Prakāśasaṃhitā (a Pāñcarātrasaṃhitā)

atha prathamo 'dhyāyaḥ

sarvalokeśvaro viṣṇuḥ sṛṣṭyādyaṣṭakṛdīśvaraḥ /
yathā sasarja nikhilaṃ tanme brūhi jagadguro // PS_1,1.1 //

śrīhaṃsa uvāca

nārāyaṇo 'nantaśaktiḥ pūrṇānando 'kṣaraḥ svarāṭ /
jñanānandātmakānantatanurāsīditi śrutiḥ // PS_1,1.2 //

tasya svatantrasya hareḥ sākalyena mahātmanaḥ /
svarūpaṃ naiva jānanti ramābrahmādayopi tu // PS_1,1.3 //

tathāpi te pravakṣyāmi yathā jānāsi tatvataḥ /
pūrṇakāmasya tasyāsya sṛṣṭyādyairna prayojanam // PS_1,1.4 //

svabhāvastādṛśastasya tadarthaṃ tatkarotyajaḥ /
sa eva bhagavānātmā carācaraniyāmakaḥ // PS_1,1.5 //

aṇḍamāvaraṇān sarvān prākṛtān puruṣottamaḥ /
saṅkarṣaṇo nṛsiṃhena rūpeṇāgrasadīśvaraḥ // PS_1,1.6 //

tataḥ sarvān pūrvakalpamuktān baddhāṃśca cetanān /
svodare sthāpya bhagavān svaprakāśo 'svapatsukhī // PS_1,1.7 //

daśāvaraṇasaṃyuktabramhāṇḍasya stithau mitiḥ /
yāvatpradeśastattulyarūpā śrīrudarūpiṇī // PS_1,1.8 //

tāvadrūpavatī bhūmiḥ vaṭapatrābhavatpurā /
durgā tāvatparimitā andhakārasvarūpiṇī // PS_1,1.9 //

tadā ramāvinā kaścinnānyadāsīdbahisthale /
śūnyanāmnaḥ śiśorgarbhe sarve jīvāstadāvasan // PS_1,1.10 //

tadūrdhvakukṣigā muktāḥ prabhavanti mahālaye /
muktiyogyā madhyakukṣau nityabaddhāstu nabhitaḥ // PS_1,1.11 //

adhosurāḥ kaṭitaṭe prāptaduḥkhāstadūrdhvagāḥ /
vasanti kḷptānandaste muktā bhuñjanti netarāḥ // PS_1,1.12 //

prāptavyān pralayenaiva teṣāṃ dāsyati mādhavaḥ /
hitvā prāptavyamānandaṃ kḷptānandaikabhojinām // PS_1,1.13 //

vaikuṇṭhādi vihārañca hitvā garbhasthitirhareḥ /
pralaye sarvamuktānāṃ nāśa ityucyatebjaja // PS_1,1.14 //

sukhaduḥkhādi bhogārhāḥ icchājñānasvarūpiṇaḥ /
dveṣadharmādharmayatnaniratā jīvarāśayaḥ // PS_1,1.15 //

liṅgabaddhāḥ samastāśca sṛṣṭau jīvāścaranti hi /
sāmyāvasthāmupagatāḥ liṅgadeha samanvitāḥ // PS_1,1.16 //

laye vasantīśagarbhe pūrvaśaktistadānahi /
tadāsarve gāḍhanidrāmupagacchanti tādṛśāḥ // PS_1,1.17 //

laya ityucyate sadbhiḥ na layosti svarūpataḥ /
sarvajīvasvarūpasthāḥ jñānavyañanaśaktayaḥ // PS_1,1.18 //

manovṛttijñānadānaśaktiryāśrutermatā /
layejīvādyabhāvena sā śaktiḥ kuṇṭhitā bhavet // PS_1,1.19 //

vyāpteśvaramatisthānāṃ śrutīnāṃ tādṛśo layaḥ /
aṇḍādijaḍajīvānāṃ vyomāvyākṛtasaṃjñakam // PS_1,1.20 //

āśrayaṃ sṛṣṭikāletatpralaye kuṇṭhitaṃ bhavet /
deśasyāvyākṛtasyāsya nāśa ityucyate laye // PS_1,1.21 //

samasta liṅgadehānāṃ tattatkarmānusārataḥ /
nānāyoni prāpikāsti śaktiḥ sṛṣṭau laye na tu // PS_1,1.22 //

sukhaduḥkhapradāśaktiḥ samastakṛtakarmaṇām /
sṛṣṭau laye na sā viṣṇorājñayā kuṇṭhitā bhavet // PS_1,1.23 //

tādṛśo hi layastasya na svarūpalayasmṛtaḥ /
varṇeṣu sarvabhāṣābhivyañjakā śaktiriṣyate // PS_1,1.24 //

sṛṣṭau na sāsti pralaye teṣāṃ nāśo hi tādṛśaḥ /
tamaḥ sthānāṃ pūrvakḷptaduḥkhabhogo layaḥ smṛtaḥ // PS_1,1.25 //

prakṛtyātmakaliṅgasya jaḍāyāḥ prakṛtestathā /
sūkṣmāṇāṃ sthūlakatvānāṃ triguṇasyāpi kṛtsnaśaḥ // PS_1,1.26 //

sraṣṭṛtvaśaktiḥ sṛṣṭau hi na laye syattato layaḥ /
hitvā jagatsarjanādyaṃ sarvadā śrīpatau ratiḥ // PS_1,1.27 //

atisāmīpyasevā hi layo lakṣmyāḥ prakīrtitaḥ /
anityasyācetanasya aṇḍāntarbahireva vā // PS_1,1.28 //

kramātsaṅkarṣaṇāgnestu dāho nāśa udahṛtaḥ /
deśataḥ kālato vyāptā varṇāsarvepi śāśvatāḥ // PS_1,1.29 //

jaḍā ca prakṛtirnityā jaḍarūpāṇureva ca /
deśataḥ kālato vyāptācidrūpāḥ śrīhareḥḥsadā // PS_1,1.30 //

anantaguṇato nīcā guṇato 'nantar iśvare /
laye samāśritāḥsarve vasanti kṣīṇaśaktayaḥ // PS_1,1.31 //

sampūrṇaśakte bhagavatyanante deśakālataḥ /
paramāṇumitānantānantarūpaḥ sadā hariḥ // PS_1,1.32 //

tadabhinnānantasūkṣmasthūlarūpo hariḥ paraḥ /
samastajīvarūporusūkṣmasthūlasvarūpakaḥ // PS_1,1.33 //

samastajaḍarūpānantānantarūpo jagadguruḥ /
anantānantarapairapyabhinno nirguṇo hariḥ // PS_1,1.34 //

sarvataḥ pāṇipādātmā sarvato 'kṣiśiromukhaḥ /
sarvatra sarvendriyāvān sarvamāvṛtya tiṣṭhati // PS_1,1.35 //

aprākṛtendriyānantarūpakaḥ paramādbhutaḥ /
asaṅgaḥ sarvaviccaiva nirguṇo guṇapūritaḥ // PS_1,1.36 //

bahirantaśca bhūtānām acaraścara eva ca /
avyaktovyaktarūpaśca sādhuḥsatsākṣigocaraḥ // PS_1,1.37 //

ekopyanekavadbhāti nityasatyo mahāsukhaḥ /
anantavedagamyaśca sṛṣṭyādyaṣṭakṛdīśvaraḥ // PS_1,1.38 //

svatantrovarṇanīyorurupānantastu cittanuḥ /
svānantānantacinmātradehamadhyaikadeśagaḥ // PS_1,1.39 //

yoganidrāmupagato vinidro 'svapadīśvaraḥ /
aṇḍasyāvaraṇasyopacayaṃ dagdhvā laye hariḥ // PS_1,1.40 //

upādānaṃ prakṛtyaikībhūtaṃ kṛtvā nṛkesarī /
aniruddhādi mukhagaṃ saṅkarṣaṇa nṛsiṃhataḥ // PS_1,1.41 //

sarvasūkṣmaśarīropacayaṃ dagdhvākhileśvaraḥ /
tadupādānabhūtāni liṅgairekīkarotyajaḥ // PS_1,1.42 //

tadāstaraṇarūpābhūḥ śrīrbhāryārūpiṇī parā /
durgā prāvaraṇākārā hareramitatejasaḥ // PS_1,1.43 //

svāneva suguṇān bhuñjan asuptābhūtsusuptavat /
muktābhuktodaro viṣṇuḥ anantānantabhānuruk // PS_1,1.44 //

svaprakāśosvapadyoganidrayāvaṭapatragaḥ /
sṛṣṭikāle sarvajīvāḥ nānāduḥkhasamākulāḥ // PS_1,1.45 //

bhramanti sarvajīvānāṃ tattacchramanivṛttaye /
laye svāpaṃ prāpayati liṅgabaddhān svadehagān // PS_1,1.46 //

anādiyogtākarmabhāvājñānākulān bahūn /
sṛjyān vilakṣaṇān tāratamyasthān trividhātmakān // PS_1,1.47 //

svalpanidrān mahānidrān gaḍhanidrāsamanvitān /
cinmātrānandabhuṅmuktān sadā duḥkhabhujo 'surān // PS_1,1.48 //

tamaḥsaṃsthān sadā baddhān jaṭhare sthāpya keśavaḥ /
vaṭapatre svapaddevo nidrāmācaratīva saḥ // PS_1,1.49 //

teṣu sṛjyān svayaṃ sṛṣṭvā yathāyogyaphalaṃ vibhuḥ /
sukhaṃ miśraṃ tathā duḥkhaṃ dātumaicchallayāntime // PS_1,1.50 //

layāsyaṣṭamo bhāgo layāntima udāhṛtaḥ /
laye samāliṅya hariṃ vinidrā parameśvarī // PS_1,1.51 //

nidrite vā sadānandavāridhiṃ samupāśritā /
layaṣṭamāṃśe śrīdevī asvatantrā svatantrataḥ // PS_1,1.52 //

prabuddhācājñayā viṣṇoḥ stotuṃ samupacakrame /
deśataḥ kālato 'nantā guṇānantyavivarjitā // PS_1,1.53 //

brahmavāyvoḥ koṭiguṇaiḥ adhikā viṣṇuvallabhā /
laye sṛṣṭau sarvanityapadārtheṣvabhimāninī // PS_1,1.54 //

sṛṣṭyādyaṣṭakarī viṣṇoḥ ājñayānantarūpiṇī /
chāyeva sūkṣmasthūloru rūpaṃ viṣṇuṃ samāśritā // PS_1,1.55 //

viṣṇoranantavedeṣu proktāntadadhikānapi /
guṇānsaṃjānatī sākṣātsarvavedābhimāninī // PS_1,1.56 //

avarṇaṇīyasaundaryā sarvajīvābhimāninī /
śubhreṣu muktiyogyeṣu śubhrā (muktā) śrīrabhimāninī // PS_1,1.57 //

rakteṣu sarvabaddheṣu raktābhūrabhimāninī /
nīleṣvayogyajīveṣu nīlā durgābhimāninī // PS_1,1.58 //

prakṛti prakṛtau sāmyavaiṣamyādi pravartakā /
achinnā bhagavadbhaktā jaḍeṣu jaḍarūpiṇī // PS_1,1.59 //

citsucidrūpiṇī strīṣu strīceṣṭādi pravartakā /
puruṣākṛtirutkṛṣṭā puṃbhāvaparivarjitā // PS_1,1.60 //

avyaktatatkāryamaya dehaśūnyā tathāvidhā /
svayaṃ śrīḥ viṣṇubhāvajñā vedaistuṣṭāva vedavit // PS_1,1.61 //

te vedāḥ ṛgyajuḥsāmātharvaṇāḥ śrīharervaśāḥ /
catvāropi pṛthagjātyā anantā doṣavarjitāḥ // PS_1,1.62 //

udāttādi svarārthādi varṇakramasamāgamāḥ /
visargabindupūrvoruśabdayogyaguṇoccayaiḥ // PS_1,1.63 //

anantakālamarabhyar iṣadvetyāsavarjitāḥ /
sāṃśā samastadeśeṣu vyāptāḥ śuddhajaḍāḥ sadā // PS_1,1.64 //

guṇākhyānaparā viṣṇoḥ śabdadoṣavivarjitāḥ /
jñatajñāpakatā teṣu viparītārthavaktṛtā // PS_1,1.65 //

aspaṣṭatvādayasteṣu vādadoṣānasantyalam /
dhvanirūpā sṛṣṭikāle vāksthā vāgdevatāvaśāḥ // PS_1,1.66 //

laye lakṣmīvaśāḥ sṛṣṭau brahmādyairabhimānibhiḥ /
rakṣitāḥ pralaye sṛṣṭāvekarūpā bhavanti hi // PS_1,1.67 //

anantānantasaṃkhyātāḥ viṣṇoḥ jñāne ca sādhakāḥ /
sarvadeśagatānantā kaṇṭhasthāstasya śārṅgiṇaḥ // PS_1,1.68 //

kaṇṭhenodgīyamanāste jīvānāṃ yogyatāvaśāt /
tattatsvarūpavijñānavyañjakāḥ śrīharīcchayā // PS_1,1.69 //

vṛttijñānotpādaśauṇḍāḥ a(yogyā)thājñānāmamabodhakāḥ /
śabdarūpāḥsākṣiyuktamanaḥ śrotraikagocarāḥ // PS_1,1.70 //

sarvaśabdātmakahareḥ bimbasya pratibimbakāḥ /
śabdarūpā vedagatā durgā sānantarūpiṇī // PS_1,1.71 //

puruṣodbodhituṃ jñātvā tuṣṭāva puruṣaṃ param /
anantātmānantaśaktiḥ oṃ(ā)kārādi śrutivrajān // PS_1,1.72 //

nityān savyañjayan teṣāṃ sṛṣṭau durgāmupādiśat /
pralayasyāṣṭame bhāge vedasraṣṭurjagatpateḥ // PS_1,1.73 //

oṃ(a)kāraḥ prathamo vyakto babhūva bhagavanmayaḥ /
aumānādabindū ca ghoṣaśāntātiśāntakāḥ // PS_1,1.74 //

yatsvarūpāśca viśvādyāḥ yadvācyā yadgatāḥ parāḥ /
oṅkāravācyaḥ puruṣaḥ putrāste nityacinmayāḥ // PS_1,1.75 //

te viśvataijasaprājñaturyātmāntarātmanām /
paramātmajñānātmakānāṃ rūpāṇāṃ vācakā hareḥ // PS_1,1.76 //

tārapraṇavaśabdābhyāṃ vācya oṅkārar iritaḥ /
nārāyaṇāṣṭākṣarākhyaḥ taragarbhākṣarairabhūt // PS_1,1.77 //

abhivyaktotha viśvādirvyaktaviśvādayokhilāḥ /
nārāyaṇamanorvācyāḥ devatāḥ parikīrtitāḥ // PS_1,1.78 //

tāragarbhākṣarairādyaiścaturbhirabhavanmanuḥ /
vyāhṛtyākhyo 'niruddhādyāḥ viśvādyutthā tadīritāḥ // PS_1,1.79 //

tāragarbhākṣarairvyaktāḥ varṇāḥ pañcāśadīritāḥ /
akaucaṭautapau tadvadyaśau aṣṭā udāhṛtāḥ // PS_1,1.80 //

aṣṭavarṇāḥ akārotthāḥ acaḥ ṣoḍaśasaṃmatāḥ /
pañcavarṇāḥ kavargasya ukārotthāḥ prakīrtitāḥ // PS_1,1.81 //

makārotthāścavargasya pañcavarṇāḥ prakīrtitāḥ /
ṭavargapañcavarṇāstu nādotthā iti saṃmatāḥ // PS_1,1.82 //

pañcavarṇāstavargasya binduvyaktā udāhṛtāḥ /
pavargapañcavarṇāstu ghoṣataḥ sambhavanti hi // PS_1,1.83 //

yavargasya caturvarṇāḥ vyaktiṃ yāsyanti śāntitaḥ /
atiśāntācchavargasya pañcavarṇāḥsamutthitāḥ // PS_1,1.84 //

kaṣayogādabhivyaktaḥ kṣopyanyokṣara ucyate /
pañcāśatāntuvarṇānāṃ tāravarṇāṣṭa daivataiḥ // PS_1,1.85 //

viśvādibhiḥ kramādvyaktāḥ ajādyā devatāmatāḥ /
aja ānanda indreśa ugra ūrja ṛtambharaḥ // PS_1,1.86 //

ṝghaḥḷśau lṝjirekātmaira ojobhṛdaurasaḥ /
antordhagarbhaḥ kapilaḥ khapatirgaruḍāsanaḥ // PS_1,1.87 //

gharmoṅgasāraścārvaṅgaśchandogamyo janārdanaḥ /
jhaḍitāriñamaṣṭaṅkī ṭhalako ḍarako ḍharī // PS_1,1.88 //

ṇātmātārasthapodaṇḍī dhanvī namyaḥ paraḥ phalī /
balirbhagomanuryajño rāmo lakṣīpatirvaraḥ // PS_1,1.89 //

śāntasaṃvit ṣaḍguṇaśca sārātmā haṃsalālukau /
akārādyaiḥsarvavarṇairvācyā ete prakīrtitāḥ // PS_1,1.90 //

kṣavācyo nṛsiṃhastu sarvajīvaniyāmakaḥ /
ekapañcāśadvarṇātmā matṛkāmantrar iritaḥ // PS_1,1.91 //

nārāyaṇāṣṭavarṇāśca caturvyāhṛtibhiḥ kramāt /
vāsudevadvādaśārṇamantrobhūnmahadātmakaḥ // PS_1,1.92 //

keśavādyāḥ dvādaśaiva tanmantrākṣara devatāḥ /
trivāraṃ viṣṇunaivoktān mantrān nārāyaṇādabhūt // PS_1,1.93 //

gayatrī brahmaḥṛṣikā dviguṇādvādaśākṣarāt /
keśavādyāścaturviṃśat gāyatrīvarṇadevatāḥ // PS_1,1.94 //

gāyatryāḥ pauruṣaṃ sūktaṃ sūktānmantrāstu vaiṣṇavāḥ /
puṃsūktapratipādyastu puruṣo harirīritaḥ // PS_1,1.95 //

viṣṇumantrodito viṣṇuḥ sarvātmā parikīrtitaḥ /
praṇavoṣṭau vyāhṛtayo mātrṛkādvādaśākṣarau // PS_1,1.96 //

gāyatrī brahmaḥṛṣikā puṃsūktaṃ vaiṣṇavaṃ tathā /
aṣṭāvete mahāmantrāḥ vaidikāḥsarvasiddhidāḥ // PS_1,1.97 //

puṃsūktātsarvavedānāṃ vyaktirāsīditi śrutiḥ /
durgayānantarūpiṇyānanta vedodito hariḥ // PS_1,1.98 //

tayārthito 'khilādhyakṣaḥ svātmāsṛṣṭimacīkḷpat // PS_1,1.99 //

iti śrī paratattavanirṇaye prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede prathamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

saṃstuto bhagavānevaṃ tadaivotthāya keśavaḥ /
śūnyanāmātha jagṛhe paruṣākhyāṃ tanuṃ hariḥ // PS_1,2.1 //

puruṣaḥ sarvarūpāṇāṃ vyaktābīja ivasthitaḥ /
sonantātmā vyāptatanuḥ viśvakukṣiritīritaḥ // PS_1,2.2 //

puruṣādvāsudevādyāścatvāro hyabhavaṃstataḥ /
vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ // PS_1,2.3 //

śvetaraktapītanīlāḥ vāsudevādayaḥ kramāt /
muktyaihṛtyai tathā guptai sṛṣṭyai svecchātanurhariḥ // PS_1,2.4 //

śūnyanāmnī ramādevī śrīrbhūtvā puruṣaṃśritā /
saivamāyājayābhūtvā kṛtiḥśāntiritīritā // PS_1,2.5 //

vāsudevādi bhāryāsīt sarvadā sānapāyinī /
caturmukho vāsudevaḥ brahmaṇo bimbarūpakaḥ // PS_1,2.6 //

saṅkarṣaṇaḥ sahasrāsyaḥ phaṇirāḍbimbarūpakaḥ /
pradyumno mārabimbātmā hyatisundaravigrahaḥ // PS_1,2.7 //

bimbātmā kāmaputrasyāniruddhāsyāniruddhakaḥ /
sakṛddholkādi pañcātmā viśvādyaṣṭatanurhariḥ // PS_1,2.8 //

vimalādinavātmābhūt samatsyādi daśākṛtiḥ /
śaktyādi dvādaśātmābhūdvārakādi ṣoḍaśarūpavān // PS_1,2.9 //

ānandādi trayoviṃśadrūpa āsītparātparaḥ /
keśavādi caturviṃśadrūpavānabhavaddhariḥ // PS_1,2.10 //

ajādi pañcāśadrūpaḥ tatobhūt puruṣottamaḥ /
kālākhyaṣaṣṭhirūpobhūt saṃvatsaraniyāmakaḥ // PS_1,2.11 //

nārāyaṇādi śatakaḥ sa viśvādi sahasrakaḥ /
parādyanantarūpobhūdātmabheda vivarjitaḥ // PS_1,2.12 //

tadājñayaiva devī sā ramāpi bahurūpiṇī /
sa tayānantarūpiṇyā anantarūpo ramāpatiḥ // PS_1,2.13 //

svarato 'pi tayā devyā tatprītyarthaṃ dayānidhiḥ /
layakālāṣṭamāṃśantu nītvā puruṣapuṅgavaḥ // PS_1,2.14 //

prārambhe sṛṣṭikālasya ajādīnsraṣṭumārabhat // PS_1,2.15 //

iti śrī paratatvanirṇaye prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede dvitīyodhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

jālarandhrāt grahāviṣṭā sūryaraśmiprabhā bhuvi /
yadā bhavanti tasyāḥ samīpe tirgāsthitaḥ // PS_1,3.1 //

keśaṃ yadodgamayato so martyānāṃ paramāṇukaḥ /
martyottamo bhaktipākāt maharādiṣu saṃsthitaḥ // PS_1,3.2 //

yaṃ kālaṃ sūkṣmadṛgveda sa kālaḥ paramāṇukaḥ /
tacchatāṃśo hi devānāṃ tacchatāṃśobjajasya tu // PS_1,3.3 //

bhūmau sthitānāṃ martyānāṃ yaḥ kālaḥ paramāṇukaḥ /
tacchatāṃśo devaloke sthitasya paramāṇukaḥ // PS_1,3.4 //

tatkoṭyaṃśo ramāyāśca tadanantāṃśako hareḥ /
paramāṇuriti proktaḥ tadanyairnyaiva budhyate // PS_1,3.5 //

paramāṇudvayātmātu kālo dvyaṇukar iritaḥ /
paramāṇutrayātmasya tryaṇukaḥ parikīrtitaḥ // PS_1,3.6 //

truṭiḥ tribhiśca tryaṇukaiḥ vedhaḥ syāttatrayeṇa tu /
lavovedhatrayātmāsyāt nimeṣastu tribhirlavaiḥ // PS_1,3.7 //

kṣaṇastrinamiṣaḥ proktaḥ kāṣṭhākhyā kṣaṇapañcakāt /
kāṣṭhābhiḥ pañcadaśabhiḥ laghukālaḥ prakīrtitaḥ // PS_1,3.8 //

laghubhiḥ pañcadaśabhiḥ vināḍikā prakīrtitā /
vināḍikā ṣaṣṭhibhiryā nāḍikaikā bhaviṣyati // PS_1,3.9 //

tābhyāṃ muhūrtatriṃśadbhiḥ ahorātramitīritam /
aṣṭamāṃśānnyūnasaptaghaṭikābhiśca saptabhiḥ // PS_1,3.10 //

sapādasaptabhirvāpi sārdhasaptabhireva vā /
yāmaḥ kāloṣṭabhirvāpi kālabhedena coditaḥ // PS_1,3.11 //

yāmaiścaturbhiḥ ahaḥ syāt tāvadbhiryāminīmatā /
ahorātratriṃśatā ca māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ // PS_1,3.12 //

tābhyāṃ ṛtustatrayeṇaivā ayanaṃ parikīrtitam /
karkādi kārmukānteṣu yadā carati bhaskaraḥ // PS_1,3.13 //

dakṣiṇāyanamuddhiṣṭaṃ devānāṃ rātrisaṃjñakam /
yāvannakrādike bhānau mithunānteṣu tiṣṭhati // PS_1,3.14 //

uttarāyaṇamuddhiṣṭaṃ tāvatkālaṃ vicakṣaṇaiḥ /
ayanābhyāṃ vatsarastu dviṣaṇmāsātmakaḥ smṛtaḥ // PS_1,3.15 //

ṣaṣṭhyuttaratriśatakaiḥ ahorātraiśca vatsaraḥ /
aṣṭāviṃśatsahasraistu lakṣasaptadaśābdataḥ // PS_1,3.16 //

kḷptaḥ kṛtayugastasmāt tretāpādonamucyate /
sahasraṣaṇṇavatyetalakṣadvādaśa saṃmitaḥ // PS_1,3.17 //

tretāyugastataḥ pādanyūno dvāparar iritaḥ /
catuḥṣaṣṭhisahasreta aṣṭalakṣamitismṛtaḥ // PS_1,3.18 //

dvāpararāttu kalistasmādardhapādamitismṛtaḥ /
dviṣoḍaśasahasretāccaturlakṣātmakaḥ kaliḥ // PS_1,3.19 //

kṛtatretādvāparaśca kaliśceti caturyugāḥ /
caturyugātmakaḥ kālo mahāyuga itīryate // PS_1,3.20 //

viṃśatsahasretalakṣatricatvāriṃśadabdakaiḥ /
kḷptaḥ kālaḥ kāladṛgbhiḥ mahāyuga itīryate // PS_1,3.21 //

ṣaṣṭhyuttarābdatriṃśatāddevānāmabdar iritaḥ /
tādṛgabdasahasrāṇāṃ catuṣkoṇaḥ kṛtāhvayaḥ // PS_1,3.22 //

tretā tu trisahasrābdā dvisahasrābdasaṃmitaḥ /
dvāparastu tato nyūnasahasrābdamitaḥ kaliḥ // PS_1,3.23 //

kṛtasyādau kṛtānte ca pṛthagabdaścatuḥśatam /
sandhistretāyugādyante pṛthagabdaśatatrayam // PS_1,3.24 //

sandhistu dvāparādyante pṛthagabdaśatadvayam /
śatābdaḥsaṃmitaḥ kālaḥ sandhirādyantayoḥ kaleḥ // PS_1,3.25 //

evaṃ daivena mānena dvadaśābdāḥsahasrataḥ /
kḷptaḥ kālaḥ kālavidbhiḥ mahāyuga itīryate // PS_1,3.26 //

sārdhāṣṭādaśalakṣābde yugānām ekasaptati /
milito manusandhātabhogakāla udīritaḥ // PS_1,3.27 //

dviṣaṭśatābdasamito layaḥ svāyambhuvottaraḥ /
svārociṣādikānāntu ṣaṇṇāmapyantare layaḥ // PS_1,3.28 //

pañcādaśaśatābdātmā layaḥ kāla udīritaḥ /
caturdaśaśatābdātmā layaḥ kāla udāhṛtaḥ // PS_1,3.29 //

tadanya manvantareṣu niyamātsarvadaiva tu /
caturyugasahasrantu brahmaṇo dina u(divamu)cyate // PS_1,3.30 //

rītriśca tāvatī tasya ahorātrā tu tādṛśā /
ṣaṣṭhyuttaratriśatakādvatsaro 'jasya kīrtitaḥ // PS_1,3.31 //

evaṃ vidhaśatābdātmā kālo 'jasyāyuṣo mataḥ /
vāsudevātsūkṣmatanuṃ svaśatābdādime kṣaṇe // PS_1,3.32 //

yaḥ prāpa saśatābdāyuḥ tadrūpāṇītarāṇi tu /
māsatrayādhikādabdaṣaṭkāt pūrvatanādabhūt // PS_1,3.33 //

sṛjyānāṃ sūkṣmasāṃśānāṃ sūkṣmasṛṣṭiścatustanoḥ /
sṛṣṭānāṃ sūkṣmataḥ pūrvaṃ sthūladehastato 'bhavat // PS_1,3.34 //

nārāyaṇādajādrudrāt kramāt kālānusārataḥ /
yāvatāṃ sūkṣmataḥ sṛṣṭiḥ sthūlasṛṣṭistu tāvatā // PS_1,3.35 //

aṇḍādūrdhvaṃ cāvṛtayaḥ sthūladehāśca tanmayāḥ /
ādyasya brahmaṇaḥ pūrvaṃ pañcāśadvatsarānti me // PS_1,3.36 //

dine vyatīte tadrātrāvaṇḍasṛṣṭirathābhavat /
tadantaḥ svapato viṣṇorjalamadhyagatasya tu // PS_1,3.37 //

nābhyutthitāllokamayāt prākṛtāt padmakośataḥ /
pādmaḥ brahmotthitaḥsārdhaṃ saptatriṃśaccatanmaye // PS_1,3.38 //

dināntime niśāyāṃ ca nāśo 'ṇḍasya jagatpateḥ /
vyutkramātpūrvamānena sthūlasūkṣmasya nāśanam // PS_1,3.39 //

evaṃ śatāyuṣaḥ pūrṇedviparārdhātmakāyuṣī /
svayaṃ cātmasvarūpāṇām ekībhāvaṃ karotyajaḥ // PS_1,3.40 //

yāvatkālenātmasṛṣṭirekībhāvastu tāvatā /
ekībhūtepi ramati tathaikībhūtamāyayā // PS_1,3.41 //

tāvatkālaṃ tataḥ paścāt suptavat svāpayatyajaḥ /
sārdhadviṣaḍbrahmavarṣamiti śiṣṭe niśānti me // PS_1,3.42 //

bhāge punaḥ pūrvavacca ātmasṛṣṭyādimīśvaraḥ /
karoti puruṣastasya nāyurmānaṃ vidhīyate // PS_1,3.43 //

evaṃ vidhāparimitānantānantaparātmake /
kāle bhāvinyapi hariḥ sṛṣṭyādīśaḥ kariṣyati // PS_1,3.44 //

svantantrasyāsya maryādā asvatantrairna śakyate /
laṅghituṃ pūrṇaśakterhi vaśe sarvaṃ carācaram // PS_1,3.45 //

ye 'nantakālatastasya mṛtijanmajarādayaḥ /
āyāsaduḥkhadaurbhāgyacintāsantāpapūrvakāḥ // PS_1,3.46 //

ajñānerṣyāsūyapīḍā kāmakrodhabhayādayaḥ /
kṛśatārogaduritapuṇyalepādayastathā // PS_1,3.47 //

āśāhāniśca vṛddhiśca kṣuttṛṭkampādayastathā /
nāsan doṣāḥ nottaratra bhaviṣyantyakhileśvare // PS_1,3.48 //

tattaddurjanasaṅghaiśca ye kalpyāḥ doṣasañcayāḥ /
tattadvirodhi suguṇānantyapūrṇasya mīluṣaḥ // PS_1,3.49 //

taddoṣaleśagandhopi na viṣṇoriti niścayaḥ /
yaḥ kālaḥ paramāṇvādi dviparārdhāvasānakaḥ // PS_1,3.50 //

teṣu sarveṣu kāleṣu tattannāmnā ramāpatiḥ /
tatsāmarthyavyañjakaśca sthitvā rakṣatyajaḥ prabhuḥ // PS_1,3.51 //

nityaḥ kālapravāhoyamanityāstu kṣaṇādayaḥ /
naṣṭeṣu satsukāleṣu vartamāneṣu vai kramāt // PS_1,3.52 //

avināśya svarūposau tatpravāhasya rakṣakaḥ /
śatābdaḥsaṃmitaḥ kālo brahmaṇaḥ parasaṃjñakaḥ // PS_1,3.53 //

sakālastu nimeṣākhyaḥ ahaśca parameśituḥ /
ityajñajanabuddhīnāṃ śuddhyarthamupacaryate // PS_1,3.54 //

ata āhurmahāprājñāḥ kālatonantamīśvaram /
athāpi parakālāntaṃ brahmāṇaṃ janayanvibhuḥ // PS_1,3.55 //

aṅgīkaroti taṃ kālamahoyadakhileśvaraḥ /
rātrimānādi śūnyopi tāvantaṃ kālamīśvaraḥ // PS_1,3.56 //

rātritvena caratyevaṃ brahmādīnsvāpayatyajaḥ /
niśāyāścarame bhāge ātmasṛṣṭyādimīśvaraḥ // PS_1,3.57 //

karoti puruṣastasya āyurmānaṃ vidhīyate /
evaṃ vidhāparimitānantānantaparātmakaḥ // PS_1,3.58 //

kālāvyatītā sṛṣṭyādi karturviṣṇoḥ parātmanaḥ /
svarūpendriyavadyosau kālorūpādivarjitaḥ // PS_1,3.59 //

pūrvapūrvasu kāleṣu naṣṭeṣvanye bhavanti hi /
uttaratrāyāsyamānaparamāṇupravāhataḥ // PS_1,3.60 //

saṃyojyaghaṭikādyāstu kālojñeyaḥ samānataḥ /
ghaṭikāyāmamāsādyā naikadā sambhavanti hi // PS_1,3.61 //

āyurmānavihīnasyānantānantaparātmakaiḥ /
viṣṇoḥ kālānantyamitau kālajñāna(naṃ)prayojakam // PS_1,3.62 //

vedānāmakṣarāṇāñca deśanyāvyākṛtasya ca /
ramāyāḥ sarvajīvānāṃ muktānāṃ liṅgasaṃyujām // PS_1,3.63 //

samastaliṅgadehānāṃ jaḍāyāḥ prakṛtestathā /
eteṣāmasvatantrāṇāṃ svatantravaśavartinām // PS_1,3.64 //

kālānantyamitau nityaṃ kālajñāna(naṃ)prayojakam /
anityā(anantā)nāṃ jaḍānāṃ ca sūkṣmasthūlaśarīriṇām // PS_1,3.65 //

āyurmāne śarīrāṇāṃ kālajñanaṃ prayojakam /
evaṃ kālagatiṃ jānan kālabhītiṃ tariṣyati // PS_1,3.66 //

ekasminparakāletu ekamaṇḍaṃ jagadguruḥ /
daśāvaraṇasaṃyuktaṃ sṛjatyavati hantyajaḥ // PS_1,3.67 //

naikadājāṇḍabahulaṃ sraṣṭumicchati keśavaḥ /
brahmāṇaṃ garuḍaṃ śeṣam idraṃ prāṇaṃ raviṃ surān // PS_1,3.68 //

ekamekaṃ harirmuktaṃ(kta)parakāle karotyajaḥ /
tathāpyajāṇḍānantānāṃ niyantājāṇḍarūpavān // PS_1,3.69 //

hariḥ tādṛṅmahārūpānantānantāni vai hareḥ /
romāṅkureṣvananteṣu saṃvasantīti hi śrutiḥ // PS_1,3.70 //

tādṛśānantarūpāṇām anantyānantyayogataḥ /
adhaścordhvaṃ cāṣṭadikṣu saṃyuktānāmanantaśaḥ // PS_1,3.71 //

rūpānantyairapūrṇoru deśe pūrṇatanurhariḥ /
atyabhinnorucitsaukhyabalādi guṇavigrahaḥ // PS_1,3.72 //

nirviśeṣaḥ sarvagataḥ sūkṣmasthūlādirūpakaḥ /
samaśaktiḥ samajñānabalādiśubhasadguṇaḥ // PS_1,3.73 //

samādhikavihīnaśca ramayānantarupayā /
sahasvādhīnayā satyāśeṣacijjaḍabhṛddhariḥ // PS_1,3.74 //

svabhinnāyāḥ śriyāḥ bhinnāḥ muktāmaktāsucidguṇaiḥ /
bhinnairnityajaḍaiḥsatyaiḥ bhinnaiḥ jīveśvaraiḥ sadā // PS_1,3.75 //

vibhinno viśvato viṣṇuḥ deśato guṇato vibhuḥ /
anantānantarūpeṇa abhinnobhinnavaddhariḥ // PS_1,3.76 //

pūrṇopi jaḍacidrūpaṃ sṛjatyavati hantyajaḥ // PS_1,3.77 //

iti śrī paratattavanarṇaye prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede tṛtīyo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

sūkṣmaṃ sarvajagadbījaṃ mitaṃ trātaṃ ca viṣṇunā /
pradhānamavyaktamiti yadvadanti manīṣiṇaḥ // PS_1,4.1 //

mahāmāyetyavidyeti prakṛtirmohinīti ca /
triguṇātmakamavyaktaṃ trirūpaṃ tattriśaktimat // PS_1,4.2 //

avidyākāmakarmādi bījamityapi tāṃ viduḥ /
rakṣitaṃ pralaye sṛṣṭā(vevā)vaṇvanantasvarūpavān // PS_1,4.3 //

anādikarmagranthīti bandhobandhakamityapi /
ajāmananyavaśagāṃ kalāṣoḍaśasaṃyutām // PS_1,4.4 //

tīvraduḥkhātmakāṃ nānāyoniprāpakamīritam /
nārikelasamākāraṃ paricchedatrayātmakam // PS_1,4.5 //

mūrdhnicchidrayutaṃ divyaṃ ratnavadbhāsvaraṃ sadā /
viṣṇunā ramayācchannācchidragarbhāvakāśavat // PS_1,4.5 //

sṛṣṭau laye ramā tasya māninī ca nirantaram /
sṛṣṭāveva brahmavāyū sabhāryāvabhimāninau // PS_1,4.7 //

rajaḥsattvatamaḥsaṃjñabhāgatrayasamanvitam /
satvabhāgaḥ śuklavarṇaḥ raktavarṇastu rājasaḥ // PS_1,4.8 //

nīlavarṇastamobhāga iti bhāgatrayātmakaḥ /
jñānakarmendriyakalāḥ rajobhāge vyavasthitāḥ // PS_1,4.9 //

tamobhāgagatāḥ pañcatanmātrāsaṃjñitāḥ kalāḥ /
manaḥ kalā satvabhāgagatā sarvapradhānikā // PS_1,4.10 //

manobuddhirahaṅkāraścittaṃ ceti caturvidham /
kāmakrodhamahālobhamadamātsaryamohakāḥ // PS_1,4.11 //

dveṣāhaṅkāramamakārerṣyasūyābhayādayaḥ /
manodoṣāstadvihīnaṃ manojñānāya sādhanam // PS_1,4.12 //

manaścaturvidhaṃ nityaṃ jaḍaprakṛtigaṃ matam /
tajjanyamapyanityaṃ syāttatra cittaṃ na doṣayuk // PS_1,4.13 //

manaḥ svarṇādyanekārthamapekṣāṃ janayiṣyati /
buddhirniṣiddhabhogcchāṃ sadāsaṃkalpayiṣyati // PS_1,4.14 //

ahaṅkāraḥ pumarthānāṃ ghātakaḥḥ sottamaiḥ saha /
spardhāṃ viṣṇusuradveṣaṃ kalpayatyapi sarvaśaḥ // PS_1,4.15 //

cittaṃ satsādhanagataṃ karoti puruṣaṃ sadā /
satsādhanamahaṅkārakalitaṃ pāpamevahi // PS_1,4.16 //

ahaṅkāravihīnaṃ taccittaṃ vijñānasādhanam /
racite bhārate varṣe yathā mānuṣasattanum // PS_1,4.17 //

labdhvā gurukulāvāsaṃ kṛtvānekasujanmabhiḥ /
kṛtvātmayogyasatkarma labdhasadgurusevayā // PS_1,4.18 //

prasannairupadiṣṭoru sacchāstraśravaṇādibhiḥ /
vṛttijñānapradaṃ tacca vṛttibhaktyādi sādhakam // PS_1,4.19 //

tābhyāṃ svārūpikajñānabhaktirvyaktirbhaviṣyati /
svārūpikaṃ mano nityaṃ tataḥ svārūpikī matiḥ // PS_1,4.20 //

vyaktā bhavati nityā sā bhaktiḥ svārūpikī tathā /
saivānandasvarūpeṇa nityā mukteṣu tiṣṭhati // PS_1,4.21 //

indriyāṇāṃ golakāni dṛśyānyāhuḥ samagraśaḥ /
atīndriyāṇīndriyāṇi jñānakarmamayāni ca // PS_1,4.22 //

