (KSak_4.4a_4)

(nepathye) gautami ādiśyantāṃ śārṅgarava-miśrāḥ śakuntalā-nayanāya /

pri (karṇaṃ dattvā) anasūye tvarasva tvarasva / ete khalu hastināpuragāmina ṛṣayaḥ śabdāyyante / (KSak_4.4a_5)

pri - (karṇaṃ dattvā) anasūye tvarasva tvarasva / ete khalu hastināpura-gāmina ṛṣayaḥ śabdāyyante /

(praviśya samālambhanahastā) (KSak_4.4a_6)

(praviśya samālambhana-hastā)

ana sakhi ehi / gacchāvaḥ / (iti parikrāmataḥ) (KSak_4.4a_7)

ana -- sakhi ehi / gacchāvaḥ / (iti parikrāmataḥ)

pri (vilokya) eṣā sūryodaya eva śikhāmajjitā pratīṣṭanīvārahastābhiḥ svastivācanikābhis tāpasībhir abhinandyamānā śakuntalā tiṣṭhati / upasarpāva enām / (KSak_4.4a_8)

pri -- (vilokya) eṣā sūrya-udaya eva śikhā-majjitā pratīṣṭa-nīvāra-hastābhiḥ svasti-vācanikābhis tāpasībhir abhinandyamānā śakuntalā tiṣṭhati / upasarpāva enām /

(ity upasarpataḥ) (KSak_4.4a_9)

(ity upasarpataḥ)

(tataḥ praviśati yathoddiṣṭavyāpārā āsanasthā śakuntalā) (KSak_4.4a_10)

(tataḥ praviśati yathā-uddiṣṭa-vyāpārā āsanasthā śakuntalā)

tāpasīnām anyatamā (śakuntalāṃ prati) jāte bhartur bahumānasūcakaṃ mahādevīśabdaṃ labhasva / (KSak_4.4a_11)

tāpasīnām anyatamā -- (śakuntalāṃ prati) jāte bhartur bahumāna-sūcakaṃ mahā-devī-śabdaṃ labhasva /

dvitīyā vatse vīraprasavinī bhava / (KSak_4.4a_12)

dvitīyā -- vatse vīra-prasavinī bhava /

tṛtīyā vatse bhartur bahumatā bhava / (KSak_4.4a_13)

tṛtīyā -- vatse bhartur bahumatā bhava /

(ity āśiṣo dattvā gautamīvarjaṃ niṣkrāntāḥ) (KSak_4.4a_14)

(ity āśiṣo dattvā gautamī-varjaṃ niṣkrāntāḥ)

sakhyau (upasṛtya) sakhi sukhamajjanaṃ te bhavatu / (KSak_4.4a_15)

sakhyau -- (upasṛtya) sakhi sukha-majjanaṃ te bhavatu /

śaku svāgataṃ me sakhyoḥ / ito niṣīdatam / (KSak_4.4a_16)

śaku -- svāgataṃ me sakhyoḥ / ito niṣīdatam /

ubhe (maṅgalapātrāṇy ādāya / upaviśya) halā sajjā bhava / yāvat te maṅgalasamālambhanaṃ viracayāvaḥ / (KSak_4.4a_17)

ubhe (maṅgala-pātrāṇy ādāya / upaviśya) halā sajjā bhava / yāvat te maṅgala-samālambhanaṃ viracayāvaḥ /

śaku idam api bahu mantavyam /durlabham idānīṃ me sakhīmaṇḍanaṃ bhaviṣyati / (iti bāṣpaṃ visṛjati) (KSak_4.4a_18)

śaku -- idam api bahu mantavyam /durlabham idānīṃ me sakhī-maṇḍanaṃ bhaviṣyati / (iti bāṣpaṃ visṛjati)

ubhe sakhi ucitaṃ na te maṅgalakāle roditum / (KSak_4.4a_19)

ubhe -- sakhi ucitaṃ na te maṅgala-kāle roditum /

pri ābharaṇocitaṃ rūpam āśramasulabhaiḥ prasādhanair viprakāryate / (KSak_4.4a_20)

pri -- ābharaṇa-ucitaṃ rūpam āśrama-sulabhaiḥ prasādhanair viprakāryate /

(praviśyopāyanahastāv ṛṣikumārakau) (KSak_4.4a_21)

(praviśya upāyana-hastāv ṛṣi-kumārakau)

ubhau idam alaṃkaraṇam / alaṃkriyatām atrabhavatī / (KSak_4.4a_22)

ubhau -- idam alaṃkaraṇam / alaṃkriyatām atra-bhavatī /

(sarvā vilokya vismitāḥ) (KSak_4.4a_23)

(sarvā vilokya vismitāḥ)

gautamī vatsa nārada kuta etat / (KSak_4.4a_24)

gautamī -- vatsa nārada kuta etat /

prathamaḥ tātakāśyapaprabhāvāt / (KSak_4.4a_25)

prathamaḥ -- tāta-kāśyapa-prabhāvāt /

gautamī kiṃ mānasī siddhiḥ / (KSak_4.4a_26)

gautamī -- kiṃ mānasī siddhiḥ /

dvitīyaḥ na khalu / śrūyatām / tatrabhavatā vayam ājñaptāḥ śakuntalāhetor vanaspatibhyaḥ kusumāny āhara iti / tata idānīm (KSak_4.5b1)

dvitīyaḥ -- na khalu / śrūyatām / tatra-bhavatā vayam ājñaptāḥ śakuntalā-hetor vanaspatibhyaḥ kusumāny āhara iti / tata idānīm

kṣaumaṃ kenacid indupāṇḍu taruṇā māṅgalyam āviṣkṛtam
niṣṭhyūtaś caraṇopabhogasulabho lākṣārasaḥ kenacit /
anyebhyo vanadevatākaratalair āparvabhogotthitair
dattāny ābharaṇāni tatkisalayodbhedapratidvandvibhiḥ // KSak_4.5

kṣaumaṃ kenacid indu-pāṇḍu taruṇā māṅgalyam āviṣkṛtam niṣṭhyūtaś caraṇa-upabhoga-sulabho lākṣā-rasaḥ kenacit / anyebhyo vana-devatā-kara-talair āparva-bhoga-utthitair dattāny ābharaṇāni tat-kisalaya-udbheda-pratidvandvibhiḥ //

priyaṃvadā (śakuntalāṃ vilokya) halā anayābhyupapattyā sūcitā te bhartur gehe 'nubhavitavyā rājalakṣmīḥ / (KSak_4.5a9)

priyaṃvadā -- (śakuntalāṃ vilokya) halā anaya ābhyupapattyā sūcitā te bhartur gehe 'nubhavitavyā rāja-lakṣmīḥ /

(śakuntalā vrīḍāṃ rūpayati) (KSak_4.5a0)

(śakuntalā vrīḍāṃ rūpayati)

prathama gautama ehy ehi / abhiṣekottīrṇāya kāśyapāya vanaspatisevāṃ nivedayāvaḥ / (KSak_4.5a1)

prathama -- gautama ehy ehi / abhiṣeka-uttīrṇāya kāśyapāya vanaspati-sevāṃ nivedayāvaḥ /

dvitīyaḥ tathā / (KSak_4.5a2)

dvitīyaḥ -- tathā /

(iti niṣkrāntau) (KSak_4.5a3)

(iti niṣkrāntau)

sakhyau aye anupayuktabhūṣaṇo 'yaṃ janaḥ / citrakarmaparicayenāṅgeṣu ta ābharaṇaviniyogaṃ kurvaḥ / (KSak_4.5a4)

sakhyau -- aye anupayukta-bhūṣaṇo 'yaṃ janaḥ / citra-karma-paricayena aṅgeṣu ta ābharaṇa-viniyogaṃ kurvaḥ /

śaku jāne vāṃ naipunam / (KSak_4.5a5)

śaku -- jāne vāṃ naipunam /

(ubhe nāṭyenālaṃkrutaḥ) (KSak_4.5a6)

(ubhe nāṭyena alaṃkrutaḥ)

(tataḥ praviśati snānottīrṇaḥ kāśyapaḥ)/ (KSak_4.5a7)

(tataḥ praviśati snāna-uttīrṇaḥ kāśyapaḥ)/

kāśyaha (KSak_4.6b1)

kāśyaha --

yāsyaty adya śakuntaleti hṛdayaṃ saṃspṛṣṭam utkaṇṭhayā
kaṇṭhaḥ stambhitabāṣpavṛttikaluṣaś cintājaḍaṃ darśanam /
vaiklavyaṃ mama tāvad īdṛśam idaṃ snehād araṇyaukasaḥ
pīḍyante gṛhiṇaḥ kathaṃ nu tanayāviśleṣaduḥkhair navaiḥ // KSak_4.6

yāsyaty adya śakuntala īti hṛdayaṃ saṃspṛṣṭam utkaṇṭhayā kaṇṭhaḥ stambhita-bāṣpa-vṛtti-kaluṣaś cintā-jaḍaṃ darśanam / vaiklavyaṃ mama tāvad īdṛśam idaṃ snehād araṇya-okasaḥ pīḍyante gṛhiṇaḥ kathaṃ nu tanayā-viśleṣa-duḥkhair navaiḥ //

(iti parikrāmani) (KSak_4.6a)

(iti parikrāmani)

sakhyau halā śakuntale avasitamaṇḍanāsi / paridhatsva sāṃprataṃ kṣaumayugalam / (KSak_4.6a_0)

sakhyau -- halā śakuntale avasita-maṇḍana āsi / paridhatsva sāṃprataṃ kṣauma-yugalam /

(śakuntalotthāya paridhatte) (KSak_4.6a_1)

(śakuntala ūtthāya paridhatte)

gautamī jāte eṣa te ānandaparivāhiṇā cakṣuṣā pariṣvajamāna iva gurur upasthitaḥ / ācāraṃ tāvat pratipadyasva / (KSak_4.6a_2)

gautamī -- jāte eṣa te ānanda-parivāhiṇā cakṣuṣā pariṣvajamāna iva gurur upasthitaḥ / ācāraṃ tāvat pratipadyasva /

śaku (savrīḍam) tāta vande / (KSak_4.7b1)

śaku -- (savrīḍam) tāta vande /

kāśyapa vatse / yayāter iva śarmiṣṭhā bhartur bahumatā bhava /
sutaṃ tvam api saṃrājaṃ seva pūrum avāpnuhi // KSak_4.7

kāśyapa -- vatse / yayāter iva śarmiṣṭhā bhartur bahu-matā bhava / sutaṃ tvam api saṃrājaṃ sa īva pūrum avāpnuhi //

gautamī bhagavān varaḥ khalv eṣaḥ / nāśīḥ / (KSak_4.7a5)

gautamī -- bhagavān varaḥ khalv eṣaḥ / nā aśīḥ /

kāśyapa vatse itaḥ sadyo hutān agnīn pradakṣiṇīkuruṣva / (KSak_4.7a6)

kāśyapa -- vatse itaḥ sadyo hutān agnīn pradakṣiṇī-kuruṣva /

(sarve parikrāmanti) (KSak_4.7a)

(sarve parikrāmanti)

kāśyapa (ṛkchandasāśāste) (KSak_4.8b1)

kāśyapa -- (ṛk-chandasā āśāste)

amī vediṃ paritaḥ kḷptadhiṣṇyāḥ samidvantaḥ prāntasaṃstīrṇadarbhāḥ /
apaghnanto duritaṃ havyagandhair vaitānās tvāṃ bahnayaḥ pāvayantu // KSak_4.8

amī vediṃ paritaḥ kḷpta-dhiṣṇyāḥ samidvantaḥ prānta-saṃstīrṇa-darbhāḥ / apaghnanto duritaṃ havya-gandhair vaitānās tvāṃ bahnayaḥ pāvayantu //

pratiṣṭhasvedānīm / (sadṛṣṭikṣepam) kva te śārṅgaravamiśrāḥ / (praviśya) (KSak_4.8a)

pratiṣṭhasva idānīm / (sadṛṣṭi-kṣepam) kva te śārṅgarava-miśrāḥ / (praviśya)

śiṣya bhagavann ime smaḥ / (KSak_4.8a_0)

śiṣya -- bhagavann ime smaḥ /

kāśyapa bhaginyās te mārgam ādeśaya / (KSak_4.8a_1)

kāśyapa -- bhaginyās te mārgam ādeśaya /

śārṅgarava ita ito bhavatī / (sarve parikrāmanti) (KSak_4.8a_2)

śārṅgarava -- ita ito bhavatī / (sarve parikrāmanti)

kāśyapa bho bhoḥ saṃnihitās tapovanataravaḥ / (KSak_4.9b1)

kāśyapa -- bho bhoḥ saṃnihitās tapo-vana-taravaḥ /

pātuṃ na prathamaṃ vyavasyati jalaṃ yuṣmāsv apīteṣu yā
nādatte priyamaṇḍanā api bhavatāṃ snehena yā pallavam /
ādye vaḥ kusumaprasūtisamaye yasyā bhavaty utsavaḥ
seyaṃ yāti śakuntalā patigṛhaṃ sarvair anujñāyatām // KSak_4.9

pātuṃ na prathamaṃ vyavasyati jalaṃ yuṣmāsv apīteṣu yā nā adatte priya-maṇḍanā api bhavatāṃ snehena yā pallavam / ādye vaḥ kusuma-prasūti-samaye yasyā bhavaty utsavaḥ sa īyaṃ yāti śakuntalā pati-gṛhaṃ sarvair anujñāyatām //

(kokilaravaṃ sūcayitvā) (KSak_4.9a5)

(kokila-ravaṃ sūcayitvā)

anumatagamanā śakuntalā tarubhir ayaṃ vanavāsabandhubhiḥ /
paribhṛtavirutaṃ kalaṃ yathā prativacanīkṛtam ebhir īdṛśam // KSak_4.10

anumata-gamanā śakuntalā tarubhir ayaṃ vana-vāsa-bandhubhiḥ / paribhṛta-virutaṃ kalaṃ yathā prativacanī-kṛtam ebhir īdṛśam //

(ākāśe) (KSak_4.10a)

(ākāśe)

ramyāntaraḥ kamalinīharitaiḥ sarobhiś
chāyādrumair niyamitārkamayūkhatāpaḥ /
bhūyāt kuśeśayarajomṛdureṇur asyāḥ
śāntānukūlapavanaś ca śivaś ca panthāḥ // KSak_4.11

ramya-antaraḥ kamalinī-haritaiḥ sarobhiś chāyā-drumair niyamita-arka-mayūkha-tāpaḥ / bhūyāt kuśeśaya-rajo-mṛdu-reṇur asyāḥ śānta-anukūla-pavanaś ca śivaś ca panthāḥ //

(sarve savismayam ākarṇayanti) (KSak_4.11a)

(sarve savismayam ākarṇayanti)

gautamī jāte jñātijanasnigdhābhir anujñātagamanāsi tapovanadevatābhiḥ / praṇama bhagavatīḥ / (KSak_4.11a_0)

gautamī -- jāte jñāti-jana-snigdhābhir anujñāta-gamana āsi tapo-vana-devatābhiḥ / praṇama bhagavatīḥ /

śaku (sapraṇāmaṃ parikramya / janāntikam) halā priyaṃvade āryaputradarśanotsukāyā apy āśramapadaṃ parityajantyā duḥkhena me caraṇau purataḥ pravartate / (KSak_4.11a_1)

śaku -- (sapraṇāmaṃ parikramya / jana-antikam) halā priyaṃvade ārya-putra-darśana-utsukāyā apy āśrama-padaṃ parityajantyā duḥkhena me caraṇau purataḥ pravartate /

pri na kevalaṃ tapovanavirahakātarā sakhy eva / tvayopasthitaviyogasya tapovanasya api tāvat samavasthā dṛśyate / (KSak_4.12b1)

pri -- na kevalaṃ tapo-vana-viraha-kātarā sakhy eva / tvaya ūpasthita-viyogasya tapo-vanasya api tāvat samavasthā dṛśyate /

udgalitadarbhakavalā mṛgyaḥ parityaktanartanā mayūrāḥ /
apasṛtapāṇḍupatrā muñcanty aśrūṇīva latāḥ // KSak_4.12

udgalita-darbha-kavalā mṛgyaḥ parityakta-nartanā mayūrāḥ / apasṛta-pāṇḍu-patrā muñcanty aśrūṇi iva latāḥ //

śaku (smṛtvā) tāta latābhaginīṃ vanajyotsnāṃ tāvad āmantrayiṣye / (KSak_4.12a)

śaku -- (smṛtvā) tāta latā-bhaginīṃ vana-jyotsnāṃ tāvad āmantrayiṣye /

kāśyapa avaimi te tasyāṃ sodaryāsneham / iyaṃ tāvad dakiṣiṇena / (KSak_4.12a_0)

kāśyapa -- avaimi te tasyāṃ sodaryā-sneham / iyaṃ tāvad dakiṣiṇena /

śaku (upetya latām āliṅgya) vanajyotsne cūtasaṃgatā api māṃ pratyāliṅgetogatābhiḥ śākhābāhābhiḥ / (KSak_4.12a_1)

śaku -- (upetya latām āliṅgya) vana-jyotsne cūta-saṃgatā api māṃ pratyāliṅga-ito-gatābhiḥ śākhā-bāhābhiḥ /

adyaprabhṛti dūraparivartinī te khalu bhaviṣyāmi / (KSak_4.12a_2)

adya-prabhṛti dūra-parivartinī te khalu bhaviṣyāmi /

kāśyapa (KSak_4.13b1)

kāśyapa --

saṃkalpitaṃ prathamam eva mayā tavārthe
bhartāram ātmasadṛśaṃ sukṛtair gatā tvam /
cūtena saṃśritavatī navamālikeyam
asyām ahaṃ tvayi ca saṃprati vītacintaḥ // KSak_4.13

saṃkalpitaṃ prathamam eva mayā tava arthe bhartāram ātma-sadṛśaṃ sukṛtair gatā tvam / cūtena saṃśritavatī navamālika īyam asyām ahaṃ tvayi ca saṃprati vīta-cintaḥ //

itaḥ panthānaṃ pratipadyasva / (KSak_4.13a5)

itaḥ panthānaṃ pratipadyasva /

śaku (sakhyau prati) halā eṣā dvayor yuvayor haste nikṣepaḥ / (KSak_4.13a6)

śaku -- (sakhyau prati) halā eṣā dvayor yuvayor haste nikṣepaḥ /

sakhyau ayaṃ janaḥ kasya haste samarpitaḥ / (iti bāṣpaṃ viharataḥ) (KSak_4.13a)

sakhyau -- ayaṃ janaḥ kasya haste samarpitaḥ / (iti bāṣpaṃ viharataḥ)

kāśyapa anasūye alaṃ ruditvā / nanu bhavatībhyām eva sthirīkartavyā śakuntalā / (KSak_4.13a_0)

kāśyapa -- anasūye alaṃ ruditvā / nanu bhavatībhyām eva sthirī-kartavyā śakuntalā /

śaku tāta eṣoṭajaparyantacāriṇī garbhamantharā mṛgavadhūr yadānaghaprasavā bhavati tadā mahyaṃ kam api priyanivedayitṛkaṃ visarjayiṣyatha / (KSak_4.13a_1)

śaku -- tāta eṣa ūṭaja-paryanta-cāriṇī garbha-mantharā mṛga-vadhūr yada ānagha-prasavā bhavati tadā mahyaṃ kam api priya-nivedayitṛkaṃ visarjayiṣyatha /

kāśyapa nedaṃ vismariṣyāmaḥ / (KSak_4.13a0)

kāśyapa -- na idaṃ vismariṣyāmaḥ /

śaku (gatibhaṅgaṃ rūpayitvā) ko nu khalv eṣa nivasane me sajjate / (iti parāvartate ) (KSak_4.13a1)

śaku -- (gati-bhaṅgaṃ rūpayitvā) ko nu khalv eṣa nivasane me sajjate / (iti parāvartate )

kāśyapa (KSak_4.14b1)

kāśyapa --

yasya tvayā vraṇaviropaṇam iṅgudīnām
tailaṃ nyaṣicyata mukhe kuśasūcividdhe /
śyāmākamuṣṭiparivardhitako jahāti
so 'yaṃ na putrakṛtakaḥ padavīṃ mṛgas te // KSak_4.14

yasya tvayā vraṇa-viropaṇam iṅgudīnām tailaṃ nyaṣicyata mukhe kuśa-sūci-viddhe / śyāmāka-muṣṭi-parivardhitako jahāti so 'yaṃ na putra-kṛtakaḥ padavīṃ mṛgas te //

śaku vatsa kiṃ sahavāsaparityāginīṃ mām anusarasi / aciraprasūtayā jananyā vinā vardhita eva / idānīm api mayā virahitaṃ tvāṃ tātaś cintayiṣyati / nivartasva tāvat / (iti rudatī prasthitā) (KSak_4.14a)

śaku -- vatsa kiṃ saha-vāsa-parityāginīṃ mām anusarasi / acira-prasūtayā jananyā vinā vardhita eva / idānīm api mayā virahitaṃ tvāṃ tātaś cintayiṣyati / nivartasva tāvat / (iti rudatī prasthitā)

kāśyapa (KSak_4.15b1)

kāśyapa --

utpakṣmaṇor nayanayor uparuddhavṛttim
bāṣpaṃ kuru sthiratayā viratānubandham /
asminn alakṣitanatonnatabhūmibhāge
mārge padāni khalu te viṣamībhavanti // KSak_4.15

utpakṣmaṇor nayanayor uparuddha-vṛttim bāṣpaṃ kuru sthiratayā virata-anubandham / asminn alakṣita-nata-unnata-bhūmi-bhāge mārge padāni khalu te viṣamī-bhavanti //

śārṅgaravaḥ bhavagān / odakāntaṃ snigdho jano 'nugantavya iti śrūyate / (KSak_4.15a)

śārṅgaravaḥ -- bhavagān / odaka-antaṃ snigdho jano 'nugantavya iti śrūyate /

tad idaṃ sarastīram / atra saṃdiśya pratigantum arhati / (KSak_4.15a_0)

tad idaṃ saras-tīram / atra saṃdiśya pratigantum arhati /

kāśyapa tena hīmāṃ kṣīravṛkṣachāyām āśrayāmaḥ / (KSak_4.15a_1)

kāśyapa -- tena hi imāṃ kṣīra-vṛkṣa-chāyām āśrayāmaḥ /

(sarve parikramya sthitāḥ ) (KSak_4.15a5)

(sarve parikramya sthitāḥ )

kāśyapa (ātmagatam) kiṃ nu khalu tatrabhavato duṣyantasya yuktarūpam asmābhiḥ saṃdeṣṭavyam / (iti cintayati) (KSak_4.15a6)

kāśyapa -- (ātma-gatam) kiṃ nu khalu tatra-bhavato duṣyantasya yukta-rūpam asmābhiḥ saṃdeṣṭavyam / (iti cintayati)

śaku (janāntikam) halā paśya / nalinīpatrāntaritam api sahacaram apaśyanty āturā cakravākyy aṭati duṣkaram ahaṃ karomīti / (KSak_4.15a_2)

śaku -- (jana-antikam) halā paśya / nalinī-patra-antaritam api saha-caram apaśyanty āturā cakra-vākyy aṭati duṣkaram ahaṃ karomi iti /

ana sakhi maivaṃ mantrayasva / (KSak_4.16b1)

ana -- sakhi ma aivaṃ mantrayasva /

eṣā api priyeṇa vinā gamayati rajanīṃ viṣādadīrghatarām /
gurv api virahaduḥkham āśābandhaḥ sāhayati // KSak_4.16

eṣā api priyeṇa vinā gamayati rajanīṃ viṣāda-dīrghatarām / gurv api viraha-duḥkham āśā-bandhaḥ sāhayati //

kāśyapa śārṅgarava iti tvayā madvacanāt sa rājā śakuntalāṃ puraskṛtya vaktavyaḥ / (KSak_4.16a)

kāśyapa -- śārṅgarava iti tvayā mad-vacanāt sa rājā śakuntalāṃ puras-kṛtya vaktavyaḥ /

śārṅgarava ājñāpayatu bhagavān / (KSak_4.16a_0)

śārṅgarava -- ājñāpayatu bhagavān /

kāśyapa (KSak_4.17b1)

kāśyapa --

asmān sādhu vicintya saṃyamadhanān uccaiḥ kulaṃ cātmanas
tvayy asyāḥ katham apy bāndhavakṛtāṃ snehapravṛttiṃ ca tām /
sāmānyapratipattipūrvakam iyaṃ dāreṣu dṛśyā tvayā
bhāgyāyattam ataḥ paraṃ na khalu tadvācyaṃ vadhūbandhubhiḥ // KSak_4.17

asmān sādhu vicintya saṃyama-dhanān uccaiḥ kulaṃ cā atmanas tvayy asyāḥ katham apy bāndhava-kṛtāṃ sneha-pravṛttiṃ ca tām / sāmānya-pratipatti-pūrvakam iyaṃ dāreṣu dṛśyā tvayā bhāgya-āyattam ataḥ paraṃ na khalu tad-vācyaṃ vadhū-bandhubhiḥ //

śārṅgarava gṛhītaḥ saṃdeśaḥ / (KSak_4.17a)

śārṅgarava -- gṛhītaḥ saṃdeśaḥ /

kāśyapa vatse tvam idānīm anuśāsanīyāsi / vanaukaso 'pi santo laukikajñā vayam / (KSak_4.17a_0)

kāśyapa -- vatse tvam idānīm anuśāsanīya āsi / vanaukaso 'pi santo laukikajñā vayam /

śārṅgarā na khalu dhimatāṃ kaścid aviṣayo nāma / (KSak_4.17a5)

śārṅgarā -- na khalu dhimatāṃ kaścid aviṣayo nāma /

kāśyapa sā tvam itaḥ patikulaṃ prāpya (KSak_4.18b1)

kāśyapa -- sā tvam itaḥ pati-kulaṃ prāpya --

śuśrūṣasva gurūn kuru priyasakhīvṛttiṃ sapatnījane
bhartṛviprakṛtā api roṣaṇatayā mā sma pratīpaṃ gamaḥ /
bhūyiṣṭhaṃ bhava dakṣiṇā parijane bhāgyeṣv anutsekinī
yānty evaṃ gṛhiṇīpadaṃ yuvatayo vāmāḥ kulasyādhayaḥ // KSak_4.18

