Haribhadrasūri: Śāstravārttāsamuccaya

Header

Data entry: Yasunori Harada

Contribution: Yasunori Harada

Date of this version: 2020-07-31

Source:

  • K. K. Dixit, Ahmedabad : Lalbhai Dalpatbhai Bharatiya 1969 (L. D. Series, 22).

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.

Haribhadrasuri: Sastravartasamuccaya,
Based on the ed. by K. K. Dixit,
Ahmedabad : Lalbhai Dalpatbhai Bharatiya 1969
(L. D. Series, 22)

Input by Yasunori Harada

TEXT WITH PADA MARKERS

The text has a number of metrical irregularities.
Pada boundaries frequently cut through compounds, and sometimes through words.

REFERENCE SYSTEM:
The reference includes the stabaka and section nos.
of K.K. Dixit's Viṣayasūcī [bracketed]:

HSvs_[n.n]nnn = [stabaka.section]verse

Revisions:

  • 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
  • 2025-05-20: Added BK, GND and ISO code for language.

Frontmatter

Text

granthaprastāvanā: mokṣa-sādhanarūpa se dharma kī upādeyatā

praṇamya paramātmānaṃ vakṣyāmi hitakāmyayā
sattvānām alpabuddhīnāṃ śāstravārttāsamuccayam // HSvs_1,1.1

yaṃ śrutvā sarvaśāstreṣu prāyas tattvaviniścayaḥ
jāyate dveṣaśamanaḥ svargasiddhisukhāvahaḥ // HSvs_1,1.2

duḥkhaṃ pāpāt sukhaṃ dharmāt sarvaśāstreṣu saṃsthitiḥ
na kartavyam ataḥ pāpaṃ kartavyo dharmasaṃcayaḥ // HSvs_1,1.3

hiṃsānṛtādayaḥ pañca tattvāśraddhānam eva ca
krodhādayaś ca catvāra iti pāpasya hetavaḥ // HSvs_1,1.4

viparītāstu dharmasya eta evoditā buddhaiḥ
eteṣu satataṃ yatnaḥ samyak kāryaḥ sukhaiṣiṇā // HSvs_1,1.5

sādhusevā sadā bhaktyā maitrī sattveṣu bhāvataḥ
ātmīyagrahamokṣaś ca dharmahetuprasādhanam // HSvs_1,1.6

upadeśaḥ śubho nityaṃ darśanaṃ dharmacāriṇām
sthāne vinaya ityetat sādhusevāphalaṃ mahat // HSvs_1,1.7

maitrīṃ bhāvayato nityaṃ śubho bhāvaḥ prajāyate
tato bhāvodayājjantor dveṣāgnir upaśāmyati // HSvs_1,1.8

aśeṣadoṣajananī niḥśeṣaguṇaghātinī
ātmīyagrahamokṣeṇa tṛṣṇāpi vinivarttate // HSvs_1,1.9

evaṃ guṇagaṇopeto viśuddhātmā sthirāśayaḥ
tattvaviddhiḥ samākhyātaḥ samyag dharmasya sādhakaḥ // HSvs_1,1.10

upādeyaś ca saṃsāre dharma eva buddhaiḥ sadā
viśuddho muktaye sarvaṃ yato 'nyad duḥkhakāraṇam // HSvs_1,1.11

anityaḥ priyasaṃyoga iherṣyāśokavatsalaḥ
anityaṃ yauvanaṃ cāpi kutsitācaraṇāspadam // HSvs_1,1.12

anityāḥ sampadas tīvrakleśavargasamudbhavāḥ
anityaṃ jīvitaṃ ceha sarvabhāvanibandhanam // HSvs_1,1.13

punarjanma punarmṛtyur hīnādisthānasaṃśrayaḥ
punaḥ punaś ca yad ataḥ sukham atra na vidyate // HSvs_1,1.14

prakṛtyasundaraṃ hy evaṃ saṃsāre sarvam eva yat
ato 'tra vada kiṃ yuktā kvacidāsthā vivekinām // HSvs_1,1.15

muktvā dharmaṃ jagad vandyam akalaṅkaṃ sanātanam
parārthasādhakaṃ dhīraiḥ sevitaṃ śīlaśālibhiḥ // HSvs_1,1.16

āha tatrāpi no yuktā yadi samyag nirūpyate
dharmasyāpi śubho yasmād bandha eva phalaṃ matam // HSvs_1,1.17

na cāyasasya bandhasya tadā hemamayasya ca
phale kaścid viśeṣo 'sti pāratantryāviśeṣataḥ // HSvs_1,1.18

tasmād adharmavat tvājyo dharmo 'py evaṃ mumukṣubhiḥ
dharmādharmakṣayānm uktir munibhir varṇitā yataḥ // HSvs_1,1.19

ucyate evam evaitat kintu dharmo dvidhā mataḥ
saṃjñānayoga evaikas tathānyaḥ puṇyalakṣaṇaḥ // HSvs_1,1.20

jñānayogas tapaḥ śuddham āśaṃsādoṣavarjitam
abhyāsātiśayād uktaṃ tad vimukteḥ prasādhanam // HSvs_1,1.21

dharmas tadapi cet satyaṃ kiṃ na bandhaphalaḥ sa yat
āśaṃsā varjito 'nyo 'pi kiṃ naivaṃ ced na yat tathā // HSvs_1,1.22

bhogamuktiphalo dharmaḥ sa pravṛttītarātmakaḥ
samyagmithyādirūpaś ca gatis tantrāntareṣv api // HSvs_1,1.23

tam antareṇa tu tayoḥ kṣayaḥ kena prasādhyate
sadā syān na kadācid vā yady ahetuka eva saḥ // HSvs_1,1.24

tasmād avaśyam eṣṭavyaḥ kaścid hetus tayoḥ kṣayeṃ
sa eva dharmo vijñeyaḥ śuddho muktiphalapradaḥ // HSvs_1,1.25

dharmādharmakṣayān muktir yac coktaṃ puṇyalakṣaṇam
heyaṃ dharmaṃ tadāśritya na tu saṃjñānayogakam // HSvs_1,1.26

atas tatraiva yuktāsthā yadi samyag nirūpyate
saṃsāre sarvam evānyat darśitaṃ duḥkhakāraṇam // HSvs_1,1.27

tasmāc ca jāyate muktir yathā mṛtyādivarjitā
tathopariṣṭād vakṣyāmaḥ samyakśāstrānusārataḥ // HSvs_1,1.28

idānīṃ tu samāsena śāstrasamyaktvam ucyate
kuvādiyuktyapavyākhyānirāsenāvirodhataḥ // HSvs_1,1.29

(2) bhūtacaitanyavāda-khaṇḍana

pṛthivyādimahābhūtakāryamātram idaṃ jagat
na cātmadṛṣṭasadbhāvaṃ manyante bhūtavādinaḥ // HSvs_1,2.30

acetanāni bhūtāni na taddharmo na tatphalam
cetanāsti ca yasyeyaṃ sa evātmeti cāpare // HSvs_1,2.31

yadīyaṃ bhūtadharmaḥ syāt pratyekaṃ teṣu sarvadā
upalambhyeta sattvādikāṭhinatvādayo yathā // HSvs_1,2.32

śaktirūpeṇā sā teṣu sadāto nopalabhyate
na ca tenāpi rūpeṇa satyasaty eva cen na tat // HSvs_1,2.33

śaktivetanayoraivyaṃ nānātvaṃ vātha sarvathā
aikye sā cetaneveti nānātve 'nyasya sā yataḥ // HSvs_1,2.34

anabhivyaktir apy asyā nyāyato nopapadyate
āvṛtir na yad anyena tattvasaṃkhyāvirodhataḥ // HSvs_1,2.35

na cāsau tatsvarūpeṇa teṣām anyatareṇa vā
vyañjakatvapratijñānāt nāvṛtir vyañjakaṃ yataḥ // HSvs_1,2.36

viśiṣṭapariṇāmabhā-ve 'pi hy atrāvṛtir na vai
bhāvatāptestathā nāmavyañjakatvaprasaṅgataḥ // HSvs_1,2.37

na cāsau bhūtabhinno yat tato vyaktiḥ sadā bhavet
bhede tvadhikabhāvena tattvasaṃkhyā na yujyate // HSvs_1,2.38

svakāle 'bhinna ity evaṃ kālābhāve na saṅgatam
lokasiddhāśraye tv ātmā hanta ! nāśrīyate katham // HSvs_1,2.39

nātmāpi loke no siddho jātismaraṇasaṃśrayāt
sarveṣāṃ tadabhāvaś ca citrakarmavipākataḥ // HSvs_1,2.40

loke 'pi naikataḥ sthānād āgatānāṃ tathekṣyate
aviśeṣeṇa sarveṣām anubhūtārthasaṃsmṛtiḥ // HSvs_1,2.41

divyadarśanataś caiva tacchiṣṭāvyabhicārataḥ
pitṛkarmādisiddheś ca hanta ! nātmāpy alaukikaḥ // HSvs_1,2.42

kāṭhinyābodharūpāṇi bhūtāny adhyakṣasiddhitaḥ
cetanā tu na tadrūpā sā kathaṃ tatphalaṃ bhavet ? // HSvs_1,2.43

pratyekam asatī teṣu na ca syād reṇutailavat
satī ced upalabhyeta bhinnarūpeṣu sarvadā // HSvs_1,2.44

asat sthūlatvam aṇvādau ghaṭādau dṛśyate yathā
tathāsatyeva bhūteṣu cetanāpīti cen matiḥ // HSvs_1,2.45

nāsat sthūlatvam aṇvādau tebhya eva tadudbhavāt
asatastatsamutpādo na yukto 'tiprasaṅgataḥ // HSvs_1,2.46

pañcamasyāpi bhūtasya tebhyo 'sattvāviśeṣataḥ
bhaved utpattir evaṃ ca tattvasaṃkhyā na yujyate // HSvs_1,2.47

na tajjananasvabhāvāś cet te 'tra mānaṃ na vidyate
sthūlatvotpāda iṣṭaś cet tatsadbhāve 'py asau samaḥ // HSvs_1,2.48

na ca mūrttāṇusaṅghātabhinnaṃ sthūlatvam ity adaḥ
teṣām eva tathābhāvo nyāyyaṃ mānāvirodhataḥ // HSvs_1,2.49

bhede tadadalaṃ yasmāt kathaṃ sadbhāvam aśnute
tadabhāve 'pi tadbhāve sadā sarvatra vā bhavet // HSvs_1,2.50

na caivaṃ bhūtasaṅghātamātraṃ caitanyam iṣyate
aviśeṣeṇa sarvatra tadvat tadbhāvasaṅgateḥ // HSvs_1,2.51

evaṃ sati ghaṭādīnāṃ vyaktacaitanyabhāvataḥ
puruṣān na viśeṣaḥ syāt sa ca pratyakṣabādhitaḥ // HSvs_1,2.52

atha bhinnasvabhāvāni bhūtāny eva yatastataḥ
tatsaṃghāteṣu caitanyaṃ na sarveṣv etad apy asat // HSvs_1,2.53

svabhāvo bhūtamātratve sati nyāyān na bhidyate
viśeṣaṇaṃ vinā yasmān na tulyānāṃ viśiṣṭatā // HSvs_1,2.54

svarūpamātrabhede ca bhedo bhūtetarātmakaḥ
anyabhedakabhāve tu sa evātmā prasajyate // HSvs_1,2.55

havir guḍakaṇikkādidravyasaṅghātajāny api
yathā bhinnasvabhāvāni khādyakāni tatheti cet // HSvs_1,2.56

vyaktimātrata evaiṣāṃ nanu bhinnasvabhāvatā
rasavīryavipākādikāryabhedo na vidyate // HSvs_1,2.57

tadātmakatvamātratve saṃsthānādivilakṣaṇā
yatheyam asti bhūtānāṃ tathā sāpi kathaṃ na cet // HSvs_1,2.58

kartrabhāvāt tathā deśakālabhedādyayogataḥ
na cāsiddhamado bhūtamātratve tadasaṃbhavāt // HSvs_1,2.59

tathā ca bhūtamātratve na tatsaṅghātabhedayoḥ
bhedakābhāvato bhedo yuktaḥ samyag vicintyatām // HSvs_1,2.60

ekas tathāparo neti tanmātratve tathāvidhaḥ
yatas tad api no bhinnaṃ tatas tulyaṃ ca tat tayoḥ // HSvs_1,2.61

syādetad bhūtajatve 'pi grāvādīnāṃ vicitratā
lokasiddheti siddhaiva na sā tanmātrajā nanu // HSvs_1,2.62

adṛṣṭākāśakālādisāmagrītaḥ samudbhavāt
tathaiva lokasaṃvitter anyathā tadabhāvataḥ // HSvs_1,2.63

na ceha laukiko mārgaḥ sthito 'smābhir vicāryate
kiṃ tv ayaṃ yujyate kveti tvannītau coktavan na saḥ // HSvs_1,2.64

mṛtadehe ca caitanyam upalabhyeta sarvathā
dehadharmādibhāvena tat taddharmādi nānyathā // HSvs_1,2.65

na ca lāvaṇyakārkaśyaśyāmatvair vyabhicāritā
mṛtadehe 'pi sadbhāvād adhyakṣeṇaiva saṃgateḥ // HSvs_1,2.66

na cel lāvaṇyasadbhāvo na sa tanmātrahetukaḥ
ata evānyasadbhāvād asty ātmeti vyavasthitam // HSvs_1,2.67

na prāṇādir asau mānaṃ kiṃ tadbhāve 'pi tulyatā
tadabhāvād abhāvaś ced ātmābhāve na kā pramā // HSvs_1,2.68

tena tadbhāvabhāvitvaṃ na bhūyo nalikādinā
saṃpādite 'py etat siddheḥ so 'nya eveti ced na tat // HSvs_1,2.69

vāyusāmānyasaṃsiddhes tatsvabhāvaḥ sa neti cet
atrāpi na pramāṇaṃ vaś caitanyotpattir eva cet // HSvs_1,2.70

na tasyām eva saṃdehāt tavāyaṃ kena neti cet
tattatsvarūpabhāvena tadabhāvaḥ kathaṃ nu cet // HSvs_1,2.71

tadvailakṣaṇyasaṃvitteḥ mātṛcaitanyaje hy ayam
sute tasmin na doṣaḥ syān na na bhāve 'sya mātari // HSvs_1,2.72

na ca saṃsvedajādyeṣu mātrabhāvena tad bhavet
pradīpajñātam apy atra nimittatvān na bādhakam // HSvs_1,2.73

itthaṃ na tadupādānaṃ yujyate tat kathaṃcana
anyopādānabhāve ca tad evātmā prasajyate // HSvs_1,2.74

na tathābhāvinaṃ hetum antareṇopajāyate
kiñcin naśyati naikāntād yathāha vyāsamaharṣiḥ // HSvs_1,2.75

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
abhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ // HSvs_1,2.76

nābhāvo bhāvam āpnoti śaśaśṛṅge tathāgateḥ
bhāvo nābhāvam etīha dīpaś cen na sa sarvathā // HSvs_1,2.77

evaṃ caitanyavān ātmā siddhaḥ satatabhāvataḥ
paraloky api vijñeyo yuktimārgānusāribhiḥ // HSvs_1,2.78

(3)maiṃ viṣayaka pratyakṣa anubhava se ātmā kī siddhi

sato 'sya kiṃ ghaṭasyeva pratyakṣeṇa na darśanam
asty eva darśanaṃ spaṣṭam ahaṃpratyayavedanāt // HSvs_1,3.79

bhrānto 'haṃ gurur ity eṣaḥ satyam anyas tv asau mataḥ
vyabhicāritvato nāsya gamakatvam athocyate // HSvs_1,3.80

pratyakṣasyāpi tat tyājyaṃ tatsadbhāvāviśeṣataḥ
pratyakṣābhāsam anyac ced vyabhicāri na sādhu tat // HSvs_1,3.81

ahaṃpratyayapakṣe 'pi nanu sarvam idaṃ samam
atas tadvad asau mukhyaḥ samyak pratyakṣam iṣyatām // HSvs_1,3.82

gurvī me tanur ity ādau bhedapratyayadarśanāt
bhrāntatābhimatasyaiva sā yuktā netarasya tu // HSvs_1,3.83