śrotratvaṅnetrarasanaghrāṇādyā jñānaśaktayaḥ /
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ sarve karmaśaktayaḥ // PS_1,4.23 //

śrotraṃ śabdagrāhiśabdo dvividhaḥ parikīrtitaḥ /
śabdo dhvanyātmako varṇātmakaśceti tadādimaḥ // PS_1,4.24 //

ahaṅkārātsamudbhūtaḥ ākāśotpattikāraṇaḥ /
dhvanyātmakastu śabdastu prathamaḥ parikīrtitaḥ // PS_1,4.25 //

jñānakarmendriyamanomātrāḥ sūkṣmāhyanādayaḥ /
nityāśca pralaye sṛṣṭāvanityāste prakīrtitāḥ // PS_1,4.26 //

varṇātmakastu yaḥśabdo nityaḥ sarvagato vibhuḥ /
dravyamityeva sarveṣāṃ na guṇaḥ kasyacinmate // PS_1,4.27 //

vedāḥ padādvarṇataśca śabdataḥ svaratastathā /
anādinityāste sarvepyapauruṣeyaguṇotkarāḥ // PS_1,4.28 //

viṣṇormāhātmyavijñaptau satprameye ca sādhakāḥ /
śāstrāṇica purāṇāni pauruṣeyāṇi kṛtsnaśaḥ // PS_1,4.29 //

yathārthāni praṇītāni hariṇātha surarṣibhiḥ /
nityānyevārthato varṇakramayogādanityakāḥ // PS_1,4.30 //

sātvikāni purāṇāni manvādi smṛtayastathā /
yathārtha eva tatroktaṃ grāhyaṃ śrīharitatparaiḥ // PS_1,4.31 //

vārāhaṃ vaiṣṇavaṃ pādmaṃ vāyuproktaṃ ca gāruḍam /
śrīmadbhāgavataṃ caiva sātvikānīti hi śrutiḥ // PS_1,4.32 //

brahmāṇḍaṃ brahmavaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ ca vāmanam /
bhaviṣyaṃ nārasiṃhaṃ ca rājasāni ṣaḍaiva hi // PS_1,4.33 //

mātsyaṃ kaurmyaṃ tathā laiṅgyaṃ śaivaṃ skāndaṃ tathaiva ca /
pāśupatasaṃjñikaṃ ceti tāmasāni vido viduḥ // PS_1,4.34 //

grāhyaṃ sarvaṃ sātvikoktaṃ yojanā bhedatothavā /
vedavedānusāreṣu virodhe 'nyārthakalpanā // PS_1,4.35 //

itarāṇi viruddhāni pralambhabhramajānyapi /
vyāsoktāni purāṇāni sātvikānyapi kṛtsnaśaḥ // PS_1,4.36 //

kvacit kvacit purāṇāni prāyojñānakarāṇyapi /
āsurāveśavaśataḥ tadanyoktānyanantaśaḥ // PS_1,4.37 //

śrotrāgrāhyāṇi santyeva apramāṇāni tānyalam /
paraśuklatrayoktāni nityaṃ viṣṇvājñayaiva tu // PS_1,4.38 //

atipramāṇāni daityāveśājñānādi varjanāt /
badhiratvādayaḥ śrotrṛdoṣāstadvarjitendriyaiḥ(yāḥ) // PS_1,4.39 //

etāni viṣayāṇyāhuḥ śrotavyāni sahasraśaḥ /
śabdadoṣavihīnāni grāhyāṇi manasā saha // PS_1,4.40 //

tatroktānantasuguṇaṃ nirdeṣaṃ jñeyamīśvaram /
gamyaṃ satyaṃ ca sukhacinmayaṃ viṣṇuṃ sanātanam // PS_1,4.41 //

ātmeśvaraṃ hariṃ bhaktyopā(styā)syamuktā bhavanti hi /
kuśāstreṣūktadurmārge heyatā buddhisaṃyutam // PS_1,4.42 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede caturtho 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

jñānendriyāṇi pañcāni pañcakarmendriyāṇi ca /
rajobhāgagatānyeṣu śrotramā(traṃ)dyaṃ viśiṣyate // PS_1,5.1 //

śrāvaṇāsyādyabhaktestu sādhakatvādguṇādhikam /
tvakcarmagolake sarvadehage samu(pāśritā)pasthitā // PS_1,5.2 //

kuṣṭhabhaṅurapāmādyāḥ tvakdoṣāḥ parikīrtitāḥ /
avyaktādi sparśadoṣaśūnyāḥ śītoṣṇapūrvakāḥ // PS_1,5.3 //

sparśāstadviṣayāḥ proktāḥ vāyutejombubhūmayaḥ /
padārthāḥ kecanaguṇāḥ satvagindriyagocarāḥ // PS_1,5.4 //

tvaksparśau prakṛtisthau dvau nityau sthūlāvanityakau /
tajjanyau prākṛtau vāyusaṃśrayau naśvarau matau // PS_1,5.5 //

indriyāṇāntu viṣayāḥ guṇāmātrāḥ prakīrtitāḥ /
jñānātmakānāṃ te sarve dvividhāḥ parikīrtitāḥ // PS_1,5.6 //

viṣṇuvaiṣṇavasevāyai anukūlāḥśubhā matāḥ /
aśubhāḥ pratikūlāśca punaste trividhā matāḥ // PS_1,5.7 //

muktiyogyāśritā nityāḥ nityasṛtiṣu madhyamāḥ /
tamoyogyāśritā nīcāstattadyogyasusādhanaiḥ // PS_1,5.8 //

nīcamadhyottamasthānaprāpakāḥ kramayogataḥ /
jīvasvarūpabhūtāni manomātrendriyāṇi ca // PS_1,5.9 //

tatsvarūpāṇi nityāni uttameṣu śubhānyapi /
uttamā muktiyogyāstu nityabaddhāstu madhyamāḥ // PS_1,5.10 //

adhamāstu tamoyogyāḥ manomātrādayastathā /
svārūpikāścaliṅgasthāḥ anityāḥ sthūladehagāḥ // PS_1,5.11 //

viṣṇoramāyābrahmādi muktānāṃ kramayogataḥ /
manomātrendriyajñānasukhadhairyabalādayaḥ // PS_1,5.12 //

svarūpāṇyevaviṣṇostu nityavyāptāni kṛtsnaśaḥ /
svatantrāṇi svatantrasya (karmāṇi tu)puruṣasya mahātmanaḥ // PS_1,5.13 //

svasvarūpasthitau yasya jñānekarmaṇyapi sphuṭam /
sarvasvarūpaceṣṭāsu parāpekṣā na yasya hi // PS_1,5.14 //

sa svantantra iti proktaḥ sa viṣṇurnetaraḥ kvacit /
avyaktatatkāryamaya dehaśūnyāramāpi hi // PS_1,5.15 //

taccittendriyamātrāstu nityā vyāptā svarūpakā(kāḥ) /
viṣṇvaikavaśagāstasyāḥ haryapekṣāsadasti hi // PS_1,5.16 //

parāpekṣayutatvātsā asvatantrā prakīrtitā /
brahmādimuktāmuktānām asvatantryamanāditaḥ // PS_1,5.17 //

siddhameva svarūpe ca jñāne karmaṇyapi sphuṭam /
nīcānīcasvarūpāṇām uttamottamacetasām // PS_1,5.18 //

prasādataḥ pravṛttirhi jñānabhaktyādi cākhilam /
jñānājñānatamomokṣāḥ nityānityajaḍasya ca // PS_1,5.19 //

notpattināśau jīvānāṃ trividhānāṃ samastaśaḥ /
svarūpaduḥkhadveṣerṣyā cintāsantāpapūrvakāḥ // PS_1,5.20 //

na muktānāṃ dehayogo yāvatteṣāṃ bhayādikam /
bhayādīni ca yogyebhyaḥ uttameṣvalpameva ca // PS_1,5.21 //

jñānaṃ muktirayogyasya na ca svapnepi dṛśyate /
svarūpājñānatamasī yogyānāṃ na kadācana // PS_1,5.22 //

sṛṣṭiṃ sthitiṃ saṃhṛtiṃ ca niyatiṃ jagatosya tu /
jñānājñāne tamomokṣau viṣṇunaiva vido viduḥ // PS_1,5.23 //

brahmādīnāṃ svarūpantu atyantāṇutamaṃ matam /
tadindriyāṇi sūkṣmāṇi sūkṣmāṇyeva sthirāṇi tu // PS_1,5.24 //

cakṣurgolakagaṃ netraṃ rūpagrāhyamatīndriyam /
nityamavyaktagaṃ sthūlamanityaṃ janyamakṣi ca // PS_1,5.25 //

svarūpanetrakalitaṃ nityānitye akṣiṇī ubhe /
jñānaprade sākṣisaṃjñe sarvasvārūpakendriyam // PS_1,5.26 //

uktānāṃ vakṣyamāṇānām indriyāṇāṃ samagraśaḥ /
svārūpendriyasāhāyyaṃ vinā śaktirnavidyate // PS_1,5.27 //

vṛddhiṃ hāniṃ ca labhate guṇairdeṣaiḥ svarūpataḥ /
sākṣīndriyantu yogyānāṃ svottamadrohatāṃ vinā // PS_1,5.28 //

tatrāpīṣatkutaścittu tatsarvaṃ kuṇṭhitaṃ bhavet /
paṭalaṃ kāmilā kācaḥ pratidīdhiti saṅgatiḥ // PS_1,5.29 //

netrarogaṃ vraṇādyāśca paityapratihatāstathā /
akṣibhramaṇaśaityādyāḥ netradoṣāḥ prakīrtitāḥ // PS_1,5.30 //

ārasthatvaṃ dūragatvaṃ saukṣmaṃ ca vyavadhānataḥ /
sthitiḥ samānābhighātaḥ arthadoṣāḥ prakīrtitāḥ // PS_1,5.31 //

nirdeṣaviṣayā ye ca nirdeṣekṣaṇagocarāḥ /
śuklaṃ raktaṃ śvetapītaharitādīni kṛtsnaśaḥ // PS_1,5.32 //

citrādīni svarūpāṇi cakṣuṣo viṣayāṇi ca /
udbhūtarūpasaṃyuktāḥ tejovārbhūmayātmakā // PS_1,5.33 //

cakṣuṣo viṣayāḥ proktāḥ kecitsūryodayo 'marāḥ /
jihvā golakagaṃ prāhuḥ rasanendriyamuttamam // PS_1,5.34 //

atīndriyamarucyādyāstaddhoṣāsphoṭakādayaḥ /
kaṣāyaśca kaṭustiktaḥ lavaṇo madhurāmlakau // PS_1,5.35 //

tathā citrarasaśceti rasanendriyagocarāḥ /
doṣahīnasya ca rasajñānaṃ janayati sphuṭam // PS_1,5.36 //

jñānaṃ janayati kṣipraṃ prākṛtaṃprakṛtisthitam /
duṣṭā paryuṣitā yāmahīnā pūtiyutā rasāḥ // PS_1,5.37 //

sadoṣā rasasambandhe rasanā jñānadā na hi /
bhūmayāṃmayā arthāḥ rasanendriyagocarāḥ // PS_1,5.38 //

ghrāṇagolakagaṃ proktaṃ nāsikendriyamūrjitam /
pīnasādyāḥ ghrāṇadoṣāḥ gandhagrāhendriyaṃ matam // PS_1,5.39 //

vyāmiśrādyāḥ doṣabhāgāḥ gandhadoṣāḥ prakīrtitāḥ /
vaktragolakagaṃ proktaṃ vāgindriyamatīndriyam // PS_1,5.40 //

nityānityavacāṃstasya satyāsatyavacāṃsi ca /
vacāṃsi yuktāyuktāni gīrvāṇaprākṛtāni ca // PS_1,5.41 //

mūkatvādi mahādoṣahīnavāggocarāṇi ca /
gadgadatvāspaṣṭatādyāḥ vāgdoṣāḥ parikīrtitāḥ // PS_1,5.42 //

hastagolakagaṃ prāhuḥ pāṇīndriyamatīndriyam /
vyaṅgulatvādayastasya doṣāḥ nirdeṣāmindriyam // PS_1,5.43 //

gṛhṇātī(va)ha paratrāpi yaddhitaḥ svātmanaḥ sadā /
bhūmayāratnahemādyā bahvarthā viṣayāmatāḥ // PS_1,5.44 //

aśmayāśca tathābhāvāḥ hastayorviṣayāmatāḥ /
kaṇṭakocchiṣṭapāṣāṇavṛścikādyā aniṣṭadāḥ // PS_1,5.45 //

heyā arthāśca hastābhyāṃ parityājyāḥ sadā matāḥ /
sāniṣṭadaṃ hitakaraṃ hastayorhitadaṃ matam // PS_1,5.46 //

aṅghrigolakagaṃ prāhuḥ pādendriyamalaṃ budhāḥ /
paṅgutvādyāḥ aṅghridoṣāḥ nirdeṣagatisādhanam // PS_1,5.47 //

svārūpigaṃ prakṛtigaṃ prākṛtaṃ trividhaṃ matam /
yenendriyeṇa yatkarmakriyate sādhubhiḥsadā // PS_1,5.48 //

tattasya viṣayaḥ proktaḥ tannāmendriya gocaram /
pakvāpakvaṃ ca bhuktaṃ ca vātaṃ jīrṇaṃ ca kukṣigam // PS_1,5.49 //

kālena viparītantu śakṛdityucyate budhaiḥ /
tādṛgarthotsargasaṃjño pāyorviṣayamīritam // PS_1,5.50 //

bhagandharādayo mūlavraṇādyāḥ pāyusaṃsthitāḥ /
doṣāḥ nirodhātisārāḥ pāyorna yadi kāryakṛt // PS_1,5.51 //

strīpuṃsorbhagameḍhrādi golakasthaṃ hyatīndriyam /
upasthaśiśnasaṃjñe dve indriye doṣavarjite // PS_1,5.52 //

ratyutsṛtau prabhavataḥ asṛkśuklāśrayau matau /
mehavraṇādyāḥ taddhoṣāḥ nirdeṣaṃ svārthasādhakam // PS_1,5.53 //

prakṛtaṃ prākṛtaṃ caiva svarūpendriya saṃyutam /
arthakriyākāri taddhi nānyathā bhavati dhruvam // PS_1,5.54 //

jñānendriyāṇi pañcāpi pañcakarmendriyāṇi ca /
rajaḥ paricchedagāni bhinnaśaktiyutāni ca // PS_1,5.55 //

jñānendriyāṇāṃ viṣayāḥ kramācchabdādayomatāḥ /
śabdasparśārūparasagandhāste ca guṇāmatāḥ // PS_1,5.56 //

mātrātamaḥ pariccheda pañcabhūtāntarāmatāḥ /
bhūtāni mātrā garbheṣu līnāhurmanīṣiṇaḥ // PS_1,5.57 //

bhāvarūpājñānagataṃ pañcakaṃ guṇagarbhakam /
mātrāsu līnabhūteṣu saṃsthitaṃ bhāvapañcakam // PS_1,5.58 //

tamomohamahāmohatāmiśrāndhatāmisrakāḥ /
tamaḥ śabdagataṃ prāhuḥ mohaḥ sparśagato mataḥ // PS_1,5.59 //

mahāmoho rūpagataḥ tāmiśro rasagomataḥ /
gandhe andhatāmisrākhyasta ete bhāvarūpakāḥ // PS_1,5.60 //

etāni prakṛtisthāni nityāṇyaṇutarāṇi ca /
sthūlāni bhūtavyaktāni anityānyāmananti hi // PS_1,5.61 //

jīvasvarūpaṃ naivate tadvibhinnaṃ liṅgadehagam /
jīvasvarūpavijñānācchādakaṃ parikīrtitam // PS_1,5.62 //

tatsādhanādvyañjamānasvarūpajñānabādhakam /
tamaḥ svarūpajñānasya viparītapravartakam // PS_1,5.63 //

yo mohaḥ sa upadeśepi mahāmoho 'nivartayet /
vidveṣakāraṇaṃ prāhuḥ tāmiśramupadeṣṭṛṣu // PS_1,5.64 //

kuyuktibhiḥ kvāgamyaiśca gāḍhājñānaikasādhanam /
andhatāmiśrasaṃjñākhyam anādyajñānamīritam // PS_1,5.65 //

anādikālamārabhyānantānantāṇumātrakāḥ /
keśādyāyutatulyālpasvarūpāhyātmagocarāḥ // PS_1,5.66 //

tattatsvarūpakākāra hariṇābimbarūpiṇā /
rakṣitāḥ pralaye sṛṣṭā nityaṃ tadanapāyinā // PS_1,5.67 //

etatkalpādibhāvīnāṃ tattakalpeṣu vai kramāt /
sṛjyāḥ vilakṣaṇāstulyāḥ atulyāstrividhātmakāḥ // PS_1,5.68 //

jīvāḥ anāditaḥ sarvepyasvatantrā ramāvaśāḥ /
prakṛtyātmakaliṅgena baddhāḥ śrīharikukṣigāḥ // PS_1,5.69 //

laye sṛṣṭau hariḥsṛṣṭāḥ aṇḍādbahirathāntare /
sātvikānīcamadhyāśca antaḥ sṛjyā atātvikāḥ // PS_1,5.70 //

niraṃśāmartyagandharvapūrvāḥ sarve tṛṇāntikāḥ /
yogyā nityasṛtisthāśca tamo yogyāśca kṛtsnaśaḥ // PS_1,5.71 //

sarvepi liṅgasambaddhā ye te jīvā na cānyathā /
tepi pūrvānantakālpeṣvevaṃ svocita sādhanaiḥ // PS_1,5.72 //

muktāḥ madhyāstamaḥ prāptāḥ santi śrīharigarbhagāḥ /
naiṣāṃ kvāpi kvacitpūrtirbhavitā niyamāddhareḥ // PS_1,5.73 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede pañcamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

niḥśeṣato rātrimāne vyatītetvaharāga(di)me /
kṣaṇe taṃ viśvasṛksraṣṭumicchāṃ cakre 'khila(svayaṃ)prabhuḥ // PS_1,6.1 //

tataḥ svagarbhagān jīvān liṅgamuktān vineśvaraḥ /
prakṛtyātmakaliṅgena śarīreṇāvṛtāstridhā // PS_1,6.2 //

vibhinnānāṃ stamasān śuddharājasān sātvikān prabhuḥ /
svodarasthān samudhṛtyasṛjyān puruṣanāmakaḥ // PS_1,6.3 //

prādāt savāsudevākhyo sarvān jīvān jagatprabhuḥ /
naiva sṛṣṭistu muktānāṃ baddhānāṃ na hi sarvaśaḥ // PS_1,6.4 //

sṛṣṭiruktāyuktaḥ saṃkhyā niyamāt sṛṣṭirucyate /
sṛṣṭiḥ saṃkhyā niyamataḥ tātvikātātvikeṣu ca // PS_1,6.5 //

niraṃśeṣu na saṃkhyāsti bahutvātvādbahudhaiva sā /
brahmatvayogyā ṛjavo nāmato 'nantaśo gaṇāḥ // PS_1,6.6 //

teṣu pūrvānantakalpaiḥ muktāḥ santi hyanantaśaḥ /
liṅgabaddhā apyanantānantaśaḥ santi garbhagāḥ // PS_1,6.7 //

haresteṣāṃ sarvaśopi teṣu sṛjyāstu kecana /
ṛjvādi tātvikāḥsarve anādito hyaparokṣiṇaḥ // PS_1,6.8 //

sāmānyato viśeṣeṇa svasvayogyāparokṣiṇaḥ /
kḷptakālocitamahāsādhanena bhavanti hi // PS_1,6.9 //

yatanti hyaparokṣārtham ṛjavo śatasaṃmitāḥ /
pūrvāparokṣiṇaste ca śatasaṃkhyāmitāḥ sadā // PS_1,6.10 //

anantavedoktaguṇopāsanāyāṃ hareḥ sadā /
yatanti tepi kramaśo hyupāsītaguṇoccayāḥ // PS_1,6.11 //

bhavanti vedhāḥ sampūrṇasadguṇopāstimāniha /
kāle mukto bhavatyeva mucyate naikadaiva hi // PS_1,6.12 //

evañca brahmamānena kalpadviśatakena ca /
pūrṇaśaktiḥ pūrṇaguṇopāstiḥ muktā bhavatyalam // PS_1,6.13 //

mukteḥ pūrvakṣaṇe bhogyasuprārabdhakṣayepi ca /
evamevottaratrāpi saṃkhyā niyamataḥ surāḥ // PS_1,6.14 //

mucyante tātvikā vakṣyamāṇaiḥ kalpairajasya tu /
dvipañcāśatkalpamitāḥ śeṣādyāstu sabhāryakāḥ // PS_1,6.15 //

viṃśatkalpamitāstvindrajīvāḥ dvinavakalpakāḥ /
ahaṃprāṇapadārhaśca gurvādyādvyaṣṭakalpakāḥ // PS_1,6.16 //

pravāhastu dviṣaṭkalpaiḥ sūryādyāḥ daśakalpakāḥ /
mitrādīnāṃ ca navabhistūkta śeṣagaṇasya tu // PS_1,6.17 //

aṣṭabhiḥ saptabhiḥ kalpaiḥ sanakādi gaṇasya tu /
ṣaḍbhiḥ parjanyamārabhya puṣkarāntagaṇasya vai // PS_1,6.18 //

aparokṣataḥ karmadevāḥ pañcakalpāparokṣiṇaḥ /
caturbhirājānajānāntu sārdhakalpatrayeṇa tu // PS_1,6.19 //

kṛṣṇāṅgasaṅgagopīnāṃ tribhiḥ pitṛgaṇasya tu /
gandharvāṇāntu kalpābhyāṃ martyānāṃ tu tathaikataḥ // PS_1,6.20 //

ardhakalpaṃ tṛṇāntānāṃ yogyānāṃ haridarśane /
niyamo 'yaṃsarvakalpeṣvevameva na cānyathā // PS_1,6.21 //

klpasaṃkhyā brahmamānādvijñeyā yogyacetanaiḥ /
asurāṇāṃ tamaḥprāptiḥ brahmaṇo dinakalpataḥ // PS_1,6.22 //

bhavatyeva jagaddhāturājñayetthaṃ sadaiva tu /
indrādipuṣkarāntānāṃ guṇopāsanayocitaiḥ // PS_1,6.23 //

proktaiḥ kalpairvimucyante tāvatkalpaistu sādhanam /
tatpūrvamaparokṣasya kartavyamiti niścayaḥ // PS_1,6.24 //

aṇḍāntarāle padmotthabrahmā yāvaddhi tiṣṭhati /
tāvatsaṃvatsaragatapratipratidineṣvapi // PS_1,6.25 //

sāṃśā atātvikāḥ sarve saṃkhyayā vakṣyamāṇayā /
mitāstu pratikalpe 'pi padasthā hyaparokṣiṇaḥ // PS_1,6.26 //

urvaśyādyāpsarasaḥ śatāntāṃś cāṣṭasaṃkhyayā /
mitā ājānajaistulyāḥ karmadevaiḥ samāḥ parāḥ // PS_1,6.27 //

śataṃ pitṝṇāṃ saptaiva teṣūrvaśyādibhiḥ samāḥ /
anye ājānajebhyastu nyūnāstebhyo 'varāḥ kramāt // PS_1,6.28 //

gandharvāstu śataṃ teṣu aṣṭau tulyāstu karmajaiḥ /
śatakoṭimitāḥ sarve ṛṣayo viṃśaduttamāḥ // PS_1,6.29 //

ṛṣīṇāṃ ca śataṃ karmadevaistalyamudīritam /
haryāveśāśca tanmadhye viṃśadīṣadguṇottamāḥ // PS_1,6.30 //

teṣveva tātvikāścāṣṭau śatakaṃ karmajaiḥ samam /
tadanye 'jānajebhyastu tulyā agnisutā api // PS_1,6.31 //

dvyaṣṭausahasrāṇiśatantriṃśaccāraṇarakṣasām /
sādhyasiddhāstathānyāstu saptatiḥ sarvajātiṣu // PS_1,6.32 //

ājānajāstesvanyūnaṃ pitṛgandharvasaṃyutāḥ /
pratīkālambanāḥ sāṃśāḥ niraṃśāstu tato 'varāḥ // PS_1,6.33 //

pratīkālambanasteṣu śreṣṭhāḥ mānuṣagāyakāḥ /
tato nyūnāstu rājāno martyoccāstu tato 'dhamāḥ // PS_1,6.34 //

martyagandharvarāśyādi sarvajīvagaṇeṣvapi /
ye muktiyogyāste sarve pratīkasthāvalambinaḥ // PS_1,6.35 //

niraṃśā aparokṣātprāk ūrdhvamapyaṇḍa eva hi /
sṛjyānūrdhvaṃ yathā sāṃśāḥ aparokṣavivarjitāḥ // PS_1,6.36 //

aparokṣiṇāntu sāṃśānāṃ tātvikairbhinnacetasām/ atātvikānāṃ karmādi suragandharvamānuṣām // PS_1,6.37 //

etāvadantajīvānāṃ sūkṣmāptiraniruddhataḥ /
ajotpatteḥ purājāṇḍe sthūlāptiriti niścayaḥ // PS_1,6.38 //

tātvikānāṃ bahiścāṇḍāt sūkṣmasthūlāptiriṣyate /
asaṃsṛṣṭaśarīrāste 'ṇḍotpatteḥ purāḥsurāḥ // PS_1,6.39 //

aṇḍāntarāle sarve 'pi saṃsṛṣṭāḥ sthūladehakāḥ /
laye sarve liṅgabaddhāḥ śūnyakukṣā vasanti hi // PS_1,6.40 //

teṣu muktetare saṃkhyā niyamātsṛṣṭisaṃmatāḥ /
ye ca tānnikhilānvāsudevaḥ sraṣṭumupākramat // PS_1,6.41 //

jaḍākhyā prakṛtiḥ sarvajīvānāṃ liṅgarūpiṇī /
prakṛtergarbhagā jīvāḥ liṅgadehayutā matāḥ // PS_1,6.42 //

anādikālamārabhya jīvāḥ saṃsṛtibandhagāḥ /
tatra pūrvānantakalpe jīvāḥ satsādhanena ca // PS_1,6.43 //

miśreṇa viparītena jñānenātyaktabandhanāḥ /
jīvāśca trividhā āsan śatakoṭisahasraśaḥ // PS_1,6.44 //

sṛjyeṣu liṅgabaddheṣu pūrvasṛjyaścaturmukhaḥ /
na caikakāle sarveṣāṃ sṛṣṭiḥ sā kālabhedataḥ // PS_1,6.45 //

bhavatyataḥ pūrvajātāḥ uttamānye tato 'varāḥ /
layākhya parakālānte vyatīte sṛṣṭisaṃmate // PS_1,6.46 //

parakālādime 'jasya sṛṣṭiranyasya kālataḥ /
brahmaṇaḥ sṛṣṭitaḥ paścādvāyoḥ sṛṣṭiḥ śatābdataḥ // PS_1,6.47 //

tataḥ śatābdato vāṇyāḥ bhāratyāstacchatābdataḥ /
tataḥ sahasrābdataśca sṛṣṭistu vipaśeṣayoḥ // PS_1,6.48 //

nīlādīnāṃ sahasraśca vatsaraistāvatā punaḥ /
vāruṇyāderdaśasāhasrābdatastu tataḥ param // PS_1,6.49 //

sṛṣṭirindrasya kāmasyāpyayutābdāstathāpare /
sṛṣṭāsyurhariṇā ye ca nīcāste 'nuttamottamaiḥ // PS_1,6.50 //

puṣkarāntāstātvikāśca tathaivātātvikāḥ pare /
niraṃśā nityabaddhāśca tamoyogyāśca rākṣasāḥ // PS_1,6.51 //

ayutābdāddhevamānāt pūrvapūrvavyavasthayā /
sṛṣṭirbhavati sā sūkṣmasthūlabhedādvidhā matā // PS_1,6.52 //

tātvikānāṃ padasthānāṃ sarveṣāmaparokṣiṇām /
aṇḍātpūrvaiva bhavati tadanyeṣāṃ tadantare // PS_1,6.53 //

aṇḍādbahirathāṇḍāntarjāyamānajanasya tu /
pūrvoktakālaniyamātsṛṣṭiḥ jñeyā yathākramam // PS_1,6.54 //

liṅgabaddhasya tu yadā sūkṣmadehāptiriṣyate /
tataḥ pūrvakṣaṇe liṅge guṇavaiṣamyamiṣyate // PS_1,6.55 //

liṅgadehasya madhyastho rajobhāgaḥ prakīrtitaḥ /
bhūrnāmakendirā tatra ceṣṭakā tasya māninī // PS_1,6.56 //

satvabhāgaspṛṣṭarajaḥ pārśvagā rājasāṇavaḥ /
daśapralayakāle tu bhūmyā satvasya pārśvagāḥ // PS_1,6.57 //

bhavanti layakālānte tatra tiṣṭhanti sarvaśaḥ /
rājasāṇuḥ sātvikāṃśagatastvekaikaśaḥ pṛthak // PS_1,6.58 //

daśaiva tādṛśā ete militā dvādaśāṇavaḥ /
sātvikeṣu śatamitān raktavarṇān karotyalam // PS_1,6.59 //

svabhāvataḥsatvabhāgāḥ śuklāste satvasaṃsthitāḥ /
raktāsahasrasaṃkhyākāḥ daśabhīrājasāṇubhiḥ // PS_1,6.60 //

bhavanti ca rajaḥ spṛṣṭāḥ satvapārśvagatā laye /
evameko rājasāṇuḥ rājasāṃśāpasavyagam // PS_1,6.61 //

tāmasāṃśa bhuvānītaḥ svaśatāṃśantu tāmasam /
atyalpaṃ nīlavarṇaṃ te raktoraktī karotyalam // PS_1,6.62 //

ekaḥ śuddho rājasāṃśaḥ paricchede tu rājase /
madhye tiṣṭhantyapi laye rājasāṇu samā ime // PS_1,6.63 //

tamaḥ paricchedagatāḥ tāmasāṇustu yādṛśāḥ /
laye satvaparicchedapārśvagā rājasāṇavaḥ // PS_1,6.64 //

tāmasāstādṛśā ete militā dvādaśāṇavaḥ /
rājasā tāmasātyalpa paramāṇu pramāṇataḥ // PS_1,6.65 //

adhikaṃ guṇitāstatra śatadvādaśasaṃmitāḥ /
daśarājasasaṃyukta sahasrasātvikāṇavaḥ // PS_1,6.66 //

lakṣābhavanti kāryopayuktā ete bhavanti hi /
tāmasāttu paricchedādviguṇo rājasasmṛtaḥ // PS_1,6.67 //

rājasāttu paricchedā dviguṇaḥsātvikaḥ smṛtaḥ /
ekaikasmanparicchedepyanantāḥ paramāṇavaḥ // PS_1,6.68 //

santi tatra niyantājo viṣṇubrahmaśivātmakaḥ /
nārāyaṇonantaguṇaḥ śrī strīrūpābhimāninī // PS_1,6.69 //

jaḍāyāṃ prakṛtau cāpi liṅgadehe tathaiva ca /
santyānantāṇavasteṣu pūrvoktāḥ kāryasādhakāḥ // PS_1,6.70 //

satvaṅgatā rājasāṃśāḥ laye rājasasātvikān /
vadanti tāmasagataṃ rajorājasatāmasam // PS_1,6.71 //

rajaḥ paricchedagataṃ santo rājasatāmasam /
vadantyeva laye yogo bhavati śrīharīcchayā // PS_1,6.72 //

sāmyāvasthāṃ budhāḥ prāhuḥ etāṃ prakṛtiliṅgayoḥ // PS_1,6.73 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

nārīkelaphalākāro liṅgadehastrivṛnmataḥ /
mūrdhnicchidrayuto garbhāvakāśakalitaḥ sadā // PS_1,7.1 //

antarnibaddhā jīvāste trividhā api mocane /
na śaktaḥ ramayāścanna mūrdhnicchidrāvasantyalam // PS_1,7.2 //

duḥkhaspṛṣṭā liṅgabaddhāḥ duḥkhāspṛṣṭā ramaiva hi /
yasmannakāle yasya sūkṣmaḥ nāśo bhavati viṣṇunā // PS_1,7.3 //

aniruddhena tannīca kramatonḍāntare bahiḥ /
taduttarakṣaṇe liṅgadehe ca guṇasāmyatā // PS_1,7.4 //

bhūmyākṛtā bhavati sā (svarūpajñānarūpiṇī)jīvānāṃ jñānarodhinī /
svārūpikajñānasukhe prayatnecchāḥ satāṃ laye // PS_1,7.5 //

ruddhā bhavanti sāmye tu vaiṣamye vyaktimañjasā /
yāntyavasthādvayaṃ liṅge laye sṛṣṭau kramātkila // PS_1,7.6 //

kṣaṇakṣaṇena bhramatāṃ sa tāṃ savyena cānyathā /
bhramatāṃ liṅgadehasthaguṇatrayasuyogataḥ // PS_1,7.7 //

sṛṣṭikāle tridhābhinnā jīvānāṃ buddhiriṣyate /
sātvikī rājasī ceti tāmasīti samastaśaḥ // PS_1,7.8 //

yogyānāṃ sātvikībuddhiḥ bahulā anye 'lpake mate /
madhyamānāntu jīvānāṃ rājasī tāmasī matiḥ // PS_1,7.9 //

kramātbahutare 'nyetu svalpamātre bhaviṣyataḥ /
pañcamātrāgatājñānapañcakaṃ liṅgadehagam // PS_1,7.10 //

anādyajñānamuddiṣṭaṃ bāhyamasvārūpikaṃ tu tat /
sākṣīndriyāṇāṃ (tamasā)manasā yoge taddhi bhaviṣyati // PS_1,7.11 //

sākṣīndriyāṇāṃ satvasthamanasā saṅgamo yadi /
bāhyā svārūpikañjñānaṃ trividhānāṃ citāmiha // PS_1,7.12 //

sākṣīndriyāṇāṃ rajasā manasā saṅgamo yadi /
bāhyamasvārūpikaṃ ca kāmakrodhādikaṃ ca yat // PS_1,7.13 //

anādikāmo jīvānāṃ trividhānāṃ bhaviṣyati /
rajaḥ paricchedagatāḥ jñānendriyakalāḥ yadi // PS_1,7.14 //

sākṣīndriyayutābāhyaśabdādīcchā bhaviṣyati /
anādikāmaḥsā proktā trividhānāṃ citāmiha // PS_1,7.15 //

rajaḥ paricchedagatāḥ karmendriyakalāḥ yadi /
sākṣīndriyutāḥ karmajanayantyapyanādikam // PS_1,7.16 //

bāhyaliṅgagataṃ karma na tu svārūpikaṃ matam /
anādyavidyākāmau cānādi karma ca liṅgagam // PS_1,7.17 //

madīyamitimatvā tu baddho bhavati cetanaḥ /
kālena bhārate varṣe labdhajanmāpi mānuṣam // PS_1,7.18 //

brāhmaṇyaṃ sadguroḥ saṅgaṃ bhaktijñānedhigamya ca /
prasādāt śrīhareḥ karma devatānāmathāntare // PS_1,7.19 //

aṇḍādbahistātvikānāṃ vaikuṇṭhaparighālaye /
aṇḍakharparasaṃspṛṣṭa śrībhāgevā harīcchayā // PS_1,7.20 //

parāntyavṛttiparitaḥ sthitevāri nimajya ca /
abhivyaktasvarūpāṇāṃ satāṃ liṅgaviparyaye // PS_1,7.21 //

harīramāsurādveṣādbhārate martyajanmani /
duḥsaṅgavṛddhāt aṇḍāntarliṅgadehasya nāśane // PS_1,7.22 //

sativāyorgadāghātādasatāṃ kālayogataḥ /
anādyavidyākāmau cānādikarmāpi naśyati // PS_1,7.23 //

ato bāhyaṃ na svarūpā avidyādyāḥ prakīrtitāḥ /
jñānājñāne svarūpasthe nitye naiva ca naśvare // PS_1,7.24 //

anādyavidyākāmādyāḥ sāmyāvasthā yadā bhavet/ tadā jīvasya sarvasya na bhavanti kadācana // PS_1,7.25 //

rājasāṇuśatāṃśābhāḥ dviṣaṭkāstāmasāṇavaḥ /
laye teṣu rajasyekaḥ satvapārśvagatādaśa // PS_1,7.26 //

bhavantyekastamo madhye saṃsthito bhavati dhruvam /
rajogatoṇustamasaḥ sato dviguṇarājasam // PS_1,7.27 //

rājasāṇuśatāṃśābhāḥ satvagāstāmasāṇavaḥ /
daśāpidaśatotkṛṣṭānsātvikāṇūn laye dhruvam // PS_1,7.28 //

nīlīkurvantyevameṣā sāmyāvasthā prakīrtitā /
tāmasī rājasī ceti sāmyāvasthā dvidhā matā // PS_1,7.29 //

sāmyāvasthā sātvike tu na kvāpi kila vidyate /
dvābhyāntu sāmyavasthābhyāṃ liṅgastābhyāṃ janasya tu // PS_1,7.30 //

laye sarvasya tāṃ nidrāṃ nāśaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ /
yadā yogecchoparamaḥ tadā jñāpayati prabhuḥ // PS_1,7.31 //

ayogyecchā prayatnādi karturāśāṃ chinatti ca /
vaiṣamye sati liṅge tu jananecchā hi jāyate // PS_1,7.32 //

yadecchā jāyate jantostadā sṛjati taṃ prabhuḥ /
sṛjyānāṃ sarvajīvānāṃ aṇḍādbahi rathāntare // PS_1,7.33 //

naikadā viṣamāvasthā hyajādīnāṃ kramādbhavet /
vyutkramātpūrvamānena aṇḍāntarbahireva ca // PS_1,7.34 //

sāmyāvasthā ca nīcānāṃ prākpaścāduttamasya ca /
laye satvapraviṣṭā ye daśate rājasāṇavaḥ // PS_1,7.35 //

svaśatādhikasatvasthaparamāṇu samanvitāḥ /
sṛṣṭikāle śriyānunnā rajo bhāgaṃ viśanti hi // PS_1,7.36 //

tamaḥ paricchedagata rājasāṇurlaye tu yaḥ /
svaśatāṃśaṃ tāmasāṇuṃ gṛhītvā durgayeritaḥ // PS_1,7.37 //

rajobhāgaṃ praviśanti sṛṣṭikāle samāgate /
laye rajobhāgamadhyagatoṇū rājasasya yaḥ // PS_1,7.38 //

rajo madhye vyaktimeti sṛṣṭikāla upāgate /
prakṛtau liṅgadeho 'pi evaṃ yadi guṇasthitiḥ // PS_1,7.39 //

sāmyāvasthāṃ jaguḥ prājñāḥ tayā sṛṣṭirbhaviṣyati /
laye satvapraviṣṭhā ye daśaitattāmasāṇavaḥ // PS_1,7.40 //

rājasāṇu śatāṃśābhāḥ sātvikaiḥ svasamāṇubhiḥ /
yuktāstāmasa bhāgaṃ hi viśanti śrīsamīritāḥ // PS_1,7.41 //

rajoviṣṭastāmasāṇuḥ pūrvāṇu(satveṇa)tulitaḥ svayam /
svato(satvācca) dviguṇenaiva saṃyukto rājasāṇunā // PS_1,7.42 //

tatra sthitvā laye bhūyaḥ sṛṣṭikāla upāgate /
bhuvānunnaḥ tamobhāgaṃ viśanti śrīharīcchayā // PS_1,7.43 //

ekaśuddhastāmasāṇuḥ pūrvaistāmasasātvikaiḥ /
daśābhiścaikatamasā tathā rājasatāmasam // PS_1,7.44 //

prāpyasaṃmilitāḥsarve tamo vaiṣamyanāmakam /
sahasrasātvikāṇubhyaḥ daśarājasakāṇubhiḥ // PS_1,7.45 //