śuśrūṣasva gurūn kuru priya-sakhī-vṛttiṃ sapatnī-jane bhartṛ-viprakṛtā api roṣaṇatayā mā sma pratīpaṃ gamaḥ / bhūyiṣṭhaṃ bhava dakṣiṇā parijane bhāgyeṣv anutsekinī yānty evaṃ gṛhiṇī-padaṃ yuvatayo vāmāḥ kulasyā adhayaḥ //

kathaṃ vā gautamī manyate / (KSak_4.18a)

kathaṃ vā gautamī manyate /

gau etāvān vadhhūjanasyopadeśaḥ / jāte etat khalu sarvam avadhāraya / (KSak_4.18a_0)

gau -- etāvān vadhhū-janasya upadeśaḥ / jāte etat khalu sarvam avadhāraya /

kāśyapa vatse pariṣvajasva māṃ sakhījanaṃ ca / (KSak_4.18a_1)

kāśyapa -- vatse pariṣvajasva māṃ sakhī-janaṃ ca /

śaku tāta ita eva kiṃ priyaṃvadānasūye sakhyau nivartiṣyete / (KSak_4.18a_2)

śaku -- tāta ita eva kiṃ priyaṃvadā-anasūye sakhyau nivartiṣyete /

kāśyapa vatse ime api pradeye / na yuktam anayos tatra gantum / tvayā saha gautamī yāsyati / (KSak_4.18a5)

kāśyapa -- vatse ime api pradeye / na yuktam anayos tatra gantum / tvayā saha gautamī yāsyati /

śaku (pitaram āśliṣya) katham idānīṃ tātasyāṅkāt paribhraṣṭā malayataṭonmūlitā candanalateva deśāntare jīvitaṃ dhārayiṣyāmi / (KSak_4.18a6)

śaku -- (pitaram āśliṣya) katham idānīṃ tātasya aṅkāt paribhraṣṭā malaya-taṭa-unmūlitā candana-lata īva deśa-antare jīvitaṃ dhārayiṣyāmi /

kāśyapa vatse kim evaṃ kātarāsi / (KSak_4.19b1)

kāśyapa -- vatse kim evaṃ kātara āsi /

abhijanavato bhartuḥ ślāghye sthitā gṛhiṇīpade
vibhavagurubhiḥ kṛtyais tasya pratikṣaṇam ākulā /
tanayam acirāt prācīvārkaṃ prasūya ca pāvanam
mama virahajāṃ na tvaṃ vatse śucaṃ gaṇayiṣyāmi // KSak_4.19

abhijanavato bhartuḥ ślāghye sthitā gṛhiṇī-pade vibhava-gurubhiḥ kṛtyais tasya prati-kṣaṇam ākulā / tanayam acirāt prāci īva arkaṃ prasūya ca pāvanam mama virahajāṃ na tvaṃ vatse śucaṃ gaṇayiṣyāmi //

(śakuntalā pitḥ pādayoḥ patati) (KSak_4.19a)

(śakuntalā pitḥ pādayoḥ patati)

kāśyapa yad icchāmi te tad astu / (KSak_4.19a_0)

kāśyapa -- yad icchāmi te tad astu /

śaku (sakhyāv upetya) halā dve api māṃ samam eva pariṣvajethām / (KSak_4.19a_1)

śaku -- (sakhyāv upetya) halā dve api māṃ samam eva pariṣvajethām /

sakhyau (tathā kṛtvā) sakhi yadi nāma sa rājā pratyabhijñānamantharo bhavet tatas tasmāy idam ātmanāmadheyāṅkitam aṅgulīyakaṃ darśaya / (KSak_4.19a0)

sakhyau -- (tathā kṛtvā) sakhi yadi nāma sa rājā pratyabhijñāna-mantharo bhavet tatas tasmāy idam ātma-nāmadheya-aṅkitam aṅgulīyakaṃ darśaya /

śaku anena saṃdehena vām ākampitāsmi / (KSak_4.19a1)

śaku -- anena saṃdehena vām ākampita āsmi /

sakhyau mā bhaiṣīḥ / atisnehaḥ pāpaśaṅkī / (KSak_4.19a2)

sakhyau -- mā bhaiṣīḥ / atisnehaḥ pāpa-śaṅkī /

śārṅgarava yugāntaram ārūḍhaḥ savitā / tvvaratām atrabhavatī / (KSak_4.19a3)

śārṅgarava -- yuga-antaram ārūḍhaḥ savitā / tvvaratām atra-bhavatī /

śaku (āśramābhimukhī sthitavā) tāta kadā nu bhūyas tapovanaṃ prekṣiṣye / (KSak_4.19a4)

śaku -- (āśrama-abhimukhī sthitavā) tāta kadā nu bhūyas tapo-vanaṃ prekṣiṣye /

kāśyapa śrūyatām / (KSak_4.20b1)

kāśyapa -- śrūyatām /

bhūtvā cirāya caturantamahīsapatnī
dauṣyantim apratirathaṃ tanayaṃ niveśya /
bhartrā tadarpitakuṭumbabhareṇa sārdham
śānte kariṣyasi padaṃ punar āśrame 'smin // KSak_4.

bhūtvā cirāya caturanta-mahī-sapatnī dauṣyantim apratirathaṃ tanayaṃ niveśya / bhartrā tad-arpita-kuṭumba-bhareṇa sārdham śānte kariṣyasi padaṃ punar āśrame 'smin //

gautamī jāte parihīyate gamanavelā / nivartaya pitaram / athavā cireṇa api punaḥ punar eṣaivaṃ mantrayiṣyate / nivartatāṃ bhavān / (KSak_4.20a)

gautamī -- jāte parihīyate gamana-velā / nivartaya pitaram / athavā cireṇa api punaḥ punar eṣa aivaṃ mantrayiṣyate / nivartatāṃ bhavān /

kāśyapa vatse uparudhyate tapo 'nuṣṭhānam / (KSak_4.20a_0)

kāśyapa -- vatse uparudhyate tapo 'nuṣṭhānam /

śaku (bhūyaḥ pitaram āśliṣya+tapaścaraṇapīḍitaṃ tātaśarīram / tan mātimātraṃ mama kṛta utkaṇṭhasva / (KSak_4.20a_1)

śaku -- (bhūyaḥ pitaram āśliṣya+tapaś-caraṇa-pīḍitaṃ tāta-śarīram / tan ma ātimātraṃ mama kṛta utkaṇṭhasva /

kāśyapa (saniḥśvāsam) (KSak_4.21b1)

kāśyapa -- (saniḥśvāsam)

śamam eṣyati mama śokaḥ kathaṃ nu vatse tvayā racitapūrvam /
uṭajadvāravirūḍhaṃ nīvārabaliṃ vilokayataḥ // KSak_4.21

śamam eṣyati mama śokaḥ kathaṃ nu vatse tvayā racita-pūrvam / uṭaja-dvāra-virūḍhaṃ nīvāra-baliṃ vilokayataḥ //

gaccha / śivās te panthānaḥ santu / (KSak_4.21a)

gaccha / śivās te panthānaḥ santu /

(niṣkrāntā śakuntalā sahayāyinaś ca) (KSak_4.21a5)

(niṣkrāntā śakuntalā sahayāyinaś ca)

sakhyau (śakuntalāṃ vilokya) hā dhig ghā dhik / antarhitā śakuntalā vanarājyā / (KSak_4.21a6)

sakhyau -- (śakuntalāṃ vilokya) hā dhig ghā dhik / antarhitā śakuntalā vana-rājyā /

kāśyapa (saniḥśvāsam) anasūye gatavatī vāṃ sahacāriṇī / nigṛhya śokam anugacchataṃ māṃ prasthitam / (KSak_4.21a_0)

kāśyapa -- (saniḥśvāsam) anasūye gatavatī vāṃ saha-cāriṇī / nigṛhya śokam anugacchataṃ māṃ prasthitam /

ubhe tāta śakuntalāvirahitaṃ śūnyam iva tapovanaṃ kathaṃ praviśāvaḥ / (KSak_4.21a_1)

ubhe -- tāta śakuntalā-virahitaṃ śūnyam iva tapo-vanaṃ kathaṃ praviśāvaḥ /

kāśyapa snehavṛttir evaṃ darśinī / (savimarśaṃ parikramya) hanta bhoḥ śakuntalāṃ patikulaṃ visṛjya labdham idānīṃ svāsthyam / kutaḥ / (KSak_4.22b1)

kāśyapa -- sneha-vṛttir evaṃ darśinī / (savimarśaṃ parikramya) hanta bhoḥ śakuntalāṃ pati-kulaṃ visṛjya labdham idānīṃ svāsthyam / kutaḥ /

artho hi kanyā parakīya eva tām adya saṃpreṣya parigrahītuḥ /
jāto mamāyaṃ viśadaḥ prakāmaṃ pratyarpitanyāsa ivāntarātmā // KSak_4.22

artho hi kanyā parakīya eva tām adya saṃpreṣya parigrahītuḥ / jāto mama ayaṃ viśadaḥ prakāmaṃ pratyarpita-nyāsa iva antar-ātmā //

(iti niṣkrāntāḥ sarve) (KSak_4.22a)

(iti niṣkrāntāḥ sarve)

(tataḥ praviśaty āsanasho rājā vidūṣakaś ca) (KSak_5.1b1)

(tataḥ praviśaty āsanasho rājā vidūṣakaś ca)

vidu (karṇaṃ dattvā) bho vayasya saṃgītaśālāntare 'vadhānaṃ dehi / (KSak_5.1b2)

vidu -- (karṇaṃ dattvā) bho vayasya saṃgīta-śāla-antare 'vadhānaṃ dehi /

kalaviśuddhāyā gīteḥ svarasaṃyogaḥ śrūyate / jāne tatrabhavatī haṃsapadikā varṇaparicayaṃ karotīti / (KSak_5.1b3)

kala-viśuddhāyā gīteḥ svara-saṃyogaḥ śrūyate / jāne tatra-bhavatī haṃsa-padikā varṇa-paricayaṃ karoti iti /

rājā tūṣṇīṃ bhava / yāvad ākarṇayāmi / (ākāśe gīyate) (KSak_5.1b1_0)

rājā -- tūṣṇīṃ bhava / yāvad ākarṇayāmi / (ākāśe gīyate)

abhinavamadhulolupas tvaṃ tathā paricumbya cūtamañjarīm /
kamalavasatimātranirvṛto madhukara vismṛto 'sy enāṃ katham // KSak_5.1

abhinava-madhu-lolupas tvaṃ tathā paricumbya cūta-mañjarīm / kamala-vasati-mātra-nirvṛto madhu-kara vismṛto 'sy enāṃ katham //

rājā aho rāgaparivāhiṇī gītiḥ / (KSak_5.1a)

rājā -- aho rāga-parivāhiṇī gītiḥ /

vidu kiṃ tāvad gītyā avagato 'kṣarārthaḥ / (KSak_5.1a_0)

vidu -- kiṃ tāvad gītyā avagato 'kṣara-arthaḥ /

rā (smitaṃ kṛtvā) sakṛtkṛtapraṇayo 'yaṃ janaḥ / tad asyā devīṃ vasumatīm antareṇa mahad upālambhanaṃ gato 'smi / sakhe mādhavya madvacanād ucyatāṃ haṃsapadikā / nipuṇam upālabdhāḥ sma iti / (KSak_5.1a_1)

rā -- (smitaṃ kṛtvā) sakṛt-kṛta-praṇayo 'yaṃ janaḥ / tad asyā devīṃ vasumatīm antareṇa mahad upālambhanaṃ gato 'smi / sakhe mādhavya mad-vacanād ucyatāṃ haṃsa-padikā / nipuṇam upālabdhāḥ sma iti /

vidu yad bhavān ājñāpayati / (utthāya+bho vayasya gṛhītasya tayā parakīyair hastaiḥ śikhaṇḍake tāḍyamānasyāpsarasā vītarāgasyeva nāstīdānīṃ me mokṣaḥ / (KSak_5.1a5)

vidu -- yad bhavān ājñāpayati / (utthāya+bho vayasya gṛhītasya tayā parakīyair hastaiḥ śikhaṇḍake tāḍyamānasya apsarasā vīta-rāgasya iva na asti idānīṃ me mokṣaḥ /

rā gaccha / nāgarikavṛttyā saṃjñāpayainām / (KSak_5.1a6)

rā - gaccha / nāgarika-vṛttyā saṃjñāpaya enām /

vidu kā gatiḥ / (iti niṣkrāntāḥ) (KSak_5.1a_2)

vidu -- kā gatiḥ / (iti niṣkrāntāḥ)

rā (ātmagatam) kiṃ nu khalu gītam evaṃ vidhārtham ākarṇyeṣṭajanavirahād ṛte 'pi balavadutkaṇṭhito 'smi / athavā / (KSak_5.2b1)

rā -- (ātma-gatam) kiṃ nu khalu gītam evaṃ vidha-artham ākarṇya iṣṭa-jana-virahād ṛte 'pi balavad-utkaṇṭhito 'smi / athavā /

ramyāṇi vīkṣya madhurāṃś ca niśamya śabdān paryutsuko bhavati yat sukhito 'pi jantuḥ /
tac cetasā smarati nūnam abodhapūrvaṃ bhāvasthirāṇi jananāntarasauhṛdāni // KSak_5.2

ramyāṇi vīkṣya madhurāṃś ca niśamya śabdān paryutsuko bhavati yat sukhito 'pi jantuḥ / tac cetasā smarati nūnam abodha-pūrvaṃ bhāva-sthirāṇi janana-antara-sauhṛdāni //

(iti paryākulas tiṣṭhati) (KSak_5.2a)

(iti paryākulas tiṣṭhati)

(tataḥ praviśati kañcukī) (KSak_5.2a_0)

(tataḥ praviśati kañcukī)

kañcukī aho nu khalv īdṛśīm avasthāṃ pratipanno 'smi / (KSak_5.3b1)

kañcukī -- aho nu khalv īdṛśīm avasthāṃ pratipanno 'smi /

ācāra ity avahitena mayā gṛhītā
yā vetrayaṣṭir avarodhagṛheṣu rājñaḥ /
kāle gate bahutithe mama saiva jātā
prasthānaviklavagater avalambanārthā // KSak_5.3

ācāra ity avahitena mayā gṛhītā yā vetra-yaṣṭir avarodha-gṛheṣu rājñaḥ / kāle gate bahu-tithe mama sa aiva jātā prasthāna-viklava-gater avalambana-arthā //

bho kāmaṃ dharmakāryam anatipātyaṃ devasya / tathāpīdānīm eva dharmāsanād utthitāya punar uparodhakāri kaṇvaśiṣyāgamanam asmai notsahe nivedayitum / athavāviśramo 'yaṃ lokatantrādhikāraḥ / kutaḥ / (KSak_5.3a)

bho kāmaṃ dharma-kāryam anatipātyaṃ devasya / tatha āpi idānīm eva dharma-āsanād utthitāya punar uparodha-kāri kaṇva-śiṣya-āgamanam asmai na utsahe nivedayitum / athava āviśramo 'yaṃ loka-tantra-adhikāraḥ / kutaḥ /

bhānuḥ sakṛd yuktaturaṅga eva rātriṃ divaṃ gandhavahaḥ prayāti /
śeṣaḥ sadā evāhitabhūmibhāraḥ ṣaṣṭhāṃśavṛtter api dharma eṣaḥ // KSak_5.4

bhānuḥ sakṛd yukta-turaṅga eva rātriṃ divaṃ gandha-vahaḥ prayāti / śeṣaḥ sadā evā ahita-bhūmi-bhāraḥ ṣaṣṭha-aṃśa-vṛtter api dharma eṣaḥ //

yāvan niyogam anutiṣṭhāmi / (parikramyāvalokya ca) eṣa devaḥ (KSak_5.4a)

yāvan niyogam anutiṣṭhāmi / (parikramya avalokya ca) eṣa devaḥ --

prajāḥ prajāḥ svā iva tantrayitvā
niṣevate śrāntamanā viviktam /
yūthāni saṃcārya raviprataptaḥ
śītaṃ divā sthānam iva dvipendraḥ // KSak_5.5

prajāḥ prajāḥ svā iva tantrayitvā niṣevate śrānta-manā viviktam / yūthāni saṃcārya ravi-prataptaḥ śītaṃ divā sthānam iva dvipa-indraḥ //

(upagamya) jayatu jayatu devaḥ / ete khalu himagirer upatyakāraṇyavāsinaḥ kāśyapasaṃdeśam ādāya sastrīkās tapasvinaḥ saṃprāptāḥ / śrutvā devaḥ pramāṇam / (KSak_5.5a)

(upagamya) jayatu jayatu devaḥ / ete khalu hima-girer upatyaka-araṇya-vāsinaḥ kāśyapa-saṃdeśam ādāya sastrīkās tapasvinaḥ saṃprāptāḥ / śrutvā devaḥ pramāṇam /

rā (sādaram) kiṃ kāśyapasaṃdeśahāriṇaḥ / (KSak_5.5a_0)

rā -- (sādaram) kiṃ kāśyapa-saṃdeśa-hāriṇaḥ /

kañcukī atha kim / (KSak_5.5a_1)

kañcukī -- atha kim /

rā tena hi madvacanād vijñāpyatām upādhyāha somarātaḥ / amūn āśramavāsinaḥ śrautena vidhinā satkṛtya svayam eva praveśayitum arhasīti / aham apy atra tapasvidarśanocite pradeśe sthitaḥ pratipālayāmi / (KSak_5.5a5)

rā -- tena hi mad-vacanād vijñāpyatām upādhyāha soma-rātaḥ / amūn āśrama-vāsinaḥ śrautena vidhinā satkṛtya svayam eva praveśayitum arhasi iti / aham apy atra tapasvi-darśana-ucite pradeśe sthitaḥ pratipālayāmi /

kañcukī yad ājñāpayati devaḥ (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_5.5a6)

kañcukī -- yad ājñāpayati devaḥ (iti niṣkrāntaḥ)

rā (utthāya) vetravati agniśaraṇamārgam ādeśaya / (KSak_5.5a_2)

rā -- (utthāya) vetravati agni-śaraṇa-mārgam ādeśaya /

pratihārī ita ito devaḥ / (KSak_5.5a_3)

pratihārī -- ita ito devaḥ /

rā (parikrāmati / adhikārakhedaṃ nirūpya) sarvaḥ prārthitam artham adhigamya sukhī saṃpadyate jantuḥ / rājñāṃ tu caritārthatā duḥkhottaraiva / (KSak_5.6b1)

rā -- (parikrāmati / adhikāra-khedaṃ nirūpya) sarvaḥ prārthitam artham adhigamya sukhī saṃpadyate jantuḥ / rājñāṃ tu carita-arthatā duḥkha-uttara aiva /

autsukyamātram avasāyayati pratiṣṭhā
kliśnāti labdhaparipālanavṛttir eva /
nātiśramāpanayanāya yathā śramāya
rājyaṃ svahastadhṛtadaṇḍam ivātapatram // KSak_5.6

autsukya-mātram avasāyayati pratiṣṭhā kliśnāti labdha-paripālana-vṛttir eva / na atiśrama-apanayanāya yathā śramāya rājyaṃ sva-hasta-dhṛta-daṇḍam ivā atapatram //

vaitālikau vijayatāṃ devaḥ / (KSak_5.7b1)

vaitālikau -- vijayatāṃ devaḥ /

prathamaḥ svasukhanirabhilāṣaḥ khidyase lokahetoḥ
pratidinam athavā te vṛttir evaṃ vidhaiva /
anubhavati hi mūrdhnā padapa tīvram uṣṇam
śamayati paritāpaṃ chāyayā saṃśritānām // KSak_5.7

prathamaḥ -- sva-sukha-nirabhilāṣaḥ khidyase loka-hetoḥ pratidinam athavā te vṛttir evaṃ vidha aiva / anubhavati hi mūrdhnā padapa tīvram uṣṇam śamayati paritāpaṃ chāyayā saṃśritānām //

dvitīyaḥ (KSak_5.8b1)

dvitīyaḥ --

niyamayasi vimārgaprasthitān āttadaṇḍaḥ
praśamayasi vivādaṃ kalpase rakṣaṇāya /
atanuṣu vibhaveṣu jñātayaḥ santu nāma
tvayi tu parisamāptaṃ bandhukṛtya prajānām // KSak_5.8

niyamayasi vimārga-prasthitān ātta-daṇḍaḥ praśamayasi vivādaṃ kalpase rakṣaṇāya / atanuṣu vibhaveṣu jñātayaḥ santu nāma tvayi tu parisamāptaṃ bandhu-kṛtya prajānām //

rājā ete klāntamanasaḥ punar navīkṛtāḥ smaḥ / (iti parikrāmati) (KSak_5.8a)

rājā -- ete klānta-manasaḥ punar navī-kṛtāḥ smaḥ / (iti parikrāmati)

pratihārī eṣa abhinavasaṃmārjanasaśrīkaḥ saṃnihitahomadhenur agniśaraṇālindaḥ / ārohatu devaḥ / (KSak_5.8a_0)

pratihārī -- eṣa abhinava-saṃmārjana-saśrīkaḥ saṃnihita-homa-dhenur agni-śaraṇa-alindaḥ / ārohatu devaḥ /

rā (āruhya parijanāṃsāvalambī tiṣṭhati) vetravati kim uddiśya bhagavatā kāśyapena matsakāśam ṛṣayaḥ preṣitāḥ syuḥ / (KSak_5.9b1)

rā -- (āruhya parijana-aṃsa-avalambī tiṣṭhati) vetravati kim uddiśya bhagavatā kāśyapena mat-sakāśam ṛṣayaḥ preṣitāḥ syuḥ /

kiṃ tāvad vratinām upoḍhatapasāṃ vighnais tapo dūṣitam
dharmāraṇyacareṣu kenacid uta prāṇiṣv asacceṣṭitam /
āhosvit prasavo mamāpacaritair viṣṭambhito vīrudhām
ity ārūḍhabahupratarkam aparicchedākulaṃ me manaḥ // KSak_5.9

kiṃ tāvad vratinām upoḍha-tapasāṃ vighnais tapo dūṣitam dharma-araṇya-careṣu kenacid uta prāṇiṣv asac-ceṣṭitam / āhosvit prasavo mama apacaritair viṣṭambhito vīrudhām ity ārūḍha-bahu-pratarkam apariccheda-ākulaṃ me manaḥ //

pratihārī sucaritanandina ṛṣayo devaṃ sabhājayitum āgatā iti tarkayāmi / (KSak_5.9a)

pratihārī -- sucarita-nandina ṛṣayo devaṃ sabhājayitum āgatā iti tarkayāmi /

(tataḥ praviśanti gautamī sahitāḥ śakuntalāṃ puraskṛtya munayaḥ / puraś caiṣāṃ kañcukī purohitaś ca) (KSak_5.9a_0)

(tataḥ praviśanti gautamī sahitāḥ śakuntalāṃ puras-kṛtya munayaḥ / puraś ca eṣāṃ kañcukī purohitaś ca)

kañcukī ita ito bhavantaḥ / (KSak_5.9a5)

kañcukī -- ita ito bhavantaḥ /

śārṅgarava śāradvata / (KSak_5.10b1)

śārṅgarava -- śāradvata /

mahābhāgaḥ kāmaṃ narapatir abhinnasthitir asau
na kaścid varṇānām apatham apakṛṣṭo 'pi bhajate /
tathāpīdaṃ śaśvatparicitaviviktena manasā /
janākīrṇaṃ manye hutavahaparītaṃ gṛham iva // KSak_5.10

mahā-bhāgaḥ kāmaṃ nara-patir abhinna-sthitir asau na kaścid varṇānām apatham apakṛṣṭo 'pi bhajate / tatha āpi idaṃ śaśvat-paricita-viviktena manasā / jana-ākīrṇaṃ manye huta-vaha-parītaṃ gṛham iva //

śāradvata sthāne bhavān purapraveśād itthaṃ bhūtaḥ saṃvṛttaḥ / aham api (KSak_5.11b1)

śāradvata -- sthāne bhavān pura-praveśād itthaṃ bhūtaḥ saṃvṛttaḥ / aham api

abhyaktam api snātaḥ śucir aśucim iva prabuddha iva suptam /
baddham iva svairagatir janam iha sukhasaṅginam avaimi // KSak_5.11

abhyaktam api snātaḥ śucir aśucim iva prabuddha iva suptam / baddham iva svaira-gatir janam iha sukha-saṅginam avaimi //

śaku (nimittaṃ sūcayitvā) aho kiṃ me vāmetaran nayanaṃ visphurati / (KSak_5.11a)

śaku -- (nimittaṃ sūcayitvā) aho kiṃ me vāma-itaran nayanaṃ visphurati /

gautamī jāte pratihatam amaṅgalam /sukhāni te bhartṛkuladevatā vitarantu (iti parikrāmati) (KSak_5.11a_0)

gautamī -- jāte pratihatam amaṅgalam /sukhāni te bhartṛ-kula-devatā vitarantu (iti parikrāmati)

purohita (rājānaṃ nirdiśya+bho bhos tapasvinaḥ asāv atrabhavān varṇāśramāṇāṃ rakṣitā prāg eva muktāsano vaḥ pratipālayati / paśyata enam / (KSak_5.11a_1)

purohita -- (rājānaṃ nirdiśya+bho bhos tapasvinaḥ asāv atra-bhavān varṇa-āśramāṇāṃ rakṣitā prāg eva mukta-āsano vaḥ pratipālayati / paśyata enam /

śārṅgarava bho mahābrāhmaṇa kāmam etad abhinandanīyaṃ tathāpi vayam atra madhyasthāḥ / kutaḥ (KSak_5.12b1)