ātmanātmagraho 'py asya tathānubhavasiddhitaḥ
tasyaiva tatsvabhāvatvāt na tu yuktyā na yujyate // HSvs_1,3.84

na ca buddhiviśeṣo 'yam ahaṃkāraḥ prakalpyate
dānādibuddhikāle 'pi tathāhaṃkāravedanāt // HSvs_1,3.85

ātmanātmagrahe tasya tatsvabhāvatvayogataḥ
sadaivāgrahaṇaṃ hy evaṃ vijñeyaṃ karmadoṣataḥ // HSvs_1,3.86

ataḥ pratyakṣasaṃsiddhaḥ sarvaprāṇabhṛtām ayam
svayaṃjyotiḥ sadaivātmā tathā vede 'pi paṭhyate // HSvs_1,3.87

(4) ātmā tathā karma ke sambandha meṃ matamatāntara

atrāpi varṇayantyeke saugatāḥ kṛtabuddhayaḥ
kliṣṭaṃ mano 'sti yan nityaṃ tad yathoktātmalakṣaṇam // HSvs_1,4.88

yadi nityaṃ tadātmaiva saṃjñābhedo 'tra kevalam
athānityaṃ tataś cedaṃ na yathoktātmalakṣaṇam // HSvs_1,4.89

yaḥ kartā karmabhedānāṃ bhoktā karmaphalasya ca
saṃsarttā parinirvātā sa hy ātmā nānyalakṣaṇaḥ // HSvs_1,4.90

ātmatvenāviśiṣṭasya vaicitryaṃ tasya yadvaśāt
narādirūpaṃ taccitram adṛṣṭaṃ karmasaṃjñitam // HSvs_1,4.91

tathā tulye 'pi cārambhe sadupāye 'pi yo nṛṇām
phalabhedaḥ sa no yukto yuktyā hetvantaraṃ vinā // HSvs_1,4.92

tasmādavaśyameṣṭavyaṃ tatra hetvantaraṃ paraiḥ
tadevādṛṣṭamityāhur anye śāstrakṛtaśramāḥ // HSvs_1,4.93

bhūtānāṃ tatsvabhāvatvād ayam ity apy anuttaram
na bhūtātmaka evātmety etad atra nidarśitam // HSvs_1,4.94

karmaṇo bhautikatvena yad vaitad api sāmpratam
ātmano vyatiriktaṃ tat citrabhāvaṃ yato matam // HSvs_1,4.95

śaktirūpaṃ tad anye tu sūrayaḥ saṃpracakṣate
anye tu vāsanārūpaṃ vicitraphaladaṃ matam // HSvs_1,4.96

anye tv abhidadhaty atra svarūpaniyatasya vai
kartur vinānyasaṃbandhaṃ śaktir ākasmikī kutaḥ // HSvs_1,4.97

tatkriyāyogataḥ sā cet tadapuṣṭau na yujyate
tadanyayogābhāve ca puṣṭir asya kathaṃ bhavet // HSvs_1,4.98

asty eva sā sadā kantu kriyayā vyajyate param
ātmamātrasthitāyā na tasyā vyaktiḥ kadācana // HSvs_1,4.99

tadanyāvaraṇābhāvād bhāve vāsyaiva karmatā
tannirākaraṇād vyaktir iti tadbhedasaṃsthitiḥ // HSvs_1,4.100

pāpaṃ tadbhinnam evāstu kriyāntaranibandhanam
evam iṣṭakriyājanyaṃ puṇyaṃ kim iti nekṣyate // HSvs_1,4.101

vāsanāpy anyasaṃbandhaṃ vinā naivopapadyate
puṣpādigandhavaikalye tilādau nekṣyate yataḥ // HSvs_1,4.102

bodhamātrātiriktaṃ tad vāsakaṃ kiñcid iṣyatām
mukhyaṃ tad eva vaḥ karma na yuktā vāsanānyathā // HSvs_1,4.103

bodhamātrasya tadbhāve nāsti jñānam avāsitam
tato 'muktiḥ sadaiva syād vaiśiṣṭyaṃ kevalasya na // HSvs_1,4.104

evaṃ śaktyādipakṣo 'yaṃ ghaṭate nāpapattitaḥ
bandhān nyūnātiriktatve tadbhāvān upapattitaḥ // HSvs_1,4.105

tasmāt tadātmano bhinnaṃ saccitraṃ cātmayogi ca
adṛṣṭam avagantavyaṃ tasya śaktyādisādhakam // HSvs_1,4.106

adṛṣṭaṃ karma saṃskārāḥ puṇyāpuṇye śubhāśubhe
dharmādharmau tathā pāśaḥ paryāyās tasya kīrttitāḥ // HSvs_1,4.107

hetavo 'sya samākhyātāḥ pūrvaṃ hiṃsānṛtādayaḥ
tadvān saṃyujyate tena vicitraphaladāyinā // HSvs_1,4.108

naivaṃ dṛṣṭeṣṭabādhā yat siddhiś cāsyānivāritā
tad enam eva vidvāṃsas tattvavādaṃ pracakṣate // HSvs_1,4.109

(5) bhūtacaitanyavādakhaṃḍana kā upasaṃhāra

lokāyatamataṃ prājñair jñeyaṃ pāpaughakāraṇam
itthaṃ tattvavilomaṃ yat tan na jñānavivardhanam // HSvs_1,5.110

indrapratāraṇāyedaṃ cakre kila bṛhaspatiḥ
ado 'pi yuktiśūnyaṃ yan nettham indraḥ pratāryate // HSvs_1,5.111

tasmād duṣṭāśayakaraṃ kliṣṭasattvavicintitam
pāpaśrutaṃ sadā dhīrair varjyaṃ nāstikadarśanam // HSvs_1,5.112

dūsarā stabaka

(2)puṇya, pāpa tathā mokṣa se saṃbaṃdhita kuccha praśna

hiṃsādibhyo 'śubhaṃ karma tadanyebhyaś ca tacchubham
jāyate niyamo mānāt kuto 'yam iti nāpare // HSvs_2,1.113

āgamākhyāt tadanye tu tac ca dṛṣṭādyabādhitam
sarvārthaviṣayaṃ nityaṃ vyaktārthaṃ paramātmanā // HSvs_2,1.114

candrasūryoparāgādes tataḥ saṃvādadarśanāt
tasyāpratyakṣe 'pi pāpādau na prāmāṇyaṃ na yujyate // HSvs_2,1.115

yadi nāma kvacid dṛṣṭaḥ saṃvādo 'nyatra vastuni
tadbhāvas tasya tattvaṃ vā kathaṃ samavasīyate ? // HSvs_2,1.116

āgamaikatvatas tac ca vākyādes tulyatādinā
suvṛddhasaṃpradāyena tathā pāpakṣayeṇa ca // HSvs_2,1.117

anyathā vastutattvasya parīkṣaiva na yujyate
āśaṅkā sarvagā yasmāt chadmasthasyopajāyate // HSvs_2,1.118

aparīkṣāpi no yuktā guṇadoṣāvivekataḥ
mahat saṃkaṭamāyātam āśaṅke nyāyavādinaḥ // HSvs_2,1.119

tasmād yathoditāt samyag āgamakhyāt pramāṇataḥ
hiṃsādibhyo 'śubhādīni niyamo 'yaṃ vyavasthitaḥ // HSvs_2,1.120

kliṣṭād hiṃsādyanuṣṭhānāt prāptiḥ kliṣṭasya karmaṇaḥ
yathāpathyabhujo vyādher akliṣṭasya viparyayāt // HSvs_2,1.121

svabhāva eṣa jīvasya yat tathāpariṇāmabhāk
badhyate puṇyapāpābhyāṃ mādhyasthyāt tu vimucyate // HSvs_2,1.122

sudūram api gatveha vihitāsūpapattiṣu
kaḥ svabhāvāgamāvante śaraṇaṃ na prapadyate // HSvs_2,1.123

pratipakṣasvabhāvena pratipakṣāgamena ca
bādhitvāt kathaṃ hy etau śaraṇaṃ yuktivādinām // HSvs_2,1.124

pratītyā bādhyate yo yat svabhāvo na sa yujyate
vastunaḥ kalpyamāno 'pi vahnyādeḥ śītatādivat // HSvs_2,1.125

vahneḥ śītatvam asty eva tatkāryaṃ kiṃ na dṛśyate
dṛśyate hi himāsanne katham itthaṃ svabhāvataḥ // HSvs_2,1.126

himasyāpi svabhāvo 'yaṃ niyamād vahnisaṃnidhau
karoti dāham ity evaṃ vahnyādeḥ śītatā na kim // HSvs_2,1.127

vyavasthābhāvato hy evaṃ yā tvadbuddhir ihedṛśī
sā loṣṭād asya yat kāryaṃ tat tvattas tatsvabhāvataḥ // HSvs_2,1.128

evaṃ subuddhiśūnyatvaṃ bhavato 'pi prasajyate
astu cet ko vivādo no buddhiśūnyena sarvathā // HSvs_2,1.129

anyastvāheha siddhe 'pi hiṃsādibhyo 'śubhādike
śubhāder eva saukhyādi kena mānena gamyate // HSvs_2,1.130

atrāpi bruvate kecit sarvathā yuktivādinaḥ
pratītigarbhayā yuktyā kilaitad avasīyate // HSvs_2,1.131

tayāhur nāśubhāt saukhyaṃ tadbāhulyaprasaṃgataḥ
bahavaḥ pāpakarmāṇo viralāḥ śubhakāriṇaḥ // HSvs_2,1.132

na caitad dṛśyate loke duḥkhabāhulyadarśanāt
śubhāt saukhyaṃ tataḥ siddham ato 'nyac cāpy ato 'nyataḥ // HSvs_2,1.133

anye punar idaṃ śrāddhā bruvate āgamena vai
śubhāder eva saukhyādi gamyate nānyataḥ kvacit // HSvs_2,1.134

atīndriyeṣu bhāveṣu prāyaḥ evaṃvidheṣu yat
chadmasthasyāvisaṃvādi mānam atra na vidyate // HSvs_2,1.135

yac coktaṃ duḥkhabāhulyadarśanaṃ tan na sādhakam
kvacit tathopalambhe 'pi sarvatrādarśanād iti // HSvs_2,1.136

sarvatra darśanaṃ yasya tadvākyāt kiṃ na sādhanam
sādhanaṃ tad bhavaty evam āgamāt tu na bhidyate // HSvs_2,1.137

aśubhād apy anuṣṭhānāt saukhyaprāptiś ca yā kvacit
phalaṃ vipākavirasā sā tathāvidhakarmaṇaḥ // HSvs_2,1.138

brahmahatyānideśānu-ṣṭhānād grāmādilābhavat
na punas tata evaitad āgamād eva gamyate // HSvs_2,1.139

pratipakṣāgamānāṃ ca dṛṣṭeṣṭābhyāṃ virodhataḥ
tathānāptapraṇītatvād āgamatvaṃ na yujyate // HSvs_2,1.140

dṛṣṭeṣṭābhyāṃ virodhāc ca teṣāṃ nāptapraṇītatā
niyamād gamyate yasmāt tad asāv eva darśyate // HSvs_2,1.141

agamyagamanādīnāṃ dharmasādhanatā kvacit
uktā lokaprasiddhena pratyakṣeṇa viruddhyate // HSvs_2,1.142

svadharmotkarṣād eva tathā muktir apīṣyate
hetvabhāvena tadbhāvo nitya iṣṭena bādhyate // HSvs_2,1.143

mādhyasthyam eva taddhetur agamyagamanādinā
sādhyate tat paraṃ yena tena doṣo na kaścana // HSvs_2,1.144

etad apy uktimātraṃ yad agamyagamanādiṣu
tathāpravṛttito yuktyā mādhyasthyaṃ nopapadyate // HSvs_2,1.145

apravṛttyaiva sarvatra yathāsāmarthyabhāvataḥ
viśuddhabhāvanābhyāsāt tanmādhyasthyaṃ paraṃ yataḥ // HSvs_2,1.146

yāvad evaṃvidhaṃ naivaṃ pravṛttis tāvad eva yā
sāviśeṣeṇa sādhvīti tasyotkarṣaprasādhanāt // HSvs_2,1.147

nāpravṛtter iyaṃ hetuḥ kutaścid anivarttanāt
sarvatra bhāvāvicchedād anyathāgamyasaṃsthitiḥ // HSvs_2,1.148

tac cāstu lokaśāstroktaṃ tatraudāsīnyayogataḥ
saṃbhāvyate paraṃ hy etad bhāvaśuddher mahātmanām // HSvs_2,1.149

saṃsāramocakasyāpi hiṃsā yad dharmasādhanam
muktiś cāsti tatas tasyāpy eṣa doṣo 'nivāritaḥ // HSvs_2,1.150

muktikarmakṣayād eva jāyate nānyataḥ kvacit
janmādirahitā yat tat sa evātra nirūpyate // HSvs_2,1.151

hiṃsādyutkarṣasādhyo vā tadviparyayajo 'pi vā
anyahetur ahetur vā sa vai karmakṣayo nanu // HSvs_2,1.152

hiṃsādyutkarṣasādhyatve tadabhāve na tatsthitiḥ
karmakṣayāsthitau ca syān muktānāṃ muktatākṣitiḥ // HSvs_2,1.153

tadviparyayasādhyatve parasiddhāntasaṃsthitiḥ
karmakṣayaḥ satāṃ yasmād ahiṃsādiprasādhanaḥ // HSvs_2,1.154

tadanyahetusādhyatve tatsvarūpam asaṃsthitam
ahetutve sadā bhāvo 'bhāvo vā syāt sadaiva hi // HSvs_2,1.155

muktiḥ karmakṣayād iṣṭā jñānayogaphalaṃ ca saḥ
ahiṃsādi ca taddhetur iti nyāyaḥ satāṃ mataḥ // HSvs_2,1.156

evaṃ vedavihitāpi hiṃsāpāyāya tattvataḥ
śāstracoditabhāve 'pi vacanāntarabādhanāt // HSvs_2,1.157

na hiṃsyād iha bhūtāni hiṃsanaṃ doṣakṛn matam
dāhavad vaidyake spaṣṭam utsargapratiṣedhataḥ // HSvs_2,1.158

tato vyādhinivṛttyarthaṃ dāhaḥ kāryas tu codite
na tato 'pi na doṣaḥ syāt phaloddeśena codanāt // HSvs_2,1.159

evaṃ tatphalabhāve 'pi codanāto 'pi sarvathā
dhruvam autsargiko doṣo jāyate phalacodanāt // HSvs_2,1.160

anyeṣām api buddhyaivaṃ dṛṣṭeṣṭābhyāṃ viruddhatā
darśanīyā kuśāstrāṇāṃ tataś ca sthitamityadaḥ // HSvs_2,1.161

kliṣṭaṃ hiṃsādyanuṣṭhānaṃ na yat tasyānyato bhavet
tataḥ kartā sa eva syāt sarvasyaiva hi karmaṇaḥ // HSvs_2,1.162

anādikarmayuktatvāt tanmohāt saṃpravartate
ahite 'py ātmanaḥ prāyo vyādhipīḍitacittavat // HSvs_2,1.163

(1)kālavāda, svabhāvavāda, niyativāda, karmavāda, kālādisāmagrīvāda

kālādīnāṃ ca kartṛtvaṃ manyante 'nye pravādinaḥ
kevalānāṃ tadanye tu mithaḥ sāmagryapekṣayā // HSvs_2,2.164

na kālavyatirekeṇa garbhabālaśubhādikam
yat kiñcij jāyate loke tad asau kāraṇaṃ kila // HSvs_2,2.165

