Śatapatha-Brāhmaṇa, Mādhyaṃdina, 4

4.1.1.[1]

prāṇo ha vā asyopāṃśuḥ | vyāna upāṃśusavana udāna evāntaryāmaḥ

4.1.1.[2]

atha yasmādupāṃśurnāma | aṃśurvai nāma grahaḥ sa prajāpatistasyaiṣa

prāṇastadyadasyaiṣa prāṇastasmādupāṃśurnāma

4.1.1.[3]

tam bahiṣpavitrādgṛhṇāti | parāñcamevāsminnetatprāṇaṃ dadhāti so 'syāyam parāṅeva

prāṇo nirardati tamaṃśubhiḥ pāvayati pūto 'saditi ṣaḍbhiḥ pāvayati ṣaḍvā ṛtava

ṛtubhirevainametatpāvayati

4.1.1.[4]

tadāhuḥ | yadāṃśubhirupāṃśu punāti sarve somāḥ pavitrapūtā atha kenāsyāṃśavaḥ pūtā

bhavantīti

4.1.1.[5]

tānupanivapati | yatte somādābhyaṃ nāma jāgṛvi tasmai te soma somāya svāheti

tadasya svāhākāreṇaivāṃśavaḥ pūtā bhavanti sarvaṃ vā eṣa grahaḥ sarveṣāṃ hi

savanānāṃ rūpam

4.1.1.[6]

devā ha vai yajñaṃ tanvānāḥ | te 'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃ cakruste hocuḥ

saṃsthāpayāma yajñaṃ yadi no 'surarakṣakānyāsajeyuḥ saṃsthita eva no yajñaḥ syāditi

4.1.1.[7]

te prātaḥsavana eva | sarvaṃ yajñaṃ samasthāpayannetasminneva grahe yajuṣṭaḥ

prathame stotre sāmataḥ prathame śastra ṛktastena saṃsthitenaivāta ūrdhvaṃ

yajñenācarantsa eṣo 'pyetarhi tathaiva yajñaḥ saṃtiṣṭhata etasminneva grahe

yajuṣṭaḥ prathame stotre sāmataḥ prathame śastra ṛktastena saṃsthitenaivāta ūrdhvaṃ

yajñena carati

4.1.1.[8]

sa vā aṣṭau kṛtvo 'bhiṣuṇoti | aṣṭākṣarā vai gāyatrī ghāyatram prātaḥ savanam

prātaḥsavanamevaitatkriyate

4.1.1.[9]

sa gṛhṇāti | vācaspataye pavasveti prāṇo vai vācaspatiḥ prāṇa eṣa grahastasmādāha

vācaspataye pavasveti vṛṣṇo aṃśubhyāṃ gabhastipūta iti somāṃśubhyāṃ hyenam

pāvayati tasmādāha vṛṣṇo aṃśubhyāmiti gabhastipūta iti pāṇī vai gabhastī pāṇibhyāṃ

hyenam pāvayati

4.1.1.[10]

athaikādaśa kṛtvo 'bhiṣuṇoti | ekādaśākṣarā vai triṣṭuptraiṣṭubham mādhyandinaṃ

savanam mādhyandinamevaitatsavanaṃ kriyate

4.1.1.[11]

sa gṛhṇāti | devo devebhyaḥ pavasveti devo hyeṣa devebhyaḥ pavate yeṣām bhāgo

'sīti teṣāmu hyeṣa bhāgaḥ

4.1.1.[12]

atha dvādaśa kṛtvo 'bhiṣuṇoti | dvādaśākṣarā vai jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ

tṛtīyasavanamevaitatkriyate

4.1.1.[13]

sa gṛhṇāti | madhumatīrna iṣaṣkṛdhīti rasamevāsminnetaddadhāti

svadayatyevainametaddevebhyastasmādeṣa hato na pūyatyatha yajjuhoti

saṃsthāpayatyevainametat

4.1.1.[14]

aṣṭāvaṣṭau kṛtvaḥ | brahmavarcasakāmasyābhiṣuṇuyādityāhuraṣṭākṣarā vai gāyatrī

brahma gāyatrī brahmavarcasī haiva bhavati

4.1.1.[15]

taccaturviṃśatiṃ kṛtvo 'bhiṣutam bhavati | caturviṃśatirvai saṃvatsarasyārdhamāsāḥ

saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatiryajñaḥ sa yāvāneva yajño yāvatyasya mātrā

tāvantamevaitatsaṃ sthāpayati

4.1.1.[16]

pañcapañca kṛtvaḥ | paśukāma syābhiṣuṇuyādityāhuḥ pāṅktā paśavaḥ

paśūnhaivāvarunddhe pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ

prajāpatiryajñaḥ sa yāvāneva yajño yāvatyasya mātrā tāvantamevaitatsaṃsthāpayati so

eṣā mīmāṃsaivetaraṃ tveva kriyate

4.1.1.[17]

taṃ gṛhītvā parimārṣṭi | nedvyavaścotaditi taṃ na sādayati prāṇo hyasyaiṣa

tasmādayamasannaḥ prāṇaḥ saṃcarati yadīttvabhicaredathainaṃ sādayedamuṣya tvā

prāṇaṃ sādayāmīti tathāha tasminna punarasti yannānusṛjati teno adhvaryuśca

yajamānaśca jyogjīvataḥ

4.1.1.[18]

atho apyevainaṃ dadhyāt | amuṣya tvā prāṇamapidadhāmīti tathāha tasminna

punarasti yanna sādayati teno prāṇānna lobhayati

4.1.1.[19]

sa vā antareva santsvāheti karoti | devā ha vai bibhayāṃ cakruryadvai naḥ puraivāsya

grahasya homādasurarakṣasānīmaṃ grahaṃ na hanyuriti tamantareva santaḥ

svāhākāreṇājuhavustaṃ hutameva santamagnāvajuhavustatho evainameṣa

etadantareva santsvāhākāreṇa juhoti taṃ hutameva santamagnau juhoti

4.1.1.[20]

athopaniṣkrāmati | urvantarikṣamanvemītyantarikṣaṃ vā anu

rakṣaścaratyamūlamubhayataḥ paricinnaṃ yathāyam puruṣo 'mūla ubhayataḥ

paricinno 'ntarikṣamanucaratyetadvai yajurbrahma rakṣohā sa etena

brahmaṇāntarikṣamabhayamanāṣṭraṃ kurute

4.1.1.[21]

atha varaṃ vṛṇīte | balavaddha vai devā etasya grahasya homam prepsanti te 'smā

etaṃ varaṃ samardhayanti kṣipre na imaṃ grahaṃ juhavaditi tasmādvaraṃ vṛṇīte

4.1.1.[22]

sa juhoti | svāṃkṛto 'sīti prāṇo vā asyaiṣa grahaḥ sa svayameva kṛtaḥ svayaṃ

jātastasmādāha svāṃkṛto 'sīti viśvebhya indriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhya iti

sarvābhyo hyeṣa prajābhyaḥ svayaṃ jāto manastvāṣṭviti prajāpatirvai manaḥ

prajāpatiṣṭvāśnutāmityevaitadāha svāhā tvā subhava sūryāyeti tadavaraṃ svāhākāraṃ

karoti parāṃ devatām

4.1.1.[23]

amuṣminvā etamahauṣīt | ya eṣa tapati sarvaṃ vā eṣa tadenaṃ sarvasyaiva

parārdhyaṃ karotyatha yadavarāṃ devatāṃ kuryātparaṃ svāhākāraṃ syādu

haivāmuṣmādādityātparaṃ tasmādavaraṃ svāhākāraṃ karoti parāṃ devatām

4.1.1.[24]

atha hutvordhvaṃ grahamunmārṣṭi | parāñcamevāsminnetatprāṇaṃ

dadhātyathottānena pāṇinā madhyame paridhau prāgupamārṣṭi

parāñcamevāsminnetatprāṇaṃ dadhāti devebhyastvā marīcipebhya iti

4.1.1.[25]

amuṣminvā etam maṇḍale 'hauṣīt | ya eṣa tapati tasya ye raśmayaste devā

marīcipāstānevaitatprīṇāti ta enaṃ devāḥ prītāḥ svargaṃ lokamabhivahanti

4.1.1.[26]

tasya vā etasya grahasya | nānuvākyāsti na yājyā tam mantreṇa juhotyeteno hāsyaiṣo

'nuvākyavānbhavatyetena yājyavānatha yadyabhicaredyo 'syāṃśurāśliṣṭaḥ

syādbāhvorvorasi vā vāsasi vā taṃ juhuyāddevāṃśo yasmai tveḍe tatsatyamupariprutā

bhaṅgena hato 'sau phaḍiti yathā ha vai hanyamānānāmapadhāvedevameṣo

'bhiṣūyamāṇānāṃ skandati tathā ha tasya naiva dhāvannāpadhāvatpariśiṣyate yasmā

evaṃ karoti taṃ sādayati prāṇāya tveti prāṇo hyasyaiṣaḥ

4.1.1.[27]

dakṣiṇārdhe haike sādayanti | etāṃ hyeṣa diśamanu saṃcaratīti tadu tathā na

kuryāduttarārdha evainaṃ sādayenno hyetasyā āhuteḥ kā cana parāsti taṃ sādayati

prāṇāya tveti prāṇo hyasyaiṣaḥ

4.1.1.[28]

athopāṃśusavanamādatte | taṃ na daśābhirna vivitreṇopaspṛśati yathā hyadbhiḥ

praṇiktamevaṃ tadyadyaṃśurāśliṣṭaḥ syātpāṇinaiva

pradhvaṃsyodañcamupanipādayedvyānāya tveti vyāno hyasyaiṣaḥ

4.1.2.[1]

prāṇo ha vā asyopāṃśu | vyāna upāṃśusavana udāna evāntaryāmaḥ

4.1.2.[2]

atha yasmādantaryāmo nāma | yo vai prāṇaḥ sa udānaḥ sa

vyānastamevāsminnetatparāñcam prāṇaṃ dadhāti yadupāṃśu gṛhṇāti

tamevāsminnetatpratyañcamudānaṃ dadhāti yadantaryāmaṃ gṛhṇāti so 'syāyamudāno

'ntarātmanyatastadyadasyaiṣo 'ntarātmanyato yadvainenemāḥ prajā

yatāstasmādantaryāmo nāma

4.1.2.[3]

tamantaḥpavitrādgṛhṇāti | pratyañcamevāsminnetadudānaṃ dadhāti so 'syāyamudāno

'ntarātmanhita eteno hāsyāpyupāṃśurantaḥpavitrādgṛhīto bhavati samānaṃ

hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hyeteno haivāsyaiṣo 'pītareṣu

graheṣvanākṣidbhavati

4.1.2.[4]

atha yasmātsomam pavitreṇa pāvayati | yatra vai somaḥ svam purohitam bṛhaspatiṃ

jijyau tasmai punardadau tena saṃśaśāma tasminpunardaduṣyāsaivātiśiṣṭameno

yadīnnūnam brahma jyānāyābhidadhyau

4.1.2.[5]

taṃ devāḥ pavitreṇāpāvayan | sa medhyaḥ pūto devānāṃ havirabhavattatho

evainameṣa etatpavitreṇa pāvayati sa medhyaḥ pūto devānāṃ havirbhavati

4.1.2.[6]

tadyadupayāmena grahā gṛhyante | iyaṃ vā aditistasyā adaḥ prāyaṇīyaṃ

havirasāvādityaścarustadvai tatpureva sutyāyai sā heyaṃ deveṣu sutyāyāmapitvamīṣe

'stveva me 'pi prasute bhāga iti

4.1.2.[7]

te ha devā ūcuḥ | vyādiṣṭo 'yaṃ devatābhyo yajñastvayaiva grahā gṛhyantāṃ

devatābhyo hūyantāmiti tatheti so 'syā eṣa prasute bhāgaḥ

4.1.2.[8]

tadyadupayāmena grahā gṛhyante | iyaṃ vā upayāma iyaṃ vā idamannādyamupayacati

paśubhyo manuṣyebhyo vanaspatibhya ito vā ūrdhvā devā divi hi devāḥ

4.1.2.[9]

tadyadupayāmena grahā gṛhyante | anayaiva tadgṛhyante 'tha yadyonau sādayatīyaṃ

vā asya sarvasya yonirasyai vā imāḥ prajāḥ prajātāḥ

4.1.2.[10]

taṃ vā etam | reto bhūtaṃ somamṛtvijo bibhrati yadvā ayonau retaḥ sicyate pra vai

tanmīyate 'tha yadyonau sādayatyasyāmeva tatsādayati

4.1.2.[11]

prāṇodānau ha vā asyaitau grahau | tayorudite 'nyataraṃ juhotyanudite 'nyataram

prāṇodānayorvyākṛtyai prāṇodānāvevaitadvyākaroti tasmādetau samānāveva santau

nānevācakṣate prāṇa iti codāna iti ca

4.1.2.[12]

ahorātre ha vā asyaitau grahau | tayorudite 'nyataraṃ juhotyanudite

'nyataramahorātrayorvyākṛtyā ahorātre evaitadvyākaroti

4.1.2.[13]

ahaḥ santamupāśum | taṃ rātrau juhotyaharevaitadrātrau dadhāti tasmādapi

sutamiśrāyāmupaiva kiṃcitkhyāyate

4.1.2.[14]

rātriṃ santamantaryāmam | tamudite juhoti rātrimevaitadahandadhāti teno

hāsāvāditya udyannevemāḥ prajā na pradahati tenemāḥ prajāstrātāḥ

4.1.2.[15]

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'sītyukta upayāmasya bandhurantaryaca

maghavanpāhi somamitīndro vai maghavānindro yajñasya netā tasmādāha

maghavanniti pāhi somamiti gopāya somamityevaitadāhoruṣya rāya eṣo yajasveti

paśavo vai rāyo gopāya paśūnityevaitadāheṣo yajasveti prajā vā iṣastā

evaitadyāyajūkāḥ karoti tā imāḥ prajā yajamānā arcantyaḥ śrāmyantyaścaranti

4.1.2.[16]

antaste dyāvāpṛthivī dadhāmi | antardadhāmyurvantarikṣam sajūrdevebhiravaraiḥ

paraiśceti tadenaṃ vaiśvadevaṃ karoti tadyadenenemāḥ prajāḥ

prāṇatyaścodanatyaścāntarikṣamanucaranti tena vaiśvadevo 'ntaryāme

maghavanmādayasvetīndro vai maghavānindro yajñasya netā tasmādāha

maghavannityatha yadantarantariti gṛhṇātyantastvātmandadha ityevaitadāha

4.1.2.[17]

taṃ gṛhītvā parimārṣṭi | nedvyavaścotaditi taṃ na sādayatyudāno hyasyaiṣa

tasmādayamasanna udānaḥ saṃcarati yadīttvabhicaredathainaṃ sādayedamuṣya

tvodānaṃ sādayāmīti

4.1.2.[18]

sa yadyupāṃśuṃ sādayet | athainaṃ sādayedyadyupāṃśuṃ na sādayennainaṃ

sādayedyadyupāṃśumapidadhyādapyenaṃ dadhyādyadyupāṃśu

nāpidadhyānnainamapidadhyādyathopāṃśoḥ karma tathaitasya samānaṃ

hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hi

4.1.2.[19]

tā u ha carakāḥ | nānaiva mantrābhyāṃ juhvati prāṇodānau vā asyaitau nānāvīryau

prāṇodānau kurma iti vadantastadu tathā na kuryānmohayanti ha te yajamānasya

prāṇodānāvapīdvā enaṃ tūṣṇīṃ juhuyāt

4.1.2.[20]

sa yadvā upāṃśu mantreṇa juhoti | tadevāsyaiṣo 'pi mantreṇa huto bhavati kimu

tattūṣṇīṃ juhuyātsamānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hi

4.1.2.[21]

sa yenaivopāṃśum mantreṇa juhoti | tenaivaitam mantreṇa juhoti svāṃkṛto 'si

viśvebhya indriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhyo manastvāṣṭu svāhā subhava

sūryāyetyukto yajuṣo bandhuḥ

4.1.2.[22]

atha hutvāvāñcaṃ grahamavamārṣṭi | idaṃ vā upāṃśuṃ

hutvordhvamunmārṣṭyathātrāvāñcamavamārṣṭi pratyañcamevāsminnetadudānaṃ

dadhāti

4.1.2.[23]

atha nīcā pāṇinā | madhyame paridhau pratyagupamārṣṭīdaṃ vā upāṃśu

hutvottānena pāṇinā madhyame paridhau prāgupamārṣṭyathātra nīcā pāṇinā

madhyame paridhau pratyagupamārṣṭi pratyañcamevāsminnetadudānaṃ dadhāti

devebhyastvā marīcipebhya iti so 'sāveva bandhuḥ

4.1.2.[24]

tam pratyākramya sādayati | udānāya tvetyudāno hyasyaiṣa tāni vai saṃspṛṣṭāni

sādayati prāṇodānāvevaitatsaṃsparśayati prāṇodānāntsaṃdadhāti

4.1.2.[25]

tāni vā aniṅgyamānāni śere | ā tṛtīyasavanāttasmādime manuṣyāḥ svapanti tāni

punastṛtīyasavane prajujyante tasmādime manuṣyāḥ suptvā prabudhyante te

'niśitāścarācarā yajñasyaivaitadvidhāmanu vaya iva ha vai yajño vidhīyate

tasyopāṃśvantaryāmāveva pakṣāvātmopāṃśusavanaḥ

4.1.2.[26]

tāni vā aniṅgyamānāni śere | ā tṛtīyasavanāttāyate yajña eti vai tadyattāyate

tasmādimāni vayāṃsi vigṛhya pakṣāvanāyuvānāni patanti tāni punastṛtīyasavane

prayujyante tasmādimāni vayāṃsi samāsam pakṣāvāyuvānāni patanti

yajñasyaivaitadvidhāmanu

4.1.2.[27]

iyaṃ ha vā upāṃśuḥ | prāṇo hyupāṃśurimāṃ hyeva

prāṇannabhiprāṇityasāvevāntaryāma

udāno hyantaryāmo 'muṃ hyeva

lokamudanannabhyudanityantarikṣamevopāṃśusavano vyāno hyupāṃśusavano

'ntarikṣaṃ hyeva vyanannabhivyaniti

4.1.3.[1]

vāggha vā asyaindravāyavaḥ | etannvadhyātmamindro ha yatra vṛtrāya vajram

prajahāra so 'balīyānmanyamāno nāstṛṣītīva bibhyannilayāṃ cakre tadevāpi devā

apanyalayanta

4.1.3.[2]

te ha devā ūcuḥ | na vai hataṃ vṛtraṃ vidma na jīvaṃ hanta na eko vettu yadi hato vā

vṛtro jīvati veti

4.1.3.[3]

te vāyumabruvan | ayaṃ vai vāyuryo 'yam pavate vāyo tvamidaṃ viddhi yadi hato vā

vṛtro jīvati vā tvaṃ vai na āśiṣṭo 'si yadi jīviṣyati tvameva kṣipram

punarāgamiṣyasīti

4.1.3.[4]

sa hovāca | kim me tataḥ syāditi prathamavaṣaṭkāra eva te somasya rājña iti

tathetyeyāya vāyureddhataṃ vṛtraṃ sa hovāca hato vṛtro yaddhate kuryāta tatkuruteti

4.1.3.[5]

te devā abhyasṛjyanta | yathā vittiṃ vetsyamānā evaṃ sa yameko 'labhata sa

ekadevatyo 'bhavadyaṃ dvau sa dvidevatyo yam bahavaḥ sa bahudevatyastadyadenam

pātrairvyagṛhṇata tasmādgrahā nāma

4.1.3.[6]

sa eṣāmāpūyat | sa enāṃcuktaḥ pūtirabhivavau sa nālamāhutyā āsa nālam bhakṣāya

4.1.3.[7]

te devā vāyumabruvan | vāyavimaṃ no vivāhīmaṃ naḥ svadayeti sa hovāca kim me

tataḥ syāditi tvayaivaitāni pātrāṇyācakṣīranniti tatheti hovāca yūyaṃ tu me

sacyupavāteti

4.1.3.[8]

tasya devāḥ | yāvanmātramiva gandhasyāpajaghnustam paśuṣvadadhuḥ sa eṣa

paśuṣu kuṇapagandhastasmātkuṇapagandhānnāpigṛhṇīta somasya haiṣa rājño

gandhaḥ

4.1.3.[9]

no eva niṣṭhīvet | tasmādyadyapyāsakta iva manyetābhivātam parīyācrīrvai somaḥ

pāpmā yakṣmaḥ sa yathā śreyasyāyati pāpīyānpratyavarohedevaṃ hāsmādyakṣmaḥ

pratyavarohati

4.1.3.[10]

athetaraṃ vāyurvyavāt | tadasvadayattato 'lamāhutyā āsālam bhakṣāya tasmādetāni

nānādevatyāni santi vāyavyānītyācakṣate so 'syaiṣa prathamavaṣaṭkāraśca somasya

rājña etānyu enena pātrāṇyācakṣate

4.1.3.[11]

indro ha vā īkṣāṃ cakre | vāyurvai no 'sya yajñasya bhūyiṣṭhabhāgyasya

prathamavaṣaṭkāraśca somasya rājña etānyu enena pātrāṇyācakṣate

hantāsminnapitvamicā iti

4.1.3.[12]

sa hovāca | vāyavā māsmingrahe bhajeti kiṃ tataḥ syāditi niruktameva vāgvadediti

niruktaṃ cedvāgvadedā tvā bhajāmīti tata eṣa aindravāyavo graho 'bhavadvāyavyo

haiva tataḥ purā

4.1.3.[13]

sa indro 'bravīt | ardham me 'sya grahasyeti turīyameva ta iti vāyurardhameva ma

itīndrasturīyameva ta iti vāyuḥ

4.1.3.[14]

tau prajāpatim pratipraśnameyatuḥ | sa prajāpatirgrahaṃ dvedhā cakāra sa hovācedaṃ

vāyorityatha punarardhaṃ dvedhā cakāra sa hovācedaṃ vāyoritīdaṃ tavetīndra

turīyameva bhājayāṃ cakāra yadvai caturthaṃ tatturīyaṃ tata eṣa aindraturīyo graho

'bhavat

4.1.3.[15]

tasya vā etasya grahasya | dve purorucau vāyavyaiva eva pūrva aindravāyava uttaro

dve anuvākye vāyavyaiva pūrvaindravāyavyuttarā dvau praiṣau vāyavya eva pūrva

aindravāyava uttaro dve yājye vāyavyaiva pūrvaindravāyavyuttaraivamenaṃ turīyaṃ

turīyameva bhājayāṃ cakāra

4.1.3.[16]

sa hovāca | turīyaṃturīyaṃ cenmāmabībhajusturīyameva tarhi vāṅniruktaṃ

vadiṣyatīti tadetatturīyaṃ vāco niruktaṃ yanmanuṣyā vadantyathaitatturīyaṃ vāco

'niruktaṃ yatpaśavo vadantyathaitatturīyaṃ vāco 'niruktaṃ yadvayāṃsi

vadantyathaitatturīyaṃ vāco 'niruktaṃ yadidaṃ kṣudraṃ sarīsṛpaṃ vadati

4.1.3.[17]

tasmādetadṛṣīṇābhyanūktam | catvāri vākparimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye

manīṣiṇaḥ guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā vadantīti

4.1.3.[18]

athāto gṛhṇātyeva | ā vāyo bhūṣa śucipā upa naḥ sahasraṃ te niyuto viśvavāra upo te

andho madyamayāmi yasya deva dadhiṣe pūrvapeyaṃ vāyave tveti

4.1.3.[19]

athāpagṛhya punarānayati | indravāyū ime sutā upa prayobhirāgatam indravo

vāmuśanti hi upayāmagṛhīto 'si vāyava indravāyubhyāṃ tvaiṣa te yoniḥ sajoṣobhyāṃ

tveti sādayati sa yadāha sajoṣobhyāṃ tveti yo vai vāyuḥ sa indro ya indraḥ sa

vāyustasmādāhaiṣa te yoniḥ sajoṣobhyāṃ tveti

4.1.4.[1]

kratūdakṣau ha vā asya mitrāvaruṇau | etannvadhyātmaṃ sa yadeva manasā

kāmayata idam me syādidaṃ kurvīyeti sa eva kraturatha yadasmai tatsamṛdhyate sa

dakṣo mitra eva kraturvaruṇo dakṣo brahmaiva mitraḥ kṣatraṃ varuṇo 'bhigantaiva

brahma kartā kṣatriyaḥ

4.1.4.[2]

te haite agre nānevāsatuḥ | brahma ca kṣatraṃ ca tataḥ śa śākaiva brahma mitra ṛte

kṣatrādvaruṇātsthātum

4.1.4.[3]

na kṣatraṃ varuṇaḥ | ṛte brahmaṇo mitrādyaddha kiṃ ca varuṇaḥ karma cakre

'prasūtam brahmaṇā mitreṇa na haivāsmai tatsamānṛdhe

4.1.4.[4]

sa kṣatraṃ varuṇaḥ | brahma mitramupamantrayāṃ cakra upa māvartasva

saṃsṛjāvahai purastvā karavai tvatprasūtaḥ karma karavā iti tatheti tau samasṛjetāṃ

tata eṣa maitrāvaruṇo graho 'bhavat

4.1.4.[5]

so eva purodhā | tasmānna brāhmaṇaḥ sarvasyeva kṣatriyasya purodhāṃ kāmayeta

saṃ hyetau sṛjete sukṛtaṃ ca duṣkṛtaṃ ca no eva kṣatriyaḥ sarvamiva brāhmaṇam

purodadhīta saṃ hyevaitau sṛjete kukṛtaṃ ca duṣkṛtaṃ ca sa yattato varuṇaḥ karma

cakre prasūtam brahmaṇā mitreṇa saṃ haivāsmai tadānṛdhe

4.1.4.[6]

tattadavakLptameva | yadbrāhmaṇo 'rājanyaḥ syādyadyu rājānaṃ labheta samṛddhaṃ

tadetaddha tvevānavakLptaṃ yatkṣatriyo 'brāhmaṇo bhavati yaddha kiṃ ca karma

kurute prasūtam brahmaṇā mitreṇa na haivāsmai tatsamṛdhyate tasmādu kṣatriyeṇa

karma kariṣyamāṇenopasartavya eva brāhmaṇaḥ saṃ haivāsmai tadbrahmaprasūtaṃ

karmardhyate

4.1.4.[7]

athāto gṛhṇātyeva | ayaṃ vām mitrāvaruṇā sutaḥ soma ṛtāvṛdhā mamediha śrutaṃ

havam upayāmagṛhīto 'si mitrāvaruṇābhyāṃ tveti

4.1.4.[8]

tam payasā śriṇāti | tadyatpayasā śrīṇāti vṛtro vai soma āsīttaṃ yatra devā aghnaṃstam

mitramabruvaṃstvamapi haṃsīti sa na cakame sarvasya vā aham mitramasmi na

mitraṃ sannamitro bhaviṣyāmīti taṃ vai tvā yajñādantareṣyāma ityahamapi hanmīti

hovāca tasmātpaśavo 'pākrāmanmitraṃ sannamitro 'bhūditi sa paśubhirvyārdhyata

tametaddevāḥ paśubhiḥ samārdhayanyatpayasāśrīṇaṃstatho evainameṣa etatpaśubhiḥ

samardhayati yatpayasā śrīṇāti

4.1.4.[9]

tadāhuḥ | śaśvaddha naiva cakame hantumiti tadyadevātra payastanmitrasya soma

eva varuṇasya tasmātpayasā śrīṇāti

4.1.4.[10]

sa śrīṇāti | rāyā vayaṃ sasavāṃso madema havyena devā yavasena gāvaḥ tāṃ dhenum

mitrāvaruṇā yuvaṃ no viśvāhā dhattamanapasphurantīmeṣa te yonirṛtāyubhyāṃ tveti

sādayati sa yadāhartāyubhyāṃ tveti brahma vā ṛtam brahma hi mitro brahmo hyṛtaṃ

varuṇa evāyuḥ saṃvatsaro hi varuṇaḥ saṃvatsara āyustasmādāhaiṣa te yoni ṛtāyubhyāṃ

tveti

4.1.5.[1]

śrotraṃ ha vā asyāśvinaḥ | tasmātsarvataḥ parihāram bhakṣayati sarvato hyanena

śrotreṇa śṛṇoti yatra vai bhṛgavo vāṅgiraso vā svargaṃ lokaṃ samāśnuvata taccyavano

vā bhārgavaścyavano vāṅgirasastadeva jīrṇiḥ kṛtyārūpo jahe

4.1.5.[2]

śaryāto ha vā idam mānavo grāmeṇa cacāra | sa tadeva prativeśo niviviśe tasya

kumārāḥ krīḍanta imaṃ jīrṇiṃ kṛtyārūpamanarthyam manyamānā loṣṭairvipipiṣuḥ

4.1.5.[3]

sa śāryātebhyaścukrodha | tebhyo 'saṃjñāṃ cakāra pitaiva putreṇa yuyudhe bhrātā

bhrātrā

4.1.5.[4]

śaryāto ha vā īkṣāṃ cakre | yatkimakaraṃ tasmādidamāpadīti sa

gopālāṃścāvipālāṃśca saṃhvayitavā uvāca

4.1.5.[5]

sa hovāca | ko vo 'dyeva kiṃcidadrākṣīditi te hocuḥ puruṣa evāyaṃ jīrṇiḥ kṛtyārūpaḥ