śārṅgarava -- bho mahā-brāhmaṇa kāmam etad abhinandanīyaṃ tatha āpi vayam atra madhyasthāḥ / kutaḥ

bhavanti naṃrās taravaḥ phalāgamair navāmbubhir dūravilambino ghanāḥ /
anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ svabhāva evaiṣa paropakāriṇām // KSak_5.12

bhavanti naṃrās taravaḥ phala-āgamair nava-ambubhir dūra-vilambino ghanāḥ / anuddhatāḥ sat-puruṣāḥ samṛddhibhiḥ svabhāva eva eṣa para-upakāriṇām //

pratīhārī deva prasannamukhavarṇā dṛśyante / jānāmi viśrabdhakāryā ṛṣayaḥ / (KSak_5.12a)

pratīhārī -- deva prasanna-mukha-varṇā dṛśyante / jānāmi viśrabdha-kāryā ṛṣayaḥ /

rājā (śakuntalāṃ dṛṣṭvā) athātra bhavatī (KSak_5.13b1)

rājā -- (śakuntalāṃ dṛṣṭvā) atha atra bhavatī --

kā svid avaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā /
madhye tapodhanānāṃ kisalayam iva pāṇḍupatrāṇām // KSak_5.13

kā svid avaguṇṭhanavatī na atiparisphuṭa-śarīra-lāvaṇyā / madhye tapodhanānāṃ kisalayam iva pāṇḍu-patrāṇām //

pratīhārī deva kutūhalagarbhaḥ prahito na me tarkaḥ prasarati / nanu darśanīyā punar asyā ākṛtir lakṣyate / (KSak_5.13a)

pratīhārī -- deva kutūhala-garbhaḥ prahito na me tarkaḥ prasarati / nanu darśanīyā punar asyā ākṛtir lakṣyate /

rājā bhavatu / anirvarṇanīyaṃ parakalatram / (KSak_5.13a_0)

rājā -- bhavatu / anirvarṇanīyaṃ para-kalatram /

śaku (hastam urasi kṛtvā / ātmagatam) hṛdaya kim evaṃ vepase / āryaputrasya bhāvam avadhārya dhīraṃ tāvad bhava / (KSak_5.13a_1)

śaku -- (hastam urasi kṛtvā / ātma-gatam) hṛdaya kim evaṃ vepase / ārya-putrasya bhāvam avadhārya dhīraṃ tāvad bhava /

purohita (puro gatvā) ete vidhivad arcitās tapasvinaḥ / kaścid eṣām upādhyāyasaṃdeśaḥ / taṃ devaḥ śrotum arhati / (KSak_5.13a5)

purohita -- (puro gatvā) ete vidhivad arcitās tapasvinaḥ / kaścid eṣām upādhyāya-saṃdeśaḥ / taṃ devaḥ śrotum arhati /

rājā avahito 'smi / (KSak_5.13a6)

rājā - avahito 'smi /

ṛṣayaḥ (hastān udyamya) vijayasva rājan / (KSak_5.13a_2)

ṛṣayaḥ -- (hastān udyamya) vijayasva rājan /

rā sarvān abhivādaye / (KSak_5.13a_3)

rā -- sarvān abhivādaye /

ṛṣayaḥ iṣṭena yujyasva / (KSak_5.13a_4)

ṛṣayaḥ -- iṣṭena yujyasva /

rā api nirvighnatapaso munayaḥ / (KSak_5.13a0)

rā -- api nirvighna-tapaso munayaḥ /

ṛṣayaḥ (KSak_5.14b1)

ṛṣayaḥ --

kuto dharmakriyāvighnaḥ satāṃ rakṣitari tvayi /
tamas tapati dharmāṃśau katham āvir bhaviṣyati // KSak_5.14

kuto dharma-kriyā-vighnaḥ satāṃ rakṣitari tvayi / tamas tapati dharma-aṃśau katham āvir bhaviṣyati //

rā arthavān khalu me rājaśabdaḥ / atha bhagavāṃl lokānugrahāya kuśalī kāśyapaḥ / (KSak_5.14a)

rā -- arthavān khalu me rāja-śabdaḥ / atha bhagavāṃl loka-anugrahāya kuśalī kāśyapaḥ /

śārṅgaravaḥ svādhīnakuśalāḥ siddhimantaḥ / sa bhavantam anāmayapraśnapūrvakam idam āha / (KSak_5.14a_0)

śārṅgaravaḥ -- svādhīna-kuśalāḥ siddhimantaḥ / sa bhavantam anāmaya-praśna-pūrvakam idam āha /

rā kim ājñāpayati bhagavān / (KSak_5.14a_1)

rā -- kim ājñāpayati bhagavān /

śā yan mithaḥsamayād imāṃ madīyāṃ duhitaraṃ bhavān upāyaṃsta tan mayā prītimatā yuvayor anujñātam / kutaḥ (KSak_5.15b1)

śā -- yan mithaḥ-samayād imāṃ madīyāṃ duhitaraṃ bhavān upāyaṃsta tan mayā prītimatā yuvayor anujñātam / kutaḥ

tvam arhatāṃ prāgrasaraḥ smṛto 'si naḥ
śakuntalā mūrtimatī ca satkriyā /
samānayaṃs tulyaguṇaṃ vadhūvaram
cirasya vācyaṃ na gataḥ prajāpatiḥ // KSak_5.15

tvam arhatāṃ prāgrasaraḥ smṛto 'si naḥ śakuntalā mūrtimatī ca satkriyā / samānayaṃs tulya-guṇaṃ vadhū-varam cirasya vācyaṃ na gataḥ prajā-patiḥ //

tad idānīm āpannasattveyaṃ pratigṛhyatāṃ sahadharmacaraṇāyeti / (KSak_5.15a)

tad idānīm āpanna-sattva īyaṃ pratigṛhyatāṃ sahadharma-caraṇāya iti /

gautamī ārya kim api vaktukāmāsmi / na me vacanāvasaro 'sti / katham iti / (KSak_5.16b1)

gautamī -- ārya kim api vaktu-kāma āsmi / na me vacana-avasaro 'sti / katham iti /

nāpekṣito gurujano 'nayā tvayā pṛṣṭo na bandhujanaḥ /
ekaikasminn eva carite bhaṇāmi kim ekaikam // KSak_5.16

na apekṣito guru-jano 'nayā tvayā pṛṣṭo na bandhu-janaḥ / eka-ekasminn eva carite bhaṇāmi kim eka-ekam //

śaku (ātmagatam) kiṃ nu khalv āryaputro bhaṇati / (KSak_5.16a)

śaku -- (ātma-gatam) kiṃ nu khalv ārya-putro bhaṇati /

rā kim idam upanyastam / (KSak_5.16a_0)

rā -- kim idam upanyastam /

śaku (ātmagatam) pāvakaḥ khalu vacanopanyāsaḥ / (KSak_5.16a_1)

śaku -- (ātma-gatam) pāvakaḥ khalu vacana-upanyāsaḥ /

śā katham idaṃ nāma / bhavanta eva sutarāṃ lokavṛttāntaniṣṇātāḥ / (KSak_5.17b1)

śā -- katham idaṃ nāma / bhavanta eva sutarāṃ loka-vṛtta-anta-niṣṇātāḥ /

satīm api jñātikulaikasaṃśrayām
jano 'nyathā bhartṛmatīṃ viśaṅkate /
ataḥ samīpe pariṇetur iṣyate /
priyāpriyā vā pramadā svabandhubhiḥ // KSak_5.17

satīm api jñāti-kula-eka-saṃśrayām jano 'nyathā bhartṛmatīṃ viśaṅkate / ataḥ samīpe pariṇetur iṣyate / priya āpriyā vā pramadā sva-bandhubhiḥ //

rā kim atrabhavatī mayā pariṇītapūrvā / (KSak_5.17a)

rā -- kim atra-bhavatī mayā pariṇīta-pūrvā /

śaku (saviṣādam) hṛdaya sāṃprataṃ te āśaṅkā / (KSak_5.17a5)

śaku -- (saviṣādam) hṛdaya sāṃprataṃ te āśaṅkā /

śā kiṃ kṛtakāryadveṣo dharmaṃ prati vimukhatā kṛtāvajñā / (KSak_5.18b1)

śā -- kiṃ kṛta-kārya-dveṣo dharmaṃ prati vimukhatā kṛta-avajñā /

rā kuto 'yam asatkalpanāpraśnaḥ / (KSak_5.18b2)

rā -- kuto 'yam asat-kalpanā-praśnaḥ /

śā (KSak_5.18b1_0)

śā --

mūrchanty amī vikārāḥ prāyeṇaiśvaryamatteṣu // KSak_5.18

mūrchanty amī vikārāḥ prāyeṇā eśvarya-matteṣu //

rā viśeṣeṇādhikṣipto 'smi / (KSak_5.18a)

rā -- viśeṣeṇa adhikṣipto 'smi /

gautamī jāte muhhūrtaṃ mā lajjasva / apaneṣyāmi tāvat te 'vaguṇṭhanam / tatas tvāṃ bhartābhijñāsyati / (KSak_5.18a_0)

gautamī -- jāte muhhūrtaṃ mā lajjasva / apaneṣyāmi tāvat te 'vaguṇṭhanam / tatas tvāṃ bharta ābhijñāsyati /

rā (śakuntalāṃ nirvarṇya / ātmagatam) (KSak_5.19b1)

rā -- (śakuntalāṃ nirvarṇya / ātma-gatam)

idam upanatam evaṃ rūpam akliṣṭakānti
prathamaparigṛhītaṃ syān na vety avyavasyan /
bhramara iva vibhāte kundam antastuṣāram
na ca khalu parobhoktuṃ nāpi śaknomi hātum // KSak_5.19

idam upanatam evaṃ rūpam akliṣṭa-kānti prathama-parigṛhītaṃ syān na va īty avyavasyan / bhramara iva vibhāte kundam antas-tuṣāram na ca khalu parobhoktuṃ na api śaknomi hātum //

(iti vicārayan sthitaḥ) (KSak_5.19a)

(iti vicārayan sthitaḥ)

pratīhārī (svagatam) aho dharmāpekṣitā bhartuḥ / īdṛśaṃ nāma sukhopanataṃ rūpaṃ dṛṣṭā ko 'nyo vicārayati / (KSak_5.19a_0)

pratīhārī -- (svagatam) aho dharma-apekṣitā bhartuḥ / īdṛśaṃ nāma sukha-upanataṃ rūpaṃ dṛṣṭā ko 'nyo vicārayati /

śā bho rājan kim iti joṣam āsyate / (KSak_5.19a5)

śā -- bho rājan kim iti joṣam āsyate /

rā bhos tapodhanāḥ cintayann api na khalu svīkaraṇam atrabhavatyāḥ smarāmi / tat katham imām abhivyaktasattvalakṣaṇāṃ pratyātmānaṃ kṣetriṇam aśaṅkamānaḥ pratipatsye / (KSak_5.19a6)

rā -- bhos tapo-dhanāḥ cintayann api na khalu svīkaraṇam atra-bhavatyāḥ smarāmi / tat katham imām abhivyakta-sattva-lakṣaṇāṃ pratyātmānaṃ kṣetriṇam aśaṅkamānaḥ pratipatsye /

śakuntalā (apavārya) āryasya pariṇaya eva saṃdehaḥ / kuta idānīṃ me dūrādhirohiṇy āśā / (KSak_5.19a_1)

śakuntalā -- (apavārya) āryasya pariṇaya eva saṃdehaḥ / kuta idānīṃ me dūra-adhirohiṇy āśā /

śār mā tāvat / (KSak_5.20b1)

śār -- mā tāvat /

kṛtābhimarśām anumanyamānaḥ sutāṃ tvayā nāma munir vimānyaḥ /
muṣṭaṃ pratigrāhayatā svam arthaṃ pātrīkṛto dasyur ivāsi yena // KSak_5.

kṛta-abhimarśām anumanyamānaḥ sutāṃ tvayā nāma munir vimānyaḥ / muṣṭaṃ pratigrāhayatā svam arthaṃ pātrī-kṛto dasyur iva asi yena //

śāradvata śārṅgarava vimara tvam idānīm / śakuntale vaktavyam uktam asmābhiḥ / so 'yam atrabhavān evam āha / dīyatām asmai pratyayaprativacanam / (KSak_5.20a)

śāradvata -- śārṅgarava vimara tvam idānīm / śakuntale vaktavyam uktam asmābhiḥ / so 'yam atra-bhavān evam āha / dīyatām asmai pratyaya-prativacanam /

śaku (apavārya) idam avasthhāntaraṃ gate tādṛśe 'nurāge kiṃ vā smāritena / ātmedānīṃ me śocanīya iti vyavasitam etat / (prakāśam) (KSak_5.20a_0)

śaku -- (apavārya) idam avasthhā-antaraṃ gate tādṛśe 'nurāge kiṃ vā smāritena / ātma īdānīṃ me śocanīya iti vyavasitam etat / (prakāśam)

paurava yuktaṃ nāma te tathā purāśramapade svabhāvottānahṛdayam imaṃ janaṃ samayapūrvaṃ pratārya sāṃpratam īdṛśair akṣaraiḥ pratyākhyātum / (KSak_5.20a_1)

paurava yuktaṃ nāma te tathā purā āśrama-pade svabhāva-uttāna-hṛdayam imaṃ janaṃ samaya-pūrvaṃ pratārya sāṃpratam īdṛśair akṣaraiḥ pratyākhyātum /

rājā (karṇau vidhāya) śāntaṃ pāpam / (KSak_5.21b1)

rājā -- (karṇau vidhāya) śāntaṃ pāpam /

vyapadeśam āvilayituṃ kim īhase janam imam a pātayitum /
kūlaṃ kaṣā iva sindhuḥ prasannam ambhas taṭataruṃ ca // KSak_5.21

vyapadeśam āvilayituṃ kim īhase janam imam a pātayitum / kūlaṃ kaṣā iva sindhuḥ prasannam ambhas taṭa-taruṃ ca //

śaku bhavatu / yadi paramārthataḥ paraparigrahaśaṅkinā tvayaivaṃ pravṛttaṃ tad+abhijñānenānena tavāśaṅkām apaneṣyāmi / (KSak_5.21a)

śaku -- bhavatu / yadi parama-arthataḥ para-parigraha-śaṅkinā tvaya aivaṃ pravṛttaṃ tad+abhijñānena anena tavā aśaṅkām apaneṣyāmi /

rājā udāraḥ kalpaḥ / (KSak_5.21a_0)

rājā -- udāraḥ kalpaḥ /

śaku (mudrāsthānaṃ parāmṛśya) hā dhig ghā dhik / aṅgulīyakaśūnyā me 'ṅguliḥ / (iti saviṣādaṃ gautamīm avekṣate) (KSak_5.21a_1)

śaku -- (mudrā-sthānaṃ parāmṛśya) hā dhig ghā dhik / aṅgulīyaka-śūnyā me 'ṅguliḥ / (iti saviṣādaṃ gautamīm avekṣate)

gautamī nūnaṃ te śakrāvatārābhyantare śacītīrthasalilaṃ vandamānāyāḥ prabhraṣṭam aṅgulīyakam / (KSak_5.21a_2)

gautamī - nūnaṃ te śakra-avatāra-abhyantare śacī-tīrtha-salilaṃ vandamānāyāḥ prabhraṣṭam aṅgulīyakam /

rājā (sasmitam) idaṃ tat pratyutpannamati straiṇam iti yad ucyate / (KSak_5.21a_3)

rājā -- (sasmitam) idaṃ tat pratyutpanna-mati straiṇam iti yad ucyate /

śaku atra tāvad vidhinā darśitaṃ prabhutvam / (KSak_5.21a_4)

śaku -- atra tāvad vidhinā darśitaṃ prabhutvam /

rājā śrotavyam idānīṃ saṃvṛttam / (KSak_5.21a_5)

rājā -- śrotavyam idānīṃ saṃvṛttam /

śaku nanv ekasmin divase navamālikāmaṇḍape nalinīpatrabhājanagatam udakaṃ tava haste saṃnihitam āsīt / (KSak_5.21a_6)

śaku -- nanv ekasmin divase navamālikā-maṇḍape nalinī-patra-bhājana-gatam udakaṃ tava haste saṃnihitam āsīt /

rājā śṛṇumas tāvat / (KSak_5.21a_7)

rājā -- śṛṇumas tāvat /

śaku tatkṣaṇe sa me putrakṛtako dīrghāpāṅgo nāma mṛgapotaka upasthitaḥ / (KSak_5.21a_8)

śaku -- tat-kṣaṇe sa me putra-kṛtako dīrgha-apāṅgo nāma mṛga-potaka upasthitaḥ /

tvayāyaṃ tāvat prathamaṃ pibatv ity anukampinopacchandita udakena / na punas te 'paricayād hastābhyāsam upagataḥ / paścāt tasminn eva mayā gṛhīte salile 'nena kṛtaḥ praṇayaḥ / tadā tvam itthaṃ prahasito 'si / sarvaḥ sagandheṣu viśvasiti / dvāv apy atrāraṇyakāv iti / (KSak_5.21a_9)

tvaya āyaṃ tāvat prathamaṃ pibatv ity anukampina ūpacchandita udakena / na punas te 'paricayād hasta-abhyāsam upagataḥ / paścāt tasminn eva mayā gṛhīte salile 'nena kṛtaḥ praṇayaḥ / tadā tvam itthaṃ prahasito 'si / sarvaḥ sagandheṣu viśvasiti / dvāv apy atra araṇyakāv iti /

rājā evam ādibhir ātmakāryanirvartinīnām anṛtamayavān madhubhir ākṛṣyate viṣayiṇaḥ / (KSak_5.21a_10)

rājā -- evam ādibhir ātma-kārya-nirvartinīnām anṛtamaya-vān madhubhir ākṛṣyate viṣayiṇaḥ /

gautamī mahābhāga nārhasy evaṃ mantrayitum / tapovanasaṃvardhito 'nabhijño 'yaṃ janaḥ kaitavasya / (KSak_5.21a_11)

gautamī -- mahā-bhāga na arhasy evaṃ mantrayitum / tapovana-saṃvardhito 'nabhijño 'yaṃ janaḥ kaitavasya /

rājā tāpasavṛddhe / (KSak_5.22b1)

rājā -- tāpasa-vṛddhe /

strīṇām aśikṣitapaṭutvam amānuṣīṣu
saṃdṛśyate kim uta yāḥ pratibodhavatyaḥ /
prāgantarikṣagamanās tvam apatyajātam
anyair dvijaiḥ parabhṛtāḥ khalu poṣayanti // KSak_5.22

strīṇām aśikṣita-paṭutvam amānuṣīṣu saṃdṛśyate kim uta yāḥ pratibodhavatyaḥ / prāg-antarikṣa-gamanās tvam apatya-jātam anyair dvijaiḥ para-bhṛtāḥ khalu poṣayanti //

śaku (saroṣam+anārya ātmano hṛdayānumānena prekṣase / ka idānīm anyo dharmakañcukapraveśinas tṛṇachannakūpopamasya tavānukṛtiṃ pratipatsyate / (KSak_5.22a)

śaku -- (saroṣam+anārya ātmano hṛdaya-anumānena prekṣase / ka idānīm anyo dharma-kañcuka-praveśinas tṛṇa-channa-kūpa-upamasya tava anukṛtiṃ pratipatsyate /

rājā (ātmagatam) saṃdigdhabuddhim āṃ kurvann akaitava ivāsyāḥ kopo lakṣyate / tathā hy anayā (KSak_5.23b1)

rājā -- (ātma-gatam) saṃdigdha-buddhim āṃ kurvann akaitava iva asyāḥ kopo lakṣyate / tathā hy anayā --

mayy eva vismaraṇadāruṇacittavṛttau
vṛttaṃ rahaḥ praṇayam apratipadyamāne /
bhedād bhruvoḥ kuṭilayor atilohitākṣyā
bhagnaṃ śarāsanam ivātiruṣā smarasya // KSak_5.23

mayy eva vismaraṇa-dāruṇa-citta-vṛttau vṛttaṃ rahaḥ praṇayam apratipadyamāne / bhedād bhruvoḥ kuṭilayor atilohita-akṣyā bhagnaṃ śara-āsanam iva atiruṣā smarasya //

(prakāśam) bhadre prathitaṃ duṣyantasya caritam / tathāpīdaṃ na dṛśyate / (KSak_5.23a)

(prakāśam) bhadre prathitaṃ duṣyantasya caritam / tatha āpi idaṃ na dṛśyate /

śaku suṣṭhu tāvad atra svacchandacāriṇī kṛtāsmi yāham asya puruvaṃśapratyayena mukhamadhor hṛdayaviṣasya hastābhyāsam upagatā / (KSak_5.23a_0)

śaku -- suṣṭhu tāvad atra svacchanda-cāriṇī kṛta āsmi ya āham asya puru-vaṃśa-pratyayena mukha-madhor hṛdaya-viṣasya hasta-abhyāsam upagatā /

śārṅgarava ittham ātmakṛtaṃ cāpalaṃ dahati / (KSak_5.24b1)

śārṅgarava -- ittham ātma-kṛtaṃ cāpalaṃ dahati /

ataḥ parīkṣya kartavyaṃ viśeṣāt saṃgataṃ rahaḥ /
ajñātahṛdayeṣv evaṃ vairībhavati sauhṛdam // KSak_5.24

ataḥ parīkṣya kartavyaṃ viśeṣāt saṃgataṃ rahaḥ / ajñāta-hṛdayeṣv evaṃ vairī-bhavati sauhṛdam //

rājā ayi bhoḥ kim atrabhavatīpratyayād evāsmān saṃyutadoṣākṣaraiḥ kṣiṇutha / (KSak_5.24a)

rājā -- ayi bhoḥ kim atra-bhavatī-pratyayād eva asmān saṃyuta-doṣa-akṣaraiḥ kṣiṇutha /

śārṅg (sāsūyam) śrutaṃ bhavadbhir adharottaram / (KSak_5.25b1)

śārṅg --(sāsūyam) śrutaṃ bhavadbhir adhara-uttaram /

ā janmanaḥ śāṭhyam aśikṣito yas tasyāpramāṇaṃ vacanaṃ janasya /
parātisaṃdhānam adhīyate yair vidyeti te santu kilāptavācaḥ // KSak_5.25

ā janmanaḥ śāṭhyam aśikṣito yas tasya apramāṇaṃ vacanaṃ janasya / para-atisaṃdhānam adhīyate yair vidya īti te santu kilā apta-vācaḥ //

rājā bhoḥ satyavādinn abhyupagataṃ tāvad asmābhir evam / kiṃ punar imām atisaṃdhāya labhyate / (KSak_5.25a)

rājā -- bhoḥ satya-vādinn abhyupagataṃ tāvad asmābhir evam / kiṃ punar imām atisaṃdhāya labhyate /

śārṅg vinipātaḥ / (KSak_5.25a_0)

śārṅg -- vinipātaḥ /

rājā vinipātaḥ pauravaiḥ prārthyata iti na śraddheyam etat / (KSak_5.25a_1)

rājā -- vinipātaḥ pauravaiḥ prārthyata iti na śraddheyam etat /

śārad śārṅgarava kim uttareṇa / anuṣṭhito guroḥ saṃdeśaḥ / pratinivartāmahe vayam / (rājānaṃ prati) (KSak_5.26b1)

śārad -- śārṅgarava kim uttareṇa / anuṣṭhito guroḥ saṃdeśaḥ / pratinivartāmahe vayam / (rājānaṃ prati)

tad eṣā bhavataḥ kāntā tyaja vaināṃ gṛhāṇa vā /
upapannā hi dāreṣu prabhutā sarvatomukhī // KSak_5.26

tad eṣā bhavataḥ kāntā tyaja va aināṃ gṛhāṇa vā / upapannā hi dāreṣu prabhutā sarvato-mukhī //

gautami gacchāgrataḥ / (iti prasthitāḥ) (KSak_5.26a)

gautami gaccha agrataḥ / (iti prasthitāḥ)

śaku katham anena kitavena vipralabdhāsmi / yūyam api māṃ parityajatha / (ity anupratiṣṭhate) (KSak_5.26a_0)

śaku -- katham anena kitavena vipralabdha āsmi / yūyam api māṃ parityajatha / (ity anupratiṣṭhate)

gautamī (sthitvā) vatsa śārṅgarava anugacchatīyaṃ khalu naḥ karuṇaparidevinī śakuntalā / pratyādeśaparuṣe bhartari kiṃ vā me putrikā karotu / (KSak_5.26a_1)

gautamī -- (sthitvā) vatsa śārṅgarava anugacchati iyaṃ khalu naḥ karuṇa-paridevinī śakuntalā / pratyādeśa-paruṣe bhartari kiṃ vā me putrikā karotu /

śārṅg (saroṣaṃ nivṛtya) kiṃ purobhāge svātantryam avalambase / (śakuntalā bhītā vepate) (KSak_5.26a_2)

śārṅg -- (saroṣaṃ nivṛtya) kiṃ puro-bhāge svātantryam avalambase / (śakuntalā bhītā vepate)

śārṅg śakutale / (KSak_5.27b1)

śārṅg -- śakutale /

yadi yathā vadati kṣitipas tathā
tvam asi kiṃ pitur utkulayā tvayā /
atha tu vetsi śuci vratam ātmanaḥ
patikule tava dāsyam api kṣamam // KSak_5.27

yadi yathā vadati kṣitipas tathā tvam asi kiṃ pitur utkulayā tvayā / atha tu vetsi śuci vratam ātmanaḥ pati-kule tava dāsyam api kṣamam //

tiṣṭha / sādhayāmo vayam / (KSak_5.27a5)

tiṣṭha / sādhayāmo vayam /

rājā bhos tapasvin kim atrabhavatīṃ vipralabhase / (KSak_5.28b1)

rājā -- bhos tapasvin kim atra-bhavatīṃ vipralabhase /

kumudāny eva śaśāṅkaḥ savitā bodhayati paṅkajāny eva /
vaśināṃ hi paraparigrahasaṃśleṣaparāṅmukhī vṛttiḥ // KSak_5.28

kumudāny eva śaśa-aṅkaḥ savitā bodhayati paṅkajāny eva / vaśināṃ hi para-parigraha-saṃśleṣa-parāṅmukhī vṛttiḥ //