śuddhena rajasaikena rajasāyukta tāmasaḥ /
aṇuryadaikībhavati rajo vaiṣamya ucyate // PS_1,7.46 //

rajo vaiṣamyataḥ sṛṣṭiḥ tamo vaiṣamyato layaḥ // PS_1,7.47 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede saptamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

vyatīte layakāle tu sṛṣṭikāla upāgate /
parakālādimādau tu puruṣaḥ sarvacetanān // PS_1,8.1 //

vāsudeverpayalliṅgabaddhān jīvān (sṛjyān)vilakṣaṇān /
tāratamyayutān svayogyatāṃ kalitāṃśca saḥ // PS_1,8.2 //

svasvocitamahāyatnābhimukhān svasvakarmaṇā /
janmalābhocitān vāsudevasthān vīkṣya cintayan // PS_1,8.3 //

sṛṣṭikālādyanimiṣasūkṣmadehocitaṃ hyajām /
liṅgabaddhantu tatpūrvakṣaṇavaiṣamyasaṃgataḥ // PS_1,8.4 //

ekaṃ gṛhītvānyajīvān prādāt saṅkarṣaṇo vibhuḥ /
sa vāyumekaṃ liṅge taṃ gṛhītvānyān sucetanān // PS_1,8.5 //

pradyumro 'dāttayorbhārye sa gṛhītvā saliṅgake /
tadanyāntātvikān sarvapadasthān bhāvitātvikān // PS_1,8.6 //

vyaktāparokṣiṇaḥ saṃkhyā niyamāt sūkṣmayogataḥ /
sraṣṭuṃ prādāt sacarame aniruddho 'khileśvaraḥ // PS_1,8.7 //

vāsudevo viriñcasya liṅgadehaṃ vyacālayat /
tattaliṅgadehasthatriguṇebhyastribindavaḥ // PS_1,8.8 //

nyapatan tatra yobinduḥ sātvikaḥ sa tu nirmalaḥ / / rajo vaiṣamyasaṃyukta rajobindustathāpatat // PS_1,8.9 //

tamo vaiṣamyakalitastamobindurabhūttataḥ /
rajobindugato viṣṇūrajovaiṣamyamūrjitam // PS_1,8.10 //

pṛthaksthāpya rajobinduṃ śuddhaṃ cakre jagadguruḥ /
tamobindugatodevaḥ tamovaiṣamyamutkaṭam // PS_1,8.11 //

samudhṛtya pṛthaksthāpya taṃ binduṃ śuddhamātanot /
tato māyā prārthitaḥ san vāsudevastadādimaḥ // PS_1,8.12 //

tadrajoguṇavaiṣamyaliṅgabaddhamajaṃ vibhuḥ /
ajasya sūkṣmadehāptyai rajovaiṣamyamūrjitam // PS_1,8.13 //

nikṣipya ca nigīryeśomāyāyāṃ mahadāhvayam /
sūkṣmarūpaṃ tu tadvīryaṃ prākṛtaṃ prākṣipaddhariḥ // PS_1,8.14 //

tatra sā suṣuve sūkṣmadehavantamajaṃ vibhum /
guṇatrayāṇavaḥ pūrvaṃ sāṃkhyā niyamataḥ sthitāḥ // PS_1,8.15 //

yāvantaste sadā nityāḥ teṣāṃ nāśo na vidyate /
tatra satvāṇavaḥ sarve daśadhopacitāḥ sadā // PS_1,8.16 //

bhavanti rājasāstāmasāṇavaḥ pādamātrataḥ /
bhavantyupacitā vāyusarasvatyādi sūkṣmagāḥ // PS_1,8.17 //

satvādayastu daśadhā ūrjitāḥsambhavanti hi /
trṛṇādīnāṃ sūkṣmagatānadhikāḥ prabhavanti hi // PS_1,8.18 //

satvāṇavo rājasāśca tāmasāhyaṇavaśca ye /
ṛjūnāṃ sūkṣmagāḥ pādopacitāḥ prabhavanti hi // PS_1,8.19 //

sāṃśāḥsarveṣu sāṃśeṣu sūkṣmadeheṣu kṛtsnaśaḥ /
satvāṇavo daśādhikyaṃ yāntyevopacitau satām // PS_1,8.20 //

rajastamāṇavastūcceṣvalpanīceṣu cādhikāḥ /
tadrajoguṇavaiṣamyamādāyādyānujaḥ svayam // PS_1,8.21 //

sarveṣāṃ sūkṣmadehānāṃ ante vasati nāśakṛt /
satvaṃrajastamaḥ sṛṣṭaṃ viṣṇubrahmaśivātmakam // PS_1,8.22 //

śrībhūdurgāpatirviśvataijasaprājñanāmakāḥ /
śuklaraktātmikānīlā ādāyānantarūpakaḥ // PS_1,8.23 //

tattatsūkṣmaśarīrasthasthānatrayagato hariḥ /
tadā hyavasthā tritayaṃ tadviśeṣādime sukham // PS_1,8.24 //

ekonaviṃśatimukhau viśvataijasanāmakau /
savyāpasavyagānyevaṃ puruṣāsyānimadhyagam // PS_1,8.25 //

gajābhaṃ tu tayorasyāḥ mukhānāṃ kṛtyamapyuta /
dakṣiṇākṣisthito viśvaḥ satvasthaḥ satvabhāgataḥ // PS_1,8.26 //

uttamānāṃ madhyamānāṃ nīcānāṃ tatvamāninām /
tribhirmukhaiḥ satvagataiḥ avasthāṃ jāgradāhvayām // PS_1,8.27 //

karotyayaṃ madhyagākhya tritayena sa eva hi /
uccamadhyāvarāmartyadāsānāṃ jāgradāhvayām // PS_1,8.28 //

karotyavasthāmantasthaiḥ tribhirāsyaiḥ sa eva hi /
niraṃśānāṃ ca jīvānāṃ jāgratāṃ sampravartakaḥ // PS_1,8.29 //

puṃsāmevaṃ vāmagāsyaiḥ strīṇāmevaṃ kariṣyati /
anantānantajanmoru martyadehaiḥ kṛtāni tu // PS_1,8.30 //

jāgraddhaśāyāṃ manasā vācakā yena cendriyaiḥ /
kṛtāni sātvikādīni karmāṇyucyāvacāni ca // PS_1,8.31 //

yāni yānyapi sarvāṇi saṃcintānyapi teṣvalam /
naṣṭeṣu tadadṛṣṭāni liṅgāni nivasantyalam // PS_1,8.32 //

teṣu bhogāya dattāni bhuktvā nāśaṃ prayānti hi /
bhogāya ca pradattāni ardhabhuktāni sarvaśaḥ // PS_1,8.33 //

prārabdhāni ca teṣveva kānicidbhogataḥ kṣayam /
yānti prārabdhaśiṣṭāni aparokṣe satisphuṭam // PS_1,8.34 //

na nayānti ca sarvāṇi bhogayogyānya saṃśayaḥ /
tatra duṣprārabdhajātaṃ bahvalpaṃ karotyajaḥ // PS_1,8.35 //

bhagavadbhakti yogena harericchā hi tādṛśī /
hariṇā jīvabhogāya na dattāni hyanantaśaḥ // PS_1,8.36 //

rāśīkṛtāni liṅgasthakarmādṛṣṭāni koṭiśaḥ /
sañcitānyapi tānīha aparokṣe sati sphuṭam // PS_1,8.37 //

dagdhānyapi vinaṣṭāni bhavantyeva na saṃśayaḥ /
martyo jīvanbhāratesmin nityaṃ koṭisahasraśaḥ // PS_1,8.38 //

karoti vivaśo baddhaḥ prakṛtyātānyanantaśaḥ /
ananta janmanānantānantāyuḥ parimāṇataḥ // PS_1,8.39 //

kṛtānyabhuṅktasvakṛtakarmaṇāṃ bhogato layaḥ /
sañcitānāmanantoru brahmakālairapi kvacit // PS_1,8.40 //

kvāpi no ghaṭate bhoktuṃ kintu śrīviṣṇudarśane /
naiṣāṃ phalaṃ hi jīvānāṃ bhavedityājñayā hareḥ // PS_1,8.41 //

likhitānyapi patreṣu citraguptaiḥ punaḥ punaḥ /
ramābrahmādayo devāḥ sarvakarmābhimāninaḥ // PS_1,8.42 //

yacchanti na phalaṃ puṇyaṃ pāpaṃ vā tasya karhicit /
cchitvā likhitapatrāṇi yamadūtairhariḥ priyaiḥ // PS_1,8.43 //

bodhayantyapi he jīva na te sañcitato bhayam /
iti kāraṇato nāśaṃ sañcitasya vadanti hi // PS_1,8.44 //

ghaṭādināśavannāśaḥ karmaṇāṃ naiva śasyate /
suprārabdhasya sarvasya bhogādeva parikṣayaḥ // PS_1,8.45 //

aparokṣānantarantu kṛtaṃ karma śubhāśubham /
āgāmītyuditaḥ sadbhirnatalopo bhaviṣyati // PS_1,8.46 //

na likhanti paṭe citraguptāstāni surottamāḥ /
yacchanti na phalaṃ teṣāmato na śliṣyate janaḥ // PS_1,8.47 //

āgāmikarmabhistaccāniṣṭaṃ kāmyaṃ hi rāja(kṣa)sāḥ /
gṛhṇantīṣṭaṃ kāmyapuṇyaṃ tadiṣṭāḥ prāpnuvanti hi // PS_1,8.48 //

āgāmi viṣṇudveṣādi kalirgṛhṇāti netaraḥ /
āgāmi bhaktito mukto prāptavyānandamaśnute // PS_1,8.49 //

vedoktamapyavedoktaṃ jñānājñānādibhiḥ kṛtam /
bālyayauvanavārdhikaiḥ kṛtaṃ vākkāyamānasaiḥ // PS_1,8.50 //

bhītyā prītyā āveśato vā kṛtaṃ karma śubhāśubham /
jñāyanneva karotyeṣaḥ bhuṅkte jāgṛddhi tatphalam // PS_1,8.51 //

samasta bhūtale vāpi vivareṣvantarikṣake /
svargādi sarvalokeṣu brahmāṇḍādbahirantare // PS_1,8.52 //

niraye vā tamasi vā vaikuṇṭhādiṣu vā janaḥ /
jāgradbhuṅkte karmaphalaṃ viśvādhīnaḥ sadaiva hi // PS_1,8.53 //

ānantāsanavaikuṇṭhaśvetadvīpeṣu saṃsthitāḥ /
maharādiṣu satyāntalokeṣvaṇḍādbahistathā // PS_1,8.54 //

tātvikāḥ svādhikāreṣu niyatā netare janāḥ /
svaprārabdhaphalaṃ yānti te sarve hyaparokṣiṇaḥ // PS_1,8.55 //

atātvikā niraṃśānāṃ yogyānāṃ kvāpi karhicit /
nādhikārastvayogyānāṃ kiṃ vācyaṃ duḥkhabhoginām // PS_1,8.56 //

riyuḥ trīn karmaṇā lokān jñānenaiva taduttarān /
tatra makhyā hariṃ yānti tadanye vāyumeva tu // PS_1,8.57 //

apakvā ye na te yānti vāyuṃ vā harimeva vā /
sthānamātrāśritāste tu punarjani vivarjitāḥ // PS_1,8.58 //

jñānagamyeṣu lokeṣu aṇḍāntarmaharādiṣu /
atātvikaniraṃśānāṃ muktāntānāṃ kramonnatām // PS_1,8.59 //

vāsaḥ prārabdhapuṇyena niṣkāmo na bhaviṣyati /
ātātvikaniraṃśānāṃ sargamartyādhameṣvapi // PS_1,8.60 //

sa tātvikānāṃ prarabdhāt puṇyātpāpācca saṃcitāt /
bhogadattāt puṇyapāpāt sukhaduḥkhādi śasyate // PS_1,8.61 //

tiryagyoniṣu garbheṣu vāsebhyeṣāṃ prakalpyate /
niraṃśanīcasāṃśānāṃ narake vāsa iṣyate // PS_1,8.62 //

prārabdhataḥ sañcitādvā na yogyānāṃ tamogatiḥ /
ayogyānāṃ dveṣapākāt tamaḥ prāptirbhaviṣyati // PS_1,8.63 //

devagandharvaparyantāḥ devaśabdoditāḥ kramāt /
devānāṃ nirayo naiva tamaścāpi kathañcana // PS_1,8.64 //

nā surāṇāṃ tathā muktiḥ kadācit kenacit kvacit /
bhāratādyaṣṭavarṣeṣu saptadvīpeṣu cādriṣu // PS_1,8.65 //

sarveṣāṃ pāpapuṇyaiśca mukhyaprārabdhasañcayaiḥ /
tamo mithyājñānayogāt jñānenaiva hareḥ padam // PS_1,8.66 //

teṣāṃ prāgukta karmottha phalaṃ vai jāgratā bhavet /
jāgratpravartako viśvaḥ so 'ja dakṣākṣigo bhavet // PS_1,8.67 //

liṅgottha satvamādāya tatsūkṣmastha tathā caran /
na dhātuḥ sañcitaṃ kāmyaṃ na dṛṣṭaṃ pātakādikam // PS_1,8.68 //

na dainyāveśaduḥkhādi na saṃśayaviparyayau /
na duricchānānyaratiḥ na bhogecchā kusaṅgatiḥ // PS_1,8.69 //

na dehābhimatirnāsatpathe dehendriyodgatiḥ /
niṣkāmyakarmasajñānasadbhaktiṣu sadāratiḥ // PS_1,8.70 //

brahmaṇo hi parasyāsya prasādāt sarvadāsukham /
svapnanidrāvyādhipūrvaṃ tacca duḥkhaphalaṃ tyajet // PS_1,8.71 //

sontaraṅgo hareḥ sākṣāt sarvotkṛṣṭa priyo mataḥ /
pakvaśeṣādibhirdṛśyamāparokṣeṇa keśavam // PS_1,8.72 //

anādikālamārabhya ajajīvagaṇāḥ sadā /
paśyantyātmocitahareraparokṣāya janmabhiḥ // PS_1,8.73 //

yatanteśatakalpāntyaiḥ dṛṣṭveśaṃ śatakalpakaiḥ /
kṛtayānantavedokta guṇopāsanayā padam // PS_1,8.74 //

prāpnoti tasya sūkṣmāpirvāsudevāttadābhavat /
taddhehaliṅgajaṃ śuddhaṃ raja ādāya tejasaḥ // PS_1,8.75 //

tatsūkṣmakaṇṭhe vasati svapnakṛdbhagavān hariḥ /
ekādaśendriyaiḥ karmakartavyamiti vāsanā // PS_1,8.76 //

manasyutpadyate tacca na karoti prayatnataḥ /
nidrājñānonmādabhayarogāyāsā vidunmataiḥ // PS_1,8.77 //

anukūlā bhāvatāva(bhavatyeva) janmajanmāntareṣvapi /
akṛtānāṃ karmaṇāntu svapnaḥ(pna)syeśaphalapradaḥ // PS_1,8.78 //

svapnadṛṣṭā anantārthāstatkāla sukhaduḥkhadāḥ /
na jāgradṛṣṭipathagāḥ kintu tatkāla kalpitāḥ // PS_1,8.79 //

svapne svasthasya jīvasya vāsanānantyamīśvaraḥ /
upādānīkṛtyamukhyaiḥ pūrvoktaireva taijasaḥ // PS_1,8.80 //

kalpayitvā bahūnarthān darśayatyakhileśvaraḥ /
svapnaḥ satyastato yasmāt bhāvīnaphalasūcakaḥ // PS_1,8.81 //

śeṣādisarvajīvānāṃ yogyakāle tathā caran /
taijasaḥ svapnakṛcceti janasya svapnakṛdbhavet // PS_1,8.82 //

tattamoguṇamādāya prājñastasūkṣmahṛdgataḥ /
jīvasya liṅgabaddhasya pādasthasya jagadguroḥ // PS_1,8.83 //

dhyānāvasthāṃ dadātyevamekāsyo dehvayonitaḥ /
liṅgabaddhaṃ grasannardhaṃ mūrchāvasthāṃ prayacchati // PS_1,8.84 //

liṅgabaddhaṃ mukhesthāpya prājñotyalponyarūpataḥ /
yadāśliṣyati taṃ devaḥ tadā nidrāṃ prayacchati // PS_1,8.85 //

prājño jīveśvarastaṃ vai vinā jīvokṣamaḥ smṛtaḥ /
prājñaḥ kaṇṭhasthitaṃ prāpya jīvānāṃ svapnado bhavet // PS_1,8.86 //

jīvaṃ gṛhītvā dakṣākṣigatosau jaga(jāgṛ)dīśvaraḥ /
na prājñatejasau dhātuḥ svapnanidrā pravartakau(kā ?) // PS_1,8.87 //

dhyānāvasthāṃ vinā tasya tattadduṣkarma varjanāt /
prājñaṃ jīveśvaraṃ prāhuḥ sa sarvahṛdisaṅgataḥ // PS_1,8.88 //

sāṃśajīvaṃ sa vai prājño rūpaiṇyaikena pādayoḥ /
hṛdisaṃsthāpya sūkṣmānyarūpeṇādāya cetanam // PS_1,8.89 //

saliṅgaṃ sa yadā viśve naikībhūto bhaviṣyati /
soṇuḥ prājñohṛdisthena ekībhūto bhavedyadi // PS_1,8.90 //

dhyānāvasthāṃ sañjanayatyapi jīvapatiprabhuḥ /
viśvādayo niraṃśānāṃ avasthā tritayapradāḥ // PS_1,8.91 //

vinā ṛjūn sarvasurān bhuvijātān jagadguruḥ /
avasthātrayasaṃyuktān kurvanti prājñapūrvakāḥ // PS_1,8.92 //

ūrdhvalokasthitānāntu sadā jāgṛtpravartakaḥ /
evaṃ sūkṣmaśarīreṇa brahmāṇamasṛjadvibhuḥ // PS_1,8.93 //

evaṃ saṅkarṣaṇo vāyoḥ jayāyāṃ sūkṣmadehakṛt /
vāsudevaḥ sarasvatyāḥ brahmāṇamakarotpatim // PS_1,8.94 //

saṅkarṣaṇastu bhāratyāḥ mukhyaprāṇaṃ vyadhātpatim /
sarasvatyāśca bhāratyāḥ pradyumnaḥ sūkṣmadehakṛt // PS_1,8.95 //

tayostābhyāṃ sūkṣmatanū vipaśeṣau babhūvatuḥ /
sūtranāmā tadāvāyuḥ brahmā puruṣanāmakaḥ // PS_1,8.96 //

vedādi sarvanityānām arthānāṃ jīvasantateḥ /
nityānāmapi sṛṣṭau hi tāvubhāvābhimāninau // PS_1,8.97 //

te bhārye tau vinākaścanārthopi sthitimarhati /
brahmā nirabhimānitvāt śarīryapyaśarīravān // PS_1,8.98 //

aśarīro vāyurabhraṃ vidyudityādi nāmabhiḥ /
paraśuklatrayaṃ vācyaṃ yogātte sarvamāninaḥ // PS_1,8.99 //

athāniruddhaḥ kālena brahmavāyvoḥ sabhāryayoḥ /
tricatustvekaviṃśatyavāraṃ sūkṣmaśarīrakṛt // PS_1,8.100 //

trivāramekaviṃśatsavāraṃ sūkṣma(tanupradaḥ)tanuṃ pradāt /
aniruddho vipādīnāṃ nīlādīnāṃ tathaiva ca // PS_1,8.101 //

sauparṇyādi trayāṇāñca kāladeśakrameṇa ca /
indrādi puṣkarāntānāṃ tātvikānām aśeṣataḥ // PS_1,8.102 //

ekaviṃśativārantu aniruddhastu sūkṣmakṛt /
yadā yasya ca sūkṣmāptistatpūrvakṣaṇa eva ca // PS_1,8.103 //

tattajjīvagaṇasyāsu liṅgavaiṣamyamityapi /
pañcasaptabhirmāsairbāhyamānena sarvaśaḥ // PS_1,8.104 //

tātvikānāṃ tu devānāṃ sūkṣmasṛṣṭirabhūddhareḥ /
tato sa satvatamasaḥ vaiṣamyāvasthayāyutām // PS_1,8.105 //

jaḍākhyāṃ prakṛtiṃ samyak ceṣṭayāmāsa viśvasṛṭ /
tato bindutrayaṃ jātaṃ satvaṃ ceti rajastamaḥ // PS_1,8.106 //

ūrdhvadeśe satvabinduḥ rajobindustatopyadhaḥ /
tadadhobhūttamo binduḥ sthūlaścādyāstribindavaḥ // PS_1,8.107 //

śrībhūdurgeti rūpā mā kramātriguṇamāninī /
viṣṇubrahmāśivaśceti bindukramaniyāmakāḥ // PS_1,8.108 //

brahmavāyū sabhāryau dvau trirūpāvabhimāninau /
satvādibinduṣu śrīśca śritā naśvareṣu vai // PS_1,8.109 //

rajastamo bindugatavaiṣamye jagadīśvaraḥ /
brahmā saṅkarṣaṇātmā tu samudhṛtya rarakṣatuḥ // PS_1,8.110 //

tato viṣṇuḥ satvabindugataḥ saṃvardhayatyajaḥ /
satvāvaraṇamādyaṃ ca cakre tatra vṛtodyamam // PS_1,8.111 //

rajovindugato brahmanāmakastadadhastane /
deśe dvitīyāvaraṇaṃ rājasasyaiva nāmakam // PS_1,8.112 //

tamobindusthito rudrastāmasāvaraṇaṃ vyadhāt /
taddhi dvitīyāvaraṇaṃ rajasasyaiva garbhagam // PS_1,8.113 //

viṣṇubrahmaśivau dvau dvau brahmavāyū sabhāryakau /
śrībhūdurgāsvādyamādya tṛtīyāvaraṇeṣu hi // PS_1,8.114 //

tattadātmasthūladehatriguṇeṣvabhimāninau /
ādyaṃ śuklaṃ dvitīyaṃ tu raktaṃ nīlaṃ tṛtīyakam // PS_1,8.115 //

rajoguṇasyavaiṣamyā triguṇāvaraṇāntare /
mahadāvaraṇaṃ cakre brahmanāmā sa bhūpatiḥ // PS_1,8.116 //

caturthāvaraṇaṃ tatra viṣṇubrahmaśivātmakaḥ /
jātābhyāṃ brahmavāyubhyāṃ jatau dvau dvau trirūpakau // PS_1,8.117 //

sabhāryau brahmavāyū ca mahattatvābhimāninau /
mahattatvaniyanteśaḥ ānandākhyo hariḥ svayam // PS_1,8.118 //

ānandanāmnastanayau brahmavāyū mahadgatau /
rajoguṇasya vaiṣamyāt sarvāṃśena mataḥ kalāḥ // PS_1,8.119 //

rājasāṃśenendriyāṇāṃ daśānāṃ ca kalāstathā /
tāmasāṃśena tanmātrāḥ kalāḥ pañcamahadgatāḥ // PS_1,8.120 //

abhavantāḥ kalā nityaṃ ṣoḍaśāpi sadātanaḥ /
mahattatvādvikurvāṇādbrahmaṇaḥ sthūladehataḥ // PS_1,8.121 //

ānandavaśagājjātastvahaṅkārastrivṛnmataḥ /
vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā // PS_1,8.122 //

udyadraviprabhāvatvān mahatāhaṃ trivarṇakaḥ /
vaikārikastu satvāṃśajātaḥ śukla udahṛtaḥ // PS_1,8.123 //

taijaso rājasāṃśotthaḥ raktavarṇaḥ prakīrtitaḥ /
mano hṛṣīkāṇi mātrāḥ pūrvaṃ sūkṣmasvarūpataḥ // PS_1,8.124 //

mahattatvagatāhyetā ahaṅkārāśritāḥ kramāt /
gāyatrīśo vidhiḥ satve viriñcastu rajoguṇe // PS_1,8.125 //

sāvitrīśo bhavatyaddhā tamasi brahmanāmakaḥ /
sarasvatīśo vasati tādṛgrūpatrayotthitau // PS_1,8.126 //

trirūpau vai brahmavāyū tannāmānau mahadgatau /
vidyādibhistribhistāsu gāyatryādiṣu tisṛṣu // PS_1,8.127 //

kramādbrahmā ca vāyuśca śeṣaścāsan harīcchayā /
vipaśeṣau sabhāryā ca mahadrāje rajotridhār // PS_1,8.128 //

haryājñayaivatrividhāhaṃreṣvabhimāninaḥ /
vidyādyutthairbrahmapūrvaistribhiḥ rudrastrirūpakaḥ // PS_1,8.129 //

sabhāryastrividhāhaṅkṛnmānītusthūladehakaḥ /
mahattatvasya garbhasthamahadāvaraṇaṃ matam // PS_1,8.130 //

lakṣmīnārāyaṇo brahmavāyū bhāryāsamanvitau /
ukteṣu vakṣyamāṇeṣu sarvatatveṣu sarvadā // PS_1,8.131 //

vasanti tānvinā śeṣavīśādyā nakṣamā kvacit /
vaikārikāddhi kurvāṇān manastatvaṃ jagadguruḥ // PS_1,8.132 //

sṛṣṭvāhaṅkāragarbhasthaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ /
taijasāttu vikurvāṇāt hariṇā cendriyāṇi ca // PS_1,8.133 //

jñānaśaktīni pañcāpi karmaśaktīni pañca ca /
sṛṣṭā bhāvīni kāle tu sṛjyaṃ vai bhūtapañcakam // PS_1,8.134 //

yatra yatra sthāpyamīśastatratāni kramādvyadhāt /
ākāśaṃ tu vikurvāṇāt sparśamātramabhūddhareḥ // PS_1,8.135 //

tato vāyuṃ samutpādya vāyvāvaraṇamātanot /
vāyoścaiva vikurvāṇādrūpamātraṃ hyabhūttataḥ // PS_1,8.136 //

tato vahniṃ samutpādya vahnyāvaraṇamātanot /
vahnerapi vikurvāṇājjalamātraṃ vyadhāddhariḥ // PS_1,8.137 //

tataḥ salilamutpādya jalāvaraṇamācarat /
jalāvṛtte vikurvāṇāttu gandhamātrābhavadvibhoḥ // PS_1,8.138 //

tataḥ pṛthvīṃ sanirmāya cakre bhūmyāvṛtiṃ hariḥ // PS_1,8.139 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede aṣṭamo 'dhyāyaḥ

śrībhagavānuvāca

bhūmyāvaraṇamadhye tu brahmāṇḍotpādanocitam /
yojanānāṃ pañcaviṃśatkoṭidviguṇasaṃmitam // PS_1,9.1 //

deśamurvaritaṃ cakre bhagavān deśakālavit /
asaṃsṛṣṭāni tatvāni brahmāṇḍordhvagatāni ca // PS_1,9.2 //

aṇḍaṃ tadantarnikhilaṃ saṃsṛṣṭaṃ parikīrtitam /
vijñānanāmako viṣṇuḥ ahaṅkārasya rakṣakaḥ // PS_1,9.3 //

mano hṛṣīkāmātrāsu tattannāmā ramāpatiḥ /
ākāśavāyutejastu prāṇanāmākhileśvaraḥ // PS_1,9.4 //

annanāmā pṛthivyāṃ saḥ jalāvaraṇagopi ca /
viśeṣapṛthivī cāṇḍadviguṇāvṛttirūpikā // PS_1,9.5 //

abagnīranabhohaṅkṛnmahattatva guṇā ime /
satvādyāvṛttayoṇḍordhvaṃ sthitāḥ kṣmāvaraṇāḥ kramāt // PS_1,9.6 //

daśottarāḥ pravijñeyā tamaso dviguṇaṃ rajaḥ /
rajaso dviguṇaṃ satvaṃ tato na prākṛtaṃ kvacit // PS_1,9.7 //

paścādūrdhvapradeśe tu aniruddhātmako hariḥ /
tasmāddhaśādhikatanuḥ sopyāvaraṇarūpakaḥ // PS_1,9.8 //

tato daśādhikau pradyumnasaṅkarṣaṇanāmakau /
vāsudevastadūrdhvasthastaddhaśāṃśādhiko mataḥ // PS_1,9.9 //

tatopyanantaguṇikānantānanta pradeśake /
lakṣmīnārāyaṇau vyāptau maryādā na tayoḥ kvacit // PS_1,9.10 //

śrīrdeśakālatonantāguṇānantā na hi kvacit /
aniruddhāt prathamato ṛjubhistvaparokṣibhiḥ // PS_1,9.11 //

saha pūrvoktakālena jātau dvau bhāryayāyutau /
trirūpakau brahmavāyū triguṇāvṛttigau kramat // PS_1,9.12 //

teṣāṃ satvādyā vṛttayaḥ sthūladehāḥ prakīrtitāḥ /
tatonirūddhasūkṣmadehājjātau vidhīraṇau // PS_1,9.13 //

sa ṛjūkau caturvāraṃ mahattatvagatau matau /
teṣāṃ mahattatvameva sthūladehaṃ vadanti hi // PS_1,9.14 //

tata strirūpau sa ṛjū tau dvau śāntīśajau kramāt /
trividhāhaṅkṛtigatau sa bhāryau sa ṛjū ubhau // PS_1,9.15 //

ekaviṃśadvārajātau manastatvāditatvagau /
aparokṣiṇām ṛjūnāṃ ca śatasyāṇḍādbahirjaniḥ // PS_1,9.16 //

evaṃ rudrādi tatveśāḥ svasaṃkhyā niyamocitāḥ /
aṇḍādbahiḥ sṛṣṭiyogyāḥ dṛṣṭeśāḥ netare kvacit // PS_1,9.17 //

evaṃ trirūpato jātāḥ prākśāntīśena kālataḥ /
sūkṣmeṇa ṛjujanmānantaraṃ śeṣādayastrayaḥ // PS_1,9.18 //

ṣaṇṇīlādyāḥ kālayogāt sāparṇyādyāḥ krameṇa tu /
ajeśājeraśeṣyaistu ajerābhyāṃ stribhiḥ stribhiḥ // PS_1,9.19 //

rūpairahaṅkāratatvātmakasthūlaśarīriṇaḥ /
babhūvuritareṣāṃ tu padayogyāparokṣiṇaḥ // PS_1,9.20 //

te tathaiva mahattatvādyekaviṃśati tatvake /
tāvadrūpaiḥsūkṣmatatvājātau prāganirūddhataḥ // PS_1,9.21 //

mana ādīni tatvāni sthūladehāni bhejire /
indrādi puṣkarāntāśca sūkṣmatatvāniruddhajāḥ // PS_1,9.22 //

ekaviṃśadvārataste āsan cittādi tatvagāḥ (āsa śritādita tatvagāḥ)/ tāni sthūlādi tatvāni(dehāni) teṣām āsan krameṇa hi // PS_1,9.23 //

prākśāntīśotthitendrādyāḥ manasthūlaśarīriṇaḥ /
dvitryabdipañcaṣaḍvāraṃ jātāḥ śrotrāditatvagāḥ // PS_1,9.24 //

saptāṣaṭanavadigrudravārajātāḥ krameṇa tu /
indrādayaḥ puṣkarāntāḥ vāgādi sthūladehakāḥ // PS_1,9.25 //

tataśca pañcavārotthāḥ prākśāntīśena kālayogataḥ /
śabdādi sthūladehetāḥ tato jātāstu dvādigāḥ // PS_1,9.26 //

atroktānāṃ surāṇāntu yādṛśasthūladehataḥ /
bhāvīnāṃ ca padasthānāṃ tadvaśe sthitiriṣyate // PS_1,9.27 //

aniruddhaḥ sūkṣmakartā prāgeṣāmucitasthalam /
prāpyaiva sṛṣṭimakaroddheśakālārthatatvavit // PS_1,9.28 //

sarvatatvasthitānāntu ṛjūnāṃ sūkṣmadehagāḥ /
satvāṇavo daśaguṇādhikā yānti ca sarvaśaḥ // PS_1,9.29 //

rajastamoṇavaḥ pādamātrato yānti connatim /
bahuvārajātarudrendrādi sūkṣmaśarīragāḥ // PS_1,9.30 //

satvāṇavaḥsamāścopāścopacitāstathā /
rajastamoṇavo rudraśakrādisurasūkṣmagāḥ // PS_1,9.31 //

dvitryabdhipañcaṣaṭsaptāṣṭa dharmaśivārkakaiḥ /
bhāgatoviṃśadantairvṛddhiṃ yāsyanti vai kramāt // PS_1,9.32 //

tenaiva tatkāraṇena pūrvapūrvokta kāraṇaiḥ /
uttarottararūpeṣu buddhimāndyādi ceṣyate // PS_1,9.33 //

mahadādiṣu cāṇḍordhvaṃ daityāveśādi neṣyate /
yathā sūkṣmaśarīreṣu abhivṛddhaṃ rajastamaḥ // PS_1,9.34 //

bhavatteṣāṃ tathā proktaṃ sthūladeheṣvapi sphuṭam /
rajastamoṇavo vyaktiṃ yāsyantyeva tataḥ kramāt // PS_1,9.35 //

tatvāni pūrvarūpāṇi santyanantāni tāni tu /
ṛjavaḥ sarvatatveṣu pratibhātaparāvarāḥ // PS_1,9.36 //

sabhāryā nīcoccasarvatatveṣu saṃsthitāḥ /
rajastamoṇūpacayādhikyādbuddhiviparyayam // PS_1,9.37 //

naiva yāsyanti te sarve hareḥ priyatamāḥsadā /
brahmāsarasvatīviṣṇoḥ sarvāṅgaiḥ sambhavanti hi // PS_1,9.38 //

vāmanāḍyutthitau śeṣavipau viṣṇoḥ śivastathā /
nīlādyāvāruṇī pūrvāḥ indrakāmau manobhavau // PS_1,9.39 //

sabhāryau ca gururbuddheḥ manurādyohyupasthataḥ /
dakṣoṅguṣṭāt kāmaputraḥ manavaḥ kāmapūrvakāḥ // PS_1,9.40 //

marutaḥ śvāsataḥ sūryaḥ cakṣuṣaḥ candramā śruteḥ /
dharmo hṛdaḥ sabhāryaśca varuṇo rasanotthitaḥ // PS_1,9.41 //

bhṛgustvacognirmukhataḥ jātān meḍhrān manurgateḥ /
viśvāmitramarīcyādyāḥ mitropānāccanairutaḥ // PS_1,9.42 //

skandādbhavagaṇapatiḥ śambhujayantau nābhipādayoḥ /
nāsatyau nāsikābhyantu viśvakseno mukhādabhūt // PS_1,9.43 //

padbhyāntu ṛbhavaḥ(rutavaḥ)(rubhavaḥ) kaṇṭhāddhigdevāstu karmajāḥ /
rudrāḥ kapolāllalāṭācca vasavatsvicchayā vibhoḥ // PS_1,9.44 //