śete tamanarthyam manyamānāḥ kumārā loṣṭairvyapikṣanniti sa vidāṃ cakāra sa vai

cyavana iti

4.1.5.[6]

sa rathaṃ yuktvā | sukanyāṃ śāryātīmupādhāya prasiṣyanda sa ājagāma yatrarṣirāsa

tat

4.1.5.[7]

sa hovāca | ṛṣe namaste yannāvediṣaṃ tenāhiṃsiṣamiyaṃ sukanyā tayā te 'pahnuve

saṃjānītām me grāma iti tasya ha tata eva grāmaḥ saṃjajñe sa ha tata eva śaryāto

mānava udyuyuje nedaparaṃ hinasānīti

4.1.5.[8]

aśvinau ha vā idam bhiṣajyantau ceratuḥ | tau sukanyāmupeyatustasyām

mithunamīṣāte tanna jajñau

4.1.5.[9]

tau hocatuḥ | sukanye kamimaṃ jīrṇiṃ kṛtyārūpamupaśeṣa āvāmanuprehīti sā hovāca

yasmai mām pitādānnaivāhaṃ taṃ jīvantaṃ hāsyāmīti taddhāyamṛṣirājajñau

4.1.5.[10]

sa hovāca | sukanye kiṃ tvaitadavocatāmiti tasmā etadvyācacakṣe sa ha vyākhyāta

uvāca yadi tvaitatpunarbruvataḥ sā tvam brūtānna vai susarvāviva stho na

susamṛddhāvivātha me patiṃ nindatha iti tau yadi tvā bravataḥ kenāvamasarvau svaḥ

kenāsamṛddhāviti sā tvam brūtātpatiṃ nu me punaryuvāṇaṃ kurutamatha vāṃ

vakṣyāmīti tām punarupeyatustāṃ haitadevocatuḥ

4.1.5.[11]

sā hovāca | na vai susarvāviva stho na susamṛddhāvivātha me patiṃ nindatha iti tau

hocatuḥ kenāvamasarvau svaḥ kenāsamṛddhāviti sā hovāca patiṃ nu me punaryuvāṇaṃ

kurutamatha vāṃ vakṣyāmīti

4.1.5.[12]

tau hocatuḥ | etaṃ hradamabhyavahara sa yena vayasā kamiṣyate tenodaiṣyatīti taṃ

hradamabhyavajahāra sa yena vayasā cakame tenodeyāya

4.1.5.[13]

tau hocatuḥ | sukanye kenāvamasarvau svaḥ kenāsamṛddhāviti tau harṣireva

pratyuvāca kurukṣetre 'mī devā yajñaṃ tanvate te vāṃ yajñādantaryanti tenāsarvau

sthastenāsamṛddhāviti tau ha tata evāśvinau preyatustāvājagmaturdevānyajñaṃ

tanvānāntstute bahiṣpavamāne

4.1.5.[14]

tau hocatuḥ | upa nau hvayadhvamiti te ha devā ūcurna vāmupahvayiṣyāmahe bahu

manuṣyeṣu saṃsṛṣṭamacāriṣṭam bhiṣajyantāviti

4.1.5.[15]

tau hocatuḥ | viśīrṣṇā vai yajñena yajadhva iti kathaṃ viśīrṣṇetyupa nu nau

hvayadhvamatha vo vakṣyāva iti tatheti tā upāhvayanta tābhyāmetamāśvinaṃ

grahamagṛhṇastāvadhvaryū yajñasyābhavatāṃ tāvetadyajñasya śiraḥ pratyadhattāṃ

tadadastaddivākīrtyānām brāhmaṇe vyākhyāyate yathā tadyajñasya śiraḥ

pratidadhatustasmādeṣa stute bahiṣpavamāne graho gṛhyate stute hi

bahiṣpavamāna āgacatām

4.1.5.[16]

tau hocatuḥ | mukhyau vā āvāṃ yajñasya svo yāvadhvaryū iha nāvimam

purastādgraham paryāharatābhi dvidevatyāniti tābhyāmetam purastādgraham

paryājahrurabhi dvidevatyāṃstasmādeṣa daśamo graho gṛhyate tṛtīya eva

vaṣaṭkriyate 'tha yadaśvināvitīme ha vai dyāvāpṛthivī pratyakṣamaśvināvime hīdaṃ

sarvamāśnuvātām puṣkarasrajāvityagnirevāsyai puṣkaramādityo 'muṣyai

4.1.5.[17]

athāto gṛhṇātyeva | yā vāṃ kaśā madhumatyaśvinā sūnṛtāvatī tayā yajñam

mimikṣatam upayāmagṛhīto 'syaśvibhyāṃ tvaiṣa te yonirmādhvībhyāṃ tveti sādayati

taṃ vai madhumatyarcā gṛhṇāti mādhvībhyāṃ tveti sādayati tadyanmadhumatyarcā

gṛhṇāti mādhvībhyāṃ tveti sādayati

4.1.5.[18]

dadhyaṅ ha vā ābhyāmātharvaṇaḥ | madhu nāma brāhmaṇamuvāca tadenayoḥ priyaṃ

dhāma tadevainayoretenopagacāta tasmānmadhumatyarcā gṛhṇāti mādhvībhyāṃ tveti

sādayati

4.1.5.[19]

tāni vā etāni | ślakṣṇāni pātrāṇi bhavanti rāsnāvamaindravāyavapātraṃ tattasya

dvitīyaṃ rūpaṃ tena taddvidevatyamajakāvam maitrāvaruṇapātraṃ tattasya dvitīyaṃ

rūpaṃ tena taddvidevatyamauṣṭhamāśvinapātraṃ tattasya dvitīyaṃ rūpaṃ tena

taddvidevatyamatha yadaśvināviti mukhyau vā aśvināvauṣṭhamiva vā idam mukhaṃ

tasmādauṣṭhamāśvinapātram bhavati

4.2.1.[1]

cakṣuṣī ha vā asya śukrāmanthinau | tadvā eṣa eva śukro ya eṣa tapati tadyadeṣa

etattapati tenaiṣa śukraścandramā eva manthī

4.2.1.[2]

taṃ saktubhiḥ śrīṇāti | tadenam manthaṃ karoti teno eṣa manthyetau ha vā āsām

prajānāṃ cakṣuṣī ma yaddhaitau nodiyātāṃ na haiveha svau cana pāṇī nirjānīyuḥ

4.2.1.[3]

tayorattaivānyataraḥ | ādyo 'nyataro 'ttaiva śukra ādyo manthī

4.2.1.[4]

tayorattaivānyataramanu | ādyo 'nyataramanvattaiva śukramanvādyo manthinamanu

tau vā anyasmai gṛhyete anyasmai hūyete śaṇḍāmarkāvityasurarakṣase tābhyāṃ

gṛhyete devatābhyo hūyete tadyattathā

4.2.1.[5]

yatra vai devāḥ | asurarakṣasānyapajaghnire tadetāveva na śekurapahantuṃ yaddha

sma devāḥ kiṃ ca karma kurvate taddha sma mohayitvā kṣipra eva

punarapadravataḥ

4.2.1.[6]

te ha devā ūcuḥ | upajānīta yathemāvapahanāmahā iti te hocurgrahāvevābhyāṃ

gṛhṇāma tāvabhyavaiṣyatastau svīkṛtyāpahaniṣyāmaha iti tābhyāṃ grahau

jagṛhustāvabhyavaitāṃ tau svīkṛtyāpāghnata tasmācaṇḍāmarkābhyāmiti gṛhyete

devatābhyo hūyete

4.2.1.[7]

api hovāca yājñavalkyaḥ | no sviddevatābhya eva gṛhṇīyāmā vijitarūpamiva hīdamiti

tadvai sa tanmīmāṃsāmeva cakre nettu cakāra

4.2.1.[8]

imāmu haike śukrasya purorucaṃ kurvanti | ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā

jyotirjarāyū rajaso vimāna iti tadetasya rūpaṃ kurmo ya eṣa tapatīti yadāha

jyotirjarāyuriti

4.2.1.[9]

imāṃ tveva śukrasya purorucaṃ kuryāt | tam pratnathā pūrvathā viśvathemathā

jyeṣṭhatātim barhiṣadaṃ svarvidamityattā hyetamanvattā hi jyeṣṭhastasmādāha

jyeṣṭhatātim barhiṣadaṃ svarvidam pratīcīnaṃ vṛjanaṃ dohase dhunimāśuṃ

jayantamanu yāsu vardhase upayāmagṛhīto 'si śaṇḍāya tvaiṣa te yonirvīratām pāhīti

yādayatyattā hyetamanvattā hi vīrastasmādāhaiṣa te yonirvīratām pāhīti

dakṣiṇārdhe sādayatyetāṃ hyeṣa diśamanu saṃcarati

4.2.1.[10]

atha manthinaṃ gṛhṇāti | ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāne

imamapāṃ saṃgame sūryasya śiśuṃ na viprā matibhī rihanti upayāmagṛhīto 'si

markāya tveti

4.2.1.[11]

taṃ saktubhiḥ śrīṇāti | tadyatsaktubhiḥ śrīṇāti varuṇo ha vai somasya rājño 'bhīvākṣi

pratipipeṣa tadaśvayattato 'śvaḥ samabhavattadyacvayathātsamabhavattasmādaśvo

nāma tasyāśru prāskandattato yavaḥ samabhavattasmādāhurvaruṇyo yava iti

tadyadevāsyātra cakṣuṣo 'mīyata tenaivainametatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti

tasmātsaktubhiḥ śrīṇāti

4.2.1.[12]

sa śrīṇāti | mano na yeṣu havaneṣu tigmaṃ vipaḥ śacyā vanutho dravantā ā yaḥ

śaryābhistuvinṛmṇo asyāśrīṇītādiśaṃ gabhastāveṣa te yoniḥ prajāḥ pāhīti

sādayatyādyo hyetamanvādyā hīmāḥ prajā viśastasmādāhaiṣa te yoniḥ prajāḥ pāhīti

4.2.1.[13]

dvau prokṣitau yūpaśakalau bhavataḥ | dvāvaprokṣitau prokṣitaṃ

caivādhvryurādatte 'prokṣitaṃ caivameva pratiprasthātā prokṣitaṃ caivādatte

prokṣitaṃ ca śukramevādhvaryurādatte manthinam pratiprasthātā

4.2.1.[14]

so 'dhvaryuḥ | aprokṣitena yūpaśakalenāpamārṣṭyapamṛṣṭaḥ śaṇḍa ityevameva

pratiprasthātāpamṛṣṭau marka iti tadādadānāvevāsurarakṣase apahato devāstvā

śukrapāḥ praṇayantvityevādhvaryurniṣkrāmati devāstvā manthipāḥ praṇayantviti

pratiprasthātā tadetau devatābhya eva praṇayataḥ

4.2.1.[15]

tau jaghanenāhavanīyamaratnī saṃdhattaḥ | tā uttaravedau sādayato dakṣiṇāyāmeva

śroṇāvadhvaryuḥ sādayatyuttarāyām pratiprasthātānanusṛjantāvevānādhṛṣṭāsīti

tadrakṣobhirevaitaduttaravedimanādhṛṣṭāṃ kuruto viparyeṣyantau vā etāvagnim

bhavato 'tyeṣyantau tasmā evaitannihnuvāte tatho hainau vipariyantāvagnirna hinasti

4.2.1.[16]

so 'dhvaryuḥ paryeti | suvīro vīrānprajanayanparīhītyattā hyetamanvattā hi

vīrastasmādāha suvīro vīrānprajanayanparīhītyabhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti

tadyajamānāyāśiṣamāśāste yadāhābhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti

4.2.1.[17]

atha pratiprasthātā paryeti | suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhītyādyo hyetamanvādyā

hīmāḥ prajā viśastasmādāha suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhītyabhi rāyaspoṣeṇa

yajamānamiti tadyajamānāyāśiṣamāśāste yadāhābhi rāyaspoṣeṇa yajamānamiti

4.2.1.[18]

tāvapidhāya niṣkrāmataḥ | tira evaināvetatkurutastasmādimau sūryācandramasau

prāñcau yantau na kaścana paśyati taupurastātparītyāporṇutaḥ purastāttiṣṭhantau

juhuta āvirevaināvetatkurutastasmādimau sūryācandramasau pratyañcau yantau sarva

eva paśyati tasmātparāgretaḥ sicyamānaṃ na kaścana paśyati tadu paścātprajāyamānaṃ

sarva eva paśyati

4.2.1.[19]

tau jaghanena yūpamaratnī saṃdhattaḥ | yadyagnirnodbādheta yadyu

agnirudbādhetāpyagreṇaiva yūpamaratnī saṃdadhyātāṃ saṃjagmāno divā pṛthivyā

śukraḥ śukraśociṣetyevādhvaryuḥ saṃjagmāno divā pṛthivyā manthī manthiśociṣeti

pratiprasthātā cakṣuṣorevaite āramaṇe kurutaścakṣuṣī evaitatsaṃdhattastasmādime

abhito 'sthinī cakṣuṣī saṃhite

4.2.1.[20]

so 'dhvaryuḥ | aprokṣitaṃ yūpaśakalaṃ nirasyati nirastaḥ śaṇḍa ityevameva

pratiprasthātā nirasto marka iti tatpurāhutibhyo 'surarakṣase apahataḥ

4.2.1.[21]

athādhvaryuḥ | prokṣitaṃ yūpaśakalamāhavanīye prāsyati

śukrasyādhiṣṭhānamasītyevameva pratiprasthātā manthino 'dhiṣṭhānamasīti

cakṣuṣorevaite samidhau cakṣuṣī evaitatsaminddhe tasmādime samiddhe cakṣuṣī

4.2.1.[22]

tatra japati | acinnasya te deva soma savīryasya rāyaspoṣasya daditāraḥ

syāmetyāśīrevaiṣaitasya karmaṇa āśiṣamevaitadāśāste

4.2.1.[23]

athāśrāvyāha | prātaḥprātaḥ savasya śukravato madhuścuta indrāya

somānprasthitānpreṣyeti vaṣaṭkṛte 'dhvaryurjuhoti tadanu pratiprasthātā tadanu

camasādhvaryavaḥ

4.2.1.[24]

tau vai purastāttiṣṭhantau juhutaḥ | cakṣuṣī vā etau tatpurastādevaitaccakṣuṣī

dhattastasmādime purastāccakṣuṣī

4.2.1.[25]

abhito yūpaṃ tiṣṭhantau juhutaḥ | yathā vai nāsikaivaṃ yūpastasmādime abhito

nāsikāṃ cakṣuṣī

4.2.1.[26]

tau vai vaṣaṭkṛtau santau mantreṇa hūyate | eteno haitau tadudaśnuvāte yadenau

sarvaṃ savanamanuhūyate yadvevaitau sarvaṃ savanamanuhūyata etau vai prajāpateḥ

pratyakṣatamāṃ cakṣuṣī hyetau satyaṃ vai cakṣuḥ satyaṃ hi prajāpatistasmādenau

sarvaṃ savanamanuhūyate

4.2.1.[27]

sa juhoti | sa prathamā saṃskṛtirviśvavārā sa prathamo varuṇo mitro agniḥ sa

prathamo bṛhaspatiścikitvāṃstasmā indrāya sutamājuhota svāheti

4.2.1.[28]

sa yajjuhoti | sā prathamā sa prathama iti śaśvaddha vai retasaḥ siktasya cakṣuṣī eva

prathame sambhavatastasmājjuhoti sā prathamā iti

4.2.1.[29]

atha sampreṣyati | praitu hotuścamasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātṝṇām pra

yajamānasya prayantu sadasyānāṃ hotrāṇāṃ camasādhvaryava upāvartadhvaṃ

śukrasyābhyunnayadhvamiti sampraiṣa evaiṣa paryetya pratiprasthātādhvaryoḥ pātre

saṃsravamavanayatyattra evaitadādyam baliṃ hārayati tamadhvaryurhotṛcamase

'vanayati bhakṣāya vaṣaṭkarturhi bhakṣaḥ prāṇo vai vaṣaṭkāraḥ so

'smādetadvaṣaṭkurvataḥ parāṅivābhūtprāṇo vai bhakṣastatprāṇam punarātmandhatte

4.2.1.[30]

atha yadete pratīcī pātre na haranti | harantyanyāngrahāṃścakṣuṣī hyete

saṃsravameva hotṛcamase 'vanayati

4.2.1.[31]

atha hotrāṇāṃ camasānabhyunnayanti | hutociṣṭā vā ete saṃsravā bhavanti

nālamāhutyai tānevaitatpunarāpyāyayanti tathālamāhutyai bhavanti tasmāddhotrāṇāṃ

camasānabhyunnayanti

4.2.1.[32]

atha hotrāḥ saṃyājayanti | hotrā ha vai yuktā devebhyo yajñaṃ vahanti tā

evaitatsaṃtarpayanti tṛptāḥ prītā devebhyo yajñaṃ vahāniti tasmāddhotrāḥ

saṃyājayanti

4.2.1.[33]

sa prathamāyāṃ vā hotrāyām | iṣṭāyāmuttamāyāṃ vānumantrayate tṛmpantu hotrā

madhvo yāḥ sviṣṭā yāḥ suprītāḥ suhutā yatsvāheti hotrāṇāmevaiṣā tṛptirathetya

pratyaṅṅupaviśatyayāḍagnīdityagnīddhyatra yajatāmuttamaḥ saṃyajati

tasmādāhāyāḍagnīditi

4.2.2.[1]

ātmā ha vā asyāgrayaṇaḥ | so 'syaiṣa sarvameva sarvaṃ hyayamātmā tasmādanayā

gṛhṇātyasyai hi sthālī bhavati sthālyā hyenaṃ gṛhṇāti sarvaṃ vā iyaṃ sarvameṣa

grahastasmādanayā gṛhṇāti

4.2.2.[2]

pūrṇaṃ gṛhṇāti | sarvaṃ vai pūrṇaṃ sarvameṣa grahastasmātpūrṇaṃ gṛhṇāti

4.2.2.[3]

viśvebhyo devebhyo gṛhṇāti | sarvaṃ vai viśve devāḥ sarvameṣa

grahastasmādviśvebhyo devebhyo gṛhṇāti

4.2.2.[4]

sarveṣu savaneṣu gṛhṇāti | sarvaṃ vai savanāni sarvameṣa grahastasmātsarveṣu

savaneṣu gṛhṇāti

4.2.2.[5]

sa yadi rājopadasyet | tamata eva tanvīrannataḥ prabhāvayeyurātmā vā āgrayaṇa

ātmano vā imāni sarvāṇyaṅgāni prabhavantyetasmādantato hāriyojanaṃ grahaṃ gṛhṇāti

tadātmanyevāsyām pratiṣṭhāyāmantato yajñaḥ pratitiṣṭhati

4.2.2.[6]

atha yasmādāgrayaṇo nāma | yāṃ vā amūṃ grāvāṇamādadāno vācaṃ yacatyatra vai

sāgre 'vadattadyatsātrāgre 'vadattasmādāgrayaṇo nāma

4.2.2.[7]

rakṣobhyo vai tām bhīṣā vācamayacan | ṣaḍvā ataḥ prāco grahāngṛhṇātyathaiṣa

saptamaḥ ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya sarvaṃ vai saṃvatsaraḥ

4.2.2.[8]

tāṃ devāḥ | sarvasminvijite 'bhaye 'nāṣṭre 'trāgre vācamavadaṃstatho evaiṣa etāṃ

sarvasminvijite 'bhaye 'nāṣṭre 'trāgre vācaṃ vadati

4.2.2.[9]

athāto gṛhṇātyeva | ye devāso divyekādaśa stha pṛthivyāmadhyekādaśa stha apsukṣito

mahinaikādaśa stha te devāso yajñamimaṃ juṣadhvam upayāmagṛhīto 'syāgrayaṇo 'si

svāgrayaṇa iti vācamevaitadayātayāmnīṃ karoti tasmādanayā samānaṃ sadviparyāsaṃ

vadatyajāmitāyai jāmi ha kuryādyadāgrayaṇo 'syāgrayaṇo 'sīti

gṛhṇīyāttasmādāhāgrayaṇo 'si svāgrayaṇa iti

4.2.2.[10]

pāhi yajñam pāhi yajñapatimiti | vācamevaitadutsṛṣṭāmāha gopāya yajñamiti pāhi

yajñapatimiti vācamevaitadutsṛṣṭāmāha gopāya yajamānamiti yajamāno hi

yajñapatirviṣṇustvāmindriyeṇa pātu viṣṇuṃ tvam pāhīti vācamevaitadutsṛṣṭāmāha

yajño vai viṣṇuryajñastvāṃ vīryeṇa gopāyatviti viṣṇuṃ tvam pāhīti

vācamevaitadutsṛṣṭāmāha yajñaṃ tvaṃ gopāyetyabhi savanāni pāhīti tadetaṃ

grahamāha sarvāṇi hyeṣa savanāni prati

4.2.2.[11]

atha daśāpavitramupagṛhya hiṅkaroti | sā haiṣā vāganudyamānā tatāma tasyāṃ devā

vāci tāntāyāṃ hiṅkāreṇaiva prāṇamadadhuḥ prāṇo vai hiṅkāraḥ prāṇo hi vai

hiṅkārastasmādapigṛhya nāsike na hiṅkartuṃ śaknoti saitena prāṇena samajihīta yadā

vai tāntaḥ prāṇaṃ labhate 'tha sa saṃjihīte tatho evaiṣa etadvāci tāntāyāṃ hiṅkāreṇaiva

prāṇaṃ dadhāti saitena prāṇena saṃjihīte triṣkṛtvo hiṅkaroti trivṛddhi yajñaḥ

4.2.2.[12]

athāha somaḥ pavata iti | sa yāmevāmūm bhīṣāsurarakṣasebhyo na

nirabruvaṃstāmevaitatsarvasminvijite 'bhaye 'nāṣṭre 'tra nirāha tāmāviṣkaroti

tasmādāha somaḥ pavata iti

4.2.2.[13]

asmai brahmaṇe 'smai kṣatrāyeti | tadbrahmaṇe ca kṣatrāya cāhāsmai sunvate

yajamānāya pavata iti tadyajamānāyāha

4.2.2.[14]

tadāhuḥ | etāvadevoktvā sādayedetāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvadbrahma kṣatraṃ

viḍindrāgnī vā idaṃ sarvaṃ tasmādetāvadevoktvā sādayediti

4.2.2.[15]

tadu brūyādeva bhūyaḥ | iṣa ūrje pavata iti vṛṣṭyai tadāha yadāheṣa ityūrja iti yo

vṛṣṭādūrgraso jāyate tasmai tadāhādbhya oṣadhībhyaḥ pavata iti

tadadbhyaścauṣadhībhyaścāha dyāvāpṛthivībhyām pavata iti tadābhyāṃ

dyāvāpṛthivībhyāmāha yayoridaṃ sarvamadhi subhūtāya pavata iti sādhave pavata

ityevaitadāha

4.2.2.[16]

tadu haika āhuḥ | brahmavarcasāya pavata iti tadu tathā na brūyādyadvā āhāsmai

brahmaṇa iti tadeva brahmavarcasāyāha viśvebhyastvā devebhya eṣa te

yonirviśvebhyastvā devebhya iti sādayati viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇāti taṃ vai

madhye sādayatyātmā hyasyaiṣa madhya iva hyayamātmā dakṣiṇokthyasthālī

bhavatyuttarādityasthālī

4.2.3.[1]

ayaṃ ha vā asyaiṣo 'nirukta ātmā yadukthyaḥ | so 'syaiṣa ātmaivātmā

hyayamaniruktaḥ prāṇaḥ so 'syaiṣa āyureva tasmādanayā gṛhṇātyasyai hi sthālī

bhavati sthālyā hyenaṃ gṛhṇātyajarā hīyamamṛtājaraṃ hyamṛtamāyustasmādanayā

gṛhṇāti

4.2.3.[2]

taṃ vai pūrṇaṃ gṛhṇāti | sarvaṃ vai tadyatpūrṇaṃ sarvaṃ tadyadāyustasmātpūrṇaṃ

gṛhṇāti

4.2.3.[3]

tasyāsāveva dhruva āyuḥ | ātmaivāsyaitena saṃhitaḥ parvāṇi saṃtatāni tadvā agṛhīta

evaitasmādacāvākāyottamo graho bhavati

4.2.3.[4]

atha rājānamupāvaharati | tṛtīyaṃ vasatīvarīṇāmavanayati tatparva samaiti

prathamamahottarasya savanasya karotyuttamam pūrvasya sa yaduttarasya savanasya

tatpūrvaṃ karoti yatpūrvasya taduttamaṃ tadvyatiṣajati tasmādimāni parvāṇi

vyatiṣaktānīdamitthamatihānamidamittham

4.2.3.[5]

evameva mādhyandine savane | agṛhīta evaitasmādacāvākāyottamo graho bhavatyatha

tṛtīyaṃ vasatīvarīṇāmavanayati tatparva samaiti prathamamahottarasya savanasya

karotyuttamam pūrvasya sa yaduttarasya tatpūrvaṃ karoti yatpūrvasya taduttamaṃ

tadvyatiṣajati tasmādimāni parvāṇi vyatiṣaktānīdamitthamatihānamidamitthaṃ

tadyadasyaitenātmā saṃhitastenāsyaiṣa āyuḥ

4.2.3.[6]

saiṣā kāmadughaivendrasyoddhāraḥ | tribhya evainam prātaḥsavana ukthebhyo

vigṛhṇāti tribhyo mādhyandine savane tatṣaṭ kṛtvaḥ ṣaḍvā ṛtava ṛtavo vā

imāntsarvānkāmānpacantyeteno haiṣā kāmadughaivendrasyoddhāraḥ

4.2.3.[7]

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | ukthaṃ hi purorugṛgghi purorugṛgghyukthaṃ sāma

graho 'tha yadanyajjapati tadyajustā haitā abhyardha evāgra ṛgbhya āsurabhyardho

yujurbhyo 'bhyardhaḥ sāmabhyaḥ

4.2.3.[8]

te devā abruvan hantemā yajuḥṣu dadhāma tatheyam bahulatareva vidyā

bhaviṣyatīti tā yajuḥṣvadadhustata eṣā bahulatareva vidyābhavat

4.2.3.[9]

taṃ yadapurorukkaṃ gṛhṇāti | ukthaṃ hi purorugṛgghi purorugṛgghyukthaṃ sa

yadevainamukthebhyo vigṛhṇāti teno hāsyaiṣa puroruṅmānbhavati

tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

4.2.3.[10]