śārṅg yadā tu pūrvavṛttam anyasaṅgād vismṛto bhavāṃs tadā katham adharmabhīruḥ / (KSak_5.28a)

śārṅg -- yadā tu pūrva-vṛttam anya-saṅgād vismṛto bhavāṃs tadā katham adharma-bhīruḥ /

rājā bhavantam evātra gurulāghavaṃ pṛcchāmi / (KSak_5.29b1)

rājā -- bhavantam eva atra guru-lāghavaṃ pṛcchāmi /

mūḍhaḥ syām aham eṣā vā vaden mithyeti saṃśaye /
dāratyāgī bhavāmy āho parastrīsparśapāṃsulaḥ // KSak_5.29

mūḍhaḥ syām aham eṣā vā vaden mithya īti saṃśaye / dāra-tyāgī bhavāmy āho para-strī-sparśa-pāṃsulaḥ //

purohita (vicārya) yadi tāvad evaṃ kriyatām / (KSak_5.29a)

purohita -- (vicārya) yadi tāvad evaṃ kriyatām /

rājā anuśāstu māṃ bhavān / (KSak_5.29a_0)

rājā -- anuśāstu māṃ bhavān /

purohita atrabhavatī tavad āprasavād asmadgṛhe tiṣṭhatu / kuta idam ucyata iti cet / tvaṃ sādhubhir ādiṣṭapūrvaḥ prathamam eva cakravartinaṃ putraṃ janayiṣyasīti / sa cen munidauhitras tallakṣaṇopapanno bhaviṣyati abhinandya śuddhāntam enāṃ praveśayiṣyati / viparyaye tu pitur asyāḥ samīpanayanam avasthitam eva / (KSak_5.29a_1)

purohita -- atra-bhavatī tavad ā-prasavād asmad-gṛhe tiṣṭhatu / kuta idam ucyata iti cet / tvaṃ sādhubhir ādiṣṭa-pūrvaḥ prathamam eva cakra-vartinaṃ putraṃ janayiṣyasi iti / sa cen muni-dauhitras tal-lakṣaṇa-upapanno bhaviṣyati abhinandya śuddha-antam enāṃ praveśayiṣyati / viparyaye tu pitur asyāḥ samīpa-nayanam avasthitam eva /

rājā yathā gurubhyo rocate / (KSak_5.29a_2)

rājā -- yathā gurubhyo rocate /

purohita vatse anugaccha mām / (KSak_5.29a_3)

purohita -- vatse anugaccha mām /

śaku bhagāti vasudhe dehi me vivaram / (iti rudatī prasthitā / niṣkrāntā saha purodhasā tapasvibhiś ca) (KSak_5.29a_4)

śaku -- bhagāti vasudhe dehi me vivaram / (iti rudatī prasthitā / niṣkrāntā saha purodhasā tapasvibhiś ca)

(rājā śāpavyavahitasmṛtiḥ śakuntalāgatam eva cintayati) (KSak_5.29a_5)

(rājā śāpa-vyavahita-smṛtiḥ śakuntalā-gatam eva cintayati)

(nepathye) āścaryam āścaryam / (KSak_5.29a_6)

(nepathye) āścaryam āścaryam /

rājā (ākarṇya) kiṃ nu khalu syāt / (KSak_5.29a0)

rājā -- (ākarṇya) kiṃ nu khalu syāt /

(praviśya) purohita (savismayam) deva adbhutaṃ khalu saṃvṛttam / (KSak_5.29a1)

(praviśya) purohita -- (savismayam) deva adbhutaṃ khalu saṃvṛttam /

rājā kim iva / (KSak_5.29a2)

rājā -- kim iva /

purohita deva parāvṛtteṣu kaṇvaśiṣyeṣu (KSak_5.29a3)

purohita -- deva parāvṛtteṣu kaṇva-śiṣyeṣu --

sā nindanī svāni bhāgyāni bālā bāhūtkṣepaṃ krandituṃ ca pravṛttā / (KSak_5.29a4)

sā nindanī svāni bhāgyāni bālā bāhu-utkṣepaṃ krandituṃ ca pravṛttā /

rājā kiṃ ca / (KSak_5.29a5)

rājā -- kiṃ ca /

purohita (KSak_5.30b1)

purohita --

strīsaṃsthānaṃ cāpsaras tīrtham ārād utkṣipyaināṃ jyotir ekaṃ jagāma // KSak_5.30

strī-saṃsthānaṃ ca apsaras tīrtham ārād utkṣipya enāṃ jyotir ekaṃ jagāma //

(sarve vismayaṃ rūpayanti) (KSak_5.30a)

(sarve vismayaṃ rūpayanti)

rājā bhagavan prāg api so 'smābhir arthaḥ pratyādiṣṭa eva / kiṃ vṛthā tarkeṇānviṣyate / viśrāmyatu bhavān / (KSak_5.30a_0)

rājā -- bhagavan prāg api so 'smābhir arthaḥ pratyādiṣṭa eva / kiṃ vṛthā tarkeṇa anviṣyate / viśrāmyatu bhavān /

purohita (vilokya) vijayasva (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_5.30a_1)

purohita -- (vilokya) vijayasva (iti niṣkrāntaḥ)

rājā vetravati paryākulo 'smi / śayanabhūmimārgam ādeśaya / (KSak_5.30a_2)

rājā -- vetravati paryākulo 'smi / śayana-bhūmi-mārgam ādeśaya /

pratīhārī ita ito devaḥ (iti prasthitaḥ) (KSak_5.30a5)

pratīhārī -- ita ito devaḥ (iti prasthitaḥ)

rājā (KSak_5.31b1)

rājā --

kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munes tanayām /
balavat tu dūyamānaṃ pratyāyayatīva māṃ hṛdayam // KSak_5.31

kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munes tanayām / balavat tu dūyamānaṃ pratyāyayati iva māṃ hṛdayam //

(iti niṣkrāntāḥ sarve) (KSak_5.31a6)

(iti niṣkrāntāḥ sarve)

(tataḥ praviśati nāgarikaḥ śyālaḥ paścād baddhaṃ puruṣam ādāya rakṣiṇau ca) (KSak_6.1b1)

(tataḥ praviśati nāgarikaḥ śyālaḥ paścād baddhaṃ puruṣam ādāya rakṣiṇau ca)

puruṣaḥ -- bhartaḥ ma aivaṃ bhaṇa /

rakṣiṇau (puruṣaṃ tāḍaitvā) are kumbhīraka kathaya kutra tvayaitan maṇibandhanotkīrṇanāmadheyaṃ rājakīyam aṅgulīyakaṃ samāsāditam / (KSak_6.1b2)

rakṣiṇau -- (puruṣaṃ tāḍaitvā) are kumbhīraka kathaya kutra tvaya aitan maṇi-bandhana-utkīrṇa-nāmadheyaṃ rājakīyam aṅgulīyakaṃ samāsāditam /

puruṣaḥ (bhītināṭitakena) prasīdantu bhāvamiśrāḥ / nāham īdṛśakarmakārī / (KSak_6.1b3)

puruṣaḥ -- (bhīti-nāṭitakena) prasīdantu bhāva-miśrāḥ / na aham īdṛśa-karma-kārī /

prathamaḥ kiṃ śobhano brāhmaṇa iti kṛtvā (kalayitvā) rājñā pratigraho dattaḥ / (KSak_6.1b4)

prathamaḥ -- kiṃ śobhano brāhmaṇa iti kṛtvā (kalayitvā) rājñā pratigraho dattaḥ /

puruṣaḥ śṛṇutedānīm / ahaṃ śakrāvatārābhyantaravāsī dhīvaraḥ / (KSak_6.1b5)

puruṣaḥ -- śṛṇuta idānīm / ahaṃ śakra-avatāra-abhyantara-vāsī dhīvaraḥ /

pāṭaccara kim asmābhir jātiḥ pṛṣṭā / (KSak_6.1b6)

pāṭaccara kim asmābhir jātiḥ pṛṣṭā /

śyālaḥ sūcaka kathayatu sarvam anukrameṇa / mainam antarā pratibadhnītam / (KSak_6.1b7)

śyālaḥ -- sūcaka kathayatu sarvam anukrameṇa / ma ainam antarā pratibadhnītam /

ubhau yad āvutta ājñāpayati / kathaya / (KSak_6.1b8)

ubhau -- yad āvutta ājñāpayati / kathaya /

puruṣaḥ ahaṃ jālodgālādibhir matsyabandhanopāyaiḥ kuṭumbabharaṇaṃ karomi / (KSak_6.1b9)

puruṣaḥ -- ahaṃ jāla-udgāla-ādibhir matsya-bandhana-upāyaiḥ kuṭumba-bharaṇaṃ karomi /

śyālaḥ (virahasya) viśuddha idānīm ājīvaḥ / (KSak_6.1b10)

śyālaḥ -- (virahasya) viśuddha idānīm ājīvaḥ /

sahajaṃ kila yad vininditaṃ na khalu tat karma vivarjanīyam /
paśumāraṇakarmadāruṇo 'nukampāmṛdur eva śrotriyaḥ // KSak_6.1

sahajaṃ kila yad vininditaṃ na khalu tat karma vivarjanīyam / paśu-māraṇa-karma-dāruṇo 'nukampā-mṛdur eva śrotriyaḥ //

śyālaḥ tatas tataḥ / (KSak_6.1a)

śyālaḥ -- tatas tataḥ /

puruṣaḥ ekasmin divase khaṇḍaśo rohitamatsyo mayā kalpitaḥ /
KSak_6.1a yāvat tasyodarābhyantare prekṣe tāvad idaṃ ratnabhāsuram aṅgulīyakaṃ dṛṣṭam / (KSak_6.1a_0)

puruṣaḥ -- ekasmin divase khaṇḍaśo rohita-matsyo mayā kalpitaḥ / KSak_6.1a3 yāvat tasya udara-abhyantare prekṣe tāvad idaṃ ratna-bhāsuram aṅgulīyakaṃ dṛṣṭam /

paścād aham asya vikrayāya darśayan gṛhīto bhāvamiśraiḥ /
KSak_6.1a5 mārayata vā muñcata vā / ayam asyāgamavṛttāntaḥ / (KSak_6.1a_1)

paścād aham asya vikrayāya darśayan gṛhīto bhāva-miśraiḥ / KSak_6.1a5 mārayata vā muñcata vā / ayam asyā agama-vṛtta-antaḥ /

śyālaḥ jānuka visragandhī godhādī matsyabandha eva niḥsaṃśayam / (KSak_6.1a6_2)

śyālaḥ -- jānuka visra-gandhī godhādī matsya-bandha eva niḥsaṃśayam /

aṅgulīyakadarśanam asya vimarśayitavyam / rājakulam eva gacchāmaḥ / (KSak_6.1a_3)

aṅgulīyaka-darśanam asya vimarśayitavyam / rāja-kulam eva gacchāmaḥ /

rakṣiṇau tathā / gaccha are granthibhedaka / (sarve parikrāmanti) (KSak_6.1a_4)

rakṣiṇau -- tathā / gaccha are granthi-bhedaka / (sarve parikrāmanti)

śyālaḥ sūcaka imaṃ gopuradvāre 'pramattau pratipālayataṃ yāvad idam aṅgulīyakaṃ yathāgamanaṃ bhartre nivedya tataḥ śāsanaṃ pratīṣya niṣkrāmāmi / (KSak_6.1a_5)

śyālaḥ -- sūcaka imaṃ gopura-dvāre 'pramattau pratipālayataṃ yāvad idam aṅgulīyakaṃ yathā āgamanaṃ bhartre nivedya tataḥ śāsanaṃ pratīṣya niṣkrāmāmi /

ubhau praviśatv āvuttaḥ svāmiprasādāya / (iti niṣkrāntaḥ śyālaḥ) (KSak_6.1a0)

ubhau -- praviśatv āvuttaḥ svāmi-prasādāya / (iti niṣkrāntaḥ śyālaḥ)

prathamaḥ jānuka cirāyate khalv āvuttaḥ / (KSak_6.1a1)

prathamaḥ -- jānuka cirāyate khalv āvuttaḥ /

dvitīyaḥ nanv avasaropasarpaṇīyā rājānaḥ / (KSak_6.1a2)

dvitīyaḥ -- nanv avasara-upasarpaṇīyā rājānaḥ /

prathamaḥ jānuka sphurato mama hastāv asya vadhasya sumanasaḥ pinaddhum / (iti puruṣaṃ nirdiśati) (KSak_6.1a3)

prathamaḥ -- jānuka sphurato mama hastāv asya vadhasya sumanasaḥ pinaddhum / (iti puruṣaṃ nirdiśati)

puruṣaḥ nārhati bhāvo 'kāraṇamāraṇo bhavitum / (KSak_6.1a4)

puruṣaḥ -- na arhati bhāvo 'kāraṇa-māraṇo bhavitum /

dvitīyaḥ (vilokya) eṣa nau svāmī patrahasto rājaśāsanaṃ pratīṣyeto+mukho dṛśyate / gṛdhrabalir bhaviṣyasi śuno mukhaṃ vā drakṣyasi / (praviśya) (KSak_6.1a5)

dvitīyaḥ -- (vilokya) eṣa nau svāmī patra-hasto rāja-śāsanaṃ pratīṣya ito+mukho dṛśyate / gṛdhra-balir bhaviṣyasi śuno mukhaṃ vā drakṣyasi / (praviśya)

śyālaḥ sūcaka mucyatām eṣa jālopajīvī / upapanna khalv asyāṅgulīyakasyāgamaḥ / (KSak_6.1a6)

śyālaḥ -- sūcaka mucyatām eṣa jāla-upajīvī / upapanna khalv asya aṅgulīyakasyā agamaḥ /

sūcakaḥ yathāvutto bhaṇati / eṣa yamasadanaṃ praviśya pratinivṛttaḥ / (iti puruṣaṃ parimuktabandhanaṃ karoti) (KSak_6.1a7)

sūcakaḥ -- yathā-āvutto bhaṇati / eṣa yama-sadanaṃ praviśya pratinivṛttaḥ / (iti puruṣaṃ parimukta-bandhanaṃ karoti)

puruṣaḥ (śyālaṃ praṇamya) bhartaḥ atha kīdṛśo ma ājīvaḥ / (KSak_6.1a8)

puruṣaḥ -- (śyālaṃ praṇamya) bhartaḥ atha kīdṛśo ma ājīvaḥ /

eṣa bhartrāṅgulīyakamūlyasaṃmitaḥ prasādo 'pi dāpitaḥ / (iti puruṣāya svaṃ prayacchati) (KSak_6.1a9)

eṣa bhartra āṅgulīyaka-mūlya-saṃmitaḥ prasādo 'pi dāpitaḥ / (iti puruṣāya svaṃ prayacchati)

puruṣaḥ (sapraṇāmaṃ pratigṛhya) bhartaḥ anugṛhīto 'smi / (KSak_6.1a_6)

puruṣaḥ -- (sapraṇāmaṃ pratigṛhya) bhartaḥ anugṛhīto 'smi /

sūcakaḥ eṣa nāmānugraho yac chūlād avatārya hastiskandhe pratiṣṭhāpitaḥ / (KSak_6.1a_7)

sūcakaḥ -- eṣa nāma-anugraho yac chūlād avatārya hasti-skandhe pratiṣṭhāpitaḥ /

jānuka āvutt pāritoṣikaṃ kathayati tenāṅgulīyakena bhartuḥ saṃmatena bhavitavyam iti / (KSak_6.1a_8)

jānuka -- āvutt pāritoṣikaṃ kathayati tena aṅgulīyakena bhartuḥ saṃmatena bhavitavyam iti /

śyālaḥ na tasmin mahāarhaṃ ratnaṃ bhartur bahumatam iti tarkayāmi / (KSak_6.1a_9)

śyālaḥ -- na tasmin mahā-arhaṃ ratnaṃ bhartur bahu-matam iti tarkayāmi /

tasya darśanena bhartrābhimato janaḥ smṛtaḥ / muhūrtaṃ prakṛtigambhīro 'pi paryaśrunayana āsīt / (KSak_6.1a_10)

tasya darśanena bhartra ābhimato janaḥ smṛtaḥ / muhūrtaṃ prakṛti-gambhīro 'pi paryaśru-nayana āsīt /

sūcakaḥ sevitaṃ nāmāvuttena / (KSak_6.1a_11)

sūcakaḥ -- sevitaṃ nāma-āvuttena /

jānuka nanu bhaṇa / asya kṛte mātsyikabhartur iti / (iti puruṣam asūyayā paśyati) (KSak_6.1a_12)

jānuka -- nanu bhaṇa / asya kṛte mātsyika-bhartur iti / (iti puruṣam asūyayā paśyati)

puruṣaḥ bhaṭṭāraka ito 'rdhaṃ yuṣmākaṃ sumanomūlyaṃ bhavatu / (KSak_6.1a_13)

puruṣaḥ -- bhaṭṭāraka ito 'rdhaṃ yuṣmākaṃ sumano-mūlyaṃ bhavatu /

jānuka etāvad yujyate / (KSak_6.1a_14)

jānuka -- etāvad yujyate /

śyālaḥ dhīvara mahattaras tvaṃ priyavayasyaka idānīṃ me saṃvṛttaḥ / kādambarīsākṣikam asmākaṃ prathamasauhṛdam iṣyate / tatśauṇḍikāpaṇam eva gacchāmaḥ / (KSak_6.1a_15)

śyālaḥ -- dhīvara mahattaras tvaṃ priya-vayasyaka idānīṃ me saṃvṛttaḥ / kādambarī-sākṣikam asmākaṃ prathama-sauhṛdam iṣyate / tat-śauṇḍika-āpaṇam eva gacchāmaḥ /

praveśakaḥ / (tataḥ praviśaty ākāśayānena sānumatī nāmāpsarāḥ) (KSak_6.1a_16)

praveśakaḥ / (tataḥ praviśaty ākāśa-yānena sānumatī nāma apsarāḥ)

sānumatī nirvartitaṃ mayā paryāyanirvartanīyam apsarastīrthasāṃnidhyaṃ yāvat sāhujanasyābhiṣekakāla iti sāṃpratam asya rājarṣer udantaṃ pratyakṣīkariṣyāmi /
KSak_6.1a2 menakāsaṃbandhena śarīrabhūtā me śakuntalā / tayā ca duhitṛnimittam ādiṣṭapūrvāsmi / (KSak_6.1a_17)

sānumatī -- nirvartitaṃ mayā paryāya-nirvartanīyam apsaras-tīrtha-sāṃnidhyaṃ yāvat sāhu-janasya abhiṣeka-kāla iti sāṃpratam asya rājarṣer udantaṃ pratyakṣī-kariṣyāmi / KSak_6.1a32 menakā-saṃbandhena śarīra-bhūtā me śakuntalā / tayā ca duhitṛ-nimittam ādiṣṭa-pūrva āsmi /

(samantād avalokya) kiṃ nu khalu ṛtūtsave 'pi nirutsavārambham iva rājakulaṃ dṛśyate /
KSak_6.1a4 asti me vibhavaḥ praṇidhānena sarvaṃ parijñātum / (KSak_6.1a_18)

(samantād avalokya) kiṃ nu khalu ṛtu-utsave 'pi nirutsava-ārambham iva rāja-kulaṃ dṛśyate / KSak_6.1a34 asti me vibhavaḥ praṇidhānena sarvaṃ parijñātum /

kiṃ tu sakhyā ādaro mayā mānaiyitavyaḥ / (KSak_6.1a_19)

kiṃ tu sakhyā ādaro mayā mānaiyitavyaḥ /

bhavatu / anayor evodyānapālikayos tiraskariṇīpraticchannā pārśvavartinī bhūtvopalapsye / (iti nāṭyenāvatīrya sthitā) (tataḥ praviśati cūtāṅkuram avalokayantī ceṭī / aparāca pṛṣṭhatas tasyāḥ) (KSak_6.1a_20)

bhavatu / anayor eva udyāna-pālikayos tiraskariṇī-praticchannā pārśva-vartinī bhūtva ūpalapsye / (iti nāṭyena avatīrya sthitā) (tataḥ praviśati cūta-aṅkuram avalokayantī ceṭī / aparāca pṛṣṭhatas tasyāḥ)

prathamā (KSak_6.2b1)

prathamā --

ātāṃraharitapāṇḍura jīvitasarvaṃ vasantamāsasya (yoḥ) /
dṛṣṭo 'si cūtakoraka ṛtumaṅgala tvāṃ prasādayāmi // KSak_6.2

ātāṃra-harita-pāṇḍura jīvita-sarvaṃ vasanta-māsasya (yoḥ) / dṛṣṭo 'si cūta-koraka ṛtu-maṅgala tvāṃ prasādayāmi //

dvitīyā parabhṛtike kim ekākinī mantrayase / (KSak_6.2a7)

dvitīyā -- parabhṛtike kim ekākinī mantrayase /

prathamā madhukarike cūtakalikāṃ dṛṣṭvonmattā parabhṛtikā bhavati / (KSak_6.2a8)

prathamā -- madhukarike cūta-kalikāṃ dṛṣṭva ūnmattā parabhṛtikā bhavati /

dvitīyā (saharṣaṃ tvarayopagamya) katham upasthito madhumāsaḥ / (KSak_6.2a9)

dvitīyā -- (saharṣaṃ tvaraya ūpagamya) katham upasthito madhu-māsaḥ /

prathamā madhukarike tavedānīṃ kāla eṣa madavibhramagītānām / (KSak_6.2a0)

prathamā -- madhukarike tava idānīṃ kāla eṣa mada-vibhrama-gītānām /

dvitīyā sakhi avalambasva māṃ yāvad agrapādasthitā bhūtvā cūtakalikāṃ gṛhītvā kāmadevārcanaṃ karomi / (KSak_6.2a1)

dvitīyā -- sakhi avalambasva māṃ yāvad agra-pāda-sthitā bhūtvā cūta-kalikāṃ gṛhītvā kāma-deva-arcanaṃ karomi /

prathamā yadi mama api khalv ardham arcanaphalasya / (KSak_6.2a2)

prathamā -- yadi mama api khalv ardham arcana-phalasya /

dvitīyā akathite 'py etat saṃpadyate yata ekam eva nau jīvītaṃ dvidhāsthitaṃ śarīram / (sakhīm avalambya sthitā cūtāṅkuraṃ gṛhṇāti) (KSak_6.3b1)

dvitīyā -- akathite 'py etat saṃpadyate yata ekam eva nau jīvītaṃ dvidhā-sthitaṃ śarīram / (sakhīm avalambya sthitā cūta-aṅkuraṃ gṛhṇāti)

aye apratibuddho 'pi cūtaprasavo 'tra bandhanabhaṅgasurabhir bhavati (iti kapotahastakaṃ kṛtvā) (KSak_6.3b2)

aye apratibuddho 'pi cūta-prasavo 'tra bandhana-bhaṅga-surabhir bhavati (iti kapota-hastakaṃ kṛtvā)

tvam asi mayā cūtāṅkura dattaḥ kāmāya gṛhītadhanuṣe /
pathikajanayuvatilakṣyaḥ pañcābhyadhikaḥ śaro bhava // KSak_6.3

tvam asi mayā cūta-aṅkura dattaḥ kāmāya gṛhīta-dhanuṣe / pathika-jana-yuvati-lakṣyaḥ pañca-abhyadhikaḥ śaro bhava //

(iti cūtāṅkuraṃ kṣipati) (praviśya paṭīkṣepeṇa kupitaḥ) / (KSak_6.3a)