ādityāstu prakāśotthā dantapaṅktisthitā api /
sanakādyā manojātā jayādyānābhi pārśvataḥ // PS_1,9.45 //

gaṅgādi nadyo nāḍibhyaḥ pādāṅguṣṭādibhiḥ prabhoḥ /
anuktatātvikāḥsarve kaṭākṣotthā budhāmatāḥ // PS_1,9.46 //

śaniḥ śarīrataḥ puṣkarādyā karmendriyodbhavāḥ /
anuktadevatābhāryāḥ bhartṛbhiḥ sahasambhavāḥ // PS_1,9.47 //

ete hyaśeṣatatveṣu tatvasthita harīrayoḥ /
proktyairaṅgaiḥ kramājjātaḥ vasanti hyabhimāninaḥ // PS_1,9.48 //

sṛṣṭāvevaṃ bahiścāṇḍān muktāvevaṃ harervaśaḥ /
jātau jātau hi yastasmāt kāmastudgatiḥsutaḥ // PS_1,9.49 //

caṇḍo jayādyā dvārasthāḥ śaśāṅko dhanapastathā /
gandharvapatayaḥsarve jātiṣvapi ca tātvikāḥ // PS_1,9.50 //

puṣkaroccā budhoccāstu anuktāste prakīrtitāḥ /
evaṃ śeṣasya bhāgotthā(mārgottha) bahiraṇḍātsamastaśaḥ // PS_1,9.51 //

navakoṭyo hi devānāṃ satvatatvābhimāninaḥ /
ajo vipastato nīlādviṣaṭkavipavallabhā // PS_1,9.52 //

tata indraḥśaśī tasmāt prāṇādyā mārutokhilāḥ /
indrāddakṣastato devarṣayo vai nāradādayaḥ // PS_1,9.53 //

indrādgurustato sūryaḥ jayau vighnaprabhustataḥ /
abhavaṃśca smṛtāsūryādagniragnestu rudrakāḥ // PS_1,9.54 //

ādityāvasavo viśvāpyāśvanau rakṣasādhipaḥ /
parjanya budhaśanyādyāḥ puṣkarāntāḥ samutthitāḥ // PS_1,9.55 //

vasanti sarvatatveṣu garutmān mārgadevatāḥ /
uttamānāṃ ca guravaḥ nīcā uttamasevakāḥ // PS_1,9.56 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede navamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

sarvatra bhāviḥṛjavo viṣṇorvāyorbhavanti hi /
aṇḍāntarbahisthā vā nānairjanma labhanti te // PS_1,10.1 //

vyāmohāyāsurāṇāntu anyajā iva bhānti te /
brahmāparokṣiṇaḥsarve rudrādyāḥ bhāvitātvikāḥ // PS_1,10.2 //

ahaṅkāreśvarairvāyujātairjatā bhavanti hi /
uttamaiḥsarvanīcānāṃ sṛṣṭiraṅgerdhadeśataḥ // PS_1,10.3 //

evaṃ kramātsṛṣṭiruktā vyutkrameṇa layaḥ smṛtaḥ /
aṇḍordhvadeśatatveśā atra pūrvoktarītitaḥ // PS_1,10.4 //

suprārabdhā bahuvidhā doṣasambandhavarjitāḥ /
ye ye yathā yathā jātāḥ sṛṣṭikāle bhavanti hi // PS_1,10.5 //

guṇasṛṣṭyuttaraṃ jātāḥ sarvesthūlaśarīriṇaḥ /
aṃśānandabalajñānadeśakālāparokṣakāḥ // PS_1,10.6 //

layasṛṣṭipadāveśa guṇalakṣaṇakāntayaḥ /
evaṃ caturdaśamahātāratamyāḥ prakīrtitāḥ // PS_1,10.7 //

vedeṣu deśakāleṣu liṅgadeheṣu cākṣare /
prakṛtau sarvajīvānāṃ mahattatvaguṇatraye // PS_1,10.8 //

aṃśā ṛjūnāṃ santyeva vipādyaṃśā na teṣu hi /
ahaṅkāre vipādyaṃśā na tatrendrādikāṃśakāḥ // PS_1,10.9 //

nīcanīcāmaramano dehādiṣu surottamāḥ /
vasantyaṃśairnanīcāstu svottameṣu viśanti hi // PS_1,10.10 //

aṇḍādantarbahistvevamaṃśotthā tāratamyadhīḥ /
vidheḥ sarvāṅgasāyujyaṃ vāṇyāḥ vācimanasyapi // PS_1,10.11 //

svotpatyaṅgeṣu devānāṃ sāyujyaṃ diśatīśvaraḥ /
uttamānāṃ mahānandā nīcanīceṣu saṅgatāḥ // PS_1,10.12 //

śatāṃśādavarā nīcānandāduttamagāmi tat /
śatāṃśāduttamā muktau śvetadvīpādiṣu sphuṭam // PS_1,10.13 //

triṣu sthāneṣu śrībhāge cinmātrānandamūrjitam /
bhūdurgābhāgayoḥ prāptavyānanda(daṃ śuddha) sātvikaiḥ // PS_1,10.14 //

dehairbhogocitānanta śuddhasātvikavastubhiḥ /
bhūdurgābhyāṃ kalpitaistairbhagavān bhaktasantateḥ // PS_1,10.15 //

uttamānāṃ sa bahulaṃ nīcānāmalpameva ca /
tattadyogya nijānandaṃ dadāti puruṣaḥ svarāṭ // PS_1,10.16 //

muktau svottama bhogyoru mudapekṣālpikasya tu /
na vidyate hi svānandapūrṇasya na punarjaniḥ // PS_1,10.17 //

duḥkhājñānānādikaṃ bhūyo bhagnaliṅgasya neṣyate /
śataśabdo daśasahasraparaṃ prāptaṃ vadanti hi // PS_1,10.18 //

uttamānāṃ balaṃ bhūrinīcānāmalpameva tu /
garbhodakāgataḥ śeṣaḥ mūrdhnaikenākhilaṃ bhuvam // PS_1,10.19 //

sa dvīpābdhisaricchailāṃ dhatte sarṣapavatsadā /
taṃ vai śeṣaṃ sahasrāsyaṃ vāyukūrmo mahābalaḥ // PS_1,10.20 //

dhatte pucchāgrataḥ śakrapūrvāḥ śeṣādbalāvarāḥ /
bahavo gomahiṣyādyā eka kuñjara bhojane // PS_1,10.21 //

yāvattāvatkūrmahastitopyete hi koṭiśaḥ /
militā api nāgena yoddhumarhati na kvacitu // PS_1,10.22 //

tathottamasurairnīcasurāḥ koṭisahasraśaḥ /
militāḥ prathaneneśāḥ kimumartyāstu rākṣasāḥ // PS_1,10.23 //

ato balena sarveṣāṃ tāratamyaṃ vivecitam /
anālocyānantakalpeṣvaṇḍāntarbahirāsthitam // PS_1,10.24 //

atītaṃ vartamānaṃ cānāgataṃ vastu sañcayam /
sadā karatalāmalakavadvetti viṣṇvanugrahāt // PS_1,10.25 //

anādi nityānadhikān nirviśeṣādanantarān /
sopi nārāyaṇaguṇānālocyāpyatikālataḥ // PS_1,10.26 //

anantakalyāṇaguṇapūrṇasyānantabhāgataḥ /
vibhaktānantabhāgaikabhāga jñaptau na hi kṣamaḥ // PS_1,10.27 //

vineśvaraguṇajñānejñānam ṛjugaṇasya hi /
atītānāgatajagadviṣayīkaraṇe kṣamam // PS_1,10.28 //

ālocya vaiṣṇavajñānepyadhikaṃ sarvajīvataḥ /
vipaśeṣādikajñānaṃ sarvadālocanādapi // PS_1,10.29 //

svottamairbhinnajagataḥ viṣayīkaraṇe kṣamam /
na bhavedekadeśena jānantyete na cānyathā // PS_1,10.30 //

jaḍañcācetanaṃ vāpi śivādyāḥ puṣkarāntimāḥ /
liṅgabaddhāḥ padasthāśca bhāvinaścāparokṣiṇaḥ // PS_1,10.31 //

aṇḍāntare bahiścāpi tātvikā bahurūpataḥ /
sthitā api na jānanti sākalyena jagadgatam // PS_1,10.32 //

anādisarvajīvānāṃ jñānaṃ tadvividhaṃ matam /
svārūpikaṃ ca bāhyañca nityaṃ svārūpikaṃ matam // PS_1,10.33 //

ajanyaṃ śāśvataṃ viṣṇoḥ bandhasya vaśagaṃ sadā /
jīvaṅgeśādhīnamāyāvaśagaṃ kramayogataḥ // PS_1,10.34 //

sādhanena vyañjyamānamāmuktyantaṃ tataḥ param /
ekaprakāramajñānaṃ rahitaṃ svottamāśritāt // PS_1,10.35 //

jñānācchataguṇanyūnarm iśvare vā jagatyalam /
anantavedoktaguṇān viṣṇerjānāti padmabhūḥ // PS_1,10.36 //

padastho vā vimukto vā tadanye tadguṇasthitāḥ /
krameṇaiva śataṃnyūnajñānaṃ viṣṇorupāsakāḥ // PS_1,10.37 //

prākṛtoprākṛtaśarīrāśritasya ṛjoḥsadā /
manasyanityaṃ yajjanyaṃ punaḥ punarapi sphuṭam // PS_1,10.38 //

tadbāhyevṛttirupaṃ ca yathārthaṃ sarvadāpi ca /
teṣāṃ pañcavidhajñānaṃ kvacideva na sarvadā // PS_1,10.39 //

daityāveśādi śūnyāste sadā durviṣayojjhitāḥ /
sākṣīndriyaiḥ sahāpyetalliṅgasūkṣmendriyāvṛtaiḥ // PS_1,10.40 //

sthūlendriyaiḥ suviṣayāsaktaiḥ prātyakṣakī matiḥ /
yadārthaiva tayā doṣaśūnyā sadyuktijā matiḥ // PS_1,10.41 //

yuktijanyaṃ tu yajñānamānumānikamīritaḥ /
pratyakṣamanumānañca āgamastasya sādhanam // PS_1,10.42 //

yathārthaiva tathā vedaśāstrārthaśravaṇādapi /
manojātaṃ svāgamajaṃ yathārthajñānameva hi // PS_1,10.43 //

deśādavaradeśetu kramāttatveṣu saṃśritāḥ /
tatvavyāpārakāle tu svarūpocitaśaktayaḥ // PS_1,10.44 //

yathāgamasamudbhūtaṃ trividhaṃ parikīrtitam /
jñānaṃ manaḥsamudbhūtaṃ bāhyakāryamitīritam // PS_1,10.45 //

yatpratyakṣānumānaṃ ca āgamastasya sādhanam /
jīvaḥ pramātāviṣayā arthāste kāraṇāmatāḥ // PS_1,10.46 //

rūdrādīnāntu yajjhānaṃ bāhyaṃ manasi sambhavam /
pratyakṣādyaistrabhiḥ sadbhiḥ sādhanairapyanityakam // PS_1,10.47 //

kvacidyathārthaṃ tajñānamayathārthaṃ kvacidbhavet /
karmadevājānajādyāḥ devadāsāḥ kramāvarāḥ // PS_1,10.48 //

devagandharvaparyantāḥ sāṃśāḥ sarve prakīrtitāḥ /
niraṃśāste sadāmartyagandharvādyā stṛṇāntimāḥ // PS_1,10.49 //

jīvā eṣāṃ svarūpantu jñanaṃ nityaṃ yathārthakam /
uttamottamato nyūnam ayathārthādikaṃ kramāt // PS_1,10.50 //

bāhyaṃ janyamanityaṃ ca yathārthaṃ prāyaśaḥ sadā /
riśvare vā jagati vā kramādalpāvagāhi ca // PS_1,10.51 //

iti jñāne tāratamyaṃ deveṣūccāvaceṣvalam /
mahadgaṇatrayeṣvaṃśāḥ ṛjūnāṃ santi connate // PS_1,10.52 //

deśe tatra na rudrādi devāṃśāstadadhastane /
deśehaṅkṛtirudrādi devāṃśāḥsanti sarvadā // PS_1,10.53 //

tatrendrādyā na tiṣṭhanti tatopyavaradeśagāḥ /
bhūtāvyatīnāṃ maryādā yaddeśe yādṛśīritā // PS_1,10.54 //

kalāṣoḍaśatadgāśca tattadā vṛttisantatāḥ /
manaḥ śabdaḥ śrotravācāṃ kalāstvākāśasantatāḥ // PS_1,10.55 //

tvaksparśapāṇisaṃjñāstu kalāvāyusamāśritāḥ /
netrarūpāṅghrisaṃjñāstu kalāstejaḥ śarīragāḥ // PS_1,10.56 //

rasanārasaguhyānāṃ kalāvārisamāśritāḥ /
gandhaghrāṇopasthakalā pṛthivyāvaraṇāśritā // PS_1,10.57 //

manomātrendriyakalā bhūteṣu kramayogataḥ /
tadādhikārā hariṇā śakrādyāḥ puṣkarāntimāḥ // PS_1,10.58 //

sūkṣmasthūlotpattikāle uttamāstūrdhvadeśagāḥ /
nīcanīcāstūccadeśasthitoccoccasurāśrayāt // PS_1,10.59 //

deśādavaradeśe tu kramāttatveṣu saṃsthitāḥ /
tatvavyāpārakāle tu svarūpocitaśaktayaḥ // PS_1,10.60 //

iti deśocita mahātāratamyaṃ vadanti hi /
devamānenābdaśataṃ paurvāparyavyavasthayā // PS_1,10.61 //

ṛjūnāṃ ca janiḥ proktā sahasrābdāntarāmatāḥ /
vipādyāstu tathendrādyā daśasāhasravatsaraiḥ // PS_1,10.62 //

kramātpaurvāparyajātāḥ kālānnīcoccabhāvinaḥ /
atha sarvasyāparokṣatāratamyaṃ vivicyate // PS_1,10.63 //

tṛṇādisarvajīvānāṃ svarūpoddhāra āgate /
kāle tattadyogyajīvasādhanocitakālake // PS_1,10.64 //

hariśca śrībrahmavāyū sabhāryau ca tadājñayā /
etadanyadvīpavarṣajāyāmānān hi sarvaśaḥ // PS_1,10.65 //

svakarmavaśagān svargāntarikṣadharān caran /
nānāyonigatān jīvān atalādyādharasthitān // PS_1,10.66 //

uddhartukāmo bhagavān bhārate janayiṣyati /
tatra mānuṣayonyutthāṃstatrāpi brāhmaṇottamān // PS_1,10.67 //

tatra sarvasvarūporuvyaktikārakakarmaṇā /
saṃyojya sarvasadyogyajñānadānagurūttamān // PS_1,10.68 //

bhinnadeśe bhinnakāle yojayatyakhilaṃ hariḥ /
tṛṇādimartyaparyantagandharvāste hyanantaśaḥ // PS_1,10.69 //

niraṃśāste pratīkālambanāste karmayoginaḥ /
devagandharvapūrvāstvājānajāntā samastaśaḥ // PS_1,10.70 //

apratīkālambanā sāṃśāḥ kramocca jñānayoginaḥ /
pratīkasthaṃ śarīrasthaṃ paśyantīti tathāhvayāḥ // PS_1,10.71 //

pratīkādbahirīśasya darśānāt karmadevatāḥ /
apratīkālambanāśca prāyovijñānayoginaḥ // PS_1,10.72 //

eṣāmaṇḍāntare janmāparokṣādi praśasyate /
niraṃśāḥ pakvakāle tu utkrāmyaiva maharādigāḥ // PS_1,10.73 //

eṣāṃ laye svottameṣu praveśo naiva vidyate /
devagandharvapūrvāṇāṃ bhūmāvutkramaṇāllayaḥ // PS_1,10.74 //

mahālaye svottameṣu praveśaḥ lūkṣmadehataḥ /
utkramānutkramānyoginohyatatveśvaravaśān jaguḥ // PS_1,10.75 //

puṣkarāntā tātvikāśca kvāpi notkramaṇāllayāḥ /
yānti sthūlaśarīraiste svottameṣu viśanti hi // PS_1,10.76 //

tānanukramaṇānyāhuḥ yogino bhaktiyoginaḥ /
satkarmajñānabhaktī ca sarveṣāṃ sarvadāpi hi // PS_1,10.77 //

avaśyakāste sarvepi tattatprācuryatastathā /
niraṃśāḥsatsādhanāyocitajanmasahasrataḥ // PS_1,10.78 //

jñānantu daśabhiḥ prāpya sadbhaktiṃ tribhirāpya ca /
dṛṣṭvā hṛdisthaṃ mucyante hyataste karmayoginaḥ // PS_1,10.79 //

satkarmakṛtvā niṣkāmyaṃ labhanti gurusantatī /
atātvikā devadāsāḥ satkarmaśatajanmabhiḥ // PS_1,10.80 //

kṛtvā daśasahasrorujanmabhirjñānamāpya ca /
bhaktiṃ triśatakairāpya mucyante jñānayoginaḥ // PS_1,10.81 //

ataste karmadevatāstadūrdhvaṃ bhaktiyoginaḥ /
tṛṇādyāḥ svahṛdisthaṃ taṃ paśyantyucitajanmabhiḥ // PS_1,10.82 //

dīpakāntiviśiṣṭeśaṃ na devān naiva martyagam /
ghaṭikārdhaṃ śarīre vā muktau śaktistu tādṛśī // PS_1,10.83 //

cinmātropāsanāśaktiḥ naivādhikaguṇottare /
teṣārm idṛśa evaṃ syāt apararokṣo hi nādhikaḥ // PS_1,10.84 //

rāmakṛṣṇādi rūpāṇi bahiḥ paśyantyapi kvacit /
mānuṣatvena paśyanti aparokṣena saṃsmṛtaḥ // PS_1,10.85 //

sthūlahṛdgāparokṣāstu bāhyastādaparokṣakāḥ /
svasvarūpasthajīvābhasvatantrasya ca darśanam // PS_1,10.86 //

svarūpābhyāparokṣastu sarveṣāmevameva hi /
pādonaghaṭikāmātraṃ svarūpe prākṛte hṛdi // PS_1,10.87 //

paśyanti krimikīṭādyāḥ pradīpaprabhayā harim /
svarūpacakṣuṣādṛṣṭiḥ aparokṣa itīryate // PS_1,10.88 //

veda deśākṣarokālo jīveśau prākṛtendriyaiḥ /
na vedyā hi svarūpeṇa vedyā eva prakīrtitāḥ // PS_1,10.89 //

bhaktyā hariprasādena naṣṭetvajñānapañcake /
ratnavadbhāsure liṅge sūkṣmadehesthitasya tu // PS_1,10.90 //

jīvasya cakṣuṣī vyakto bhavataḥ svena paśyati /
tejomayasvarūpasthaṃ sthūlahṛdgaṃ krameṇa tu // PS_1,10.91 //

yavamātraṃ harintārṇāḥ kīṭādyāḥ badarīmitam /
aṅguṣṭāgramitaṃ vṛṣāḥ pradīpadaśasannibham // PS_1,10.92 //

hariṃ paśyanti ghaṭikāmitaṃ kālaṃ ramāpatim /
samaṃ dīpaṃ cidānandaṃ cidānandātmakaṃ mṛgāḥ // PS_1,10.93 //

khagāśca paśavo gāvaḥ hṛdgaṃ jīvagataṃ harim /
pradīpaśatabhāyuktaṃ ghaṭikārdhatadardhakam // PS_1,10.94 //

saccidānda ātmeti mānuṣyairdhyaiyar iśvaraḥ /
vidyudvanmānuṣā vidyurdaśavidyunmitaṃ nṛpāḥ // PS_1,10.95 //

rājānastadviguṇābhaṃ sūryamaṇḍalavatsurāḥ /
gandharvāḥ pitaraḥsūryaśatasannibhamīśvaram // PS_1,10.96 //

gopyaḥ kṛṣṇāṅgasaṅgārhāḥ pañcasāhasrasūryabham /
ājānajādaśasāhasasrārkābhaṃ tvagnijā api // PS_1,10.97 //

caturlakṣādhikāśītilakṣajīvagaṇeṣvapi /
daśaiva puruṣāḥ proktāstātvikāsteṣu pañca ca // PS_1,10.98 //

parjanyādavarāḥ pañca puṣkarāduttamā matāḥ /
sastrīkāḥsomahīnā aṇḍādantarbahisthitāḥ // PS_1,10.99 //

triṃśaccāraṇarakṣāṃsi saptatiḥ sarvajātiṣu /
antarāletu padmotthā brahmāyāvaddhitiṣṭhati // PS_1,10.100 //

tāvatsaṃvatsaragata pratipratidineṣvapi /
sāṃśā atātvikāḥ sarvesaṃkhyayā vakṣyamāṇayā // PS_1,10.101 //

mitāstu pratikalpepi padasthā hyaparokṣiṇaḥ /
urvaśyādyāhyapsarasaḥ śataṃśā sva(svaṣṭa)saṃkhyayā // PS_1,10.102 //

mitā ajānajaistulyāḥ karmadevasamāparāḥ /
śataṃ pitṝṇāṃ saptaiva teṣūrvaśyādibhiḥ samāḥ // PS_1,10.103 //

anye ājānajebhyastu nyūnāstebhyovarāḥ kramāt /
gandharvāstu śataṃ teṣu aṣṭau tulyāśca karmajaiḥ // PS_1,10.104 //

śatakoṭimitāḥ sarve ṛṣayo viṃśaduttamāḥ /
teṣveva tāvatviṣṭābhiḥ śatakaṃ karmajaiḥ samam // PS_1,10.105 //

tadanye ājānajebhyastulyā agnisutā api /
dvyaṣṭausahasrāṇi śatantriṃśaccāraṇarakṣasām // PS_1,10.106 //

sādhyasiddhāstathānyāstu saptatiḥ sarvajātiṣu /
śataṃ siddhājānajākhyā paśyanti hṛdi jīvagam // PS_1,10.107 //

koṭisūryaprabhaṃ karmadevā hṛdgaṃ bahisthitam /
dvisaptalokasamitaṃ te pratīkāvalambanāḥ // PS_1,10.108 //

martyāḥ dvighaṭikāmātraṃ trināḍyantaṃ nṛpottamāḥ /
tathā mānuṣagandharvāścaturnāḍyantamīśvaram // PS_1,10.109 //

ṣaṇṇāḍyantaṃ sugandharvā gopyāyāmāntamañjasā /
śatonaśatakoṭyastu ṛṣayognisutā api // PS_1,10.110 //

sājānajādaśaghaṭikāmitaṃ kālaṃ jagadgurum /
paśyanti karmadevāstu madhyāhnāntaṃ pareśvaram // PS_1,10.111 //

svottamaspardhayāhīnāḥ duṣprārabdhavivarjitāḥ /
bhāvarūpājñānaśūnyāḥ daityāveśavivarjitāḥ // PS_1,10.112 //

pūrvoktakāntyākāle taṃ paśyanti jagadīśvaram /
pūrvoktadoṣarahitāstātvikāḥsarvadā harim // PS_1,10.113 //

paśyantidivaparyantā doṣā ete hi nīcakaiḥ /
uttameṣūttameṣvalpāstathā cānyatarāmatāḥ // PS_1,10.114 //

brahmaṇo doṣa sambandho na kvāpi kva cad dṛśyate /
rājāno martyagandharvapūrvā ṣaṭdaśapūrvakān // PS_1,10.115 //

śataṃ daśasahasrāṃśca lakṣakoṭimitān guṇān /
viṣṇorguṇānarbudāṃśca sarvānapi tatodhikān // PS_1,10.116 //

anantavedoktaguṇān brahmopāsyati netaraḥ /
martyoccā hṛdi devāṃśca padasthā pīṭhadevatāḥ // PS_1,10.117 //

tathāvaraṇagān devān paśyantyapi ca maṇḍalam /
suṣumnāṃ saptakamalānyapi tadgaharīśvare // PS_1,10.118 //

sthāneśaṃ caiva mūleśaṃ rājāno martyagāyakāḥ /
iḍāpiṅgalanāḍisthān kramoccān sarvadehagān // PS_1,10.119 //

tatveśāṃ stadgatahareḥ rūpāṇi a(ni)khilānyapi /
dhyātvopāsya vimucyante devā ājānajāhvayāḥ // PS_1,10.120 //

ime te ca pratīkastha haripādāvalambinaḥ /
karmadevā atatveśā api rūpāṇi sarvaśaḥ // PS_1,10.121 //

upāsyāpi virāḍrūpaṃ mucyante samupāsya ca /
apratīkālambanāste tu karmadevāḥ surā api // PS_1,10.122 //

tyaktaliṅgasya muktasya tṛṇakīṭādikasya ca /
svarūpadeha te sarve daśayojanasantatā // PS_1,10.123 //

vṛkṣādīnāṃ mṛgādīnāṃ tato dviguṇarugbhavet /
vimuktānāntu martyānāṃ śūdrādīnāmataḥ param // PS_1,10.124 //

ekadvitricatuṣpādādhikaruksantatāḥ sadā /
rājanyāmartyagandharvāstatodvitryādhikaprabhāḥ // PS_1,10.125 //

parito merutulyātviṭ devagandharvasantateḥ /
cirānto pitaro muktā bhuvarlokāntakāntayaḥ // PS_1,10.126 //

gopyaḥ kṛṣṇāṅghrisaṅgārhāḥ upasantati dīptayaḥ /
ājanājātatsamāśca svargāntā tatprakāśinaḥ // PS_1,10.127 //

yasya yasya ca jīvasya prakāśo yatra ceritaḥ /
daivādbahirdṛṣṭigato bhāti martyoccavaddhariḥ // PS_1,10.128 //

na saccidānandatanurbāhyadṛggocaro bhavet /
dṛṣṭvopāsya vimucyante karmadevā virāṭtanum // PS_1,10.129 //

tādṛjjotistāvadantaṃ viṣṇuṃ paśyati cakṣuṣā /
svārūpikeṇa bādhyena naiva paśyanti ceśvaram // PS_1,10.130 //

paśyanti naivopāsyanti brahmāṇḍe vyāptamīśvaram /
puṣkarādyāstu śakrāntāḥ pūrvoktākhilarūpiṇam // PS_1,10.131 //

aṇḍādbahiḥ pṛthivyādi manastatvādi santateḥ /
dṛṣṭvādhyātvopāsya sarve muktiṃ yāsyanti kālataḥ // PS_1,10.132 //

ahaṅkāragataṃ draṣṭumīśānopāsane kṣamāḥ /
puṣkarādyā mahendrāntāḥ kramādadhikakāntayaḥ // PS_1,10.133 //

koṭyarbudārkābhaṃ devaṃ vāmadevādayo harim /
upāsyāhaṅkāratatvavyāptasattanumīśvaram // PS_1,10.134 //

mucyate ca mahattatve tamasyapi tataṃ harim /
paśyantīvāruṇīpūrvā neṣyanti tamasisthitam // PS_1,10.135 //

anantārkarucā satvāvṛtyantaṃ vyāptamavyayam /
upāsya gīrmuktimeti tatopyadhikaruk tataḥ // PS_1,10.136 //

vāsudevāvaraṇagaṃ brahmā paśyati netaraḥ /
yāvatpaśyanti taṃ jīvaṃ tāvatsāmānyaruk sa hi // PS_1,10.137 //

yāvanupāsyo vai viṣṇustāvatteṣāṃ viśeṣabhā /
brahmaṇo naiva sāmānyarugviśeṣaprabho hi saḥ // PS_1,10.138 //

atyalpasukharūpāṃśā jīvānāṃ yogyatāvasan /
yādṛśī bhāramāyāstu vyāptāyāḥ sarvadeśagā // PS_1,10.139 //

bhānuprabhāgatā dīpaprabhā yadvanna rocate /
tathā viṣṇuprabhānunnāmāprabhā naiva rocate // PS_1,10.140 //

evaṃ nīcaprabhāsvoccaprabhāsu pravilīyate /
tathāpi ca yathārthajñā muktāptai tatvavettamāḥ // PS_1,10.141 //

yo yāvatīṃ harau kāntiṃ vetyasau tacchatāṃśabhāk /
prabhātyeva prakāśasya tāratamyaṃ viduttamāḥ // PS_1,10.142 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede daśamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

puruṣeṣu brahmavāyū vipādiṣu ramāpatiḥ /
puṃ rūpeṇa viśeṣāveśādikaṃ sarvadā hariḥ // PS_1,11.1 //

karoti strīṣu mā vāgīrvāyustrī(ṣu)svarūpataḥ /
viśeṣāveśakṛdviṣṇuḥ yogyatāyānuyogataḥ // PS_1,11.2 //

āviṣṭastūttameṣvekaḥ viśeṣātmā tu taiḥ suraiḥ(svakaiḥ) /
jīvairasādhya sumahatkarmakāra yatīśvaraḥ // PS_1,11.3 //

uttamottamajīveṣu āve(de)śo yādṛgiṣyate /
na tathā nīcajīveṣu tasmāttehyalpaśaktayaḥ // PS_1,11.4 //

padastheṣu sureṣvevamāveśo naiva muktigaḥ /
na niraṃśeṣu cāveśāḥ sāṃśeṣvājānajeṣvapi // PS_1,11.5 //

vāyoḥ sarvāvatāreṣu viśeṣāveśa eva hi /
svarūpaliṅgasūkṣmeṣu sthūladeheṣu sarvadā // PS_1,11.6 //

rakṣārthaṃ sarvatatveṣu sarvadā vasatīśvaraḥ /
āveśo(tha) na tathā viṣṇorviśeṣākhyaḥ sureṣvapi // PS_1,11.7 //

kvacidvyaktiṃ kvacidrāsaṃ saptāveśoṇḍajeṣvapi /
aṇḍādūrdhvaṃ sadāde(se)veṣvantaḥ ṛjuṣu ceṣyate // PS_1,11.8 //

nīceṣūttamadevānām āveśaḥ kvacidiṣyate /
balārthamasureṣveva(ṣvīraḥ) āveśaṃ kurvati prabhuḥ // PS_1,11.9 //

ādādājñā tena dṛptā surairnaṣṭā harīcchayā /
bhavanti nityadā viṣṇuḥ sureṣvantarhito hi saḥ // PS_1,11.10 //

jñānānandabalādyāye guṇāḥ sādhāraṇā matāḥ /
tṛṇādi brahmaparyanteṣvapi māyā harāvapi // PS_1,11.11 //

tathāpi nīcanīceṣu guṇādīpaupamāśritāḥ /
sādharaṇāḥ sajātīyāḥ vijātīyā vilakṣaṇāḥ // PS_1,11.12 //

svantantratvaṃ svaramaṇatvaṃ suguṇavyāptitā tathā /
parāpekṣādi śūnyatvaṃ(rāhityaṃ) niyantṛtvaṃ jagadgurau // PS_1,11.13 //

sṛṣṭyādi kartṛtādyāstu vijātīyā harau matāḥ /
akṣa(ra)tvādayo māyāṃ naiva te brahmaṇi sphuṭam // PS_1,11.14 //

ṛjutvaṃ prākṛtoccatvaṃ nityārtheṣvabhimānitā /
sarvādhipatyatā liṅgadehe kāryavaśītvatā // PS_1,11.15 //

niṣkāmyayogyatāpūrvāḥ vijātīyā itismṛtāḥ /
ete harīrayoḥ proktāḥ naiva te vipaśeṣayoḥ // PS_1,11.16 //

evameṣūttameṣūktāḥ vijātīyā na nīcagāḥ /
satyanantatvatastveṣāmuktirnaiva hi śakyate // PS_1,11.17 //

karmadevān samārabhya brahmā teṣu śarīriṣu /
cakraśaṅkhādayorekhāḥ śaraśaktyaṅkuśādayaḥ // PS_1,11.18 //

prāsatomaratiryaṅkahalabhāgyomṛtādayaḥ /
govindyātilagodhūmachatracāmaratoraṇāḥ // PS_1,11.19 //

dhvajordhvavyajanākārā āndolāgatavāninaḥ /
macchakacchapasiṃhādyāḥ vṛṣaratnadharādayaḥ // PS_1,11.20 //

garutmaccheṣamukharā rekhā dakṣake pade /
puṃsāntu dakṣiṇepāde strīṇāṃ vāme vasanti hi // PS_1,11.21 //

dhenuśaṅkhagadārekhāḥ vāme puṃsāṃ śubhā matāḥ /
nīceṣvaṅganyūnarūpāḥ uttameṣūccarūpakāḥ // PS_1,11.22 //

sampūrṇāḥ sarvadārekhāḥ prāṇe māyāṃ harāvapi /
tatrāpyuccakramoccāsti rekhāḥ coccatvahetavaḥ // PS_1,11.23 //

ṣaṇṇavatyaṅgulo yastu nyagrodhaparimaṇḍalaḥ /
saptapāda caturhasto dvātriṃśallakṣaṇairyutaḥ // PS_1,11.24 //

śarīrāṅgeṣu sādhūnāṃ pañcasthāneṣu dīrghatām /
hṛsvatvaṃ pañcasu tathā saptasthāneṣu raktimā // PS_1,11.25 //

ṣaḍaunnatyaṃ yasya samyak pṛthutā triṣu yasya tu /
gambhīratā ca laghutā triṣu sthāneṣu bhāti vai // PS_1,11.26 //

sa sulakṣaṇasampannaḥ sa tu jñānaprado gurūḥ /
martyottameṣu vai viṃśallakṣaṇāni bhavanti hi // PS_1,11.27 //

krameṇaikaikaśo vṛddhānyapi salakṣaṇāni ca /
sarvāṇi paripūrṇāni lakṣaṇāni vidhīrayoḥ // PS_1,11.28 //

śarīre ca svarūpe ca sarvasatsādhaneṣvalam /
ati(bhi)vyaktāni (co)vocceṣu avyaktānītareṣu ca // PS_1,11.29 //

atha sṛṣṭau tāratamyaṃ śṛṇuṣva prāgathottare /
ātmasūkṣmaguṇasthūlasṛṣṭayaḥ prāgudīritāḥ // PS_1,11.30 //

pañcamātrāvyaktabhūtā vṛttipañcakataḥ kramāt /
prāgukta bhāvarūpājñānapañcakamabhūttataḥ // PS_1,11.31 //

bhrāntirbhautikadehānāṃ vyaktāyoniṣvapi kvacit /
aṇḍādūrdhvamiyaṃ sṛṣṭi rasaṃ sṛṣṭeti kīrtyate // PS_1,11.32 //

mahadādyaṇḍaparyantaḥ sarga ityabhidhīyate /
saṃsṛṣṭamaṇḍaṃ tadgañca samastaṃ samprakīrtitam // PS_1,11.33 //

anusargaṃ janāḥ prāhuḥ aṇḍāntaryadajotthitam /
mahadādyāḥ surāḥ sarvepyaṇḍasṛṣṭāvaśaktayaḥ // PS_1,11.34 //

astuvanpuruṣaṃ sārdhaṃ saptatriṃśaccharanmayam /
kālaṃ tato hariḥ sarvatatvajātaṃ tadantakaiḥ // PS_1,11.35 //

bhāgyairādāya saṃyojyairekībhūtaṃ karotyajaḥ /
tacca tredhā vibhajyeśaḥ teṣvādyaṃ bhāgamīśvaraḥ // PS_1,11.36 //

gṛhītvā viṣṇunāmeśastannigīrya śriyaṃ svayam /
vīryaṃ tadātmakaṃ tasyāmādhatta puruṣeśvaraḥ // PS_1,11.37 //

pṛthivyāvṛttimadhye tu suṣuveṇḍaṃ vidhestanum /
pañcāśatkoṭivistāramaṇḍaṃsṛṣṭvā jagadguruḥ // PS_1,11.38 //

sarvaciccaityasahito vīrāṇāmaṇḍamāviśat /
brahmāṇḍe jalasampūrṇe sarvalokāśrayo bhavet // PS_1,11.39 //

sa viṣṇuḥ padmanābhākhyo bhūdaṇḍasalile śubhe /
prākṛteḥ svasvarūpeṇātyabhinno hīśvaro hariḥ // PS_1,11.40 //

sarvābharaṇasampannaḥ sahasrāṅghryakṣibāhukaḥ /
prāk(pratyak)śirāstūrdhvamukhaḥ śiśye pītāmbaraḥ samaḥ // PS_1,11.41 //

aṇḍasṛṣṭyādimekāle tatvajātāttridhā kṛtāt /
adyādaṇḍamabhūdanyaṃ padmanābhograsadvibhuḥ // PS_1,11.42 //

tatsṛṣṭaṃ bhūpradānaṃ nābhau sthāpya hiraṇmayam /
padmaṃ vyajanayattasya kandāt bhūmirathobhavat // PS_1,11.43 //

saptadvīpasamudrādi tamoghanajalānvitā /
pañcāśatkoṭivistīrṇāpyaṇḍamadhyapradeśagā // PS_1,11.44 //

lakṣayojanasaṃkhyākapṛthulātidhṛḍhāśrayā /
pañcaviṃśatkoṭimitalakṣonaṃ garbhavāryadhaḥ // PS_1,11.45 //

yojanānāṃ tadupari sthāpitābhūrabhūddhareḥ /
bhūnāmā bhūmigo viṣṇugarbhavāryestadāhvayaḥ // PS_1,11.46 //

vakṣyamāṇeṣu cokteṣu jaḍacitsu tadāhvayaḥ /
ādhāro rakṣakaḥ sarvanāmā sarvabhṛdīśvaraḥ // PS_1,11.47 //

merustanmadhyago bhūmeścaturasro hiraṇmayaḥ /
yojanānāṃ lakṣamitaḥ ucchrāyādratnasānukaḥ // PS_1,11.48 //

atha ṣoḍaśasāhasrayojanāyāmar iritaḥ /
tāvatā bhūrimānaḥsahamekaḥsarvasurālayaḥ // PS_1,11.49 //