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā bṛhadvate vayasvata itīndro vai

yajñasya devatā tasmādāhendrāya tveti bṛhadvate vayasvata iti vīryavata ityevaitadāha

yadāha bṛhadvate vayasvata ityukthāvyaṃ gṛhṇāmītyukthebhyo hyenaṃ gṛhṇāti yatta

indra bṛhadvaya iti yatta indra vīryamityevaitadāha tasmai tvā viṣṇave tveti yajñasya

hyenamāyuṣe gṛhṇāti tasmādāha tasmai tvā viṣṇave tvetyeṣa te yonirukthebhyastveti

sādayatyukthebhyo hyenaṃ gṛhṇāti

4.2.3.[11]

taṃ vigṛhṇāti | devebhyastvā devāvyaṃ yajñasyāyuṣe gṛhṇāmīti praśāsanaṃ sa

kuryādya evaṃ kuryādyathādevataṃ tveva vigṛhṇīyāt

4.2.3.[12]

mitrāvaruṇābhyāṃ tvā | devāvyaṃ yajñasyāyuṣe gṛhṇāmītyeva maitrāvaruṇāya

maitrāvaruṇīṣu hi tasmai stuvate maitrāvaruṇīranuśaṃsati maitrāvaruṇyā yajati

4.2.3.[13]

indrāya tvā | devāvyaṃ yajñasyāyuṣe gṛhṇāmītyeva brāhmaṇācaṃsina aindrīṣu hi

tasmai stuvata aindrīranuśaṃsatyaindryā yajati

4.2.3.[14]

indrāgnibhyāṃ tvā | devāvyaṃ yajñasyāyuṣe gṛhṇāmītyevācāvākāyaindrāgnīṣu hi

tasmai stuvata aindrāgnīranuśaṃsatyaindrāgnyā yajatīndrāya tvetyeva mādhyandine

savana aindraṃ hi mādhyandinaṃ savanam

4.2.3.[15]

tadu ha carakādhvaryavo vigṛhṇanti | upayāmagṛhīto 'si devebhyastvā

devāvyamukthebhya ukthāvyam mitrāvaruṇābhyāṃ juṣṭaṃ gṛhṇāmyeṣa te

yonirmitrāvaruṇābhyāṃ tveti sādayati punarhavirasīti sthālīmabhimṛśati

4.2.3.[16]

upayāmagṛhīto 'si | devebhyastvā devāvyamukthebhya ukthāvyamindrāya juṣṭaṃ

gṛhṇāmyeṣa te yonirindrāya tveti sādayati punarhavirasīti sthālīmabhimṛśati

4.2.3.[17]

upayāmagṛhīto 'si | devebhyastvā devāvyamukthebhya ukthāvyamindrāgnibhyāṃ

juṣṭaṃ gṛhṇāmyeṣa te yonirindrāgnibhyāṃ tveti sādayati nātra punarhavirasīti

sthālīmabhimṛśatīndrāya tvendrāya tvetyeva mādhyandine savana aindraṃ hi

mādhyandinaṃ savanaṃ dvirha punarhavirasīti sthālīmabhimṛśati tūṣṇīṃ tṛtīyaṃ

nidadhāti

4.2.3.[18]

taṃ vai nopayāmena gṛhṇīyāt | na yonau sādayedagre hyevaiṣa upayāmena gṛhīto

bhavatyagre yonau sanno jāmitāyai jāmi ha kuryādyadenamatrāpyupayāmena

gṛhṇīyādyadyonau sādayedatha yatpunarhavirasīti sthālīmabhimṛśati punarhyasyai

grahaṃ grahīṣyanbhavati na tadādriyeta tūṣṇīmeva nidadhyāt

4.2.4.[1]

ayaṃ ha vā asyaiṣa prāṇaḥ | yo 'yam purastātsa vai vaiśvānara evātha yo 'yam paścātsa

dhruvastau ha smaitau dvāvevāgre grahau gṛhṇanti dhruvavaiśvānarāviti

tayorayamapyetarhyanyatara eva gṛhyate dhruva eva sa yadi taṃ carakebhyo vā yato

vānubruvīta yajamānasya taṃ camase 'vanayedathaitameva hotṛcamase

4.2.4.[2]

yadvā asyāvācīnaṃ nābheḥ | tadasyaiṣa ātmanaḥ so 'syaiṣa āyureva tasmādanayā

gṛhṇātyasyai hi sthālī bhavati sthālyā hyenaṃ gṛhṇātyajarā hīyamamṛtājaraṃ

hyamṛtamāyustasmādanayā gṛhṇāti

4.2.4.[3]

taṃ vai pūrṇaṃ gṛhṇāti | sarvaṃ vai tadyatpūrṇaṃ sarvaṃ tadyadāyustasmātpūrṇaṃ

gṛhṇāti

4.2.4.[4]

vaiśvānarāya gṛhṇāti | saṃvatsaro vai vaiśvānaraḥ saṃvatsara āyustasmādvaiśvānarāya

gṛhṇāti

4.2.4.[5]

sa prātaḥsavane gṛhītaḥ | aitasmātkālādupaśete tadenaṃ sarvāṇi savanānyatinayati

4.2.4.[6]

taṃ na stūyamāne 'vanayet | na ha saṃvatsaraṃ yajamāno 'tijīvedyatstūyamāne

'vanayet

4.2.4.[7]

taṃ śasyamāne 'vanayati | tadenaṃ dvādaśaṃ stotramatinayati tathā paramparamāyuḥ

samaśnute tatho ha yajamāno jyogjīvati tasmādbrāhmaṇo 'gniṣṭomasatsyādaitasya

homānna sarpenna prasrāvayeta tathā sarvamāyuḥ samaśnuta āyurvā asyaiṣa tathā

sarvamāyureti

4.2.4.[8]

yadvā asyāvācīnaṃ nābheḥ | tadasyaiṣa ātmanaḥ sa yatpuraitasya homātsarpedvā pra

vā srāvayeta dhruvaṃ hāvamehenneddhruvamavamehānīti tasmādvā

agniṣṭomasadbhavati tadvai tadyajamāna eva yajamānasya hyeṣa tadātmanaḥ

4.2.4.[9]

sa vā agniṣṭomasadbhavati | yaśo vai somastasmādyaśca some labhate yaśca

nobhāvevāgacato yaśa evaitaddraṣṭumāgacanti tadvā etadyaśo brāhmaṇāḥ

samprasṛpyātmandadhate yadbhakṣayanti sa ha yaśa eva bhavati ya evaṃ

vidvānbhakṣayati

4.2.4.[10]

te vā ete | sarpanta evāgniṣṭomasadyetadyaśaḥ saṃnidhāya sarpanti te parāñco yaśaso

bhavanti tadeṣa parigṛhyaiva punarātmanyaśo dhatte teṣāṃ haiṣa eva yaśasvitamo

bhūtvā praiti ya evaṃ vidvānagniṣṭomasadbhavati

4.2.4.[11]

devāśca vā asurāśca | ubhaye prājāpatyāḥ paspṛdhira etasminyajñe prajāpatau pitari

saṃvatsare 'smākamayam bhaviṣyatyasmākamayam bhaviṣyatīti

4.2.4.[12]

tato devāḥ | arcantaḥ śrāmyantaścerusta etadagniṣṭomasadyaṃ dadṛśusta

etenāgniṣṭomasadyena sarvaṃ yajñaṃ samavṛñjantāntarāyannasurānyajñāttatho

evaiṣa etenāgniṣṭomasadyena sarvaṃ yajñaṃ saṃvṛṅkte 'ntareti

sapatnānyajñāttasmādvā agniṣṭomasadbhavati

4.2.4.[13]

taṃ gṛhītvottare havirdhāne sādayati prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānītyupakīrṇe

vā itarāngrahānsādayatyathaitaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya

4.2.4.[14]

yadvā asyordhvaṃ nābheḥ | tadasyaita ātmana uparīva vai tadyadūrdhvaṃ

nābheruparīvaitadyadupakīrṇaṃ tasmādupakīrṇe sādayatyathaitaṃ vyuhya na tṛṇaṃ

canāntardhāya

4.2.4.[15]

yadvā asyāvācīnaṃ nābheḥ | tadasyaiṣa ātmano 'dha iva vai tadyadavācīnaṃ

nābheradha ivaitadya dvyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya tasmādetaṃ vyuhya na tṛṇaṃ

canāntardhāya sādayati

4.2.4.[16]

eṣa vai prajāpatiḥ | ya eṣa yajñastāyate yasmādimāḥ prajāḥ prajātā

etamvevāpyetarhyanu prajāyante sa yānupakīrṇe sādayati tasmādyāstānanu prajāḥ

prajāyante tā anyenātmano 'syām pratitiṣṭhanti yā vai śaphaiḥ pratitiṣṭhanti tā

anyenātmano 'syām pratitiṣṭhantyatha yadetaṃ vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya

sādayati tasmādyā etamanu prajāḥ prajāyante yā ātmanaivāsyām pratitiṣṭhanti

manuṣyāśca śvāpadāśca

4.2.4.[17]

tadvā etat | asyā evānyadutaraṃ karoti yadupakirati sa yānupakīrṇe sādayati

tasmādyāstānanu prajāḥ prajāyante tā anyenaivātmano 'syām pratitiṣṭhanti śaphaiḥ

4.2.4.[18]

tadvā etat | āhavanīye juhvati puroḍāśaṃ dhānāḥ karambhaṃ dadhyāmikṣāmiti

tadyathā mukha āsiñcedevaṃ tadathaiṣa ekarūpa upaśeta āpa ivaiva tasmādyadanena

mukhena nānārūpamaśanamaśnātyathaitena prāṇenaikarūpameva prasrāvayate 'pa

ivaivātha yasmād dhruvo nāma

4.2.4.[19]

devā ha vai yajñaṃ tanvānāḥ | te 'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃ

cakrustāndakṣiṇato

'surarakṣasānyāsejusteṣāmetāndakṣiṇāngrahānujjaghnurapyetaddakṣiṇaṃ

havirdhānamujjaghnurathaitameva na śekuruddhantuṃ taduttarameva havirdhānaṃ

dakṣiṇaṃ havirdhānamadṛṃhattadyadetaṃ na śekuruddhantuṃ tasmāddhruvo nāma

4.2.4.[20]

taṃ vai gopāyanti | śiro vā eṣa etasyai gāyatryai yajño vai gāyatrī dvādaśa stotrāṇi

dvādaśa śastrāṇi taccaturviṃśatiścaturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī tasyā eṣa śiraḥ śrīrvai

śiraḥ śrīrhi vai śirastasmādyo 'rdhasya śreṣṭo bhavatyasāvamuṣyārdhasya śira

ityāhuḥ śreṣṭho ha vyatheta yadeṣa vyatheta yajamāno vai śreṣṭho nedyajamāno

vyathātā iti tasmādvai gopāyanti

4.2.4.[21]

vatso vā eṣaḥ | etasyai gāyatryai yajño vai gāyatrī dvādaśa stotrāṇi dvādaśa śastrāṇi

taccaturviṃśatiścaturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī tasyā eṣa vatsastaṃ yadgopāyanti

gopāyanti vā imānvatsāndohāya yadidam payo duhra evamiyaṃ gāyatrī yajamānāya

sarvānkāmāndohātā iti tasmādvai gopāyanti

4.2.4.[22]

atha yadadhvaryuśca pratiprasthātā ca | niśca krāmataḥ pra ca padyete yathā

baddhavatsopācaredevametaṃ grahamupācaratastamavanayati

gāyatrīmevaitatprasrāvayati pratteyaṃ gāyatrī yajamānāya sarvānkāmāndohātā iti

tasmādvā avanayati

4.2.4.[23]

so 'vanayati | dhruvaṃ dhruveṇa manasā vācā somamavanayāmīti gṛhṇāmīti vāthā na

indra idviśo 'sapatnāḥ samanasaskaraditi yathā na indra imāḥ prajā viśaḥ śriyai yaśase

'nnādyāyāsapatnāḥ saṃmanasaḥ karavadityevaitadāda

4.2.4.[24]

athāto gṛhṇātyeva | mūrdhānaṃ divo aratim pṛthivyā vaiśvānaramṛta ā jātamagnim |

kaviṃ samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayanta devāḥ | upayāmagṛhīto 'si

dhruvo 'si dhruvakṣitirdhruvāṇāṃ dhruvatamo 'cyutānāmacyutakṣittama eṣa te

yonirvaiśvānarāya tveti sādayati vyuhya na tṛṇaṃ canāntardhāya vaiśvānarāya hyenaṃ

gṛhṇāti

4.2.5.[1]

grahāngṛhītvā | upaniṣkramya vipruṣāṃ homaṃ juhoti tadyadvipruṣāṃ homaṃ

juhoti yā evāsyātra vipruṣa skandanti tā evaitadāhavanīye svagākarotyāhavanīyo

hyāhutīnām pratiṣṭhā tasmādvipruṣāṃ homaṃ juhoti

4.2.5.[2]

sa juhoti | yaste drapsa skandati yaste aṃśuriti yo vai stoka skandati sa

drapsastattamāha yaste aṃśuriti tadaṃśumāha grāvacyuto dhiṣaṇayorupasthāditi

grāvṇā hi cyuto 'dhiṣavaṇābhyāṃ skandatyadhvaryorvā pari vā yaḥ

pavitrādityadhvaryorvā hi pāṇibhyāṃ skandati pavitrādvā taṃ te juhomi manasā

vaṣaṭkṛtaṃ svāheti tadyathā vaṣaṭkṛtaṃ hutamevamasyaitadbhavati

4.2.5.[3]

atha stīrṇāyai vedeḥ | dve tṛṇe adhvaryurādatte tāvadhvaryū prathamau pratipadyete

prāṇodānau yajñasyātha prastotā vāgeva yajñasyāthodgātātmaiva prajāpatiryajñasyātha

pratihartā bhiṣagvā vyāno vā

4.2.5.[4]

tānvā etān | pañcartvijo yajamāno 'nvārabhata etāvānvaisarvo yajño yāvanta ete

pañcartvijo bhavanti pāṅkto vai yajñastadyajñamevaitadyajamāno 'nvārabhate

4.2.5.[5]

athānyatarattṛṇam | cātvālamabhiprāsyati devānāmutkramaṇamasīti yatra vai devā

yajñena svargaṃ lokaṃ samāśnuvata ta etasmāccātvālādūrdhvāḥ svargaṃ

lokamupodakrāmaṃstadyajamānamevaitatsvargyam panthānamanusaṃkhyāpayati

4.2.5.[6]

athānyatarattṛṇam | purastādudgātṝṇāmupāsyati tūṣṇimeva stomo vā eṣa

prajāpatiryadudgātāraḥ sa idaṃ sarvaṃ yuta idaṃ sarvaṃ sambhavati tasmā

evaitattṛṇamapidadhāti tatho hādhvaryuṃ na yute nainaṃ sambhavatyatha yadā

japanti-japanti hyatrodgātāraḥ

4.2.5.[7]

atha stotramupākaroti | somaḥ pavata iti sa vai parāgeva stotramupākaroti parāñca

stuvate devānvā etāni stotrāṇyabhyupāvṛttāni yatpavamānāḥ parāñco hyetairdevāḥ

svargaṃ lokaṃ samāśnuvata tasmātparāgeva stotramupākaroti parāñca stuvate

4.2.5.[8]

upāvartadhvamiti vā anyāni stotrāṇi | abhyāvartaṃ dhuryai stuvata imā vai prajā etāni

stotrāṇyabhyupāvṛttāstasmādimāḥ prajāḥ punarabhyāvartam prajāyante

4.2.5.[9]

atha yadatra bahiṣpavamānena stuvate | atra ha vā asāvagra āditya āsa tamṛtavaḥ

parigṛhyaivāta ūrdhvāḥ svargaṃ lokamupodakrāmantsa eṣa ṛtuṣu pratiṣṭhitastapati

tatho evaitadṛtvijo yajamānam parigṛhyaivāta ūrdhvāḥ svargaṃ lokamupotkrāmanti

tasmādatra bahiṣpavamānena stuvate

4.2.5.[10]

naurha vā eṣā svargyā | yadbahiṣpavamānaṃ tasyā ṛtvija eva sphyāścāritrāśca

svargasya lokasya sampāraṇāstasyā eka eva majjayitā ya eva nindyaḥ sa yathā

pūrṇāmabhyāruhya majjayedevaṃ haināṃ sa majjayati tadvai sarva eva yajño nauḥ

svargyā tasmādu sarvasmādeva yajñānnindyam paribibādhiṣeta

4.2.5.[11]

atha stuta etāṃ vācaṃ vadati | agnīdagnīnvihara barhi stṛṇīhi puroḍāśāṃ alaṃkuru

paśunehīti viharatyagnīdagnīntsaminddha evainānetatstṛṇāti barhi stīrṇe barhiṣi

saminddhe devebhyo juhavānīti puroḍāśāṃ alaṃkurvite puroḍāśairhi

pracariṣyanbhavati paśunehīti paśuṃ hyupākarīṣyanbhavati

4.2.5.[12]

atha punaḥ prapadya | āśvinaṃ grahaṃ gṛhṇātyāśvinaṃ grahaṃ gṛhītvopaniṣkramya

yūpam parivyayati parivīya yūpam paśumupākaroti rasamevāsminnetaddadhāti

4.2.5.[13]

sa prātaḥsavana ālabdhaḥ | ā tṛtīyasavanācrapyamāṇa upaśete sarvasminnevaitadyajñe

rasaṃ dadhāti sarvaṃ yajñaṃ rasena prasajati

4.2.5.[14]

tasmādāgneyamagniṣṭoma ālabhate | taddhi saloma yadāgneyamagniṣṭoma ālabheta

yadyukthyaḥ syādaindrāgnaṃ dvitīyamālabhetaindrāgnāni hyukthāni yadi ṣoḍaśī

syādaindraṃ tṛtīyamālabhetendro hi ṣoḍaśī yadyatīrātraḥ syātsārasvataṃ

caturthamālabheta vāgvai sarasvatī yoṣā vai vāgyoṣā rātristadyathāyathaṃ

yajñakratūnvyāvartayati

4.2.5.[15]

atha savanīyaiḥ puroḍāśaiḥ pracarati | devo vai somo divi hi somo vṛtro vai soma

āsīttasyaitacarīraṃ yadgirayo yadaśmānastadeṣośānā nāmauṣadhirjāyata iti ha smāha

śvetaketurauddālakistāmetadāhṛtyābhiṣuṇvantīti

4.2.5.[16]

sa yatpaśumālabhate | rasamevāsminnetaddadhātyatha yatsavanīyaiḥ puroḍāśaiḥ

pracarati medhamevāsminnetaddadhāti tatho hāsyaiṣa soma eva bhavati

4.2.5.[17]

sarva aindrā bhavanti | indro vai yajñasya devatā tasmātsarva aindrā bhavanti

4.2.5.[18]

atha yatpuroḍāśaḥ dhānāḥ karambho dadhyāmikṣeti bhavati yā yajñasya devatāstāḥ

suprītā asanniti

4.2.5.[19]

idaṃ vā apūpamaśitvā kāmayate | dhānāḥ khādeyaṃ karambhamaśnīyāṃ

dadhyaśnīyāmāmikṣāmaśnīyāmiti te sarve kāmā yā yajñasya devatāstāḥ suprītā

asannityatha yadeṣā prātaḥsavana eva maitrāvaruṇī payasyāvakLptā bhavati

netarayoḥ savanayoḥ

4.2.5.[20]

gāyatrī vai prātaḥsavanaṃ vahati | triṣṭummādhyandinaṃ savanaṃ jagatī

tṛtīyasavanaṃ tadvā anekākinyeva triṣṭummādhyandinaṃ savanaṃ vahati gāyatryā ca

bṛhatyā cānekākinī jagatī tṛtīyasavanaṃ gāyatryoṣṇihakakubbhyāmanuṣṭubhā

4.2.5.[21]

gāyatryevaikākinī prātaḥsavanaṃ vahati | saitābhyām paṅktibhyāṃ stotrapaṅktyā ca

haviṣpaṅktyā ca catvāryājyāni bahiṣpavamānam pañcamam pañcaparā paṅktiḥ saitayā

stotrapaṅktyānekākinī gāyatrī prātaḥsavanam vahati

4.2.5.[22]

indrasya puroḍāśaḥ | haryordhānāḥ pūṣṇaḥ karambhaḥ sarasvatyai dadhi

mitrāvaruṇayoḥ payasyā pañcapadā paṅktiḥ saitayā haviṣpaṅktyānekākinī gāyatrī

prātaḥsavanaṃ vahatyetasyā eva paṅkteḥ sampadaḥ kāmāya prātaḥsavana evaiṣā

maitrāvaruṇī payasyāvakLptā bhavati netarayoḥ savanayoḥ

4.3.1.[1]

bhakṣayitvā samupahūtāḥ sma ityuktvottiṣṭhati | puroḍāśabṛgalamādāya

tadyatraitadupasanno 'cāvāko 'nvāha tadasmai puroḍāśabṛgalam

pāṇāvādadhadāhācāvāka vadasva yatte vādyamityahīyata vā acāvākaḥ

4.3.1.[2]

tamindrāgnī anusamatanutām | prajānām prajātyai tasmādaindrāgno 'cāvākaḥ sa

etena ca haviṣā yadasmā etatpuroḍāśabṛgalam pāṇāvādadhātyetena cārṣeyeṇa

yadetadanvāha tenānusamaśnute

4.3.1.[3]

sa vai sanne 'cāvāke | ṛtugrahaiścarati tadyatsanne 'cāvāka ṛtugrahaiścarati mithunaṃ

vā acāvāka aindrāgno hyacāvāko dvau hīndrāgnī dvandvaṃ hi mithunam prajananaṃ

sa etasmānmithunātprajananādṛtūntsaṃvatsaraṃ prajanayati

4.3.1.[4]

yadveva sanne 'cāvāke | ṛtugrahaiścarati sarvaṃ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ

sarvamevaitatprajanayati tasmātsanne 'cāvāka ṛtugrahaiścarati

4.3.1.[5]

tānvai dvādaśa gṛhṇīyāt | dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya tasmāddvādaśa

gṛhṇīyādatho api trayodaśa gṛhṇīyādasti trayodaśo māsa iti dvādaśa tveva

gṛhṇīyādeṣaiva sampat

4.3.1.[6]

droṇakalaśādgṛhṇāti | prajāpatirvai droṇakalaśaḥ sa etasmātprajāpaterṛtūntsaṃvatsaram

prajanayati

4.3.1.[7]

ubhayatomukhābhyām pātrābhyāṃ gṛhṇāti | kutastayorantā ye ubhayatomukhe

tasmādayamantaḥ saṃvatsaraḥ pariplavate taṃ gṛhītvā na sādayati tasmādayamasannaḥ

saṃvatsaraḥ

4.3.1.[8]

nānuvākyāmanvāha | hvayati vā anuvākyayāgato hyevāyamṛturyadi divā yadi naktaṃ

nānuvaṣaṭkaroti nedṛtūnavavṛṇajā iti sahaiva prathamau grahau gṛhṇītaḥ

sahottamāvidamevaitatsarvaṃ saṃvatsareṇa parigṛhṇītastadidaṃ sarvaṃ saṃvatsareṇa

parigṛhītam

4.3.1.[9]

nirevānyataraḥ krāmati | prānyataraḥ padyate tasmādime 'nvañco māsā yantyatha

yadubhau vā saha niṣkrāmetāmubhau vā saha prapadyeyātām pṛthagu haiveme māsā

īyustasmānnirevānyataraḥ krāmati prānyataraḥ padyate

4.3.1.[10]

tau vā ṛtuneti ṣaṭ pracarataḥ | taddevā aharasṛjantartubhiriti catustadrātrimasṛjanta

sa yaddhaitāvadevābhaviṣyadrātrirhaivābhaviṣyanna vyayavatsyat

4.3.1.[11]

tau vā ṛtunetyupariṣṭāddviścarataḥ | taddevāḥ

purastādaharadadustasmādidamadyāharatha rātriratha śvo 'harbhavitā

4.3.1.[12]

ṛtuneti vai devāḥ | manuṣyānasṛjantartubhiriti paśūntsa yattanmadhye yena

paśūnasṛjanta tasmādime paśava ubhayataḥ parigṛhītā vaśamupetā manuṣyāṇām

4.3.1.[13]

tau vā ṛtuneti ṣaṭ pracarya | itarathā pātre viparyasyete ṛtubhiriti catuścaritvetarathā

pātre viparyasyete anyatarata eva taddevā aharasṛjantānyatarato rātrimanyatarata eva

taddevā manuṣyānasṛjantānyatarataḥ paśūn

4.3.1.[14]

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si madhave

tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto 'si mādhavāya tveti pratiprasthātaitāveva

vāsantikau sa yadvasanta oṣadhayo jāyante vanaspatayaḥ pacyante teno haitau

madhuśca mādhavaśca

4.3.1.[15]

upayāmagṛhīto 'si | śukrāya tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto 'si śucaye tveti

pratiprasthātaitāveva graiṣmau sa yadetayorbaliṣṭhaṃ tapati teno haitau śukraśca

śuciśca

4.3.1.[16]

upayāmagṛhīto 'si nabhase tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto 'si nabhasyāya

tveti pratiprasthātaitāveva vārṣikāvamuto vai divo varṣati teno haitau nabhaśca

nabhasyaśca

4.3.1.[17]

upayāmagṛhīto 'si | iṣe tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto 'syūrje tveti

pratiprasthātaitāveva śāradau sa yacaradyūrgrasa oṣadhayaḥ pacyante teno

haitāviṣaścorjaśca

4.3.1.[18]

upayāmagṛhīto 'si sahase tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto 'si sahasyāya tveti

pratiprasthātaitāveva haimantikau sa yaddhemanta imāḥ prajāḥ sahaseva svaṃ

vaśamupanayate teno haitau sahaśca sahasyaśca

4.3.1.[19]

upayāmagṛhīto 'si tapase tvetyevādhvaryurgṛhṇātyupayāmagṛhīto 'si tapasyāya tveti

pratiprasthātaitāveva śaiśirau sa yadetayorbaliṣṭhaṃ śyāyati teno haitau tapaśca

tapasyaśca

4.3.1.[20]

upayāmigṛhīto 'si | aṃhasaspataye tveti trayodaśaṃ grahaṃ gṛhṇāti yadi trayodaśaṃ

gṛhṇīyādatha pratiprasthātādhvaryoḥ pātre saṃsravamavanayatyadhvaryurvā

pratiprasthātuḥ pātre saṃsravamavanayatyāharati bhakṣam

4.3.1.[21]

atha pratiprasthātābhakṣitena pātreṇa | aindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti

tadyadabhakṣitena pātreṇaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti na vā

ṛtugrahāṇāmanuvaṣaṭkurvantyetebhyo vā aindrāgnaṃ grahaṃ grahīṣyanbhavati

tadasyaindrāgnenaivānuvaṣaṭkṛtā bhavanti

4.3.1.[22]

yadvevaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti | sarvaṃ vā idam prājījanadya ṛtugrahānagrahītsa

idaṃ sarvam prajanayyedamevaitatsarvam prāṇodānayoḥ pratiṣṭhāpayati tadidaṃ

sarvam prāṇodānayoḥ pratiṣṭhitamindrāgnī hi prāṇodānāvime hi dyāvāpṛthivī

prāṇodānāvanayorhīdaṃ sarvam pratiṣṭhitam

4.3.1.[23]

yadvevaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti | sarvaṃ vā idam prājījanadya ṛtugrahānagrahītsa

idaṃ sarvam prajanayyāsminnevaitatsarvasminprāṇādānau dadhāti

tāvimāvasmintsarvasminprāṇodānau hitau

4.3.1.[24]

athāto gṛhṇātyeva | indrāgnī āgataṃ sutaṃ gīrbhirnabho vareṇyam | asya pātaṃ

dhiyeṣitā | upayāmagṛhīto 'sīndrāgni yāṃ tvaiṣa te yonirindrāgnibhyāṃ tveti

sādayatīndrāgnibhyāṃ hyenaṃ gṛhṇāti

4.3.1.[25]

atha vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | sarvaṃ vā idam prājījanadya ṛtugrahānagrahītsa

yaddhaitāvadevābhaviṣyadyāvatyā haivāgre prajāḥ sṛṣṭāstāvatyo haivābhaviṣyanna

prājaniṣyanta

4.3.1.[26]

atha yadvaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | idamevaitatsarvamimāḥ prajā yathāyathaṃ

vyavasṛjati tasmādimāḥ prajāḥ punarabhyāvartam prajāyante śukrapātreṇa gṛhṇātyeṣa

vai śukro ya eṣa tapati tasya ye raśmayaste viśve devāstasmācukrapātreṇa gṛhṇāti

4.3.1.[27]

athāto gṛhṇātyeva | omāsaścarṣaṇīrdhato viśve devāsa āgata dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutam

upayāmagṛhīto 'si viśvebhyastvā devebhya eṣa te yonirviśvebhyastvā devebhya iti

sādayati viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇāti

4.3.2.[1]

gṛṇāti ha vā etaddhotā yacaṃsati | tasmā etadgṛṇate pratyevādhvaryurāgṛṇāti

tasmātpratigaro nāma

4.3.2.[2]

taṃ vai prāñcamāsīnamāhvayate | sarve vā anya udgātuḥ prāñca ārtvijyaṃ kurvanti

tatho hāsyaitatprāgevārtvijyaṃ kṛtam bhavati

4.3.2.[3]

prajāpatirvā udgātāḥ | yoṣargghotā sa etatprajāpatirudgātā yoṣāyāmṛci hotari retaḥ

siñcati yatstute taddhotā śastreṇa prajanayati tacyati yathāyam puruṣaḥ

śitastadyadenacyati tasmācastraṃ nāma

4.3.2.[4]

tadupapalyayya pratigṛṇāti | idamevaitadretaḥ siktamupanimadatyatha yatparāṅ

tiṣṭhanpratigṛṇīyātparāgu haivaitadretaḥ siktam praṇaśyettanna prajāyeta samyañcā u

caivaitadbhūtvaitadretaḥ siktam prajanayataḥ

4.3.2.[5]

yātayāmāni vai devaiścandāṃsi | candobhirhi devāḥ svargaṃ lokaṃ samāśnuvata mado

vai pratigaro yo vā ṛci mado yaḥ sāmanraso vai sa taccandaḥsvevaitadrasaṃ

dadhātyayātayāmāni karoti tairayātayāmairyajñaṃ tanvate

4.3.2.[6]

tasmādyadyardharcaśaḥ śaṃset | ardharce 'rdharce pratigṛṇīyādyadi pacaḥ

śaṃsetpade-pade pratigṛṇīyādyatra vai śaṃsannavāniti tadasurarakṣasāni

yajñamanvavacaranti tatpratigareṇa saṃdadhāti nāṣṭrāṇāṃ rakṣasāmananvavacārāya

yajamānasyo caivaitadbhrātṛvyalokaṃ cinatti

4.3.2.[7]

caturakṣarāṇi ha vā agre candāṃsyāsuḥ | tato jagatī somamacāpatatsā trīṇykṣarāṇi

hitvājagāma tatastriṣṭupsomamacāpatatsaikamakṣaraṃ hitvājagāma tato gāyatrī

somamacāpatatsaitāni cākṣarāṇi harantyāgacatsomaṃ ca tato 'ṣṭākṣarā

gāyatryabhavattasmādāhuraṣṭākṣarā gāyatrīti

4.3.2.[8]

tayā prātaḥsavanamatanvata | tasmādgāyatraṃ prātaḥsavanaṃ tayaiva mādhyandinaṃ

savanamatanvata tāṃ ha triṣṭubuvācopa tvāhamāyāni tribhirakṣarairupa mā

hvayasva mā mā yajñādantargā iti tatheti tāmupāhvayata tata ekādaśākṣarā

triṣṭubabhavattasmādāhustraiṣṭubham mādhyandinaṃ savanamiti

4.3.2.[9]

tayaiva tṛtīyasavanamatanvata | tāṃ ha jagatyuvācopa tvāhamāyānyekenākṣareṇopa sā

hvayasva mā mā yajñādantargā iti tatheti tāmupāhvayata tato dvādaśākṣarā

jagatyabhavattasmādāhurjāgataṃ tṛtīyasavanamiti

4.3.2.[10]

tadāhuḥ | gāyatrāṇi vai sarvāṇi savanāni gāyatrī hyevaitadupasṛjamānaiditi

tasmātsaṃsiddham prātaḥsavane pratigṛṇīyātsaṃsiddhā hi

gāyatryāgacatsakṛnmadvanmādhyandine savana ekaṃ hi sākṣaraṃ

hitvāgacattenaivaināmetatsamardhayati kṛtsnāṃ karoti

4.3.2.[11]

yatra triṣṭubhaḥ śasyante | trimadvattṛtīyasavane trīṇi hi sākṣarāṇi

hitvāgacattairevaināmetatsamardhayati kṛtsnāṃ karoti

4.3.2.[12]

yatra dyāvāpṛthivyaṃ śasyate | ime ha vai dyāvāpṛthivī imāḥ prajā upajīvanti

tadanayorevaitaddyāvāpṛthivyo rasaṃ dadhāti te rasavatyā upajīvanīye imāḥ prajā

upajīvanti sa vā omityeva pratigṛṇīyāttaddhi satyaṃ taddevā viduḥ

4.3.2.[13]

taddhaike | othāmodaiva vāgiti pratigṛṇanti vākpratigara etadvācamupāpnuma iti

vadantastadu tathā na kuryādyathā vai kathā ca pratigṛṇātyupāptaivāsya vāgbhavati

vācā hi pratigṛṇāti tasmādomityeva pratigṛṇīyāttaddhi satyaṃ taddevā viduḥ

4.3.3.[1]

ihā ihā ityabhiṣuṇoti | indramevaitadācyāvayati bṛhadbṛhaditīndramevaitadācyāvayati