(iti cūta-aṅkuraṃ kṣipati) (praviśya paṭī-kṣepeṇa kupitaḥ) /

kañcukī mā tāvad anātmajñe / devena pratiṣiddhe vasantotsave tvam āṃrakalikābhaṅgaṃ kim ārabhase / (KSak_6.3a_0)

kañcukī -- mā tāvad anātmajñe / devena pratiṣiddhe vasanta-utsave tvam āṃra-kalikā-bhaṅgaṃ kim ārabhase /

ubhe (bhīte) prasīdatv āryaḥ / agṛhītārthe āvām / (KSak_6.3a_1)

ubhe (bhīte) prasīdatv āryaḥ / agṛhīta-arthe āvām /

kañcukī na kila śrutaṃ yuvābhyāṃ yad vāsantikais tarubhir api devasya śāsanaṃ pramāṇīkṛtaṃ tadāśrayibhiḥ patribhiś ca / tathā hi (KSak_6.4b1)

kañcukī -- na kila śrutaṃ yuvābhyāṃ yad vāsantikais tarubhir api devasya śāsanaṃ pramāṇī-kṛtaṃ tad-āśrayibhiḥ patribhiś ca / tathā hi --

cūtānāṃ ciranirgatā api kalikā badhnāti na svaṃ rajaḥ
saṃnaddhaṃ yad api sthitaṃ kurabakaṃ tat korakāvasthayā /
kaṇṭheṣu skhalitaṃ gate 'pi śiśire puṃskokilānāṃ rutam
śaṅke saṃharati smaro 'pi cakitas tūṇārdhakṛṣṭaṃ śaram // KSak_6.4

cūtānāṃ cira-nirgatā api kalikā badhnāti na svaṃ rajaḥ saṃnaddhaṃ yad api sthitaṃ kurabakaṃ tat koraka-avasthayā / kaṇṭheṣu skhalitaṃ gate 'pi śiśire puṃs-kokilānāṃ rutam śaṅke saṃharati smaro 'pi cakitas tūṇa-ardha-kṛṣṭaṃ śaram //

sanumatī nāsti saṃdehaḥ / mahāprabhāvo rājarṣiḥ / (KSak_6.4a)

sanumatī -- na asti saṃdehaḥ / mahā-prabhāvo rājarṣiḥ /

prathamā ārya kati divasāny āvayor mitrāvasunā rāṣṭriyeṇa bhaṭṭinīpādamūlaṃ preṣitayoḥ / atra ca nau pramadavanasya pālanakarma samarpitam / tadāgantukatayāśrutapūrva āvābhyām eṣa vṛttāntaḥ / (KSak_6.4a5)

prathamā -- ārya kati divasāny āvayor mitrāvasunā rāṣṭriyeṇa bhaṭṭinī-pāda-mūlaṃ preṣitayoḥ / atra ca nau pramada-vanasya pālana-karma samarpitam / tad-āgantukataya āśruta-pūrva āvābhyām eṣa vṛtta-antaḥ /

kañcukī bhavatu / na punar evaṃ pravartitavyam / (KSak_6.4a6)

kañcukī -- bhavatu / na punar evaṃ pravartitavyam /

ubhe ārya kautūhalaṃ nau / yady anena janena śrotavyaṃ kathayatv āryaḥ kiṃ nimittaṃ bhartrā vasantotsavaḥ pratiṣiddhaḥ / (KSak_6.4a_0)

ubhe -- ārya kautūhalaṃ nau / yady anena janena śrotavyaṃ kathayatv āryaḥ kiṃ nimittaṃ bhartrā vasanta-utsavaḥ pratiṣiddhaḥ /

sānumatī utsavapriyāḥ khalu manuṣyāḥ / guruṇā kāraṇena bhavitavyam / (KSak_6.4a_1)

sānumatī -- utsava-priyāḥ khalu manuṣyāḥ / guruṇā kāraṇena bhavitavyam /

kañcukī bahulībhūtam etat kiṃ na kathyate / kim atrabhavatyo karṇapathaṃ nāyātaṃ śakuntalāpratyādeśakaulīnam / (KSak_6.4a_2)

kañcukī -- bahulī-bhūtam etat kiṃ na kathyate / kim atra-bhavatyo karṇa-pathaṃ nā ayātaṃ śakuntalā-pratyādeśa-kaulīnam /

ubhe śrutaṃ rāṣṭriyamukhād yāvad aṅgulīyakadarśanam / (KSak_6.4a0)

ubhe -- śrutaṃ rāṣṭriya-mukhād yāvad aṅgulīyaka-darśanam /

kañcukī tena hy alpaṃ kathayitavyam / (KSak_6.5b1)

kañcukī -- tena hy alpaṃ kathayitavyam /

yadaiva khalu svāṅgulīyakadarśanād anusmṛtaṃ devena satyamūḍhapūrvā me tatrabhavatī rahasi śakuntalā mohāt pratyādiṣṭeti tadāprabhṛty eva paścāt tāpam upagato devaḥ / tathā hi (KSak_6.5b2)

yada aiva khalu sva-aṅgulīyaka-darśanād anusmṛtaṃ devena satya-mūḍha-pūrvā me tatra-bhavatī rahasi śakuntalā mohāt pratyādiṣṭa īti tadā-prabhṛty eva paścāt tāpam upagato devaḥ / tathā hi --

ramyaṃ dveṣṭi yathā purā prakṛtibhir na pratyahaṃ sevyate
śayyāprāntavivartanair vigamayaty unnidra eva kṣapāḥ /
dākṣiṇyena dadāti vācam ucitām antaḥpurebhyo yadā gotreṣu
skhalitas tadā bhavati ca vrīḍāvilakṣaś ciram // KSak_6.5

ramyaṃ dveṣṭi yathā purā prakṛtibhir na pratyahaṃ sevyate śayyā-prānta-vivartanair vigamayaty unnidra eva kṣapāḥ / dākṣiṇyena dadāti vācam ucitām antaḥ-purebhyo yadā gotreṣu skhalitas tadā bhavati ca vrīḍā-vilakṣaś ciram //

sānumatī priyaṃ me / (KSak_6.5a)

sānumatī -- priyaṃ me /

kañcukī asmāt prabhavato vaimanasyād utsavaḥ pratyākhyātaḥ / (KSak_6.5a_0)

kañcukī -- asmāt prabhavato vaimanasyād utsavaḥ pratyākhyātaḥ /

ubhe yujyate / (nepathye) (KSak_6.5a_1)

ubhe -- yujyate / (nepathye)

etu etu bhavān / (KSak_6.5a_2)

etu etu bhavān /

kañcukī (karṇaṃ dattvā) aye / ita evābhivartate devaḥ / svakarmānuṣṭhīyatām / (KSak_6.5a5)

kañcukī -- (karṇaṃ dattvā) aye / ita eva abhivartate devaḥ / sva-karma-anuṣṭhīyatām /

ubhe tathā / (KSak_6.5a6)

ubhe -- tathā /

(tataḥ praviśati paścāttāpasadṛśaveṣo rājā vidūṣakaḥ pratīhārī ca / (KSak_6.5a_3)

(tataḥ praviśati paścāt-tāpa-sadṛśa-veṣo rājā vidūṣakaḥ pratīhārī ca /

kañcukī (rājānam avalokya) aho sarvāsv avasthāsu ramaṇīyatvam ākṛtiviśeṣāṇām / evam utsuko 'pi priyadarśane devaḥ / tathā hi (KSak_6.5a_4)

kañcukī -- (rājānam avalokya) aho sarvāsv avasthāsu ramaṇīyatvam ākṛti-viśeṣāṇām / evam utsuko 'pi priya-darśane devaḥ / tathā hi --

pratyādiṣṭaviśeṣamaṇḍanavidhir vāmaprakoṣṭhārpitam
bibhratkāñcanam ekam eva valayaṃ śvāsoparaktādharaḥ /
cintājāgaraṇapratāntanayanas tejoguṇād ātmanaḥ
saṃskārollikhito mahāmaṇir iva kṣīṇo 'pi nālakṣyate // KSak_6.6

pratyādiṣṭa-viśeṣa-maṇḍana-vidhir vāma-prakoṣṭha-arpitam bibhrat-kāñcanam ekam eva valayaṃ śvāsa-uparakta-adharaḥ / cintā-jāgaraṇa-pratānta-nayanas tejo-guṇād ātmanaḥ saṃskāra-ullikhito mahā-maṇir iva kṣīṇo 'pi nā alakṣyate //

sānumatī (rājānaṃ dṛṣṭvā) sthāne khalu pratyādeśavimānitā apy asya kṛte śakuntalā klāmyati / (KSak_6.6a)

sānumatī -- (rājānaṃ dṛṣṭvā) sthāne khalu pratyādeśa-vimānitā apy asya kṛte śakuntalā klāmyati /

rājā (dhyānamandaṃ parikramya) (KSak_6.7b1)

rājā -- (dhyāna-mandaṃ parikramya)

prathamaṃ sāraṅgākṣyā priyayā pratibodhyamānam api suptam /
anuśayaduḥkhāya idaṃ hatahṛdayaṃ saṃprati vibuddham // KSak_6.7

prathamaṃ sāraṅga-akṣyā priyayā pratibodhyamānam api suptam / anuśaya-duḥkhāya idaṃ hata-hṛdayaṃ saṃprati vibuddham //

sānumatī nanv īdeśāni tapasvinyā bhāgadheyāni / (KSak_6.7a)

sānumatī -- nanv īdeśāni tapasvinyā bhāga-dheyāni /

vidūṣaka (apavārya) laṅghita eṣa bhūyo 'pi śakuntalāvyādhinā / na jāne kathaṃ cikitsitavyo bhaviṣyatīti / (KSak_6.7a_0)

vidūṣaka -- (apavārya) laṅghita eṣa bhūyo 'pi śakuntalā-vyādhinā / na jāne kathaṃ cikitsitavyo bhaviṣyati iti /

kañcukī (upagamya) jayatu jayatu devaḥ / mahārāja pratyavekṣitāḥ pramadavanabhūmayaḥ yathākāmam adhyāstāṃ vinodasthānāni mahārājaḥ / (KSak_6.7a_1)

kañcukī -- (upagamya) jayatu jayatu devaḥ / mahā-rāja pratyavekṣitāḥ pramada-vana-bhūmayaḥ yathā-kāmam adhyāstāṃ vinoda-sthānāni mahā-rājaḥ /

rājā vetravati madvacanād amātyam āryapiśunaṃ brūhi / ciraprabodhān na saṃbhāvitam asmābhir adya dharmāsanam adhyāsitum / yat pratyavekṣitaṃ paurakāryam āryeṇa tat patram āropya dīyatām iti / (KSak_6.7a_2)

rājā -- vetravati mad-vacanād amātyam ārya-piśunaṃ brūhi / cira-prabodhān na saṃbhāvitam asmābhir adya dharma-āsanam adhyāsitum / yat pratyavekṣitaṃ paura-kāryam āryeṇa tat patram āropya dīyatām iti /

pratīhārī yad deva ājñāpayati / (iti niṣkrāntā) (KSak_6.7a5)

pratīhārī -- yad deva ājñāpayati / (iti niṣkrāntā)

rājā vātāyana tvam api svaṃ niyogam aśūnyaṃ kuru / (KSak_6.7a6)

rājā -- vāta-ayana tvam api svaṃ niyogam aśūnyaṃ kuru /

kañcukī yad ājñāpayati devaḥ / (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_6.7a_3)

kañcukī -- yad ājñāpayati devaḥ / (iti niṣkrāntaḥ)

vidūṣakaḥ kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam / sāṃprataṃ śiśirātapachedaramaṇīye 'smin pramadavanoddeśa ātmānaṃ ramayiṣyasi / (KSak_6.7a_4)

vidūṣakaḥ -- kṛtaṃ bhavatā nirmakṣikam / sāṃprataṃ śiśira-ātapa-cheda-ramaṇīye 'smin pramada-vana-uddeśa ātmānaṃ ramayiṣyasi /

rājā vayasya yad ucyate randhropanipātino 'narthā iti tad vyabhicāri vacaḥ / kutaḥ (KSak_6.8b1)

rājā -- vayasya yad ucyate randhra-upanipātino 'narthā iti tad vyabhicāri vacaḥ / kutaḥ --

munisutāpraṇayasmṛtirodhinā
mama ca muktam idaṃ tamasā manaḥ /
manasijena sakhe prahariṣyatā
dhanuṣi cūtaśaraś ca niveśitaḥ // KSak_6.8

muni-sutā-praṇaya-smṛti-rodhinā mama ca muktam idaṃ tamasā manaḥ / manasijena sakhe prahariṣyatā dhanuṣi cūta-śaraś ca niveśitaḥ //

vidūṣaka tiṣṭha tāvat / anena daṇḍakakāṣṭhena kandarpabāṇaṃ nāśayiṣyāmi / (iti daṇḍakāṣṭham udyamya cūtāṅkuraṃ pātayitum icchati) (KSak_6.8a)

vidūṣaka -- tiṣṭha tāvat / anena daṇḍaka-kāṣṭhena kandarpa-bāṇaṃ nāśayiṣyāmi / (iti daṇḍa-kāṣṭham udyamya cūta-aṅkuraṃ pātayitum icchati)

rājā (sasmitam) bhavatu / dṛṣṭaṃ brahmavarcasam / sakhe kvopaviṣṭaḥ priyāyāḥ kiṃcid+anukāriṇīṣu latāsu dṛṣṭiṃ vilobhayāmi / (KSak_6.8a_0)

rājā -- (sasmitam) bhavatu / dṛṣṭaṃ brahma-varcasam / sakhe kva upaviṣṭaḥ priyāyāḥ kiṃcid+anukāriṇīṣu latāsu dṛṣṭiṃ vilobhayāmi /

viṣūṣaka nanv āsannaparicārikā caturikā bhavatā saṃdiṣṭā / mādhavīmaṇḍapa imāṃ velām ativāhayiṣye / (KSak_6.8a_1)

viṣūṣaka -- nanv āsanna-paricārikā caturikā bhavatā saṃdiṣṭā / mādhavī-maṇḍapa imāṃ velām ativāhayiṣye /

tatra me citraphalakagatāṃ svahastalikhitāṃ tatrabhavatyāḥ śakuntalāyāḥ pratikṛtim ānaya iti / (KSak_6.8a_2)

tatra me citra-phalaka-gatāṃ sva-hasta-likhitāṃ tatra-bhavatyāḥ śakuntalāyāḥ pratikṛtim ānaya iti /

rājā īdṛśaṃ hṛdayavinodanasthānam / tat tam eva mārgam ādeśaya / (KSak_6.8a_3)

rājā -- īdṛśaṃ hṛdaya-vinodana-sthānam / tat tam eva mārgam ādeśaya /

vidūṣaka ita ito bhavān / (ubhau parikramataḥ / sānumaty anugacchati) (KSak_6.8a_4)

vidūṣaka -- ita ito bhavān / (ubhau parikramataḥ / sānumaty anugacchati)

vidūṣaka eṣa maṇiśilāpaṭṭakasanātho mādhavīmaṇḍapa upahāraramaṇīyatayā niḥsaṃśayaṃ svāgateneva nau pratīcchati / tat praviśya niṣīdatu bhavān / (ubhau praveśaṃ kṛtvopaviṣṭau) (KSak_6.8a_5)

vidūṣaka -- eṣa maṇi-śilā-paṭṭaka-sanātho mādhavī-maṇḍapa upahāra-ramaṇīyatayā niḥsaṃśayaṃ svāgatena iva nau pratīcchati / tat praviśya niṣīdatu bhavān / (ubhau praveśaṃ kṛtvā-upaviṣṭau)

sānumatī latāsaṃśritā drakṣyāmi tāvat sakhyāḥ pratikṛtam / tatas tasyai bhartur bahumukham anurāgaṃ nivedayiṣyāmi / (iti tathā kṛtvā sthitā) (KSak_6.8a_6)

sānumatī -- latā-saṃśritā drakṣyāmi tāvat sakhyāḥ pratikṛtam / tatas tasyai bhartur bahu-mukham anurāgaṃ nivedayiṣyāmi / (iti tathā kṛtvā sthitā)

rājā sakhe sarvam idānīṃ smarāmi śakuntalāyāḥ prathamavṛttāntam / kathitavān asmi bhavate ca / (KSak_6.8a_7)

rājā -- sakhe sarvam idānīṃ smarāmi śakuntalāyāḥ prathama-vṛtta-antam / kathitavān asmi bhavate ca /

sa bhavān pratyādeśavelāyāṃ matsamīpagato nāsīt / (KSak_6.8a_8)

sa bhavān pratyādeśa-velāyāṃ mat-samīpa-gato nā asīt /

pūrvam api na tvayā kadācit saṃkīrtitaṃ tatrabhavatyā nāma / kaccid aham iva vismṛtavān asi tvam / (KSak_6.8a_9)

pūrvam api na tvayā kadācit saṃkīrtitaṃ tatra-bhavatyā nāma / kaccid aham iva vismṛtavān asi tvam /

vidūṣaka na vismarāmi / kiṃ tu sarvaṃ kathayitvāvasāne punas tvayā parihāsavijalpa eṣa na bhūtārtha ity ākhyātam / (KSak_6.8a_10)

vidūṣaka -- na vismarāmi / kiṃ tu sarvaṃ kathayitva āvasāne punas tvayā parihāsa-vijalpa eṣa na bhūta-artha ity ākhyātam /

mayā api mṛtpiṇḍabuddhinā tathaiva gṛhītam / athavā bhavitavyatā khalu balavatī / (KSak_6.8a_11)

mayā api mṛt-piṇḍa-buddhinā tatha aiva gṛhītam / athavā bhavitavyatā khalu balavatī /

sānumatī evaṃ nv idam / (KSak_6.8a_12)

sānumatī -- evaṃ nv idam /

rājā (dhyātvā) sakhe trāyasva mām / (KSak_6.8a_13)

rājā -- (dhyātvā) sakhe trāyasva mām /

vidūṣaka bhoḥ kim etat / anupapannaṃ khalv īdṛśaṃ tvayi / kadā api satpuruṣāḥ śokavāstavyā na bhavanti / nanu pravāte 'pi niṣkampā girayaḥ / (KSak_6.8a_14)

vidūṣaka -- bhoḥ kim etat / anupapannaṃ khalv īdṛśaṃ tvayi / kadā api sat-puruṣāḥ śoka-vāstavyā na bhavanti / nanu pravāte 'pi niṣkampā girayaḥ /

rājā vayasya nirākaraṇaviklavāyāḥ priyāyāḥ samavasthām anusmṛtya balavadaśaraṇo 'smi / sā hi (KSak_6.9b1)

rājā -- vayasya nirākaraṇa-viklavāyāḥ priyāyāḥ samavasthām anusmṛtya balavad-aśaraṇo 'smi / sā hi --

itaḥ pratyādeśāt svajanam anugantuṃ vyavasitā
sthitā tiṣṭha ity uccair vadati guruśiṣye gurusame /
punar dṛṣṭiṃ bāṣpaprasarakaluṣām arpitavatī
mayi krūre yat tat saviṣam iva śalyaṃ dahati mām // KSak_6.9

itaḥ pratyādeśāt sva-janam anugantuṃ vyavasitā sthitā tiṣṭha ity uccair vadati guru-śiṣye guru-same / punar dṛṣṭiṃ bāṣpa-prasara-kaluṣām arpitavatī mayi krūre yat tat saviṣam iva śalyaṃ dahati mām //

sānumatī aho / īdṛśī svakāryaparatā / asya saṃtāpenāhaṃ rame / (KSak_6.9a)

sānumatī -- aho / īdṛśī sva-kārya-paratā / asya saṃtāpena ahaṃ rame /

vidūṣaka bhoḥ asti me tarkaḥ kenāpi tatrabhavatyākāśacāriṇī nīteti / (KSak_6.9a_0)

vidūṣaka -- bhoḥ asti me tarkaḥ kena api tatra-bhavatyā ākāśa-cāriṇī nīta īti /

rājā kaḥ patidevatām anyaḥ parāmarṣṭum utsaheta / menakā kila sakhyās te janmapratiṣṭheti śrutavān asmi / tatsahacāriṇībhiḥ sakhī te hṛteti me hṛdayam āśaṅkate / (KSak_6.9a_1)

rājā -- kaḥ pati-devatām anyaḥ parāmarṣṭum utsaheta / menakā kila sakhyās te janma-pratiṣṭha īti śrutavān asmi / tat-sahacāriṇībhiḥ sakhī te hṛta īti me hṛdayam āśaṅkate /

sānumatī saṃmohaḥ khalu vismayanīyo na pratibodhaḥ / (KSak_6.9a_2)

sānumatī -- saṃmohaḥ khalu vismayanīyo na pratibodhaḥ /

vidūṣaka yady evam asti khalu samāgamaḥ kālena tatrabhavatyā / (KSak_6.9a_3)

vidūṣaka -- yady evam asti khalu samāgamaḥ kālena tatra-bhavatyā /

rājā katham iva / (KSak_6.9a_4)

rājā -- katham iva /

vidūṣaka na khalu mātāpitarau bhartṛviyogaduḥkhitāṃ duhitaraṃ ciraṃ draṣṭuṃ pārayataḥ / (KSak_6.9a_5)

vidūṣaka -- na khalu mātā-pitarau bhartṛ-viyoga-duḥkhitāṃ duhitaraṃ ciraṃ draṣṭuṃ pārayataḥ /

rājā vayasya / (KSak_6.10b1)

rājā -- vayasya /

svapno nu māyā nu matibhramo nu
kliṣṭaṃ nu tāvat phalam eva puṇyam /
asaṃnivṛttyai tad atītam ete
manorathā nāma taṭaprapātāḥ // KSak_6.10

svapno nu māyā nu mati-bhramo nu kliṣṭaṃ nu tāvat phalam eva puṇyam / asaṃnivṛttyai tad atītam ete mano-rathā nāma taṭa-prapātāḥ //

vidūṣaka maivam / nanv+aṅgulīyakam eva nidarśanam avaśyaṃ bhāvyacintanīyaḥ samāgamo bhavatīti / (KSak_6.10a)

vidūṣaka -- ma aivam / nanv+aṅgulīyakam eva nidarśanam avaśyaṃ bhāvya-cintanīyaḥ samāgamo bhavati iti /

rājā (aṅgulīyakaṃ vilokya) aye idaṃ tāvad asulabhasthānabhraṃśi śocanīyam / (KSak_6.11b1)

rājā -- (aṅgulīyakaṃ vilokya) aye idaṃ tāvad asulabha-sthāna-bhraṃśi śocanīyam /

tava sucaritam aṅgulīya nūnaṃ
pratanu mameva vibhāvyate phalena /
aruṇanakhamanoharāsu tasyāś
cyutam asi labdhapadaṃ yad aṅgulīṣu // KSak_6.11

tava sucaritam aṅgulīya nūnaṃ pratanu mama iva vibhāvyate phalena / aruṇa-nakha-manoharāsu tasyāś cyutam asi labdha-padaṃ yad aṅgulīṣu //

sānumatī yady anyahastagataṃ bhavet satyam eva śocanīyaṃ bhavet / (KSak_6.11a)

sānumatī -- yady anya-hasta-gataṃ bhavet satyam eva śocanīyaṃ bhavet /

vidūṣaka bhoḥ iyaṃ nāmamudrā kenodghātena tatrabhavatyā hastābhyāsaṃ prāpitā / (KSak_6.11a_0)

vidūṣaka -- bhoḥ iyaṃ nāma-mudrā kena udghātena tatra-bhavatyā hasta-abhyāsaṃ prāpitā /

sānumatī mama api kautūhalenākārita eṣaḥ / (KSak_6.11a_1)

sānumatī -- mama api kautūhalenā akārita eṣaḥ /

rājā śrūyatām / svanagarāya prasthitaṃ māṃ priyā sabāṣpam āha kiyaccireṇāryaputraḥ pratipattiṃ dāsyatīti / (KSak_6.11a_2)

rājā -- śrūyatām / sva-nagarāya prasthitaṃ māṃ priyā sabāṣpam āha kiyac-cireṇā arya-putraḥ pratipattiṃ dāsyati iti /

vidūṣaka tatas tataḥ / (KSak_6.11a_3)

vidūṣaka -- tatas tataḥ /

rājā paścād imāṃ mudrāṃ tadaṅgulau niveśayatā mayā pratyabhihitā / (KSak_6.12b1)

rājā -- paścād imāṃ mudrāṃ tad-aṅgulau niveśayatā mayā pratyabhihitā /

ekaikam atra divase divase madīyaṃ
nāmākṣaraṃ gaṇaya gacchasi yāvad antam /
tāvat priye madavarodhagṛhapraveśaṃ
netā janas tava samīpam upaiṣyatīti // KSak_6.12

ekaikam atra divase divase madīyaṃ nāma akṣaraṃ gaṇaya gacchasi yāvad antam / tāvat priye mad-avarodha-gṛha-praveśaṃ netā janas tava samīpam upaiṣyati iti //

tac ca dāruṇātmanā mayā mohān nānuṣṭhitam / (KSak_6.12a6)

tac ca dāruṇa-ātmanā mayā mohān na anuṣṭhitam /

sānumatī ramaṇīyaḥ khalv avadhir vidhinā visaṃvāditaḥ / (KSak_6.12a)

sānumatī -- ramaṇīyaḥ khalv avadhir vidhinā visaṃvāditaḥ /

vidūṣaka atha kathaṃ dhīvarakalpitasya rohitamatsyasyodarābhyantara āsīt / (KSak_6.12a_0)

vidūṣaka -- atha kathaṃ dhīvara-kalpitasya rohita-matsyasya udara-abhyantara āsīt /

rājā śacītīrthaṃ vandamānāyāḥ sakhyās te hastād gaṅgāsrotasi paribhraṣṭam / (KSak_6.12a_1)

rājā -- śacī-tīrthaṃ vandamānāyāḥ sakhyās te hastād gaṅgā-srotasi paribhraṣṭam /

vidūṣaka yujyate / (KSak_6.12a0)

vidūṣaka -- yujyate /

sānumatī ata eva tapasvinyāḥ śakuntalāyā adharmabhīror asya rājarṣeḥ pariṇaye saṃdeha āsīt / (KSak_6.12a1)

sānumatī -- ata eva tapasvinyāḥ śakuntalāyā adharma-bhīror asya rājarṣeḥ pariṇaye saṃdeha āsīt /

athavedṛśo 'nurāgo 'bhijñānam apekṣate / katham ivaitat / (KSak_6.12a2)

athavā īdṛśo 'nurāgo 'bhijñānam apekṣate / katham iva etat /

rājā upālapsye tāvad idam aṅgulīyakam / (KSak_6.12a3)

rājā -- upālapsye tāvad idam aṅgulīyakam /

vidūṣaka (ātmagatam) gṛhīto 'nena panthā unmattānām / (KSak_6.12a4)

vidūṣaka -- (ātma-gatam) gṛhīto 'nena panthā unmattānām /

rājā kathaṃ nu taṃ bandhurakomalāṅguliṃ (KSak_6.13b1)

rājā -- kathaṃ nu taṃ bandhura-komala-aṅguliṃ

karaṃ vihāyāsi nimagnam ambhasi /
athavā /
acetanaṃ nāma guṇaṃ na lakṣayen
mayaiva kasmād avadhīritā priyā // KSak_6.13

karaṃ vihāyāsi nimagnam ambhasi / athavā / acetanaṃ nāma guṇaṃ na lakṣayen mayaiva kasmād avadhīritā priyā //

vidūṣaka (ātmagatam) kathaṃ bubhukṣayā khāditavyo 'smi / (KSak_6.13a)

vidūṣaka -- (ātma-gatam) kathaṃ bubhukṣayā khāditavyo 'smi /

rājā priye akāraṇaparityāgānuśayataptahṛdayas tāvad anukampyatām ayaṃ janaḥ punardarśanena / (KSak_6.13a_0)

rājā - priye akāraṇa-parityāga-anuśaya-tapta-hṛdayas tāvad anukampyatām ayaṃ janaḥ punar-darśanena /

caturikā iyaṃ citragatā bhaṭṭinī / (iti citraphalakaṃ darśayati) (KSak_6.13a_2)

caturikā -- iyaṃ citra-gatā bhaṭṭinī / (iti citra-phalakaṃ darśayati)

vidūṣaka (vilokya) sādhu vayasya / madhurāvasthānadarśanīyo bhāvānupraveśaḥ / skhalatīva me dṛṣṭir nimnonnatapradeśeṣu / (KSak_6.13a5)

vidūṣaka -- (vilokya) sādhu vayasya / madhura-avasthāna-darśanīyo bhāva-anupraveśaḥ / skhalati iva me dṛṣṭir nimna-unnata-pradeśeṣu /