ūrdhaṃ tadviguṇāyāmaḥ sahasrāśītiyojanaiḥ /
caturbhiradhikairbhūmerucchritaḥ sarvataḥ śubham // PS_1,11.50 //

meroḥ pūrvādyaṣṭadikṣu lokapāla sadāṃsyalam /
santyevasarvabhadrāṇi sārdhatādvisahasrakaiḥ // PS_1,11.51 //

caturasrāṇi tanmadhye taccaturguṇavistaram /
brahmaṇastu sadasyāni ratnahemamayāni ca // PS_1,11.52 //

teṣvindrogniryamaḥ kravyāt varuṇāni layakṣapaḥ /
śivaśceti sabhāryāste sāṅgāḥ saparivārakāḥ // PS_1,11.53 //

tanmadadhye maṇṭapastasya vidherājñākarāstathā /
tatra vāṇīśvaronanta bhujagasya suśiraskakaḥ // PS_1,11.54 //

lokapālasado madhye vindhyodikṣu catusruṣu /
samanāḥ sarvatobhadrā tārasārdhāṣṭasahasrakāḥ // PS_1,11.55 //

mandārapārijātādyāḥ divyapuṣpaphalaścadāḥ /
saritsarovarāṇyatra kañjādisumavantyapi // PS_1,11.56 //

nānānārīsevitāni haṃsādi dvijavantyapi /
ājānajasamānaikajātīyaparicārakaiḥ // PS_1,11.57 //

sevitodrivarobhāsvaddīpya divyadrigocaraḥ /
divyābharaṇavastrādyaiḥ alaṅkṛtasurāda(la)yaḥ // PS_1,11.58 //

tasya pūrvādyaṣṭadikṣu mandaro merumandaraḥ /
supārśvaḥ kumudaśceti avaṣaṭambhanagāḥ kramāt // PS_1,11.59 //

te sahasrastrikā yāmāḥ sahasradaśakocchritāḥ /
cūtajambūkadambāścanyagrodhasteṣu bhūruhāḥ // PS_1,11.60 //

ekādaśaśatoccāste gajopamaphalānvitāḥ /
suvarṇaratnasaṃkāśāḥ śataśākhā samāvṛtāḥ // PS_1,11.61 //

tatra nānā pakṣigaṇāḥ sagandhakusumachadāḥ /
teṣāṃ tūparitaḥ svarṇaratnamandārabhūmiṣu // PS_1,11.62 //

nandanaṃ caitrarathakaṃ vaibhrājakamitīritam /
vanānyavarṇanīyāni sarvatobhadrasaṃjñakam // PS_1,11.63 //

teṣu vai kāmikāḥ siddhāḥ caranti lalanānvitāḥ /
teṣu sañcaratāṃ saukhyam adhikaṃ na śramādayaḥ // PS_1,11.64 //

eṣāṃ phalairnipatitaiḥ viśīrṇaiḥ śubhrasadrasaiḥ /
niryadrasamudbhūtāścatasraśca catasṛṣu // PS_1,11.65 //

dvilakṣavṛtta dīrghasthāḥ jarā durgandha duḥsahāḥ /
nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavāṃśca meroruttarato nagāḥ // PS_1,11.66 //

yojanānāṃ navasahasrāyāmākṣmātalasya ca /
maryādāgirayaḥsarve pratyaksāgaradīrghakāḥ // PS_1,11.67 //

uścrayāddhaśasāhasrāḥ pṛthulā dvisahasrakāḥ /
niṣadho hemakūṭaśca himavāniti dakṣiṇe // PS_1,11.68 //

pūrvamānenoktabhuvaḥ maryādā girayomatāḥ /
vistārāducchrayāddhairghyānnīlādīnāṃ samāḥ kramāt // PS_1,11.69 //

nānāsiddhagaṇaiḥ sevyāḥ sarvaratna samākulāḥ /
pūrvasyāṃ diśi merostu gandhamādanaparvataḥ // PS_1,11.70 //

pratīcyāṃ diśi merostu mālyavānnāma bhūdharaḥ /
ānīlaniṣadhāyāmau parvatau devapūjitau // PS_1,11.71 //

tau pūrvasamitau divau sarvasadvṛkṣaśobhitau /
caturdikṣvapi merostu navasāhasrayojanaiḥ // PS_1,11.72 //

vistṛtaṃ bhūtalaṃ celāvṛtavarṣaṃ vadanti hi /
ramyako hiraṇmayaścaiva kuruvarṣādayastrayaḥ // PS_1,11.73 //

varṣānīlādyadribhiste vibhaktā svarṇabhūmayaḥ /
gandhamādanataḥ pūrvabhūmau bhadrāścavarṣake // PS_1,11.74 //

mālyavatpaścimeketumālyavarṣaḥ prakīrtitaḥ /
harikiṃpuruṣa bhāratavarṣāstu kramayogataḥ // PS_1,11.75 //

dakṣiṇe niṣadhādyadrivibhaktabhūmayaḥ kramāt /
vaivasvato manurmartyopāsako ramyakeśvaraḥ // PS_1,11.76 //

aryamāḥ pitṛpaḥ kūrmopāsakastu hiraṇmaye /
bhūmirādivarāhasya bhāryā vai kuruvarṣagā // PS_1,11.77 //

hayāsyopāsako bhadraśravāḥ bhadrāśca varṣake /
ratyākāmenārcitau dvau kṛtipradyumnasaṃjñakau // PS_1,11.78 //

ketumālye strījanārcyo na jīvaṃ bhadrake khalu /
prahlādopāsito nārasiṃhmopi harivarṣagaḥ // PS_1,11.79 //

hanumatpūjito rāmaḥ nāthaḥ kiṃpuruṣasya tu /
bhadrāśvāddakṣiṇe varṣe bhāratākhyo guṇādhikaḥ // PS_1,11.80 //

narābhimāni śeṣāṃśa bhāratasyāsya cānujaḥ /
nārāyaṇo dakṣaputryāḥ(tryāṃ) mūrtyādharmasamutthitau // PS_1,11.81 //

tau nāradasya ca ṛṣeḥ jñānadau lokapūjitaḥ /
ilāvṛtte merupūrvadiśi savyāpasavyagau // PS_1,11.82 //

jaṭharo devakūṭaśca merupṛṣṭhe ca pūrvataḥ /
gandhamādana saṃspṛṣṭau svarṇaratnamayau samau // PS_1,11.83 //

vistārāttūcchrayācca yojanā dvisahasrakau /
navasāhasrasadbhūmimadhye jaṭharanīlayoḥ // PS_1,11.84 //

bhūrdevakūṭaniṣadhamadhyasthāttāvatī matā /
ṣaṭsahasrāntarabhuvau gandhamādanamandarau // PS_1,11.85 //

tiryak tadviguṇā bhūmiḥ merupūrvasthagotrayoḥ /
kailāsakaravīrau dvāvevaṃ merostu dakṣiṇe // PS_1,11.86 //

pavanaḥ pariyātraśca dvau meroḥ paścimāśrayau /
śṛṅgaśca makaraścaiva meroruttaratastathā // PS_1,11.87 //

niṣadhāntau dakṣiṇavuttarau nīlasaṃmitau /
pāścātyau mālyavatsṛṣṭau pūrvagādrīvamānataḥ // PS_1,11.88 //

etairakhilāvṛtovarṣo vibhaktaścāṣvadhāmalaḥ /
sukumāraṃ vanaṃ ramyaṃ sarvatryaiṇyaiva teṣvalam // PS_1,11.89 //

teṣu cevāstriyaḥ pṛṣṭāpūrvādhyaṣṭaṃ digunmukhāḥ /
aṣaṭarūpairādiśeṣaḥ sahasravadanaḥ prabhuḥ // PS_1,11.90 //

vasatyasya mahārudraḥ sāṃbaścāṣṭatanuḥ svayam /
sadopāsta iti śeṣaṃ tadgaṃ saṅkarṣaṇaṃ param // PS_1,11.91 //

panaraṣṭatanuḥ śambhuḥ bhavānyābhasmago bhavaḥ /
teṣvaṣṭabhavaneṣveva sadāramati śaṅkaraḥ // PS_1,11.92 //

prārabdhakarmaṇā sāpi patiṃ ramayati sphuṭam // PS_1,11.93 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede ekādaśo 'dhyāyaḥ

śrībhagavānuvāca

trivikramanakhodbhinnājāṇḍakharpararandhrataḥ /
antaḥ praviṣaṭabāhyāmbu vaikuṇṭhaśikharāttataḥ(dadhaḥ) // PS_1,12.1 //

patatkamaṇaḍule dhātā dadhāreśa padāmbuje /
prakṣālyataccheṣajalādgaṅāgānāmanadī vyadhāt // PS_1,12.2 //

aranāmnīṇyanāmnī sā bhūdurgābhāgayordvayoḥ /
pṛthak saptāvarṇagā parighā rūpiṇī matā // PS_1,12.3 //

nandinī satyaloke sā nalinī ca tapomaye /
janoloke mālinīti maharloke tu bhoginī // PS_1,12.4 //

svardhunī sā svargaloke viyadgaṅgā dhruvālaye /
madāpagā sāntarikṣe merorbrahmasadordhvataḥ // PS_1,12.5 //

nipatantī ca pūrvādi caturdikṣu krameṇa sā /
sītācā(?a)lakālakanandā ca cakṣurbhadrāhvayā śubhā // PS_1,12.6 //

sītākhyātiravodvegāt sarvatrelāvṛtādbahiḥ /
nipātyamānā hariṇā pūrvamabdhiṅgamiṣyati // PS_1,12.7 //

saivadakṣiṇabhāgasthā kālena mahatā kila /
sagarātmajaśuddhyarthaṃ bhagīrathasamarcitā // PS_1,12.8 //

bhāgīrathīti gaditā sarvalokaikapāvinī /
jahnunā rājaḥṛṣiṇā pītātyaktā ca vākyataḥ // PS_1,12.9 //

sā jāhnavī merunagasyottarādhaḥsthalasthitāt /
mārgādatalapūrveṣu saptalokeṣu saṃsthitā // PS_1,12.10 //

saiva tripathagā devī bhāti nārāyaṇāśrayā /
saiṣā ramyaka(?ta)pūrveṣu harivarṣādiṣu triṣu // PS_1,12.11 //

bhadrāśvaketumāle tu carantī sāgarapriyā /
bhāratesmin mahāvarṣe nadyaḥ santi sahasraśaḥ // PS_1,12.12 //

śrīraṅgo veṅkaṭeśākhyo totādriḥ puṣkarāhvayaḥ /
śrīmaṣṇanaimiṣāraṇye gaṇḍakī badarīsthalam // PS_1,12.13 //

aṣṭāvete svayaṃvyaktāḥ bhārate sarvasiddhidāḥ /
svāmipuṣkaraṇīpūrvāḥ puṣkariṇyaḥ sahasraśaḥ // PS_1,12.14 //

manavaḥ pitaraḥ siddhāḥ sarvasādhanatatparāḥ /
surāsurā bhāratesmin svasādhanaparāyaṇāḥ // PS_1,12.15 //

atra satkarmaṇā svargaṃ nirayaṃ pāpakarmaṇā /
miththā jñānena ca tamo jñānenaiva padaṃ hareḥ // PS_1,12.16 //

prāpnoti puruṣo hyatra padasthāstatvadevatāḥ /
kecit sarvāvatāreṣu bhūmau bhūtvā bhavantyalam // PS_1,12.17 //

sarvesurāḥ padasthāśca rāmakṛṣṇāvatārayoḥ /
jātā bhūmāvupāsyeśaṃ punarmūlasvarūpakaiḥ // PS_1,12.18 //

ekī bhavantyapi surāḥ bhāvinaḥ prāyaśotra tu /
svasādhanaikaniratāḥ devadāsādayopi ca // PS_1,12.19 //

sāṃśāḥ niraṃśāśca tathā svasvasādhanatatparāḥ /
vidhayaśca niṣedhādyāḥ atratyānāṃ bhavanti hi // PS_1,12.20 //

lakṣayojanavistīrṇalavaṇāmbudhiveṣṭitaḥ /
dvīpoyaṃ jambvākhyo hi merustasyaiva madhyamaḥ // PS_1,12.21 //

sumeroparitaścelāvṛtaṃ tadgavanaṃ śubham /
sukumārābhidhaṃ rudraśāpāttatragataḥ pumān // PS_1,12.22 //

nārībhavati pārvatyārantukāmastathākarot /
etasmādviguṇaḥ plakṣastvikṣūdāmbudhiveṣṭhitaḥ // PS_1,12.23 //

sthūlāśca parvatāḥ santi tatra śrīharisaṃmitāḥ /
tāste kṣīrābdhimārabhya ikṣusāgarasaṃspṛśāḥ // PS_1,12.24 //

bhāratādyaṣṭavarṣeṣu ṣaḍdvīpā aparā api /
madhyastatkāmyapuṇyānāṃ bhogārthaṃ harinirmitāḥ // PS_1,12.25 //

pāpādatra janīnaiva puṇyādeva hi kāmyataḥ /
na tatra cāyurnayamo yāvatpuṇyantu jīvanam // PS_1,12.26 //

narānāryaḥ sundarāṅgāḥ santi bhogocitārthadāḥ /
vṛkṣāśca puṇyaratnāni gṛhāśca svarṇabhūmayaḥ // PS_1,12.27 //

vinaiva kālamaraṇaṃ tatra duḥkhādikaṃ na hi /
icchāmātreṇa sarvāthasiddhistatreśanirmitaḥ // PS_1,12.28 //

sūryātmakaṃ hariṃ tatra pūjayanti vicakṣaṇāḥ /
tato hi dviguṇodvīpaḥ śālmalaḥ sarvavartulaḥ // PS_1,12.29 //

yojanānāṃ caturlakṣaṃ madhvabdhi samaveṣṭitaḥ /
jāmbavaṃ puṣkaraṃ tyaktvā madhyadvīpeṣu pañcasu // PS_1,12.30 //

sarveṣu saptanadyaḥ syuḥ parvatāḥ saptakīrtitāḥ /
saptadvīpagatā nadyaḥ dadbāhyāmbudhigāminaḥ // PS_1,12.31 //

bhogopayuktā nikhilāḥ padārthajanasaṅkulāḥ /
tatratyāḥ parvatāḥ pūrvottarasāgarasaṃspṛśaḥ // PS_1,12.32 //

tairvibhaktāḥsaptavarṣāstattanmanusutrāśrayāḥ /
candrāntaryāmiṇaṃ viṣṇuṃ śālmalasthā bhajanti hi // PS_1,12.33 //

krauñcadvīpastadviguṇodvyaṣṭalakṣārṇave na tu /
pavyambunā veṣṭitolaṃ sūryakāntādi sanmaṇiḥ // PS_1,12.34 //

varuṇāntargataṃ viṣṇuṃ bhajanti hi tatotra hi /
tato hi dviguṇāḥ śākadvīpaḥ kṣīrābdhiveṣṭhitaḥ // PS_1,12.35 //

dvātriṃśallakṣavistāraḥ samīropāsakoditaḥ /
śākadvīpasya madhyetu anantarūpī harisvayam // PS_1,12.36 //

ardhalakṣasthalatanuḥ saptalakṣonnataḥ prabhuḥ /
merulokālokanagābhimukhānantalasanmukhaḥ // PS_1,12.37 //

cakraprākārarūpātmā tadvīpe paritaḥ sadā /
lakṣonnatastheṣu jagaccakṣuḥsūryaścaratyasau // PS_1,12.38 //

meruṃ pradakṣiṇī kurvan rūkṣacakronuvegataḥ /
dinedinetvekavāraṃ sahasrāṃśuḥ prakāśakṛt // PS_1,12.39 //

sūryasyākṣottarāgrantu tailayantramivolitaḥ /
luptamanyaccakrayutaṃ mānasottaraparvate // PS_1,12.40 //

paribhramanti tanmadhye 'nasi bhūmeḥ samonnate /
catvāriṃśadyojanordhvapradeśaspraśimadhyataḥ // PS_1,12.41 //

tāvatparimitānyakṣasambandho tāvadantarāḥ /
stambhāḥ ṣaṣṭhisahasrāśca catvāraḥ santi sadṛḍhāḥ // PS_1,12.42 //

śatayojanakā sthūlā dīpyadhvajramayāḥ śubhāḥ /
tadūrdhvamaṇṭape pādalakṣoccamaṇi dīpite // PS_1,12.43 //

yojanāyuta dedīpyamaṇḍale bhānurājatiḥ(rūrjitaḥ) /
ahaḥkaraḥ sarva satsādhanakṛtphaladoryamā // PS_1,12.44 //

meroḥ pūrvasthito bhāratasthānāmudayaṅkaraḥ /
merordakṣiṇagomadhya(dhyaṃ)dinakṛtsaptasandhayaḥ // PS_1,12.45 //

meroḥ paścimago bhāratatsthānāmastamānakṛt /
meroruttaragaścārdharātrikṛdbhārate nṝṇām // PS_1,12.46 //

evameva caturdikṣuvidyamānajanasya tu /
prātarmadhyandinaniśīthārdharātrapravartakaḥ // PS_1,12.47 //

nārāyaṇa viśeṣāveśaidhitātmagatiḥ svayam /
ekameva pṛthaṅnāmabhedena śrīharīcchayā // PS_1,12.48 //

saptadvīpeṣu yobhānuvaripohastabādhipaḥ /
savyena bhramatāṃ bhānāṃ trilakṣonnatavartinām // PS_1,12.49 //

tiryagūrdhvaṃ ca ṣaṭpañcāśallakṣādhikakoṭitaḥ /
dīrghābhiśca śalākābhiḥ nirmite rūkṣacakrake // PS_1,12.50 //

śatayojanavistīrṇaṃ śalākāgreṣu bhāntyalam /
vasanti tanmārgagatāḥ sañcaranti navagrahāḥ // PS_1,12.51 //

te śalākā vajramayāḥ aṣṭottaraśatātmakaiḥ /
chidraiśca kalitāpāśaiḥ dhravādhīnaiśca vāruṇaiḥ // PS_1,12.52 //

sambandhāgrābhiraṃśena kḷpyaikaikenabhāśrayāḥ /
catuścidrayutāḥ sarvaśalākāsteṣu vāruṇāḥ // PS_1,12.53 //

pāśāścāntaḥ praviṣṭāśca bhūmerlakṣonnatāntare /
sthitasya sūryarathāgretāḥ akṣakoṭyastathāgrataḥ // PS_1,12.54 //

dhurāgrākṣāgrayorbaddhapāśāgreṇasamanvitāḥ /
pāśādhruvasya nakṣatrapādairevāpasavyataḥ // PS_1,12.55 //

saṃvatsareṇaikavāraṃ bhramantaṃ bhrāmayatyalam /
dhruvastasya hayāḥsaptaharidvarṇā mahājavāḥ // PS_1,12.56 //

anuktastātvikaistulyāstadyantā garuḍāgrajaḥ /
so 'nūrurustvaruṇaḥsarpapāśaistānyojayatyalam // PS_1,12.57 //

mānasottarameroḥ tu saṃspraṣṭākṣa sumadhyage /
aneharmyakalitavajrasambhāvyagramaṇṭape // PS_1,12.58 //

carato bhāskarasyāsyatvādhāraḥ śākamadhyagaḥ /
harirmeroḥsārdhasaptottarasaptatilakṣakaḥ // PS_1,12.59 //

tāvattaduttaragata mānasottaraparvate /
yojanānāṃ ṣaṣṭhisahasronnataṃ cakramūrjitam // PS_1,12.60 //

madhyachidrānvitaṃ vajramayaṃ bhramati viṣṇunā /
dvādaśāraṃ hi ṣaṇṇemi trināḍyantarbahisthale // PS_1,12.61 //

yugakūbarākṣatrayasya rekhāsu tithivārapāḥ /
apareṣu māsāstiṣṭhanti ṛtavastasya nemigāḥ // PS_1,12.62 //

caturmāsyāstrinemisthāḥ dvipariścedageyane /
vatsaraḥ sarvacakrasthastvekacakrorathasya tu // PS_1,12.63 //

sa karkaṭādiṣu caran ekohnā(hnāṃ)kṣayakṛdraviḥ /
ṣaṭsurātradīrghyamānaḥ kārayan dakṣiṇāyanam // PS_1,12.64 //

karoti nakrādiṣu ṣaṭsucaran rātrikṣaya(yaṃ)karaḥ /
ahnānyabhyedhayannekaścottarāyaṇakārakaḥ // PS_1,12.65 //

vināḍikānāṃ pañcāśanmāsimāsyedheyetyasau /
ahānyuttarāṇenyatra rātrikālardhikṛttathā // PS_1,12.66 //

yadā tu meṣatulayoḥ caratyeṣa samāniśā /
dyasrāśca vṛścikādyeṣu pañcasvapi niśārdhikṛt // PS_1,12.67 //

vṛṣādi pañcasu caran divākālasamardhikṛt /
trilakṣonnatanakṣatraśalākāgrāṣṭaviṃśake // PS_1,12.68 //

udagdakṣiṇakoṇādyāḥ kṛttikādyāḥ samāśritāḥ /
tiryagūrdhvaṃ saptasaptaśalakābhirvinirmitam // PS_1,12.69 //

dvābhyāṃ dvābhyāṃ koṇayostu rekhābhyāmupakalpitam /
nakṣatramaṇḍalaṃ bhūmerūrdhvaṃ lakṣatrayeṇa hi // PS_1,12.70 //

ekaikasyāṃ śalākāyāṃ chidrāṇi ca pṛthak pṛthak /
catvāri tāni daṃsrakṣādyādikāni vanāni ca // PS_1,12.71 //

meṣāṅkāni vṛṣāṅkāni nṛyugmakāni vai nava /
karkasiṃhāṅgakanyāni tulakā vṛścikāni vai // PS_1,12.72 //

dhanurnakṣatraśaṅkhāni mīnāṅkāni ca vai nava /
teṣu teṣu praviṣṭāśca pādadyaṣṭottaraṃ śatam // PS_1,12.73 //

pādairdhuvaḥsasūryastu apasavyakrameṇa vai /
sarvanakṣatrapādeṣu kramādvṛddhau bhaviṣyati // PS_1,12.74 //

dhruvāntarhariṇā viṃśadghaṭikāntadinatrayam /
ekaika nakṣatrapāde baddho bhavati vai kramāt // PS_1,12.75 //

sārdhatrayodaśādinairekanakṣatrago raviḥ /
māsena navapādāni bhuñjan dvādaśa rāśiṣu // PS_1,12.76 //

saṃvatsareṇa carati hyapradakṣiṇato raviḥ /
meṣādhyaṅkitarandhrāṇi meṣādyāḥ rāśayasmṛtāḥ // PS_1,12.77 //

lakṣonnatapradeśestha dhruvapādāgrago raviḥ /
dvilakṣonnatadeśastha dhruvapādāgrataḥ śaśī // PS_1,12.78 //

candrasūryau ṛkṣacakrādadhau deśagatau matau /
kujādayaśca pañcāpi ṛkṣacakrordhvavartinaḥ // PS_1,12.79 //

dhruvapāśaiḥ sadābaddhāḥ sañcaratyapasavyataḥ /
jñaḥ pañcalakṣonnatagataḥ saptalakṣonnataḥ kujaḥ // PS_1,12.80 //

navalakṣonnataḥ śukraḥ lakṣaikādaśako guruḥ /
trayodaśaṃ tu sūryasyamaṇḍalaṃ parikīrtitam // PS_1,12.81 //

lakṣapañcādaśādūrdhvaṃ śanimaṇḍalamasti hi /
ṣaḍviṃśati sulakṣāṇām ūrdhvaṃ saptarṣimaṇḍalam // PS_1,12.82 //

lakṣaikādaśatastatmāt dhruvaḥsaṃstho haripriyaḥ /
sa viṣṇoḥ śiṃśumārasya mahācakrapadāsthitāḥ // PS_1,12.83 //

dhruvādīn grahān viṣṇuḥ cakre sarvān suvāruṇaiḥ /
pārśaiyorjayati śrīmān śalākārandhrasaṅgatāḥ // PS_1,12.84 //

sarvehyete bhānusamāpradeśeṣūttarottaram /
caranti ṛkṣapādasthapāśairevatu tanmitaiḥ // PS_1,12.85 //

eteṣāṃ rāśisañcāraiḥ kālaṃ yojayatīśvaraḥ /
candrorāśidvādaśakaṃ māsenaikena vartate // PS_1,12.86 //

kujo māsārdhato rāśiṃ bhuktvā rāśiṃ sameṣyati /
gururdvādaśabhirmāsaiḥ triṃśanmāsaiḥśanaiścaraḥ // PS_1,12.87 //

māsenaiva budhaḥ śukraḥ pratirāśiṃ bhajatyalam /
sadā samagatī vakraśūnyau dvau śaśibhāskarau // PS_1,12.88 //

bhānumaṇḍalagaścandro darśecāstaṅgato bhavet /
evaṃ kujādayaḥ pañca astaṃ yāsyanti bhānugāḥ // PS_1,12.89 //

prākdiśyastaṅgatau śukragurū dvau paścimodayau /
pratyagastaṅgatau tau dvau tu pūrvadiśyuditau matau // PS_1,12.90 //

evamanyepi sūryasya nāstamānaṃ svabhāvataḥ /
meruchāyāgataṃ cāstaṅgataṃ sūryaṃ vadanti hi // PS_1,12.91 //

candrārka kavyastamaye laukike tu śubhaṃ tyajet /
pūrvasyāṃ diśi śukrostaṅgato māsadvayotthitaḥ // PS_1,12.92 //

pratyagastaṅgataḥ kāvyaḥ saptāhobhirudetyalam /
gururmāsenobhayatra hyudito bhavati dhruvam // PS_1,12.93 //

kujādīnāṃ vakramādyāstambha ṛjvoti śīghrataḥ /
gatayo vividhāḥsanti kālasyāśubhasūcakāḥ // PS_1,12.94 //

na samā hi gatisteṣāṃ kvacideva samāgatiḥ /
lakṣadīrghayugadvandva purasthāṃ rajayojitāḥ // PS_1,12.95 //

tadvādaśāṃśadhuragāḥ saptāśvā bhaskarasya hi /
mānasottarasyaparito navakoṭisuvistaram // PS_1,12.96 //

sārdhaṃ pradakṣiṇaṃ kartuṃ yojayanti mahājavāḥ /
itthaṃ navagrahaiḥ kālacakraṃ paramaḥ pumān // PS_1,12.97 //

sūryasya gatyā meṣādīn māsān saureṇa mānataḥ /
kalpayatyapi candrasyagatyā caitrādīkān hariḥ // PS_1,12.98 //

cāndramāsān kalpayanti nakṣatraṃ ṛkṣasantateḥ /
āvṛtyaṃ caturorāptiṃ cārān mānaṃ bṛhaspateḥ // PS_1,12.99 //

sārasvatantu gāndharvāḥ pakṣāhorātrayo matāḥ /
sārasvatantu gāndharvamānamāhurvicakṣaṇāḥ // PS_1,12.100 //

māsena syādahorātraṃ maitraṃ mānaṃ vidurbudhāḥ /
daivamānaṃ vatsarāhorātrikālena tāvatā // PS_1,12.101 //

manurmānaṃ mānavākhyaṃ brāhmamānamajasya hi /
mānāśca navamānānāṃ viṣṇurekaḥ pravartakaḥ // PS_1,12.102 //

dvātriṃśallakṣavistīrṇakṣīrābdhermadhyadeśataḥ /
tadardhavistaroccakramaprākārarūpakaḥ // PS_1,12.103 //

daśalakṣonnato bhūmeḥ śvetadvīpo ramātmakaḥ /
vedāvarṇā deśakālau nityavyāptā jaḍāmatāḥ // PS_1,12.104 //

vāyvākāśaḥsauradīptiranityāstu jaḍāmatāḥ /
dravyānyapratighātāni tenyonyasyāśrayāṇi ca // PS_1,12.105 //

lakṣmīnārāyaṇau śuddhacidrūpau vyāptavigrahau /
sarvārthapratighātā ca śvetadvīpādayastrayaḥ // PS_1,12.106 //

lokāstvapratighātāśca stambhādhyairlokarūpakāḥ /
durgābhāgastadupari bhūbhāgastu tadūrdhvataḥ // PS_1,12.107 //

śrībhāgastu tatastūrdhvaṃ śikharantu tadūrdhvagaḥ /
bhāgatrayepi bhūkandāḥ pañcalakṣonnatāyutāḥ // PS_1,12.108 //

triṣubhāgeṣvapi ramā deśaharmyasvarūpiṇī /
harmyaṃ pradeśa bhūbhāgāḥ lakṣayojanakandakāḥ // PS_1,12.109 //

uparyāvarttayo bhāgastrayo bhūkandasaṃmitāḥ /
bhāgatrayepi ca stambhāmaṇimadbhūmitalāśrayāḥ // PS_1,12.110 //

sārdhadvilakṣasamitā nānāmaṇivirājitā /
śrībhāgamadhyavedisthaḥ lakṣmīśonantabhānuruk // PS_1,12.111 //

cinmātrānantamukteḍyaḥ svargādupari vartate /
sthānaṃ traye tripādviṣṇoḥ divisvargonnatasthale // PS_1,12.112 //

śvetadvīpodvyaṣṭalakṣa durgābhāgastu tanmitaḥ /
bhūbhāgastu tadardhetaḥ śrībhāgastu tadardhataḥ // PS_1,12.113 //

maṇisvarṇojvalatsatvaprākārāntātmabhāgakāḥ /
anekatoraṇāṭṭālavedīcatvāraśobhitāḥ // PS_1,12.114 //

maṇimatnanadyadrisarovāpyādisaṃkulāḥ /
nānāyādogaṇopetasvarṇakañjābu bhāsvarāḥ // PS_1,12.115 //

sarvartukālapuṣpāḍhya pallavasvarṇabhūruhāḥ /
haṃsakokilabarhādi śukasvanasamākulāḥ // PS_1,12.116 //

atisundara siṃhādi nānāmṛgasamākulāḥ /
avarṇanīyaratneru racitānekamaṇṭapāḥ // PS_1,12.117 //

nānāsvādusvanopeta naranārīgaṇauryutāḥ /
siddhacāraṇagandharvāpsaro gānamaṇitāḥ // PS_1,12.118 //

nānāvādyamahāvīṇāśaṅkhadundubhinisvanāḥ /
gajāśvarathapādātidhvajachatrādi lāñchanāḥ // PS_1,12.119 //

sarvābharaṇavastrāḍhyā vimānāvalisaṅkulāḥ /
nānākrīḍāsādhanetāḥ nānāḥ gandhopabṛṃhitāḥ // PS_1,12.120 //

anekahaṃsatūle tu maṇiśayyā samāvṛtāḥ /
bhogastrībhiḥ samākīrṇāḥ maṇivyajanadarpaṇāḥ // PS_1,12.121 //

maṇisvarṇātmakāneka bhittibhāṇḍādi sādhanaiḥ /
anuktānantasarvopaskaraṇairupaśobhitāḥ // PS_1,12.122 //

cāmarāndolikāḍolā pādapīṭhādi saṃyutāḥ /
tulasīpuṣpasadratnamuktāmālopaśobhitāḥ // PS_1,12.123 //

bhānukoṭiprabhādīptā pātranaivedyarūpiṇī /
ghṛtadadhyamburūpā sā pūrvoktārthasvarūpiṇī // PS_1,12.124 //

dāsīdāsasamākīrṇabhāryārūpākhileśvarī /
durgābhūḥśrīsvabhāgeṣu anantānantarūpiṇī // PS_1,12.125 //

anantarūpiṇaṃ viṣṇuṃ sadārādhayatīśvaram /
svabhāvādeva nāsyārthaḥ prāptavyaḥ kaścideṣyate // PS_1,12.126 //

pūrṇakāmo hariḥ prītyā tatpūjāṃ svīkarotyajaḥ /
sthānatrayepi sā devī hyanantoktārtharūpiṇī // PS_1,12.127 //

sarvadeśeṣu kāleṣu sarvarūpāśritā ramā // PS_1,12.128 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede dvādaśo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

ye proktā devagandharvakarmajñānāstvatātvikāḥ /
pakvādhikāriṇo bhūmerutkrāntā maharādiṣu // PS_1,13.1 //

sthitā vipaśeṣoktamārgeṇa svottameṣu te /
bhogadehapratiṣaṭhāstu aṇḍāntadvirajātale // PS_1,13.2 //

(yu)tyaktaliṅgāsturyavaśā aṇḍanāśa upāgate /
parāṣṭamāṃśāvaśiṣṭakāle śraharigarbhagāḥ // PS_1,13.3 //

muktā api na muktākhyāḥ punarbrahmāṇḍasambhave /
viṣṇorbahirgatāḥ kukṣeḥ śuddhasātvakadehakaiḥ // PS_1,13.4 //

ramādattairbhogayogyapūrvoktānantasātvikaiḥ /
arthairabhyunnatāśvetadvīpasthā harimañjasā // PS_1,13.5 //

dṛṣṭvā natvā prasādyeśaṃ muktākhyāṃ prāpyacājñayā /
avyāhateṣṭagatayo vaikuṇṭhe śuddhasātvikaiḥ // PS_1,13.6 //

dehairmodanti bhūdurgābhāgayoḥ śrīśalālitāḥ /
cinmātradehaiḥ śrībhāge na cātra jaḍasaṃsthitāḥ // PS_1,13.7 //

vṛkṣapakṣimṛgā hyabdhinadyopi navakoṭayaḥ /
sarāṃsi nānāvidhabaddhā api lokeṣu vai hareḥ // PS_1,13.8 //

śrībhūdurgābhāga ete sevante harimañjasā /
svādhikyasya sidhyarthaṃ svānandādhikyakāṅkṣiṇaḥ // PS_1,13.9 //

kevalaṃ liṅgadehena bhogabhāge vasanti hi /
(bhūbhāge saṃvasanti hi) niraṃśānāṃ sūkṣmadehāḥ aṇḍāntaḥsatyalokagā tu // PS_1,13.10 //

aniruddhādalpakālavyatyayātprabhavanti hi /
layeṇḍanāśātpurataḥ natatsū(nāśaḥ sū)kṣmatanorbhavet // PS_1,13.11 //

tṛṇādārabhya sanmartyagandharvāsta(nta)sya kṛtsnaśaḥ /
eṣāṃ sūkṣmatanuḥ sṛṣṭiḥ kramādyuktamatolayaḥ // PS_1,13.12 //

sraṣṭvaiṣvevāmartyagandharvādikarmyante(nta) devatāḥ /
durgābhāgasthāniruddhātsūkṣmayuktā bhavanti hi // PS_1,13.13 //

sṛṣṭikramādvyutkrameṇa nāśastatragatāddhareḥ /
aṇḍanāśātpuraivete kevalaṃ liṅgamātragāḥ // PS_1,13.14 //

tṛṇādyāśacātātvikāśca bhūbhāge saṃvasanti hi /
eṣāṃ śrībhāgaparikhābhūta śrīvirajā jale // PS_1,13.15 //

aṇḍanāśātpurābhagnaliṅgānāṃ turyasaṃśrayam /
prāptānāṃ śrīharergabhe tadāvāso bhaviṣyati // PS_1,13.16 //

bhūmāvutkramamāṇāstu dehantyaktvā maharjanāḥ /
tapaḥ satyeṣu durgākhyabhāge nīcoccakāḥ kramāt // PS_1,13.17 //

vasanti dehabhogaiste(bhogadehaiḥ) niraṃśānāntu bhogataḥ /
śīrṇā bhavanti hi aniruddhena ye cate // PS_1,13.18 //

praviṣṭāni bhavanti hi aniruddhena ye cate /
aniruddhe praviṣṭāni saṅkarṣaṇajayāya te // PS_1,13.19 //

sṛṣṭānyato liṅgamuktāḥ prabhavanti hyatātvikāḥ /
bhogedehaiḥ svottameṣu praviṣṭāḥ prabhavanti hi // PS_1,13.20 //

gandharvāṇāṃ kuberantu pitṝṇāṃ yama eva hi /
kṛṣṭāṅgasaṅga gopīnāṃ sarvajātiṣu saptateḥ // PS_1,13.21 //

mitānāmājānajānāṃ sastrīkāṇāṃ dhanādhipe /
tatsamānāstu ṛṣayaḥ śatonaśatakoṭayaḥ // PS_1,13.22 //

eteṣāṃ tulayodakṣe hyagniputragaṇasya tu /
vahnau karmajadevānāṃ layaḥ svāyambhuve mataḥ // PS_1,13.23 //

tasminnekādaśamitāmanavovidhyatātvikāḥ /
tātvikau dvau saptamādyau yau tau manupadeśvarau // PS_1,13.24 //

nārāyaṇaḥ svayaṃ viṣṇuḥ tāpasomanurīritaḥ /
vinā tān strīn manūn svāyambhuve laya udīritaḥ // PS_1,13.25 //