4.3.3.[2]

sa śukrāmanthinau prathamau gṛhṇāti | śukravaddhyetatsavanamathāgrayaṇaṃ

sarveṣu hyeṣa savaneṣu gṛhyate 'tha marutvatīyamathokthyamukthāni hyatrāpi

bhavanti

4.3.3.[3]

taddhaike | ukthyaṃ gṛhītvātha marutvatīyaṃ gṛhṇanti tadu tathā na

kuryānmarutvatīyameva gṛhītvāthokthyaṃ gṛhṇīyāt

4.3.3.[4]

tānvā etān | pañca grahāngṛhṇātyeṣa vai vajro yanmādhyandinaḥ

pavamānastasmātpañcadaśaḥ pañcasāmā bhavati pañcadaśo hi vajraḥ sa etaiḥ

pañcabhirgrahaiḥ pañca vā imā aṅgulayo 'ṅgulibhirvai praharati

4.3.3.[5]

indro vṛtrāya vajram prajahāra | sa vṛtram pāpmānaṃ hatvā vijite 'bhaye 'nāṣṭre

dakṣiṇā nināya tasmādapyetarhi yadaivaitena mādhyandinena pavamānena stuvate

'tha vijite 'bhaye 'nāṣṭre dakṣiṇā nīyante tatho evaiṣa etaiḥ pañcabhirgrahaiḥ

pāpmane dviṣate bhrātṛvyāya vajram praharati sa vṛtram pāpmānaṃ hatvā vijite

'bhaye nāṣṭre dakṣiṇā nayati tasmādvā etānpañca grahāngṛhṇāti

4.3.3.[6]

tadyanmarutvatīyāngṛhṇāti | etadvā indrasya niṣkevalyaṃ savanaṃ yanmādhyandinaṃ

savanaṃ tena vṛtramajighāsattena vyajigīṣata maruto vā ityaśvatthe 'pakramya

tasthuḥ kṣatraṃ vā indro viśo maruto viśā vai kṣatriyo balavānbhavati

tasmādāśvatthe ṛtupātre syātāṃ kārṣmaryamaye tveva bhavataḥ

4.3.3.[7]

tānindra upamantrayāṃ cakre | upa māvartadhvaṃ yuṣmābhirbalena vṛtraṃ hanānīti

te hocuḥ kiṃ nastataḥ syāditi tebhya etau marutvatīyau grahāvagṛhṇāt

4.3.3.[8]

te hocuḥ | apanidhāyainamoja upāvartāmahā iti ta enamapanidhāyaivauja

upāvavṛtustadvā indro 'spuṇutāpanidhāya vai mauja upāvṛtanniti

4.3.3.[9]

sa hovāca | sahaiva maujasopāvartadhvamiti tebhyo vai nastṛtīyaṃ grahaṃ gṛhāṇeti

tebhya etaṃ tṛtīyaṃ grahamagṛhṇādupayāmagṛhīto 'si marutāṃ tvaujasa iti ta enaṃ

sahaivaujasopāvartanta tairvyajayata tairvṛtramahankṣatraṃ vā indro viśo maruto

viśā vai kṣatriyo balavānbhavati tatkṣatra evaitadbalaṃ dadhāti

tasmānmarutvatīyāngṛhṇāti

4.3.3.[10]

sa vā idrāyaiva marutvate gṛhṇīyāt | nāpi marudbhyaḥ sa yaddhāpi marudbhyo

gṛhṇīyātpratyudyāminīṃ ha kṣatrāya viśaṃ kuryādathaitadindramevānu maruta

ābhajati tatkṣatrāyaivaitadviśaṃ kṛtānukarāmanuvartmānaṃ karoti tasmādindrāyaiva

marutvate gṛhṇīyānnāpi marudbhyaḥ

4.3.3.[11]

apakramādu haivaiṣāmetadbibhayāṃ cakāra | yadime

mannāpakrāmeyuryannānyaddhriyeranniti tānevaitadanapakramiṇo 'kuruta

tasmādindrāyaiva marutvate gṛhṇīyānnāpi marudbhyaḥ

4.3.3.[12]

ṛtupātrābhyāṃ gṛhṇāti | ṛtavo vai saṃvatsaro yajñaste 'daḥ prātaḥsavane

pratyakṣamavakalpyante yadṛtugrahāngṛhṇātyathaitatparo 'kṣam mādhyandine

savane 'vakalpayante yadṛtupātrābhyām marutvatīyāngṛhṇāti viśo vai maruto 'nnaṃ

vai viśa ṛtavo vā idaṃ sarvamannādyam pacanti tasmādṛtupātrābhyām

marutvatīyāngṛhṇāti

4.3.3.[13]

athāto gṛhṇātyeva | indra marutva iha pāhi somaṃ yathā śāryāte apibaḥ sutasya | tava

praṇītī tava śūra śarmannāvivāsanti kavayaḥ suyajñāḥ | upayāmagṛhīto 'sīndrāya

tvāmarutvata eṣa te yonirindrāya tvā marutvate

4.3.3.[14]

marutvantaṃ vṛṣabham | vāvṛdhānamakavāriṃ divyaṃ śāsamindram viśvāsāhamavase

nūtanāyograṃ sahodāmiha taṃ huvema | upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā marutvata eṣa

te yonirindrāya tvā marutvate upayāmagṛhīto 'si marutāṃ tvaujasa iti tṛtīyaṃ grahaṃ

gṛhṇāti

4.3.3.[15]

atha mahendraṃ grahaṃ gṛhṇāti | pāpmanā vā etadindraḥ saṃsṛṣṭo 'bhūdyadviśā

marudbhiḥ sa yathā vijayasya kāmāya viśā samāne pātre 'śnīyādevaṃ tadyadasmā

etam marudbhiḥ samānaṃ grahamagṛhṇan

4.3.3.[16]

taṃ devāḥ | sarvasminvijite 'bhaye 'nāṣṭre yatheṣīkām muñjādvivṛhedevaṃ

sarvasmātpāpmano vyavṛhanyanmāhendraṃ grahamagṛhṇaṃstatho evaiṣa

etadyatheṣīkā vimuñjā syādevaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyate yanmāhendraṃ

graham gṛhṇāti

4.3.3.[17]

yadveva māhendraṃ grahaṃ gṛhṇāti | indro vā eṣa purā vṛtrasya badhādatha vṛtraṃ

hatvā yathā mahārājo vijigyāna evam mahendro 'bhavattasmānmāhendraṃ grahaṃ

gṛhṇāti mahāntamu caivainametatkhalu karoti vṛtrasya badhāya tasmādveva

māhendraṃ grahaṃ gṛhṇāti śu pātreṇa gṛhṇātyeṣa vai śukro ya eṣa tapatyeṣa u eva

mahāṃstasmācukrapātreṇa gṛhṇāti

4.3.3.[18]

athāto gṛhṇātyeva | mahāṃ indro nṛvadā carṣaṇiprā uta dvibarhā aminaḥ sahobhiḥ

asmadryagvāvṛdhe vīryāyoruḥ pṛthuḥ sukṛtaḥ kartṛbhirbhūt upayāmagṛhīto 'si

mahendrāya tvaiṣa te yonirmahendrāya tveti sādayati mahendrāya hyenaṃ gṛhṇāti

4.3.3.[19]

athopākṛtyaitāṃ vācaṃ vadati | abhiṣotāro 'bhiṣuṇutaulūkhalānudvādayatāgnīdāśiraṃ

vinaya saumyasya vittāditi te vai tṛtīyasavanāyaivābhiṣotāro 'bhiṣuṇvanti

tṛtīyasavanāyaulūkhalānudvādayanti tṛtīyasavanāyāgnīdāśiraṃ vinayati tṛtīyasavanāya

saumyaṃ caruṃ śrapayatyete vai śukravatī rasavatī savane yatprātaḥsavanaṃ ca

mādhyandinaṃ ca savanamathaitannirdhītaśukraṃ yattṛtīyasavanaṃ

tadevaitasmānmādhyandinātsavanānnirmimīte tatho

hāsyaitacukravadrasavattṛtīyasavanam bhavati tasmādetāmatra vācaṃ vadati

4.3.4.[1]

ghnanti vā etadyajñam | yadenaṃ tanvate yannveva rājānamabhiṣuṇvanti tattaṃ

ghnanti yatpaśuṃ saṃjñapayanti viśāsati tattaṃ ghnantyulūkhalamusalābhyāṃ

dṛṣadupalābhyāṃ haviryajñaṃ ghnanti

4.3.4.[2]

sa eṣa yajño hato na dadakṣe | taṃ devā dakṣiṇābhiradakṣayaṃstadyadenaṃ

dakṣiṇābhiradakṣayaṃstasmāddakṣiṇā nāma tadyadevātra yajñasya hatasya vyathate

tadevāsyaitaddakṣiṇābhirdakṣayatyatha samṛddha eva yajño bhavati tasmāddakṣiṇā

dadāti

4.3.4.[3]

tadvai ṣaḍdvādaśetyeva haviryajñe dadati | na ha tvevāśatadakṣiṇaḥ saumyo

'dhvaraḥ syādeṣa vai pratyakṣaṃ yajño yatprajāpatiḥ puruṣo vai

prajāpaternediṣṭhaṃ so 'yaṃ śatāyuḥ śatatejāḥ śatavīryastaṃ śatenaiva dakṣayati

nāśatena tasmānnāśatadakṣiṇaḥ saumyo 'dhvaraḥ syānno haivāśatadakṣiṇena

yajamānasyartvikṣyānnedasyākṣibhūrasāni yamime haniṣyantyeva na

dakṣayiṣyantīti

4.3.4.[4]

dvayā vai devā devāḥ | ahaiva devā atha ye brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso 'nūcānāste

manuṣyadevāsteṣāṃ dvedhāvibhakta eva yajña āhutaya eva devānāṃ dakṣiṇā

manuṣyadevānām brāhmaṇānāṃ śuśruvuṣāmanūcānānāmāhutibhireva devānprīṇāti

dakṣiṇābhirmanuṣyadevānbrāhmaṇāñcuśruvuṣo 'nūcānāṃsta enamubhaye devāḥ

prītāḥ svargaṃ lokamabhivahanti

4.3.4.[5]

tā vā etāḥ | ṛtvijāmeva dakṣiṇā anyaṃ vā eta etasyātmānaṃ saṃskurvantyetaṃ

yajñamṛṅmayaṃ yajurmayaṃ sāmamayamāhutimayaṃ so 'syāmuṣmiṃloka ātmā

bhavati tadye mājījananteti tasmādṛtvigbhya eva dakṣiṇā dadyānnānṛtvigbhyaḥ

4.3.4.[6]

atha pratiparetya gārhapatyam | dakṣiṇāni juhoti sa daśāhomīye vāsasi hiraṇyam

prabadhyāvadhāya juhoti devaloke me 'pyasaditi vai yajate yo yajate so 'syaiṣa yajño

devalokamevābhipraiti tadanūcī dakṣiṇā yāṃ dadāti saiti dakṣiṇāmanvārabhya

yajamānaḥ

4.3.4.[7]

catasro vai dakṣiṇāḥ | hiraṇyaṃ gaurvāso 'śvo na vai tadavakalpate yadaśvasya

pādamavadhyādyadvā gauḥ pādamavadadhyāttasmāddaśāhomīye vāsasi hiraṇyam

prabadhyāvadhāya juhoti

4.3.4.[8]

saurībhyāmṛgbhyāṃ juhoti | tamasā vā asau loko 'ntarhitaḥ sa etena jyotiṣā tamo

'pahatya svargaṃ lokamupasaṃkrāmati tasmātsaurībhyāmṛgbhyāṃ juhoti

4.3.4.[9]

sa juhoti | udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ | dṛśe viśvāya sūryaṃ

svāhetyatayā gāyatryā gāyatrī vā iyam pṛthivī seyam pratiṣṭhā

tadasyāmevaitatpratiṣṭhāyām pratitiṣṭhati

4.3.4.[10]

atha dvitīyāṃ juhoti | citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ |

āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca svāhetyetayā triṣṭubhā

lokamevaitayopapraiti

4.3.4.[11]

athāgnīdhre | dve vaikāṃ vā juhoti tadyadagnāvāgnīdhre dve vaikāṃ vā

juhotyagnirvai paśūnāmīṣṭe ta enamabhitaḥ pariṇiviśante tametayāhutyā prīṇāti so

'smai prīto 'numanyate tenānumatāṃ dadāti

4.3.4.[12]

sa juhoti | agne naya mupathā rāye asmānviśvāni deva vayunāni vidvān |

yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema svāhetyatha

yadyaśvaṃ yuktaṃ vāyuktaṃ vā dāsyantsyādatha dvitīyāṃ juhuyādyadyu na nādriyeta

4.3.4.[13]

sa juhoti | ayaṃ no agnirvarivaskṛṇotvayam mṛdhaḥ pura etu prabhindan ayaṃ

vājānjayatu vājasātāvayaṃ śatrūnjayatu jarhṛṣāṇaḥ svāheti vājasā hyaśvaḥ

4.3.4.[14]

atha hiraṇyamādāya śālāmabhyaiti | dakṣiṇena vediṃ dakṣiṇā upatiṣṭhante so 'greṇa

śālāṃ tiṣṭhannabhimantrayate rūpeṇa vo rūpamabhyāgāmiti na ha vā agre paśavo

dānāya cakṣamire te 'panidhāya svāni rupāṇi śarīraiḥ pratyupātiṣṭhanta tānetaddevāḥ

svaireva rūpairyajñasyārdhādupāyaṃste svāni rūpāṇi jānānā abhyavāyaṃste rātamanaso

'laṃ dānāyābhavaṃstatho evaināneṣa etatsvaireva rūpairyajñasyārdhādupaiti te svāni

rūpāṇi jānānā abhyavāyanti te rātamanaso 'laṃ dānāya bhavanti

4.3.4.[15]

tatho vo viśvavedā vibhajatviti | brahma vai tuthastadenā brahmaṇā vibhajati brahma

vai dakṣiṇīyaṃ cādakṣiṇiyaṃ ca veda tatho hāsyaitā dakṣiṇīyāyaiva dattā bhavanti

nādakṣiṇīyāya

4.3.4.[16]

ṛtasya pathā preteti | yo vai devānām pathaiti sa ṛtasya pathaiti candradakṣiṇā iti

tadetena jyotiṣā yanti

4.3.4.[17]

atha sado 'bhyaiti | vi svaḥ paśya vyantarikṣamiti vi tvayā dakṣiṇayā lokaṃ

khyeṣamityevaitadāha

4.3.4.[18]

atha sadaḥ prekṣate | yatasva sadasyairiti mā tvā sadasyā atirikṣatetyevaitadāha

4.3.4.[19]

atha hiraṇyamādāyāgnīdhramabhyaiti | brāhmaṇamadya videyam pitṛmantam

paitṛmatyamiti yo vai jñāto jñātakulīnaḥ sa pitṛmānpaitṛmatyo yā vai jñātāyāpi

katipayīrdakṣiṇā dadāti tābhirmahajjayatyṛṣimārṣeyamiti yo vai jñāto 'nūcānaḥ sa

ṛṣirārṣeyaḥ sudhātudakṣiṇāmiti sa hi sudhātudakṣiṇaḥ

4.3.4.[20]

athaivamupasadya | agnīdhe hiraṇyaṃ dadātyasmadrātā devatrā gacateti yāṃ vai

rātamanā avicikitsandakṣiṇāṃ dadāti tayā mahajjayati devatrā gacateti devaloke me

'pyasaditi vai yajate yo yajate taddevaloka evainametadapitvinaṃ karoti

pradātāramāviśateti māmāviśatetyevaitadāha tatho hāsmādetāḥ parācyo na praṇaśyanti

tadyadagnīdhe prathamāya dakṣiṇāṃ dadātyato hi viśve devā

amṛtatvamapājayaṃstasmādagnīdhe prathamāya dakṣiṇāṃ dadāti

4.3.4.[21]

athaivamevopasadya | ātreyāya hiraṇyaṃ dadāti yatra vā adaḥ

prātaranuvākamanvāhustaddha smaitatpurā śaṃsantyatrirvā ṛṣīṇāṃ hotāsāthaitatsado

'suratamasamabhipupruve ta ṛṣayo trimabruvannehi pratyaṅṅidaṃ tamo 'pajahīti sa

etattamo 'pāhannayaṃ vai jyotirya idaṃ tamo 'pābadhīditi tasmā etajjyotirhiraṇyaṃ

dakṣiṇāmanayajjyotirhi hiraṇyaṃ tadvai sa tattejasā vīryeṇarṣistamo

'pajaghānāthaiṣa etenaivaitajjyotiṣā tamo 'pahanti tasmādātreyāya hiraṇyaṃ dadhāti

4.3.4.[22]

atha brahmaṇe | brahmā hi yajñaṃ dakṣiṇato 'bhigopāyatyathodgātre 'tha hotre

'thādhvaryubhyāṃ havirdhāna āsīnābhyāmatha punaretya prastotre 'tha

maitrāvaruṇāyātha brāhmaṇācaṃsīne 'tha potre 'tha neṣṭre 'thācāvākāyāthonnetre 'tha

grāvastute 'tha subrahmaṇyāyai pratihartra uttamāya dadāti pratihartā vā eṣa so 'smā

etadantataḥ pratiharati tatho hāsmādetāḥ parācyo na praṇaśyanti

4.3.4.[23]

athāhendrāya marutvate 'nubrūhīti | yatra vai prajāpatiragre dadau taddhendra

īkṣāṃ cakre sarvaṃ vā ayamidaṃ dāsyati nāsmabhyaṃ kiṃ cana pariśekṣyatīti sa etaṃ

vajramudayacadindrāya marutvate 'nubrūhītyadānāya tato nādadātsa eṣo 'pyetarhi

tathaiva vajra udyamyata indrāya marutvate 'nubrūhītyadānāya tato na dadāti

4.3.4.[24]

catasro vai dakṣiṇāḥ | hiraṇyamāyurevaitenātmanastrāyata āyurhi hiraṇyaṃ tadagnaya

āgnīdhraṃ kurvate 'dadāttasmādapyetarhyagnīdhe hiraṇyaṃ dīyate

4.3.4.[25]

atha gauḥ | prāṇamevaitayātmanastrāyate prāṇo hi gaurannaṃ hi gaurannaṃ hi

prāṇastāṃ rudrāya hotre 'dadāt

4.3.4.[26]

atha vāsaḥ | tvacamevaitenātmanastrāyate tvagghi vāsastadbṛhaspataya udgāyate

'dadāt

4.3.4.[27]

athāśvaḥ | vajro vā aśvo vajramevaitatpurogāṃ kurute yamaloke me 'pyasaditi vai

yajate yo yajate tadyamaloka evainametadapitvinaṃ karoti taṃ yamāya brahmaṇe

'dadāt

4.3.4.[28]

sa hiraṇyam pratyeti | agnaye tvā mahyaṃ varuṇo dadātvityagnaye hyetadvaruṇo

'dadhātso 'mṛtatvamaśīyāyurdātra edhi mayo mahyam pratigrahītra iti

4.3.4.[29]

atha gām pratyeti | rudrāya tvā mahyaṃ varuṇo dadātviti rudrāya hyetāṃ varuṇo

'dadātso 'mṛtatvamaśīya prāṇo dātra edhi vayo mahyam pratigrahītra iti

4.3.4.[30]

atha vāsaḥ pratyeti | bṛhaspataye tvā mahyaṃ varuṇo dadātviti bṛhaspataye

hyetadvaruṇo 'dadātso 'mṛtatvamaśīya tvagdātra edhi mayo mahyam pratigrahītra iti

4.3.4.[31]

athāśvam pratyeti | yamāya tvā mahyaṃ varuṇo dadātviti yamāya hyetaṃ varuṇo

'dadātso 'mṛtatvamaśīya hayo dātra edhi vayo mahyam pratigrahītra iti

4.3.4.[32]

atha yadanyaddadāti | kāmenaiva taddadātīdam me 'pyamutrāsāditi tatpratyeti ko

'dātkasmā adātkāmo 'dātkāmāyādāt kāmo dātā kāmaḥ pratigrahītā kāmaitatta iti

taddevatāyā atidiśati

4.3.4.[33]

tadāhuḥ | na devatāyā atidiśedidaṃ vai yāṃ devatāṃ saminddhe sā dīpyamānā

śvaḥ-śvaḥ śreyasī bhavatīdaṃ vai yasminnagnāvabhyādadhati sa dīpyamāna eva

śvaḥ-śvaḥ śreyānbhavati śvaḥ-śvo ha vai śreyānbhavati ya evaṃ vidvānpratigṛhṇāti

tadyathā samiddhe juhuyādevametāṃ juhoti yāmadhīyate dadāti

tasmādadhīyannātidiśet

4.3.5.[1]

trayā vai devāḥ | vasavo rudrā ādityāsteṣāṃ vibhaktāni savanāni vasūnāmeva

prātaḥsavanaṃ rudrāṇām mādhyandinaṃ savanamādityānāṃ tṛtīyasavanaṃ tadvā

amiśrameva vasūnām prātaḥsavanamamiśraṃ rudrāṇām mādhyandinaṃ savanam

miśramādityānāṃ tṛtīyasavanam

4.3.5.[2]

te hādityā ūcuḥ | yathedamamiśraṃ vasūnāṃ prātaḥsavanamamiśraṃ rudrāṇām

mādhyandinaṃ savanamevaṃ na imam purā miśrādgrahaṃ juhutheti tatheti devā

abruvaṃste saṃsthita eva mādhyandine savane purā tṛtīyasavanādetamajuhavuḥ sa

eṣo 'pyetarhi tathaiva graho hūyate saṃsthita eva mādhyandine savane purā

tṛtīyasavanāt

4.3.5.[3]

te hādityā ūcuḥ | neva vā itarasmintsavane smo nevetarasminyadvai no rakṣāṃsi na

hiṃsyuriti

4.3.5.[4]

te ha dvidevatyānūcuḥ | rakṣobhyo vai bibhīmo hanta yuṣmānpraviśāmeti

4.3.5.[5]

te ha dvidevatyā ūcuḥ | kimasmākaṃ tataḥ syādityasmābhiranuvaṣaṭkṛtā

bhaviṣyathetyu hādityā ūcustatheti te dvidevatyānprāviśan

4.3.5.[6]

sa yatra prātaḥsasavane | dvidevatyaiḥ pracarati tatpratiprasthātādityapātreṇa

droṇakalaśātpratinigṛhṇīta upayāmagṛhīto

'sītyetāvatādhvaryurevāśrāvayatyadhvaryoranu homaṃ juhoti

pratiprasthātādityebhyastveti saṃsravamavanayatyetāvataivameva sarveṣu

4.3.5.[7]

tadyatpratiprasthātā pratinigṛhṇīte | dvidevatyānvai prāviśannasmābhiranuvaṣaṭkṛtā

bhaviṣyathetyu hādityā ūcuryāṃ vā amūṃ dvitīyāmāhutiṃ juhoti sviṣṭakṛte vai tāṃ

juhoti sviṣṭakṛto vā ete 'nuvaṣaṭkriyante tatho hāsyaite 'nuvaṣaṭkṛtā iṣṭasviṣṭakṛto

bhavantyuttarārdhe juhotyeṣā hyetasya devasya diktasmāduttarārdhe juhoti

4.3.5.[8]

yadveva pratiprasthātā pratinigṛhṇīte | dvidevatyānvai prāviśantsa yāneva

prāviśaṃstebhya evaitannirmimīte 'thāpidadhāti rakṣobhyo hyabibhayurviṣṇa

urugāyaiṣa te somastaṃ rakṣasva mā tvā dabhanniti yajño vai

viṣṇustadyajñāyaivaitatparidadāti guptyā athāha saṃsthita eva mādhyandine savane

purā tṛtīyasavanādehi yajamāneti

4.3.5.[9]

samprapadyante | adhvaryuśca yajamānaścāgnīdhraśca pratiprasthātā connetātha yo

'nyaḥ paricaro bhavatyubhe dvāre apidadhati rakṣobhyo

hyabibhayurathādhvaryurādityasthālīṃ cādityapātraṃ cādatte sa uparyupari pūtabhṛtaṃ

vigṛhṇāti nedvyavaścotaditi

4.3.5.[10]

atha gṛhṇāti | kadā cana starīrasi nendra saścāsi dāśuṣe upopennu maghavanbhūya

innu te dānaṃ devasya pṛcyata ādityebhyastveti

4.3.5.[11]

taṃ vai nopayāmena gṛhṇīyāt | agre hyevaiṣa upayāmena gṛhīto bhavatyajāmitāyai

jāmi ha kuryādyadenamatrāpyupayāmena gṛhṇīyāt

4.3.5.[12]

athāpagṛhya punarānayati | kadā cana prayucasyubhe nipāsi janmanī turīyāditya

savanaṃ ta indriyamātasthāvamṛtaṃ divyādityebhyastveti

4.3.5.[13]

atha dadhi gṛhṇāti | ādityānāṃ vai tṛtīyasavanamādityānvā anu

paśavastatpaśuṣvevaitatpayo dadhāti tadidam paśuṣu payo hitam madhyata iva

gṛhṇīyādityāhurmadhyata iva hīdam paśūnām paya iti paścādiva tveva

gṛhṇīyātpaścādiva hīdam paśūnām payaḥ

4.3.5.[14]

yadveva dadhi gṛhṇāti | hutociṣṭā vā ete saṃsravā bhavanti nālamāhutyai

tānevaitatpunarāpyāyayati tathālamāhutyai bhavanti tasmāddadhi gṛhṇāti

4.3.5.[15]

sa gṛhṇāti | yajño devānām pratyeti sumnamādityāso bhavatā mṛḍayantaḥ ā vo 'rvācī

sumatirvavṛtyādaṃhościdyā varivovittarāsadādityebhyastveti

4.3.5.[16]

tamupāṃśusavanena mekṣayati | vivasvānvā eṣa ādityo nidānena yadupāṃśusavana

ādityagraho vā eṣa bhavati tadenaṃ sva eva bhāge prīṇāti

4.3.5.[17]

taṃ na daśābhirna pavitreṇopaspṛśati ete vai śukravatī rasavatī savane

yatprātaḥsavanaṃ ca mādhyandinaṃ ca savanamathaitannirdhītaśukraṃ

yattṛtīyasavanaṃ sa yanna daśābhirna pavitreṇopaspṛśati teno

hāsyaitacukravadrasavattṛtīyasavanam bhavati tasmānna daśābhirna

pavitreṇopaspṛśati

4.3.5.[18]

sa mekṣayati | vivasvannādityaiṣa te somapīthastasminmatsvetyathonnetra

upāṃśusavanam prayacatyathāhonnetāramāsṛja grāvṇa iti tānādhavanīye vāsṛjati

camase vā

4.3.5.[19]

rājānamunnīya | ādityānāṃ vai tṛtīyasavanamādityānvā anu grāvāṇastadenāntsva eva

bhāge prīṇātyaporṇuvanti dvāre

4.3.5.[20]

athāpidhāyopaniṣkrāmati | rakṣobhyo hyabibhayurathāhādityebhyo 'nubrūhītyatra

sampaśyedyadi kāmayetāśrāvya tveva sampaśyedādityebhyaḥ preśya priyebhyaḥ

priyadhāmabhyaḥ priyavratebhyo mahasvasarasya patibhya

urorantarikṣasyādhyakṣebhya iti vaṣaṭkṛte juhoti nānuvaṣaṭkaroti netpaśūnagnau

pravṛṇajānīti prayacati pratiprasthātre saṃsravau

4.3.5.[21]

atha punaḥ prapadya | āgrayaṇamādatta udīcīnadaśam pavitraṃ vitanvanti

praskandayatyadhvaryurāgrayaṇasyapratiprasthātā sampragṛhṇāti

saṃsravāvānayatyunnetā camasena vodañcanena vā

4.3.5.[22]

taṃ catasṛṇāṃ dhārāṇāmāgrayaṇaṃ gṛhṇāti | ādityānāṃ vai tṛtīyasavanamādityānvā

anu

gāvastasmādidaṃ gavāṃ caturdhāvihitaṃ payastasmāccatasṛṇāṃ dhārāṇāmāgrayaṇaṃ

gṛhṇāti

4.3.5.[23]

tadyatpratiprasthātā saṃsravau sampragṛhṇāti | ādityagraho vā eṣa bhavati na vā

ādityagrahasyānuvaṣaṭkarotyetasmādvai sāvitraṃ grahaṃ grahīṣyanbhavati tadasya

sāvitreṇaivānuvaṣaṭkṛto bhavati

4.3.5.[24]

yadveva pratiprasthātā saṃsravau sampragṛhṇāti | purā vā ebhya

etanmiśrādgrahamahauṣuḥ purā tṛtīyasavanāttṛtīyasavanāya vā eṣa graho gṛhyate

tadādityāstṛtīyasavanamapiyanti tathā na bahirdhā yajñādbhavanti

tasmātpratiprasthātā saṃsravau sampragṛhṇāti

4.4.1.[1]

mano ha vā asya savitā | tasmātsāvitraṃ gṛhṇāti pāṇo ha vā asya savitā

tamevāsminnetatpurastātprāṇaṃ dadhāti yadupāṃśu gṛhṇāti

tamevāsminnetatpaścātprāṇaṃ dadhāti yatsāvitraṃ gṛhṇāti tāvimā ubhayataḥ prāṇau

hitau yaścāyamupariṣṭādyaścādhastāt

4.4.1.[2]