sānumatī aho eṣā rājarṣer nipuṇatā / jāne sakhy agrato me vartata iti / (KSak_6.13a6)

sānumatī -- aho eṣā rājarṣer nipuṇatā / jāne sakhy agrato me vartata iti /

rājā (KSak_6.14b1)

rājā --

yad yat sādhu na citre syāt kriyate tat tad anyathā /
tathāpi tasyā lāvaṇyaṃ rekhayā kiṃcid anvitam // KSak_6.14

yad yat sādhu na citre syāt kriyate tat tad anyathā / tatha āpi tasyā lāvaṇyaṃ rekhayā kiṃcid anvitam //

sānumatī sadṛśam etat paścāt+tāpaguroḥ snehasyānavalepasya ca / (KSak_6.14a)

sānumatī -- sadṛśam etat paścāt+tāpa-guroḥ snehasya anavalepasya ca /

vidūṣaka bhoḥ idānīṃ tisras tatrabhavatyo dṛśyante / sarvāś ca darśanīyāḥ / (KSak_6.14a_0)

vidūṣaka -- bhoḥ idānīṃ tisras tatra-bhavatyo dṛśyante / sarvāś ca darśanīyāḥ /

katamātra tatrabhavatī śakuntalā / (KSak_6.14a_1)

katama ātra tatra-bhavatī śakuntalā /

sānumatī anabhijñaḥ khalv īdṛśasya rūpasya moghadṛṣṭir ayaṃ janaḥ / (KSak_6.14a0)

sānumatī -- anabhijñaḥ khalv īdṛśasya rūpasya mogha-dṛṣṭir ayaṃ janaḥ /

rājā tvaṃ tāvat katamāṃ tarkayasi / (KSak_6.14a1)

rājā -- tvaṃ tāvat katamāṃ tarkayasi /

vidūṣaka tarkayāmi yaiṣā śithilabandhanodvāntakusumena keśāntenodbhinnasvedabindunā vadanena viśeṣato 'pasṛtābhyāṃ bāhubhyām avasekasnigdhataruṇapallavasya cūtapādapasya pārśva īṣatpariśrāntevālakṣitā sā śakuntalā / itare sakhyāv iti / (KSak_6.14a2)

vidūṣaka -- tarkayāmi ya aiṣā śithila-bandhana-udvānta-kusumena keśa-antena udbhinna-sveda-bindunā vadanena viśeṣato 'pasṛtābhyāṃ bāhubhyām avaseka-snigdha-taruṇa-pallavasya cūta-pādapasya pārśva īṣat-pariśrānta īvā alakṣitā sā śakuntalā / itare sakhyāv iti /

rājā nipuṇo bhavān / asty atra me bhāvacihnam / (KSak_6.15b1)

rājā -- nipuṇo bhavān / asty atra me bhāva-cihnam /

svinnāṅguliviniveśo rekhāprānteṣu dṛśyate malinaḥ /
aśru ca kapolapatitaṃ dṛśyam idaṃ varṇikocchvāsāt // KSak_6.15

svinna-aṅguli-viniveśo rekhā-prānteṣu dṛśyate malinaḥ / aśru ca kapola-patitaṃ dṛśyam idaṃ varṇikā-ucchvāsāt //

caturike ardhalikhitam etad vinodasthānam / gaccha / vartikāṃ tāvad ānaya / (KSak_6.15a)

caturike ardha-likhitam etad vinoda-sthānam / gaccha / vartikāṃ tāvad ānaya /

caturikā ārya mādhavya avalambasva citraphalakaṃ yāvad āgacchāmi / (KSak_6.15a_0)

caturikā -- ārya mādhavya avalambasva citra-phalakaṃ yāvad āgacchāmi /

rājā (niḥśvasya) (KSak_6.16b1)

rājā - (niḥśvasya)

sākṣāt priyām upagatām apahāya pūrvaṃ citrārpitāṃ punar imāṃ bahu manyamānaḥ /
srotovahāṃ pathi nikāmajalām atītya jātaḥ sakhe praṇayavān mṛgatṛṣṇikāyām // KSak_6.16

sākṣāt priyām upagatām apahāya pūrvaṃ citra-arpitāṃ punar imāṃ bahu manyamānaḥ / sroto-vahāṃ pathi nikāma-jalām atītya jātaḥ sakhe praṇayavān mṛga-tṛṣṇikāyām //

vidūṣaka (ātmagatam) eṣo 'trabhavān nadīm atikramya mṛgatṛṣṇikāṃ saṃkrāntaḥ / (prakāśam) bhoḥ aparaṃ kim atra lekhitavyam / (KSak_6.16a)

vidūṣaka -- (ātma-gatam) eṣo 'tra-bhavān nadīm atikramya mṛga-tṛṣṇikāṃ saṃkrāntaḥ / (prakāśam) bhoḥ aparaṃ kim atra lekhitavyam /

rājā śrūyatām (KSak_6.17b1)

rājā -- śrūyatām --

kāryā saikatalīnahaṃsamithunā srotovahā mālinī
pātās tām abhito niṣaṇṇahariṇā gaurīguroḥ pāvanāḥ /
śākhālambitavalkalasya ca taror nirmātum icchāmy adhaḥ
śṛṅge kṛṣṇamṛgasya vāmanayanaṃ kaṇḍūyamānāṃ mṛgīm // KSak_6.17

kāryā saikata-līna-haṃsa-mithunā sroto-vahā mālinī pātās tām abhito niṣaṇṇa-hariṇā gaurī-guroḥ pāvanāḥ / śākhā-lambita-valkalasya ca taror nirmātum icchāmy adhaḥ śṛṅge kṛṣṇa-mṛgasya vāma-nayanaṃ kaṇḍūyamānāṃ mṛgīm //

vidūṣaka (ātmagatam) yathāhaṃ paśyāmi pūritavyam anena citraphalakaṃ lambakūrcānāṃ tāpasānāṃ kadambaiḥ / (KSak_6.17a)

vidūṣaka -- (ātma-gatam) yatha āhaṃ paśyāmi pūritavyam anena citra-phalakaṃ lamba-kūrcānāṃ tāpasānāṃ kadambaiḥ /

rājā vayasya anyac ca / śakuntalāyāḥ prasādhanam abhipretam atra vismṛtam asmābhiḥ / (KSak_6.17a_0)

rājā -vayasya anyac ca / śakuntalāyāḥ prasādhanam abhipretam atra vismṛtam asmābhiḥ /

vidūṣaka kim iva / (KSak_6.17a_1)

vidūṣaka -- kim iva /

sānumatī vanavāsasya saukmāryasya vinayasya ca yat sadṛśaṃ bhaviṣyati / (KSak_6.17a_2)

sānumatī -- vana-vāsasya saukmāryasya vinayasya ca yat sadṛśaṃ bhaviṣyati /

rājā (KSak_6.18b1)

rājā --

kṛtaṃ na karṇārpitabandhanaṃ sakhe śirīṣam āgaṇḍavilambikesaram /
na vā śaraccandramarīcikomalaṃ mṛṇālasūtraṃ racitaṃ stanāntare // KSak_6.18

kṛtaṃ na karṇa-arpita-bandhanaṃ sakhe śirīṣam āgaṇḍa-vilambi-kesaram / na vā śarac-candra-marīci-komalaṃ mṛṇāla-sūtraṃ racitaṃ stana-antare //

vidūṣaka bhoḥ kiṃ nu tatrabhavatī raktakuvalayapallavaśobhināgrahastena mukham avārya cakitacakiteva sthitā / (sāvadhānaṃ nirūpya dṛṣṭvā) (KSak_6.18a5)

vidūṣaka -- bhoḥ kiṃ nu tatra-bhavatī rakta-kuvalaya-pallava-śobhina āgra-hastena mukham avārya cakita-cakita īva sthitā / (sāvadhānaṃ nirūpya dṛṣṭvā)

āḥ eṣa dāsyāḥ putraḥ kusumarasapāṭaccaras tatrabhavatyā vadanakamalam abhilaṅghate madhukaraḥ / (KSak_6.18a6)

āḥ eṣa dāsyāḥ putraḥ kusuma-rasa-pāṭaccaras tatra-bhavatyā vadana-kamalam abhilaṅghate madhu-karaḥ /

rājā nanu vāryatām eṣa dhṛṣṭaḥ / (KSak_6.18a)

rājā -- nanu vāryatām eṣa dhṛṣṭaḥ /

vidūṣaka bhavān evāvinītānāṃ śāsitāsya vāraṇe prabhaviṣyati / (KSak_6.18a_0)

vidūṣaka -- bhavān eva avinītānāṃ śāsita āsya vāraṇe prabhaviṣyati /

rājā yujyate / ayi bhoḥ kusumalatāpriyātithe kim atra paripatanakhedam anubhavasi / (KSak_6.19b1)

rājā -- yujyate / ayi bhoḥ kusuma-latā-priya-atithe kim atra paripatana-khedam anubhavasi /

eṣā kusumaniṣaṇṇā tṛṣitā api satī bhavantam anuraktā /
pratipālayati madhukarī na khalu madhu vinā tvayā pibati // KSak_6.19

eṣā kusuma-niṣaṇṇā tṛṣitā api satī bhavantam anuraktā / pratipālayati madhu-karī na khalu madhu vinā tvayā pibati //

sānumatī adyābhijātaṃ khalv eṣa vāritaḥ / (KSak_6.19a)

sānumatī -- adya abhijātaṃ khalv eṣa vāritaḥ /

vidūṣaka pratiṣiddhā api vāmaiṣā jātiḥ / (KSak_6.19a_0)

vidūṣaka -- pratiṣiddhā api vāma aiṣā jātiḥ /

rājā evaṃ bho na me śāsane tiṣṭhasi / śrūyatāṃ tarhi saṃprati / (KSak_6.20b1)

rājā -- evaṃ bho na me śāsane tiṣṭhasi / śrūyatāṃ tarhi saṃprati /

akliṣṭabālatarupallavalobhanīyam
pītaṃ mayā sadayam eva ratotsaveṣu /
bimbādharaṃ spṛśasi ced bhramara priyāyās
tvāṃ kārayāmi kamalodarabandhanastham // KSak_6.20

akliṣṭa-bāla-taru-pallava-lobhanīyam pītaṃ mayā sadayam eva rata-utsaveṣu / bimba-adharaṃ spṛśasi ced bhramara priyāyās tvāṃ kārayāmi kamala-udara-bandhanastham //

vidūṣaka evaṃ tīkṣṇadaṇḍasya kiṃ na bheṣyati / (prahasya / ātmagatam) (KSak_6.20a)

vidūṣaka -- evaṃ tīkṣṇa-daṇḍasya kiṃ na bheṣyati / (prahasya / ātma-gatam)

eṣa tāvad unmattaḥ / aham apy etasya saṅgenedṛśavarṇa iva saṃvṛttaḥ / (prakāśam) (KSak_6.20a_0)

eṣa tāvad unmattaḥ / aham apy etasya saṅgenā idṛśa-varṇa iva saṃvṛttaḥ / (prakāśam)

rājā kathaṃ citram / (KSak_6.20a_2)

rājā -- kathaṃ citram /

sānumatī aham apīdānīm avagatārthā / kiṃ punar yathālikhitānubhāvy eṣaḥ / (KSak_6.20a_3)

sānumatī -- aham api idānīm avagata-arthā / kiṃ punar yathā-likhita-anubhāvy eṣaḥ /

rājā vayasya kim idam anuṣṭhitaṃ paurobhāgyam / (KSak_6.21b1)

rājā -- vayasya kim idam anuṣṭhitaṃ paurobhāgyam /

darśanasukham anubhavataḥ sākṣād iva tanmayena hṛdayena /
smṛtikāriṇā tvayā me punar api citrīkṛtā kāntā // KSak_6.21

darśana-sukham anubhavataḥ sākṣād iva tanmayena hṛdayena / smṛti-kāriṇā tvayā me punar api citrī-kṛtā kāntā //

(iti bāṣpaṃ viharati) (KSak_6.21a)

(iti bāṣpaṃ viharati)

sānumatī pūrvāparavirodhy apūrva eṣa virahamārgaḥ / (KSak_6.21a_0)

sānumatī -- pūrva-apara-virodhy apūrva eṣa viraha-mārgaḥ /

rājā vayasya katham evam aviśrāntaduḥkham anubhavāmi / (KSak_6.22b1)

rājā -- vayasya katham evam aviśrānta-duḥkham anubhavāmi /

prajāgarāt khilībhūtas tasyāḥ svapne samāgamaḥ /
bāṣpas tu na dadāty enāṃ draṣṭuṃ citragatām api // KSak_6.22

prajāgarāt khilī-bhūtas tasyāḥ svapne samāgamaḥ / bāṣpas tu na dadāty enāṃ draṣṭuṃ citra-gatām api //

sānumatī sarvathā pramārjitaṃ tvayā pratyādeśaduḥkhaṃ śakuntalāyāḥ / (praviśya) (KSak_6.22a)

sānumatī -- sarvathā pramārjitaṃ tvayā pratyādeśa-duḥkhaṃ śakuntalāyāḥ / (praviśya)

caturikā jayatu bhartā / vartikākaraṇḍakaṃ gṛhītvetomukhaṃ prasthitāsmi / (KSak_6.22a_0)

caturikā -- jayatu bhartā / vartikā-karaṇḍakaṃ gṛhītva īto-mukhaṃ prasthita āsmi /

rājā kiṃ ca / (KSak_6.22a_1)

rājā -- kiṃ ca /

caturikā sa me hastād antarā taralikādvitīyayā devyā vasumatyāham evāryaputrasyopaneṣyāmīti sabalātkāraṃ gṛhītaḥ / (KSak_6.22a_2)

caturikā -- sa me hastād antarā taralikā-dvitīyayā devyā vasumatya āham evā arya-putrasya upaneṣyāmi iti sabalāt-kāraṃ gṛhītaḥ /

vidūṣaka diṣṭyā tvaṃ muktā / (KSak_6.22a_3)

vidūṣaka -- diṣṭyā tvaṃ muktā /

caturikā yāvad devyā viṭapalagnam uttarīyaṃ taralikā mocayati tāvan mayā nirvāhita ātmā / (KSak_6.22a_4)

caturikā -- yāvad devyā viṭapa-lagnam uttarīyaṃ taralikā mocayati tāvan mayā nirvāhita ātmā /

rājā vayasya upasthitā devī bahumānagarvitā ca / bhavān imāṃ pratikṛtiṃ rakṣatu / (KSak_6.22a_5)

rājā -- vayasya upasthitā devī bahu-māna-garvitā ca / bhavān imāṃ pratikṛtiṃ rakṣatu /

vidūṣaka ātmānam iti bhaṇa / (citraphalakam ādāyotthāya ca) yadi bhavān antaḥpurakūṭavāgurāto mokṣyate tadā māṃ meghapratichande prāsāde śabdāyaya / (iti drutapadaṃ niṣkrāntaḥ) (KSak_6.22a_6)

vidūṣaka -- ātmānam iti bhaṇa / (citra-phalakam ādāya utthāya ca) yadi bhavān antaḥ-pura-kūṭa-vāgurāto mokṣyate tadā māṃ megha-pratichande prāsāde śabdāyaya / (iti druta-padaṃ niṣkrāntaḥ)

sānumatī anyasaṃkrāntahṛdayo 'pi prathamasaṃbhāvanām apekṣate / atiśithilasauhārda idānīm eṣaḥ / (KSak_6.22a_7)

sānumatī -- anya-saṃkrānta-hṛdayo 'pi prathama-saṃbhāvanām apekṣate / atiśithila-sauhārda idānīm eṣaḥ /

(praviśya patrahastā) (KSak_6.22a_8)

(praviśya patra-hastā)

pratīhārī jayatu jayatu devaḥ / (KSak_6.22a_9)

pratīhārī -- jayatu jayatu devaḥ /

rājā vetravati na khalv antarā dṛṣṭā tvayā devī / (KSak_6.22a_10)

rājā -- vetravati na khalv antarā dṛṣṭā tvayā devī /

pratīhārī athakim / patrahastāṃ māṃ prekṣya pratinivṛttā / (KSak_6.22a_11)

pratīhārī -- athakim / patra-hastāṃ māṃ prekṣya pratinivṛttā /

rājā kāryajñā kāryoparodhaṃ me pariharati / (KSak_6.22a_12)

rājā -- kāryajñā kārya-uparodhaṃ me pariharati /

pratīhārī deva amātyo vijñāpayati / arthajātasya gaṇanābahulatayaikam eva paurakāryam avekṣitaṃ tad devaḥ patrārūḍhaṃ pratyakṣīkarotv iti / (KSak_6.22a_13)

pratīhārī -- deva amātyo vijñāpayati / artha-jātasya gaṇanā-bahulataya aikam eva paura-kāryam avekṣitaṃ tad devaḥ patra-ārūḍhaṃ pratyakṣī-karotv iti /

rājā itaḥ patraṃ darśaya / (pratihāry upanayati) (KSak_6.22a_14)

rājā -- itaḥ patraṃ darśaya / (pratihāry upanayati)

rājā (anuvācya) katham / samudravyavahārī sārthavāho dhanamitro nāma nauvyasane vipannaḥ / anapatyaś ca kila tapasvī /
KSak_6.22a0 rājagāmī tasyārthasaṃcaya ity etad amātyena likhitam / kaṣṭaṃ khalv anapatyatā / (KSak_6.22a_15)

rājā -- (anuvācya) katham / samudra-vyavahārī sārtha-vāho dhana-mitro nāma nau-vyasane vipannaḥ / anapatyaś ca kila tapasvī / KSak_6.22a20 rāja-gāmī tasya artha-saṃcaya ity etad amātyena likhitam / kaṣṭaṃ khalv anapatyatā /

vetravati bahudhanatvād bahupatnīkena tatrabhavatā bhavitavyam /
KSak_6.22a2 vicāryatāṃ yadi kācid āpannasattvā tasya bhāryāsu syāt / (KSak_6.22a_16)

vetravati bahu-dhanatvād bahu-patnīkena tatra-bhavatā bhavitavyam / KSak_6.22a22 vicāryatāṃ yadi kācid āpanna-sattvā tasya bhāryāsu syāt /

pratīhārī deva idānīm eva sāketakasya śreṣṭhino duhitā nirvṛttapuṃsavanā jāyāsya śrūyate / (KSak_6.22a_17)

pratīhārī -- deva idānīm eva sāketakasya śreṣṭhino duhitā nirvṛtta-puṃsavanā jāya āsya śrūyate /

rājā nanu garbhaḥ pitryaṃ riktham arhati / gaccha / evam amātyaṃ brūhi / (KSak_6.22a_18)

rājā -- nanu garbhaḥ pitryaṃ riktham arhati / gaccha / evam amātyaṃ brūhi /

pratīhārī yad deva ājñāpayati / (iti prasthitā) (KSak_6.22a_19)

pratīhārī -- yad deva ājñāpayati / (iti prasthitā)

rājā ehi tāvat / (KSak_6.22a_20)

rājā -- ehi tāvat /

pratīhārī iyam asmi / (KSak_6.22a_21)

pratīhārī -- iyam asmi /

rājā kim anena saṃtatir asti nāstīti / (KSak_6.23b1)

rājā -- kim anena saṃtatir asti na asti iti /

yena yena viyujyante prajāḥ snigdhena bandhunā /
sa sa pāpād ṛte tāsāṃ duṣyanta iti ghuṣyatām // KSak_6.23

yena yena viyujyante prajāḥ snigdhena bandhunā / sa sa pāpād ṛte tāsāṃ duṣyanta iti ghuṣyatām //

pratīhārī evaṃ nāma ghoṣayitavyam / (KSak_6.23a)

pratīhārī -- evaṃ nāma ghoṣayitavyam /

(niṣkramya / punaḥ praviṣya) kāle praviṣṭam ivābhinanditaṃ devasya śāsanam / (KSak_6.23a_0)

(niṣkramya / punaḥ praviṣya) kāle praviṣṭam iva abhinanditaṃ devasya śāsanam /

rājā (dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya) evaṃ bhoḥ saṃtatichedaniravalambānāṃ kulānāṃ mūlapuruṣāvasāne saṃpadaḥ param upatiṣṭhante / mama apy ante puruvaṃśaśriya eṣa eva vṛttāntaḥ / (KSak_6.23a_1)

rājā -- (dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya) evaṃ bhoḥ saṃtati-cheda-niravalambānāṃ kulānāṃ mūla-puruṣa-avasāne saṃpadaḥ param upatiṣṭhante / mama apy ante puru-vaṃśa-śriya eṣa eva vṛtta-antaḥ /

pratīhārī pratihatam amaṅgalam / (KSak_6.23a_2)

pratīhārī -- pratihatam amaṅgalam /

rājā dhin mām upasthitaśreyo 'vamāninam / (KSak_6.23a5)

rājā -- dhin mām upasthita-śreyo 'vamāninam /

sānumatī asaṃśayaṃ sakhīm eva hṛdaye kṛtvā nindito 'nenātmā / (KSak_6.23a6)

sānumatī -- asaṃśayaṃ sakhīm eva hṛdaye kṛtvā nindito 'nenā atmā /

rājā (KSak_6.24b1)

rājā --

saṃropite 'py ātmani dharmapatnī tyaktā mayā nāma kulapratiṣṭhā /
kalpiṣyamāṇā mahate phalāya vasuṃdharā kāla ivoptabījā // KSak_6.24

saṃropite 'py ātmani dharma-patnī tyaktā mayā nāma kula-pratiṣṭhā / kalpiṣyamāṇā mahate phalāya vasuṃdharā kāla iva upta-bījā //

sānumatī aparichinnedānīṃ te saṃtatir bhaviṣyati / (KSak_6.24a)

sānumatī -- aparichinna īdānīṃ te saṃtatir bhaviṣyati /

caturikā (janāntikam) aye anena sārvavāhavṛttāntena dviguṇodvego bhartā / enam āśvāsayituṃ meghapratichandād āryaṃ mādhavyaṃ gṛhītvāgaccha / (KSak_6.24a_0)

caturikā -- (jana-antikam) aye anena sārva-vāha-vṛtta-antena dviguṇa-udvego bhartā / enam āśvāsayituṃ megha-pratichandād āryaṃ mādhavyaṃ gṛhītvā āgaccha /

pratīhārī suṣṭhu bhaṇasi / (iti niṣkrāntā) (KSak_6.24a_1)

pratīhārī -- suṣṭhu bhaṇasi / (iti niṣkrāntā)

rājā aho duṣyantasya saṃśayam ārūḍhāḥ piṇḍabhājaḥ / kutaḥ / (KSak_6.25b1)

rājā -- aho duṣyantasya saṃśayam ārūḍhāḥ piṇḍa-bhājaḥ / kutaḥ /

asmāt paraṃ bata yathāśruti saṃbhṛtāni
ko naḥ kule nivapanāni niyacchatīti /
nūnaṃ prasūtivikalena mayā prasiktam
dautāśruśeṣam udakaṃ pitaraḥ pibanti // KSak_6.25

asmāt paraṃ bata yathā-śruti saṃbhṛtāni ko naḥ kule nivapanāni niyacchati iti / nūnaṃ prasūti-vikalena mayā prasiktam dauta-aśru-śeṣam udakaṃ pitaraḥ pibanti //

(iti moham upagataḥ) (KSak_6.25a)

(iti moham upagataḥ)

caturikā (sasaṃbhramam avalokya) samāśvasitu samāśvasitu bhartā / (KSak_6.25a_0)

caturikā -- (sasaṃbhramam avalokya) samāśvasitu samāśvasitu bhartā /

sānumatī hā dhig ghā dhik / sati khalu dīpe vyavadhānadoṣeṇaiṣo 'ndhakāradoṣam anubhavati /
KSak_6.25a aham idānīm eva nirvṛtaṃ karomi / (KSak_6.25a_1)

sānumatī -- hā dhig ghā dhik / sati khalu dīpe vyavadhāna-doṣeṇa eṣo 'ndha-kāra-doṣam anubhavati / KSak_6.25a4 aham idānīm eva nirvṛtaṃ karomi /

athavā śrutaṃ mayā śakuntalāṃ samāśvāsayantyā mahāindrajananyā mukhād yajñabhāgotsukā devā eva tathānuṣṭhāsyanti yathācireṇa dharmapatnīṃ bhartābhinandiṣyatīti /
KSak_6.25a6 tad yuktam etaṃ kālaṃ pratipālayitum / yāvad anena vṛttāntena priyasakhīṃ samāśvāsayāmi / (KSak_6.25a5)

athavā śrutaṃ mayā śakuntalāṃ samāśvāsayantyā mahā-indra-jananyā mukhād yajña-bhāga-utsukā devā eva tatha ānuṣṭhāsyanti yatha ācireṇa dharma-patnīṃ bhartā-abhinandiṣyati iti / KSak_6.25a6 tad yuktam etaṃ kālaṃ pratipālayitum / yāvad anena vṛtta-antena priya-sakhīṃ samāśvāsayāmi /

(nepathye) abrahmaṇyam / (KSak_6.25a_2)

(nepathye) abrahmaṇyam /

rājā (pratyāgataḥ / karṇaṃ dattvā) aye mādhavyasya ivārtasvaraḥ / kaḥ ko tra bhoḥ / (praviśya) (KSak_6.25a_3)

rājā -- (pratyāgataḥ / karṇaṃ dattvā) aye mādhavyasya ivā arta-svaraḥ / kaḥ ko tra bhoḥ / (praviśya)

pratīhārī (sasaṃbhramam) paritrāyatāṃ devaḥ saṃśayagataṃ vayasyam / (KSak_6.25a_4)

pratīhārī -- (sasaṃbhramam) paritrāyatāṃ devaḥ saṃśaya-gataṃ vayasyam /

rājā kenāttagandho māṇavakaḥ / (KSak_6.25a0)

rājā -- kenā atta-gandho māṇavakaḥ /

pratīhārī adṛṣṭarūpeṇa kenāpi sattvenātikramya meghapraticchandasya prāsādasyāgrabhūmim ārophitaḥ / (KSak_6.25a1)

pratīhārī -- adṛṣṭa-rūpeṇa kena api sattvena atikramya megha-praticchandasya prāsādasya agra-bhūmim ārophitaḥ /

rājā (utthāya) mā tāvat / mama api sattvair abhibhūyante gṛhāḥ / atha vā / (KSak_6.26b1)

rājā -- (utthāya) mā tāvat / mama api sattvair abhibhūyante gṛhāḥ / atha vā /

ahany ahany ātmana eva tāvaj jñātuṃ pramādaskhalitaṃ na śakyam /
prajāsu kaḥ ke pathā prayāti ity aśeṣato veditum asti śaktiḥ // KSak_6.26

ahany ahany ātmana eva tāvaj jñātuṃ pramāda-skhalitaṃ na śakyam / prajāsu kaḥ ke pathā prayāti ity aśeṣato veditum asti śaktiḥ //