ādya indro hariryajñaḥ vāyudharmośvinau kramāt /
ṣaṣṭastu mandradyumnanāmā saptamastu purandaraḥ // PS_1,13.26 //

dvau śacīramaṇāṃśau tau ṣaḍaite tātvikāḥ smṛtāḥ /
bhāvīndrāḥ karmajābhāste teṣāmādyamanau layaḥ // PS_1,13.27 //

saptakānāṃ ṛṣīṇāntu śatasya ca layaḥ smṛtaḥ /
dakṣe dharme ca tattulyapitṝṇāṃ saptakasya tu // PS_1,13.28 //

tatsamāstvaṣṭagandharvāstvaṣṭona śatayoṣitaḥ /
urvaśyādyāstatsamāhi kuberaṃ praviśanti hi // PS_1,13.29 //

ato niraṃśāstūtkrānti yoginastu ta(nasta)duttamāḥ /
atātvikāstu bhūlokādutkrānta maharādigāḥ // PS_1,13.30 //

bhogadehairuttamaistu bhakṣitāḥ prabhavanti hi /
utkramāṇutkrameṇa gāyan yoginastānatho jaguḥ // PS_1,13.31 //

nityasaṃsāriṇaḥ pṛthvyāṃ tyaktvā sthūlantu sūkṣmataḥ /
dharme praviśyasantyaktānādyavidyā bhavanti hi // PS_1,13.32 //

kecidatraiva mucyante kecidvaimerumūrdhani /
vaiśvānare dyunadyāṃ vā sūrye vā deha eva vā // PS_1,13.33 //

tyaktvāvidyāṃ miśrapākālaye nābhau harergatāḥ /
svargabhūmyādiṣu sṛṣṭau bhramanti śrīharīcchayā // PS_1,13.34 //

laye 'yogyā garbhodagatasaṅkarṣaṇāgninā /
pātāle nityanarake bhagnasūkṣmakalevarāḥ // PS_1,13.35 //

vāyorgadāprahāreṇa bhagnaliṅgāstamonugāḥ /
laye sṛṣṭau tamasyandhe patanti śrī harīcchayā // PS_1,13.36 //

tatvābhimānino devāḥ hyaṇaḍāntarbahirūpataḥ /
anutkramāḥ svottameṣu vipaśeṣādi mārgataḥ // PS_1,13.37 //

tyaktadehāḥ sūkṣmadehaiḥ satyaloke vasanti hi /
naṣṭe satye brahmadehe naṣṭe taiḥ saha padmajāḥ // PS_1,13.38 //

aṇḍanāśa upāvṛtte viśeṣaṃ yātitaiḥ saha /
atrasthitaiḥsūkṣmadaihaiḥ sarvatatrasthasūkṣmakaiḥ // PS_1,13.39 //

ekībhavantyevamekaviṃśattatvagaṇā(tā) api /
vyutkrameṇa tu bhūmyādi tatvopādāna sañcaye // PS_1,13.40 //

sthale tathā nābhimānivaśage sati viṣṇunā /
annādi nāmnādevaistadūrdhvamūrdhvagatakramāt // PS_1,13.41 //

tyaktānyāvaraṇānyete pūrvamānena nāśanam /
yanti pūrvoktamānena aniruddhādivatkramāt // PS_1,13.42 //

saṅkarṣaṇādvinaṣṭe(ṣu) tu sūkṣmadeheṣu kṛtsnaśaḥ / tadā satvārdha śrībhāgasthalakṣmyālakṣmyātmake jale// 43 //

(pradhānavirajā nadyāmityarthaḥ)

nīcakramāt bhagnaliṅgāḥ viśanti jaṭhare hareḥ /
punaraṇḍe samutpanne śvetadvīpe samāpya ca // PS_1,13.44 //

muktau bhavatyasau lokaḥ kṣīrasāgaramadhyagaḥ /
lakṣmyaiścatuṣaṣṭhimitaiḥ vistṛtaṃ(visṛjaḥ) puṣkarāhvayaḥ // PS_1,13.45 //

dvīpaḥ kṣīrābdhiparito maṇivajramayadyutiḥ /
tanmadhyadeśaparito vartulo mānasottaraḥ // PS_1,13.46 //

mahīdharoyutonnahaḥ dvisahasrasuvistaraḥ /
dhṛḍho vajramayaḥ saptarathacakraṃ raveḥ sthitam // PS_1,13.47 //

tadantarmartyasaṃsāraḥ tadvāhyomartyagocaraḥ /
dvīpāyāmasamaśuddhavārisāgaraveṣṭitaḥ // PS_1,13.48 //

tasyāpi parito vajralepikāsvarṇabhūḥ śubhā /
caturlakṣanyūnakoṭivistarāttadgato nagaḥ // PS_1,13.49 //

lokālokābhidhovartulākāro parito giriḥ /
maṇisvarṇamayaḥ prākārākāro nirmalo mahān // PS_1,13.50 //

sa pañcāśatsahasretatpañcāśallakṣavistṛtiḥ /
tāvataivocchritastasmāt ardhalakṣādhikonnataḥ // PS_1,13.51 //

nānāvṛkṣāśrayo yatra bhāti pūrvoditaṃ jagat /
tadaṣṭadikṣu śikharāṇyapi chidrānvitāni ca // PS_1,13.52 //

śatonnatāni digdantigaṇāstaduparisthitāḥ /
tacchidraveṣṭitaḥ śuṇḍādaṇḍairūttaṃbhayanti te(taiḥ) // PS_1,13.53 //

gotrante cāntarikṣasthāḥ haryāveśayutāḥ śubhāḥ /
te ca pūrvādyaṣṭadikṣu garbhodasthāgataṃ(tā) bhuvam // PS_1,13.54 //

ūrdhvościtrairātmahastairdharanti śrīharīcchayā /
te mānasottare merau svarge rūpāntarasthitāḥ // PS_1,13.55 //

kurvanti śrī harerājñāṃ dikpālānāṃ ca vāhanāḥ /
anantarūpairbhagavān uparistaṃnnagordhvagaḥ // PS_1,13.56 //

ūrdhvādhaḥ śikharaspṛṣṭānantamūrdhvoti yo hariḥ /
lokālokāntarāle tu sūryendvṛkṣagrahaprabhāḥ // PS_1,13.57 //

vasiṣṭhanāradātryādyānantagaṃ svarṇabhūmigam /
vadanti pūrvadvīpeṣu yathā sūryo(pūrvo)dayāntare // PS_1,13.58 //

yathā tathaiva giriśṛṅge maitreyapūrvakāḥ /
svarṇabhūmimatītyaivasthitamāhurnagottamam // PS_1,13.59 //

taduktamāhuḥ paiṅgyādyāḥ tannetyāhurmṛ(ka)kuṇḍajaḥ /
merulokālokamadhyapradeśastu trikoṭikaḥ // PS_1,13.60 //

yojanānāṃ sārthakoṭisaṃmitaḥ parikīrtitaḥ /
lokālokadha(ra)bhūmyāsahitaḥ parimāṇataḥ // PS_1,13.61 //

andhantamastannagasya paritaḥ saptakoṭikaḥ /
yatra mithyājñānayuktāḥ patanti śatakoṭiśaḥ // PS_1,13.61 //

harīrasuragurvāyarviṣṇuvaiṣṇavavidviṣaḥ /
niṣkāraṇaṃ sādhuyoṣidvedaśāstra vidūṣakāḥ // PS_1,13.62 //

bhaktileśavihīnāśca nityanaimittikojjitāḥ /
anantapāpakaraṇe bhayaleśavivarjitāḥ // PS_1,13.63 //

jīvābhedo nirguṇatvamapūrṇaguṇatā tathā /
sāmyādhikye tadanyeṣāṃ bhedastadgata eva ca // PS_1,13.64 //

prādurbhāvaviparyāsaḥ tadbhaktadveṣa eva ca /
tatpramāṇasya nindā ca dveṣā etekhilā matāḥ // PS_1,13.65 //

samprāpya bhārate janma viṣṇudveṣādi pākataḥ /
yathā yogyaṃ vaiparītyā parokṣaguruvidviṣaḥ // PS_1,13.66 //

pakvasvarūpavidveṣād vyudasyātmīya sañcitam /
bhuktvā duṣprārabdhaphalaṃ pūrṇaṃ pramādikā gatam // PS_1,13.67 //

suprārabdhaphalaṃ viṣṇudveṣādalpīkṛtaṃ hareḥ /
bhuktvāgāmi vyudasyaiva hyāgāmi dveṣayākṛtaḥ(pākataḥ) // PS_1,13.68 //

prāptavyaduḥkhamicchanti sthūladehān viṣāgnibhiḥ /
śastratyaktvā yātanādyaiḥ nityatāmiśranāmakaḥ(rakāḥ) // PS_1,13.69 //

aṇḍanāśātpurā sūkṣmadehān tatra visṛjya ca /
vāyorgadāghātataśca liṅgabhaṅgo bhaviṣyati // PS_1,13.70 //

ciraṃ śrīharyūrudeśe kḷptaduḥkhabhujaḥ khalāḥ /
punaraṇḍe samutpanne tamasyandhe patatyalam // PS_1,13.71 //

martyādhamā niraṃśāśca piśācāḥ svalpatāmasāḥ /
teṣu kecittatvadevābhāsarūpāstvadhastane // PS_1,13.72 //

svargādiṣu carantaste pāpakarmābhimāninaḥ /
daityāścarākṣasāścaiva sāṃśāste bahurūpiṇaḥ // PS_1,13.73 //

rasātalasthāniruddhāt prāk sūkṣmaṃ dehamāśritāḥ /
karmānuvaśataḥ sthūladehān prāpya mahāsuraiḥ // PS_1,13.74 //

svayaṃ naṣṭā parān sādhūn nāśayanti kusādhanaiḥ /
tamasyandhe lakṣanimnodhyuparyasthale sthitāḥ // PS_1,13.75 //

prāptavyaduḥkhaṃ bhuñjanti śuddhaṃ tāmasavigrahaiḥ /
pūyāsṛṅmūtraviṣṭādyaiḥ taptatailāstraśastrakaiḥ // PS_1,13.76 //

adṛṣṭāśrutaduḥkhāpti sādhanocitavastubhiḥ /
durgayākalpitaiḥ ghoraiḥ nirghātādyairanekaśaḥ // PS_1,13.77 //

siṃhavyāghrādirūpiṇyā saha tādṛk svarūpavān /
avarṇanīyaduḥkhaughaṃ vāyurdāsyati tān prati // PS_1,13.78 //

tatprāptavyamiti prāhuḥ kḷptaṃ duḥkhaṃ tatopyadhaḥ /
bhuñjanti svasvarūpasthaṃ sarvarogavraṇādikam // PS_1,13.79 //

sarvakṣatādikaṃ nityaṃ pūrṇaduḥkhaṃ vrajantyalam /
tato dvisaptakoṭibhyāṃ(kyāṃ) ghanodaḥ paritaḥ sthitam // PS_1,13.80 //

yatra nārāyaṇonantatanurūpātmakaśriyā /
sadā viharati śrīśo brahmādyairapi sevitaḥ // PS_1,13.81 //

tatordhakoṭisamitamanantāsanamīśituḥ /
dhāmaṇḍakharparaspṛṣṭa viṃśallakṣocca vedimat // PS_1,13.82 //

catvāriṃśallakṣāmito bhūbhāgaḥ parikīrtitaḥ /
triṃśallakṣamitastūccaḥ śrībhāgaḥ sarvataḥ śubhaḥ // PS_1,13.83 //

tadanyānantaguṇitaḥ śvetadvīpasamaḥ smṛtaḥ // PS_1,13.84 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede trayodaśo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

bhūmeradhastādatalo vitalaḥ sutalastataḥ /
ayutonnāhavistārastalātalamahātalau // PS_1,14.1 //

rasātalaśca pātālahyetasmādyuttarohyadhaḥ /
dvisahasroru bhūkandāstvantarantarbhilopamāḥ // PS_1,14.2 //

mahāmaṇiprakāśetā sūryādigrahavarjitāḥ /
meruruttarasteṣāṃ mārgaḥ sarvatra saṃmataḥ // PS_1,14.3 //

teṣu sarveṣu kalparūhatulyāśca pādapāḥ /
kāmadhenusamāgāvaḥ cintāmaṇi samāḥ śilāḥ // PS_1,14.4 //

tatratyānāṃ yathāyogyaṃ satāmapyasatāṃ phalam /
yacchanti svacchasalilaṃ cāpi tattadgataṃ śubham // PS_1,14.5 //

na tatrāyāsataḥ saukhyam anāyāsāt sukhāvahaḥ /
bhujyopayuktānantoru vastujālasamākulaḥ // PS_1,14.6 //

yāvatkāmya śubhantāvadāyuṣaṣyamasatāmadhaḥ /
bhūmau bhāratagā ye ca kṛte lakṣāyuṣaḥ smṛtāḥ // PS_1,14.7 //

tretādiṣu triṣu daśāṃśanyūnāyurmitānarāḥ /
ādhivyādhijarāvārdhikyāyāsetyabhidhādayaḥ // PS_1,14.8 //

yugāyurniyamāt kālamṛtyavastatra naiva hi /
tatrasthayoḥ sadasatorbhaktidveṣau vinā kvacit // PS_1,14.9 //

tathā vidhiniṣedhau ca na ca varṇāśramādayaḥ /
na tatra karmajñānādiḥ pūrvakarmabhujo '(jau)khilāḥ // PS_1,14.10 //

prāyasyāṃśāstadutpannāḥ bhūmau jātā vidhīśayoḥ /
varaiḥsuradviṣo viṣṇuvāyubhyāmavatārakaiḥ // PS_1,14.11 //

tayormṛtāḥ punaḥ pūrvasthāne prārabdhakāmyake /
śubhaṃ bhuñjanti niṣkāmyaśubhaṃ teṣāṃ na vai kvacit // PS_1,14.12 //

kāmyapāpānnārakino niṣkāmāśubhatastanūḥ /
icchantontaścarādaityāniraṃśābhāratārjitān // PS_1,14.13 //

kāmyātteṣu vasanti sma dānavāśrayabhūtayaḥ /
sadā śeṣādikastatra vasanti sati kāraṇe // PS_1,14.14 //

harīcchayā surāstatra vasantaḥ karmato na hi /
ete hi lakṣabhūkandamadhye lokāstatohyadhaḥ // PS_1,14.15 //

pātāle narakāścāṣṭāviṃśatsaṃkhyā hareḥ kṛtāḥ /
tadadhastāt pañcaviṃśatkoṭigarbhāmbunirmalam // PS_1,14.16 //

lakṣonaṃ yatra lakṣmīśo yādorūpī virājate /
sahasramūrdhnaḥ phaṇinastvekasmin mastake tadā // PS_1,14.17 //

sarṣapāyati vai viśvaṃ nikhilaṃ vāruṇīpateḥ /
dharākhileyaṃ sadvīpā sa sāgarakulācalā // PS_1,14.18 //

tasyāśrayovāyukūrmaḥ tasya kūrmākṛtirhariḥ //

taṃ dhatte jalamadhyasthā śaktirādhārarūpiṇī // PS_1,14.19 //

saṅkarṣaṇanṛsiṃhātmā sahasrā(saṃhartā)nanta nāmakaḥ /
tadadhastāccamaṇḍūko varāhastadadhastaṭī // PS_1,14.20 //

tamaṇḍakharparaspṛṣṭā pādamāhuradhastale /
teṣāmupari bhūlokastanmadhye merubhūdharaḥ // PS_1,14.21 //

sa kañjanābhanābhyuttha padmanābhabisākṛtiḥ /
merumadhyotthanāloyamūrdhvaṣaṭkañjasaṃśrayaḥ // PS_1,14.22 //

śatayojanavistīrṇaṃ satyalokāntadīrghavān /
vajrātisudhṛḍho garbhachidraṃ tene prakāśavān // PS_1,14.23 //

lakṣonnatasthalo bhūmyāḥ bhuvarlokastadāśrayaḥ /
maṇihemāmayo lakṣabhūkanando lokasundaraḥ // PS_1,14.24 //

saptaprākārakalitaḥ nānā bhogoruyogibhiḥ /
jaḍairartheḥsatvaguṇaprācuryaiḥ viśadālayaiḥ // PS_1,14.25 //

bhūmeḥ koṭyunnatasvargalokoramyo 'tivartulaḥ /
koṭiyojanavistāre bhuvarlokavadeva saḥ // PS_1,14.26 //

dvilakṣabhūkandayukto merunālamupāgataḥ /
maṇihemamayottuṅga saptaprākārabhāsuraḥ // PS_1,14.27 //

daśayojanavistārāḥ caturasrāsuvīthayaḥ /
yatrānekapatākāśca darpaṇānekasaṅkulāḥ // PS_1,14.28 //

maṇiśayyāsanānantasātvikocitasādhanaiḥ /
pūrvapuṇyasuvarṇaśrīrāja(nma)mandiramaṇḍitāḥ // PS_1,14.29 //

nānodyānāṣṭadikpālanilayāṣṭakabhāsurāḥ /
madhyemaṇigaṇabhrājadviṣṇumandiramaṇḍapaḥ // PS_1,14.30 //

sarvāyudharathākīrṇacintāmaṇyādi saṅkulaiḥ /
muktāmaṇisṛjopeta sarvābharaṇasantatāḥ // PS_1,14.31 //

divyavastrānnadānekapārijātādi saṅkulāḥ /
aṣṭāviṃśatpuradvāratoraṇāṭṭālagopurāḥ // PS_1,14.32 //

harmyāyutavṛtānekagṛhadvaryāśritāpagāḥ / / mandākinī maṇimayā(tkalpa)tulyarūpāmbujāśrayā // PS_1,14.33 //

parighārūpato yatra bhāti yādogaṇānvitā /
suśabdasparśarūpetaḥ suraso(sye)ti sugandhavān // PS_1,14.34 //

martyadevāsurairbhogya pṛthagartha samākulāḥ /
bhuvarlokastvadholokaḥ guṇaiḥśatagaṇottaraḥ // PS_1,14.35 //

tataḥ daśaguṇodriktāḥ lokāḥ svargādayaḥ kramāt /
tathā ca tattalokasthaṃ suropasurasantataḥ // PS_1,14.36 //

adhikārikasanmartyagandharvādyalpacetasām /
yathāyogya phalaṃ teṣām ādhārā(mādhāsyadvi)viṣṇuravyayaḥ // PS_1,14.37 //

tataśca sārdhakoṭyucco maharlokastvakarmakaḥ /
tataḥ koṭidvayoccastha janolokaḥ supūjitaḥ // PS_1,14.38 //

tato sārdhadvikoṭyuccastapolokaḥ sucidgamaḥ /
tataḥ koṭyunnatoyaṃ satyalokoti bhāsuraḥ // PS_1,14.39 //

tricatuḥ pañcaṣallakṣabhūkandājñānagocaraḥ /
nābhyutthita mahānālasyāgrasthe satyalokage(ke) // PS_1,14.40 //

brahmā caturmukho jāto viṣṇunā sarvalokasṛṭ /
svarlokasaviśeṣārthāḥ maharādiṣu santatāḥ // PS_1,14.41 //

ajarotpatsamānoru nānāmartyagaṇāśrayāḥ /
etādṛśaṃ lokapadamādhyājārdhāyuṣontime // PS_1,14.42 //

dine sṛjaddharistatra prākṛtenābhimāninī /
loko 'jasya bhuvaḥ koṭitrayodaśamito mataḥ // PS_1,14.43 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede caturdaśo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsaḥ

satyāt koṭirdvādaśordhvaḥ loko vaikuṇṭhanāmakaḥ /
durgābhāgastvadhodeśaḥ bhūkando daśalakṣakaḥ // PS_1,15.1 //

tasyopariṣṭādbhūbhāgaḥ śrībhāgastu tadūrdhvataḥ /
bhūkandena trayastulyā triṃśallakṣonnataṃ mitam // PS_1,15.2 //

śikharaṃ tatribhāgeṣu mahāharmyāṇyanekaśaḥ /
maṇyātmakāni vaidvyaṣṭasaṃkhyāni ca śubhāni ca // PS_1,15.3 //

madhye vajramayāneko paryāvaraṇamāni ca /
maharādīni catvāri hayajataṃ vistarāṇi ca // PS_1,15.4 //

bhuvanāni yathā bhāgatraye vaikuṇṭhabhūmayaḥ /
ajāṇḍakharparaspṛṣṭāḥ madhye prākārasaptakāḥ // PS_1,15.5 //

yuktā pūrvādidikdvārā saptasapta hiraṇmayaḥ /
puṣkarāgāvarṇayuktapadmarāgakavāṭakāḥ // PS_1,15.6 //

indranīlaniroḍhoruvajrapaṭṭasabhāsurāḥ /
savyāpasavyo dedipyanmaṇi vedī taṭonnatāḥ // PS_1,15.7 //

dvāri dvāri kṛtodāra ratnakañjāsanā sabhāḥ /
anantasūryabhādīptalokamaṇḍanabhūṣaṇāḥ // PS_1,15.8 //

teṣu teṣu tribhāgeṣu ramānantānantādhirūpiṇī /
vipeśānāṃ samastānāṃ brahmaṇā saha karhicit // PS_1,15.9 //

vaikuṇṭhādi tribhāgānāṃ darśanaṃ bhavati dhruvam /
na tatra saṃsthitisteṣāṃ maharādiṣu saṃsthitiḥ // PS_1,15.10 //

tṛṇādayo maharloke mānuṣādyāstadūrdhvataḥ /
rājānastu tapoloke satyaloke nṛgāyakāḥ // PS_1,15.11 //

muktānāmeva baddhānāmutkrāntā(muktā)nāmihasthitiḥ /
nṛgandharvājānajāntā utkrāntāstu tapasthitāḥ // PS_1,15.12 //

karmadevāḥsamutkramya satyaloke vasanti hi /
atātvikā liṅgamuktā sthānatrayagatā api // PS_1,15.13 //

bhāgatrayeṣvapi na hi prākārasaṃsthitā bhavat /
tasyopariṣṭāt prākārāḥ śrībhāgasya bahisthitāḥ // PS_1,15.14 //

catuṣkoṭyātmakastasyaparitaḥ parighātmikā /
dviṣaṭkoṭyā yāmayuktā bāhyaprākārar iritaḥ // PS_1,15.15 //

ṣaṭprākārāstadantasthā koṭyantaravakāśakāḥ /
aṣṭakoṭyātmakastasya (u)pariṣṭādbahirāvṛtiḥ // PS_1,15.16 //

śrīḥ koṭiyojanamitā virajākhyā nadīśubhā /
yadambhaḥsparśanālliṅgamuktāḥ sadyo bhavanti hi // PS_1,15.17 //

janāstatra harirnityaṃ jalakrīḍārataḥ śritāḥ /
bhūbhārordhvāvaraṇagā bhūrevāvarāṇātmikā // PS_1,15.18 //

tanmadhye tu tato lakṣonnata śrībhāgabhūtale /
virajā tatra dvau bhāgau muktāmuktāśrayau śubhau // PS_1,15.19 //

evaṃ durgābhāgagato paryāvaraṇasaṅgatā /
bhūbhāgadurgā bhāgau dvau madhyo bhūrunnatākṛti // PS_1,15.20 //

tayorūrdhvāvaraṇatatsandhigeraṇyanāmake /
nadyau durgābhūmayāmbusamite śrīharipriye // PS_1,15.21 //

na tatra liṅgabhaṅgādi hariṇā cintitaṃ kvacit /
pradhānaparamovyomnorantarā virajā nadī // PS_1,15.22 //

pradhānātmakadehau tau brahmavāyū sabhāryakau /
bhūbhāgordhvāvaraṇago laye sarvasuraiḥ saha // PS_1,15.23 //

surān vināvatārāṇām ārambhe ca samāptike /
kāle bhūbhāgordhvagatau syātāṃ kvāpi harīcchayā // PS_1,15.24 //

ato bhūbhāgordhvadeśaḥ pradhānamiti kīrtitam /
yadadhīnā yasya sattā tattadityeva bhaṇyate // PS_1,15.25 //

tādṛkpradhāna saṃsṛṣṭaḥ śrībhāgaḥ paramāmbaram /
ataḥ pradhānaparamo vyomagetyabhidhīyate // PS_1,15.26 //

niraṃśatātvikānāṃ ca hyaṇḍāntastannimajjanam /
tātvikānāṃ tu sarveṣām aniruddhāvṛti sthite // PS_1,15.27 //

satvāraṇatastūcca pradeśe saṃsthite male /
śvetadvīpasvadhāmabhyo ekībhūteti(tvānti)(tvānte) śobhane // PS_1,15.28 //

śrīdurgābhyāṃ ca bhūmyā ca ekībhūte vilakṣake /
śrībhāge tatrage tasya parighā virajā nadī // PS_1,15.29 //

tajjale tu tataḥ snātvā liṅgabhaṅgaḥ pradṛśyate /
laye pṛthivyāvaraṇaṃ vyutkrāmadgacchatāṃ satām // PS_1,15.30 //

prathamāvaraṇaṃ proktaṃ satvāvaraṇamantimam /
taduccāvyākṛtākāśo vyomaśabdena bhaṇyate // PS_1,15.31 //

anantā(antimā)varaṇavyomnorantarā virajetyataḥ /
sotpatyaṅgeṣu devānām aṅgasāyujyamiṣyate // PS_1,15.32 //

śrībhāgavaikuṇṭhatadgavāsudevasya cakriṇaḥ /
anantarūpe sarvāṅgasāyujyaṃ brahmaṇo bhavet // PS_1,15.33 //

muktasya ca svarūpeṇa hyaṇorvṛddhirna yujyate /
nohāniḥ punarāvṛttiduḥkhājñānabhayādayaḥ // PS_1,15.34 //

nīcanīcālpamuktānāṃ pūrtiḥ svānandamātrataḥ /
naivottamamudākāṅkṣā sevādhyānādikaṃ(ka) phalam // PS_1,15.35 //

na harernaparasyāpi mudbhujaste svamudbhujaḥ /
pralayatvaṃ kvacitsṛṣṭiḥ kāle śrībhāga eva hi // PS_1,15.36 //

brahmā cinmātradehena hyantaprākārago mataḥ /
rudrādayaḥ ṣaṣṭamagāḥ indrādyāḥ pañcamasthitāḥ // PS_1,15.37 //

caturthasthāḥ sūryādyā tṛtīyasthāḥ marudgaṇāḥ /
dvitīyaprākārasaṃsthāḥ parjanyādyāḥ surottamāḥ // PS_1,15.38 //

cinmātradehaiḥ śrībhāge ādye karmajapūrvakāḥ /
ete muktāstu bhūbhāge durgābhāge tathaiva ca // PS_1,15.39 //

śuddhasātvikadehaistu prāptāstu sukhino hareḥ /
caturlakṣādhikāśītilakṣajīvagaṇasya tu // PS_1,15.40 //

bimbātmā tattādākāro sadā tadgaḥ prarakṣati /
sarvajīvagaṇāmuktāḥ santi vaikuṇṭhamandire // PS_1,15.41 //

jīvā(na)nāṃ pātya(pāyo)pi hariḥ sa hi rūpāntaraivibhuḥ /
sarvajīvasamātyalparūpaiḥ sthūlaiścatādṛśaiḥ // PS_1,15.42 //

anantakoṭikalpīyamuktopāsyaḥ tribhāgagaḥ /
tādṛgrūpānantayuktaśriyā saha caratyasau // PS_1,15.43 //

tau tatra pūjopayogyānantānantārtharū(pikā)pakau /
tatra svārūpikakirīṭādi śaṅkhacakrādi sādhanaiḥ // PS_1,15.44 //

sudarśanādyāyudhyaiśca gandhamālyādikārhaṇaiḥ /
naivedyavastrā(saṅgādyaiḥ)śayyādyaiḥ rūpaiḥ svaiḥ svayamarcitaḥ // PS_1,15.45 //

śriyāsadaikyamāpannaḥ modarūpyanumodate /
śrīḥ deva(vi)makhilākārā tairviṣṇuṃ pūjayatyalam // PS_1,15.46 //

tairnnimālyaiḥ viṣṇudattaiḥ ramaikī bhavati sphuṭam /
bhūdurgabhāgayorevaṃ śuddhasātvikasādhanaiḥ // PS_1,15.47 //

tanmāninī śrīḥsampūjya tannirmālyairajādikān /
muktāstoṣayati prājñāḥ gandhamālyādibhiḥ śubhaiḥ // PS_1,15.48 //

te vimānarathāṇḍolā ḍolālola viśeṣakaiḥ /
śayyābharaṇavastrādyaiḥ kariharyādibhiḥ kvacit // PS_1,15.49 //

samānairuttamajanaiḥ phalapuṣpākṣatādibhiḥ /
svasvyeṣṭataruṇībhiśca jalakrīḍādibhistathā // PS_1,15.50 //

avyāhṛteṣṭagatayaḥ pūjāyā satkathādibhiḥ /
punarāvṛttirahitā namanti nikhilā api // PS_1,15.51 //

navakoṭyo hi devānāṃ padasthā devatāgaṇāḥ /
liṅgasūkṣmasthūladehayuktāḥsarve sabhāryakāḥ // PS_1,15.52 //

sevārthaṃ śrīharerdurgābhāge samyagvasanti hi /
te kāmadhukkalpavṛkṣacintāmaṇisamutthitaiḥ // PS_1,15.53 //

pūjyopa(yuktā)yogānantārthaiḥ jalena śrīkarārpitaiḥ /
tayā sampūjitaharinirmālyaiḥ punarārpitaiḥ // PS_1,15.54 //

pavitritāṅgāparitaḥ sañcarantyapi modinaḥ /
sāyujyamapi sālokyaṃ sāmīpyaṃ sarvadā hareḥ // PS_1,15.55 //

sārūpyamapi muktirhi caturthā kila bhaṇyate /
viṣṇurmuktān svadehasthān svasvānandaikabhojinaḥ // PS_1,15.56 //

karoti taddhi sāyujyaṃ tatsurāṇāṃ ca nīcagam /
sāmīpyādi trayaṃ karmadevānāṃ yujyate kvacit // PS_1,15.57 //

tadbhinnadevadāsānāṃ sārūpyādi dvayaṃ matam /
ekalokanivāsākhyaṃ sālokyamitarasya tu // PS_1,15.58 //

śuddhasātvikadeheṣu caturbhujasamanvitāḥ /
darāripītāmbariṇo yadi sārūpyamīritam // PS_1,15.59 //

jayaśca vijayaścaiva balaśca prabalastathā /
caṇḍaḥ pracaṇḍaśca tathā nandaścāpi sunandakaḥ // PS_1,15.60 //

kumudaḥ kumudākṣaśca tathā bhadrasubhadrakau /
sudhāmadāmanāmānau viṣvaksenavaśe sthitau // PS_1,15.61 //

rūpaiścaturbhisarvepi caturdikṣvapi saptasu /
antaḥ prākāragadvāramārabhyadvārapālakāḥ // PS_1,15.62 //

nandinī haripādotthā durgābhāgaśubhodakā /
parighā sa tu vaikuṇṭhaścaturasraḥ prakīrtitaḥ // PS_1,15.63 //

bāhyaṇḍavyāpino viṣṇorloke vaikuṇṭhanāmakaḥ /
koṭyucchritānantamūrdhnaḥ mukhe mūrdhni sucityate // PS_1,15.64 //

garbhodakāntardehasthakharparāspṛṣṭapādukaḥ /
svaratasyānantāsanākhyaḥ kaṭiḥ pītāmbarātmakaḥ // PS_1,15.65 //

ghanodakaṃ kaṭitaṭī merustannābhimadhyage /
yojanānāṃ pañcaviṃśatkoṭigaṃ meruparvatāt // PS_1,15.66 //

ajāṇḍakharparaṃ dikṣuvidikṣūrdhvamadhaḥ smṛtam /
mahyādibhirāvaraṇyairdaśabhistu daśādikaiḥ // PS_1,15.67 //

dattaṃ cāvaraṇānyetyanyūrdhvaśiṣṭāni sarvaśaḥ /
adhaḥ pādāni tadviṣṇoḥ sthalānyāhurmanīṣiṇaḥ // PS_1,15.68 //

śilāvatpratimā viṣṇorajāderabhimānataḥ /
aṇḍaṃlokāśca devānāṃ kramāddhehāstu māninaḥ // PS_1,15.69 //

evaṃ vidhājāṇḍakoṭyanantātmakarūpakaiḥ /
sāvakāśaṃ sañcaradbhiḥ vilāsadromakūpataḥ // PS_1,15.70 //

harerevaṃ jagattasya vaśejñātvā viśeṣataḥ /
virāḍrūpasya ca hareḥ satyalokaḥ śirasyalam // PS_1,15.71 //

lokālokastasya hareḥ kaṭisūtre vicintyate /
pītāmbaraḥ svarṇabhūmiḥ śuddhodābdhiḥ kaṭistale // PS_1,15.72 //

kaṭipradhānasthigaṇe cintayenmānasottaram /
mūlādhāre jāmbavākhyaṃ kesareṣu ilāvṛtam // PS_1,15.73 //

jaṭharādyāstu tadrekhā merustannābhimadhyagaḥ /
merūparisthalokeśa bhavanāni ca sarvaśaḥ // PS_1,15.74 //

bījakośeṣu sañcintya mucyate puruṣarṣabhaḥ /
bhuvarlokaṃ tasya nābhau svarlokaṃ hṛdi cintayet // PS_1,15.75 //

maharlokamuraḥsthāne janalokaṃ gale hareḥ /
tapolokaṃ mukhe dhyātvā satyalokaṃ tu mastake // PS_1,15.76 //

ṣaḍaṣṭadvādaśādvyaṣṭadvisahasradalānyapi /
nābhyādikāni padmāni bhuvarādīni vai hareḥ // PS_1,15.77 //

pātālaṃ tasya pāde tu prapadeṣu rasātalam /
mahātalantu jaghane jaṅghayośca talātalam // PS_1,15.78 //

sutalaṃ jānudeśe tu ūrvo(pi tu)stu vitalātale /
virāḍrūpasya cāṅgeṣu lokāścintyā sucetanaiḥ // PS_1,15.79 //

padmanābhasya nābhyutthaṃ prākṛtaṃ padmamūrjitam /
saṃsṛṣṭatatvasañjātaṃ bhūtatvādikasaṅgatam // PS_1,15.80 //

sarvalokātmakaṃ tasya śikhāgre satyanāmake /
ādyaḥ brahmāṃśato jāto viṣṇunaiva caturmukhaḥ // PS_1,15.81 //

sṛṣṭaḥ svayaṃ draṣṭumicchan caturdikṣuvidhirharim /
mukhāni lebhe catvāri nāpaśyaddhikṣu vai svayam // PS_1,15.82 //

tatastannālamadhyaṃ tacchidrādantargataṃ harim /
paśyāmīti tapaścakre na tatrāvidadīśvaram // PS_1,15.83 //

satyabhāgadhosaṃspṛṣṭa saṃspṛṣṭāmbusthayā śriyā /
vāyurūpasthayā dhātā bhītā viṣṇorvibhīrabhūt // PS_1,15.84 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede pañcadaśo 'dhyāyaḥ sampūrṇaḥ

śrī kṛṣṇārpaṇamastu

===============================================================================

dvitīyaparicchedaḥ

atha prathamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

kañjasthitaḥ svayaṃ brahmā nāpaśyat sarvagaṃ harim /
yatnavānapi tatpūrvamanasītthamacintayat // PS_2,1.1 //

bhāvarūpājñānamāninyapi durgājagadguroḥ /
nityānugrahapātratvāt putra(ucca)tvācca ramā mama // PS_2,1.2 //

svopāsanāratatvācca nājñānaṃ bhāvarūpakam /
icchatisma saliṅgasyānādyavidyāyutasya ca // PS_2,1.3 //

svakīyasyendireṣanme hyabhiprāyaṃ śivādayaḥ /
aviditvānyathābrūyuḥ durgājñānapradaiva sā // PS_2,1.4 //

na samarthājñānadāne vidherityasurāśrayāḥ /
ityajñāvākyairmā(turme 'yaśasaḥ kāraṇaṃ vacaḥ // PS_2,1.5 //

mehyayaśaḥ kāraṇaṃ na ca

tatrāhaṃ saṃmato mātuḥ kīrtyarthaṃ prārthayāmi tām /
durgāmiti tathā cakre tenādātsasya saṃśayam // PS_2,1.6 //

datvājñānaṃ kṣaṇārdhantu svabharturbhaktimātanot /
bhayaśokau ca tenāsāvajñobhīto babhūva hā // PS_2,1.7 //

tadajñanaṃ bhāvarūpaṃ caturvāraṃ harerbhayam /
śoko dvivāraṃ ramayā prārthito jagadīśvaraḥ // PS_2,1.8 //

dadāvalocanābhāva daśāyāṃ niyamaḥ kṛtaḥ /
vṛtyajñānasya bahuśaḥ sambhavādbrahmaṇopi tu // PS_2,1.9 //

saṃkhyāviśeṣasyoktatvāt bhāvājñānaṃ vadanti tat /
tatastvitthaṃ saṃśayobhūt trivāraṃ padmajanmanaḥ // PS_2,1.10 //

svataḥ padmamidaṃ jātaṃ kiṃpuṃsānyena kenacit /
iti sañcintya puṃsyaiva jātaṃ naiva jaḍasya tat // PS_2,1.11 //

svataḥ pravṛttirghaṭate jñānecchāderabhāvataḥ /
ahaṃ padmena vā jātaḥ matsṛṣṭiḥ puruṣeṇa vā // PS_2,1.12 //

iti saṃścitya matsṛṣṭiḥ puruṣeṇai no vā /
iti niścitya sa pumān svatantro vāsvatantrakaḥ // PS_2,1.13 //

iti sañcintyāsvatantraḥ kathaṃ māṃ sraṣṭumarhati /
tasmāt svatantrājjātohaṃ taṃ pasyāṃ punarutthitaḥ (paśyeyaṃ) // PS_2,1.14 //

iti nālaṃ praviśyāntaḥ nāpaśyat punarutthitaḥ /
kañjastha āsa tajjñānaṃ viparītamajasya hi // PS_2,1.15 //

bahirnadṛṣṭaḥ sa kathamantardṛṣṭi pa(ka)thaṃ vrajet /
tataḥ pracaṇḍavātotthādbhūmirmajjalakampitāt // PS_2,1.16 //

padmāt patanniva mahābhayagrastho babhūva ha /
tadā kṣaṇārdhaṃ śokobhūdbrahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ // PS_2,1.17 //

sṛṣṭvā kālaṃ mahākālaṃ māninaṃ vidhimātanot /
kālāvāsāne tvāsanne taṅgraniṣyati cādadat // PS_2,1.18 //