ṛtavo vai saṃvatsaro yajñaḥ | te 'daḥ prātaḥsavane pratyakṣamavakalpyante

yadṛtugrahāngṛhṇātyathaitatparo 'kṣam mādhyandine savane 'vakalpyante

yadṛtupātrābhyām marutvatīyāngṛhṇāti na vā atrartubhya iti kaṃ cana grahaṃ

gṛhṇanti nartupātrābhyāṃ kaścana graho gṛhyate

4.4.1.[3]

eṣa vai savitā ya eṣa tapati | eṣa u eva sarva ṛtavastadṛtavaḥ saṃvatsarastṛtīyasavane

pratyakṣamavakalpyante tasmātsāvitraṃ gṛhṇāti

4.4.1.[4]

taṃ vā upāṃśupātreṇa gṛhṇāti | mano ha vā asya savitā prāṇa

upāṃśustasmādupāṃśupātreṇa gṛhṇātyantaryāmapātreṇa vā samānaṃ

hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇodānau hi

4.4.1.[5]

āgrayaṇādgṛhṇāti | mano ha vā asya savitātmāgrayaṇa ātmanyevaitanmano dadhāti

prāṇo ha vā asya savitātmāgrayaṇa ātmanyevaitatprāṇaṃ dadhāti

4.4.1.[6]

athāto gṛhṇātyeva | vāmamadya savitarvāmamu śvo dive-dive vāmamasmabhyaṃ

sāvīḥ vāmasya hi kṣayasya deva bhūrerayā dhiyā vāmabhājaḥ syāma upayāmagṛhīto

'si sāvitro 'si canodhāścanodhā asi cano mayi dhehi jinva yajñaṃ jinva yajñapatim

bhagāyeti

4.4.1.[7]

taṃ gṛhītvā na sādayati | mano ha vā asya savitā tasmādidamasannam manaḥ prāṇo ha

vā asya savitā tasmādayamasannaḥ prāṇaḥ saṃcaratyathāha devāya savitre

'nubrūhītyāśrāvyāha devāya savitre preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti nānuvaṣaṭkaroti mano

ha vā asya savitā nenmano 'gnau pravṛṇajānīti prāṇo ha vā asya savitā

netprāṇamagnau pravṛṇajānīti

4.4.1.[8]

athābhakṣitena pātreṇa | vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti tadyadabhakṣitena pātreṇa

vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti na vai sāvitrasyānuvaṣaṭkarotyetasmādvai vaiśvadevaṃ

grahaṃ grahīṣyanbhavati tadasya vaiśvadevenaivānuvaṣaṭkṛto bhavati

4.4.1.[9]

yadveva vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | mano ha vā asya savitā sarvamidaṃ viśve devā

idamevaitatsarvaṃ manasaḥ kṛtānukaramanuvartma karoti tadidaṃ sarvam manasaḥ

kṛtānukaramanuvartma

4.4.1.[10]

yadveva vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | prāṇo ha vā asya savitā sarvamidaṃ viśve devā

asminnevaitatsarvasminprāṇodānau dadhāti tāvimāvasmintsarvasminprāṇodānau hi

tau

4.4.1.[11]

yadveva vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti | vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanaṃ taducyata eva

sāmato yasmādvaiśvadevaṃ tṛtīyasavanamucyata ṛkto 'thaitadeva yajuṣṭaḥ

puraścaraṇato yadetam mahāvaiśvadevaṃ gṛhṇāti

4.4.1.[12]

taṃ vai pūtabhṛto gṛhṇāti | vaiśvadevo vai pūtabhṛdato hi devebhya unnayantyato

manuṣyebhyo 'taḥ pitṛbhyastasmādvaiśvadevaḥ pūtabhṛt

4.4.1.[13]

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇāti sarvaṃ vai viśve

devā yadṛco yadyajūṃṣi yatsāmāni sa yadevainaṃ viśvebhyo devebhyo gṛhṇāti teno

hāsyaiṣa puroruṅmānbhavati tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

4.4.1.[14]

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si suśarmāsi supratiṣṭhāna iti prāṇo vai suśarmā

supratiṣṭhāno bṛhadukṣāya nama iti prajāpatirvai bṛhadukṣaḥ prajāpataye nama

ityevaitadāha viśvebhyastvā devebhya eṣa te yonirviśvebhyastvā devebhya iti sādayati

viśvebhyo hyenaṃ devebhyo gṛhṇātyathetya prāṅupaviśati

4.4.1.[15]

sa yatraitāṃ hotā śaṃsati | ekayā ca daśabhiśca svabhūte dvābhyāmiṣṭaye viṃśatī ca

tisṛbhiśca vahase triṃśatā ca niyudbhirvāyaviha tā vimuñceti tadetasyāṃ

vāyavyāyāmṛci pātrāṇi vimucyante vāyupraṇetrā vai paśavaḥ prāṇo vai vāyuḥ prāṇena

hi paśavaścaranti

4.4.1.[16]

sa ha devebhyaḥ paśubhirapacakrāma | taṃ devāḥ prātaḥsavane 'nvamantrayanta sa

nopāvavarta tam mādhyandine savane 'nvamantrayanta sa ha naivopāvavarta taṃ

tṛtīyasavane 'nvamantrayanta

4.4.1.[17]

sa hopāvartsyannuvāca | yadva upāvarteya kim me tataḥ syāditi tvayaivaitāni pātrāṇi

yujyeraṃstvayā vimucyeranniti tadenenaitatpātrāṇi yujyante

yadaindravāyavāgrānprātaḥsavane gṛhṇātyathainenaitatpātrāṇi vimucyante yadāha

niyudbhirvāyaviha tā vimuñceti paśavo vai niyutastatpaśubhirevaitatpātrāṇi

4.4.1.[18]

sa yatprātaḥsavana upāvartsyat | gāyatraṃ vai prātaḥsavanam brahma gāyatrī

brāhmaṇeṣu ha paśavo 'bhaviṣyannatha yanmādhyandine savana

upāvartsyadaindraṃ vai mādhyandinaṃ savanaṃ kṣatramindraḥ kṣatriyeṣu ha

paśavo 'bhaviṣyannatha yattṛtīyasavana upāvartata vaiśvadevaṃ vai tṛtīyasavanaṃ

sarvamidaṃ viśve devāstasmādime sarvatraiva paśavaḥ

4.4.2.[1]

saumyena caruṇā pracarati | somo vai devānāṃ havirathaitatsomāyaiva haviṣkriyate

tathātaḥ somo 'nantarhito bhavati carurbhavati carurvai devānāmannamodano hi

carurodano hi pratyakṣamannaṃ tasmāccarurbhavati

4.4.2.[2]

tena na prātaḥsavane pracarati | na mādhyandine savana ete vai devānāṃ niṣkevalye

savane yatprātaḥsavanaṃ ca mādhyandinaṃ ca savanam pitṛdevatyo vai somaḥ

4.4.2.[3]

sa yatprātaḥsavane vā pracaret | mādhyandine vā savane samadaṃ ha

kuryāddevebhyaśca pitṛbhyaśca tena tṛtīyasavane pracarati vaiśvadevaṃ vai

tṛtīyasavanaṃ tathā hāsamadaṃ karoti nānuvākyāmanvāha sakṛduhyeva parāñcaḥ

pitarastasmānnānuvākyāmanvāha

4.4.2.[4]

atha caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | āśrāvyāha ghṛtasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti tadyā

ataḥ prācya āhutayo hutā bhavanti tābhya evaitadantardadhāti tathā hāsamadaṃ karoti

4.4.2.[5]

sa ājyasyopastīrya | dviścaroravadyatyathopariṣṭādājyasyābhighārayatyāśrāvyāha

saumyasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti

4.4.2.[6]

athāparaṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | āśrāvyāha ghṛtasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti

tadyā ata ūrdhvā āhutīrhoṣyanbhavati tābhya evaitadantardadhāti tathā hāsamadaṃ

karoti sa yadi kāmayetobhayataḥ pariyajedyadyu kāmayetānyatarataḥ pariyajet

4.4.2.[7]

atha pracaraṇīti srugbhavati | tasyāṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvādhvaryuḥ

śālākairdhiṣṇyānvyāghārayati tadyacālākairdhiṣṇyānvyāghārayati yadevainānado devā

abruvaṃstṛtīyasavane vo ghṛtyāhutiḥ prāpsyati na saumyāpahṛto hi

yuṣmatsomapīthastena somāhutiṃ saināneṣā tṛtīyasavana eva ghṛtyāhutiḥ prāpnoti

na saumyā yacālākairdhiṣṇyānvyāghārayati tānetaireva yajurbhiryathopakīrṇaṃ

yathāpūrvaṃ vyāghārayati mārjālīya evottamam

4.4.2.[8]

taddhaike | āgnīdhrīye punarāghārayantyudagna idaṃ karmānusaṃtiṣṭhātā iti tadu

tathā na kuryānmārjālīya evottamam

4.4.2.[9]

sa yatrādhvaryuḥ | śālākairdhiṣṇyānvyāghārayati tatpratiprasthātā pātnīvataṃ grahaṃ

gṛhṇāti yajñādvai prajāḥ prajāyante yajñātprajāyamānā mithunātprajāyante

mithunātprajāyamānā antato yajñasya prajāyante tadenā etadantato yajñasya

mithunātprajananātprajanayati tasmānmithunātprajananādantato yajñasyemāḥ prajāḥ

prajāyante tasmātpātnīvataṃ gṛhṇāti

4.4.2.[10]

taṃ vā upāṃśupātreṇa gṛhṇāti | yadi sāvitramupāṃśupātreṇa

gṛhṇīyādantaryāmapātreṇaitaṃ yadi sāvitramantaryāmapātreṇa

gṛhṇīyādupāṃśupātreṇaitaṃ samānaṃ hyetadyadupāṃśvantaryāmau prāṇo hi yo vai

prāṇaḥ sa udāno vṛṣā vai prāṇo yoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ kriyate

4.4.2.[11]

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | vīryaṃ vai puroruṅnetstrīṣu vīryaṃ dadhānīti

tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

4.4.2.[12]

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si bṛhaspatisutasya deva soma ta iti brahma vai

bṛhaspatirbrahmaprasūtasya deva soma ta ityevaitadāhendorindriyāvata iti vīryavata

ityevaitadāha yadāhendorindriyāvata iti patnīvato grahāṃ ṛdhyāsamiti na samprati

patnībhyo gṛhṇāti netstrīṣu vīryaṃ dadhānīti tasmānna samprati patnībhyo gṛhṇāti

4.4.2.[13]

atha yaḥ pracaraṇyāṃ saṃsravaḥ pariśiṣṭo bhavati | tenainaṃ śrīṇāti samardhayati vā

anyāngrahāñcrīṇānnathaitaṃ vyardhayati vajro vā ājyametena vai devā vajreṇājyena

ghnanneva patnīrnirākṣṇuvaṃstā hatā niraṣṭā nātmanaścanaiśata na dāyasya

canaiśata tatho evaiṣa etena vajreṇājyena hantyeva patnīrnirakṣṇoti tā hatā niraṣṭā

nātmanaścaneśate na dāyasya caneśate

4.4.2.[14]

sa śrīṇāti | aham parastādahamavastādyadantarikṣaṃ tadu me pitābhūt ahaṃ

sūryamubhayato dadarśāhaṃ devānām paramam guhā yaditi sa yadahamahamiti

śrīṇāti puṃsvevaitadvīryaṃ dadhāti

4.4.2.[15]

athāhāgnītpātnīvatasya yajeti | vṛṣā vā agnīdyoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ

kriyate sa juhotyagnā i patnīvnniti vṛṣā vā agniryoṣā patnī

mithunamevaitatprajananaṃ kriyate

4.4.2.[16]

sajūrdevena tvaṣṭreti | tvaṣṭā vai siktaṃ reto vikaroti tadeṣa evaitatsiktaṃ reto

vikaroti somam piba svāhetyuttarārdhe juhoti yā itarā āhutayaste devā athaitāḥ patnya

evamiva hi mithunaṃ kLptamuttarato hi strī pumāṃsamupaśeta

āharatyadhvaryuragnīdhe bhakṣaṃ sa āhādhvarya upa mā hvayasveti taṃ na

pratyupahvayeta ko hi hatasya niraṣṭasya pratyupahavastaṃ vai pratyevopahvayeta

juhvatyasyāgnau vaṣaṭkurvanti tasmātpratyevopahvayeta

4.4.2.[17]

atha sampreṣyati | agnīnneṣṭurupasthamāsīda neṣṭaḥ patnīmudānayodgātrā

saṃkhyāpayonnetarhotuścamasamanūnnaya somam mātirīrica iti yadyagniṣṭomaḥ

syāt

4.4.2.[18]

yadyukthyaḥ syāt | somam prabhāvayeti brūyātsa

bibhradevaitatpātramagnīnneṣṭurupasthamāsīdatyagnirvā eṣa nidānena

yadāgnīdhro yoṣā neṣṭā vṛṣā vā agnīdyoṣā neṣṭā mithunamevaitatprajananaṃ

kriyata udānayati neṣṭā patnīṃ tāmudgātrā saṃkhyāpayati prajāpatirvṛṣāsi retodhā

reto mayi dhehīti prajāpatirvā udgātā yoṣā patnī mithunamevaitatprajananaṃ

kriyate

4.4.3.[1]

paśavo vai devānāṃ candāṃsi | tadyathedam paśavo yuktā manuṣyebhyo vahantyevaṃ

candāṃsi yuktāni devebhyo yajñaṃ vahanti tadyatra candāṃsi

devāntsamatarpayannatha candāṃsi devāḥ

samatarpayaṃstadatastatprāgabhūdyaccandāṃsi yuktāni devebhyo

yajñamavākṣuryadenāntsamatītṛpan

4.4.3.[2]

atha hāriyojanaṃ gṛhṇāti | candāṃsi vai hāriyojanaścandāṃsyevaitatsaṃtarpayati

tasmāddhāriyojanam gṛhṇāti

4.4.3.[3]

taṃ vā atiriktaṃ gṛhṇāti | yadā hi śamyorāhāthainaṃ gṛhṇātīdaṃ vai devā atha

candāṃsyatiriktānyatha manuṣyā atha paśavo 'tiriktāstasmādatiriktaṃ gṛhṇāti

4.4.3.[4]

droṇakalaśe gṛhṇāti | vṛtro vai soma āsīttaṃ yatra devā aghnaṃstasya mūrdhodvavarta

sa droṇakalaśo 'bhavattasminyāvānvā yāvānvā rasaḥ samasravadatirikto vai sa

āsīdatirikta eṣa grahastadatirikta evaitadatiriktaṃ dadhāti tasmāddroṇakalaśe gṛhṇāti

4.4.3.[5]

taṃ vā apurorukkaṃ gṛhṇāti | candobhyo hyenaṃ gṛhṇāti sa yadevainaṃ candobhyo

gṛhṇāti teno hāsyaiṣa puroruṅnānbhavati tasmādapurorukkaṃ gṛhṇāti

4.4.3.[6]

athāto gṛhṇātyeva | upayāmagṛhīto 'si harirasi hāriyojano haribhyāṃ tvetyṛkṣāme vai

harī ṛkasāmābhyāṃ hyenaṃ gṛhṇāti

4.4.3.[7]

atha dhānā āvapati | haryordhānā stha sahasomā indrāyeti tadyadevātra mitaṃ ca

cando 'mitaṃ ca tadevaitatsarvam bhakṣayati

4.4.3.[8]

tasyonnetāśrāvayati | atirikto vā unnetā na hyeṣī 'nyasyāśrāvayatyatirikta eṣa

grahastadatirikta evaitadatiriktaṃ dadhāti tasmādunnetāśrāvayati

4.4.3.[9]

mūrdhannabhinidhāyāśrāvayati | mūrdhā hyasyaiṣo 'thāha dhānāsomebhyo

'nubrūhītyāśrāvyāha dhānāsomānprasthitānpreṣyeti vaṣaṭkṛte juhotyanuvaṣaṭkṛte

'tha dhānā vilipsante bhakṣāya

4.4.3.[10]

taddhaike | hotre droṇakalaśam pratiparāharanti vaṣaṭkarturbhakṣa iti vadantastadu

tathā na kuryādyathācamasa vā anye bhakṣā athaiṣo

'tiriktastasmādetasmintsarveṣāmeva bhakṣastasmāddhānā vilipsante bhakṣāya

4.4.3.[11]

tā na dadbhiḥ khādeyuḥ | paśavo vā ete netpaśūnpramrade karavāmahā iti prāṇaireva

bhakṣayanti yaste aśvasanirbhakṣo yo gosanirita paśavo hyete tasmādāha yaste

aśvasanirbhakṣo yo gosaniriti tasya ta iṣṭayajuṣa stutastomasyetīṣṭāni hi yajūṃṣi

bhavanti stutā stomāḥ śastokthasyeti śastāni hyukthāni bhavantyupahūtasyopahūto

bhakṣayāmītyupahūtasya hyetadupahūto bhakṣayati

4.4.3.[12]

tā nāgnau prakireyuḥ | neduciṣṭamagnau juhavāmetyuttaravedāveva nivapanti tathā

na bahirdhā yajñādbhavanti

4.4.3.[13]

atha pūrṇapātrāntsamavamṛśanti | yāneke 'psuṣomā ityā cakṣate yathā vai yukto

vahedevamete ya ārtvijyaṃ kurvantyuta vai yuktaḥ kṣaṇute vā vi vā liśate śāntirāpo

bheṣajaṃ tadyadevātra kṣaṇvate vā vi vā liśante śāntirāpastadadbhiḥ śāntyā

śamayante tadadbhiḥ saṃdadhate tasmātpūrṇapātrāntsamavamṛśanti

4.4.3.[14]

te samavamṛśanti | saṃ varcasā payasā sa tanūbhiraganmahi manasā saṃ śivena tvaṣṭā

sudatro vidadhātu rāyo 'numārṣṭu tanvo yadviliṣṭamiti yadvivṛḍhaṃ tatsaṃdadhate

4.4.3.[15]

atha mukhānyupaspṛśante | dvayaṃ tadyasmānmukhānyupaspṛśante 'mṛtaṃ vā āpo

'mṛtenaivaitatsaṃspṛśanta etadu caivaitatkarmātmankurvate

tasmānmukhānyupaspṛśante

4.4.4.[1]

tāni vā etāni | nava samiṣṭayajūṃṣi juhoti tadyannava samiṣṭayajūṃṣi juhoti nava vā

amūrbahiṣpavamāne stotriyā bhavanti saiṣobhayato nyūnā virāṭ

prajananāyaitasmādvā ubhayato nyūnātprajananātprajāpatiḥ prajāḥ sasṛja itaścordhvā

itaścāvācīstatho evaiṣa etasmādubhayata eva nyūnātprajananātprajāḥ sṛjata

itaścordhvā itaścāvācīḥ

4.4.4.[2]

hiṅkāra stotriyāṇāṃ daśamaḥ | svāhākāra eteṣāṃ tatho hāsyaiṣā nyūnā

virāḍdaśadaśinī

bhavati

4.4.4.[3]

atha yasmātsamiṣṭayajūṃṣi nāma | yā vā etena yajñena devatā hvayati yābhya eṣa

yajñastāyate sarvā vai tattāḥ samiṣṭā bhavanti tadyattāsu sarvāsu samiṣṭāsvathaitāni

juhoti tasmātsamiṣṭayajūṃṣi nāma

4.4.4.[4]

atha yasmātsamiṣṭayajūṃṣi juhoti | riricāna iva vā etadījānasyātmā bhavati

yaddhyasya bhavati tasya hi dadāti tamevātastribhiḥ punarāpyāyayati

4.4.4.[5]

atha yānyuttarāṇi trīṇi juhoti | yā vā etena yajñena devatā hvayati yābhya eṣa

yajñastāyata upa haiva tā āsate yāvanna samiṣṭayajūṃṣi juhvatīmāni nu no juhvatviti

tā evaitadyathāyathaṃ vyavasṛjati yatra yatrāsāṃ caraṇaṃ tadanu

4.4.4.[6]

atha yānyuttamāni trīṇi juhoti | yajñaṃ vā etadajījanata yadenamatana taṃ janayitvā

yatrāsya pratiṣṭhā tatpratiṣṭhāpayati tasmātsamiṣṭayajūṃṣi juhoti

4.4.4.[7]

sa juhoti | samindra ṇo manasā neṣi gobhiriti manaseti tanmanasā

riricānamāpyāyayati gobhiriti tadgobhī riricānamāpyāyayati saṃ sūribhirmaghavantsaṃ

svastyā sam brahmaṇā devakṛtam yadastīti brahmaṇeti tadbrahmaṇā

riricānamāpyāyayati saṃ devānāṃ sumatau yajñiyānāṃ svāhā

4.4.4.[8]

saṃ varcasā | payasā saṃ tanūbhiriti varcaseti tadvarcasā riricānamāpyāyayati payaseti

raso vai payastatpayasā riricānamāpyāyayatyaganmahi manasā saṃ śivena tvaṣṭā

sudatro vidadhātu rāyo 'numārṣṭu tanvo yadviliṣṭamiti vivṛḍhaṃ tatsaṃdadhāti

4.4.4.[9]

savitedaṃ juṣantām prajāpatirnidhipā devo agniḥ | tvaṣṭā viṣṇuḥ prajayā saṃrarāṇā

yajamānāya draviṇaṃ d+dhāta svāheti tadveva riricānam punarāpyāyayati yadāha

yajamānāya draviṇaṃ dadhāta svāheti

4.4.4.[10]

sugā vo devāḥ | sadanā akarma ya ājagmedaṃ savanaṃ juṣāṇā iti sugāni vo devāḥ

sadanānyakarma ya āgantedaṃ savanaṃ juṣāṇā ityevaitadāha bharamāṇā vahamānā

havīṃṣīti taddevatā vyavasṛjati bharamāṇā aha te yantu ye 'vāhanā vahamānā u te

yantu ye vāhanavanta ityevaitadāha tasmādāha bharamāṇā vahamānā

havīṃṣyasmedhatta vasavo vasūni svāhā

4.4.4.[11]

yāṃ āvahaḥ | uśato deva devāṃstānpreraya sve agne sadhastha ityagniṃ vā

āhāmūndevānāvahāmūndevānāvaheti tamevaitadāha yāndevānāvākṣīstāngamaya

yatra-yatraiṣāṃ caraṇaṃ tadanviti jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśva iti jakṣivāṃso hi

paśum puroḍāśam bhavanti papivāṃsa iti papivāṃso hi somaṃ rājānam bhavanti

tasmādāha jakṣivāṃsaḥ papivāṃsaśca viśve 'suṃ gharmaṃ svarātiṣṭhatānu svāheti

tadveva devatā vyavasṛjati

4.4.4.[12]

vayaṃ hi tvā | prayati yajñe asminnagne hotāramavṛṇīmahīha ṛdhagayā

ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ prajānanyajñamupayāhi vidvāntsvāhetyagnimevaitayā

vimuñcatyagniṃ vyavasṛjati

4.4.4.[13]

devā gātuvida iti | gātuvido hi devā gātuṃ vittveti yajñaṃ vittvetyevaitadāha

gātumiteti tadetena yathāyathaṃ vyavasṛjati manasaspata imaṃ deva yajñaṃ svāhā vāte

dhā ityayaṃ vai yajño yo 'yam pavate tadimaṃ yajñaṃ sambhṛtyaitasminyajñe

pratiṣṭhāpayati yajñena yajñaṃ saṃdadhāti tasmādāha svāhā vāte dhā iti

4.4.4.[14]

yajña yajñaṃ gaca | yajñapatiṃ gaca svāṃ yoniṃ ghaca svāheti

tatpratiṣṭhitamevaitadyajñaṃ santaṃ svāyāṃ yonau pratiṣṭhāpayatyeṣa te yajño

yajñapate sahasūktavākaḥ sarvavīrastaṃ juṣasva svāheti tatpratiṣṭhitamevaitadyajñaṃ

santaṃ sahasūktavākaḥ sarvavīraṃ yajamāne 'ntataḥ pratiṣṭhāpayati

4.4.5.[1]

sa vā avabhṛthamabhyavaiti | tadyadavabhṛthamabhyavaiti yo vā asya raso

'bhūdāhutibhyo vā asya tamajījanadathaitacarīraṃ tasminna raso 'sti tanna parāsyaṃ

tadapo 'bhyavaharanti raso vā āpastadasminnetaṃ rasaṃ dadhāti tadenametena rasena

saṃgamayati tadenamato janayati sa enaṃ jāta eva sañjanayati tadyadapo

'bhyavaharanti tasmādavabhṛthaḥ

4.4.5.[2]

atha samiṣṭayajūṃṣi juhoti | samiṣṭayajūṃṣi hyevānto yajñasya sa hutvaiva

samiṣṭayajūṃṣi yadetamabhito bhavati tena cātvālamupasamāyanti sa kṛṣṇaviṣāṇām

mekhalāṃ ca cātvāle prāsyati

4.4.5.[3]

māhirbhūrmā pṛdākuriti | asau vā ṛjīṣasya svagākāro yadenadapo

'bhyavaharantyathaiṣa evaitasya svagākāro rajjuriva hi sarpāḥ kūpā iva hi

sarpāṇāmāyatanānyasti vai manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ ca vibhrātṛvyamiva nettadataḥ

sambhavaditi tasmādāha māhirbhūrmā pṛdākuriti

4.4.5.[4]

atha vācayati | uruṃ hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthāmanvetavā u iti

yathāyamururabhayo 'nāṣṭraḥ sūryāya panthā evam me 'yamururabhayo 'nāṣṭraḥ

panthā astvityevaitadāha

4.4.5.[5]

apade pādā pratighātave 'kariti | yadi ha vā apyapādbhavatyalameva pratikramaṇāya

bhavatyutāpavaktā hṛdayāvidhaściditi tadenaṃ sarvasmāddhṛdyādenasaḥ pāpmanaḥ

pramuñcati

4.4.5.[6]

athāha sāma gāyeti | sāma brūhīti vā gāyeti tveva brūyādgāyanti hi sāma tadyatsāma

gāyati nedidam bahirdhā yajñācarīraṃ nāṣṭrā rakṣāṃsi hinasanniti sāma hi

nāṣṭrāṇāṃ rakṣasāmapahantā

4.4.5.[7]

āgneyyāṃ gāyati | agnirhi rakṣasāmapahantāticandasi gāyatyeṣā vai sarvāṇi candāṃsi

yadaticandāstasmādaticandasi gāyati

4.4.5.[8]

sa gāyati | agniṣṭapati pratidahatyahāvo 'hāva iti tannāṣṭrā evaitadrakṣāṃsyato

'pahanti

4.4.5.[9]

ta udañco niṣkrāmanti | jaghanena cātvālamagreṇāgnīdhraṃ sa yasyāṃ tato diśyāpo

bhavanti tadyanti

4.4.5.[10]

sa yaḥ syandamānānāṃ sthāvaro hradaḥ syāt | tamapo 'bhyaveyādetā vā apāṃ

varuṇagṛhītā yāḥ syandamānānāṃ na syandante varuṇyo vā avabhṛtho nirvaruṇatāyai

yadyu tā na vindedapi yā eva kāścāpo 'bhyaveyāt

4.4.5.[11]

tamapo 'vakramayanvācayati | namo varuṇāyābhiṣṭhito varuṇasya pāśa iti tadenaṃ

sarvasmādvaruṇapāśātsarvasmādvaruṇyātpramuñcati

4.4.5.[12]

atha caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | samidham prāsyābhijuhotyagneranīkamapa