(nepathye) bho vayasya avihā avihā / (KSak_p138167)

(nepathye) bho vayasya avihā avihā /

rājā (gatibhedena parikrāman) sakhe na bhetavyam / (nepathye) (KSak_6.26a2)

rājā -- (gati-bhedena parikrāman) sakhe na bhetavyam / (nepathye)

(punas tad eva paṭhitvā) kathaṃ na bheṣyāmi / eṣa māṃ ko 'pi pratyavanataśirodharam ikṣum iva tribhaṅgaṃ karomi / (KSak_6.26a3)

(punas tad eva paṭhitvā) kathaṃ na bheṣyāmi / eṣa māṃ ko 'pi pratyavanata-śiro-dharam ikṣum iva tribhaṅgaṃ karomi /

rājā (sadṛṣṭikṣepam) dhanus tāvat / (praviśya śārṅgahastā) (KSak_6.26a4)

rājā -- (sadṛṣṭi-kṣepam) dhanus tāvat / (praviśya śārṅga-hastā)

yavanī bhartaḥ etad hastāvāpasahitaṃ śarāsanam / (KSak_6.27b1)

yavanī -- bhartaḥ etad hasta-āvāpa-sahitaṃ śara-āsanam /

(rājā saśaraṃ dhanur ādatte) (KSak_6.27b2)

(rājā saśaraṃ dhanur ādatte)

(nepathye) (KSak_6.27b3)

(nepathye)

eṣa tvām abhinavakaṇṭhaśoṇitārthī
śārdūlaḥ paśum iva hanmi ceṣṭamānam /
ārtānāṃ bhayam apanetum āttadhanvā
duṣyantas tava śaraṇaṃ bhavatv idānīm // KSak_6.27

eṣa tvām abhinava-kaṇṭha-śoṇita-arthī śārdūlaḥ paśum iva hanmi ceṣṭamānam / ārtānāṃ bhayam apanetum ātta-dhanvā duṣyantas tava śaraṇaṃ bhavatv idānīm //

rājā (saroṣam) kathaṃ mām evoddiśati / tiṣṭha kuṇapāśana / tvam idānīṃ na bhaviṣyasi / (śārṅgam āropya) vetravati sopānamārgam ādeśaya / (sarve satvaram upasarpanti) (KSak_6.27a)

rājā -- (saroṣam) kathaṃ mām eva uddiśati / tiṣṭha kuṇapāśana / tvam idānīṃ na bhaviṣyasi / (śārṅgam āropya) vetravati sopāna-mārgam ādeśaya / (sarve satvaram upasarpanti)

rājā (samantād vilokya) śūnyaṃ khalv idam / (nepathye) (KSak_6.27a_0)

rājā (samantād vilokya) śūnyaṃ khalv idam / (nepathye)

avihā / avihā /aham atrabhavantaṃ paśyāmi / tvaṃ māṃ na paśyasi / biḍālagṛhīto mūṣaka iva nirāśo 'smi jīvite saṃvṛttaḥ / (KSak_6.27a_1)

avihā / avihā /aham atra-bhavantaṃ paśyāmi / tvaṃ māṃ na paśyasi / biḍāla-gṛhīto mūṣaka iva nirāśo 'smi jīvite saṃvṛttaḥ /

rājā bhos tiraskariṇīgarvita madīyam astraṃ tvāṃ drakṣyati / eṣa tam iṣuṃ saṃdadhe / (KSak_6.28b1)

rājā -- bhos tiraskariṇī-garvita madīyam astraṃ tvāṃ drakṣyati / eṣa tam iṣuṃ saṃdadhe /

yo haniṣyati vadhyaṃ tvāṃ rakṣyaṃ rakṣiṣyati dvijam /
haṃso hi kṣīram ādatte tanmiśrā varjayaty apaḥ // KSak_6.28

yo haniṣyati vadhyaṃ tvāṃ rakṣyaṃ rakṣiṣyati dvijam / haṃso hi kṣīram ādatte tan-miśrā varjayaty apaḥ //

(ity astraṃ saṃdhatte) (KSak_6.28a)

(ity astraṃ saṃdhatte)

(tataḥ praviśati vidūṣakam utsṛjya mātaliḥ) (KSak_6.28a5)

(tataḥ praviśati vidūṣakam utsṛjya mātaliḥ)

mātaliḥ (KSak_6.29b1)

mātaliḥ --

kṛtā śaravyaṃ hariṇā tavāsurāḥ
śarāsanaṃ teṣu vikṛṣyatām idam /
prasādasaumyāni satāṃ suhṛjjane
patanti cakṣūṃṣi na dāruṇāḥ śarāḥ // KSak_6.29

kṛtā śaravyaṃ hariṇā tava asurāḥ śara-āsanaṃ teṣu vikṛṣyatām idam / prasāda-saumyāni satāṃ suhṛj-jane patanti cakṣūṃṣi na dāruṇāḥ śarāḥ //

rājā (sasaṃbhramam asram upasaṃharan) aye mātaliḥ / svāgataṃ mahāindrasārathe / (praviśya) (KSak_6.29a)

rājā - (sasaṃbhramam asram upasaṃharan) aye mātaliḥ / svāgataṃ mahā-indra-sārathe / (praviśya)

vidūṣaka ahaṃ yeneṣṭipaśumāraṃ māritaḥ so 'nena svāgatenābhinadyate / (KSak_6.29a_0)

vidūṣaka -- ahaṃ yena iṣṭi-paśu-māraṃ māritaḥ so 'nena svāgatena abhinadyate /

mātaliḥ (sasmitam) āyuṣmañ śrūyatāṃ yad artham asmi hariṇā bhavatsakāśaṃ preṣitaḥ / (KSak_6.29a_1)

mātaliḥ -- (sasmitam) āyuṣmañ śrūyatāṃ yad artham asmi hariṇā bhavat-sakāśaṃ preṣitaḥ /

rājā avahito 'smi / (KSak_6.29a_2)

rājā -- avahito 'smi /

mātaliḥ asti kālanemiprasūtir durjayo nāma dānavagaṇaḥ / (KSak_6.29a5)

mātaliḥ -- asti kāla-nemi-prasūtir durjayo nāma dānava-gaṇaḥ /

rājā asti / śrutapūrvaṃ mayā nāradāt / (KSak_6.29a6)

rājā -- asti / śruta-pūrvaṃ mayā nāradāt /

mātaliḥ (KSak_6.30b1)

mātaliḥ --

sakhyus te sa kila śatakrator ajayyas
tasya tvaṃ raṇaśirasi smṛto nihantā /
ucchettuṃ prabhavati yan na saptasaptis
tannaiśaṃ timiram apākaroti candraḥ // KSak_6.30

sakhyus te sa kila śata-krator ajayyas tasya tvaṃ raṇa-śirasi smṛto nihantā / ucchettuṃ prabhavati yan na sapta-saptis tan-naiśaṃ timiram apākaroti candraḥ //

sa bhavān āttaśastra evedānīm aindraratham āruhya vijayāya pratiṣṭhatām / (KSak_6.30a)

sa bhavān ātta-śastra eva idānīm aindra-ratham āruhya vijayāya pratiṣṭhatām /

rājā anugṛhīto 'ham anayā maghavataḥ saṃbhāvanayā / atha mādhavyaṃ prati bhavatā kim evaṃ prayuktam / (KSak_6.30a_0)

rājā -- anugṛhīto 'ham anayā maghavataḥ saṃbhāvanayā / atha mādhavyaṃ prati bhavatā kim evaṃ prayuktam /

mātali tad api kathyate / kiṃ nimittād api manaḥsaṃtāpād āyuṣmān mayā viklavo dṛṣṭaḥ / paścātkopayitum āyuṣmantaṃ tathā kṛtavān asmi / kutaḥ / (KSak_6.31b1)

mātali -- tad api kathyate / kiṃ nimittād api manaḥ-saṃtāpād āyuṣmān mayā viklavo dṛṣṭaḥ / paścāt-kopayitum āyuṣmantaṃ tathā kṛtavān asmi / kutaḥ /

jvalati calitendhano 'gnir viprakṛtaḥ pannagaḥ phaṇāṃ kurute /
prāyaḥ svaṃ mahimānaṃ kṣobhāt pratipadyate hi janaḥ // KSak_6.31

jvalati calita-indhano 'gnir viprakṛtaḥ pannagaḥ phaṇāṃ kurute / prāyaḥ svaṃ mahimānaṃ kṣobhāt pratipadyate hi janaḥ //

rājā (janāntikam) vayasya anatikramaṇīyā divaspater ājñā / (KSak_6.32b1)

rājā -- (jana-antikam) vayasya anatikramaṇīyā divaspater ājñā /

tad atra parigatārthaṃ kṛtvā madvacanād amātyapiśunaṃ brūhi / (KSak_6.32b2)

tad atra parigata-arthaṃ kṛtvā mad-vacanād amātya-piśunaṃ brūhi /

tvanmatiḥ kevalā tāvat paripālayatu prajāḥ /
adhijyam idam anyasmin karmaṇi vyāpṛtaṃ ddhanuḥ // KSak_6.32

tvan-matiḥ kevalā tāvat paripālayatu prajāḥ / adhijyam idam anyasmin karmaṇi vyāpṛtaṃ ddhanuḥ //

vidūṣaka yad bhavān ājñāpayati (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_6.32a)

vidūṣaka -- yad bhavān ājñāpayati (iti niṣkrāntaḥ)

mātaliḥ āyuṣmān ratham ārohatu / (KSak_6.32a_0)

mātaliḥ -- āyuṣmān ratham ārohatu /

(rājā rathārohaṇaṃ nāṭayati) (KSak_6.32a_1)

(rājā ratha-ārohaṇaṃ nāṭayati)

(niṣkrāntāḥ sarve) (KSak_6.32a_2)

(niṣkrāntāḥ sarve)

(tataḥ praviśaty ākāśayānena rathādhirūḍho rājā mātaliś ca) (KSak_7.1b1)

(tataḥ praviśaty ākāśa-yānena ratha-adhirūḍho rājā mātaliś ca)

rājā mātale anuṣṭhitanideśo 'pi maghavataḥ satkriyāviśeṣād anupayuktam ivātmānaṃ samarthaye / (KSak_7.1b2)

rājā -- mātale anuṣṭhita-nideśo 'pi maghavataḥ satkriyā-viśeṣād anupayuktam ivā atmānaṃ samarthaye /

mātaliḥ (sasmitam) āyuṣmann ubhayam apy aparitoṣaṃ samarthaye / (KSak_7.1b3)

mātaliḥ -- (sasmitam) āyuṣmann ubhayam apy aparitoṣaṃ samarthaye /

prathamopakṛtaṃ marutvataḥ pratipattyā laghu manyate bhavān /
gaṇayaty avadānavismito bhavataḥ so 'pi na satkriyāguṇān // KSak_7.1

prathama-upakṛtaṃ marutvataḥ pratipattyā laghu manyate bhavān / gaṇayaty avadāna-vismito bhavataḥ so 'pi na satkriyā-guṇān //

rājā mātale mā maivam / sa khalu manorathānām apy abhūmir visarjanāvasarasatkāraḥ / mama hi divaukasāṃ samakṣam ardhāsanopaveśitasya / (KSak_7.2b1)

rājā -- mātale mā ma aivam / sa khalu manorathānām apy abhūmir visarjana-avasara-satkāraḥ / mama hi divaukasāṃ samakṣam ardha-āsana-upaveśitasya /

antargataprārthanam antikasthaṃ jayantam udvīkṣya hṛtasmitena /
āmṛṣṭavakṣoharicandanāṅkā mandāramālā hariṇā pinaddhā // KSak_7.2

antar-gata-prārthanam antikasthaṃ jayantam udvīkṣya hṛta-smitena / āmṛṣṭa-vakṣo-hari-candana-aṅkā mandāra-mālā hariṇā pinaddhā //

mātaliḥ kim iva nāmāyuṣmān amareśvarān nārhati / paśya / (KSak_7.3b1)

mātaliḥ -- kim iva nāmā ayuṣmān amara-īśvarān na arhati / paśya /

sukhaparasya harer ubhayaiḥ kṛtaṃ tridivam uddhṛtadānavakaṇṭakam /
tava śarair adhunā nataparvabhiḥ puruṣakesariṇaś ca purā nakhaiḥ // KSak_7.3

sukha-parasya harer ubhayaiḥ kṛtaṃ tridivam uddhṛta-dānava-kaṇṭakam / tava śarair adhunā nata-parvabhiḥ puruṣa-kesariṇaś ca purā nakhaiḥ //

rājā atra khalu śatakrator eva mahimā stutyaḥ / (KSak_7.4b1)

rājā -- atra khalu śata-krator eva mahimā stutyaḥ /

sidhyanti karmasu mahatv api yan niyojyāḥ
saṃbhāvanāguṇam avehi tam īśvarāṇām /
kiṃ vābhaviṣyadaruṇas tamasāṃ vibhettā
taṃ cet sahasrakiraṇo dhuri nākariṣyat // KSak_7.4

sidhyanti karmasu mahatv api yan niyojyāḥ saṃbhāvanā-guṇam avehi tam īśvarāṇām / kiṃ va ābhaviṣyad-aruṇas tamasāṃ vibhettā taṃ cet sahasra-kiraṇo dhuri na akariṣyat //

mātali sadṛśaṃ tava etat / (stokam antaram atītya) āyuṣmann itaḥ paśya nākapṛṣṭhapratiṣṭhitasya saubhāgyam ātmayaśasaḥ / (KSak_7.5b1)

mātali -- sadṛśaṃ tava etat / (stokam antaram atītya) āyuṣmann itaḥ paśya nāka-pṛṣṭha-pratiṣṭhitasya saubhāgyam ātma-yaśasaḥ /

vicchittiśeṣaiḥ surasundarīṇāṃ varṇair amī kalpalatāṃśukeṣu /
vicintya gītakṣamam arthajātaṃ divaukasas tvaccaritaṃ likhanti // KSak_7.5

vicchitti-śeṣaiḥ sura-sundarīṇāṃ varṇair amī kalpa-latā-aṃśukeṣu / vicintya gīta-kṣamam artha-jātaṃ divaukasas tvac-caritaṃ likhanti //

mātale asurasaṃprahārotsukena pūrvedyur divam adhirohatā mayā na lakṣitaḥ svargamārgaḥ / katamasmin marutāṃ pathi vartāmahe / (KSak_7.5a)

mātale asura-saṃprahāra-utsukena pūrvedyur divam adhirohatā mayā na lakṣitaḥ svarga-mārgaḥ / katamasmin marutāṃ pathi vartāmahe /

mātali (KSak_7.6b1)

mātali --

trisrotasaṃ vahati yo gaganapratiṣṭhām
jyotīṃṣi vartayati ca pravibhaktaraśmiḥ /
tasya dvitīyaharivikramanistamaskam
vāyor imaṃ parivahasya vadanti mārgam // KSak_7.6

trisrotasaṃ vahati yo gagana-pratiṣṭhām jyotīṃṣi vartayati ca pravibhakta-raśmiḥ / tasya dvitīya-hari-vikrama-nistamaskam vāyor imaṃ parivahasya vadanti mārgam //

rājā mātale ataḥ khalu sabāhyāntaḥkaraṇo mamāntarātmā prasīdati / (rathāṅgam avalokya) meghapadavīm avatīrṇau svaḥ / (KSak_7.6a)

rājā -- mātale ataḥ khalu sabāhya-antaḥ-karaṇo mama antar-ātmā prasīdati / (ratha-aṅgam avalokya) megha-padavīm avatīrṇau svaḥ /

mātali katham avagamyate / (KSak_7.6a_0)

mātali -- katham avagamyate /

rājā ayam aravivarebhyaś cātakair niṣpatadbhir haribhir acirabhāsāṃ tejasā cānuliptaiḥ / (KSak_7.7b1)

rājā -- ayam ara-vivarebhyaś cātakair niṣpatadbhir haribhir acira-bhāsāṃ tejasā ca anuliptaiḥ /

gatam upari ghanānāṃ vārigarbhodarāṇām //
piśunayati rathas te śīkaraklinnanemiḥ // KSak_7.7

gatam upari ghanānāṃ vāri-garbha-udarāṇām // piśunayati rathas te śīkara-klinna-nemiḥ //

mātali kṣaṇād āyuṣmān svādhikārabhūmau vartiṣyate / (KSak_7.7a)

mātali -- kṣaṇād āyuṣmān sva-adhikāra-bhūmau vartiṣyate /

rājā (adho 'valokya) mātale vegāvataraṇād āścaryadarśanaḥ saṃlakṣyate manuṣyalokaḥ / tathā hi / (KSak_7.8b1)

rājā -- (adho 'valokya) mātale vega-avataraṇād āścarya-darśanaḥ saṃlakṣyate manuṣya-lokaḥ / tathā hi /

śailānām avarohatīva śikharād unmajjatāṃ medinī
parṇābhyantaralīnatāṃ vijahati skandhodayāt pādapāḥ /
saṃtānais tanubhāvanaṣṭasalilā vyaktiṃ bhajanty āpagāḥ
kenāpy utkṣipateva paṣya bhuvanaṃ matpārśvam ānīyate // KSak_7.8

śailānām avarohati iva śikharād unmajjatāṃ medinī parṇa-abhyantara-līnatāṃ vijahati skandha-udayāt pādapāḥ / saṃtānais tanu-bhāva-naṣṭa-salilā vyaktiṃ bhajanty āpagāḥ kena apy utkṣipata īva paṣya bhuvanaṃ mat-pārśvam ānīyate //

mātali sādhu dṛṣṭam / (sabahumānam avalokya) aho udāraramaṇīyā pṛthivī / (KSak_7.8a)

mātali -- sādhu dṛṣṭam / (sabahumānam avalokya) aho udāra-ramaṇīyā pṛthivī /

rājā mātale katamo 'yaṃ pūrvāparasamudrāvagāḍhaḥ kanakarasanisyandī sāṃdhya meghaparighaḥ sānumān ālokyate / (KSak_7.8a_0)

rājā -- mātale katamo 'yaṃ pūrva-apara-samudra-avagāḍhaḥ kanaka-rasa-nisyandī sāṃdhya megha-parighaḥ sānumān ālokyate /

mātali āyuṣmann eṣa khalu hemakūṭo nāma kiṃ puruṣaparvatas tapaḥsaṃsiddhikṣetram / paśya / (KSak_7.9b1)

mātali -- āyuṣmann eṣa khalu hema-kūṭo nāma kiṃ puruṣa-parvatas tapaḥ-saṃsiddhi-kṣetram / paśya /

svāyaṃbhuvān marīcer yaḥ prababhūva prajāpatiḥ /
surāsuraguruḥ so 'tra sapatnīkas tapasyati // KSak_7.9

svāyaṃbhuvān marīcer yaḥ prababhūva prajā-patiḥ / sura-asura-guruḥ so 'tra sapatnīkas tapasyati //

rājā tena hy anatikramaṇīyāni śreyāṃsi / pradakṣiṇīkṛtya bhagavantaṃ gantum icchāmi / (KSak_7.9a)

rājā -- tena hy anatikramaṇīyāni śreyāṃsi / pradakṣiṇī-kṛtya bhagavantaṃ gantum icchāmi /

mātali prathamaḥ kalpaḥ / (nāṭyenāvatīrṇau) (KSak_7.9a_0)

mātali -- prathamaḥ kalpaḥ / (nāṭyena avatīrṇau)

rājā (savismayam) (KSak_7.10b1)

rājā -- (savismayam)

upoḍhaśabdā na rathāṅganemayaḥ pravartamānaṃ na ca dṛśyate rajaḥ /
abhūtalasparśanatayāniruddhatas tavāvatīrṇo 'pi ratho na lakṣyate // KSak_7.10

upoḍha-śabdā na ratha-aṅga-nemayaḥ pravartamānaṃ na ca dṛśyate rajaḥ / abhū-tala-sparśanataya āniruddhatas tava avatīrṇo 'pi ratho na lakṣyate //

mātali etāvān eva śatakrator āyuṣmataś ca viśeṣaḥ / (KSak_7.10a)

mātali -- etāvān eva śata-krator āyuṣmataś ca viśeṣaḥ /

rājā mātale katamasmin pradeśe mārīcāśramaḥ / (KSak_7.10a_0)

rājā -- mātale katamasmin pradeśe mārīca-āśramaḥ /

mātaliḥ (hastena darśayan) (KSak_7.11b1)

mātaliḥ -- (hastena darśayan)

valmīkārdhanimagnamūrtir urasā saṃdaṣṭasarpatvacā
kaṇṭhe jīrṇalatāpratānavalayenātyarthasaṃpīḍitaḥ /
aṃsavyāpi śakuntanīḍanicitaṃ bibhrajjaṭāmaṇḍalam
yatra sthāṇur ivācalo munir asāv abhyarkabimbaṃ sthitaḥ // KSak_7.11

valmīka-ardha-nimagna-mūrtir urasā saṃdaṣṭa-sarpa-tvacā kaṇṭhe jīrṇa-latā-pratāna-valayena atyartha-saṃpīḍitaḥ / aṃsa-vyāpi śakunta-nīḍa-nicitaṃ bibhraj-jaṭā-maṇḍalam yatra sthāṇur iva acalo munir asāv abhyarka-bimbaṃ sthitaḥ //

rājā namas te kaṣṭatapase / (KSak_7.11a)

rājā -- namas te kaṣṭa-tapase /

mātaliḥ (saṃyatapragrahaṃ rathaṃ kṛtvā) etāv aditiparivardhitamandāravṛkṣaṃ prajāpater āśramaṃ praviṣṭau svaḥ / (KSak_7.11a_0)

mātaliḥ -- (saṃyata-pragrahaṃ rathaṃ kṛtvā) etāv aditi-parivardhita-mandāra-vṛkṣaṃ prajā-pater āśramaṃ praviṣṭau svaḥ /

rājā svargād adhikataraṃ nirvṛtisthānam amṛtahradam ivāvagāḍho 'smi / (KSak_7.11a_1)

rājā -- svargād adhikataraṃ nirvṛti-sthānam amṛta-hradam iva avagāḍho 'smi /

mātaliḥ (rathaṃ sthāpayitvā) avataratv āyuṣmān / (KSak_7.11a_2)

mātaliḥ -- (rathaṃ sthāpayitvā) avataratv āyuṣmān /

rājā (avatīrya) mātale bhavān katham idānīm / (KSak_7.11a_3)

rājā -- (avatīrya) mātale bhavān katham idānīm /

mātaliḥ saṃyantrito mayā rathaḥ / vayam apy avatarāmaḥ / (KSak_7.11a_4)

mātaliḥ -- saṃyantrito mayā rathaḥ / vayam apy avatarāmaḥ /

(tathā kṛtvā) ita āyuṣman / (parikramya) dṛśyantām atrabhavatām ṛṣīṇāṃ tapovanabhūmayaḥ / (KSak_7.11a_5)

(tathā kṛtvā) ita āyuṣman / (parikramya) dṛśyantām atra-bhavatām ṛṣīṇāṃ tapo-vana-bhūmayaḥ /

rājā nanu vismayād avalokayāmi / (KSak_7.12b1)

rājā -- nanu vismayād avalokayāmi /

prāṇānām anilena vṛttir ucitā satkalpavṛkṣe vane
toye kāñcanapadmareṇukapiśe dharmābhiṣekakriyā /
dhyānaṃ ratnaśilātaleṣu vibudhastrīsaṃnidhau saṃyamo
yat kāṅkṣanti tapobhir anyamunayas tasmiṃs tapasyanty amī // KSak_7.12

prāṇānām anilena vṛttir ucitā sat-kalpa-vṛkṣe vane toye kāñcana-padma-reṇu-kapiśe dharma-abhiṣeka-kriyā / dhyānaṃ ratna-śilā-taleṣu vibudha-strī-saṃnidhau saṃyamo yat kāṅkṣanti tapobhir anya-munayas tasmiṃs tapasyanty amī //

mātali utsarpiṇī khalu mahatāṃ prārthanā / (parikramya / ākāśe) aye vṛddhaśākalya kim anutiṣṭhati bhagavān mārīcaḥ / kiṃ bravīṣi / dākṣāyaṇyā prativratārdham adhikṛtya pṛṣṭas tasyai maharṣipatnīsahitāyai kathayatīti / (KSak_7.12a)

mātali -- utsarpiṇī khalu mahatāṃ prārthanā / (parikramya / ākāśe) aye vṛddha-śākalya kim anutiṣṭhati bhagavān mārīcaḥ / kiṃ bravīṣi / dākṣāyaṇyā prativrata-ardham adhikṛtya pṛṣṭas tasyai maharṣi-patnī-sahitāyai kathayati iti /

rājā (karṇaṃ dattvā) aye pratipālyāvasaraḥ khalu prastāvaḥ / (KSak_7.12a_0)

rājā -- (karṇaṃ dattvā) aye pratipālya-avasaraḥ khalu prastāvaḥ /

mātaliḥ (rājānam avalokya) asminn aśokavṛkṣamūle tāvad āstām āyuṣmān yāvat tvām indragurave nivedayitum antarānveṣī bhavāmi / (KSak_7.12a0)

mātaliḥ -- (rājānam avalokya) asminn aśoka-vṛkṣa-mūle tāvad āstām āyuṣmān yāvat tvām indra-gurave nivedayitum antara-anveṣī bhavāmi /

rājā yathā bhavān manyate (iti sthitaḥ) (KSak_7.12a1)

rājā -- yathā bhavān manyate (iti sthitaḥ)

mātaliḥ āyuṣman sādhayāmy aham / (iti niṣkrāntaḥ) (KSak_7.12a2)

mātaliḥ -- āyuṣman sādhayāmy aham / (iti niṣkrāntaḥ)

rājā (nimittaṃ sūcayitvā) (KSak_7.13b1)

rājā -- (nimittaṃ sūcayitvā)

manorathāya nāśaṃse kiṃ bāho spandase vṛthā /
pūrvāvadhīritaṃ śreyo duḥkhaṃ hi parivartate // KSak_7.13

manorathāya nā aśaṃse kiṃ bāho spandase vṛthā / pūrva-avadhīritaṃ śreyo duḥkhaṃ hi parivartate //