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharati prajāḥ
kālaḥ supteṣu jāgartti kālo hi duratikramaḥ // HSvs_2,2.166

kiñca kālādṛte naiva mudgapaktir apīṣyate
sthālyādisaṃnidhāne 'pi tataḥ kālād asau matā // HSvs_2,2.167

kālābhāve ca garbhādi sarvaṃ syād avyavasthayā
pareṣṭahetusadbhāvamātrād eva tadudbhavāt // HSvs_2,2.168

na svabhāvātirekeṇa garbhabālaśubhādikam
yat kiñcij jāyate loke tad asau kāraṇaṃ kila // HSvs_2,2.169

sarvabhāvāḥ svabhāvena svasvabhāve tathā tathā
varttante 'tha nivarttante kāmacāraparāṅmukhāḥ // HSvs_2,2.170

na vineha svabhāvena mudgapaktir apīṣyate
tathākālādibhāve 'pi nāśvamāṣasya sā yataḥ // HSvs_2,2.171

atatsvabhāvāt tadbhāve'tiprasaṃgo 'nivāritaḥ
tulye tatra mṛdaḥ kumbho na paṭādītyayuktimat // HSvs_2,2.172

niyatenaiva rūpeṇa sarve bhāvā bhavanti yat
tato niyatijā hy ete tatsvarūpānuvedhataḥ // HSvs_2,2.173

yad yadaiva yato yāvat tat tadaiva tatas tathā
niyataṃ jāyate nyāyāt ka etāṃ bādhituṃ kṣamaḥ // HSvs_2,2.174

na carte niyatiṃ loke mudgapaktir apīkṣyate
tatsvabhāvādibhāve 'pi nāsāvaniyatā yataḥ // HSvs_2,2.175

anyathāniyatatvena sarvabhāvaḥ prasajyate
anyonyātmakatāpatteḥ kriyāvaiphalyam eva ca // HSvs_2,2.176

na bhoktṛvyatirekeṇa bhogyaṃ jagati vidyate
na cākṛtasya bhogaḥ syān muktānāṃ bhogabhāvataḥ // HSvs_2,2.177

bhogyaṃ ca viśvaṃ sattvānāṃ vidhinā tena tena yat
dṛśyate 'dhyakṣam evedaṃ tasmāt tat karmajaṃ hi tat // HSvs_2,2.178

na ca tat karmavaidhurye mudgapaktir apīkṣyate
sthālyādibhaṅgabhāvena yat kvacin nopapadyate // HSvs_2,2.179

citraṃ bhogyaṃ tathā citrāt karmaṇo 'hetutānyathā
tasya yasmād vicitratvaṃ niyatyāder na yujyate // HSvs_2,2.180

niyater niyatātmatvān niyatānāṃ samānatā
tathāniyatabhāve ca balāt syāt tadvicitratā // HSvs_2,2.181

na ca tanmātrabhāvāder yujyate 'syā vicitratā
tadanyabhedakaṃ muktvā samyag nyāyāvirodhataḥ // HSvs_2,2.182

na jalasyaikarūpasya viyatpātād vicitratā
ūṣarādidharābhedam antareṇopajāyate // HSvs_2,2.183

tadbhinnabhedakatve ca tatra tasyā na kartṛtā
tatkartṛtve ca citratvaṃ tadvat tasyāpyasaṃgatam // HSvs_2,2.184

tasyā eva tathābhūtaḥ svabhāvo yadi ceṣyate
tyaktaḥ niyativādaḥ syāt svabhāvāśrayaṇān nanu // HSvs_2,2.185

svo bhāvaś ca svabhāvo 'pi svasattaiva hi bhāvataḥ
tasyāpi bhedakābhāve vaicitryaṃ nopapadyate // HSvs_2,2.186

tatas tasyāviśiṣṭatvād yugapad viśvasaṃbhavaḥ
na cāsāv iti sadyuktyā tadvādo 'ip na saṃgataḥ // HSvs_2,2.187

tattatkālādisāpekṣo viśvahetuḥ sa cen nanu
muktaḥ svabhāvavādaḥ syāt kālavādaparigrahāt // HSvs_2,2.188

kālo 'pi samayādir yat kevalaṃ so 'pi kāraṇam
tata eva hy asaṃbhūteḥ kasyacin nopapadyate // HSvs_2,2.189

ataś ca kāle tulye 'pi sarvatraiva na tatphalam
ato hetvantarāpekṣaṃ vijñeyaṃ tad vicakṣaṇaiḥ // HSvs_2,2.190

ataḥ kālādayaḥ sarve samudāyena kāraṇam
garbhādeḥ kāryajātasya vijñeyā nyāyavādibhiḥ // HSvs_2,2.191

na caikaikata eveha kvacit kiñcid apīkṣyate
tasmāt sarvasya kāryasya sāmagrī janikā matā // HSvs_2,2.192

svabhāvo niyatiś caiva karmaṇo 'nye pracakṣate
dharmāvanye tu sarvasya sāmānyenaiva vastunaḥ // HSvs_2,2.193

tīsarā stabaka

(1) īśvaravādakhaṃḍana

īśvaraḥ prerakatvena kartā kaiścid iheṣyate
acintyacic chaktiyukto 'nādiśuddhaś ca sūribhiḥ // HSvs_3,1.194

jñānam apratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ
aiśvaryaṃ caiva dharmaś ca sahasiddhaṃ catuṣṭayam // HSvs_3,1.195

ajño jantur anīśo 'yam ātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ
īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhram eva vā // HSvs_3,1.196

anye tv abhidadhaty atra vītarāgasya bhāvataḥ
itthaṃ prayojanābhāvāt kartṛtvaṃ yujyate katham ? // HSvs_3,1.197

narakādiphale kāṃścit kāṃścit svargādisādhane
karmaṇi prerayaty āśu sa jantūn kena hetunā ? // HSvs_3,1.198

svayam eva pravartante sattvāś cet citrakarmaṇi
nirarthakam iheśasya kartṛtvaṃ gīyate katham ? // HSvs_3,1.199

phalaṃ dadāti cet sarvaṃ tat teneha pracoditam
aphale pūrvadoṣaḥ syāt saphale bhaktimātratā // HSvs_3,1.200

ādisarge 'pi na hetuḥ kṛtakṛtyasya vidyate
pratijñātavirodhitvāt svabhāvo 'py apramāṇakaḥ // HSvs_3,1.201

karmādes tatsvabhāvatve na kiñcid bādhyate vibhoḥ
vibhos tu tatsvabhāvatve kṛtakṛtyatvabādhanam // HSvs_3,1.202

tataś ceśvarakartṛtvavādo 'yaṃ yujyate param
samyag nyāyāvirodhena yathāhuḥ śuddhabuddhayaḥ // HSvs_3,1.203

īśvaraḥ paramātmaiva taduktavratasevanāt
yato muktis tatas tasyāḥ kartā syād guṇabhāvataḥ // HSvs_3,1.204

tadanāsevanād eva yat saṃsāro 'pi tattvataḥ
tena tasyāpi kartṛtvaṃ kalpyamānaṃ na duṣyati // HSvs_3,1.205

kartāyam iti tadvākye yataḥ keṣāṃcid ādaraḥ
atas tadānuguṇyena tasya kartṛtvadeśanā // HSvs_3,1.206

paramaiśvaryayuktatvān mata ātmaiva ceśvaraḥ
sa ca karteti nirdoṣaḥ kartṛvādo vyavasthitaḥ // HSvs_3,1.207

śāstrakārā mahātmānaḥ prāyo vītaspṛhā bhave
sattvārthasaṃpravṛttāś ca kathaṃ te 'yuktabhāṣiṇaḥ // HSvs_3,1.208

abhiprāyas tatas teṣāṃ samyag mṛgyo hitaiṣiṇā
nyāyaśāstrāvirodhena yathāha manur apyadaḥ // HSvs_3,1.209

ārṣaṃ ca dharmaśāstraṃ ca vedaśāstrāvirodhinā
yas tarkeṇānusaṃdhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ // HSvs_3,1.210

(2) prakṛtipuruṣavāda khaṇḍana

pradhānodbhavam anye tu manyante sarvam eva hi
mahad ādikrameṇeha kāryajātaṃ vipaścitaḥ // HSvs_3,2.211

pradhānād mahato bhāvo 'haṃkārasya tato 'pi ca
akṣatanmātravargasya tanmātrād bhūtasaṃhateḥ // HSvs_3,2.212

ghaṭādy api pṛthivyādipariṇāmasamudbhavam
nātmavyāpārajaṃ kiñcit teṣāṃ loke 'pi vidyate // HSvs_3,2.213

anye tu bruvate hy etat prakriyāmātravarṇanam
avicāryaiva tad yuktyā śraddhayā gamyate param // HSvs_3,2.214

yuktyā tu bādhyate yasmāt pradhānaṃ nityam iṣyate
tathātvāpracyutau cāsya mahadādi kathaṃ bhavet ? // HSvs_3,2.215

tasyaiva tatsvabhāvatvād iti cet kiṃ na sarvadā
ata eveti cet tasya tathātve nanu tat kutaḥ ? // HSvs_3,2.216

nānupādānam anyasya bhāve 'nyaj jātucid bhavet
tadupādānatāyāṃ ca na tasyaikāntanityatā // HSvs_3,2.217

ghaṭādyapi kulālādisāpekṣaṃ dṛśyate bhavat
ato na tat pṛthivyādipariṇāmasamudbhavam // HSvs_3,2.218

tatrāpi dehaḥ kartā cen naivāsāv ātmanaḥ pṛthak
pṛthag eveti ced bhoga ātmano yujyate katham ? // HSvs_3,2.219

dehabhogena naivāsya bhāvato bhoga iṣyate
pratibimbodayāt kintu yathoktaṃ pūrvasūribhiḥ // HSvs_3,2.220

"puruṣo 'vikṛtātmaiva svanirbhāsam acetanam
manaḥ karoti sānnidhyād upādhiḥ sphaṭikaṃ yathā // HSvs_3,2.221

vibhaktedṛkpariṇatau buddhau bhogo 'sya kathyate
pratibimbodayaḥ svacche yathā candramaso 'mbhasi" // HSvs_3,2.222

pratibimbodayo 'py asya nāmūrtatvena yujyate
muktair atiprasaṃgāc ca na vai bhogaḥ kadācana // HSvs_3,2.223

na ca pūrvasvabhāvatvāt sa muktānām asaṃgataḥ
svabhāvāntarabhāve ca pariṇāmo 'nivāritaḥ // HSvs_3,2.224

dehāt pṛthaktva evāsya na ca hiṃsādayaḥ kvacit
tadabhāve 'nimittatvāt kathaṃ bandhaḥ śubhāśubhaḥ // HSvs_3,2.225

bandhādṛte na saṃsāro muktir vāsyopapadyate
yamādi tadabhāve ca sarvam eva hy apārthakam // HSvs_3,2.226

ātmā na badhyate nāpi mucyate 'sau kadācana
badhyate mucyate cāpi prakṛtiḥ svātmaneti cet // HSvs_3,2.227

ekāntenaikarūpāyā nityāyāś ca na sarvathā
tasyāḥ kriyāntarābhāvād bandhamokṣau tu yujtitaḥ // HSvs_3,2.228

mokṣaḥ prakṛtyayogo yad ato 'syaḥ sa kathaṃ bhavet
svarūpavigamāpattes tathā tantravirodhataḥ // HSvs_3,2.229

pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ // HSvs_3,2.230

puruṣasyoditā muktir iti tantre cirantanaiḥ
itthaṃ na ghaṭate ceyam iti sarvamayuktimat // HSvs_3,2.231

atrāpi puruṣasyānye muktim icchanti vādinaḥ
prakṛtiṃ cāpi sannyāyāt karmaprakṛtim eva ca // HSvs_3,2.232

tasyāś cānekarūpatvāt pariṇāmitvayogataḥ
ātmano bandhanatvāc ca noktadoṣasamudbhavaḥ // HSvs_3,2.233

nāmūrtaṃ mūrtatāṃ yāti mūrtaṃ na yāty amūrtatām
yato bandhād yato nyāyād ātmano 'saṃgataṃ tayā // HSvs_3,2.234

dehasparśādisaṃvittyā na yāty evety atyuktimat
anyonyavyāptijā ceyam iti bandhādi saṃgatam // HSvs_3,2.235

mūrtayāpyātmano yogo ghaṭate nabhaso yathā
upaghātādibhāvaś ca jñānasyeva surādinā // HSvs_3,2.236

evaṃ prakṛtivādo 'pi vijñeyaḥ satya eva hi
kapiloktatvataś caiva divyo hi sa mahāmuniḥ // HSvs_3,2.237

caithā stabaka

(1) kṣaṇikavāda khaṃḍana kī prastāvanā

manyante 'nye jagat sarvaṃ kleśakarmanibandhanam
kṣaṇakṣayi mahāprajñā jñānamātraṃ tathāpare // HSvs_4,1.238

ta āhuḥ kṣaṇikaṃ sarvaṃ nāśahetor ayogataḥ
arthakriyāsamarthatvāt pariṇāmāt kṣayekṣaṇāt // HSvs_4,1.239

jñānamātraṃ ca yal loke jñānam evānubhūyate
nārthas tadvyatirekeṇa tato 'sau naiva vidyate // HSvs_4,1.240

atrāpy abhidadhaty anye smaraṇāder asaṃbhavāt
bāhyārthavedanāc caiva sarvam etad apārthakam // HSvs_4,1.241

anubhūtārthaviṣayaṃ smaraṇaṃ laukikaṃ yataḥ
kālāntare tathānitye mukhyam etan na yujyate // HSvs_4,1.242

so 'ntevāsī guruḥ so 'yaṃ pratyabhijñāpyasaṃgatā
dṛṣṭakautukam udvegaḥ pravṛttiḥ prāptir eva ca // HSvs_4,1.243

svakṛtasyopabhogas tu dūrotsārita eva hi
śīlānuṣṭhānahetur yaḥ sa naśyati tadaiva yat // HSvs_4,1.244

saṃtānāpekṣayāsmākaṃ vyavahāro 'khilo mataḥ
sa caika eva tasmiṃś ca sati kasmān na yujyate // HSvs_4,1.245

yasminn eva tu saṃtāne āhitā karmavāsanā
phalaṃ tatraiva saṃdhatte karpāse raktatā yathā // HSvs_4,1.246

etad apy uktimātraṃ yan na hetuphalabhāvataḥ
santāno 'nyaḥ sa cāyukta evāsatkāryavādinaḥ // HSvs_4,1.247