āviveśāpāṃ napātpatirakṣannasuryam dame-dame samidhaṃ yakṣyagne prati te jihvā

ghṛtamuccaraṇyatsvāheti

4.4.5.[13]

agnerha vai devāḥ | yāvadvā yāvadvāpsu praveśayāṃ cakrurnedato nāṣṭrā

rakṣāṃsyupottiṣṭhānityagnirhi rakṣasāmapahantā tametayā ca samidhaitayā cāhutyā

saminddhe samiddhe devebhyo juhavānīti

4.4.5.[14]

athāparaṃ caturgṛhītamājyaṃ gṛhītvā | āśrāvyāha samidho yajeti so

'pabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati prajā vai barhirvaruṇyo vā avabhṛtho netprajā

varuṇo gṛhṇāditi tasmādapabarhiṣaścaturaḥ prayājānyajati

4.4.5.[15]

atha vāruṇa ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati | yo vā asya raso 'bhūdāhutibhyo vā asya

tamajījanadathaitacarīraṃ tasminna raso 'sti raso vai puroḍāśastadasminnetaṃ rasaṃ

dadhāti tadenametena rasena saṃgamayati tadenamato janayati sa enaṃ jāta eva

sañjanayati tasmādvāruṇa ekakapālaḥ puroḍāśo bhavati

4.4.5.[16]

sa ājyasyopastīrya | puroḍāśasyāvadyannāha varuṇāyānubrūhītyatra haika ṛjīṣasya

dviravadyanti tadu tathā na kuryācarīraṃ vā etadbhavati nālamāhutyai dviravadyati

sakṛdabhighārayati pratyanaktyavadāne āśrāvyāha varuṇaṃ yajeti vaṣaṭkṛte juhoti

4.4.5.[17]

athājyasyopastīrya | puroḍāśamavadadhadāhāgnīvaruṇābhyāmanubrūhīti

tatsviṣṭakṛte sa yannāgnaya ityāha nedagni varuṇo gṛhṇāditi sa yadyamutrarjīṣasya

dviravadyedathātra sakṛdyadyu na

nādriyetāthopariṣṭāddvirājyasyābhighārayatyāśrāvyāhāgnīvaruṇau yajeti vaṣaṭkṛte

juhoti

4.4.5.[18]

tā vā etāḥ | ṣaḍāhutayo bhavanti ṣaḍvā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsaro

varuṇastasmātṣaḍāhutayo bhavanti

4.4.5.[19]

etadādityānāmayanam | ādityānīmāni yajūṃṣītyāhuḥ sa yāvadasya vaśaḥ syādevameva

cikīrṣedyadyu enamitarathā yajamānaḥ kartavai brūyāditaratho tarhi kuryādetāneva

caturaḥ prayājānapabarhiṣo yajeddvāvājyabhāgau varuṇamagnīvaruṇau

dvāvanuyājāvapabarhiṣau taddaśa daśākṣarā vai virāḍvirāḍvai

yajñastadvirājamevaitadyajñamabhisampādayati

4.4.5.[20]

etadaṅgirasāmayanam | ato 'nyataratkṛtvā yasminkumbha ṛjīṣam bhavati tam

praplāvayati samudre te hṛdayamapsvantarityāpo vai samudro raso vā

āpastadasminnetaṃ rasaṃ dadhāti tadenametena rasena saṃgamayati tadenamato

janayati sa enaṃ jāta eva sañjanayati saṃ tvā viśantvoṣadhīrutāpa iti

tadasminnubhayaṃ rasaṃ dadhāti yaścauṣadhiṣu yaścāpsu yajñasya tvā yajñapate

sūktoktau namovāke vidhema yatsvāheti tadyadeva yajn=asya sādhu

tadevāsminnetaddadhāti

4.4.5.[21]

athānusṛjyopatiṣṭhate | devīrāpa eṣa vo garbha ityapāṃ hyeṣa garbhastaṃ suprītaṃ

subhṛtam bibhṛteti tadenamadbhyaḥ paridadāti guptyai deva somaiṣa te loka ityāpo

hyetasya lokastasmiñcaṃ ca vakṣva pari ca vakṣveti tasminnaḥ śaṃ caidhi

sarvābhyaśca na ārtibhyo gopāyetyevaitadāha

4.4.5.[22]

athopamārayati | avabhṛtha nicumpuṇa nicerurasi nicumpuṇaḥ ava

devairdevakṛtameno yāsiṣamava martyairmartyakṛtamityava

hyetaddevairdevakṛtameno 'yāsītsomena rājñāva martyairmartyakṛtamityava

hyetanmartyairmartyakṛtameno 'yāsītpaśunā puroḍāśena pururāvṇo deva riṣaspāhīti

sarvābhyo mārtibhyo gopāyetyevaitadāha

4.4.5.[23]

athābhyavetya snātaḥ | anyo 'nyasya pṛṣṭhe pradhāvatastāvanye vāsasī paridhāyodetaḥ

sa yathāhistvaco nirmucyetaivaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyate tasminna

tāvaccanaino bhavati yāvatkumāre 'dati sa yenaiva niṣkrāmanti tena punarāyanti

punaretyāhavanīye samidhamabhyādadhāti devānāṃ samidasīti yajamānamevaitayā

saminddhe devānāṃ hi samiddhimanu yajamānaḥ samidhyate

4.5.1.[1]

ādityena caruṇodayanīyena pracarati | tadyadādityaścarurbhavati yadevaināmado devā

abruvaṃstavaiva prāyaṇīyastavodayanīya iti tamevāsyā etadubhayatra bhāgaṃ karoti

4.5.1.[2]

sa yadamutra rājānaṃ kreṣyannupapraiṣyanyajate | tasmāttatprāyaṇīyaṃ nāmātha

yadatrāvabhṛthādudetya yajate tasmādetadudayanīyaṃ nāma tadvā etatsamānameva

haviradityā eva prāyaṇīyamadityā udayanīyamiyaṃ hyevāditiḥ

4.5.1.[3]

sa vai pathyāmevāgre svastiṃ yajati | taddevā aprajñāyamāne vācaiva pratyapadyanta

vācā hi mugdham prajñāyate 'thātra prajñāte yathāpūrvaṃ karoti

4.5.1.[4]

so 'gnimeva prathamaṃ yajati | atha somamatha savitāramatha pathyāṃ

svastimathāditiṃ vāgvai pathyā svastiriyamaditirasyāmeva taddevā vācam

pratyaṣṭhāpayantseyaṃ vāgasyām pratiṣṭhitā vadati

4.5.1.[5]

atha maitrāvaruṇīṃ vaśāmanūbandhyāmālabhate | sa eṣo 'nya eva yajñastāyate

paśubandha eva samiṣṭayajūṃṣi hyevānto yajñasya

4.5.1.[6]

tadyanmaitrāvaruṇī vaśā bhavati | yadvā ījānasya sviṣṭam bhavati mitro 'sya

tadgṛhṇāti yadvasya duriṣṭam bhavati varuṇo 'sya tadgṛhṇāti

4.5.1.[7]

tadāhuḥ | kve jāno 'bhūditi tadyadevāsyātra mitraḥ sviṣṭaṃ gṛhṇāti tadevāsmā etayā

prītaḥ pratyavasṛjati yadu cāsya varuṇo duriṣṭaṃ gṛhṇāti taccaivāsmā etayā prītaḥ

sviṣṭaṃ karoti tadu cāsmai pratyavasṛjati so 'syaiṣa sva eva yajño bhavati svaṃ

sukṛtam

4.5.1.[8]

tadyanmaitrāvaruṇī vaśā bhavati | yatra vai devā retaḥ siktam

prājanayaṃstadāgnimārutamityukthaṃ tasmiṃstadvyākhyāyate yathā taddevā retaḥ

prājanayaṃstato 'ṅgārāḥ samabhavannaṅgārebhyo 'ṅgirasastadanvanye paśavaḥ

4.5.1.[9]

atha yadāsāḥ pāṃsavaḥ paryaśiṣyanta | tato gardabhaḥ samabhavattasmādyatra

pāṃsulam bhavati gardabhasthānamiva batetyāhuratha yadā na kaścana rasaḥ

paryaśiṣyata tata eṣā maitrāvaruṇī vaśā samabhavattasmādeṣā na prajāyate rasāddhi

retaḥ sambhavati retasaḥ paśavastadyadantataḥ samabhavattasmādantaṃ

yajñasyānuvartate tasmādvā eṣātra maitrāvaruṇī vaśāvakLptatamā bhavati yadi vaśāṃ

na vindedapyukṣavaśa eva syāt

4.5.1.[10]

athetaraṃ viśve devā amarīmṛtsyanta | tato vaiśvadevī samabhavadatha bārhaspatyā

so 'nto 'nto hi bṛhaspatiḥ

4.5.1.[11]

sa yaḥ sahasraṃ vā bhūyo vā dadyāt | sa enāḥ sarvā ālabheta sarvaṃ vai tasyāptam

bhavati sarvaṃ jitaṃ yaḥ sahasraṃ vā bhūyo vā dadāti sarvametā evameva yathāpūrvam

maitrāvaruṇīmevāgre 'tha vaiśvadevīmatha bārhaspatyam

4.5.1.[12]

atho ye dīrghasattramāsīran | saṃvatsaraṃ vā bhūyo vā ta enāḥ sarvā ālabherantsarvaṃ

vai teṣāmāptam bhavati sarvaṃ jitaṃ ye dīrghasattramāsate saṃvatsaraṃ vā bhūyo vā

sarvametā evameva yathāpūrvam

4.5.1.[13]

athodavasānīyayeṣṭyā yajate | sa āgneyam pañcakapālam puroḍāśaṃ nirvapati tasya

pañcapadāḥ paṅktayo yājyānuvākyā bhavanti yātayāmeva vā etadījānasya yajño

bhavati so 'smātparāṅiva bhavatyagnirvai sarve yajñā agnau hi sarvānyajñāṃstanvate

ye ca pākayajñā ye cetare tadyajñamevaitatpunarārabhate tathāsyāyātayāmā yajño

bhavati tatho asmānna parāṅ bhavati

4.5.1.[14]

tadyatpañcakapālaḥ puroḍāśo bhavati | pañcapadāḥ paṅktayo yājyānuvākyāḥ pāṅkto

vai yajñastadyajñamevaitatpunarārabhate tathāsyāyātayāmā yajño bhavati tatho

asmānna parāṅ bhavati

4.5.1.[15]

tasya hiraṇyaṃ dakṣiṇā | āgneyo vā eṣa yajño bhavatyagne reto hiraṇyaṃ

tasmāddhiraṇyaṃ dakṣiṇānaḍvānvā sa hi vahenāgneyo 'gnidagdhamiva hyasya vaham

bhavati

4.5.1.[16]

atho caturgṛhītamevājyaṃ gṛhītvā | vaiṣṇavyarcā juhotyuru viṣṇo vikramasvoru

kṣayāya naskṛdhi ghṛtaṃ ghṛtayone piba pra-pra yajñapatiṃ tira svāheti yajño vai

viṣṇustadyajñamevaitatpunarārabhate tathāsyāyātayāmā yajño bhavati tatho asmānna

parāṅ bhavati tatro yacaknuyāttaddadyānnādakṣiṇaṃ haviḥ syāditi hyāhuratha

yadevaiṣodavasānīyeṣṭiḥ saṃtiṣṭhate 'tha sāyamāhutiṃ juhoti kāla eva prātarāhutim

4.5.2.[1]

vaśāmālabhate | tāmālabhya saṃjñapayanti saṃjñapyāha vapāmutkhidetyutkhidya

vapāmanumarśaṃ garbhameṣṭavai brūyātsa yadi na vindanti kimādriyeranyadyu

vindanti tatra prāyaścittiḥ kriyate

4.5.2.[2]

na vai tadavakalpate | yadekām manyamānā ekayevaitayā careyuryaddve manyamānā

dvābhyāmiva careyu sthālīṃ caivoṣṇīṣaṃ copakalpayitavai brūyāt

4.5.2.[3]

atha vapayā caranti | yathaiva tasyai caraṇaṃ vapayā caritvādhvaryuśca yajamānaśca

punaretaḥ sa āhādhvaryurnirūhaitaṃ garbhamiti taṃ ha nodarato nirūhedārtāyā vai

mṛtāyā udarato nirūhanti yadā vai garbhaḥ samṛddho bhavati prajananena vai sa tarhi

pratyaṅṅaiti tamapi virujya śroṇī pratyañcaṃ nirūhitavai brūyāt

4.5.2.[4]

taṃ niruhyamāṇamabhimantrayate | ejatu daśamāsyo garbho jarāyuṇā saheti sa

yadāhaijatviti prāṇamevāsminnetaddadhāti daśamāsya iti yadā vai garbhaḥ samṛddho

bhavatyatha daśamāsyastametadapyadaśamāsyaṃ santam brahmaṇaiva yajuṣā

daśamāsyaṃ karoti

4.5.2.[5]

jarāyuṇā saheti | tadyathā daśamāsyo jarāyuṇā saheyādevametadāha yathāyaṃ

vāyurejati yathā samudra ejatīti prāṇamevāsminnetaddadhātyevāyaṃ daśamāsyo

asrajjarāyuṇā saheti tadyathā daśamāsyo jarāyuṇā saha sraṃsetaivametadāha

4.5.2.[6]

tadāhuḥ | kathametaṃ garbhaṃ

kuryādityaṅgādaṅgāddhaivāsyāvadyeyuryathaivetareṣāmavadānānāmavadānaṃ tadu

tathā na kuryāduta hyeṣo 'vikṛtāṅgo bhavatyadhastādeva grīvā apikṛtyaitasyāṃ

sthālyāmetam medhaṃ ścotayeyuḥ sarvebhyo vā asyaiṣo 'ṅgebhyo medha ścotati

tadasya sarveṣāmevāṅgānāmavattam bhavatyavadyanti vaśāyā avadānāni yathaiva

teṣāmavadānam

4.5.2.[7]

tāni paśuśrapaṇe śrapayanti | tadevaitam medhaṃ śrapayantyuṣṇīṣeṇāveṣṭya

garbham pārśvataḥ paśuśrapaṇasyopanidadhāti yadā śṛto bhavatyatha

samudyāvadānānyevābhijuhoti naitam medhamudvāsayanti paśuṃ tadevaitam

medhamudvāsayanti

4.5.2.[8]

taṃ jaghanena cātvālamantareṇa yūpaṃ cāgniṃ ca haranti | dakṣiṇato nidhāya

pratiprasthātāvadyatyatha srucorupastṛṇīte 'tha manotāyai haviṣo 'nuvāca

āhāvadyanti vaśāyā avadānānāṃ yathaiva teṣāmavadānam

4.5.2.[9]

atha pracaraṇīti srugbhavati | tasyām pratiprasthātā medhāyopastṛṇīte dviravadyati

sakṛdabhighārayati pratyanaktyavadāne athānuvāca āhāśrāvyāha preṣyeti vaṣaṭkṛte

'dhvaryurjuhotyadhvaryoranu homaṃ juhoti pratiprasthātā

4.5.2.[10]

yasyai te yajñiyo garbha iti | ayajñiyā vai garbhāstametadbrahmaṇaiva yajuṣā

yajñiyaṃ karoti yasyai yonihiraṇyayītyado vā etasyai yoniṃ vicindanti yadado

niṣkarṣantyamṛtamāyurhiraṇyaṃ tāmevāsyā etadamṛtāṃ yoniṃ karotyaṅgānyahrutā

yasya tam mātrā samajīgamaṃ svāheti yadi pumāntsyādyadyu strī syādaṅgānyahrutā

yasyai tām mātrā samajīgamaṃ svāheti yadyu avijñāto garbho bhavati puṃskṛtyaiva

juhuyātpumāṃso hi garbhā aṅgānyahrutā yasya tam mātrā samajīgamaṃ svāhetyado

vā etam mātrā viṣvañcaṃ kurvanti yadado niṣkarṣanti tametadbrahmaṇaiva yajuṣā

samardhya madhyato yajñasya punarmātrā saṅgamayati

4.5.2.[11]

athādhvayurvanaspatinā carati | vanaspatinādhvaryuścaritvā yānyupabhṛtyavadānāni

bhavanti tāni samānayamāna āhāgnaye sviṣṭakṛte 'nubrūhītyatyākrāmati

pratiprasthātā sa etaṃ sarvameva medhaṃ gṛhṇīte

'thopariṣṭāddvirājyasyābhighārayatyāśrāvyāha preṣyeti vaṣaṭkṛte

'dhvaryurjuhotyadhvaryoranu homaṃ juhoti pratiprasthātā

4.5.2.[12]

purudasmo viṣurūpa induriti | bahudāna iti haitadyadāha purudasma iti viṣurūpa iti

viṣurūpā iva hi garbhā indurantarmahimānamānañja dhīra ityantarhyeṣa

mātaryakto bhavatyekapadīṃ dvipadīṃ tripadīṃ catuṣpadīmaṣṭāpadīm bhuvanānu

prathantāṃ svāheti prathayatyevaināmetatsubhūyo ha jayatyaṣṭāpadyeṣṭvā

yaducānaṣṭāpadyā

4.5.2.[13]

tadāhuḥ | kvaitaṃ garbhaṃ kuryāditi vṛkṣa evainamuddadhyurantarikṣāyatanā vai

garbhā antarikṣamivaitadyadvṛkṣastadenaṃ sva evāyatane pratiṣṭhāpayati tadu vā

āhurya enaṃ tatrānuvyāharedvṛkṣa enam mṛtamuddhāsyantīti tathā haiva syāt

4.5.2.[14]

apa evainamabhyavahareyuḥ | āpo vā asya sarvasya pratiṣṭhā tadenamapsveva

pratiṣṭhāpayati tadu vā āhurya enaṃ tatrānuvyāharedapsveva mariṣyatīti tathā haiva

syāt

4.5.2.[15]

ākhūtkara evainamupakireyuḥ | iyaṃ vā asya sarvasya pratiṣṭhā tadenamasyāmeva

pratiṣṭhāpayati tadu vā āhurya enaṃ tatrānuvyāharetkṣipre 'smai mṛtāya śmaśānaṃ

kariṣyantīti tathā haiva syāt

4.5.2.[16]

paśuśrapaṇa evainam marudbhyo juhuyāt | ahutādo vai devānām maruto

viḍahutamivaitadyadaśṛto garbha āhavanīyādvā eṣa āhṛto bhavati

paśuśrapaṇastathāha na bahirdhā yajñādbhavati na pratyakṣamivāhavanīye devānāṃ

vai marutastadenam marutsveva pratiṣṭhāpayati

4.5.2.[17]

sa hutvaiva samiṣṭayajūṃṣi | prathamāvaśānteṣvaṅgāreṣvetaṃ soṣṇīṣaṃ

garbhamādatte taṃ prāṅ tiṣṭhañjuhoti mārutyarcā maruto yasya hi kṣaye pāthā divo

vimahasaḥ sa sugopātamo jana iti na svāhākarotyahutādo vai devānām maruto

viḍahutamivaitadyadasvāhākṛtaṃ devānāṃ vai marutastadenam marutsveva

pratiṣṭhāpayati

4.5.2.[18]

athāṅgārairabhisamūhati | mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñam mimikṣatām

pipṛtāṃ no bharīmabhiriti

4.5.3.[1]

indro ha vai ṣoḍaśī | taṃ nu sakṛdindram bhūtānyatyaricyanta prajā vai bhūtāni tā

hainena sadṛgbhavamivāsuḥ

4.5.3.[2]

indro ha vā īkṣāṃ cakre | kathaṃ nvahamidaṃ sarvamatitiṣṭheyamarvāgeva madidaṃ

sarvaṃ syāditi sa etaṃ grahamapaśyattamagṛhṇīta sa idaṃ

sarvamevātyatiṣṭhadarvāgevāsmādidaṃ sarvamabhavatsarvaṃ ha vā

idamatitiṣṭhatyarvāgevāsmādidaṃ sarvam bhavati yasyaivaṃ viduṣa etaṃ grahaṃ

gṛhṇanti

4.5.3.[3]

tasmādetadṛṣiṇābhyānūktam | na te mahitvamanubhūdadha dyauryadanyayā sphigyā

kṣāmavasthā iti na ha vā asyāsau dyauranyatarāṃ cana sphicīmanubabhūva tathedaṃ

sarvamevātyatiṣṭhadarvāgevāsmādidaṃ sarvamabhavatsarvaṃ ha vā

idamatitiṣṭhatyarvāgevāsmādidaṃ sarvam bhavati yasyaivaṃ viduṣa etaṃ grahaṃ

gṛhṇanti

4.5.3.[4]

taṃ vai harivatyarcā gṛhṇāti | harivatīṣu stuvate harivatīranuśaṃsati vīryaṃ vai hara

indro 'surāṇāṃ sapatnānāṃ samavṛṅkta tatho evaiṣa etadvīryaṃ haraḥ sapatnānāṃ

saṃvṛṅkte tasmāddharivatyarcā gṛhṇāti harivatīṣu stuvate harivatīranuśaṃsati

4.5.3.[5]

taṃ vā anuṣṭubhā gṛhṇāti | gāyatraṃ vai prātaḥsavanaṃ traiṣṭubham mādhyandinaṃ

savanaṃ jāgataṃ tṛtīyasavanamathātiriktānuṣṭubatyevainametadrecayati

tasmādanuṣṭubhā gṛhṇāti

4.5.3.[6]

taṃ vai catuḥsraktinā pātreṇa gṛhṇāti | trayo vā ime lokāstadimāneva lokāṃstisṛbhiḥ

sraktibhirāpnotyatyevainaṃ caturthyā sraktyā recayati tasmāccatuḥsraktinā pātreṇa

gṛhṇāti

4.5.3.[7]

taṃ vai prātaḥsavane gṛhṇīyāt | āgrayaṇaṃ gṛhītvā sa prātaḥsavane gṛhīta

etasmātkālādupaśete tadenaṃ sarvāṇi savanānyatirecayati

4.5.3.[8]

mādhyandine vainaṃ savane gṛhṇīyāt | āgrayaṇaṃ gṛhītvā so eṣā mīmāṃsaiva

prātaḥsavana evainaṃ gṛhṇīyādāgrayaṇaṃ gṛhītvā sa prātaḥsavane gṛhīta

aitasmātkālādupaśete

4.5.3.[9]

athāto gṛhṇātyeva | ātiṣṭha vṛtrahanratha yuktā te brahmaṇā harī arvācīnaṃ su te

mano grāvā kṛṇotu vagnunā upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā ṣoḍaśina eṣa te

yonirindrāya tvā ṣoḍaśina iti

4.5.3.[10]

anayā vā | yukṣvā hi keśinā harī vṛṣaṇā kakṣyaprā athā na indra somapā

girāmupaśrutiṃ cara upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā ṣoḍaśina eṣa te yonirindrāya tvā

ṣoḍaśina iti

4.5.3.[11]

athetya stotramupākaroti | somo 'tyarecyupāvartadhvamityatyevainametadrecayati taṃ

vai purāstamayādupākarotyastamite 'nuśaṃsati tadenenāhorātre saṃdadhāti

tasmātpurāstamayādupākarotyastamite 'nuśaṃsati

4.5.4.[1]

sarve ha vai devāḥ | agre sadṛśā āsuḥ sarve puṇyāsteṣāṃ sarveṣāṃ sadṛśānāṃ sarveṣām

puṇyānāṃ trayo 'kāmayantātiṣṭhāvānaḥ syāmetyagnirindraḥ

4.5.4.[2]

te 'rcantaḥ śrāmyantaśceruḥ | ta etānatigrāhyāndadṛśustānatyagṛhṇata

tadyadenānatyagṛhṇata tasmādatigrāhyā nāma te 'tiṣṭhāvāno 'bhavanyathaita

etadatiṣṭhevātiṣṭheva ha vai bhavati yasyaivaṃ viduṣa etāngrahāngṛhṇanti

4.5.4.[3]

no ha vā idamagre 'gnau varca āsa | yadidamasminvarcaḥ so 'kāmayatedam mayi

varcaḥ syāditi sa etaṃ grahamapaśyattamagṛhṇīta tato 'sminnetadvarca āsa

4.5.4.[4]

no ha vā idamagra indra oja āsa | yadidamasminnojaḥ so 'kāmayatedam mayyojaḥ

syāditi sa etaṃ grahamapaśyattamagṛhṇīta tato 'sminnetadoja āsa

4.5.4.[5]

no ha vā idamagre sūrye bhrāja āsa | yadidamasminbhrājaḥ so 'kāmayatedam mayi

bhrājaḥ syāditi sa etaṃ grahamapaśyattamagṛhṇīta tato 'sminnetadbhrāja āsaitāni ha

vai tejāṃsyetāni vīryāṇyātmandhatte yasyaivaṃ viduṣa etāngrahān gṛhṇanti

4.5.4.[6]

tānvai prātaḥsavane gṛhṇīyāt | āgrayaṇaṃ gṛhītvātmā vā āgrayaṇo bahu vā

idamātmana

ekaikamatiriktaṃ klomahṛdayaṃ tvadyattvat

4.5.4.[7]

mādhyandine vaināntsavane gṛhṇīyāt | ukthyaṃ gṛhītvopākariṣyanvā pūtabhṛto 'yaṃ

ha vā asyaiṣo 'nirukta ātmā yadukthyaḥ so eṣā mīmāṃsaiva prātaḥsavana

evaināngṛhṇīyādāgrayaṇaṃ gṛhītvā

4.5.4.[8]

te māhendrasyaivānu homaṃ hūyante | eṣa vā indrasya niṣkevalyo graho

yanmāhendro 'pyasyaitanniṣkevalyameva stotraṃ niṣkevalyaṃ śastramindro vai

yajamāno yajamānasya vā ete kāmāya gṛhyante tasmānmāhendrrasyaivānu homaṃ

hūyante

4.5.4.[9]

athāto gṛhṇātyeva | agne pavasva svapā asme varcaḥ suvīryam dadhadrayim mayi

poṣam upayāmagṛhīto 'syagnaye tvā varcasa eṣa te yoniragnaye tvā varcase

4.5.4.[10]

uttiṣṭhannojasā | saha pītvī śipre avepayaḥ somamindra camūsutam upayāmagṛhīto

'sīndrāya tvaujasa eṣa te yonirindrāya tvaujase

4.5.4.[11]

adṛśramasya ketavaḥ | vi raśmayo janāṃ anu bhrājanto agnayo yathā upayāmagṛhīto

'si sūryāya tvā bhrājāyaiṣa te yoniḥ sūryāya tvā bhrājāyeti

4.5.4.[12]

teṣām bhakṣaḥ | agne varcasvinvarcasvāṃstvaṃ deveṣvasi varcasvānaham

manuṣyeṣu bhūyāsamindraujiṣṭhaujiṣṭhastvaṃ deveṣvasyojiṣṭho 'ham

manuṣyeṣu bhūyāsaṃ sūrya bhrājiṣṭha bhrājiṣṭhastvaṃ deveṣvasi bhrājiṣṭho 'ham

manuṣyeṣu bhūyāsamityetāni ha vai bhrājāṃsyetāni vīryāṇyātmandhatte yasyaivaṃ

viduṣa etāngrahān gṛhṇanti

4.5.4.[13]

tānvai pṛṣṭhye ṣaḍahe gṛhṇīyāt | pūrve tryaha āgneyameva prathame 'hannaindraṃ

dvitīye sauryaṃ tṛtīya evamevānvaham

4.5.4.[14]

tānu haika uttare tryahe gṛhṇanti | tadu tathā na kuryātpūrva evaināṃstryahe

gṛhṇīyādyadyuttare tryahe grahīṣyantsyātpūrva evaināṃstryahe gṛhītvāthottare tryahe

gṛhṇīyādevameva yathāpūrvaṃ viśvajiti sarvapṛṣṭha ekāha eva gṛhyante

4.5.5.[1]

eṣa vai prajāpatiḥ | ya eṣa yajñastāyate yasmādimāḥ prajāḥ prajātā

etamvevāpyetarhyanu prajāyante

4.5.5.[2]

upāṃśupātramevānvajāḥ prajāyante | tadvai tatpunaryajñe prayujyate tasmādimāḥ

prajāḥ punarabhyāvartam prajāyante

4.5.5.[3]

antaryāmapātramevānvavayaḥ prajāyante | tadvai tatpunaryajñe prayujyate

tasmādimāḥ prajāḥ punarabhyāvartam prajāyante

4.5.5.[4]

atha yadetayorubhayoḥ | saha satorupāṃśu pūrvaṃ juhoti tasmādu saha sato

'jāvikasyobhayasyaivājāḥ pūrvā yantyanūcyo 'vayaḥ

4.5.5.[5]

atha yadupāṃśuṃ hutvā | ūrdhvamunmārṣṭi tasmādimā ajā arā ḍītarā ākramamāṇā

iva yanti

4.5.5.[6]

atha yadantaryāmaṃ hutvā | avāñcamavamārṣṭi tasmādimā avayo 'vācīnaśīrṣṇyaḥ

khanantya iva yantyetā vai prajāpateḥ pratyakṣatamāṃ yadajāvayastasmādetāstriḥ

saṃvatsarasya vijāyamānā dvau trīniti janayanti

4.5.5.[7]