āsyaṃ nṛsihmastu tadā bhayaśokānvito bhavat /
atraiva tatkāraṇena bhāvājñānayuto bhavet // PS_2,1.19 //

nānyatra duḥkhājñānādyaṃ ya(ma)duktaṃ tanmṛṣaiva hi /
tatastapatapa iti viṣṇoreva vaco śṛṇot // PS_2,1.20 //

tato dhyānaṃ jagaddhātuḥ kṛtvā paśyat sasarvagam /
brahmā dadarśa vaikuṇṭhaṃ harerlokaṃ mahādbhutam // PS_2,1.21 //

pūrvoktāśeṣasumahāviśeṣārthaguṇonnatam /
dṛṣṭvā tuṣṭāva natveśaṃ kṛtārthobhūt sakañjajaḥ // PS_2,1.22 //

sarvādhipatyaṃ tasyādāt sarvajñatvaṃ vikuṇṭhapaḥ /
tadvaśobhūt svatantropi bhagavān bhaktavatsalaḥ // PS_2,1.23 //

dvisaptamanubhogārhakālaṃ dhāturaho vyadhāt /
yathā tathā rātrikālaṃ vyabhajadbhagavān vibhuḥ // PS_2,1.24 //

tatrādyarātribhāge tu sāṅgaṃbrahmāṇḍamātanot /
tatrāṇḍanāmako viṣṇuḥ praviśyāntaḥ samedhayat // PS_2,1.25 //

rātridvitīyabhāge tu padmanābhasya nābhitaḥ /
saṃsṛṣṭasyānyabhāgena lokapadmaṃ vyadhāddhariḥ // PS_2,1.26 //

padmāgragaṃ ca brahmāṇaṃ tadajñānabhayādikam /
tacchāntiṃ tasya tadbhaktyudrekaṃ tasya tapasthitim // PS_2,1.27 //

tasminpūrṇānugrahaṃ ca kṛtavān harirūrjitam /
rātri tṛtīyabhāge tu vaikuṇṭhamatisundaram // PS_2,1.28 //

sasarja tallokapatirajasyādarśayaddhariḥ /
sa dṛṣṭvā taṃ vidadhyau muktāmukteśvaraṃ harim // PS_2,1.29 //

caturthāṃśe niśāyāṃśca virāṭsṛṣṭiṃ dadarśa ha /
dṛṣṭvā dvisaptalokeṣu virāṭdehasthitān surān // PS_2,1.30 //

sūkṣmadehasthān pūrvamanirūddhāt sasūkṣmakān /
tathājastatra tatraiva sthūladehayutān vyadhāt // PS_2,1.31 //

aṇḍanirmāṇakāle tu hyasaṃsṛṣṭāni sarvaśaḥ /
tatvānyādāya saṃyojya tatridhāvyabhajaddhariḥ // PS_2,1.32 //

aṇḍaṃ tadāditaścakre dvītīyenābjamātanot /
tṛtīyaṃ tu tridhābhitvā punarekaikaśāstridhā // PS_2,1.33 //

devopadevamartyānāṃ sthūlānyādaistribhirvyadhāt /
dvitīyāṃśaistribhisthūlānyāsurāṇāṃ śrī harīcchayā // PS_2,1.34 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvatīyaparicchede prathamo 'dhyāyaḥ

śrīhaṃsaḥ

cakresthūlaśarīrāṇi yaddheśesthāpyayānvirāṭ /
teṣāṃ tadupayuktārthān jaḍāni vividhāni ca // PS_2,2.1 //

sarvasthūlaśarīrāṇi upādānānyajaḥ svayam /
virāṭdattāni saṅgṛhya kramāt kālānusārataḥ // PS_2,2.2 //

tattadguṇakriyājātirūpalakṣaṇasampadaḥ /
vyavahārāśrayācāraveṣabhāṣāsvarūpakān // PS_2,2.3 //

dānamānā(nnapānārha)śanāyāśanārhapūrvānantārthasañcayān /
caturlakṣādhīkāśītilakṣajīvaguṇocitān // PS_2,2.4 //

virāḍuktān virāḍḍantān stadbhāvajñastathākarot /
yathottaratra sthūlopi na dṛṣṭastena tacchrutam // PS_2,2.5 //

tatpūrvaṃ padmanābhottha trivikramapadāmbujāt /
dakṣiṇādyudhṛtā gaṅgā tasyāṅguṣṭhanakhāgrataḥ // PS_2,2.6 //

viśīrṇājāṇḍamadhyordhvarandhrāt kṣmāvaruṇordhvagam /
ambhaḥ prāgagnitatvasthā(sthaṃ) prākṛtāṅghrabhirakṣitam // PS_2,2.7 //

viṣṇoḥ pādāt samudbhūtaṃ tadvāryāṇḍāntarāviśat /
(e)tatmaṇḍulugaṃ kṛtvā brahmā viṣṇvaṅghrimajjanam // PS_2,2.8 //

cakāra tena tadvāri gaṅgākhyā susaradvarā /
ato viṣṇvaṅghrijāṃ brahmakamaṇḍalusamudbhavam // PS_2,2.9 //

vadanti sā suṣumnā hi brahmāṇḍavyāpino hareḥ /
niśāyāḥ pañcamāṃśe tu brahmeśādyākhilāmarān // PS_2,2.10 //

sṛṣṭvā vaikuṇṭhalokasthadurgābhāgagatān vyadhāt /
sevārthaṃ tadgatānantarūpasya śrīhareḥ śriyaḥ // PS_2,2.11 //

teṣāmucitavijñānaṃ hareḥ sevām upādiśat /
ṣaṣṭamāṃśe niśāyāśca punaḥ sarvān surottamān // PS_2,2.12 //

ajo sṛjatsvasevārthaṃ tāṃśca(te ca) pūrvoktarītitaḥ /
saptaprākāra(ke)gān saptalokeśaṃ toṣayatyalam // PS_2,2.13 //

tāvatsatyādhasthalaspṛgvāryaṇḍaparipūritam /
mahogravāyunā śuṣyan maharlokādadhoviśat // PS_2,2.14 //

saptamāṃśe niśīthinyāḥ punardevānajosṛjat /
teṣu pradhānān sarvān manaso dehato 'sṛjat // PS_2,2.15 //

teṣu pradhānān śeṣādīṃ tapolokevyadhādajaḥ /
tatra lokapatiḥ sākṣāt saṅkarṣaṇamanāmayam // PS_2,2.16 //

ārādhayato 'nya surān manasā dehato sṛjat /
indrakāmau janoloke tṛtīyotāvajo vyadhāt // PS_2,2.17 //

pradyumnantāvabhajatāṃ sṛṣṭvā tau svāvarāmarān /
aniruddhādikān dhātā maharlokagatān vyadhāt // PS_2,2.18 //

aniruddhaṃ bhajantastevṛsṛjan svāvarāmarān /
aṣṭamāṃśetriyāmāyā sanakādīn pitāmahaḥ // PS_2,2.19 //

sṛṣṭvā sṛṣṭvaitanniyuktāstadājñānācaran drutam /
tataḥ prakupitāddhātuḥ rudro ekādaśātmakaḥ // PS_2,2.20 //

jātobhūtsapatnī(kṣī)kaḥ sasṛṣṭyarthamajoditaḥ /
tapastaptvāthakālena pīte svargāntavāriṇī(ṇā) // PS_2,2.21 //

ajenāvāpyasasvargabhūtān pretāṃśca rākṣasān /
nandinaṃ mātṛkāḥsapta piśācān lokabhīkarān // PS_2,2.22 //

bhaktān surāṃśānapi durbhāvayuktān digambarān /
krūrasṛṣṭiṃ tato jñātvā brahmā taṃ pratyaṣedhata // PS_2,2.23 //

tatojaḥ svākaṃ deśena nāradaṃ tvasṛjadṛṣīm /
dakṣaṃ dakṣāṅguṣṭatojastanvā bhṛgumacīkḷpat // PS_2,2.24 //

marīcīṃ manasā netreṇātrimāṅgirasaṃ mukhāt /
karṇarandhrāt pulastyaṃ ca pulahaṃ nābhideśataḥ // PS_2,2.25 //

karāt kratuṃ vasiṣṭhaṃ ca prāṇāt kāmāccagādhijam /
chāyayā kardamaṃ budhyāruciṃ vyajanayadvibhuḥ // PS_2,2.26 //

ṛgādi devān padmotthaḥ pūrvādyāsyaiḥ kramādvyadhāt /
bhārataṃ pañcarātrāṇi purāṇāni smṛtistathā // PS_2,2.27 //

pūrvādibhirvyadhādāsyaistathā varṇāśramādikān /
bhṛguṃ manuṃ budhaśanī caturvarṇapravartakān // PS_2,2.28 //

cakāra(rā) kālāvayavān diśastadabhimāninaḥ /
yajñān hṛdāpuṇyadharmo pṛṣṭenādharmavistṛtim // PS_2,2.29 //

tathā pañcavi(dhā)jñānaṃ durgāṃ tadabhimāninīm /
ahorātre pakṣayośca lajjāṃ mūrdhoṣṭatosṛjat // PS_2,2.30 //

adharoṣṭāttato lobhaṃ nāḍibhyo vyasṛjannadīḥ /
asthibhyaḥ parvatān kukṣeḥ sarvasāgaramāninaḥ // PS_2,2.31 //

meghān keśairlomajātairvṛkṣā(ścaiva latādikān)n gulmān latānvitān /
caturlakṣādhikāśītilakṣayoniṣu tātvikān // PS_2,2.32 //

daśasaṃkhyāmitān dhātā vyasṛjaccānya cetanān /
karmadevādikān devāḥ kramājjātāstu kālataḥ // PS_2,2.33 //

śataṃ gandharvāpsarasāṃ triṃśaccāraṇarakṣasām /
śataṃ siddhāstathānyāsu saptatiḥsarvajātiṣu // PS_2,2.34 //

ājānajāḥ kuberotthāstebhya eva niraṃśakāḥ /
devadāsā niraṃśāśca padmakalpādanantaram // PS_2,2.35 //

svayambhuventare bhūmau jātāḥ sarvatra saṅgatāḥ /
kṣaṇadānavame bhāge mahīdāsahayānanau // PS_2,2.36 //

sanatkumāramachākhyāvādiśetāṃ manuṃ vidheḥ /
avatīryākhilān vedān sāraṃ caiva(veda sāraṃ) purāṇakam // PS_2,2.37 //

pañcarātraṃ mahāśāstraṃ śrīmadbhāgavataṃ śubham /
daśame tu niśābhāge padmanābhasya karṇayoḥ // PS_2,2.38 //

kalpitāttāmasādbhūri kīkasādāsatūripū /
tadā kusumanābhasya niśāṃśadaśame śubhe // PS_2,2.39 //

kalpitāttamasādbhūri kīkasādāsatūripū /
madhuśca kaiṭabhaścaiva rākṣasau durmadoddhatau // PS_2,2.40 //

kadāmerurūrdhvadeśasthaṃ pītvā tāvajjalaṃ sthitam /
rūpāntareṇābjabhavaṃ prāpya yuddhāya rākṣasau // PS_2,2.41 //

āhvayāmāsa tu brahmā tāvāhāhaṃ hi durbalaḥ /
ityuktvā sa hariṃ dadhyau hayagrīvāhvayaṃ hariḥ // PS_2,2.42 //

vyakto bhūdbrahmahṛdāsatābhyāṃ ciramayodhanam /
kṛtvā hatvācchādyakuntaṃ medhasā medinīṃ vyadhāt // PS_2,2.43 //

kṣaṇadaikādaśāṃśe tu brahmā merusthitaḥ svayam /
piśācān dānavān daityān niraṃśān sāṃśarūpakān // PS_2,2.44 //

etān viṣṇudviṣo yogyān rākṣasāṃśca kaliṃstathā /
vyasṛjattānadholokavāsinaḥ kālatokarot // PS_2,2.45 //

ajeyatvamavadhyatvavaraṃ teṣāmadādvidhiḥ /
kālena bhārate janma pratimanvantareṣvapi // PS_2,2.46 //

yathāyogyaṃ janmalabdhvā tapastaptvā śivādvaram /
prāpya viprāryagurvādigosuradveṣiṇaḥ sadā // PS_2,2.47 //

bhaviṣyatheti teṣāṃ tu varaṃ prādādathābjajaḥ /
paraśuklatrayaṃ hitvā chinnabhāgavateṣvalam // PS_2,2.48 //

praviśya buddhivyāmohaṃ kalpayitvā kvacit kvacit /
yogyatātikramodbhūtapuṇyaṃ nāśayatheti ca // PS_2,2.49 //

śarīratatvopādānasthitasarvottamān surān /
sarver(va)tattvo(tvā)pacayagā bhavanto bhīṣayantyatha // PS_2,2.50 //

pāpaduḥkhādi sambandho bhavatāṃ ca bhavediti /
viṣṇuvismṛtiyuktānāṃ śarīreṣu sātāmapi // PS_2,2.51 //

asatāṃ miśrabuddhīnām abhimānitvamastuvaḥ /
mithyābhimānino daityāḥ devāstatvābhimāninaḥ // PS_2,2.52 //

sarvatatveṣvatha kalirjīvamānī durāgrahāt /
dehastha devatāḥ pūr(ṇar)vapuṇya(bhujaḥ)saukhyabhujaḥ kramāt // PS_2,2.53 //

pāpaduḥkhabhujaścānye dehamānyubhayātmakāḥ /
antarbahisthajīvānāṃ kiñciduḥkhaṃ bhavatyapi // PS_2,2.54 //

daityāveśānna vāyorhi daityāveśaḥ kadācana /
jīvamānyuttamo brahmā dehastho madhyamaḥ svayam // PS_2,2.55 //

adhamastu kalirjīvamānyeva hi surāsurāḥ /
iti tatvārthavitteṣāṃ brahmādāducitaṃ varam // PS_2,2.56 //

śuddhodasāgarabahirmaharloke tadūrdhvataḥ /
garbhodake tu(ca) daityānām āveśo nāsti sarvathā // PS_2,2.57 //

etadanyatra daityānāṃ sthityai prādādvaraṃ vibhuḥ(dhiḥ) /
dvādaśāṃśe tu(sa)tāmasyāḥ brahmāṇḍasthāmbunirgame // PS_2,2.58 //

cintyatojasya vai ghrāṇāt ghroṇī rūpī babhūva ha /
ghroṇī rūpī varāhātmā haristvavatatāra ca // PS_2,2.59 //

sa tu śvetavarāhākhyaḥ brahmaṇā saṃ(yu)stuto 'sṛjat /
yajñābhimānino yajñān mantratantrārtvigoṣadhīḥ // PS_2,2.60 //

tiladarbhāśvapaśvājyahavīṃṣisamidhaḥ kramāt /
satrāṇi somasadanaṃ rā(ra)mbhabhaiśyādikān vyadhāt // PS_2,2.61 //

yupāgnīn spṛṣadājyaṃ ca phalānyapyasṛjatkiṭiḥ /
tadā hayagrīvanāmā rākṣaso ghoradarśanaḥ // PS_2,2.62 //

ajasya mukha(khya)tovyaktaṃ guruṃ vedābhimāninam /
nigṛhyāgātradā vedāḥ apapāṭhatirohitāḥ // PS_2,2.63 //

tadā prārthito maccharūpī jalamupāviśat /
hatvā hayaśiraskantaṃ vedānuddharadīśvaraḥ // PS_2,2.64 //

tadā dhātrārthitaścādisūkaroṇḍagataṃ jalam /
aśāmayadbhuvamadholokāṃśca vimalān vyadhāt // PS_2,2.65 //

sūryādayo grahāḥ sarve tadādyāḥ saprakāśakāḥ /
tadādi kalpaṃ taṃ prāhuḥ vārāhamiti sajjanāḥ // PS_2,2.66 //

rātrau trayodaśāṃśe tu purīṃ barhiṣmatīṃ vyadhāt /
varāhātmāhyādimanorāvāsārthamaśeṣavit // PS_2,2.67 //

tadaivāṣṭasvayaṃvyaktāḥ purāṇi vividhāni ca /
nadyaśca devakhā(ghā)tāśca vanānyupavanāni ca // PS_2,2.68 //

tadā sarvopayuktāni sarvatra vyasṛjadvidhiḥ /
caturdaśāṃśe rātrestu dikpālān sarvalokagān // PS_2,2.69 //

sarvatrājñāpayaddhikṣu vidikṣu ca yathākramam /
tatprāgeva samutpannā brahmaṇā lokapālakāḥ // PS_2,2.70 //

virāḍdehagatasturyo hyaniruddhā(kṣigo vibhuḥ)bhidho hariḥ /
atalādiṣvayogyānāṃ sūkṣmāṇya(pya)jamadarśayat // PS_2,2.71 //

(saṃ)sa tān padmajasambhūtaḥ(to) merumadhyasthakañjajaḥ /
ūrdhvamudhṛtya ca sthūladehayuktāṃścatān punaḥ // PS_2,2.72 //

tattallokeṣu saṃsthāpya mukhyaprāṇavaśān vyadhāt /
tadā brahmavarodbhūto hiraṇyākṣo hi rākṣasaḥ // PS_2,2.73 //

pañcabhūtāvarāṃ bhūmiṃ gṛhītvātha rasātalam /
viveśa tanmocanāya varāhātmāṇḍajārthitaḥ // PS_2,2.74 //

rasātalaṃ praviśyaiva mocayitvā bhuvaṃ tvaran /
taṃ gadāpāṇinā(mā) kruddhaṃ prāpayitvaiva bhārata // PS_2,2.75 //

yudhvā svaṃ daṃṣṭrāgrahataṃ kṛtvā taṃ narake vyadhāt /
tato merugato dhātā savyātsvāyaṃbhuvaṃ vyadhāt // PS_2,2.76 //

dehāpasavyatastasya śatarūpāṃ satīṃ vyadhāt /
bhugudakṣamarīcyādīn tapase(sa)manumādimam // PS_2,2.77 //

āhūyājaḥ prāhasṛṣṭiṃ bṛṃhaṇāya satāṃ gatiḥ /
śatarūpā patiḥ prāha tapastaptvā sudāruṇam // PS_2,2.78 //

varāhoddhāraṇāptaśca kiyatkālaṃ vicakṣaṇaḥ /
varāddhareśca strīpuṃso yogātsyaiṣvividhīritām // PS_2,2.79 //

stripuṃsayogādbhāvyaṃ ca sṛṣṭimetāṃ vidhīritām /
sṛtvā tasyāmajanayat putrau dvau lokaviśrutau // PS_2,2.80 //

priyavratottānapādau tisraḥ kanyāśca sattamaḥ /
ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ // PS_2,2.81 //

tatrādyāyāmṛcerjajñe yajñanāmā ramāpatiḥ /
tenaiva saha sambhūtā dakṣiṇā nāmikā ramā // PS_2,2.82 //

ajāvayonijau dvāvaprākṛtadehayutau parau /
putrikāputradharmeṇa yajñamātmasutaṃ manuḥ // PS_2,2.83 //

cakāra dakṣiṇā yajñe dakṣiṇāmāninī ca sā /
tuṣitā nāma tatputrāḥ sambabhūvuḥ surottamāḥ // PS_2,2.84 //

tattvābhimāninaḥ(tairnīcātātvikāḥ) sarve babhūvuḥ navakoṭayaḥ /
ākūterdevahūteśca prasūtiranujātuyā // PS_2,2.85 //

dakṣasyā sasatī tasmātasyāṃ ṣoḍaśakanyakāḥ /
abhavannarkaputrasya dharmasyaiva trayodaśa // PS_2,2.86 //

putryastvekāgnaye dattā tasyāṃ tretā(tatrā)gnayobhavan /
āhvanīyogarhapatyo dakṣiṇāgniriti trayaḥ // PS_2,2.87 //

teṣāmekā dakṣasutā bhāryā(dattā) tasyāṃ tribhiḥ kramāt /
pṛthak pṛthak pañcadaśaputrā agnisvarūpakāḥ // PS_2,2.88 //

āsannādyā yajñabhujo madhyamā havyabhojinaḥ /
antyāḥ kavyabhujaḥ pūrvai pañcāśatsaṃmitāgnayaḥ // PS_2,2.89 //

ekanyūnā dakṣasutā jyeṣṭhā dattā śivasya tu /
dharmān varūtvatī putrān pañcāśanmaruto 'sṛjat // PS_2,2.90 //

viśvedaśāsan viśvāyāṃ vasavauṣṭau vasūdbhavāḥ /
rudrā asaṃsmarudrāṇyāṃ bhūtāyāṃ bhūtanā(ya)makāḥ // PS_2,2.91 //

upadevāśca sādhyāyām anyāsvapi ca dharmataḥ /
upadevāśca devāśca babhūvurhi bahuprajāḥ // PS_2,2.92 //

dharmasya te padasthāśca sarve(sarga)vāsocitā matāḥ /
tadutthitāśca bhāvīnāḥ prāyaśo hyaparokṣiṇaḥ // PS_2,2.93 //

prāguktāstātvikāścaikarūpeṇa bhuvi bhārate /
uṣitvā bhāvisatkarmajñānabhaktyādi kāṅkṣiṇaḥ // PS_2,2.94 //

śubhāśubhaṃ ca prārabdhaṃ bhoktuṃ yogyāstato bhavat /
te ca dvīpādri varṣeṣu bhārate(tā)nyeṣu sarvaśaḥ // PS_2,2.95 //

suprārabdhyaika bhogārhāḥ dharmādharmotthasambhavāḥ /
āsan devāśca pūrvoktā hyaparokṣya naparokṣiṇaḥ // PS_2,2.96 //

satsādhanaṃ bhāratesmin kartumarhāḥ surottamaiḥ /
(tya)vyaktāparokṣibhirjātāḥ sadaivāsan harīcchayā // PS_2,2.97 //

priyavratotthānapādau tayo(po) niṣṭhau babhūvatuḥ /
niśā caturdaśāṃśe tu sṛṣṭireṣā sumerugāḥ // PS_2,2.98 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede dvitīyo 'dhyāyaḥ

hariḥ oṃ

tadā merau tu sujyeṣṭhaḥ kāmadhukkalpavṛkṣakau /
cintāmaṇiṃ rūpabhedaiḥ svargopasvargagān vyadhāt // PS_2,3.1 //

tadāvidhiḥ sarvajīvabimbarūpāṇyacintayat /
svayaṃ tathā tathābhūtvā sṛjattā(vacha)dṛkśarīriṇaḥ // PS_2,3.2 //

svargasthānāṃ padasthānāṃ sarvamanvantareṣvapi /
bhūmau haryāvatāre tu tadājñāmakarodvidhiḥ // PS_2,3.3 //

duṣprārabdhasya bhogāyāgāmi satsādhanāya ca /
surāṇāṃ harisevārtham avatārāṇyanukramāt // PS_2,3.4 //

punastattanmūlarūpairekībhāvaṃ sa sarvadā /
bhuvaṃ spṛśantviti tathā te ca kurvantyajājñayā // PS_2,3.5 //

edhamānadviḍeṣāṃ hi sarvadā bhāratāsthitim /
nājñāpayadharistena tathā cakre satāṃ(tān) vidhiḥ // PS_2,3.6 //

tato dhātātmadehasthatatvānyuccāvacāni ca /
saṃsṛṣṭāni tadīśāṃśca merusthaḥ savyacintayat // PS_2,3.7 //

dehamadhyetvadhonābhermūlādhāraṃ sa puṣkaram /
caturdalaṃ(śaṃ) svarṇanibhaṃ māyādyādaladevatāḥ // PS_2,3.8 //

aniruddhamudānaṃ ca suṣumnā (di)hi trikāśrayam /
tanmadhyasambhavā nāḍī suṣumnā sūkṣmarūpiṇī // PS_2,3.9 //

ekā śākhādirahitā svarṇavarṇā parāśrayā /
bhūmyā svāyambhavenāpi rakṣitebje samutthitā // PS_2,3.10 //

cchidrānvitā ca sā saptaprāṇādi marudāśrayā /
madhye jvalantī tatpārśvajātayoḥ piṅgalela(ḍa)yoḥ // PS_2,3.11 //

mūrdhāṃ tā nābhikañjādi ṣaṭpadmānāṃ samāśrayā /
ṣaṭdalaṃ nābhikamalaṃ nīlādyāstaddalādhipāḥ // PS_2,3.12 //

iṣannīlopetabhāge gorikāraktimānvite /
sthitaṃ pradyumnanāmānaṃ nāgākhyaprāṇasevitam // PS_2,3.r13 //

marutaḥ pravahādīṃśca saptatadgān vyacintayet /
te dve ūrdhvamukhe hṛdgakañjamāharadhomukham // PS_2,3.14 //

nābhe dvyaṣṭāṅgulordhvastha suṣumnāṣṭadigutthitaiḥ /
dalairadhomukhairudyadbhānuvarṇaisthāṣṭabhiḥ // PS_2,3.15 //

daśāṅgulimitāntar(ga)dgar(bhā)bhāvakośāvahaiḥ śubhaiḥ /
parasparaṃ dṛḍhāśliṣṭasaṃyuktāgrāṅgulaṃ bhavet // PS_2,3.16 //

hṛtkajaṃ tatragīrdevī bhāratyā sahamāninī /
prāṇāḥ kūrmātmakastatra vasavo daladevatāḥ // PS_2,3.17 //

sthāneśo hi tadantastho daśāṅgulamito hariḥ /
tadīya hṛdayākāśamaṇṭapaṃ śrīsvarūpakam // PS_2,3.18 //

durgābhūśrībhāgabhedairbhāgatrayasamanvitā /
durgākandātmikā caiva bhūrmadhye nālarūpiṇī // PS_2,3.19 //

tadūrdhvage tu śrībhāge ramākañjasvarūpiṇī /
vedikā tu tribhāgasthā sārdhāṅguli dṛḍhā matā // PS_2,3.20 //

tanmaṇṭapaṃ maṇimayaṃ caturdvāraṃ śubhāspadam /
sugandhairmaṇidīpaiśca rambhāstambhairmanoramam // PS_2,3.21 //

toraṇaiḥ pūrṇakumbhaiśca patākachatramaṇḍitam /
maṇistambhaimauktahāraiḥ nānā śvetāṅkurairapi // PS_2,3.22 //

śrībhāgaṃ kañjasaṃmānaḥ mūleśākhyo harisvayam /
kañjoparīndusūryāgnimaṇḍalānyuparisphuṭam // PS_2,3.23 //

ramyaiva divyaśayyābhūtkamanīyopabarhaṇā /
tasmin svarūpaśeṣābha harirūrdhvaphaṇonnataḥ // PS_2,3.24 //

tasyopari ramācitrāsanarūpā tadūrdhvagā /
prājñātmā sa tu jīveśo jīvoyadvaśagaḥ sadā // PS_2,3.25 //

cakraśaṅkhagadāpadmahastaḥ sa tu caturbhujaḥ /
kirīṭakuṇḍalalasan nūpurāṅgadabhūṣaṇaḥ // PS_2,3.26 //

hāraśrīvatsakaṇṭhastha kaustubhādairalaṅkṛtaḥ /
ratnāṅgulīyakaṭakakaṭisūtrādi satkṛtaḥ // PS_2,3.27 //

pitāmbaroti sarvāṅgasaundaryasubhagocitaḥ /
sa viśvatomukhopyekamukhavadbhāti nīladṛk // PS_2,3.28 //

sthāneśa mūleśayuktaḥ samupāsyo niraṃśakaiḥ /
maṇṭapādhaḥ pradeśasthaśaktirādhārarūpiṇī // PS_2,3.29 //

kūrmaśeṣaśca bhūḥ kṣauravārdhipādvīparūpiṇī /
śvetāṃ ramāṃ saṃvicintya niraṃśairityacintayat // PS_2,3.30 //

urustālvorbhruvormadhye śirasyūrdhvamukhāni ca /
kañjāni śvetavarṇāni dviṣaḍvyaṣṭadalaistathā // PS_2,3.31 //

dvābhyāṃ sahasradalakairyuktāni daladevatāḥ /
ādityāḥ prathame padme indrādyāstatradevatāḥ // PS_2,3.32 //

devatāstu trṛtīyebje bhāratī ca sarasvatī /
mūrdhnaiko bahurūpeṇa vāyuḥ sarvadalādhipaḥ // PS_2,3.33 //

nārāyaṇo hariḥ kṛṣṇo vāsudevastadīśvaraḥ /
kṛkalo devadattākhyaḥ sūtranāmā marutpatiḥ // PS_2,3.34 //

marutaḥ saptasaptāpi pañcasvapi hadāriṣu /
suṣumnā nālajātāni padmānyetāni sapta ca // PS_2,3.35 //

guṇatrayātmikānāḍī suṣumnā vedapāragaiḥ /
syaikā śākhādi rahitā garbhechidrānvatāpi ca // PS_2,3.36 //

sarasvatī tadantargā nadī vārisvarūpiṇī /
hairaṇmayī vaidhyutīti vajrikā bhāsvatīti sā // PS_2,3.37 //

nāmabhiḥ saṃyutālokāḥ bhūrādyāḥ tatrasaṃsthitāḥ /
bhūrbhuvasvargalokeśā maharādīśvaraḥ(ścarāḥ) kramāt // PS_2,3.38 //

bhūvighneśendrāniruddhakāmaśeṣābjajā matāḥ /
kaṭyūrudvitaye jānujaṅghagulpo bhayāṅghriṣu // PS_2,3.39 //

atalādyāśritādevā dehe deveśa sevakāḥ /
mitrāgnyastrapavārīśamayamandayamāḥ kramāt // PS_2,3.40 //

dehepyevaṃ virāḍdehadhāriṇaṃ tanmitovati /
suṣumnā mūladeśotthe gaṅgāyāmunavārdhare // PS_2,3.41 //

piṅgalele raktanīlavarṇe savyāpasavyage /
garbhachidrānvite ṣaṭtriṃśatsahasraprabhedinī // PS_2,3.42 //

pṛthak pṛthak savyanāḍyo mahattatvātmikā matāḥ /
tridhā vibhaktāḥ pādāntaṃ dviṣaṭsāhasrasaṃmitāḥ // PS_2,3.43 //

dakṣiṇe dakṣapādāntaṃ nāḍyastāvanmitāḥ kramāt /
piṅgalā ūrdhvadeheṣu vyāptāstāvanmitāḥ śubhāḥ // PS_2,3.44 //

adhomadhyordhvagāstāstu saptāsya pathamāśritāḥ /
saptasantyeva vivarāḥ ghrāṇāsya śruti netragāḥ // PS_2,3.45 //

saptāsyapathanāmāno golakāḥ saptakīrtitāḥ /
saptordhvanāḍyo hṛtkañjādhasthalādvāmapārśvagāḥ // PS_2,3.46 //

punarhṛtkaṃ cordhvadeśāt savyamāvṛtya piṅgalāḥ /
saptāsya pathagāḥ tatra(sūryo) vahnyādyā vatsareśvarāḥ // PS_2,3.47 //

uttarāyaṇamāseśāḥ dineśāḥ śuklapakṣapāḥ /
paraśuklatrayaṃ hyasmin hyeta evābhimāninaḥ // PS_2,3.48 //

sūryādi sarvadevānāṃ nāmavācyāstu piṅgalāḥ /
tasyāṃ brahmābhimānī gī ṛjavastvaparokṣiṇaḥ // PS_2,3.49 //

prāṇāpānā vilāyāṃ ca piṅgalāyāṃ ca vartataḥ /
rūpaiḥ ṣaḍviṃśatsahasraistāsu tau bhāratīyutau // PS_2,3.50 //

tathāniruddhapradyumnau dakṣiṇe puṃ svarūpataḥ /
strīsvarūpeṇa vāme tu tāvadrūpaiśca tāsvalam // PS_2,3.51 //

tādṛkpāṇasvarūpasthau brahmarudrādyupāsitau /
dakṣiṇāyanamāseśāḥ rātrīśāścaiva devatāḥ // PS_2,3.52 //

kṛṣṇapakṣeśvarārudravipaśeṣāḥ sabhāryakāḥ /
ahaṅkārātmakelāyāṃ devāḥ sarvebhimāninaḥ // PS_2,3.53 //

ānandavijñānamayau piṅgalelādhipau kramāt /
vyānātmā sarvasandhisthaḥ udānobrahmanāḍigaḥ // PS_2,3.54 //

suṣumnā brahmanāḍīti samānaḥsarvadehagaḥ /
adho madhyordhvagāḥ saptasaptelānāḍikā kramāt // PS_2,3.55 //

saptāśvamārgapathagāḥ ūrdhvelāḥ piṅgalā yathā /
hṛtkañjādhobhāgatastāḥ savyaṃ prāpya tadūrdhvataḥ // PS_2,3.56 //

apasavyaṃ punaḥ prāpyasaptāśvapathagāḥ kramāt /
bhūmyā(dhūmā)di devatāśabdairilāvācyāsamastaśaḥ // PS_2,3.57 //

ṛgvedasūktabhāgeṣu bṛhatīḥṛksahasrayuk /
sūtradvyaṣṭādaśaikonaiḥ pūrṇaruk prabhaviṣyati // PS_2,3.58 //

pādastu navavarṇātmā tādṛkpādacatuṣṭayaiḥ /
ruktatsaṃyuktākṣaretāvarṇādvāsaptatīritāḥ // PS_2,3.59 //

dvāsaptatisahasrāṇi varṇāḥ sarvarugāśritāḥ /
dvāsaptatisahasreṣu piṅgalelāhvayāsu ca // PS_2,3.60 //

nāḍīṣu tattadvargeṣu vācyarūpāṇyacintayet /
suṣumnāyāścaturdikṣu hṛtkañjādhaḥ samāśritam // PS_2,3.61 //

manobuddhirahaṅkāraścittañceti caturvidham /
tatrendrakāmau bhāryau tau tadviśeṣābhimāninau // PS_2,3.62 //

śrotre digdevatāścandrastvakcāhaṃ prāṇanāmakaḥ /
netrayorbhāskaro jihvāmānī varuṇar iritaḥ // PS_2,3.63 //

daśrau ghrāṇāśritāvete tadviśeṣābhimāninaḥ /
vaktre(vāci) vahniḥ karedakṣo jayantaḥ pādayordhvayoḥ // PS_2,3.64 //

mitraḥ svāyaṃbhuvau pāyūpasthayorabhimāninau /
ghrā(prā)ṇo marucchabdamānītvapānaḥ sparśagastataḥ // PS_2,3.65 //

vyānorūpaḥ rasamānī hyudāno gandhasaṃsthitaḥ /
samāna ete mātrāsu viśeṣādabhimāninaḥ // PS_2,3.66 //

bhūdevī māninī pṛthvīḥ abātmā varuṇaḥ smṛtaḥ /
agnistejomayo vāyau pravahaḥ prabhurīśvaraḥ // PS_2,3.67 //

ākāśamānī vighneśaḥ bhūteṣvete viśeṣapāḥ /
keśāli(sthi)tvaṅmāṃsanakharūpā bhūrdehagā matāḥ // PS_2,3.68 //

vāriraktātmakaṃ deha jaṭharāgnistu taijasam /
vāyuḥ śvāsātmakaḥ kāye hyavakāśo nabhastanau // PS_2,3.69 //

pratyakṣasiddhasarveṣāṃ satvaṃ bā(bo)dhyaṃ na hi kvacit /
sudurgandhau ghrāṇavedyau dehe jihvendriyapriyaḥ // PS_2,3.70 //

śubhāśubharaso rūpaṃ cakṣurvedyaṃ kalevare /
śītoṣṇādiḥ tvacāvedyaḥ sparśaḥ śabde(bdaḥ) śrutipriye(yaḥ) // PS_2,3.71 //

mātrādhṛṣīkaviṣayāḥ satyābādhyāna hīritāḥ /
vacanādānagamanotsargabhogādisādhanam // PS_2,3.72 //

karmendriyapañcacārthakriyākāreti(riṇa) (bā)badhyate /
satyaṃ śṛṇotispṛśatipaśyatyatti ca jighrati // PS_2,3.73 //

śretratvaṅnetrarasanāghrāṇastatvāni tānyataḥ /
arthakriyākarāṇyeva vibodhyānīhavedagam // PS_2,3.74 //

manaśca śrutihetutvāt saptaṃ(tyaṃ) ca śarīragāḥ /
ahaṅkārāpādakatvāt piṅgalā mamatāspadā // PS_2,3.75 //

nāḍyo daurbalyasamaye bhāntisavyāpasavyayoḥ /
puṃsāṃstrīṇāmāyādivyañjakāḥ prabhavanti hi // PS_2,3.76 //

ataḥ satyācca(śca) bahuṣu jñānājñānapravartakāḥ /
guṇāḥ satvādi dehasthāḥ satyāstadabhimāninaḥ // PS_2,3.77 //

devāḥ satyāḥ kevalasya jaḍasyasthityayogataḥ /
dehānāṃ ca sadehānāṃ dehabandhamatikṛtām // PS_2,3.78 //

duḥkhāsvadatvāddehāptikāraṇaṃ satyameva hi /
karmāṇi dvividhaṃ vedeṣūktānukramasaccasat // PS_2,3.79 //

sukhaduḥkhapradaṃ tena satyāvedāḥsamastaśaḥ /
deśe kāle kṛtaṅkarma phaladattvena tau vṛtau // PS_2,3.80 //

tatkarmaphalabhoktāro jīvāḥ satyāḥ saliṅgakāḥ /
bhagnaliṅgā vimuktāśca śrutyuktāśca kṛtāḥ smṛtāḥ // PS_2,3.81 //

ihānyatrālpa bahulajñānājñānādi yogibhiḥ /
sadasattāratamyaṃ ca sapta(tya)mete svatantrakāḥ // PS_2,3.82 //

ciccetyarūpā eteṣāṃ dehayogavivarjitāḥ /
niyantā puruṣaśreṣṭhaḥ na ca etat prayujyate // PS_2,3.83 //

tasmāllakṣmīpatirvyāptaḥ svatantraḥ śruticoditaḥ /
nirdeṣo nityasuguṇaḥ sadā nārāyaṇo hariḥ // PS_2,3.84 //

evamādhyātmikaṃ satyam(ptam) adhibhūtaṃ bahisthitam /
sarvāṅkurotpādakatvāt bhūḥsatvā(tyā)khilakāraṇāt // PS_2,3.85 //

abhasmaranādi yogyatvāt pālakaddāhādi sādhanam /
vahniśca śoṣako vāyuravakāśapradāniyat // PS_2,3.86 //

tatkāraṇāni mātrāśca tadgatānīndriyāṇi ca /
satyā(ptā)nyevaṃ samastāni saṃsṛṣṭānyaṇḍagāni ca // PS_2,3.87 //

etanmūlānyasaṃsṛṣṭānyapi satyāni sarvaśaḥ /
saṅgṛhyetadvinirmāyā yāti satyaḥ sahatyajaḥ // PS_2,3.88 //

kecinniraṅgā nirdehā jñānādi guṇavarjitāḥ /
niraṃśo khaṇḍarūpaśca sarvādṛśyonirūpitāḥ // PS_2,3.89 //

anāmarūpo phaladastvanupāsyo vicāritaḥ /
brahmaikantu jaḍaṃ sarve brahmaṇyāropitaṃ mṛṣā // PS_2,3.90 //