(2) bhāva abhāva bana jātā hai isa mata kā khaṃḍana

nābhāvo bhāvatāṃ yāti śaśaśṛṅge tathāgateḥ
bhāvo nābhāvam etīha tadutpattyādidoṣataḥ // HSvs_4,2.248

sato 'sattve tadutpādas tato nāśo 'pi tasya yat
tannaṣṭasya punarbhāvaḥ sadā nāśo na tatsthitiḥ // HSvs_4,2.249

sa kṣaṇasthitidharmā ced dvitīyādikṣaṇasthitau
yujyate hy etad apy asya tathā coktānatikramaḥ // HSvs_4,2.250

kṣaṇasthitau tadaivāsya nāsthitir yuktyasaṃgateḥ
na paścād api sā neti sato 'sattvaṃ vyavasthitam // HSvs_4,2.251

na tad bhavati cet kiṃ na sadā sattva tad eva yat
na bhavaty etad evāsya bhavanaṃ sūrayo viduḥ // HSvs_4,2.252

kādācitkamado yasmād utpādyasya tad dhruvam
tucchatvān nety atucchasyāpy atucchatvāt kathaṃ nanu ? // HSvs_4,2.253

tadā bhūter iyaṃ tulyā tannivṛtter na tasya kim
tucchatāpterna bhāvo 'stu nāsat sat sadasat katham ? // HSvs_4,2.254

svahetor eva tajjātaṃ tatsvabhāvaṃ yato nanu
tadanantarabhāvitvād itaratrāpy adaḥ samam // HSvs_4,2.255

nāhetorasya bhavanaṃ na tucche tatsvabhāvatā
tataḥ kathaṃ nu tadbhāva iti yuktyā kathaṃ samam ? // HSvs_4,2.256

sa eva bhāvas taddhetus tasyaiva tathāsthiteḥ
svanivṛttiḥ svabhāvo 'sya bhāvasyeva tato na kim ? // HSvs_4,2.257

jñeyatvavat svabhāvo 'pi na cāyukto 'sya tadvidhaḥ
tadabhāve na tajjñānaṃ tannivṛtter gatiḥ katham ? // HSvs_4,2.258

tat tadvidhasvabhāvaṃ yat pratyakṣeṇa tathaiva hi
gṛhyate tadgatis tena naitat kvacid aniścayāt // HSvs_4,2.259

samāropādasau neti gṛhītaṃ tattvatas tu tat
yathābhāvagrahāt tasyātiprasaṃgādado 'pyasat // HSvs_4,2.260

gṛhītaṃ sarvam etena tattvato niścayaḥ punaḥ
mitagrahasamāropād iti tattvavyavasthiteḥ // HSvs_4,2.261

ekatra niścayo 'nyatra niraṃśānubhavād api
na tathā pāṭavābhāvād ity apūrvam idaṃ tamaḥ // HSvs_4,2.262

svabhāvakṣaṇato hy ūrdhvaṃ tucchatā tannivṛttitaḥ
nāsāv ekakṣaṇagrāhijñānāt samyag vibhāvyate // HSvs_4,2.263

tasyāṃ ca nāgṛhītāyāṃ tat tatheti viniścayaḥ
na hīndriyam atītādigrāhakaṃ sadbhir iṣyate // HSvs_4,2.264

ante 'pi darśanaṃ nāsya kapālādigateḥ kvacit
na tad eva ghaṭābhāvo bhāvatvena pratītitaḥ // HSvs_4,2.265

na tadgater gatis tasya pratibandhavivekataḥ
tasyaivābhavanatve tu bhāvāvicchedato 'nvayaḥ // HSvs_4,2.266

tasmād avaśyam eṣṭavyaṃ tad ūrdhvaṃ tuccham eva tat
jñeyaṃ sad jñāyate hy etad apareṇāpi yuktimat // HSvs_4,2.267

notpattyādes tayor aikyaṃ tucchetaraviśeṣataḥ
nivṛttibhedataś caiva buddhibhedāc ca bhāvyatām // HSvs_4,2.268

etenaitat pratikṣiptaṃ yad uktaṃ nyāyamāninā
na tatra kiñcid bhavati na bhavaty eva kevalam // HSvs_4,2.269

bhāve hy eṣa vikalpaḥ syād vidher vastvanurodhataḥ
na bhāvo bhavatīty uktam abhāvo bhavatīty api // HSvs_4,2.270

etenāhetukatve 'pi hy abhūtvā nāśabhāvataḥ
sattānāśitvadoṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam // HSvs_4,2.271

pratikṣiptaṃ ca yat sattā'nāśitvāgo 'nivāritam
tuccharūpā tadāsattā bhāvāpternāśitoditā // HSvs_4,2.272

bhāvasyābhavanaṃ yat tad abhāvabhavanaṃ tu yat
tattathādharmake hy uktavikalpo na virudhyate // HSvs_4,2.273

tad eva na bhavatyetad viruddhamiva lakṣyate
tad eva vastusaṃsparśād bhavanapratiṣedhataḥ // HSvs_4,2.274

sato 'sattvaṃ yataś caivaṃ sarvathā nopapadyate
bhāvo nābhāvametīha tataś caitad vyavasthitam // HSvs_4,2.275

(3) abhāva bhāva bana jātā hai

isa mata kā khaṃḍana

asataḥ sattvayoge tu tattathāśaktiyogataḥ
nāsattvaṃ tadabhāve tu na tatsattvaṃ tadanyavat // HSvs_4,3.276

asadutpadyate taddhi vidyate yasya kāraṇam
viśiṣṭaśaktimat tac ca tatastatsattvasaṃsthitiḥ // HSvs_4,3.277

atyantāsati sarvasmin kāraṇasya na yuktitaḥ
viśiṣṭaśaktimattvaṃ hi kalpyamānaṃ virājate // HSvs_4,3.278

tatsattvasādhakaṃ tan na tad eva hi tadā na yat
ata evedamicchantu na vai tasyetyayogataḥ // HSvs_4,3.279

vastusthityā tathā tadyat tadanantarabhāvi tat
nānyat tataś ca nāmneha na tathāsti prayojanam // HSvs_4,3.280

nāmnā vināpi tattvena viśiṣṭāvidhinā vinā
cintyatāṃ yadi sannyāyād vastusthityāpi tattathā // HSvs_4,3.281

sādhakatve tu sarvasya tato bhāvaḥ prasajyate
kāraṇāśrayaṇo 'py evaṃ na tatsattvaṃ tadanyavat // HSvs_4,3.282

kiñca tat kāraṇaṃ kāryabhūtikāle na vidyate
tato na janakaṃ tasya tadāsattvāt paraṃ yathā // HSvs_4,3.283

anantaraṃ ca tadbhāvas tattvād eva nirarthakaḥ
samaṃ ca hetuphalayor nāśotpādavasaṅgatau // HSvs_4,3.284

stastau bhinnāvabhinnau vā tābhyāṃ bede tayoḥ kutaḥ
nāśotpādāvabhede tu tayorvai tulyakālatā // HSvs_4,3.285

na hetuphalabhāvaś ca tasyāṃ satyāṃ hi yujyate
tannibandhanabhāvasya dvayor api viyogataḥ // HSvs_4,3.286

kalpitaś ced ayaṃ dharmadharmibhāvo hi bhāvataḥ
na hetuphalabhāvaḥ syāt sarvathā tadabhāvataḥ // HSvs_4,3.287

na dharmī kalpito dharmadharmibhāvas tu kalpitaḥ
pūrvo hetur niraṃśaḥ sa uttaraḥ phalam ucyate // HSvs_4,3.288

pūrvasyaiva tathābhāvābhāve hantottaraṃ kutaḥ
tasyaiva tu tathābhāve 'sataḥ sattvamado na sat // HSvs_4,3.289

taṃ pratītya tadutpāda iti tuccham idaṃ vacaḥ
atiprasaṃgataś caiva tathā cāha mahāmatiḥ // HSvs_4,3.290

sarvathaiva tathābhāvivastubhāvādṛte na yat
kāraṇānantaraṃ kāryaṃ drāg nabhastas tato na tat // HSvs_4,3.291

tasyaiva tatsvabhāvatvakalpanāsampad apy alam
na yuktā yuktivaikalyarāhuṇā janmapīḍanāt // HSvs_4,3.292

tadanantarabhāvitvamātratas tadvyavasthiteḥ
viśvasya viśvakāryatvaṃ syāt tadbhāvāviśeṣataḥ // HSvs_4,3.293

abhinnadeśatādīnām asiddhatvād ananvayāt
sarveṣām aviśiṣṭatvān na tanniyamahetutā // HSvs_4,3.294

yo 'py ekasyānyato bhāvaḥ santāne dṛśyate 'nyadā
tata eva videśasthāt so 'pi yat tan na bādhakam // HSvs_4,3.295

etenaitat pratikṣiptaṃ yad uktaṃ sūkṣmabuddhinā
nāsato bhāvakartṛtvaṃ tadavasthāntaraṃ na saḥ // HSvs_4,3.296

vastuno 'nantaraṃ sattā kasyacid yā niyogataḥ
sā tatphalaṃ matā saiva bhāvotpattis tadātmikā // HSvs_4,3.297

asadutpattir apy asya prāgasattvāt prakīrtitā
nāsataḥ sattvayogena kāraṇāt kāryabhāvataḥ // HSvs_4,3.298

pratikṣiptaṃ ca tad hetoḥ prāpnoti phalatāṃ vinā
asato bhāvakartṛtvaṃ tadavasthāntaraṃ ca saḥ // HSvs_4,3.299

vastuno 'nantaraṃ sattā tattathātāṃ vinā bhavet
nabhaḥpātād asatsattvayogād veti na tatphalam // HSvs_4,3.300

asadutpattir apy eva nāsyaiva prāg asattvataḥ
kiṃ tv asat sad bhavaty evam iti samyag vicāryatām // HSvs_4,3.301

etac ca noktavad yuktyā sarvathā yujyate yataḥ
nābhāvo bhāvatāṃ yāti vyavasthitam idaṃ tataḥ // HSvs_4,3.302

(4) kṣaṇikavāda meṃ sāmagrīkāraṇatāvāda kī anupapatti

yāpi rūpādisāmagrī viśiṣṭapratyayodbhavā
janakatvena buddhyādeḥ kalpyate sāpy anarthikā // HSvs_4,4.303

sarveṣāṃ buddhijanane yadi sāmarthyam iṣyate
rūpādīnāṃ tataḥ kāryabhedas tebhyo na yujyate // HSvs_4,4.304

rūpālokādikaṃ kāryam anekaṃ copajāyate
tebhyas tāvadbhya eveti tad etac cintyatāṃ katham // HSvs_4,4.305

prabhūtānāṃ ca naikatra sādhvī sāmarthyakalpanā
teṣāṃ prabhūtabhāvena tadekatvavirodhataḥ // HSvs_4,4.306

tān aśeṣān pratītyeha bhavad ekaṃ kathaṃ bhavet
ekasvabhāvam ekaṃ yat tat tu nānekabhāvataḥ // HSvs_4,4.307

yato bhinnasvabhāvatve sati teṣām anekatā
tāvat sāmarthyajatve ca kutas tasyaikarūpatā // HSvs_4,4.308

yaj jāyate pratītyaikasāmarthyaṃ nānyato hi tat
tayor abhinnatāpatter bhede bhedas tayor api // HSvs_4,4.309

na pratītyaikasāmarthyaṃ jāyate tatra kiñcana
sarvasāmarthyabhūtisvabhāvatvāt tasya cen na tat // HSvs_4,4.310

pratyekaṃ tasya tadbhāve yuktā hy uktasvabhāvatā
na hi tatsarvasāmarthyaṃ tatpratyekatvavarjitam // HSvs_4,4.311

atra coktaṃ na cāpy eṣāṃ tatsvabhāvatvakalpanā
sādhvīty atiprasaṃgāder anyathāpy uktisaṃbhavāt // HSvs_4,4.312

athānyatrāpi sāmarthyaṃ rūpādīnāṃ prakalpyate
na tad eva tad ity evaṃ nānā caikatra tat kutaḥ // HSvs_4,4.313

sāmagrībhedato yaś ca kāryabhedaḥ pragīyate
nānākāryasamutpādād ekasyāḥ so 'pi bādhyate // HSvs_4,4.314

upādānādibhāvena na caikasyāstu saṃgatā
yuktyā vicāryamāṇeha tadenakatvakalpanā // HSvs_4,4.315

rūpaṃ yena svabhāvena rūpopādānakāraṇam
nimittakāraṇaṃ jñāne tat tenānyena vā bhavet // HSvs_4,4.316

yadi tenaiva vijñānaṃ bodharūpaṃ na yujyate
athānyena balād rūpaṃ dvisvabhāvaṃ prasajyate // HSvs_4,4.317

abuddhijanakavyāvṛt-tyā ced buddhiprasādhakaḥ
rūpakṣaṇo hy abuddhitvāt kathaṃ rūpasya sādhakaḥ // HSvs_4,4.318

sa hi vyāvṛttibhedena rūpādijanako nanu
ucyate vyavahārārtham ekarūpo 'pi tattvataḥ // HSvs_4,4.319

agandhajananavyāvṛtty-āyaṃ kasmān na gandhakṛt
ucyate tadabhāvāc ced bhāvo 'nyasyāḥ prasajyate // HSvs_4,4.320

evaṃ vyāvṛttibhede 'pi tasyānekasvabhāvatā
balād āpadyate sā cā-yuktābhyupagamakṣateḥ // HSvs_4,4.321

vibhinnakāryajanana-svabhāvāś cakṣur ādayaḥ
yadi jñāne 'pi bhedaḥ syāt na ced bhedo na yujyate // HSvs_4,4.322

sāmagryapekṣayāpy evaṃ sarvathā nopapadyate
yad hetuhetumadbhāvas tad eṣāpy uktimātrakam // HSvs_4,4.323

(5) kṣaṇikavāda meṃ vāsyavāsakabhāva kī anupapatti

nānātvābādhānācceha kutaḥ svakṛtavedanam
saty apy asmin mitho 'tyantaṃ tadbhedād iti cintyatām // HSvs_4,5.324

vāsyavāsakabhāvāc cen naitat tasyāpy asaṃbhavāt
asaṃbhavaḥ kathaṃ nv asya vikalpānupapattitaḥ // HSvs_4,5.325

vāsakād vāsanā bhinnā abhinnā vā bhaved yadi
bhinnā svayaṃ tayā śūnyo naivānyaṃ vāsayaty asau // HSvs_4,5.326

athābhinnā na saṃkrāntis tasyā vāsakarūpavat
vāsye satyāṃ ca saṃsiddhir dravyāṃśasya prajāyate // HSvs_4,5.327

asatyām api saṃkrāntau vāsayaty eva ced asau
atiprasaṃgaḥ syād evaṃ sa ca nyāyabahiṣkṛtaḥ // HSvs_4,5.328

vāsyavāsakabhāvaś ca na hetuphalabhāvataḥ
tattvato 'nya iti nyāyāt sa cāyukto nidarśitaḥ // HSvs_4,5.329

(6) kṣaṇikavāda meṃ kāryakāraṇa jñāna kī anupapatti

tat tajjananasvabhāvaṃ janyabhāvaṃ tathāparam
ataḥ svabhāvaniyamān nāyuktaḥ sa kadācana // HSvs_4,6.330

ubhayor grahaṇābhāve na tathābhāvakalpanam
tayor nyāyyaṃ na caikena dvayor gahaṇam asti vaḥ // HSvs_4,6.331

ekam arthaṃ vijānāti na vijñānadvayaṃ yathā
vijānāti na vijñānam ekam arthadvayaṃ tathā // HSvs_4,6.332

vastusthityā tayos tattve ekenāpi tathāgrahāt
no bādhakaṃ na caikena dvayor gahaṇam asty adaḥ // HSvs_4,6.333

tathāgrahas tayor neta-retaragrahaṇātmakaḥ
kadācid api yukto yad ataḥ katham abādhakam // HSvs_4,6.334

tathāgrahe ca sarvatrāvinābhāvagrahaṃ vinā
na dhūmādigrahād eva hy analādigatiḥ katham // HSvs_4,6.335

samanantaravaikalyaṃ tatrety anupapattikam
tulyayor api tadbhāve hanta kvacid adarśanāt // HSvs_4,6.336

na tayos tulyataikasya yasmāt kāraṇakāraṇam
aughāt taddhetuviṣayaṃ na tv evam itarasya ca // HSvs_4,6.337

yaḥ kevalānalagrāhijñānakāraṇakāraṇaḥ
so 'py evaṃ na ca taddhetos tajjñānād api tadgatiḥ // HSvs_4,6.338

tajjñānaṃ yan na vai dhūmajñānasya samanantaraḥ
tathābhūd ity ato neha tajjñānād api tadgatiḥ // HSvs_4,6.339

tatheti hanta ko nv arthaḥ tattathābhāvato yadi
itaratraikam evetthaṃ jñānaṃ tadgrāhi bhāvyatām // HSvs_4,6.340

tadabhāve 'nyathā bhāvas tasya so 'syāpi vidyate
anantaracirātītaṃ tat punarvastutaḥ samam // HSvs_4,6.341

agnijñānajam etena dhūmajñānaṃ svabhāvataḥ
tathā vikalpakṛn nānyad iti pratyuktam iṣyatām // HSvs_4,6.342

ataḥ kathaṃcid ekena tayor agrahaṇe sati
tathāpratītito nyāyyaṃ na tathābhāvakalpanam // HSvs_4,6.343

pratyakṣānupalambhābhyāṃ hantaivaṃ sādhyate katham
kāryakāraṇatā tasmāt tadbhāvāder aniścayāt // HSvs_4,6.344

na pūrvam uttaraṃ ceha tadanyāgrahaṇād dhruvam
gṛhyate 'ta idaṃ nāto na tv atīndriyadarśanam // HSvs_4,6.345

vikalpo 'pi tathā nyāyād yujyate na hy anīdṛśaḥ
tatsaṃskāraprasūtatvāt kṣaṇikatvāc ca sarvathā // HSvs_4,6.346

netthaṃ bodhānvayābhāve ghaṭate tadviniścayaḥ
mādhyasthyam avalambyaitat cintyatāṃ svayam eva tu // HSvs_4,6.347

agnyādijñānam eveha na dhūmajñānatāṃ yataḥ
vrajaty ākārabhedena kuto bodhānvayas tataḥ // HSvs_4,6.348

tadākāraparityāgāt tasyākārāntarasthitiḥ
bodhānvayaḥ pradīrghaikādhy-avasāyapravartakaḥ // HSvs_4,6.349

svasaṃvedanasiddhatvāt na ca bhrānto 'yam ity api
kalpanā yujyate yuktyā sarvabhrāntiprasaṃgataḥ // HSvs_4,6.350

pradīrghādhyavasāyena naśvarādiviniścayaḥ
asya ca bhrāntatāyāṃ yat tat tatheti na yuktimat // HSvs_4,6.351

tasmād avaśyam eṣṭavyaṃ vikalpasyāpi kasyacit
yena kena prakāreṇa sarvathābhrāntarūpatā // HSvs_4,6.352

satyām asyāṃ sthito 'smākam uktavannyāyayogataḥ
bodhānvayo 'dalotpattyabhāvāc cātiprasaṃgataḥ // HSvs_4,6.353

anyādṛśapadārthebhyaḥ svayam anyādṛśo 'py ayam
yataś ceṣṭas tato nāsmāt tatrāsaṃdigdhaniścayaḥ // HSvs_4,6.354

tattajjananabhāvatve dhruvaṃ tadbhāvasaṃgatiḥ
tasyaiva bhāvo nānyo yaj janyāc ca jananaṃ tathā // HSvs_4,6.355

evaṃ tajjanyabhāvatve 'py eṣā bhāvyā vicakṣaṇaiḥ
tad eva hi yato bhāvaḥ sa cetarasamāśrayaḥ // HSvs_4,6.356

ity evam anvayāpattiḥ śabdārthād eva jāyate
anyathā kalpanaṃ cāsya sarvathā nyāyabādhitam // HSvs_4,6.357

tadrūpaśaktiśūnyaṃ tat kāryaṃ kāryāntaraṃ yathā
vyāpāro 'pi na tasyāpi nāpekṣāsattvataḥ kvacit // HSvs_4,6.358

tathāpi tu tayor eva tatsvabhāvatvakalpanam
anyatrāpi samānatvāt kevalaṃ dhyāndhyasūcakam // HSvs_4,6.359