śukrapātramevānu manuṣyāḥ prajāyante | taddvai tatpunaryajñe prayujyate

tasmādimāḥ prajāḥ punarabhyāvartam prajāyanta eṣa vai śukro ya eṣa tapatyeṣa u

evendraḥ puruṣo vai paśūnāmaindrastasmātpaśūnāmīṣṭe

4.5.5.[8]

ṛtupātramevānvekaśapham prajāyate | tadvai tatpunaryajñe prayujyate tasmādimāḥ

prajāḥ punarabhyāvartam prajāyanta itīva vā ṛtupātramitīvaikaśaphasya śira

āgrayaṇapātramukthyapātramādityapātrametānyevānu gāvaḥ prajāyante tāni vai tāni

punaryajñe prayujyante tasmādimāḥ prajāḥ punarabhyāvartam prajāyante

4.5.5.[9]

atha yadajāḥ | kaniṣṭhāni pātrāṇyanu prajāyante tasmādetāstriḥ saṃvatsarasya

vijāyamānā dvau trīniti janayantyaḥ kaniṣṭhāḥ kaniṣṭhāni hi pātrāṇyanu prajāyante

4.5.5.[10]

atha yadgāvaḥ | bhūyiṣṭhāni pātrāṇyanu prajāyante tasmādetāḥ sakṛtsaṃvatsarasya

vijāyamānā ekaikaṃ janayantyo bhūyiṣṭhā bhūyiṣṭhāni hi pātrāṇyanu prajāyante

4.5.5.[11]

atha droṇakalaśe | antato hāriyojanaṃ grahaṃ gṛhṇāti prajāpatirvai droṇakalaśaḥ sa

imāḥ prajā upāvartate tā avati tā abhijighratyetadvā enā bhavati yadenāḥ prajanayati

4.5.5.[12]

pañca ha tveva tāni pātrāṇi | yānīmāḥ prajā anu prajāyante

samānamupāṃśvantaryāmayoḥ śukrapātramṛtupātramāgrayaṇapātramukthyapātram

pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatiryajño yadyu

ṣaḍevartavaḥ saṃvatsarasyetyādityapātramevaiteṣāṃ ṣaṣṭham

4.5.5.[13]

ekaṃ ha tveva tatpātram | yadimāḥ prajā anu prajāyanta upāṃśupātrameva prāṇo

hyupāṃśuḥ prāṇo hi prajāpatiḥ prajāpatiṃ hyevedaṃ sarvamanu

4.5.6.[1]

eṣa vai prajāpatiḥ | ya eṣa yajñastāyate yasmādimāḥ prajāḥ prajātā

etamvevāpyetarhyanu prajāyante sa āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvāvakāśānavakāśayati

4.5.6.[2]

sa upāṃśumeva prathamamavakāśayati | prāṇāya me varcodā varcase

pavasvetyathopāṃśusavanaṃ vyānāya me varcodā varcase

pavasvetyathāntaryāmamudānāya me varcodā varcase pavasvetyathaindravāyavaṃ vāce

me varcodā varcase pavasvetyatha maitrāvaruṇaṃ kratūdakṣābhyām me varcodā

varcase pavasvetyathāśvinaṃ śrotrāya me varcodā varcase pavasvetyatha

śukrāmanthinau cakṣurbhyām me varcodasau varcase pavethāmiti

4.5.6.[3]

athāgrayaṇam | ātmane me varcodā varcase pavasvetyathokthyamojase me varcodā

varcase pavasvetyatha dhruvamāyuṣe me varcodā varcase pavasvetyathāmbhṛṇau

viśvābhyo me prajābhyo varcodasau varcase pavethāmiti vaiśvadevau vā ambhṛṇāvato

hi devebhya unnayantyato manuṣyebhyo 'taḥ pitṛbhyastasmādvaiśvadevāvambhṛṇau

4.5.6.[4]

atha droṇakalaśam | ko 'si katamo 'sīti prajāpatirvai kaḥ kasyāsi ko nāmāsīti

prajāpatirvai ko nāma yasya te nāmāmanmahīti manute hyasya nāma yaṃ tvā

somenātītṛpāmeti tarpayati hyenaṃ somena sa āśvinaṃ grahaṃ

gṛhītvānvaṅgamāśiṣamāśāste suprajāḥ prajābhiḥ syāmiti tatprajāmāśāste suvīro

vīrairiti tadvīrānāśāste supoṣaḥ poṣairiti tatpuṣṭimāśāste

4.5.6.[5]

tānvai na sarvamivāvakāśayet | yo nveva jñātastamavakāśayedyo vāsya priyaḥ syādyo

vānūcāno 'nūktenainānprāpnuyātsa āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā kṛtsnaṃ yajñaṃ janayati

taṃ kṛtsnaṃ yajñaṃ janayitvā tamātmandhatte tamātmankurute

4.5.7.[1]

tā vā etāḥ | catustriṃśadvyāhṛtayo bhavanti prāyaścittayo nāmaiṣa vai prajāpatirya

eṣa yajñastāyate yasmādimāḥ prajāḥ prajātā etamvevāpyetarhyanu prajāyante

4.5.7.[2]

aṣṭau vasavaḥ | ekādaśa rudrā dvādaśādityā ime eva dyāvāpṛthivī trayastriṃśyau

trayastriṃśadvai devāḥ prajāpatiścatustriṃśastadenam prajāpatiṃ karotyetadvā

astyetaddhyamṛtaṃ yaddhyamṛtaṃ taddhyastyetadu tadyanmartyaṃ sa eṣa prajāpatiḥ

sarvaṃ vai prajāpatistadenam prajāpatiṃ karoti tasmādetāścatustriṃśadvyāhṛtayo

bhavanti prāyaścittayo nāma

4.5.7.[3]

tā haike | yajñatanva ityācakṣate yajñasya ha tvevaitāni parvāṇi sa eṣa

yajñastāyamāna etā eva devatā bhavanneti

4.5.7.[4]

sa yadi gharmadughā hvalet | anyāmupasaṃkrāmeyuḥ sa yasyāmevainaṃ velāyām purā

pinvayanti tadvaivaināmudīcīṃ sthāpayedagreṇa vā śālām prācīm

4.5.7.[5]

tadye ete abhitaḥ | pucakāṇḍaṃ śikhaṇḍāsthe ucayāte tayoryaddakṣiṇaṃ

tasminnetāścatustriṃśatamājyāhutīrjuhotyetāvānvai sarvo yajño yāvatya

etāścatustriṃśadvyāhṛtayo bhavanti tadasyāṃ kṛtsnameva sarvaṃ yajñaṃ dadhātyeṣā

hyato gharmam pinvata eṣo tatra prāyaścittiḥ kriyate

4.5.7.[6]

atha yadyajñasya hvalet | tatsamanvīkṣya juhuyāddīkṣopasatsvāhavanīye prasuta

āgnīdhre vi vā etadyajñasya parva srṃsate yaddhvalati sā yaiva tarhi tatra devatā

bhavati tayaivaitadbhiṣajyati tayā saṃdadhāti

4.5.7.[7]

atha yadi skandet | tadadbhirupaninayedadbhirvā idaṃ sarvamāptaṃ sarvasyaivāptyai

vaiṣṇavavāruṇyarcā yadvā idaṃ kiṃ cārcati varuṇa evedaṃ sarvamārpayati yayorojasā

skabhitā rajāṃsi vīryebhirvīratamā śaviṣṭhā yā patyete apratītā sahobhirviṣṇū

aganvaruṇā pūrvahūtāviti yajño vai viṣṇustasyaitadārcati varuṇo vā ārpayitā

tadyasyāścaivaitaddevatāyā ārcati yo ca devatārpayati tābhyāmavaitadubhābhyām

bhiṣajyatyubhābhyāṃ saṃdadhāti

4.5.7.[8]

atho abhyeva mṛśet | devāndivamaganyajñastato mā draviṇamaṣṭu

manuṣyānantarikṣamaganyajñastato mā draviṇamaṣṭu

pitṝ!npṛthivīmaganyajñastato mā draviṇamaṣṭu yaṃ kaṃ ca lokamaganyajñastato me

bhadramabhūdityevaitadāha

4.5.7.[9]]

taddha smaitadāruṇirāha | kiṃ sa yajeta yo yajñasya vyṛddhyā pāpīyānmanyeta

yajñasya vā ahaṃ vyṛddhyā śreyānbhavāmītyetaddha sma sa tadabhyāha yadetā āśiṣa

upagacati

4.5.8.[1]

tadyatraitattrirātre sahasraṃ dadāti | tadeṣā sāhasrī kriyate sa prathame 'haṃstrīṇi ca

śatāni nayati trayastriṃśatam caivameva dvitīye 'haṃstrīṇi caiva śatāni nayati

trayastriṃśataṃ caivameva tṛtīye 'haṃstrīṇi caiva śatāni nayati trayastriṃśataṃ cāthaiṣā

sāhasryatiricyate

4.5.8.[2]

sā vai trirūpā syādityāhuḥ | etaddhyasyai rūpatamamiveti rohiṇī ha tvevopadhvastā

syādetaddhaivāsyai rūpatamamiva

4.5.8.[3]

sā syādapravītā | vāgvā eṣā nidānena yatsāhasryayātayāmnī vā 'yaṃ

vāgayātayāmnyapravītā tasmādapravītā syāt

4.5.8.[4]

tām prathame 'hannayet | vāgvā eṣā nidānena yatsāhasrī tasyā etatsahasraṃ vācaḥ

prajātam pūrvā haiṣaiti paścādenām prajātamanvetyuttame

vaināmahannayetpūrvamahāsyai prajātameti paścādeṣānveti so eṣā mīmāṃsaivottama

evaināmahannayetpūrvamahāsyai prajātameti paścādeṣānveti

4.5.8.[5]

tāmuttareṇa havirdhāne | dakṣiṇenāgnīdhraṃ droṇakalaśamavaghrāpayati yajño vai

droṇakalaśo yajñamevaināmetaddarśayati

4.5.8.[6]

ājighra kalaśam | mahyā tvā viśantvindava iti riricāna iva vā eṣa bhavati yaḥ

sahasraṃ dadāti tamevaitadriricānam punarāpyāyayati yadāhājighra kalaśam mahyā

tvā viśantvindava iti

4.5.8.[7]

punarūrjā nivartasveti | tadveva riricānam punarāpyāyayati yadāha punarūrjā

nivartasveti

4.5.8.[8]

sā naḥ sahasraṃ dhukṣveti | tatsahasreṇa riricānam punarāpyāyayati yadāha sā naḥ

sahasraṃ dhukṣveti

4.5.8.[9]

urudhārā payasvatī punarmāviśatādrayiriti | tadveva riricānam punarāpyāyayati

yadāha punarmāviśatādrayiriti

4.5.8.[10]

atha dakṣiṇe karṇa ājapati | iḍe rante havye kāmye candre jyote 'diti sarasvati mahi

viśruti etā te aghnye nāmāni devebhyo mā sukṛtam brūtāditi voceriti vaitāni ha vā

asyai devatrā nāmāni sā yāni te devatrā nāmāni tairmā devebhyaḥsukṛtam

brūtādityevaitadāha

4.5.8.[11]

tāmavārjanti | sā yadyapuruṣābhivītā prācīyāttatra vidyādarātsīdayaṃ yajamānaḥ

kalyāṇaṃ lokamajaiṣīditi yadyudīcīyācreyānasmiṃloke yajamāno bhaviṣyatīti

vidyādyadi pratīcīyādibhyatilvila iva dhānyatilvilo bhaviṣyatīti vidyādyadi

dakṣiṇeyātkṣipre 'smāllokādyajamānaḥ praiṣyatīti vidyādetāni vijñānāni

4.5.8.[12]

tadyā etāstisrastisrastriṃśatyadhi bhavanti | tāsvetāmupasamākurvanti vi vā etāṃ

virājaṃ vṛhanti yāṃ vyākurvanti vicinno eṣā virāḍyā vivṛḍhā daśākṣarā vai

virāṭtatkṛtsnāṃ virājaṃ saṃdadhāti tāṃ hotre dadyāddhotā hi sāhasastasmāttāṃ hotre

dadyāt

4.5.8.[13]

dvau vonnetārau kurvīta | tayoryataro nāśrāvayettasmā enāṃ dadyādvyṛddho vā eṣa

unnetā ya ṛtvikṣannāśrāvayati vyṛddho eṣā virāḍyā vivṛḍhā tadvyṛddha

evaitadvyṛddhaṃ dadhāti

4.5.8.[14]

tadāhuḥ | na sahasre 'dhi kiṃ cana dadyātsahasreṇa hyeva sarvān kāmānāpnotīti tadu

hovācāsuriḥ kāmameva dadyātsahasreṇāha sarvān kāmānāpnoti kāmeno

asyetaraddattam bhavatīti

4.5.8.[15]

atha yadi rathaṃ vā yuktaṃ dāsyantsyāt | yadvā vaśāyai vā vapāyāṃ hutāyāṃ

dadyādudavasānīyāyāṃ veṣṭau

4.5.8.[16]

sa vai dakṣiṇā nayan | anyūnā daśato nayedyasmā ekāṃ dāsyantsyāddaśabhyastebhyo

daśatamupāvartayedyasmai dve dāsyantsyātpañcabhyastebhyo

daśatamupāvartayedyasmai tisro dāsyantsyāttribhyastebhyo

daśatamupāvartayedyasmai pañca dāsyantsyāddvābhyāṃ tābhyāṃ

daśatamupāvartayedevamā śatāttatho hāsyaiṣānyūnā virāḍamuṣmiṃloke kāmadughā

bhavati

4.5.9.[1]

tadyatraitaddvādaśāhena vyūḍhacandasā yajate | tadgrahānvyūhati vyūhata udgātā ca

hotā ca candāṃsi sa eṣa prajñāta eva pūrvastryaho bhavati

samūḍacandāstadaindravāyavāgrāngṛhṇāti

4.5.9.[2]

atha caturthe 'hanvyūhati | grahānyūhanti candāṃsi tadāgrayaṇāgrān gṛhṇāti

prājāpatyaṃ vā etaccaturthamaharbhavatyātmā vā āgrayaṇa ātmā vai

prajāpatistasmādāgrayaṇāgrāngṛhṇāti

4.5.9.[3]

taṃ gṛhītvā na sādayati | prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānīti mohayeddha

prāṇānyasādayettaṃ dhārayanta evopāsate 'tha grahān gṛhṇātyatha yadā grahān

gṛhṇātyatha yatraivaitasya kālastadenaṃ hiṃkṛtya sādayatyathaitatprajñātameva

pañcamamaharbhavati tadaindravāyavāgrān gṛhṇāti

4.5.9.[4]

atha ṣaṣṭhe 'hanvyūhati | grahānvyūhanti candāṃsi tacukrāgrān gṛhṇātyaindraṃ vā

etatṣaṣṭhamaharbhavatyeṣa vai śukro ya eṣa tapatyeṣa u evendrastasmācukrāgrān

gṛhṇāti

4.5.9.[5]

taṃ gṛhītvā na sādayati | prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānīti mohayeddha

prāṇānyatsādayettaṃ dhārayanta evopāsate 'tha grahān gṛhṇātyatha yadā grahān

gṛhṇātyatha yatraivaitasya kālastadenaṃ sādayati

4.5.9.[6]

atha saptame 'hanvyūhati | grahānvyūhanti candāṃsi tacukrāgrān gṛhṇāti bārhataṃ vā

etatsaptamamaharbhavatyeṣa vai śukro ya eṣa tapatyeṣa u eva

bṛhaṃstasmācukrāgrān gṛhṇāti

4.5.9.[7]

taṃ gṛhītvā na sādayati | prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānīti mohayeddha

prāṇānyatsādayettaṃ dhārayanta evopāsate 'tha grahān gṛhṇātyatha yadā grahān

gṛhṇātyatha yatraivaitasya kālastadenaṃ

sādayatyathaitatprajñātamevāṣṭamamaharbhavati tadaindravāyavāgrān gṛhṇāti

4.5.9.[8]

atha navame 'hanvyūhati | grahānvyūhanti candāṃsi tadāgrayaṇāgrān gṛhṇāti jāgataṃ

vā etannavamamaharbhavatyātmā vā āgrayaṇaḥ sarvaṃ vā idamātmā

jagattasmādāgrayaṇāgrān gṛhṇāti

4.5.9.[9]

taṃ gṛhītvā na sādayati | prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānīti mohayeddha

prāṇānyatsādayettaṃ dhārayanta evopāsate 'tha grahān gṛhṇātyatha yadā grahān

gṛhṇātyatha yatraivaitasya kālastadenaṃ hiṃkṛtya sādayati

4.5.9.[10]

tadāhuḥ | na vyūhedgrahānprāṇā vai grahā netprāṇānmohayānīti mohayeddha

prāṇānyadvyūhettasmānna vyūhet

4.5.9.[11]

tadu vyūhedeva | aṅgāni vai grahāḥ kāmaṃ vā imānyaṅgāni vyatyāsaṃ śete tasmādu

vyūhedeva

4.5.9.[12]

tadu naiva vyūhet | prāṇā vai grahā netprāṇānmohayānīti mohayeddha

prāṇānyadvyūhettasmānna vyūhet

4.5.9.[13]

kiṃ nu tatrādhvaryo | yadudgātā ca hotā ca candāṃsi vyūhata etadvā adharyurvyūhati

grahānyadaindravāyavāgrānprātaḥsavane gṛhṇāti śukrāgrānmādhyandine savana

āgrayaṇāgrāṃstṛtīyasavane

4.5.10.[1]

yadi somamapahareyuḥ | vidhāvatecateti brūyātsa yadi vindanti kimādriyeranyadyu na

vindanti tatra prāyaścittiḥ kriyate

4.5.10.[2]

dvayāni vai phālgunāni | lohitapuṣpāṇi cāruṇapuṣpāṇi ca sa yānyaruṇapuṣpāṇi

phālgunāni tānyabhiṣuṇuyādeṣa vai somasya nyaṅgo yadaruṇapuṣpāṇi phālgunāni

tasmādaruṇapuṣpāṇyabhiṣuṇuyāt

4.5.10.[3]

yadyaruṇapuṣpāṇi na vindeyuḥ | śyenahṛtamabhiṣuṇuyādyatra vai gāyatrī

somamacāpatattasyā āharantyai

somasyāṃśurapatattacyenahṛtamabhavattasmācyenahṛtamabhiṣuṇuyāt

4.5.10.[4]

yadi śyenahṛtaṃ na vindeyuḥ | ādārānabhiṣuṇuyādyatra vai yajñasya śiro 'cidyata

tasya yo raso vyapruṣyattata ādārāḥ samabhavaṃstasmādādārānabhiṣuṇuyāt

4.5.10.[5]

yadyādārānna vindeyuḥ | aruṇadūrvā abhiṣuṇuyādeṣa vai somasya nyaṅgo

yadaruṇadūrvāstasmādaruṇadūrvā abhiṣuṇuyāt

4.5.10.[6]

yadyaruṇadūrvā na vindeyuḥ | api yāneva kāṃśca

haritānkuśānabhiṣuṇuyāttatrāpyekāmeva gāṃ dadyādathāvabhṛthādevodetya

punardīkṣeta punaryajño hyeva tatra prāyaścittiriti nu somāpahṛtānām

4.5.10.[7]

atha kalaśadirām | yadi kalaśo dīryetānulipsadhvamiti brūyātsa

yadyanulabheranprasṛtamātraṃ vāñjalimātraṃ vā tadanyairekadhanairabhyunnīya

yathāprabhāvam pracareyuryadyu nānulabherannāgrayaṇasyaiva

praskandyānyairekadhanairabhyunnīya yathāprabhāvam pracareyuḥ sa yadyanītāsu

dakṣiṇāsu kalaśo dīryeta tatrāpyekāmeva gāṃ dadyādathāvabhṛthādevodetya

punardīkṣeta punaryajño hyeva tatra prāyaścittiriti nu kalaśadirām

4.5.10.[8]

atha somātiriktānām | yadyagniṣṭomamatiricyeta pūtabhṛta evokthyaṃ

gṛhṇīyādyadyukthyamatiricyeta ṣoḍaśinamupeyuryadi ṣoḍaśinamatiricyeta

rātrimupeyuryadi rātrimatiricyetāharupeyurnettvevātīreko 'sti

4.6.1.[1]

prajāpatirvā eṣa yadaṃśuḥ | so 'syaiṣa ātmaivātmā hyayam

prajāpatistadasyaitamātmānaṃ kurvanti yatraitaṃ gṛhṇanti tasminnetānprāṇāndadhāti

yathā yathaite prāṇā grahā vyākhyāyante sa ha sarvatanūreva yajamāno 'muṣmiṃloke

sambhavati

4.6.1.[2]

tadārambhaṇavat | yatraitaṃ gṛhṇantyathaitadanārambhaṇamiva yatraitaṃ na gṛhṇanti

tasmādvā aṃśuṃ gṛhṇāti

4.6.1.[3]

taṃ vā audumbareṇa pātreṇa gṛhṇāti | prajāpatirvā eṣa prājāpatya

udumbarastasmādaudumbareṇa pātreṇa gṛhṇāti

4.6.1.[4]

taṃ vai catuḥsraktinā pātreṇa gṛhṇāti | trayo vā ime lokāstadimāneva

lokāṃstisṛbhirāpnoti prajāpatirvā atīmāṃlokāṃścaturthastatprajāpatimeva

caturthyāpnoti tasmāccatuḥsraktinā pātreṇa gṛhṇāti

4.6.1.[5]

sa vai tūṣṇīmeva grāvāṇamādatte | tūṣṇīmaṃśūnnivapati tūṣṇīmapa upasṛjati

tūṣṇīmudyatya sakṛdabhiṣuṇoti tūṣṇīmenamanavānanjuhoti tadenam prajāpatiṃ

karoti

4.6.1.[6]

athāsyāṃ hiraṇyam baddham bhavati | tadupajighrati sa yadevātra kṣaṇute vā vi vā

liśate 'mṛtamāyurhiraṇyaṃ tadamṛtamāyurātmandhatte

4.6.1.[7]

tadu hovāca rāma aupatasviniḥ | kāmameva prāṇyātkāmamudanyādyadvai tūṣṇīṃ

juhoti tadevainam prajāpatiṃ karotīti

4.6.1.[8]

athāsyāṃ hiraṇyam baddam bhavati | tadupajighrati sa yadevātra kṣaṇute vā vi vā

liśate 'mṛtamāyurhiraṇyaṃ tadamṛtamāyurātmandhatte

4.6.1.[9]

tadu hovāca buḍila āśvatarāśviḥ | udyatyaiva gṛhṇīyānnābhiṣuṇuyādabhiṣuṇvanti vā

anyābhyo devatābhyastadanyathā tataḥ karoti yatho cānyābhyo devatābhyo 'tha

yadudyacati tadevāsyābhiṣutam bhavatīti

4.6.1.[10]

tadu hovāca yājñavalkyaḥ | abhyeva ṣuṇuyānna soma indramasuto mamāda

nābrahmāṇo maghavānaṃ sutāsa ityṛṣiṇābhyanūktaṃ na vā anyasyai kasyai cana

devatāyai sakṛdabhiṣuṇoti tadanyathā tataḥ karoti yatho cānyābhyo

devatābhyastasmādabhyeva ṣuṇuyāditi

4.6.1.[11]

tasya dvādaśa prathamagarbhāḥ | paṣṭhauhyo dakṣiṇā dvādaśa vai māsāḥ

saṃvatsarasya saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatiraṃśustadenam prajāpatiṃ karoti

4.6.1.[12]

tāsāṃ dvādaśa garbhāḥ | tāścaturviṃśatiścaturviṃśatirvai saṃvatsarasyārdhamāsāḥ

saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatiraṃśustadenam prajāpatiṃ karoti

4.6.1.[13]

tadu ha kaukūstaḥ | caturviṃśatimevaitāḥ prathamagarbhāḥ paṣṭhauhīrdakṣiṇā

dadāvṛṣabham pañcaviṃśaṃ hiraṇyametadu ha sa dadau

4.6.1.[14]

sa vā eṣa na sarvasyeva grahītavyaḥ | ātmā hyasyaiṣa yo nveva jñātastasya

grahītavyo yo vāsya priyaḥ syādyo vānūcāno 'nūktenainam prāpnuyāt

4.6.1.[15]

sahasre grahītavyaḥ | sarvaṃ vai sahasraṃ sarvameṣa sarvavedase grahītavyaḥ sarvaṃ

vai sarvavedasaṃ sarvameṣa viśvajiti sarvapṛṣṭhe grahītavyaḥ sarvaṃ vai

viśvajitsarvapṛṣṭhaḥ sarvameṣa vājapeye rājasūye grahītavyaḥ sarvaṃ hi tatsattre

grahītavyaḥ sarvaṃ vai sattraṃ sarvameṣa etāni grahaṇāni

4.6.2.[1]

etaṃ vā ete gacanti | ṣaḍbhirmāsairya eṣa tapati ye saṃvatsaramāsate taducyata eva

sāmato yathaitasya rūpaṃ kriyata ucyata ṛkto 'thaitadeva yajuṣṭaḥ puraścaraṇato

yadetaṃ gṛhṇantyeteno evainaṃ gacanti

4.6.2.[2]

athāto gṛhṇātyeva | udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ dṛśe viśvāya sūryam

upayāmagṛhīto 'si sūryāya tvā bhrājāyaiṣa te yoniḥ sūryāya tvā bhrājāyeti

4.6.3.[1]

athātaḥ paśvayanasyaiva | paśvekādaśinyaiveyātsa āgneyam prathamam

paśumālabhate 'tha vāruṇamatha punarāgneyamevamevaitayā paśvekādaśinyeyāt

4.6.3.[2]

atho apyaindrāgnamevāharahaḥ paśumālabheta | agnirvai sarvā devatā agnau hi

sarvābhyo devatābhyo juhvatīndro vai yajñasya devatā tatsarvāścaivaitaddevatā

nāparādhnoti yo ca yajñasya devatā tāṃ nāparādhnoti

4.6.3.[3]

athāta stomāyanasyaiva | āgneyamagniṣṭoma ālabheta taddhi saloma

yadāgneyamagniṣṭoma ālabheta yadyukthyaḥ syādaindrāgnaṃ

dvitīyamālabhetaindrāgnāni hyukthāni yadi ṣoḍaśī syādaindraṃ tṛtīyamālabhetendro

hi ṣoḍaśī yadyatirātraḥ syātsārasvataṃ caturthamālabheta vāgvai sarasvatī yoṣā vai

vāgyoṣā rātristadyathāyathaṃ yajñakratūnvyāvartayatyetāni trīṇyayanāni teṣāṃ

yatamatkāmayeta teneyāddvā upālambhyau paśū sauryaṃ dvitīyam paśumālabhate

vaiṣuvate 'hanprājāpatyam mahāvrate

4.6.4.[1]

athāto mahāvratīyasyaiva | prajāpaterha vai prajāḥ sasṛjānasya parvāṇi visasraṃsuḥ sa

visrastaiḥ parvabhirna śaśāka saṃhātuṃ tato devā arcantaḥ śrāmyantaścerusta etam

mahāvratīyaṃ dadṛśustamasmā agṛhṇastenāsya parvāṇi samadadhuḥ

4.6.4.[2]

sa saṃhitaiḥ parvabhiḥ | idamannādyamabhyuttasthau yadidam prajāpaterannādyaṃ

yadvai manuṣyāṇāmaśanaṃ taddevānāṃ vratam mahadvā idaṃ vratamabhūdyenāyaṃ

samahāsteti tasmānmahāvratīyo nāma

4.6.4.[3]

evaṃ vā ete bhavanti | ye saṃvatsaramāsate yathaiva tatprajāpatiḥ prajāḥ sasṛjāna āsītsa

yathaiva tatprajāpatiḥ saṃvatsare 'nnādyamabhyudatiṣṭhadevamevaita etatsaṃvatsare

'nnādyamabhyuttiṣṭhanti yeṣāmevaṃ viduṣāmetaṃ grahaṃ gṛhṇanti

4.6.4.[4]

taṃ vā indrāyaiva vimṛdhe gṛhṇīyāt | sarvā vai teṣām mṛdhā hatā bhavanti sarvaṃ

jitaṃ ye saṃvatsaramāsate tasmādvimṛdhe vi na indra mṛdho jahi nīcā yaca

pṛtanyataḥ | yo asmān abhidāsatyadharaṃ gamayā tamaḥ | upayāmagṛhīto 'sīndrāya

tvā vimṛdha eṣa te yonirindrāya tvā vimṛdha iti

4.6.4.[5]

atho viśvakarmaṇe | viśvaṃ vai teṣāṃ karma kṛtaṃ sarvaṃ jitam bhavati ye

saṃvatsaramāsate tasmādviśvakarmaṇe vācaspatim viśvakarmāṇamūtaye manojuvaṃ

vāje adyā huvema | sa no viśvāni havanāni joṣadviśvaśambhūravase sādhukarnā

upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā viśvakarmaṇa eṣa te yonirindrāya tvā viśvakarmaṇa iti