(nepathye) (KSak_7.13a)

(nepathye)

mā khalu cāpalaṃ kuru / kathaṃ gata evātmanaḥ prakṛtim / (KSak_7.13a_0)

mā khalu cāpalaṃ kuru / kathaṃ gata evā atmanaḥ prakṛtim /

rājā (karṇaṃ dattvā) abhūmir iyam avinayasya / ko nu khalv eṣa niṣidhyate / (śabdānusāreṇāvalokya / savismayam) aye ko nu khalv ayam anubadhyamānas tapasvinībhyām abālasattvo bālaḥ / (KSak_7.14b1)

rājā -- (karṇaṃ dattvā) abhūmir iyam avinayasya / ko nu khalv eṣa niṣidhyate / (śabda-anusāreṇa avalokya / savismayam) aye ko nu khalv ayam anubadhyamānas tapasvinībhyām abāla-sattvo bālaḥ /

ardhapītastanaṃ mātur āmardakliṣṭakesaram /
prakrīḍituṃ siṃhaśiśuṃ balātkāreṇa karṣati // KSak_7.14

ardha-pīta-stanaṃ mātur āmarda-kliṣṭa-kesaram / prakrīḍituṃ siṃha-śiśuṃ balāt-kāreṇa karṣati //

(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭakarmā tapasvinībhyāṃ bālaḥ) (KSak_7.14a)

(tataḥ praviśati yathā-nirdiṣṭa-karmā tapasvinībhyāṃ bālaḥ)

bāla jṛmbhasva siṃha dantāṃs te gaṇayiṣye / (KSak_7.14a_0)

bāla -- jṛmbhasva siṃha dantāṃs te gaṇayiṣye /

prathamā avinīta kiṃ no 'patyanirviśeṣāṇi sattvāni vikaroṣi / hanta vardhate te saṃrambhaḥ / sthāne khalu ṛṣijanena sarvadamana iti kṛtanāmadheyo 'si / (KSak_7.14a5)

prathamā -- avinīta kiṃ no 'patya-nirviśeṣāṇi sattvāni vikaroṣi / hanta vardhate te saṃrambhaḥ / sthāne khalu ṛṣi-janena sarva-damana iti kṛta-nāma-dheyo 'si /

rājā kiṃ nu khalu bāle 'sminn aurasa iva putre snihyati me manaḥ / nūnam anapatyatā māṃ vatsalayati / (KSak_7.14a6)

rājā -- kiṃ nu khalu bāle 'sminn aurasa iva putre snihyati me manaḥ / nūnam anapatyatā māṃ vatsalayati /

dvitīyā eṣā khalu kesariṇī tvāṃ laṅghayati yady asyāḥ putrakaṃ na muñcasi / (KSak_7.14a_1)

dvitīyā -- eṣā khalu kesariṇī tvāṃ laṅghayati yady asyāḥ putrakaṃ na muñcasi /

bāla (sasmitam) aho balīyaḥ khalu bhīto 'smi / (ity adharaṃ darśayati ) (KSak_7.15b1)

bāla -- (sasmitam) aho balīyaḥ khalu bhīto 'smi / (ity adharaṃ darśayati )

rājā hamatas tejaso bījaṃ bālo 'yaṃ pratibhāti me /
sphuliṅgāvasthayā vahnir edhāpakṣa iva sthitaḥ // KSak_7.15

rājā -- hamatas tejaso bījaṃ bālo 'yaṃ pratibhāti me / sphuliṅga-avasthayā vahnir edhā-pakṣa iva sthitaḥ //

prathamā vatsa enaṃ bālamṛgendraṃ muñca / aparaṃ te krīḍanakaṃ dāsyāmi / (KSak_7.15a)

prathamā -- vatsa enaṃ bāla-mṛga-indraṃ muñca / aparaṃ te krīḍanakaṃ dāsyāmi /

bāla kutra / dehy etat / (iti hastaṃ prasārayati) (KSak_7.15a_0)

bāla -- kutra / dehy etat / (iti hastaṃ prasārayati)

rājā kathaṃ cakravartilakṣaṇam apy anena dhāryate / tathā hy asya / (KSak_7.16b1)

rājā -- kathaṃ cakra-varti-lakṣaṇam apy anena dhāryate / tathā hy asya /

pralobhyavastupraṇayaprasārito vibhāti jālagrathitāṅguliḥ karaḥ /
alakṣyapatrāntaram iddharāgayā navoṣasā bhinnam ivaikapaṅkajam // KSak_7.16

pralobhya-vastu-praṇaya-prasārito vibhāti jāla-grathita-aṅguliḥ karaḥ / alakṣya-patra-antaram iddha-rāgayā nava-uṣasā bhinnam iva eka-paṅkajam //

dvitīyā suvrate na śakya eṣa vācāmātreṇa viramayitum / gaccha tvam / madīya uṭaje mārkaṇḍeyasya+ṛṣikumārasya varṇacitrito mṛttikāmayūras tiṣṭhati / tam asyopahara / (KSak_7.16a)

dvitīyā -- suvrate na śakya eṣa vācā-mātreṇa viramayitum / gaccha tvam / madīya uṭaje mārkaṇḍeyasya+ṛṣi-kumārasya varṇa-citrito mṛttikā-mayūras tiṣṭhati / tam asya upahara /

prathamā tathā / (iti niṣkrāntā) (KSak_7.16a_0)

prathamā -- tathā / (iti niṣkrāntā)

bāla anenaiva tāvat krīḍiṣyāmi / (KSak_7.16a5)

bāla -- anena eva tāvat krīḍiṣyāmi /

rājā spṛhayāmi khalu durlalitāyāsmai / (KSak_7.17b1)

rājā -- spṛhayāmi khalu durlalitāya asmai /

ālakṣyadantamukulān animittahāsair
avyaktavarṇaramaṇīyavacaḥpravṛttīn /
aṅkāśrayapraṇayinas tanayān vahanto
dhanyās tadaṅgarajasā malinībhavanti // KSak_7.17

ālakṣya-danta-mukulān animitta-hāsair avyakta-varṇa-ramaṇīya-vacaḥ-pravṛttīn / aṅka-āśraya-praṇayinas tanayān vahanto dhanyās tad-aṅga-rajasā malinī-bhavanti //

tāpasī bhavatu / na mām ayaṃ gaṇayati / (pārśvam avalokya) ko 'tra ṛṣipumārāṇām / (rājānam avalokya) bhadramukha ehi tāvat / mocayānena durmocahastagraheṇa* ḍimbhalīlayā bādhyamānaṃ bālamṛgendram / (*durmoka) (KSak_7.17a)

tāpasī -- bhavatu / na mām ayaṃ gaṇayati / (pārśvam avalokya) ko 'tra ṛṣi-pumārāṇām / (rājānam avalokya) bhadra-mukha ehi tāvat / mocaya anena durmoca-hasta-graheṇa* ḍimbha-līlayā bādhyamānaṃ bāla-mṛga-indram / (*-durmoka-)

rājā (upagamya / sasmitam) ayi bho maharṣiputra / (KSak_7.18b1)

rājā -- (upagamya / sasmitam) ayi bho maharṣi-putra /

evam āśramaviruddhavṛttinā saṃyamaḥ kim iti janmatas tvayā /
sattvasaṃśraya sukho 'pi dūṣyate kṛṣṇasarpaśiśuneva candanaḥ // KSak_7.18

evam āśrama-viruddha-vṛttinā saṃyamaḥ kim iti janmatas tvayā / sattva-saṃśraya sukho 'pi dūṣyate kṛṣṇa-sarpa-śiśuna īva candanaḥ //

tāpasī bhadramukha na khalv ayam ṛṣikumāraḥ / (KSak_7.18a)

tāpasī -- bhadra-mukha na khalv ayam ṛṣi-kumāraḥ /

rājā ākārasadṛśaṃ ceṣṭitam evāsya kathayati / sthānapratyayāt tu vayam evaṃ tarkiṇaḥ / (yathābhyarthitam anutiṣṭhan bālasparśam upalabhya / ātmagatam) (KSak_7.19b1)

rājā -- ākāra-sadṛśaṃ ceṣṭitam eva asya kathayati / sthāna-pratyayāt tu vayam evaṃ tarkiṇaḥ / (yathā-abhyarthitam anutiṣṭhan bāla-sparśam upalabhya / ātma-gatam)

anena kasya api kulāṅkureṇa spṛṣṭasya gātreṣu sukhaṃ mamaivam /
kāṃ nirvṛtiṃ cetasi tasya kuryād yasyāyam aṅkāt kṛtinaḥ prarūḍhaḥ // KSak_7.19

anena kasya api kula-aṅkureṇa spṛṣṭasya gātreṣu sukhaṃ mama evam / kāṃ nirvṛtiṃ cetasi tasya kuryād yasya ayam aṅkāt kṛtinaḥ prarūḍhaḥ //

tāpasī (ubhau nirvarṇya) āścaryam āścaryam / (KSak_7.19a)

tāpasī -- (ubhau nirvarṇya) āścaryam āścaryam /

rājā ārye kim iva / (KSak_7.19a_0)

rājā -- ārye kim iva /

tāpasī asya bālakasya te 'pi saṃvādiny ākṛtir iti vismitāsmi / aparicitasya api te 'pratilomaḥ saṃvṛtta iti / (KSak_7.19a_1)

tāpasī -- asya bālakasya te 'pi saṃvādiny ākṛtir iti vismita āsmi / aparicitasya api te 'pratilomaḥ saṃvṛtta iti /

rājā (bālakam upalālayan) na cen munikumāro 'yam atha ko 'sya vyapadeśaḥ / (KSak_7.19a_2)

rājā -- (bālakam upalālayan) na cen muni-kumāro 'yam atha ko 'sya vyapadeśaḥ /

tāpasī puruvaṃśaḥ / (KSak_7.19a5)

tāpasī -- puru-vaṃśaḥ /

rājā (ātmagatam) katham ekānvayo mama / ataḥ khalu madanukāriṇam enam atrabhavatī manyate / asty etat pauravāṇām antyaṃ kulavratam / (KSak_7.20b1)

rājā -- (ātma-gatam) katham eka-anvayo mama / ataḥ khalu mad-anukāriṇam enam atra-bhavatī manyate / asty etat pauravāṇām antyaṃ kula-vratam /

bhavaneṣu rasādhikeṣu pūrvaṃ kṣitirakṣārtham uśanti ye nivāsam /
niyataikavratāni paścāt tarumūlāni gṛhībhavanti teṣām // KSak_7.20

bhavaneṣu rasa-adhikeṣu pūrvaṃ kṣiti-rakṣā-artham uśanti ye nivāsam / niyata-eka-vratāni paścāt taru-mūlāni gṛhī-bhavanti teṣām //

(prakāśam) na punar ātmagatyā mānuṣāṇām eṣa viṣayaḥ / (KSak_7.20a1)

(prakāśam) na punar ātma-gatyā mānuṣāṇām eṣa viṣayaḥ /

tāpasī yathā bhadramukho bhaṇati / apsaraḥsaṃbandhenāsya janany atra devaguros tapovane prasūtā / (KSak_7.20a2)

tāpasī -- yathā bhadra-mukho bhaṇati / apsaraḥ-saṃbandhena asya janany atra deva-guros tapo-vane prasūtā /

rājā (apavārya) hanta dvitīyam idam āśājananam / (KSak_7.20a3)

rājā -- (apavārya) hanta dvitīyam idam āśā-jananam /

(prakāśam) atha sā tatrabhavatī kim ākhyasya rājaṛṣeḥ patnī / (KSak_7.20a4)

(prakāśam) atha sā tatra-bhavatī kim ākhyasya rāja-ṛṣeḥ patnī /

tāpasī kas tasya dharmadāraparityāgino nāma saṃkīrtayituṃ cintayiṣyati / (KSak_7.20a5)

tāpasī -- kas tasya dharma-dāra-parityāgino nāma saṃkīrtayituṃ cintayiṣyati /

rājā (svagatam) iyaṃ khalu kathā mām eva lakṣyīkaroti / yadi tāvad asya śiśor mātaraṃ nāmataḥ pṛcchāmi / atha vānāryaḥ paradāravyavahāraḥ / (praviṣya mṛnmayūrahastā) (KSak_7.20a6)

rājā -- (svagatam) iyaṃ khalu kathā mām eva lakṣyī-karoti / yadi tāvad asya śiśor mātaraṃ nāmataḥ pṛcchāmi / atha va ānāryaḥ para-dāra-vyavahāraḥ / (praviṣya mṛn-mayūra-hastā)

tāpasī sarvadamana śakuntalāvaṇyaṃ prekṣasva / (KSak_7.20a7)

tāpasī -- sarva-damana śakunta-lāvaṇyaṃ prekṣasva /

bāla (sadṛṣṭikṣepam) kutra vā mama mātā / (KSak_7.20a8)

bāla -- (sadṛṣṭi-kṣepam) kutra vā mama mātā /

ubhe nāmasādṛśyena vañcito mātṛcatsalaḥ / (KSak_7.20a9)

ubhe -- nāma-sādṛśyena vañcito mātṛ-catsalaḥ /

dvitīyā vatsa asya vṛttikāmayūrasya ramyatvaṃ paśyeti bhaṇito 'si / (KSak_7.20a1_1)

dvitīyā -- vatsa asya vṛttikā-mayūrasya ramyatvaṃ paśya iti bhaṇito 'si /

rājā (ātmagatam) kiṃ vā śakuntalā ity asyā mātur ākhyā / santi punar nāmadheyasādṛśyāni / api nāma mṛgatṛṣṭikeva nāmamātraprastāvo me viṣādāya kalpate / (KSak_7.20a2_1)

rājā -- (ātma-gatam) kiṃ vā śakuntalā ity asyā mātur ākhyā / santi punar nāmadheya-sādṛśyāni / api nāma mṛga-tṛṣṭika īva nāma-mātra-prastāvo me viṣādāya kalpate /

bāla mātaḥ rocate ma eṣa bhadramayūraḥ / (iti krīḍanakam ādatte) (KSak_7.20a3_1)

bāla -- mātaḥ rocate ma eṣa bhadra-mayūraḥ / (iti krīḍanakam ādatte)

prathamā (vilokya / sa udvegam) aho rakṣākaraṇḍakam asya maṇibandhe na dṛśyate / (KSak_7.20a4_1)

prathamā -- (vilokya / sa udvegam) aho rakṣā-karaṇḍakam asya maṇi-bandhe na dṛśyate /

rājā alam āvegena / nanv idam asya siṃhaśāvavimardāt paribhraṣṭam / (ity ādātum icchati) (KSak_7.20a5_1)

rājā -- alam āvegena / nanv idam asya siṃha-śāva-vimardāt paribhraṣṭam / (ity ādātum icchati)

ubhe mā khalv etad avalambya katham / gṛhītam anena / (KSak_7.20a6_1)

ubhe -- mā khalv etad avalambya -- katham / gṛhītam anena /

(iti vismayād uronihitahaste parasparam avalokayataḥ) (KSak_7.20a7_1)

(iti vismayād uro-nihita-haste parasparam avalokayataḥ)

rājā kim arthaṃ pratiṣiddhāḥ smaḥ / (KSak_7.20a8_1)

rājā -- kim arthaṃ pratiṣiddhāḥ smaḥ /

prathamā śṛṇotu mahārājaḥ / eṣāparājitā nāmauṣadhir asya jātakarmasamaye bhagavatā mārīcena dattā / (KSak_7.20a9_1)

prathamā -- śṛṇotu mahā-rājaḥ / eṣa āparājitā nāma oṣadhir asya jāta-karma-samaye bhagavatā mārīcena dattā /

etāṃ kila mātāpitarāv ātmānaṃ ca varjayitvāparo bhūmipatitāṃ na gṛhṇāti / (KSak_7.20a1_2)

etāṃ kila mātā-pitarāv ātmānaṃ ca varjayitva āparo bhūmi-patitāṃ na gṛhṇāti /

rājā atha gṛhṇāti / (KSak_7.20a2_2)

rājā -- atha gṛhṇāti /

prathamā tatas taṃ sarpo bhūtvā daśati / (KSak_7.20a3_2)

prathamā -- tatas taṃ sarpo bhūtvā daśati /

rājā bhavatībhyāṃ kadācid asyāḥ pratyakṣīkṛtā vikriyā / (KSak_7.20a4_2)

rājā -- bhavatībhyāṃ kadācid asyāḥ pratyakṣī-kṛtā vikriyā /

ubhe anekaśaḥ / (KSak_7.20a5_2)

ubhe -- anekaśaḥ /

rājā (saharṣam / ātmagatam) katham iva saṃpūrṇam api me manorathaṃ nābhinandāmi / (KSak_7.20a6_2)

rājā -- (saharṣam / ātma-gatam) katham iva saṃpūrṇam api me manorathaṃ na abhinandāmi /

dvitīyā suvrate ehi / imaṃ vṛttāntaṃ niyamavyāpṛtāyai śakuntalāyai nivedayāvaḥ / (iti niṣkrānte) (KSak_7.20a7_2)

dvitīyā -- suvrate ehi / imaṃ vṛtta-antaṃ niyama-vyāpṛtāyai śakuntalāyai nivedayāvaḥ / (iti niṣkrānte)

bāla muñca mām / yāvan mātuḥ sakāśaṃ gamiṣyāmi / (KSak_7.20a8_2)

bāla -- muñca mām / yāvan mātuḥ sakāśaṃ gamiṣyāmi /

rājā putraka mayā saha eva mātaram abhinandiṣyasi / (KSak_7.20a9_2)

rājā -- putraka mayā saha eva mātaram abhinandiṣyasi /

bāla mama khalu tāto duṣyantaḥ / na tvam / (KSak_7.20a1_3)

bāla -- mama khalu tāto duṣyantaḥ / na tvam /

rājā (sasmitam+eṣa vivāda eva pratyāyayati (tataḥ praviśaty ekaveṇīdharā śakuntalā) (KSak_7.20a2_3)

rājā -- (sasmitam+eṣa vivāda eva pratyāyayati (tataḥ praviśaty eka-veṇī-dharā śakuntalā)

śakuntalā vikārakāle 'pi prakṛtisthāṃ sarvadamanasyauṣadhiṃ śrutvā na me āśāsīd ātmano bhāgadheyeṣu / (KSak_7.20a3_3)

śakuntalā -- vikāra-kāle 'pi prakṛtisthāṃ sarva-damanasya oṣadhiṃ śrutvā na me āśā āsīd ātmano bhāgadheyeṣu /

atha vā yathā sānumatyākhyātaṃ tathā saṃbhāvyata etat / (KSak_7.20a4_3)

atha vā yathā sānumatyā ākhyātaṃ tathā saṃbhāvyata etat /

rājā (śakuntalāṃ vilokya) aye seyam atrabhavatī śakuntalā yaiṣā (KSak_7.21b1)

rājā -- (śakuntalāṃ vilokya) aye sa īyam atra-bhavatī śakuntalā ya aiṣā

vasane paridhūsare vasānā niyamakṣāmamukhī dhṛtaikaveṇiḥ /
atiniṣkaruṇasya śuddhaśīlā mama dīrghaṃ virahavrataṃ bibharti // KSak_7.21

vasane paridhūsare vasānā niyama-kṣāma-mukhī dhṛta-eka-veṇiḥ / atiniṣkaruṇasya śuddha-śīlā mama dīrghaṃ viraha-vrataṃ bibharti //

śakuntalā (paścāt+tāpavivarṇaṃ rājānaṃ dṛṣṭvā) na khalv āryaputra iva / tataḥ ka eṣa idānīṃ kṛtarakṣāmaṅgalaṃ dārakaṃ me gātrasaṃsargeṇa dūṣayati / (KSak_7.21a)

śakuntalā -- (paścāt+tāpa-vivarṇaṃ rājānaṃ dṛṣṭvā) na khalv ārya-putra iva / tataḥ ka eṣa idānīṃ kṛta-rakṣā-maṅgalaṃ dārakaṃ me gātra-saṃsargeṇa dūṣayati /

bāla (mātaram upetya) mātaḥ eṣa ko 'pi puruṣo māṃ putra ity āliṅgati / (KSak_7.21a_0)

bāla -- (mātaram upetya) mātaḥ eṣa ko 'pi puruṣo māṃ putra ity āliṅgati /

rājā priye krauryam api me tvayi prayuktam anukūlapariṇāmaṃ saṃvṛttaṃ yad aham idānīṃ tvayā pratyabhijñātam ātmānaṃ paśyāmi / (KSak_7.21a_1)

rājā -- priye krauryam api me tvayi prayuktam anukūla-pariṇāmaṃ saṃvṛttaṃ yad aham idānīṃ tvayā pratyabhijñātam ātmānaṃ paśyāmi /

śakuntalā (ātmagatam) hṛdaya samāśvasihi samāśvasihi / parityaktamatsareṇānukampitāsmi daivena / āryaputraḥ khalv eṣaḥ / (KSak_7.21a_2)

śakuntalā -- (ātma-gatam) hṛdaya samāśvasihi samāśvasihi / parityakta-matsareṇa anukampita āsmi daivena / ārya-putraḥ khalv eṣaḥ /

rājā priye / (KSak_7.22b1)

rājā -- priye /

smṛtibhinnamohatamaso diṣṭyā pramukhe sthitāsi me sumukhi /
uparāgānte śaśinaḥ samupagatā rohiṇī yogam // KSak_7.22

smṛti-bhinna-moha-tamaso diṣṭyā pramukhe sthita āsi me sumukhi / uparāga-ante śaśinaḥ samupagatā rohiṇī yogam //

śakuntalā jayatu jayatv āryaputraḥ / (KSak_7.22a5)

śakuntalā -- jayatu jayatv ārya-putraḥ /

rājā sundari / (KSak_7.23b1)

rājā -- sundari /

bāṣpeṇa pratiṣiddhe 'pi jayaśabde jitaṃ mayā /
yat te dṛṣṭam asaṃskārapāṭalauṣṭhapuṭaṃ mukham // KSak_7.23

bāṣpeṇa pratiṣiddhe 'pi jaya-śabde jitaṃ mayā / yat te dṛṣṭam asaṃskāra-pāṭala-oṣṭha-puṭaṃ mukham //

bāla mātaḥ ka eṣaḥ / (KSak_7.23a)

bāla -- mātaḥ ka eṣaḥ /

śakuntalā vatsa te bhāgadheyāni pṛccha / (KSak_7.24b1)

śakuntalā -- vatsa te bhāga-dheyāni pṛccha /

sutanu hṛdayāt pratyādeśavyalīkam apaitu te
kim api manasaḥ saṃmoho me tadā balavān abhūt /
prabalatamasām evaṃ prāyāḥ śubheṣu hi vṛttayaḥ
srajam api śirasy andhaḥ kṣiptāṃ dhunoty ahiśaṅkayā // KSak_7.24

sutanu hṛdayāt pratyādeśa-vyalīkam apaitu te kim api manasaḥ saṃmoho me tadā balavān abhūt / prabala-tamasām evaṃ prāyāḥ śubheṣu hi vṛttayaḥ srajam api śirasy andhaḥ kṣiptāṃ dhunoty ahi-śaṅkayā //

śakuntalā uttiṣṭhatv āryaputraḥ / nūnaṃ me sucaritapratibandhakaṃ purākṛtaṃ teṣu divaseṣu pariṇāmābhimukham āsīd yena sānukrośo 'py āryaputro mayi virasaḥ saṃvṛttaḥ / (KSak_7.24a)

śakuntalā -- uttiṣṭhatv ārya-putraḥ / nūnaṃ me sucarita-pratibandhakaṃ purā-kṛtaṃ teṣu divaseṣu pariṇāma-abhimukham āsīd yena sānukrośo 'py ārya-putro mayi virasaḥ saṃvṛttaḥ /

(rājottiṣṭhati) (KSak_7.24a_0)

(rāja ūttiṣṭhati)

śakuntalā atha katham āryaputreṇa smṛto duḥkhabhāgy ayaṃ janaḥ / (KSak_7.24a_1)

śakuntalā -- atha katham ārya-putreṇa smṛto duḥkha-bhāgy ayaṃ janaḥ /

rājā uddhṛtaviṣādaśalyaḥ kathayiṣyāmi / (KSak_7.25b1)

rājā -- uddhṛta-viṣāda-śalyaḥ kathayiṣyāmi /

mohān mayā sutanu pūrvam upekṣitas te
yo baddhabindur adharaṃ paribādhamānaḥ /
taṃ tāvad ākuṭilapakṣmavilagnam adya
bāṣpaṃ pramṛjya vigatānuśayo bhaveyam // KSak_7.25

mohān mayā sutanu pūrvam upekṣitas te yo baddha-bindur adharaṃ paribādhamānaḥ / taṃ tāvad ākuṭila-pakṣma-vilagnam adya bāṣpaṃ pramṛjya vigata-anuśayo bhaveyam //

(iti yathoktam anutiṣṭhati) (KSak_7.25a)

(iti yathā-uktam anutiṣṭhati)

śakuntalā (nāmamudrāṃ dṛṣṭvā) āryaputra idaṃ tad aṅgulīyakam / (KSak_7.25a_0)

śakuntalā -- (nāma-mudrāṃ dṛṣṭvā) ārya-putra idaṃ tad aṅgulīyakam /