(7) buddhavacanoṃ kī sahāyatā se kṣaṇikavāda kā khaṃḍana

kiñcanyāt kṣaṇikatve va ārṣo 'rtho 'pi virudhyate
virodhāpādanaṃ cāsya nālpasya tamasaḥ phalam // HSvs_4,7.360

ita ekanavate kalpe śaktyā me puruṣo hataḥ
tena karmavipākena pāde viddho 'smi bhikṣavaḥ // HSvs_4,7.361

me mayety ātmanirdeśas tadgatoktā vadhakriyā
svayam āptena yat tad vaḥ ko 'yaṃ kṣaṇikatāgrahaḥ // HSvs_4,7.362

santānāpekṣayaitac ced uktaṃ bhagavatā nanu
sa hetuphalabhāvo yat tan me iti na saṃgatam // HSvs_4,7.363

mameti hetuśaktyā cet tasyārtho 'yaṃ vivakṣitaḥ
nātra pramāṇam atyakṣā tadvivakṣā yato matā // HSvs_4,7.364

taddeśanā pramāṇaṃ cet na sānyārthā bhaviṣyati
tatrāpi kiṃ pramāṇaṃ ced idaṃ pūrvoktam ārṣakam // HSvs_4,7.365

tathānyad api yat kalpasthāyinī pṛthivī kvacit
uktā bhagavatā bhikṣūn āmantrya svayam eva tu // HSvs_4,7.366

pañca bāhyā dvivijñeyā ity anyad api cārṣakam
pramāṇam avagantavyaṃ prakrāntārthaprasādhakam // HSvs_4,7.367

kṣaṇikatve yato 'mīṣāṃ na dvivijñeyatā bhavet
bhinnakālagrahe hy ābhyāṃ tacchabdārthopapattitaḥ // HSvs_4,7.368

ekakālagrahe tu syāt tasyaikasyāpramāṇatā
gṛhītagrahaṇād evaṃ mithyā tathāgataṃ vacaḥ // HSvs_4,7.369

indriyeṇa paricchinne rūpādau tadanantaram
yadrūpādi tatas tatra manojñānaṃ pravartate // HSvs_4,7.370

evaṃ ca na virodho 'sti dvivijñeyatvabhāvataḥ
pañcānām api cen nyāyād etad apy asamañjasam // HSvs_4,7.371

naiko 'pi yad dvivijñeya ekaikenaiva vedanāt
sāmānyāpekṣayaitac cen na tatsattvaprasaṃgataḥ // HSvs_4,7.372

sattve 'pi nendriyajñānaṃ hanta tad gocaraṃ matam
dvivijñeyatvam ity evaṃ kṣaṇabhede na tattvataḥ // HSvs_4,7.373

sarvam etena vikṣiptaṃ kṣaṇikatvaprasādhanam
tathāpy ūrdhvaṃ viśeṣeṇa kiñcit tatrāpi vakṣyate // HSvs_4,7.374

pāṃcavāṃ stabaka

(1)bāhyārthakhaṃḍana khaṃḍana

vijñānamātravādo 'pi na samyagupapadyate
mānaṃ yat tattvataḥ kiñcid arthābhāve na vidyate // HSvs_5,1.375

na pratyakṣaṃ yato 'bhāvālambanaṃ na tad iṣyate
nānumānaṃ tathābhūtasalliṅgānupapattitaḥ // HSvs_5,1.376

upalabdhilakṣaṇaprāp-to 'rtho yan nopalabhyate
tataś cānupalabdhyaiva tadabhāvo 'vasīyate // HSvs_5,1.377

upalabdhilakṣaṇaprāp-tis taddhatvantarasaṃhatiḥ
eṣāṃ ca tatsvabhāvatve tasyāsiddhiḥ kathaṃ bhavet // HSvs_5,1.378

sahārthena tajjananasvabhāvānīti cen nanu
janayaty eva saty evam anyathātatsvabhāvatā // HSvs_5,1.379

yogyatām adhikṛtyātha tatsvabhāvatvakalpanā
hantaivam api siddho vaḥ kadācid upalabdhitaḥ // HSvs_5,1.380

anyathā yogyatā teṣāṃ kathaṃ yuktyopapadyate
na hi loke 'śvam āṣādeḥ siddhā paktyādiyogyatā // HSvs_5,1.381

parābhiprāyato hy etad evaṃ ced ucyate na yat
upalabdhilakṣaṇaprāp-to 'rthas tasyopalabhyate // HSvs_5,1.382

atadgrahaṇabhāvaiś ca yadi nāma na gṛhyate
tata etāvatāsattvaṃ na tasyātiprasaṃgataḥ // HSvs_5,1.383

vijñānaṃ yat svasaṃvedyaṃ na tvartho yuktyayogataḥ
atas tadvedane tasya grahaṇaṃ nopapadyate // HSvs_5,1.384

evaṃ cāgrahaṇād eva tadabhāvo 'vasīyate
ataḥ kimucyate mānam arthābhāve na vidyate // HSvs_5,1.385

arthagrahaṇarūpaṃ yat tat svasaṃvedyam iṣyate
tadvedane grahas tasya tataḥ kiṃ nopapadyate // HSvs_5,1.386

ghaṭādijñānam ity ādisaṃvittes tatpravṛttitaḥ
prāpter arthakriyāyogāt smṛteḥ kautukabhāvataḥ // HSvs_5,1.387

jñānamātre tu vijñānaṃ jñānam evety ado bhavet
pravṛttyādi tato na syāt prasiddhaṃ lokaśāstrayoḥ // HSvs_5,1.388

tadanyagrahaṇe cāsya pradveṣo 'rthe 'nibandhanaḥ
jñānāntare 'pi sadṛśaṃ tadasaṃvedanādi yat // HSvs_5,1.389

yuktyayogāś ca yo 'rthasya gīyate jātivādataḥ
grāhyādibhāvadvāreṇa jñānavāde 'py asau samaḥ // HSvs_5,1.390

naikāntagrāhyabhāvaṃ tad grāhakābhāvato bhuvi
grāhakaikāntabhāvaṃ tu grāhyābhāvād asaṃgatam // HSvs_5,1.391

virodhān nobhayākāram anyathā tad asad bhavet
niḥsvabhāvatvatas tasya sattaivaṃ yujyate katham // HSvs_5,1.392

prakāśaikasvabhāvaṃ hi vijñānaṃ tattvato matam
akarmakaṃ tathā caitat svayam eva prakāśate // HSvs_5,1.393

yathāste śeta ity ādau vinā karma sa eva hi
tathocyate jagaty asmiṃs tathā jñānam apīṣyatām // HSvs_5,1.394

ucyate sāṃpratam adaḥ svayam eva vicintyatām
pramāṇābhāvatas tatra yady etad upapadyate // HSvs_5,1.395

evaṃ na yat tadātmānam api hanta prakāśayet
atas tad itthaṃ no yuktam anyathā na vyavasthitiḥ // HSvs_5,1.396

vyavasthitau ca tattvasya tathābhāvaprakāśakam
dhruvaṃ yatas tato 'karma-katvam asya kathaṃ bhavet // HSvs_5,1.397

vyavasthāpakam asyaivaṃ bhrāntaṃ caitat tu bhāvataḥ
tathety abhrāntam atrāpi nanu mānaṃ na vidyate // HSvs_5,1.398

bhrāntāc cābhrāntarūpā na yuktiyuktā vyavasthitiḥ
dṛṣṭā taimirikādīnām akṣādāv iti cen na tat // HSvs_5,1.399

nākṣādidoṣavijñānaṃ tadanyabhrāntivadyataḥ
bhrāntaṃ tasya tathābhāve bhrāntasyābhrāntatā bhavet // HSvs_5,1.400

na ca prakāśamātraṃ tu loke kvacid akarmakam
dīpādau yujyate nyāyād ataś caitad apārthakam // HSvs_5,1.401

dṛṣṭāntamātrataḥ siddhis tadatyantavidharmiṇaḥ
na ca sādhyasya yat tena śabdamātram asāv api // HSvs_5,1.402

(2) vijñānādvaitavāda meṃ mokṣa kī anupapatti

kiṃ ca vijñānāmātratve na saṃsārāpavargayoḥ
viśeṣo vidyate kaścit tathā caitad vṛthoditam // HSvs_5,2.403

cittam eva hi saṃsāro rāgādikleśavāsitam
tad eva tair vinirmuktaṃ bhavānta iti kathyate // HSvs_5,2.404

rāgādikleśavargo yan na vijñānāt pṛthag mataḥ
ekāntaikasvabhāve ca tasmin kiṃ kena vāsitam // HSvs_5,2.405

kliṣṭaṃ vijñānam evāsau kliṣṭatā tasya yadvaśāt
nīlyādivad asau vastu tadvad eva prasajyate // HSvs_5,2.406

muktau ca tasya bhedena bhāvaḥ syāt paṭaśuddhivat
tato bāhyārthatāsiddhir aniṣṭā saṃprasajyate // HSvs_5,2.407

prakṛtyaiva tathābhūtaṃ tad eva kliṣṭateti cet
tadanyūnātiriktatve kena muktir vicintyatām // HSvs_5,2.408

asaty api ca yā bāhye grāhyagrāhakalakṣaṇā
dvicandrabhrāntivad bhrāntir iyaṃ naḥ kliṣṭateti cet // HSvs_5,2.409

astv etat kintu taddhetubhinnahetvantarodbhavā
iyaṃ syāt timirābhāve na hīndudvayadarśanam // HSvs_5,2.410

na cāsad eva taddhetur bodhamātraṃ na cāpi tat
sadaiva kliṣṭatāpatter iti muktir na yujyate // HSvs_5,2.411

muktyabhāve ca sarvaiva nanu cintā nirarthikā
bhāve 'pi sarvadā tasyāḥ samyag etat vicintyatām // HSvs_5,2.412

vijñānamātravādo yat netthaṃ yuktyopapadyate
prājñasyābhineveśo na tasmād atrāpi yujyate // HSvs_5,2.413

chaṭhā stabaka

(1) nirhetuka vināśa se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ

yaccoktaṃ pūrvam atraiva kṣaṇikatvaprasādhakam
nāśahetor ayogādi tad idānīṃ parīkṣyate // HSvs_6,1.414

hetoḥ syān naśvaro bhāvo 'naśvaro vā vikalpya yat
nāśahetor ayogitvam ucyate tan na yuktimat // HSvs_6,1.415

hetuṃ pratītya yad asau tathā naśvara iṣyate
yathaiva bhavato hetur viśiṣṭaphalasādhakaḥ // HSvs_6,1.416

tathāsvabhāva evāsau svahetor eva jāyate
sahakāriṇam āsādya yas tathāvidhakāryakṛt // HSvs_6,1.417

na punaḥ kriyate kiñcit tenāsya sahakāriṇā
samānakālabhāvitvāt tathā coktam idaṃ tava // HSvs_6,1.418

upakārī virodhī ca sahakārī ca yo mataḥ
prabandhāpekṣayā sarvo naikakāle kadācana // HSvs_6,1.419

sahakārikṛto hetor viśeṣo nāsti yady api
phalasya tu viśeṣo 'sti tatkṛtātiśayāptitaḥ // HSvs_6,1.420

na cāsyātatsvabhāvatve sa phalasyāpi yujyate
sabhāgakṣaṇajanmāptes tathāvidhatadanyavat // HSvs_6,1.421

asthānapakṣapātaś ca hetor anupakāriṇī
apekṣāyāṃ niyuṅkte yat kāryametad vṛthoditam // HSvs_6,1.422

yasmāt tasyāpy adas tulyaṃ viśiṣṭaphalasādhakam
bhāvahetuṃ samāśritya nanu nyāyān nidarśitam // HSvs_6,1.423

evaṃ ca vyartham eveha vyatiriktādicintanam
nāśyamāśritya nāśasya kriyate yad vicakṣaṇaiḥ // HSvs_6,1.424

kiñca nirhetuke nāśe hiṃsakatvaṃ na yujyate
vyāpādyate sadā yasmān na kaścit kenacit kvacit // HSvs_6,1.425

kāraṇatvāt sa santānaviśeṣaprabhavasya cet
hiṃsakas tan na santānasamutpatter asaṃbhavāt // HSvs_6,1.426

sāṃvṛtatvāt vyayotpādau santānasya khapuṣpavat
na stastadadharmatvāc ca hetus tatprabhave kutaḥ // HSvs_6,1.427

visabhāgakṣaṇasyātha janako hiṃsako na tat
svato 'pi tasya tatprāpter janakatvāviśeṣataḥ // HSvs_6,1.428

hanmyenam iti saṃkleśād hiṃsakaś cet prakalpyate
naivaṃ tvannītito yasmād ayam eva na yujyate // HSvs_6,1.429

saṃkleśo yad guṇotpādaḥ sa cākliṣṭān na kevalāt
na cānyasacivasyāpi tasyānatiśayāt tataḥ // HSvs_6,1.430

taṃ prāpya tatsvabhāvatvāt tataḥ sa iti cen nanu
nāśahetum avāpyaivaṃ nāśapakṣe 'pi na kṣatiḥ // HSvs_6,1.431

anye tu janyam āśritya satsvahbāvādyapekṣayā
evam āhur ahetutvaṃ janakasyāpi sarvathā // HSvs_6,1.432

na satsvabhāvajanakas tadvaiphalyaprasaṃgataḥ
janmāyogādidoṣāc ca netarasyāpi yujyate // HSvs_6,1.433

na cobhayādibhāvasya virodhāsaṃbhavāditaḥ
svanivṛttyādibhāvādau kāryābhāvādito 'pare // HSvs_6,1.434

na cādhyakṣaviruddhatvaṃ janakatvasya mānataḥ
asiddhes tatra nītyā tad vyavahāraniṣedhataḥ // HSvs_6,1.435

mānābhāve pareṇāpi vyavahāro niṣidhyate
sajjñānaśabdaviṣayas tadvad atrāpi dṛśyatām // HSvs_6,1.436