śuktau rajatavadrajjau sarpavatpratibhāti ca /
ajñānaṃ kalpitaṃ taddhi śuktijñānāddhi bādhyate // PS_2,3.91 //

vicārite sati hi sā śuktirnarajataṃ bhavet /
ato bodhyaṃ mṛṣābhūtaṃ mithyā tadrajataṃ yathā // PS_2,3.92 //

vastusvarūpaṃ jñānena kalpitatvāccatattathā /
ajñānakalpitaṃ brahmaṇyetadviśvaṃ prakalpitam // PS_2,3.93 //

brahmaṇyāropakṛjjīvo brahmānyo naiva vartate /
niraṃśamapi tadbrahmatvajñānāvṛtamañjasā // PS_2,3.94 //

anantarūpakaṃ bhuṅkte nānāyonisamudbhavam /
tasyajñānamupādhyutthaṃ satyopādhirna vidyate // PS_2,3.95 //

mithyā sājñānajatatvānnājñānaṃ satya(tva)mucyate /
tadājñānena jīvasthaṃ jīvasyābhāvataḥ svataḥ // PS_2,3.96 //

nirviśeṣabrahmaṇi tu jñānājñānena vartataḥ /
ato na brahmaniṣṭaṃ tattajñānatadupādhijam // PS_2,3.97 //

evaṃ mithyābhūtakālakarmadeśāgamādibhiḥ /
bhramadbrahma ca kalpānte brahmamūla svarūpakam // PS_2,3.98 //

jñātvā tatraikyamāpanno na punarjāyate bhuvi /
muktasyāpi na cājñānaṃ nendriyāṇi na kvacit // PS_2,3.99 //

nirviśeṣe parebrahmaṇyaikyametādṛśaṃ khalu /
tadajñānaṃ na sannāsatsadasanna ca tarhikam // PS_2,3.100 //

anirvācyaṃ tannivṛttirmuktirityabhidhīyate /
pūrvāpareṣu kāleṣu sṛṣṭinmetyapi te jaguḥ // PS_2,3.101 //

etaddhi durmataṃ santo nāṅgīkurvantitātvikāḥ // PS_2,3.102 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede tṛtīyodhyāyaḥ

śrīhaṃsa uvāca

sāṅgajñānātmakatanumanantaguṇapūritam /
sāṅgāsadbhīṣayantvīśaṃ vedyaiḥ śāstrairnirūpitam // PS_2,4.1 //

anantanāmarūpāḍhyaṃ sva sva yogyaphalapradam /
vicāritamupāsyaṃ ca ramā brahmādibhiḥ sadā // PS_2,4.2 //

svabhinnasvāvarānantamuktāmuktāṇujīvakaiḥ /
sevitaṃ śrīpatiṃ vyāptaṃ cetanācetanasya tu // PS_2,4.3 //

satyasya sṛṣṭikartāraṃ hariṃ duḥkhādi bhoginam /
jānanti tasya cājñānaṃ kvacit kvāpi na yujyate // PS_2,4.4 //

mithyābhūtājñānamastītyatra mānaṃ na vidyate /
ajñānā bhavitāstaṣṭhopādhirnivaha yujyate // PS_2,4.5 //

siddhau jñāne tu tajjopādhiḥ siddhai tadanvaye /
sarvasyājñānayogastadabhāvāttadevana // PS_2,4.6 //

ajñānābhāvatojñāsī adhikādhi na vidyate /
ajñānābhāvatastannivṛttirūpaṃ na hi kvacit // PS_2,4.7 //

ajñānakalpitaṃ śāstraṃ naivājñānanikṛntanam /
iti heyaṃ tanmataṃ hi baddhasyeśo vimuktidaḥ // PS_2,4.8 //

viśvaṃ satyaṃ naiva mithyā na bādhyaṃ satyakāraṇam /
pratyakṣādipramāṇyaistu siddhaṃ nāropitaṃ jagat // PS_2,4.9 //

nārthakriyākāri śuktau pratītaṃ rajataṃ jagat /
arthakriyākāri tena taddṛṣṭānto na yujyate // PS_2,4.10 //

dṛṣṭāntarahito yattu jaganmithyātvakāraṇam /
na bhavet tanmate brahma dṛśyatvācca tathā bhavet // PS_2,4.11 //

mitākāśādi vedoktaṃ viṣṇuneti natanmṛṣā /
na ca nyāyoktamithyātve mānaṃ tanmatāpi na // PS_2,4.12 //

śrutirnityāpauruṣeyā durvākyairna ca dūṣyate /
iti jñātvā vidhirviṣṇormāhātmyaṃ jñānabodhayat // PS_2,4.13 //

satyāśeṣajagannāthaḥ satyasatsādhanena ca /
satyairjīvaiḥsadopāsyaḥ satyasatyavimuktidaḥ // PS_2,4.14 //

iti merusthito brahmā niśānte yajñamīśvaram /
abhiṣicya sapatnīkaṃ sarge sampārthya yojayat // PS_2,4.15 //

apīpaladhariḥ svargaṃ sarvadevagaṇeḍitaḥ /
tataḥ svāyaṃbhuvamanuṃ śatarūpā samanvitam // PS_2,4.16 //

abhiṣicya vidhirbhūmau barhiṣmatyāmavāsayat /
bhāvīnaśca padasthāśca upadevāḥ sahasraśaḥ // PS_2,4.17 //

manuṃ paryacaran prītyā te niraṃśāstato bhavan /
vidhistato maya(sū)sutamana(ta)vedhādvalāhvayam // PS_2,4.18 //

sa tu ṣaṇṇavatī (prā)māyāḥ svavijṛmbhaṇatosṛjat /
svairiṇyaścaiva kāminyaḥ puṃścalya iti tridhā // PS_2,4.19 //

tajjātābhisamudbhūtāḥ bhoginyo bahuśo matāḥ /
kṛtvākāmyaṃ bhāratesmin martyādhama purogamāḥ // PS_2,4.20 //

adho lokeṣu viharaḥ etābhiḥ saha durmadāḥ /
anekāḥ dānavopetāḥ balastadadhināyakaḥ // PS_2,4.21 //

tadadhastācca vitale trivṛdbhūtagaṇāvṛtaḥ /
kaiścidrakṣau (gu)gaṇairyuktāḥ bha(vā)vantyāste bhavaḥ kila // PS_2,4.22 //

tayā sadā ramati saḥ tadvīryādhāṭakādibhiḥ /
ḥ nadī tadantagā tatra śuṣmatyapyagnivāyubhiḥ // PS_2,4.23 //

yannadīvāripānena adholokeṣu saṃsthitāḥ /
madoddhatā narānāryaḥ krīḍanti suciraṃ sadā // PS_2,4.24 //

tadadhastācca sutale pratimanvantareṣvapi /
nāmarūpavibhedena prahlādaḥ sānugo 'vasat // PS_2,4.25 //

vaivasvatāntare viṣṇorvāmanāya padatrayam /
yācamānāya putrāya kaśyapasya mahātmanaḥ // PS_2,4.26 //

balirvirocanasuto dadau lokatrayaṃ vibhuḥ /
sopīndrāya padasthāya tasmādādāya dattavān // PS_2,4.27 //

lokatrayaṃ hi devānāmanujo vaṭurūpadṛk /
payovrataprabhāvenyaivāvirbhūtaḥ sa kaśyapāt // PS_2,4.28 //

indra pravāsataḥ khinnamātṛtuṣṭyai jagatpatiḥ /
baliṃ virocanasutaṃ mahābhāgavatottamam // PS_2,4.29 //

sthāpayāmāsa talloke svayaṃ tadvārapālakaḥ /
babhūva vāmanaḥ sarve svarūpāmarasevitaḥ // PS_2,4.30 //

tasya trikoṭilomabhyo vāyustāvatsvarūpakaḥ /
vāṇyā tāvadrūpavatyā vāmanasyārcako(kā) bhavat // PS_2,4.31 //

vindhyāvalī patistatra balistiṣṭhati sānugaḥ /
tadadhasta(tpri)nmayo viṣṇuḥ bhaktopyakhiladānavaiḥ // PS_2,4.32 //

arthito dānavakule jātastakṣā bhavatpurā //

tallokapaḥ sadaityānāṃ tripurāṇi vyacīklapat // PS_2,4.33 //

abhedābhedyarūpāṇi svarṇaraupyāyasāni ca /
sa nirmame purāstisraḥ svarṇaraupyāyasīmayaḥ // PS_2,4.34 //

kāmayā teṣu teṣvete saṃsthitā tripuraukasaḥ /
vihārāntare hyasmin sarvān jantūnapīḍayan // PS_2,4.35 //

surāstatpīḍayā rudraśaraṇaṃ yayurūrjitāḥ /
rudraḥ pṛthvīrathaṃ kṛtvā rathāṅgaṃ śaśibhaskarau // PS_2,4.36 //

devān kṛtvā hayānabjabhavaṃ kṛtvaiva sārathim /
śeṣaṃ maurvyāṃ vidhāyeśo patatraṃ(taṃ) ca khageśvaram // PS_2,4.37 //

kṛtvā viṣṇuṃ bāṇarūpaṃ svayamekakṣaṇe haraḥ /
tripurāṇi dadāheśaḥ sarvalokasya śaṅkaraḥ // PS_2,4.38 //

tripurāsuraputrādyaiḥ sahā vasati tatra hi /
vaivasvatentare dakṣapatnyāḥ kaśyapabhāryakāḥ // PS_2,4.39 //

trayodaśāsaṃ(śāḥ)stapasā tāsu putrānavāpa saḥ /
vivasvān śakravaruṇamitrāḥ pūṣāryamābhagaḥ // PS_2,4.40 //

savitā tvaṣṭrṛparjanyo dhātāyāṃ vāmano vaṭuḥ /
aditestanayādityāṃ hiraṇyākṣahiraṇyakau // PS_2,4.41 //

danau tu dānavā gāvo mahiṣyaḥ surabhīsutāḥ /
tānmāyā pakṣiṇoriṣṭā yātudhānāśca nirṛtiḥ // PS_2,4.42 //

ilāyāṃ bhūsurā āsan śvādayaḥ paramāsutāḥ /
poṣṭāyā caiva betālāḥ kārdraveyā mahāhayaḥ // PS_2,4.43 //

etanmanvantare ṣaṣṭhisahasrāṇi bhujaṅgamāḥ /
kardrujāsteṣu kecittu tātvikāḥ śeṣasevakāḥ // PS_2,4.44 //

apare karmajājāna stulyāstatputrapautrakāḥ /
sastrīkā maṇibhūdhanyāḥ mahātala nivāsinaḥ // PS_2,4.45 //

mahāviṣāḥ mahāgho(dhā)rāḥ kāmarūpadharāḥ khalāḥ /
sarasvatyāṃ sapatnīkaḥ kaśyapastapa ācarat // PS_2,4.46 //

tasyā vidūre patnīnāṃ bhavanāni vyacīkḷpat /
upayuktanatadyuktaṃ tadbhṛtyāsteṣu cāvasan // PS_2,4.47 //

kadācidmahimavatpārśvaṃ viyāhi(vipāhi)pati mātarau /
gatvā dṛṣṭvoccaiśravasaṃ nīlavālamahīprasūḥ // PS_2,4.48 //

prāhasvacchanda vinatākadrute vacanaṃ yadi /
satyaṃ dāsī tavāhaṃsyāmanyathātvaṃ mameti ca // PS_2,4.49 //

adyā sarātriśca prātariti te gṛhamīyatuḥ /
tadbālanailyavarṇye tu sutānāha ca sādhavaḥ // PS_2,4.50 //

naiścantānalapadvaihvau kālānnā śobhavettava /
krūrāhayāstathākṛtvā tā cakrurmātṛ kiṃ karīm // PS_2,4.51 //

śaptāhayaḥ śeṣavākyātsvarucyā(tsvastryākṣa)kṣamamātmanaḥ /
jñātvā dadurjaratkāroḥ sanāmnīṃ bhaginīṃ muneḥ // PS_2,4.52 //

sa viraktopi santaptaiḥ nirāśyairnarakāsthitaiḥ /
pitṛbhiḥ prārthito gṛhṇaṃstadgarbhe tvāstikaṃ vyadhāt // PS_2,4.53 //

tāṃ tyaktumūrau suṣṭāpa sā sandhyārthevyabodhayat /
nidrābhaṅgakarā gacchetyāhu tatyāja tāṃ muniḥ // PS_2,4.54 //

sāgrajaṃ prāpya suṣuve śikhāyajñopavītinam /
sa āpadi smṛto yāmītyuktogānmātulaṃ prati // PS_2,4.55 //

naimiśaṃ vāsukiḥ prāpya sudhāmamṛtamanthane(te) /
śaptā hīnā tātvikāno tenātyanvipa saṃmatāḥ // PS_2,4.56 //

takṣakaḥ śṛṅgiśāpena vyadaśacca parīkṣitam /
śaśāsa pṛthivīṃ tasya sutaḥ sa janamejayaḥ // PS_2,4.57 //

tadodaṅko gālavasya śiṣyaḥ sevā sukhātmanaḥ /
dakṣiṇāmapi dāsyāmītyuktaḥ sa kupito 'diśat // PS_2,4.58 //

asādhya pauṣyabhāryāyāḥ rājñā dehi sukuṇḍale /
ityuktogāt puraṃ tasya mārge gomayabhakṣaṇam // PS_2,4.59 //

kṛtvānācāmya rājānaṃ dṛṣṭvā yācatsva bhāminīm /
yācayetyāha tāṃ gehe henāyasya śaptumārabhat // PS_2,4.60 //

nṛpaṃ na śapa māṃ brahman śuddhaḥ paśyasi bhāminīm /
tata ācamya gatvā tāṃ dṛṣṭvā tāṃ prāpa saṅkuṇḍale // PS_2,4.61 //

sāha pūrve takṣakāyemādāmāyā ca tepi ca /
pativratānasaṃdṛśyā(dhṛṣyā)hantu(ntuṃ)śakrohamādṛ(gamadrṛ)tam // PS_2,4.62 //

yato bhaveti taṃ prāhagurubhaktaṃ na mā spṛśet /
ityuktau yācitaḥ pauṣyādbhuñjan śrāddhānnagaṃ kacam // PS_2,4.63 //

dṛṣṭvā śatbhavāndha(śapadbhāndha)vastvam iti sopyaśapan munim /
apatnī kosīti rājye lokasyāndhopi paśyasi // PS_2,4.64 //

iti datvā varaṃ vipro yayau mārgetha takṣakaḥ /
śiṣyo bhūtvā granthivāhaḥ soviśacca rasātalam // PS_2,4.65 //

muniśca yogasāmarthyāttatrāgānnāgamāyayā /
adhostuvadhi(veści)vantasya gomūtraṃ netrayorvyadhāt // PS_2,4.66 //

tato paśyannāgarājo bhiyādāt kuṇḍaladvayam /
tadādāya gurordatvā kruddhogājjanamejayam // PS_2,4.67 //

taṃ prāhatvaṃ vṛthājāto pitṛmṛtyuṃ na cāvadhīḥ /
ahaṃ mantrapravaktāsmi sambhārān chaṭayāścalam // PS_2,4.68 //

vinā śeṣaṃ sarvalokān nirbhujaṅgān karomyaham /
ityuktvā sarpayāgena bhujaṅgān śatakoṭiśaḥ // PS_2,4.69 //

vyahanacchakramagamaṃstakṣakādyā nacāpatan /
tato ṛṣiḥ sahendrotra takṣakaḥ patatāmiti // PS_2,4.70 //

takṣakāyasahendrāya svāhetyajuhadāhutim /
tadākampatsvarāṇṇāgāḥ asmarannāstikaṃ munim // PS_2,4.71 //

sobhītyā pūjito rājñā hyudakenāpi cāstikaḥ /
svābhipretaṃ tadodakamāyā ca janamejayam // PS_2,4.72 //

dāsyerthitamiti prokte dehi mātulajīvanam /
iti takṣakapūrvān saḥ kālamṛtyorvyamūmucat // PS_2,4.73 //

sācodakaṃ samādhā(dhyā)ya takṣakādīn vadhorvyadhāt /
yajñaprāpya phalaṃ rājñe datvā sarpān athāśapat // PS_2,4.74 //

anāgasaṃ mādaśadhvaṃ nāgasaṃsmaraṇān mama /
anyathā vaḥ śiraḥ śīrṇaṃ bhavediti yayau muniḥ // PS_2,4.75 //

vinatā sevayākhinnā garbhaṃ garbhiṇyatāḍayat /
urupṛṣṭhepurājātānūrupādavivarjitān // PS_2,4.76 //

svāśaktiṃ kālato dāsya prājñāṃrabhagarbhavipam /
proktvā māturyayau yāntā sūryasyāsarathasthitaḥ // PS_2,4.77 //

saudāminyāṃ sutau tasya dvau sampātijaṭāyuṣau /
kālena garuḍo jāto viṣṇorvāho babhūva ha // PS_2,4.78 //

piturvākyādbalaprāptyai babhakṣa gajakacchapau /
gandhamādanago pūrvaṃ gandharvau śāpasambhavau // PS_2,4.79 //

kadrūtamāhātmasutān prati pīyūṣadosicet /
dāsyānmokṣe mātaraṃ ca ityepāstu na cādhikam // PS_2,4.80 //

ityukto 'mṛtamādāya prādāttargādvyamocayat /
dāsyāt svamātaraṃ svargagatavaccaṃ sureśvarāḥ // PS_2,4.81 //

prākṣipatṛṇavataṃ ca vidhūya ca sudhāṃ punaḥ /
śakroyadāpa ca svargaṃ(śakrāyadādāpasakhya) tasya kardrumathāvadat // PS_2,4.82 //

kutomṛtaṃ hṛtamiti pṛṣṭe hi vinatāsutaḥ /
mātā tvayā vañcitā me mayā tvaṃ tena vañcitaḥ // PS_2,4.83 //

dehītyuktā sudhāṃ pāyayeti noktamato(hṛ)dhṛtam /
tadādi garuḍaḥ sarpān vañcakān hantumārabhat // PS_2,4.84 //

kardurhisvottamādrohāt putraśokāturābhavat /
vañcakāste patan yajñe tadanye garuḍāśinaḥ // PS_2,4.85 //

tadutthitāstasya karaṃ datvā jīvanti kṛtsnaśaḥ /
kovā nirāgasānusardhūgṛdhyajīvitumutsahe // PS_2,4.86 //

ihāmutrāpi duḥkhaṃ te yogyā api bhavanti hi /
kimayogyā rākṣasāstu viśanti tama ūrjitam // PS_2,4.87 //

evaṃ śeṣasya sāmīpyasevāyāmṛtapānataḥ /
sakhyāt garutmataḥ śrīśabhaktito gurubhaktitaḥ // PS_2,4.88 //

niṣkāpaṭyādāstikasya varataḥ śakradāsataḥ /
mātuḥ śāpaṃ tṛṇīkṛtya sukhamāpuḥ sa pannagāḥ // PS_2,4.89 //

kimalabhyaṃ jagatyasti viṣṇuvaiṣṇavasevayā /
mahātale tu(ku) sarpāṇāṃ sthānaṃ vipati bibhratam // PS_2,4.90 //

śivasya varatonyeṣu caranto yānti dur(gar)matiḥ // PS_2,4.91 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede caturtho 'dhyāyaḥ

śrībhagavānuvāca

rasātaledhasthāddānavāḥ śatakoṭiśaḥ /
daityāśca yātudhānāśca paulomāḥ kālakeyakāḥ // PS_2,5.1 //

nivātākavacādhīrāḥ rākṣasāśca surāṇakāḥ /
piśācā antyajāsṛkyāḥ mahākumati(mudi)no jarāḥ // PS_2,5.2 //

vasanti cakrabhayato hareḥ sarvabhayādapi /
ye kecittātvikāstatra saṃvasanti surarṣabhāḥ // PS_2,5.3 //

pratimanvantareṣvete varṣesmin bhāratekhilāḥ /
harīrasurasadvipragoyoṣidaparāśramān // PS_2,5.4 //

dūṣayitvā pātayitvā kecit pūrṇānyathādhiyaḥ /
nitye vasanti narake hatā haryādi daiḥdvagddha // PS_2,5.5 //

nityaduḥsādhanābhūyo rasātalamupāśritāḥ /
bhūmau bhūtvā brahmarudravarairloko(kā)pakāriṇaḥ // PS_2,5.6 //

sarvāvatārai rāmeṇa kṛṣṇenāpi hatāḥ khilāḥ /
vasanti nityanarake kālādyāsyanti vai tamaḥ // PS_2,5.7 //

tasmin hi saramānāmnī śunī brahmavarodbhavā /
sadārtān bhīṣayanti daityān yamasya vaśavartinī // PS_2,5.8 //

kṣīṇāyuṣastatradaityāḥ svapne dṛṣṭvā sudarśanam /
mṛtāyāsyanti narakaṃ tadvaṃśyā(syā)nāṃ sa āśrayaḥ(maḥ) // PS_2,5.9 //

tadadhastāttu pātāle uttare diśi bhāsure /
sahasravadanaḥ śeṣaḥ sarvaistātvikapannagaiḥ // PS_2,5.10 //

samasta nāgakanyābhiḥ pūjito ratnamaṇḍape /
dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ sadāvasati sāmaraḥ // PS_2,5.11 //

sahasrabhānubhādīpyatkirīṭāvalimaṇḍitaḥ /
sampūrṇaśāradaśaśichavikoṭyadhikadyutiḥ // PS_2,5.12 //

nityāmṛtasravacchubhraphaṇāmaṇḍalamaṇḍitaḥ /
sadaikakuṇḍalo bhāsvan musalaḥ sahalaḥ prabhuḥ // PS_2,5.13 //

bhānuprabhāmuṇmūrdhanyamaṇiśrīhṛtasarvaruk /
hāranūpuravalayakaṅkaṇāṅgulikādibhiḥ // PS_2,5.14 //

anekamaṇisadbhāsva(tkaṭi)tkirīṭasūtrādikaḥ prabhuḥ /
surāsurakirīṭastharatnāchāditapādukaḥ // PS_2,5.15 //

gandhamālyādisurabhidhyāyannāste virāṭsvayam /
pātāladakṣiṇe bhāge saṃya(mya)minyāṃ puraḥ prabhuḥ // PS_2,5.16 //

śyāmalāvallabho daṇḍadharo mahiṣavāhanaḥ /
samavartī yamaḥ pretapatiḥ nīlāñjanādriruk // PS_2,5.17 //

sarvābharaṇasampannaḥ dharmarāṭ rāmacintakaḥ /
bhānuputroścātracitracitraguptau sulekhakau // PS_2,5.18 //

yasyājñāyā bhāratotthapuṇyapāpacayasya tu /
tatra dharmaḥ pravaktāraḥ tattanmanvantarasthitāḥ // PS_2,5.19 //

ṛṣayaḥ sarvadevopadevāstatparicārakāḥ /
ūrdhvakeśā virūpākṣāḥ nīlavarṇabhayaṅkarāḥ // PS_2,5.20 //

tadājñākāriṇāstasya kiṅkarāḥ pāśapāṇayaḥ /
niṣṭhurāḥ nirghṛṇāḥ krūrāḥ mahāparighapāṇayaḥ // PS_2,5.21 //

bhāratāt pāpino badhvāhyānīyante yamāntikam /
daśalakṣamatāste tu ghorāstāḍanabharjanaiḥ // PS_2,5.22 //

ghorādhvāne kṛṣantyete nitarāṃ kṛtapāpinaḥ /
sa tānabhyagatān dṛṣṭvā yamadaṇḍaṃ paretarāṭ // PS_2,5.23 //

teṣāṃ mūrdhni sthāpayati yātanā dehināṃ tadā /
puṇyapāpāni te sarve kīrtayanti kṛtāni ca // PS_2,5.24 //

tatra tatvātmikāḥsarve satyamityavadan sthitāḥ /
patreṣu tāni(ḷḥi) likhitānyapi te prapaṭhanti ca // PS_2,5.25 //

sukhaduḥkhātmakaphalaṃ vadanti ṛṣisattamāḥ /
daśalakṣamitāsteṣāṃ yamadūtāstu nārake // PS_2,5.26 //

pātayitvā tāḍayanti yathā pāpānusārataḥ /
viṃśallakṣamitāstatra(sya) sadā rogābhimāninaḥ // PS_2,5.27 //

te vātapittaśleṣmādyāḥ sannipātajvarādayaḥ /
bhagandarātisārāśca vamanārucidurvraṇāḥ // PS_2,5.28 //

hemapīnasabādharyaddhṛ(hṛ)drogādyāstadantike /
vasanti pāpaphaladāḥ kvaciddehakṣayaṅkarāḥ // PS_2,5.29 //

śvāhivṛścikadaṃśāṃśī viṣadurvṛkarūpakāḥ /
viṃśallakṣāstu narake patitānāṃ prabādhakāḥ // PS_2,5.30 //

pātāle saṃvasantyete narakā bahurūpakāḥ /
durgatirnirayaścaiva mahārauravarauravau // PS_2,5.31 //

saṃghātakālasūtrākhyovarcākhyāmanirodhanam /
tailayantrastaptatailo giripātāyasālayau // PS_2,5.32 //

sūcyagnibhūrinirghātau vakrakaṇṭakadānavau /
śvabhojanavratapanau karkaśālimukholbaṇau // PS_2,5.33 //

pūyāsṛṅmūtraviṣṭāśāḥ taptāstroparirambhaṇāḥ /
kālakūṭāgniśakalau sarvaśastrāstrapātanau // PS_2,5.34 //

prāṇarodhamahābhārau krūrāśīviṣavṛścikau /
sarvāṅgachedātmamāṃsau taptavṛkṣābhipātanau // PS_2,5.35 //

śūlārohāpakarṣā dvau durgandhā rākṣasādanaḥ /
bāṇāghāto vaitaraṇī śaṅkamūlakarālakau // PS_2,5.36 //

pipīlikā jalūkādau gṛdhrakaṅkādi bhojane /
āvartanāsphālanau dvau śilāyantraśilādanau // PS_2,5.37 //

karṇavastu pupūrṇār(ṇo) ca dvāra(prakṣe)kṣepaṇabandhanau /
śṛṅkalā taptasikatā sphuliṅgāścāvadhūlayaḥ // PS_2,5.38 //

śiramarmagranthikūṭajalanīrodhanādayaḥ /
santyevāṣṭottaraśatanarakāḥ pātakālayāḥ // PS_2,5.39 //

anityanarakā ete tāmiśrandhatāmiśrakau /
nityau dvau narakau tatra gatāyānti tamaḥ kramāt // PS_2,5.40 //

adho lokeṣu ye devāḥ sarvamanvantareṣvapi /
proktavyāpāraniratāḥ nāmāntaravivarjitāḥ // PS_2,5.41 //

ayogyānāmihaproktanāmarūpāṇi sarvaśaḥ /
ihaiva pūrvamanuṣu(ṣṭu) data evājña(mya)nāmakāḥ // PS_2,5.42 //

ete manulaye sarvetyaktvā sthūlāni sūkṣmataḥ /
svaprājñavaśagā yānti maharlokaṃ tadatyaye // PS_2,5.43 //

prāpyasthūlāni ṛṣibhiḥ svapūrvaṃ pātike(prāntike) kramāt // PS_2,5.44 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede pañcamo 'dhyāyaḥ

śrībhagavānuvāca

atalādyā saptalokāḥ bile svargāḥ prakīrtitāḥ /
meroradhastātte sarve prāyaśo jñāni saṅkulāḥ // PS_2,6.1 //

eṣāmupari bhūlokaḥ sarvalokatamo mataḥ /
tasmin hi bhārate varṣe barhiṣmattākhyapattane // PS_2,6.2 //

śatarūpāpatiḥ pūrvaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bhavat /
devadāsānekakoṭisevitāṅghrisaroruhaḥ // PS_2,6.3 //

śaśāsa medinīm etāṃ prajāḍyorasavatsadā /
devahūtistu tatputrī kvaciddharmyagatā bhavat // PS_2,6.4 //

tāṃ dṛṣṭvā saṃganobhūmau gandharvādhīśvaro 'patat(bhavat) /
rūpayauvanasampannāṃ tāmāropya rathe svayam // PS_2,6.5 //

bhāryayā saha tatrāgāt sarasvatyāṃ taṭaṃ prati /
tatra bindusarastīre tapataḥ kardamasyatām // PS_2,6.6 //

puṇyāśramaṃ pradatvāttu manuḥ kṛchrāt svakaṃ puram /
gate rājani sā devī vastrābharaṇasañcayam // PS_2,6.7 //

nadyāṃ prāsya viraktasya cīrṇaveṇājināmbarā /
vratakṣāmāparyacaratpatiṃ bhaktyā jaṭādharā // PS_2,6.8 //

itthaṃ tayā sevitāṅghrī rājaputrīmabhāṣata /
hitaṃ vadeti sā devī(vavre) taṃ tu yogaprabhāvataḥ // PS_2,6.9 //

saṃyojanāyāmumudyadravirakta(tna)prabhānvitam /
sarvopaskaraṇopetaṃ pakṣivṛkṣajalā(samā)kulam // PS_2,6.10 //

sauvarṇaṃ kālagamataṃ sugandhi sumanoharam /
svayaṃ tadāhṛde snātvā babhau sarvamanoharaḥ // PS_2,6.11 //

sāpi śrīriva saundaryavastrābharaṇabhūṣaṇaiḥ /
tuṣṭvā sa satayā sārdhaṃ remebdaśatakaṃ ṛṣiḥ // PS_2,6.12 //

mervādiṣu caran divyavimānasthaḥ samuktavat /
suśabdasparśasurasarūpagandhamanoharaḥ // PS_2,6.13 //

ninye kālaṃ kṣaṇamiva kusumākaravāyubhiḥ /
ityenaṃ(ratyeta)bindusarasastīra āsannavāṅganāḥ // PS_2,6.14 //

tatputrikānāṃ nāmāni śruṇu me vadataḥ sadā /
kalānasūyā śraddhā ca havirbhūśca gatiḥ kriyā // PS_2,6.15 //

arundhatī ca cittiśca khyātiḥ kardamaputrikāḥ /
kalāṃ marīcaye prādādanusūyāmathā trayī // PS_2,6.16 //

śraddhāmaṅgirase prādāt pulastyāya havirbhuvam(bhuvi) /
pulahāya gatiṃ prādāt kratave sakriyāṃ sutām // PS_2,6.17 //

arundhatīṃ vasiṣṭhāya cittiṃ ca bhṛgaverpayat /
atharvaṇāya ca khyātiṃ datvā hṛṣṭo babhūva ha // PS_2,6.18 //

tataḥ śatābdaṃ cikrīḍya tatosyāṃ kapilaṃ vyadhāt /
sa kardama tapoyogāt sākṣānnārāyaṇo bhavat // PS_2,6.19 //

tyaktvā vimānaṃ bhāryāṃ ca kardamastapase yayau /
autpattibrahmacārī tu tasmin bindusarastaṭe // PS_2,6.20 //

svamātre kapilastatvamuktvāmuktiṃ dadau muniḥ /
tattatvaṃ kapilopākhyaṃ karmagranthinikṛntanam // PS_2,6.21 //

marīceḥ kaśyapo jajñe iha vaivasvatāntare /
punarjātasya dakṣasya trayodaśasutāsu saḥ // PS_2,6.22 //

kaśyapāya pradattāsu dityādityādikāsu ca /
pūrvoktāstanayā āsan pūrvamanvantareṣu saḥ // PS_2,6.23 //

kaśyapo nāma bhedeṣu marīcestanayo bhavat /
anyasyāmapi bhāryāyāṃ dakṣajāḥ ṣaṣṭhikanyakāḥ // PS_2,6.24 //

pratimanvantereṣvāsuḥ kaśyapāya trayodaśa /
dattāsyāsurnāmabhedena tā jātāḥ surāsurāḥ // PS_2,6.25 //

pūrvoktā nāmabhedena svasvavyāpārasādhakāḥ /
asmin kaśyapanāmāsīdbhāryāputrādayodhunā // PS_2,6.26 //

proktavyāpāranāmānaḥ pūrvavadbhāvi kālake /
sa tātvika ṛṣiproktapuṣkarācca śatāvarāḥ // PS_2,6.27 //

ajāsya dakṣatanayāḥ pūrvamanvantareṣu ca /
saptaviṃśati saṃkhyākāḥ indorbhāryā babhūvire // PS_2,6.28 //

aśvinyādyāstārakāste kālacakrapravartakāḥ /
sarohiṇyāṃ pakṣapātādanyāsu viparītadṛk // PS_2,6.29 //

dakṣaśāpādasantānāḥ sarvamanvantareṣvapi /
bhūtāṅgirakṛśāśvebhyo dve dve datte ca bhānujāḥ // PS_2,6.30 //

bhānunāṃ nakṣatrāṇāṃ manujaḥ--------- /
dattāścataśro dakṣāya daśadharmāya tāsu vai // PS_2,6.31 //

babhūvustanayāḥ prāyo jñānabhaktyādimāninaḥ /
atrinetrodbhavaścandraḥ sarvamanvantareṣvapi // PS_2,6.32 //

vṛkṣāṇāmauṣadhīnāṃ ca nakṣatrāṇāṃ ca vallabhaḥ /
niśākaro himakarastapahṛt sukhadaḥsadā(kṛtsadā) // PS_2,6.33 //

(nirāśakaro ?)

amṛtāṃśosadanneśo hyabdijaḥ śrīsahodaraḥ /
edhamāna kalānāthaḥ śaśāṅko lokabāndhavaḥ // PS_2,6.34 //

anasūyāsutāvatre dattadūrvāsasāvubhau /
yogapravartako yogādbrahmaṇyau brahmacāriṇau // PS_2,6.35 //

datto nārāyaṇaḥsākṣāt dūrvāsāḥ śaṅkarāṃśakaḥ /
saṃcaṇḍakopaḥ pṛthayā pūjito manumādiśat // PS_2,6.36 //

tenaiva karṇadharmādīn trīnasūta supūjitā /
sombarīṣādalpaśiṣṭadvādaśyāṃ bhojanerthitaḥ // PS_2,6.37 //

omityuktvā tu kālindyāṃ magno nāgācciraṃ nṛpaḥ /
viprājñayāmbhasā cakre pāraṇaṃ sādhanecchayā // PS_2,6.38 //

tajñātvāthādiśatkṛtyaṃ rājñe sopyasmaradharim /
pūrvamāptaṃ hareścakraṃ kṛtyāṃ hatvā vibhīṣayat // PS_2,6.39 //

sa ṛṣiḥ sarvalokeśaiḥ viṣṇunā ca nirākṛtaḥ /
ambarīśaṃ prāpya tena mocito bhojitobhyagāt // PS_2,6.40 //

sa dūrvāsāḥ rāmakṛṣṇau prāpya kṛṣṇāmayācata /
sadyonnaṃ dīyatāmahyam iti taistuṣṭa āvrajat // PS_2,6.41 //

śraddhayāmaṅgirāḥ prāpa gurumagnimucathyakam /
saṃvartakāgnitanayāḥ prāguktāśca gurorabhūt // PS_2,6.42 //

bhūmāvucathyabhāryāyām antarvartiriraṃsataḥ /
garbhasthadīrghatapasaḥ pādācchannebhage bhuvi // PS_2,6.43 //

patitādretaso jāto muniḥ paramadhārmikaḥ /
bharadvājo marudbhiḥ sa pālitobhūt purā kila // PS_2,6.44 //

vaivasvatentare candravaṃśe bharatanāmake /
niḥsantāne sati tadā marutastasya taṃ daduḥ // PS_2,6.45 //

sa udūsatpracututvantumutthāpya ca visṛjyatān /
punastapocaraddhīrghakālaṃ bharatavaṃśaje // PS_2,6.46 //

śantanau śyāśitajagadgaṅgāyāṃ caratastapaḥ /
bharadvājaskannamūrvaśī darśanādanu // PS_2,6.47 //

reto dadhāra droṇī(ṇe) saḥ tasmādroṇo bhavadguruḥ /
tasmāt kṛpī śaṅkarāṃśamaśvatthāmā samāpa hi // PS_2,6.48 //

bṛhaspatestu tārābhyāṃ kaca āsīt sutaḥ purā /
vaivasvatentare sobhūcchukraśiṣyaḥ taponidhiḥ // PS_2,6.49 //

niṣiddhā tena sā vidyā nasyātta iti śāsayat /
kāmāturāpatirmāstu tāni vetya(ttha ?) śapanmuniḥ // PS_2,6.50 //

mṛtasañjīvinīmāpa tenayātāstataḥ kvacit /
devayānīṃ gurusutāṃ vane tadyogamaicchata // PS_2,6.51 //

saha vidhya(dya ?)stu śiṣyeto bhartātestu dvijetaraḥ /
ityāhāto kaviproktaśiṣyeṣvapyadhikaṃ bhavet // PS_2,6.52 //

devayā(dhā)nī hṛde putryārājñāvedaṣayagharṣaṇaḥ / / nikṣiptā śukraśiṣyasya tayāmbukrīḍanetarā // PS_2,6.53 //

svavastradhāraṇādātmakṣiptayā duḥkhitābhavat /
hrade 'va saddevayānī rājakanyāhṛtāmbarā // PS_2,6.54 //

gatāyāṃ rājanandinyāṃ purataḥ samupāgataḥ /
yayātiścandravaṃśottho mṛgayārthaṃ tadācarat // PS_2,6.55 //

tāṃ vivastrāṃ samudhṛtya svottarīyaṃ dadau nṛpaḥ /
taṃ dhṛtvā sā gṛhaṃ prāparājāgāt svapuraṃ tadā // PS_2,6.56 //

tadarthaṃ kupitaṃ śukraṃ rājānatvā prasādya ca /
guroḥ sutāyai svasutāṃ dāsītve 'kalpayannṛpaḥ // PS_2,6.57 //

śukro yayāti nṛpateḥ kanyāṃ svāṃ pradadau mudā /
dāsyā śarmiṣṭayā yuktāṃ dāsī rājñe bhavet satī // PS_2,6.58 //

yaduḥsuto devayānyāṃ tadvaṃśaḥ kṛtavīryajaḥ /
arjuno yo daśagrīvaṃ nigṛhya punarāpa tat // PS_2,6.59 //

hṛto dattāvitobāhusahasrayugapi sphuṭam /
tadvaṃśajāpsarasutādvasudevādabhūdhariḥ // PS_2,6.60 //

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ dvitīyaparicchede ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