4.6.4.[6]

yadyu aindrīṃ vaiśvakarmaṇīṃ vidyāt | tathaiva gṛhṇīyādviśvakarmanhaviṣā

vardhanena trātāramindramakṛṇoravadhyam | tasmai viśaḥ samanamanta

pūrvīrayamugro vihavyo yathāsat | upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā viśvakarmaṇa eṣa te

yonirindrāya tvā viśvakarmaṇa iti

4.6.5.[1]

eṣa vai grahaḥ | ya eṣa tapati yenemāḥ sarvāḥ prajā

gṛhītāstasmādāhurgrahāngṛhṇīma iti caranti grahagṛhītāḥ santa iti

4.6.5.[2]

vāgeva grahaḥ | vācā hīdaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ kimu tadyadvāggrahaḥ

4.6.5.[3]

nāmaiva grahaḥ | nāmnā hīdaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ kimu tadyannāma graho bahūnāṃ vai

nāmāni vidmātha nastena te na gṛhītā bhavanti

4.6.5.[4]

annameva grahaḥ | annena hīdaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ tasmādyāvanto no 'śanamaśnanti te

naḥ sarve gṛhītā bhavantyeṣaiva sthitiḥ

4.6.5.[5]

sa ya eṣa somagrahaḥ | annaṃ vā eṣa sa yasyai devatāyā etaṃ graham gṛhṇāti sāsmai

devataitena graheṇa gṛhītā taṃ kāmaṃ samardhayati yatkāmyā gṛhṇāti sa udyantaṃ

vādityamupatiṣṭhate 'staṃ yantaṃ vā graho 'syamumanayārtyā gṛhāṇāsāvado mā

prāpaditi yaṃ dviṣyādasāvasmai kāmo mā samardhīti vā na haivāsmai sa kāmaḥ

samṛdhyate yasmā evamupatiṣṭhate

4.6.6.[1]

devā ha vai yajñaṃ tanvānāḥ | te 'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃ cakruste hocuḥ

ko no dakṣiṇata āsiṣyate 'thābhaye 'nāṣṭra uttarato yajñamupacariṣyāma iti

4.6.6.[2]

te hocuḥ | ya eva no vīryavattamaḥ sa dakṣiṇata āstāmathābhaye 'nāṣṭra uttarato

yajñamupacariṣyāma iti

4.6.6.[3]

te hocuḥ | indro vai no vīryavattama indro dakṣiṇata āstāmathābhaye 'nāṣṭra

uttarato yajñamupacariṣyāma iti

4.6.6.[4]

te hendramūcuḥ | tvaṃ vai no vīryavattamo 'si tvaṃ dakṣiṇata āsvāthābhaye nāṣṭra

uttarato yajñamupacariṣyāma iti

4.6.6.[5]

sa hovāca | kim me tataḥ syāditi brāhmaṇācaṃsyā te brahmasāma ta iti

tasmādbrāhmaṇācaṃsinam pravṛṇīta indro brahmā brāhmaṇāditīndrasya hyeṣā sa

indro dakṣiṇata āstāthābhaye nāṣṭra uttarato yajñamupācaraṃstasmādya eva

vīryavattamaḥ syātsa dakṣiṇata āsītātābhaye 'nāṣṭra uttarato yajñamupacareyuryo

vai brāhmaṇānāmanūcānatamaḥ sa eṣāṃ vīryavattamo 'tha yadidaṃ ya eva kaśca

brahmā bhavati kuvittūṣṇīmāsta iti tasmādya eva vīryavattamaḥ syātsa dakṣiṇata

āsītāthābhaye 'nāṣṭra uttarato yajñamupacareyustasmādbrāhmaṇā dakṣiṇata āsate

'thābhaye 'nāṣṭra uttarato yajñamupacaranti

4.6.6.[6]

sa yatrāha | brahmantstoṣyāmaḥ praśāstariti tadbrahmā japatyetaṃ te deva

savitaryajñam prāhurbṛhaspataye brahmaṇe tena yajñamava tena yajñapatiṃ tena

māmava stuta savituḥ prasava iti so 'sāveva bandhuretena nveva bhūyiṣṭhā

ivopacaranti

4.6.6.[7]

anena tvevopacaret | deva savitaretadbṛhaspate preti tatsavitāram prasavāyopadhāvati

sa hi devānām prasavitā bṛhaspate preti bṛhaspatirvai devānām brahmā tadya eva

devānām brahmā tasmā evaitatprāha tasmādāha bṛhaspate preti

4.6.6.[8]

atha maitrāvaruṇo japati | prasūtaṃ devena savitrā juṣṭam mitrāvaruṇābhyāmiti

tatsavitāram prasavāyopadhāvati sa hi devānām prasavitā juṣṭam

mitrāvaruṇābhyāmiti mitrāvaruṇau vai maitrāvaruṇasya devate tadye eva

maitrāvaruṇasya devate tābhyāmevaitatprāha tasmādāha juṣṭam mitrāvaruṇābhyāmiti

4.6.7.[1]

trayī vai vidyā | ṛco yajūṃṣi sāmānīyamevarco 'syāṃ hyarcati yo 'rcati sa vāgevarco

vācā hyarcati yo 'rcati so 'ntarikṣameva yajūṃṣi dyauḥ sāmāni saiṣā trayī vidyā

saumye 'dhvare prayujyate

4.6.7.[2]

imameva lokamṛcā jayati | antarikṣaṃ yajuṣā divameva sāmnā tasmādyasyaikā

vidyānūktā syādanvevāpītarayornirmitaṃ vivakṣetemameva lokamṛcā

jayatyantarikṣaṃ yajuṣā divameva sāmnā

4.6.7.[3]

tadvā etat | sahasram vācaḥ prajātaṃ dve indrastṛtīye tṛtīyaṃ viṣṇurṛcaśca sāmāni

cendro yajūṃṣi viṣṇustasmātsadasyṛkṣāmābhyāṃ kurvantyaindraṃ hi sadaḥ

4.6.7.[4]

athaitaṃ viṣṇuṃ yajñam | etairyajurbhiḥ pura ivaiva bibhrati tasmātpuraścaraṇaṃ

nāma

4.6.7.[5]

vāgevarcaśca sāmāni ca | mana eva yajūṃṣi sā yatreyaṃ vāgāsītsarvameva tatrākriyata

sarvam prājñāyatātha yatra mana āsīnnaiva tatra kiṃ canākriyata na prājñāyata no hi

manasā dhyāyataḥ kaścanājānāti

4.6.7.[6]

te devā vācamabruvan | prācī prehīdam prajñapayeti sā hovāca kim me tataḥ syāditi

yatkiṃ cāvaṣaṭkṛtaṃ svāhākāreṇa yajñe hūyate tatta iti tasmādyatkiṃ cāvaṣaṭkṛtaṃ

svāhākāreṇa yajñe hūyate tadvācaḥ sā prācī praitsaitatprājñapayaditīdaṃ kurutetīdaṃ

kuruteti

4.6.7.[7]

tasmādu kurvantyevarcā havirdhāne | prātaranuvākamanvāha sāmidhenīranvāha

grāvṇo 'bhiṣṭautyevaṃ hi sayujāvabhavatām

4.6.7.[8]

tasmādu kurvantyeva sadasi | yajuṣṭaudumbarīmucrayanti sadaḥ saminvanti

dhiṣṇyānupakirantyevaṃ hi sayujāvabhavatām

4.6.7.[9]

tadvā etatsadaḥ pariśrayanti | etasmai mithunāya tira ivedam mithunaṃ caryātā iti

vyṛddhaṃ vā etanmithunaṃ yadanyaḥ paśyati tasmādyadyapi jāyāpatī mithunaṃ

carantau paśyanti vyeva dravata āga eva kurvāte tasmādadvāreṇa sadaḥ

prekṣamāṇam brūyānmā prekṣathā iti yathā ha mithunaṃ caryamāṇam paśyedevaṃ

tatkāmaṃ dvāreṇa devakṛtaṃ hi dvāram

4.6.7.[10]

evamevaitaddhavirdhānam pariśrayanti | etasmai mithunāya tira ivedam mithunaṃ

caryātā iti vyṛddhaṃ vā etanmithunaṃ yadanyaḥ paśyati tasmādyadyapi jāyāpatī

mithunaṃ carantau paśyanti vyeva dravata āga eva kurvāte tasmādadvāreṇa

havirdhānam prekṣamāṇam brūyānmā prekṣathā iti yathā ha mithunaṃ caryamāṇam

paśyedevaṃ tatkāmaṃ dvāreṇa devakṛtaṃ hi dvāram

4.6.7.[11]

tadvā etadvṛṣā sāma | yoṣāmṛcaṃ sadasyadhyeti tasmānmithunādindro jātastejaso vai

tattejo jātaṃ yadṛcaśca sāmnaścendra indra iti hyetamācakṣate ya eṣa tapati

4.6.7.[12]

athaitadvṛṣā somaḥ | yoṣā apo havirdhāne 'dhyeti tasmānmithunāccandramā jāto

'nnādvai tadannaṃ jātaṃ yadadbyaśca somācca candramāścandramā hyetasyānnaṃ ya

eṣa tapati tadyajamānaṃ caivaitajjanayatyannādyaṃ cāsmai janayatyṛcaśca sāmnaśca

yajamānaṃ janayatyadbhyaśca somāccāsmā annādyam

4.6.7.[13]

yajuṣā ha vai devāḥ | agre yajñaṃ tenire 'tharcātha sāmnā tadidamapyetarhi

yajuṣaivāgre yajñaṃ tanvate 'tharcātha sāmnā yajo ha vai nāmaitadyadyajuriti

4.6.7.[14]

yatra vai devāḥ | imā vidyāḥ kāmānduduhre taddha yajurvidyaiva

bhūyiṣṭhānkāmānduduhe sā nirdhītatamevāsa sā netare vidya pratyāsa

nāntarikṣaloka itarau lokau pratyāsa

4.6.7.[15]

te devā akāmayanta | kathaṃ nviyaṃ vidyetare vidye pratisyātkathamantarikṣaloka

itarau lokau pratisyāditi

4.6.7.[16]

te hocuḥ | upāṃśveva yajurbhiścarāma tata eṣā vidyetare vidye pratibhaviṣyati tato

'ntarikṣaloka itarau lokau pratibhaviṣyatīti

4.6.7.[17]

tairupāṃśvacaran | āpyāyayannevaināni tattata eṣā vidyetare vidye pratyāsīttato

'ntarikṣaloka itarau lokau pratyāsīttasmādyajūṃṣi niruktāni santyaniruktāni

tasmādayamantarikṣaloko niruktaḥ sannaniruktaḥ

4.6.7.[18]

sa ya upāṃśu yajurbhiścarati | āpyāyayatyevaināni sa

tānyenamāpīnānyāpyāyayantyatha ya uccaiścarati rūkṣayatyevaināni sa tānyenaṃ

rūkṣāṇi rukṣayanti

4.6.7.[19]

vāgevarcaśca sāmāni ca | mana eva yajūṃṣi sa ya ṛcā ca sāmnā ca caranti vākte

bhavantyatha ye yajuṣā caranti manaste bhavanti

tasmānnānabhipreṣitamadhvaryuṇā kiṃ cana kriyate yadaivādhvaryurāhānubrūhi

yajetyathaiva te kurvanti ya ṛcā kurvanti yadaivādhvaryurāha somaḥ pavata

upāvartadhvamityathaiva te kurvanti ye sāmnā kurvanti no hyanabhigatam mananā

vāgvadati

4.6.7.[20]

tadvā etanmano 'dhvaryuḥ | pura ivaiva carati tasmātpuraścaraṇaṃ nāma pura iva ha

vai śriyā yaśasā bhavati ya evametadveda

4.6.7.[21]

tadvā etadeva puraścaraṇam | ya eṣa tapati sa etasyaivāvṛtā caredgrahaṃ

gṛhītvaitasyaivāvṛtamanvāvarteta pratigīryaitasyaivāvṛtamanvāvarteta grahaṃ

hutvaitasyaivāvṛtamanvāvarteta sa haiṣa bhartā sa yo haivaṃ vidvānetasyāvṛtā śaknoti

carituṃ śaknoti haiva bhāryānbhartum

4.6.8.[1]

yā vai dīkṣā sā niṣat | tatsattraṃ tasmādenānāsata ityāhuratha yattato yajñaṃ tanvate

tadyanti tannayati yo netā bhavati sa tasmādenānyantītyāhuḥ

4.6.8.[2]

yā ha dīkṣā sā niṣat | tatsattraṃ tadayanaṃ tatsattrāyaṇamatha yattato yajñasyodṛcaṃ

gatvottiṣṭhanti tadutthānaṃ tasmādenānudasthurityāhuriti nu purastādvadanam

4.6.8.[3]

atha dīkṣiṣyamāṇāḥ samavasyanti | te yadyagniṃ ceṣyamāṇā

bhavantyaraṇiṣvevāgnīntsamārohyopasamāyanti yatra prājāpatyena paśunā

yakṣyamāṇā bhavanti mathitvopasamādhāyoddhṛtyāhavanīyaṃ yajanta etena

prājāpatyena paśunā

4.6.8.[4]

tasya śiro nidadhati | teṣāṃ yadi tadahardīkṣā na samaityaraṇiṣvevāgnīntsamārohya

yathāyathaṃ viparetya juhvati

4.6.8.[5]

atha yadahareṣāṃ dīkṣā samaiti | araṇiṣvevāgnīntsamārohyopasamāyanti yatra

dīkṣiṣyamāṇā bhavanti gṛhapatireva prathamo manthate madhyam prati śālāyā

athetareṣāmardhā dakṣiṇata upaviśantyardhā uttarato

mathitvopasamādhāyaikaikamevolmukamādāyopasamāyanti gṛhapatergārhapatyaṃ

gṛhapatereva gārhapatyāduddhṛtyāhavanīyaṃ dīkṣante teṣāṃ samāna āhavanīyo

bhavati nānā gārhapatyā dīkṣopasatsu

4.6.8.[6]

atha yadahareṣāṃ krayo bhavati | tadahargārhapatyāṃ citimupadadhātyathetarebhya

upavasathe dhiṣṇyānvaisarjinānāṃ kāle prācyaḥ patnya upasamāyanti

prajahatyetānaparānagnīnhuta eva vaisarjine

4.6.8.[7]

rājānam praṇayati | udyata evaiṣa āgnīdhrīyo 'gnirbhavatyathaita

ekaikamevolmukamādāya yathādhiṣṇyaṃ viparāyanti taireva teṣāmulmukaiḥ

praghnantīti sa smāha yājñavalkyo ye tathā kurvantītyetannvekamayanam

4.6.8.[8]

athedaṃ dvitīyam | araṇiṣvevāgnīntsamārohyopasamāyanti yatra prājāpatyena paśunā

yakṣyamāṇā bhavanti mathitvopasamādhāyoddhṛtyāhavanīyaṃ yajanta etena

prājāpatyena paśunā

4.6.8.[9]

tasya śiro nidadhati | teṣāṃ yadi tadahardīkṣā na samaityaraṇiṣvevāgnīntsamārohya

yathāyathaṃ viparetya juhvati

4.6.8.[10]

atha yadahareṣāṃ dīkṣā samaiti | araṇiṣvevāgnīntsamārohyopasamāyanti yatra

dīkṣiṣyamāṇā bhavanti gṛhapatireva prathamo manthate 'thetare paryupaviśya

manthante te jātaṃ jātamevānupraharanti gṛhapatergārhapatye gṛhapatereva

gārhapatyāduddhṛtyāhavanīyaṃ dīkṣante teṣāṃ samāna āhavanīyo bhavati samāno

gārhapatyo dīkṣopasatsu

4.6.8.[11]

atha yadahareṣāṃ krayo bhavati | tadahargārhapatyāṃ citimupadadhātyathetarebhya

upavasathe dhiṣṇyānvaisarjinānāṃ kāle prācyaḥ patnya upasamāyanti

prajahatyetamaparamagniṃ huta eva vaisarjine

4.6.8.[12]

rājānam praṇayati | udyata evaiṣa āgnīdhrīyo 'gnirbhavatyathaita

ekaikamevolmukamādāya yathādhiṣṇyaṃ viparāyanti samadamu haiva te kurvanti

samaddhainānvindatyartukā ha bhavantyapi ha tamardhaṃ samadvindati

yasminnardhe yajante ye tathā k

4.6.8.[13]

athedaṃ tṛtīyam | gṛhapaterevāraṇyoḥ saṃvadante ya ito urvantyetaddvitīyamayanam

4.6.8.[14]

athedaṃ tṛtīyam | gṛhapaterevāraṇyoḥ saṃvadante ya ito 'gnirjaniṣyate sa naḥ saha

yadanena yajñena jeṣyāmo 'nena paśubandhena tannaḥ saha saha naḥ sādhukṛtyā ya

eva pāpaṃ karavattasyaiva tadityevamuktvā gṛhapatireva prathamaḥ samārohayate

'thetarebhyaḥ samārohayati svayaṃ vaiva samārohayante ta āyanti yatra prājāpatyena

paśunā yakṣyamāṇā bhavanti mathitvopasamādhāyoddhṛtyāhavanīyaṃ yajanta etena

prājāpatyena paśunā

4.6.8.[15]

tasya śiro nidadhati | teṣāṃ yadi tadahardīkṣā na samaityaraṇiṣvevāgnīntsamārohya

yathāyathaṃ viparetya juhvati

4.6.8.[16]

atha yadahareṣāṃ dīkṣā samaiti | gṛhapaterevāraṇyoḥ saṃvadante ya ito

'gnirjaniṣyate sa naḥ saha yadanena yajñena jesyāmo 'nena sattreṇa tannaḥ saha saha

naḥ sādhukṛtyā ya eva papaṃ karavattasyaiva tadityevamuktvā gṛhapatireva

prathamaḥ samārohayate 'thetarebhyaḥ samārohayati svayaṃ vaiva samārohayante ta

āyanti yatra dīkṣiṣyamāṇā bhavanti mathitvopasamādhāyoddhṛtyāhavanīyaṃ

dīkṣante teṣāṃ samāna āhavanīyo bhavati samāno gārhapatyo dīkṣopasatsu

4.6.8.[17]

atha yadahareṣāṃ krayo bhavati | tadahargārhapatyāṃ citimupadadhātyathetarebhya

upavasathe dhiṣṇyānvaisarjinānāṃ kāle prācyaḥ patnya upasamāyanti

prajahatyetamaparamagniṃ huta eva vaisarjine

4.6.8.[18]

rājānam praṇayati | udyata evaiṣa āgnīdhrīyo 'gnirbhavatyathaita

ekaikamevolmukamādāya yathādhiṣṇyaṃ viparāyanti tattatkṛtaṃ nākṛtaṃ

yannānādhiṣṇyā bhavanti varīyānākāśo 'satparicaraṇāyetyatha yannānāpuroḍāśā

bhūyo haviruciṣṭamasatsamāptyā iti

4.6.8.[19]

atha yena sattreṇa devāḥ | kṣipra eva pāpmānamapāghnatemāṃ

jitimajayanyaiṣāmiyaṃ jitistadata udyata ekagṛhapatikā vai devā ekapuroḍāśā

ekadhiṣṇyāḥ kṣipra eva pāpmānamapāghnata kṣipre prājāyanta tatho evaita

ekagṛhapatikā ekapuroḍāśā ekadhiṣṇyāḥ kṣipra eva pāpmānamapaghnate kṣipre

prajāyante

4.6.8.[20]

athādaḥ pūrvasminnudīcīnavaṃśā śālā bhavati | tanmānuṣaṃ samāna āhavanīyo

bhavati nānā gārhapatyāstadvikṛṣṭaṃ gṛhapatereva gārhapatye jāghanyā patnīḥ

saṃyājayantyājyenetare pratiyajanta āsate tadvikṛṣṭam

4.6.8.[21]

athātra prācīnavaṃśā śālā bhavati | taddevatrā samāna āhavanīyo bhavati samāno

gārhapatyaḥ samāna āgnīdhrīyastadetatsattraṃ samṛddhaṃ yathaikāhaḥ samṛddha

evaṃ tasya na hvalāsti tasyaiṣaiva samānyāvṛdyadanyaddhiṣṇyebhyaḥ

4.6.9.[1]

devā ha vai sattramāsata | śriyaṃ gacema yaśaḥ syāmānnādāḥ syāmeti tebhya

etadannādyamabhijitamapācikramiṣatpaśavo vā annam paśavo

haivaibhyastadapācikramiṣanyadvai na ime śrāntā na hiṃsyuḥ kathamiva svinnaḥ

sakṣyanta iti

4.6.9.[2]

ta ete gārhapatye dve āhutī ajuhavuḥ | gṛhā vai gārhapatyo gṛhā vai pratiṣṭhā

tadenāngṛheṣveva nyayacaṃstathaibhya etadannādyamabhijitaṃ nāpākrāmat

4.6.9.[3]

tatho eveme sattramāsate | ye sattramāsate śriyaṃ gacema yaśaḥ syāmānnādāḥ syāmeti

tebhya etadannādyamabhijitamapacikramiṣati paśavo vā annam paśavo

haivaibhyastadapacikramiṣanti yadvai na ime śrāntā na hiṃsyuḥ kathamiva svinnaḥ

sakṣyanta iti

4.6.9.[4]

ta ete gārhapatye dve āhutī juhvati gṛhā vai gārhapatyo gṛhā vai pratiṣṭhā

tadenāngṛheṣveva niyacanti tathaibhya etadannādyamabhijitaṃ nāpakrāmati

4.6.9.[5]

tatho evaitasmāt | etadannādyamupāhṛtamapacikramiṣati yadvai māyaṃ na

hiṃsyātkathamiva svinmā sakṣyata iti

4.6.9.[6]

tasya parastādevāgre 'lpaśa iva prāśnāti | tadenadupanimadati tadveda na vai

tathābhūdyathāmaṃsi na vai māhiṃsīditi tadenamupāvaśrayate sa ha priya

evānnasyānnādo bhavati ya evaṃ vidvānetasya vrataṃ śaknoti caritum

4.6.9.[7]

tadvā etat | daśame 'hantsattrotthānaṃ kriyate teṣāmekaika eva vācaṃyama āste

vācamāpyāyayaṃstayāpīnayāyātayāmnyottaramahastanvate 'thetare visṛjyante

samiddhārā vā svādhyāyaṃ vā tatrāpyaśnanti

4.6.9.[8]

te 'parāhṇa upasametya | apa upaspṛśya patnīśālaṃ samprapadyante teṣu

samanvārabdheṣvete āhutī juhotīha ratiriha ramadhvamiha dhṛtiriha svadhṛtiḥ

svāheti paśūnevaitadāha paśūnevaitadātmanniyacante

4.6.9.[9]

atha dvitīyāṃ juhīti | upasṛjandharuṇam mātra ityagnimevaitatpṛthivyā upasṛjannāha

dharuṇo mātaraṃ dhayannityagnimevaitatpṛthivīṃ dhayantamāha rāyaspoṣamasmāsu

dīdharatsvāheti paśavo vai rāyaspoṣaḥ paśūnevaitadātmanniyacante

4.6.9.[10]

te prāñca upaniṣkrāmanti | te paścātpāñco havirdhāne samprapadhyante purastādvai

pratyañcastaṃsyamānā athaivaṃ satrotthāne

4.6.9.[11]

ta uttarasya havirdhānasya | jaghanyāyāṃ kūbaryāṃ sāmābhigāyanti sattrasya ṛddhiriti

rāddhimevaitadabhyuttiṣṭhantyuttaravedervottarāyāṃ śroṇāvitaraṃ tu kṛtataram

4.6.9.[12]

yaduttarasya havirdhānasya | jaghanyāyāṃ kūbaryāmaganma jyotiramṛtā abhūmeti

jyotirvā ete bhavantyamṛtā bhavanti ye sattramāsate divam pṛthivyā adhyāruhāmeti

divaṃ vā ete pṛthivyā adhyārohanti ye sattramāsate 'vidāma devāniti vindanti hi

devāntsvarjyotiriti trirnidhanamupāvayanti svarhyete jyotirhyete bhavanti

tadyadevaitasya sāmno rūpaṃ tadevaite bhavanti ye sattramāsate

4.6.9.[13]

te dakṣiṇasya havirdhānasya | adho 'dho 'kṣam sarpanti sa yathāhistvaco

nirmucyetaivaṃ sarvasmātpāpmano nirmucyante 'ticandasā sarpantyeṣā vai sarvāṇi

candāṃsi yadaticandāstathainānpāpmā nānvatyeti tasmādaticandasā sarpanti

4.6.9.[14]

te sarpanti | yuvaṃ tamindrāparvatā puroyudhā yo naḥ pṛtanyādapa taṃ tamiddhataṃ

vajreṇa taṃ-tamiddhatam | dūre cattāya cantsadgahane yadinakṣat | asmākaṃ

śatrūnpari śūra viśvato darmā darṣīṣṭa viśvata iti

4.6.9.[15]

te prāñca upaniṣkrāmanti | te purastātpratyañcaḥ sadaḥ samprapadyante paścādvai

prāñcastaṃsyamānā athaivaṃ satrotthāne

4.6.9.[16]

te yathādhiṣṇyamevopaviśanti | devebhyo ha vai vāco raso 'bhijito 'pacikramiṣāṃ

cakāra sa imāmeva parāṅatyasisṛpsadiyaṃ vai vāktasyā eṣa raso yadoṣadhayo

yadvanaspatayastametena sāmnāpnuvantsa enānāpto 'bhyāvartata tasmādasyāmūrdhvā

oṣadhayo jāyanta ūrdhvā vanaspatayastatho evaitebhya etadvāco raso 'bhijito

'pacikramiṣati sa imāmeva parāṅatisisṛpsatīyaṃ vai vāktasyā eṣa raso yadoṣadhayo

yadvanaspatayastametena sāmnāpnuvanti sa enānāpto 'bhyāvartate

tasmādasyāmūrdhvā oṣadhayo jāyanta ūrdhvā vanaspatayaḥ

4.6.9.[17]

sarparājñyā ṛkṣu stuvate | iyaṃ vai pṛthivī sarparājñī

tadanayaivaitatsarvamāpnuvanti svayamprastutamanupagītaṃ yathā nānya

upaśṛṇuyādati ha recayedyadanyaḥ prastuyādatirecayedyadanya

upagāyedatirecayedyadanya upaśṛṇuyāttasmātsvayamprastutamanupagītam

4.6.9.[18]

caturhotṝnhotā vyācaṣṭe | etadevaitatstutamanuśaṃsati yadi hotā na

vidyādgṛhapatirvyācakṣīta hotustveva vyākhyānam

4.6.9.[19]

athādhvaryoḥ pratigaraḥ | arātsurime yajamānā bhadramebhyo 'bhūditi

kalyāṇamevaitanmānuṣyai vāco vadati

4.6.9.[20]

atha vākovākye brahmodyaṃ vadanti | sarvaṃ vai teṣāmāptam bhavati sarvaṃ jitaṃ ye

sattramāsate 'cāriṣuryajurbhistattānyāpaṃstadavārutsatāśaṃsiṣurṛcastattā

āpastadavārutsatāstoṣata

sāmabhistattānyāpaṃstadavārutsatāthaiṣāmetadevānāptamanavaruddhaṃ bhavati

yadvākovākyam brāhmaṇaṃ tadevaitenāpnuvanti tadavarundhate

4.6.9.[21]

audumbarīmupasaṃsṛpya vācaṃ yacanti | viduhanti vā ete yajñaṃ nirdhayanti ye vācā

yajñaṃ tanvate vāgghi yajñastāmeṣām puraikaika eva vācaṃyama āste

vācamāpyāyayaṃstayāpīnayāyātayāmnyottaramahastanvate 'thātra sarvaiva vāgāptā

bhavatyapavṛktā tāṃ sarva eva vācaṃyamā vācamāpyāyayanti

tayāpīnayāyātayāmnyātirātraṃ tanvate

4.6.9.[22]

audumbarīmanvārabhyāsate | annaṃ vā ūrgudumbara ūrjaivaitadvācamāpyāyayanti

4.6.9.[23]

te 'stamite prāñca upaniṣkrāmanti | te jaghanenāhavanīyamāsate 'greṇa havirdhāne

tānvācaṃyamāneva vācaṃyamaḥ pratirasthātā vasatīvarībhirabhipariharati te yatkāmā

āsīraṃstena vācaṃ visṛjerankāmairha sma vai purarṣayaḥ sattramāsate 'sau naḥ kāmaḥ

sa naḥ samṛdhyatāmiti yadyu anekakāmāḥ syurlokakāmā vā prajākāmā vā paśukāmā

vā

4.6.9.[24]

anenaiva vācaṃ visṛjeran | bhūrbhuvaḥ svariti tatsatyenaivaitadvācaṃ samardhayanti

tayā samṛddhayāśiṣa āśāsate suprajāḥ prajābhiḥ syāmeti tatprajāmāśāsate suvīrā

vīrairiti tadvīrānāśāsate supoṣāḥ poṣairiti tatpuṣṭimāśāsate

4.6.9.[25]

atha gṛhapatiḥ subrahmaṇyāmāhvayati | yaṃ vā gṛhapatirbrūyātpṛthagu haivaike

subrahmaṇyāmāhvayanti gṛhapatistveva subrahmaṇyāmāhvayedyam vā

gṛhapatirbrūyāttasmintsamupahavamiṣ ṭvā samidho 'bhyādadhati