(2) arthakriyākāritva se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ

arthakriyāsamarthatvaṃ kṣaṇike yac ca gīyate
utpattyanantaraṃ nāśād vijñeyaṃ tadayuktimat // HSvs_6,2.437

arthakriyā yato 'sau vā tadanyā vā dvayī gatiḥ
tattve na tatra sāmarthyam anyatas tatsamudbhavāt // HSvs_6,2.438

na svasaṃdhāraṇe nyāyāt janmānantaranāśataḥ
na ca nāśe 'pi sadyuktyā taddhetos tatsamudbhavāt // HSvs_6,2.439

anyatve 'nyasya sāmarthyam anyatreti na saṃgatam
tato 'nyabhāva evaitan nāsau nyāyyo dalaṃ vinā // HSvs_6,2.440

nāsat sat jāyate yasmād anyasattvasthitāv api
tasyaiva tu tathābhāve nanv asiddho 'nvayaḥ katham // HSvs_6,2.441

bhūtir yaiṣāṃ kriyā soktā na cāsau yujyate kvacit
kartṛbhoktṛsvabhāvatvavirodhād iti cintyatām // HSvs_6,2.442

na cātītasya sāmarthyaṃ tasyām iti nidarśitam
na cānyo laukikaḥ kaścic chabdārtho 'tretyayuktimat // HSvs_6,2.443

(3) rūparūpāntaraṇa se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ

pariṇāmo 'pi no hetuḥ kṣaṇikatvaprasādhane
sarvadaivānyathātve 'pi tathābhāvopalabdhitaḥ // HSvs_6,3.444

nārthāntaragamo yasmāt sarvathaiva na cāgamaḥ
pariṇāmaḥ pramāsiddhaḥ iṣṭaś ca khalu paṇḍitaiḥ // HSvs_6,3.445

yac cedam ucyate brūmo'tādavasthyamanityatām
etat tad eva na bhavaty ato 'nyatve dhruvo 'nvayaḥ // HSvs_6,3.446

tad eva na bhavaty etat tac ca na bhavatīti ca
viruddhaṃ hanta kiṃcānyad ādimat tat prasajyate // HSvs_6,3.447

kṣīranāśaś ca dadhy eva yad dṛṣṭaṃ gorasānvitam
na tu tailādyataḥ siddha pariṇamo 'nvayāvahaḥ // HSvs_6,3.448

nāsat sajjāyate jātu sac cāsat sarvathaiva hi
śaktyabhāvād ativyāpteḥ satsvabhāvatvahānitaḥ // HSvs_6,3.449

nityetaradato nyāyāt tat tathābhāvato hi tat
pratītisacivāt samyak pariṇāmena gamyate // HSvs_6,3.450

(4)antatogāmī nāśa se kṣaṇikavāda kī siddhi nahīṃ

ante kṣayekṣaṇaṃ cādyakṣaṇakṣayaprasādhanam
tasyaiva tatsvabhāvatvāt yujyate na kadācana // HSvs_6,4.451

ādau kṣayasvabhāvatve tatrānte darśanaṃ katham
tulyāparāparotpattivipralambhād yathoditam // HSvs_6,4.452

ante kṣayekṣaṇād ādau kṣayo 'dṛṣṭo 'numīyate
sadṛśenāvaruddhatvāt tadgrahād hi tadagrahaḥ // HSvs_6,4.453

etad apy asad eveti sadṛśo bhinna eva yat
bhedāgrahe kathaṃ tasya tatsvabhāvatvato grahaḥ // HSvs_6,4.454

tadarthaniyato 'sau yad bhedam anyāgrahād hi tat
na gṛhṇātīti cet tulyaḥ so 'pareṇa kuto gatiḥ // HSvs_6,4.455

tathāgater abhāve ca vacas tuccham idaṃ nanu
sadṛśenāvaruddhatvāt tadgrahād hi tadagrahaḥ // HSvs_6,4.456

bhāve cāsyā balād ekam anekagrahaṇātmakam
anvayi jñānam eṣṭavyaṃ sarvaṃ tat kṣaṇikaṃ kutaḥ // HSvs_6,4.457

jñānena gṛhyate cārtho na cāpi paradarśane
tadabhāve tu tadbhāvāt kadācid api tattvataḥ // HSvs_6,4.458

grahaṇe 'pi yadā jñānam apaity utpattyanantaram
tadā tat tasya jānāti kṣaṇikatvaṃ kathaṃ nanu // HSvs_6,4.459

tasyaiva tatsvabhāvatvāt svātmanaiva tadudbhavāt
yathā nīlādi tādrūpyān naitan mithyātvasaṃśayāt // HSvs_6,4.460

na cāpi svānumānena dharmabhedasya saṃbhavāt
liṅgadharmātipātāc ca tatsvabhāvādyayogataḥ // HSvs_6,4.461

nityasyārthakriyāyogo 'py evaṃ yuktyā na gamyate
sarvam evāviśeṣeṇa vijñānaṃ kṣaṇikaṃ yataḥ // HSvs_6,4.462

tathā citrasvabhāvatvān na cārthasya na yujyate
arthakriyā nanu nyāyāt kramākramavibhāvinī // HSvs_6,4.463

(5) kṣaṇikavāda tathā vijñānavāda ke pratipādana kā eka saṃbhava āśayaviśeṣa

anye tv abhidadhaty evam etad āsthānivṛttaye
kṣaṇikaṃ sarvam eveti buddhenoktaṃ na tattvataḥ // HSvs_6,5.464

vijñānamātram apy evaṃ bāhyāsaṃganivṛttaye
vineyān kāṃścid āśritya yad vā tad deśanārhataḥ // HSvs_6,5.465

na caitad api na nyāyyaṃ yato buddho mahāmuniḥ
suvaidyavad vinā kāryaṃ dravyāsatyaṃ na bhāṣate // HSvs_6,5.466

(6) śūnyavāda khaṃḍana

bruvate śūnyam anye tu sarvam eva vicakṣaṇāḥ
na nityaṃ nāpy anityaṃ yad vastu yuktyopapadyate // HSvs_6,6.467

nityam arthakriyābhāvāt kramākramavirodhataḥ
anityam api cotpādavyayābhāvān na jātucit // HSvs_6,6.468

utpādavyayabuddhiś ca bhrāntānandādikāraṇam
kumāryāḥ svapnavajjñeyā putrajanmādibuddhivat // HSvs_6,6.469

atrāpy abhidadhaty anye kim itthaṃ tattvasādhanam
pramāṇaṃ vidyate kiñcid āhosvicchūnyam eva hi // HSvs_6,6.470

śūnyaṃ cet susthitaṃ tattvam asti cec chūnyatā katham
tasyaiva nanu sadbhāvād iti samyag vicintyatām // HSvs_6,6.471

pramāṇam antareṇāpi syād evaṃ tattvasaṃsthitiḥ
anyathā neti suvyaktam idam īśvaraceṣṭitam // HSvs_6,6.472

uktaṃ vihāya mānaṃ cec chūnyatāny asya vastunaḥ
śūnyatve pratipādyasya nanu vyarthaḥ pariśramaḥ // HSvs_6,6.473

tasyāpy aśūnyatāyāṃ ca prāśnikānāṃ bahutvataḥ
prabhūtāśūnyatāpattir aniṣṭā saṃprasajyate // HSvs_6,6.474

yāvatām asti tanmānaṃ pratipādyās tathā ca ye
santi te sarva eveti prabhūtānām aśūnyatā // HSvs_6,6.475

evaṃ ca śūnyavādo 'pi tadvineyānuguṇyataḥ
abhiprāyata ity ukto lakṣyate tattvavedinā // HSvs_6,6.476

sātavāṃ stabaka

(1) jainasammata nityānityatvavāda kā samarthana

anye tv āhur anādy eva jīvājīvātmakaṃ jagat
sadutpādavyayadhrauvyayuktaṃ śāstrakṛtaśramāḥ // HSvs_7,1.477

ghaṭamaulisuvarṇārthī nāśotpādasthitiṣv ayam
śokapramodamādhyasthyaṃ jano yāti sahetukam // HSvs_7,1.478

payovato na dadhyatti na payo 'tti dadhivrataḥ
agorasavrato nobhe tasmāt tattvaṃ trayātmakam // HSvs_7,1.479

atrāpy abhidadhaty anye viruddhaṃ hi mithastrayam
ekatraivaikadā naitad ghaṭāṃ prāñcati jātucid // HSvs_7,1.480

utpādo 'bhūtabhavanaṃ vināśas tadviparyayaḥ
dhrauvyaṃ cobhayaśūnyaṃ yad ekadaikatra tat katham // HSvs_7,1.481

śokapramodamādhyasthyam uktaṃ yac cātra sādhanam
tadapy asāmprataṃ yat tad vāsanāhetukaṃ matam // HSvs_7,1.482

kiñca syādvādino naiva yujyate niścayaḥ kvacit
svatantrāpekṣayā tasya na mānaṃ mānam eva yat // HSvs_7,1.483

saṃsāry api na saṃsārī mukto 'pi na sa eva hi
tadatadrūpabhāvena sarvam evāvyavasthitam // HSvs_7,1.484

ta āhur mukuṭotpādo na ghaṭānāśadharmakaḥ
svarṇān na vānya eveti na viruddhaṃ mithastrayam // HSvs_7,1.485

na cotpādavyayau na sto dhrauvyavat taddhiyā gateḥ
nāstitve tu tayor dhrauvyaṃ tattvato 'stīti na pramā // HSvs_7,1.486

na nāsti dhrauvyam apy evam avigānena tadgateḥ
asyāś ca bhrāntatāyāṃ na jagaty abhrāntatāgatiḥ // HSvs_7,1.487

utpādo 'bhūtabhavanaṃ svahetvantaradharmakam
tathāpratītiyogena vināśas tadviparyayaḥ // HSvs_7,1.488

tathaitad ubhayādhārasvabhāvaṃ dhrauvyam ity api
anyathā tritayābhāva ekadaikatra kiṃ na tat // HSvs_7,1.489

ekatraivaikadaivaitad itthaṃ trayam api sthitam
nyāyyaṃ bhinnanimittatvāt tadabhede na yujyate // HSvs_7,1.490

iṣyate ca parair mohāt tat kṣaṇasthitidharmiṇi
abhāve 'nyatam asyāpi tatra tattvaṃ na yad bhavet // HSvs_7,1.491

bhāvamātraṃ tad iṣṭaṃ cet tad itthaṃ nirviśeṣaṇam
kṣaṇasthitisvabhāvatvaṃ na hy utpādavyayau vinā // HSvs_7,1.492

taditthaṃ bhūtam eveti drāgnabhasto na jātucit
bhūtvābhāvaś ca nāśo 'pi tad eveti na laukikam // HSvs_7,1.493

vāsanāhetukaṃ yac ca śokādi parikīrtitam
tadayuktaṃ yataś citrā sā na jātvanibandhanā // HSvs_7,1.494

sadābhāvetarāpatter ekabhāvāc ca vastunaḥ
tadbhāve 'tiprasaṃgādi niyamāt saṃprasajyate // HSvs_7,1.495

na mānaṃ mānam eveti sarvathāniścayaś ca yaḥ
ukto na yujyate so 'pi yad ekāntanibandhanaḥ // HSvs_7,1.496

mānaṃ tanmānam eveti pratyakṣaṃ laiṅgikaṃ na tu
tat tac cen mānam eveti syāt tadbhāvādṛte katham // HSvs_7,1.497

na svasattvaṃ parāsattvaṃ sadasattvavirodhataḥ
svasattvāsattvavannyāyān na ca nāsty eva tatra tat // HSvs_7,1.498

parikalpitam etac cen na tv itthaṃ tattvato na tat
tataḥ ka iha doṣaś cen na tu tadbhāvasaṃgatiḥ // HSvs_7,1.499

anekāntata evātaḥ samyag mānavyavasthiteḥ
syādvādino niyogena yujyate niścayaḥ paraḥ // HSvs_7,1.500

etena sarvam eveti yad uktaṃ tan nirākṛtam
śiṣyavyutpattaye kiñcit tathāpy aparam ucyate // HSvs_7,1.501

saṃsārī cet sa eveti kathaṃ muktasya saṃbhavaḥ
mukto 'pi cet sa eveti vyapadeśo 'nibandhanaḥ // HSvs_7,1.502

saṃsārād vipramukto yan mukta ity abhidhīyate
naitat tasyaiva tadbhāvam antareṇopapadyate // HSvs_7,1.503

tasyaiva ca tathābhāve tannivṛttītarātmakam
dravyaparyāyavad vastu balād eva prasiddhyati // HSvs_7,1.504

lajjate bālyacaritair bāla eva na cāpi yat
yuvā na lajjate cānyas tair āyatyaiva ceṣṭate // HSvs_7,1.505

yuvaiva na ca vṛddho 'pi nānyārthaṃ ceṣṭanaṃ ca tat
anvayādimayaṃ vastu tadabhāvo 'nyathā bhavet // HSvs_7,1.506

anvayo vyatirekaś ca dravyaparyāyasaṃjñitau
anyonyavyāptito bhedābhedavṛttyaiva vastu tau // HSvs_7,1.507

nānyonyavyāptir ekāntabhede 'bhede ca yujyate
atiprasaṃgād aikyāc ca śabdārthānupapattitaḥ // HSvs_7,1.508

anyonyam iti yad bhedaṃ vyāptiś cāha viparyayam
bhedābhede dvayos tasmād anyonyavyāptisaṃbhavaḥ // HSvs_7,1.509

evaṃ nyāyāviruddhe 'smin virodhodbhāvanaṃ nṛṇām
vyasanaṃ dhījaḍatvaṃ vā prakāśayati kevalam // HSvs_7,1.510

nyāyāt khalu virodho yaḥ sa virodha ihocyate
yadvadekāntabhedādau tayor evāprasiddhitaḥ // HSvs_7,1.511

mṛddravyaṃ yan na piṇḍādidharmāntaravivarjitam
tad vā tena vinirmuktaṃ kevalaṃ gamyate kvacit // HSvs_7,1.512

tato 'sat tat tathā nyāyād ekaṃ cobhayasiddhitaḥ
anyatrāto virodhas tadabhāvāpattilakṣaṇaḥ // HSvs_7,1.513

jātyantarātmake cāsmin nānavasthādidūṣaṇam
niyatatvād viviktasya bhedādeś cāpy asaṃbhavāt // HSvs_7,1.514

nābhedo bhedarahito bhedo vābhedavarjitaḥ
kevalo 'sti yatas tena kutas tatra vikalpanam // HSvs_7,1.515

yenākāreṇa bhedaḥ kiṃ tenāsāv eva vā dvayam
asattvāt kevalasyeha sataś ca kathitatvataḥ // HSvs_7,1.516

yataś ca tat pramāṇena gamyate hy ubhayātmakam
ato 'pi jātimātraṃ tad anavasthādikalpanam // HSvs_7,1.517

evaṃ hy ubhayadoṣādidoṣā api na dūṣaṇam
samyag jātyantaratvena bhedābhedaprasiddhitaḥ // HSvs_7,1.518

etenaitat pratikṣiptaṃ yad uktaṃ pūrvasūribhiḥ
vihāyānubhavaṃ mohāj jātiyuktyanusāribhiḥ // HSvs_7,1.519

dravyaparyāyayor bhede naikasyobhayarūpatā
abhede 'nyatarasthānanivṛttī cintyatāṃ katham // HSvs_7,1.520

yannivṛttau na yasyeha nivṛttis tat tato yataḥ
bhinnaṃ niyamato dṛṣṭaṃ yathā karkaḥ kramelakāt // HSvs_7,1.521

nivartate ca paryāyo na tu dravyaṃ tato na saḥ
abhinno dravyato 'bhede'nivṛttis tatsvarūpavat // HSvs_7,1.522

pratikṣiptaṃ ca yad bhedābhedapakṣo 'nya eva hi
bhedābhedavikalpābhyāṃ hanta jātyantarātmakaḥ // HSvs_7,1.523

jātyantarātmakaṃ cainaṃ doṣās te samiyuḥ katham
bhedābhede ca ye 'tyantaṃ jātibhinne vyavasthitāḥ // HSvs_7,1.524

kiñcin nivartate 'vaśyaṃ tasyāpy anyat tathā na yat
atas tadbheda evātra nivṛttyādyanyathā katham // HSvs_7,1.525

tasyeti yogasāmarthyād bheda eveti bādhitam
abhinnadeśas tasyeti yat tadvyāptyā tathocyate // HSvs_7,1.526

atas tadbheda eveti pratītivimukhaṃ vacaḥ
tasyaiva ca tathābhāvāt tannivṛttītarātmakam // HSvs_7,1.527

nānuvṛttinivṛttibhyāṃ vinā yad upapadyate
tasyaiva hi tathābhāvaḥ sūkṣmabuddhyā vicintyatām // HSvs_7,1.528

tasyaiva tu tathābhāve tad eva hi yatas tathā
bhavatyato na doṣo naḥ kaścid apy upapadyate // HSvs_7,1.529

ittham ālocanaṃ cedam anvayavyatirekavat
vastunas tatsvabhāvatvāt tathābhāvaprasādhakam // HSvs_7,1.530

na ca bhedo 'pi bādhāyai tasyānekāntavādinaḥ
jātyantarātmakaṃ vastu nityānityaṃ yato matam // HSvs_7,1.531

pratyabhijñābalāc caitad itthaṃ samavasīyate
iyaṃ ca lokasiddhaiva tad evedam iti kṣitau // HSvs_7,1.532

na yujyate ca sannyāyād ṛte tatpariṇāmitām
kālādibhedato vastvabhedataś ca tathāgateḥ // HSvs_7,1.533

ekāntaikye na nānā yan nānātve caikam apy adaḥ
ataḥ kathaṃ nu tadbhāvaḥ tadetadubhayātmakam // HSvs_7,1.534

tasyaiva tu tathābhāve kathañcid bhedayogataḥ
pramātur api tadbhāvāt yujyate mukhyavṛttitaḥ // HSvs_7,1.535

nityaikayogato vyaktibhede 'py eṣā na saṃgatā
tad iheti prasaṃgena tad evedam ayogataḥ // HSvs_7,1.536

sādṛśyājñānato nyāyyā na vibhramabalād api
etad dvayāgrahe yuktaṃ na ca sādṛśyakalpanam // HSvs_7,1.537

na ca bhrāntāpi sadbādhā'bhāvād eva kadācana
yogipratyayatadbhāve pramāṇaṃ nāsti kiñcana // HSvs_7,1.538

nānā yogī vijānātyanānā nety atra na pramā
deśanāyā vineyānuguṇyenāpi pravṛttitaḥ // HSvs_7,1.539

yā ca lūnapunarjātanakhakeśatṛṇādiṣu
iyaṃ saṃlakṣyate sāpi tadābhāsā na saiva hi // HSvs_7,1.540

pratyakṣābhāsabhāve 'pi nāpramāṇaṃ yathaiva hi
pratyakṣaṃ tadvad eveyaṃ pramāṇam avagamyatām // HSvs_7,1.541

matijñānavikalpatvān na cāniṣṭir iyaṃ yataḥ
etad balāt tataḥ siddhaṃ nityānityādi vastunaḥ // HSvs_7,1.542

āṭhavāṃ stabaka

(1) brahmādvaitavādakhaṃḍana

anye tv advaitam icchanti sadbrahmādivyapeṣayā
sato yad bhedakaṃ nānyat tac ca tanmātram eva hi // HSvs_8,1.543

yathā viśuddham ākāśaṃ timiropapluto janaḥ
saṃkīrṇam iva mātrābhir bhinnābhir abhimanyate // HSvs_8,1.544

tathedam amalaṃ brahma nirvikalpam avidyayā
kaluṣatvam ivāpannaṃ bhedarūpaṃ prakāśate // HSvs_8,1.545

atrāpy evaṃ vadanty anye avidyā na sataḥ pṛthak
tac ca tanmātram eveti bhedābhāso 'nibandhanaḥ // HSvs_8,1.546

saivāthābhedarūpāpi bhedābhāsanibandhanam
pramāṇam antareṇaitad avagantuṃ na śakyate // HSvs_8,1.547

bhāve 'pi ca pramāṇasya prameyavyatirekataḥ
nanu nādvaitam eveti tadabhāve 'pramāṇakam // HSvs_8,1.548

vidyāvidyādibhedāc ca svatantreṇaiva bādhyate
tatsaṃśayādiyogāc ca pratītyā ca vicintyatām // HSvs_8,1.549

anye vyākhyānayanty evaṃ samabhāvaprasiddhaye
advaitadeśanā śāstre nirdiṣṭā na tu tattvataḥ // HSvs_8,1.550

na caitat bādhyate yuktyā sacchāstrādivyavasthiteḥ
saṃsāramokṣabhāvāc ca tadarthaṃ yatnasiddhitaḥ // HSvs_8,1.551

anyathā tattvato 'dvaite hanta saṃsāramokṣayoḥ
sarvānuṣṭhānavaiyarthyam aniṣṭaṃ samprasajyate // HSvs_8,1.552

navāṃ stabaka

(1)mokṣa kī saṃbhāvanā tathā mokṣa ke sādhana

anye punar vadanty evaṃ mokṣa eva na vidyate
upāyābhāvataḥ kiṃ vā na sadā sarvadehinām // HSvs_9,1.553

karmādipariṇatyādisāpekṣo yady asau tataḥ
anādimattvāt karmādipariṇatyādi kiṃ tathā // HSvs_9,1.554

tasyaiva citrarūpatvāt tat tatheti na yujyate
utkṛṣṭā yā sthitis tasya yaj jātānekaśaḥ kila // HSvs_9,1.555

atrāpi varṇayanty anye vidyate darśanādikaḥ
upāyo mokṣatattvasya paraḥ sarvajñabhāṣitaḥ // HSvs_9,1.556

darśanaṃ muktibījaṃ ca samyaktvaṃ tattvavedanam
duḥkhāntakṛt sukhārambhaḥ paryāyās tasya kīrtitāḥ // HSvs_9,1.557

anādibhavyabhāvasya tatsvabhāvatvayogataḥ
utkṛṣṭādyāsvatītāsu tathā karmasthitiṣv alam // HSvs_9,1.558

tad darśanam avāpnoti karmagranthiṃ sudāruṇam
nirbhidya śubhabhāvena kadācit kaścid eva hi // HSvs_9,1.559

sati cāsminn asau dhanyaḥ samyagdarśanasaṃyutaḥ
tattvaśraddhānapūtātmā ramate na bhavodadhau // HSvs_9,1.560

sa paśyaty asya yad rūpaṃ bhāvato buddhicakṣuṣā
samyakśāstrānusāreṇa rūpaṃ naṣṭākṣirogavat // HSvs_9,1.561

tad dṛṣṭvā cintayaty evaṃ praśāntenāntarātmanā
bhāvagarbhaṃ yathābhāvaṃ paraṃ saṃvegam āśritaḥ // HSvs_9,1.562

janmamṛtyujarāvyādhirogaśokādyupadrutaḥ
kleśāya kevalaṃ puṃsām aho bhīmo mahodadhiḥ // HSvs_9,1.563

sukhāya tu paraṃ mokṣo janmādikleśavarjitaḥ
bhayaśaktyā vinirmukto vyābādhāvarjitaḥ sadā // HSvs_9,1.564

hetur bhavasya hiṃsādir duḥkhādyanvayadarśanāt
mukteḥ punar ahiṃsādir vyābādhāvinivṛttitaḥ // HSvs_9,1.565

buddhvaivaṃ bhavanairguṇyaṃ mukteś ca guṇarūpatām
tad arthaṃ ceṣṭate nityaṃ viśuddhātmā yathāgamam // HSvs_9,1.566

duṣkaraṃ kṣudrasattvānām anuṣṭhānaṃ karoty asau
muktau dṛḍhānurāgatvāt kāmīva vinitāntare // HSvs_9,1.567

upādeyaviśeṣasya na yat samyak prasādhanam
dunoti ceto 'nuṣṭhānaṃ tadbhāvapratibandhataḥ // HSvs_9,1.568

tataś ca duṣkaraṃ tan na samyag ālocyate yadā
ato 'nyad duṣkaraṃ nyāyād heyavastuprasādhakam // HSvs_9,1.569

vyādhigrasto yathārogyaleśam āsvādayan buddhaḥ
kaṣṭe 'py upakrame dhīraḥ samyak prītyā pravartate // HSvs_9,1.570

saṃsāravyādhinā grastas tadvaj jñeyo narottamaḥ
śamārogyalavaṃ prāpya bhāvatas tadupakrame // HSvs_9,1.571

pravartamāna evaṃ ca yathāśakti sthirāśayaḥ
śuddhaṃ cāritram āsādya kevalaṃ labhate kramāt // HSvs_9,1.572

tataḥ sa sarvavid bhūtvā bhavopagrāhikarmaṇaḥ
jñānayogāt kṣayaṃ kṛtvā mokṣam āpnoti śāśvatam // HSvs_9,1.573

jñānayogas tapaḥ śuddham ity ādi yad udīritam
aidamparyeṇa bhāvārthas tasyāyam abhidhīyate // HSvs_9,1.574

jñānayogasya yogīndraiḥ parā kāṣṭhā prakīrtitā
śaileśīsaṃjñitaṃ sthairyaṃ tato muktir asaṃśayam // HSvs_9,1.575

dharmas tac cātmadharmatvān muktidaḥ śuddhisādhanāt
akṣayo 'pratipātitvāt sadā muktau tathā sthiteḥ // HSvs_9,1.576

cāritrapariṇāmasya nivṛttir na ca sarvathā
siddha ukto yataḥ śāstre na cāritrī na cetaraḥ // HSvs_9,1.577

na cāvasthānivṛttyeha nivṛttis tasya yujyate
samayātikrame yadvat siddhabhāvaś ca tatra vai // HSvs_9,1.578

jñānayogād ato muktir iti samyag vyavasthitam
tantrāntarānurodhena gītaṃ cetthaṃ na doṣakṛt // HSvs_9,1.579

dasavāṃ stabaka

(1) mīmāṃsaka ke sarvajñatākhaṃḍana kā khaṃḍana

atrāpy abhidadhaty anye sarvajño naiva vidyate
tadgrāhakapramābhāvād iti nyāyānusāriṇaḥ // HSvs_10,1.580

pratyakṣeṇa pramāṇena sarvajño naiva gṛhyate
liṅgam apy avinābhāvi tena kiñcin na vidyate // HSvs_10,1.581

na cāgamena yad asau vidhyādipratipādakaḥ
apratyakṣatvato naivopamānenāpi gamyate // HSvs_10,1.582

nārthāpattyāpi sarvo 'rthas taṃ vināpy upapadyate
pramāṇapañcakāvṛttes tatrābhāvapramāṇatā // HSvs_10,1.583

dharmādharmavyavasthā tu vedākhyād āgamāt kila
apauruṣeyo 'sau yasmād hetudoṣavivarjitaḥ // HSvs_10,1.584

āha cālokavad vede sarvasādhāraṇe sati
dharmādharmaparijñātā kim arthaṃ kalpyate naraḥ // HSvs_10,1.585

īṣṭāpūrtādibhedo 'smāt sarvalokapratiṣṭhitaḥ
vyavahāraprasiddhayaiva yathaiva divasādayaḥ // HSvs_10,1.586

ṛtvigbhir mantrasaṃskārair brāhmaṇānāṃ samakṣataḥ
antarvedyāṃ tu yad dattam iṣṭaṃ tad abhidhīyate // HSvs_10,1.587

vāpīkūpataṅāgāni devatāyatanāni ca
annapradānam ity etat pūrttam ity abhidhīyate // HSvs_10,1.588

ato 'pi śuklaṃ yad vṛttaṃ nirīhasya mahātmanaḥ
dhyānādi mokṣaphaladaṃ śreyas tad abhidhīyate // HSvs_10,1.589

varṇāśramavyavasthāpi sarvā tatprabhavaiva hi
atīndriyārthadraṣṭā tan nāsti kiñcit prayojanam // HSvs_10,1.590

atrāpi bruvate kecid itthaṃ sarvajñavādinaḥ
pramāṇapañcakāvṛttiḥ kathaṃ tatropapadyate // HSvs_10,1.591

sarvārthaviṣayaṃ tac cet pratyakṣaṃ tan niṣedhakṛt
abhāvaḥ katham etasya na ced atrāpy adaḥ samam // HSvs_10,1.592

dharmādayo 'pi cādhyakṣāḥ jñeyabhāvād ghaṭādivat
kasyacit sarva eveti nānumānaṃ na vidyate // HSvs_10,1.593

āgamād api tatsiddhir yad asau codanāphalam
prāmāṇyaṃ ca svatas tasya nityatvam ca śruter iva // HSvs_10,1.594

hṛdgatāśeṣasaṃśītinirṇayāt tadgrahe punaḥ
upamānyagrahe tatra na cānyatrāpi cānyathā // HSvs_10,1.595

śāstrād atīndriyagater arthāpattyāpi gamyate
anyathā tatra nāśvāsaś chadmasthasyopajāyate // HSvs_10,1.596

pramāṇapañcakāvṛttir evaṃ tatra na yujyate
tathāpy abhāvaprāmāṇyam iti dhyāndhyavijṛmbhitam // HSvs_10,1.597

vedād dharmādisaṃsthāpi hantātīndriyadarśinam
vihāya gamyate samyak kuta etad vicintyatām // HSvs_10,1.598

na vṛddhasampradāyena chinnamūlatvayogataḥ
na cārvāgdarśinā tasyāt-īndriyārtho 'vasīyate // HSvs_10,1.599

prāmāṇyaṃ rūpaviṣaye saṃpradāye na yuktimat
yathānādimadandhānāṃ tathātrāpi nirūpyatām // HSvs_10,1.600

na laukikapadārthena tatpadārthasya tulyatā
niścetuṃ pāryate 'nyatra tadviparyayadarśanāt // HSvs_10,1.601

nityatvāpauruṣeyatvād yasti kiñcid alaukikam
tatrānyatrāpy ataḥ śaṅkā viduṣo na nivartate // HSvs_10,1.602

tannivṛttau ca nopāyo vinātīndriyavedinam
evaṃ ca kṛtvā sādhv etat kīrtitaṃ dharmakīrtinā // HSvs_10,1.603

svayaṃ rāgādimānnārthaṃ vetti vedasya nānyataḥ
na vedayati vedo 'pi vedārthasya gatiḥ kutaḥ // HSvs_10,1.604

tenāgnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau
khādet śvamāṃsam ity eṣa nārtha ity atra kā pramā // HSvs_10,1.605

pradīpādivadiṣṭaś cet tacchabdo 'rthaprakāśakaḥ
svata eva pramāṇaṃ na kiñcid atrāpi vidyate // HSvs_10,1.606

viparītaprakāśaś ca dhruvam āpadyate kvacit
tathā hīndīvare dīpaḥ prakāśayati raktatām // HSvs_10,1.607

tasmān na cāviśeṣeṇa pratītir upajāyate
saṅketasavyapekṣatve svata evetyayuktimat // HSvs_10,1.608

sādhur na veti saṅketo na cāśaṅkā nivartate
tadvaicitryopalabdheś ca svāśayābhiniveśataḥ // HSvs_10,1.609

vyākhyāpy apauruṣeyyasya mānābhāvān na saṅgatā
mitho viruddhabhāvāc ca tatsādhutvādyaniściteḥ // HSvs_10,1.610

nānyapramāṇasaṃvādāt tatsādhutvaviniścayaḥ
so 'tīndriye na yannyāyyas tattadbhāvavirodhataḥ // HSvs_10,1.611

tasmād vyākhyānam asyedaṃ svābhiprāyanivedanam
jaiminyāder na tulyaṃ kiṃ vacanenāpareṇa vaḥ // HSvs_10,1.612

eṣa sthāṇur ayaṃ mārga iti vaktīha kaścana
anyaḥ svayaṃ bravīmīti tayor bhedaḥ parīkṣyatām // HSvs_10,1.613

na cāpy apauruṣeyo 'sau ghaṭate sūpapattitaḥ
vaktṛvyāpāravaikalye tacchabdānupalabdhitaḥ // HSvs_10,1.614

vaktṛvyāpārabhāveti tadbhāve laukikaṃ na kim
apauruṣeyam iṣṭaṃ vo vaco dravyavyapekṣayā // HSvs_10,1.615

dṛśyamāne 'pi cāśaṅkā-dṛśyakartṛsamudbhavā
nātīndriyārthadraṣāram antareṇa nivartate // HSvs_10,1.616

pāpād atredṛśī buddhir na puṇyād iti na pramā
na loko hi vigānatvāt tadbahutvādyaniściteḥ // HSvs_10,1.617

bahūnām api saṃmohabhāvān mithyāpravartanāt
mānasaṃkhyāvirodhāc ca katham ittham idaṃ nanu // HSvs_10,1.618

atīndriyārthadraṣṭā tu pumān kaścid yadīṣyate
saṃbhavadviṣayāpi syād evaṃbhūtārthakalpanā // HSvs_10,1.619

apauruṣeyatāpy asya nānyato hy avagamyate
kartur asmaraṇādīnāṃ vyabhicārādidoṣataḥ // HSvs_10,1.620

nābhyāsa evam ādīnām api kartāvigānataḥ
smaryate ca vigānena hantehāpy aṣṭakādayaḥ // HSvs_10,1.621

abhyāsaḥ karmaṇāṃ satyam utpādayati kauśalam
svakṛtādhyayanasyāpi tadbhāvo na virudhyate
gauravāpādanārthaṃ ca tathā syād anivedanam // HSvs_10,1.622

mantrādīnāṃ ca sāmarthyaṃ śābarāṇām api sphuṭam
pratītaṃ sarvaloke 'pi na cāpy avyabhicāri tat // HSvs_10,1.623

vede 'pi paṭhyate hy eṣa mahātmā tatra tatra yat
sa ca mānamato 'py asyā-sattvaṃ vaktuṃ na yujyate // HSvs_10,1.624

na cāpy atīndriyārthatvāj jyāyo viṣayakalpanam
asākṣāddarśinas tatra rūpe 'ndhasy eva sarvathā // HSvs_10,1.625

sarvajñena hy abhivyaktāt sarvārthādāgamāt parā
dharmādharmavyavastheyaṃ yujyate nānyataḥ kvacit // HSvs_10,1.626

2. bauddha ke sarvajñatākhaṃḍana kā khaṃḍana

atrāpi prājña ity anya ittham āha subhāṣitam
iṣṭo 'yam arthaḥ śakyeta jñātuṃ so 'tiśayo yadi // HSvs_10,2.627

ayam evaṃ na vety anyadoṣo nirdoṣatāpi vā
durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhety apare viduḥ // HSvs_10,2.628

atrāpi bruvate vṛddhāḥ siddham avyabhicāry api
loke guṇādivijñānaṃ sāmānyena mahātmanām // HSvs_10,2.629

tannītipratipattyāder anyathā tan na yuktimat
viśeṣajñānam apy evaṃ tadvad abhyāsato na kim // HSvs_10,2.630

doṣāṇāṃ hrāsadṛṣṭyeha tatsarvakṣayasaṃbhavāt
tatsiddhau jñāyate prājñais tasyātiśaya ity api // HSvs_10,2.631

hṛdgatāśeṣasaṃśītinirṇayādiprabhāvataḥ
tadātve vartamāne tu tadvyaktārthāvirodhataḥ // HSvs_10,2.632

na cāsyādarśane 'py adya sāmrājyasy eva nāstitā
saṃbhavo nyāyayuktas tu pūrvam eva nidarśitaḥ // HSvs_10,2.633

pratibhālocanaṃ tāvad idānīm apy atīndriye
suvaidyasaṃyatādīnām avisaṃvādi dṛśyate // HSvs_10,2.634

evaṃ tatrāpi tadbhāve na virodho 'sti kaścana
tadvyaktārthāvirodhādau jñānabhāvāc ca sāmpratam // HSvs_10,2.635

sarvatra dṛṣṭe saṃvādād adṛṣṭe nopajāyate
jñātur visaṃvādāśaṅkā tadvaiśiṣṭyopalabdhitaḥ // HSvs_10,2.636

vastusthityāpi tat tādṛg na visaṃvādakaṃ bhavet
yathottaraṃ tathā dṛṣṭer iti caitan na sāṃpratam // HSvs_10,2.637

siddhyet pramāṇaṃ yady evam apramāṇam atheha kim
na hy ekaṃ nāsti satyārthaṃ puruṣe bahubhāṣiṇi // HSvs_10,2.638

yata ekaṃ na satyārthaṃ kintu sarvaṃ yathāśrutam
yatrāgame pramāṇaṃ sa iṣyate paṇḍitair janaiḥ // HSvs_10,2.639

ātmā nāmī pṛthak karma tatsaṃyogād bhavo 'nyathā
muktir hiṃsādayo mukhyās tannivṛttiḥ sasādhanā // HSvs_10,2.640

atīndriyārthasaṃvādo viśuddho bhāvanāvidhiḥ
yatredaṃ yujyate sarvaṃ yogivyaktaṃ sa āgamaḥ // HSvs_10,2.641

adhikāry api cāsyeha svayam ajño 'pi yaḥ pumān
kathitajñaḥ punar dhīmāṃs tadvaiyarthyamato 'nyathā // HSvs_10,2.642

paricittādidharmāṇāṃ gatyupāyābhidhānataḥ
sarvārthaviṣayo 'py eṣa iti tadbhāvasaṃsthitiḥ // HSvs_10,2.643

gyārahavāṃ stabaka

1. śabdārthasaṃbaṃdhakhaṃḍana kā khaṃḍana

anye tv abhidadhaty atra yuktimārgakṛtaśramāḥ
śabdārthayor na saṃbandho vastusthityeha vidyate // HSvs_11,1.644

na tādātmyaṃ dvayābhāvaprasaṃgād buddhibhedataḥ
śastrādyuktau mukhacchedā-disaṃgāt samayasthiteḥ // HSvs_11,1.645

arthāsaṃnidhibhāvena taddṛṣṭāvanyathoktitaḥ
anyābhāvaniyogāc ca na tadutpattir apy alam // HSvs_11,1.646

paramārthaikatānatve śabdānām anibandhanā
na syāt pravṛttir artheṣu darśanāntarabhediṣu // HSvs_11,1.647

atītājātayor vāpi na ca syād anṛtārthatā
vācaḥ kasyāścid ity eṣā bauddhārthaviṣayā matā // HSvs_11,1.648

vācya ittham apohas tu na jātiḥ pāramārthikī
tadayogād vinā bhedaṃ tadanyebhyas tathāsthiteḥ // HSvs_11,1.649

sati cāsmin kim anyena śabdāt tadvatpratītitaḥ
tadabhāve na tadvattvaṃ tadbhrāntatvāt tathā na kim // HSvs_11,1.650

abhrāntajātivāde tu na daṇḍād daṇḍivad gatiḥ
tadvaty ubhayasāṅkarye na bhedād vo 'pi tādṛśam // HSvs_11,1.651

anye tv abhidadhaty evaṃ vācyavācakalakṣaṇaḥ
asti śabdārthayor yogas tatpratītyāditas tataḥ // HSvs_11,1.652

naitad dṛśyavikalpyarthai-kīkaraṇena bhedataḥ
ekapramātrabhāvāc ca tayos tattvāprasiddhitaḥ // HSvs_11,1.653

śabdāt tadvāsanābodho vikalpasya tato hi yat
tad ittham ucyate 'smābhir na tatas tadasiddhitaḥ // HSvs_11,1.654

viśiṣṭaṃ vāsanājanma bodhas tac ca na jātucit
anyatas tulyakālāder viśeṣo 'nyasya no yataḥ // HSvs_11,1.655

niṣpannatvād asattvāc ca dvābhyām anyodayo na saḥ
upādānāviśeṣeṇa tatsvabhāvaṃ tu tatkutaḥ // HSvs_11,1.656

na hy uktavat svahetos tu syāc ca nāśaḥ sahetukaḥ
itthaṃ prakalpane nyāyād ata eva na yuktimat // HSvs_11,1.657

anabhyupagamāc ceha tādātmyādisamudbhavāḥ
na doṣā no na cānye 'pi tadbhedād hetubhedataḥ // HSvs_11,1.658

vandhyetarādiko bhedo rāmādīnāṃ yathaiva hi
mṛṣāsatyādiśabdānāṃ tadvat taddhetubhedataḥ // HSvs_11,1.659

paramārthaikatānatve 'py anyadoṣopavarṇanam
pratyākhyātaṃ hi śabdānām iti samyag vicintyatām // HSvs_11,1.660

anyadoṣo yad anyasya yuktyā yukto na jātucit
vaktyavarṇaṃ na buddhānāṃ bhikṣvādiḥ śabarādivat // HSvs_11,1.661

jñāyate tadviśeṣas tu pramāṇetarayor iva
svarūpālocanādibhyas tathā darśanato bhuvi // HSvs_11,1.662

samayopekṣaṇaṃ ceha tatkṣayopaśamaṃ vinā
tatkartṛtvena saphalaṃ yogināṃ tu na vidyate // HSvs_11,1.663

sarvavācakabhāvatvāc chabdānāṃ citraśaktitaḥ
vācyasya ca tathānyatra nāgo 'sya samaye 'pi hi // HSvs_11,1.664

anantadharmakaṃ vastu taddharmaḥ kaścid eva ca
vācyo na sarva eveti tataś caitan na bādhakam // HSvs_11,1.665

anyad evendriyagrāhyam anyac chabdasya gocaraḥ
śabdāt pratyeti bhinnākṣaḥ na tu pratyakṣam īkṣate // HSvs_11,1.666

anyathā dāhasambandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate
anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate // HSvs_11,1.667

indriyagrāhyato 'nyo 'pi vācyo 'sau na ca dāhakṛt
tathāpratītito bhedā-bhedasiddhyaiva vastu naḥ // HSvs_11,1.668

apohasyāpi vācyatvam upapattyā na yujyate
asattvād vastubhedena buddhyā tasyāpi bodhataḥ // HSvs_11,1.669

kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā anyathaitad virudhyate
apoho yan na saṃskāro na ca kṣaṇika iṣyate // HSvs_11,1.670

evaṃ ca vastunas tattvaṃ hanta śāstrād aniścitam
tadabhāve ca suvyaktaṃ tad etat tuṣakhaṇḍanam // HSvs_11,1.671

buddhāvarṇe 'pi cādoṣaḥ saṃstave 'py aguṇas tathā
āhvānāpratipattyādi śabdārthāyogato dhruvam // HSvs_11,1.672

(2) jñāna tathā kiryā ke bīca prādhānya-aprādhānya kā praśna

jñānād eva niyogena siddhim icchanti kecana
anye kriyāta eveti dvābhyām anye vicakṣaṇāḥ // HSvs_11,2.673

jñānaṃ hi phaladaṃ puṃsāṃ na kiryā phaladā matā
mithyājñānāt pravṛttasya phalaprāpter asaṃbhavāt // HSvs_11,2.674

jñānahīnāś ca yal loke dṛśyante hi mahākriyāḥ
tāmyante 'ticiraṃ kālaṃ kleśāyāsaparāyaṇāḥ // HSvs_11,2.675

jñānavantaś ca tadvīryāt tatra tatra svakarmaṇi
viśiṣṭaphalayogena sukhino 'lpakriyā api // HSvs_11,2.676

kevalajñānabhāve ca muktir apy anyathā na yat
kriyayāvato 'pi yatnena tasmāt jñānād asau matā // HSvs_11,2.677

kriyaiva phaladā puṃsāṃ na jñānaṃ phaladaṃ matam
yataḥ strībhakṣyabhogajño na jñānāt sukhino bhavet // HSvs_11,2.678

kriyāhīnāś ca yal loke dṛśyante jñānino 'pi hi
kṛpāyatanam anyeṣāṃ sukhasampadvivarjitāḥ // HSvs_11,2.679

kriyopetāś ca tadyogād udagraphalabhāvataḥ
mūrkhā api hi bhūyāṃso vipaścitsvāmino 'naghāḥ // HSvs_11,2.680

kriyātiśayayogāc ca muktiḥ kevalino 'pi hi
nānyathā kevalitve 'pi tad asau tannibandhanā // HSvs_11,2.681

phalaṃ jñānakriyāyoge sarvam evopapadyate
tayor api ca tadbhāvaḥ paramārthena nānyathā // HSvs_11,2.682

sādhyam arthaṃ parijñāya yadi samyak pravartate
tatas tat sādhayatv eva tathā cāha bṛhaspatiḥ // HSvs_11,2.683

samyak pravṛttiḥ sādhyasya prāptyupāyo 'bhidhīyate
tadaprāptāv upāyatvaṃ na tasyā upapadyate // HSvs_11,2.684

asādhyārambhiṇas tena samyag jñānaṃ na jātucit
sādhyānārambhiṇaś ceti dvayam anyo'nysaṃgatam // HSvs_11,2.685

ata evāgamajñasya yā kriyā sā kriyocyate
āgamajño 'pi yas tasyāṃ yathāśakti pravartate // HSvs_11,2.686

cintāmaṇisvarūpajño daurgatyopahato na hi
tatprāptyupāyavaicitrye muktvānyatra pravartate // HSvs_11,2.687

na cāsau tatsvarūpajño yo 'nyatrāpi pravartate
mālatīgandhagaṇavid darbhe na ramate hy aliḥ // HSvs_11,2.688

muktiś ca kevalajñānakriyātiśayajaiva hi
tadbhāva eva tadbhāvāt tadabhāve 'py abhāvataḥ // HSvs_11,2.689

na viviktaṃ dvayaṃ samyag etad anyair apīṣyate
svakāryasādhanābhāvād yathāha vyāsamaharṣiḥ // HSvs_11,2.690

baṭharaś ca tapasvī ca śūraś cāpy akṛtavraṇaḥ
madyapā strī satītvaṃ ca rājan na śraddadhāmy aham // HSvs_11,2.691

(3) mokṣa kā svarūpa

mṛtyādivarjitā ceha muktiḥ karmaparikṣayāt
nākarmaṇaḥ kvacij janma yathoktaṃ pūrvasūribhiḥ // HSvs_11,3.692

dagdhe bīje yathātyantaṃ prādurbhavati nāṅkuraḥ
karmabīje tathā dagdhe na rohati bhavāṅkuraḥ // HSvs_11,3.693

janmābhāve jarāmṛtyor abhāvo hetvabhāvataḥ
tadabhāve ca niḥśeṣaduḥkhābhāvaḥ sadaiva hi // HSvs_11,3.694

paramānandabhāvaś ca tadabhāve hi śāśvataḥ
vyābādhābhāvasaṃsiddhaḥ sidhānāṃ sukham iṣyate // HSvs_11,3.695

sarvadvandvavinirmuktāḥ sarvābādhāvivarjitāḥ
sarvasaṃsiddhasatkāryāḥ sukhaṃ teṣāṃ kimucyate // HSvs_11,3.696

amūrtāḥ sarvabhāvajñās trailokyoparivartinaḥ
kṣīṇasaṅgā mahātmānas te sadā sukham āsate // HSvs_11,3.697

etā vārtā upaśrutya bhāvayan buddhimān naraḥ
ihopanyastaśāstrāṇāṃ bhāvārtham adhigacchati // HSvs_11,4.698

śatāni sapta ślokānām anuṣṭupchandasāṃ kṛtam
ācāryaharibhadreṇa śāstravārtāsamuccayam // HSvs_11,4.699

kṛtvā prakaraṇam etad yad avāptaṃ kiñcid iha mayā kuśalam /
bhavavirahabījam anaghaṃ labhatāṃ bhavyo janas tena // HSvs_11.4.700*

yaṃ buddhaṃ bodhayantaḥ śikhijalamarutas tuṣṭuvur lokavṛttyai jñānaṃ yatrodapādi pratihatabhuvanālokavandhyatvahetu
sarvaprāṇisvabhāṣāpariṇatisubhagaṃ kauśalaṃ yasya vācāṃ tasmin devādhideve bhagavati bhavatādhīyatāṃ bhaktirāgaḥ // HSvs_11,4.701


Rechtsinhaber*in
GRETIL project

Zitationsvorschlag für dieses Objekt
TextGrid Repository (2025). Religious Literature Collection. Śāstravārttāsamuccaya. Śāstravārttāsamuccaya. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-CA43-9