Bhartṛhari: Vākyapadīya

1st kāṇḍa

anādinidhanam brahma śabdatattvaṃ yad akṣaram
vivartate 'rthabhāvena prakriyā jagato yataḥ // BVaky_1.1

ekam eva yad āmnātaṃ bhinnaśaktivyapāśrayāt
apṛthaktve 'pi śaktibhyaḥ pṛthaktveneva vartate // BVaky_1.2

adhyāhitakalāṃ yasya kālaśaktim upāśritāḥ
janmādayo vikārāḥ ṣaḍ bhāvabhedasya yonayaḥ // BVaky_1.3

ekasya sarvabījasya yasya ceyam anekadhā
bhoktṛbhoktavyarūpeṇa bhogarūpeṇa ca sthitiḥ // BVaky_1.4

prāptyupāyo 'nukāraś ca tasya vedo maharṣibhiḥ
eko 'py anekavartmeva samāmnātaḥ pṛthak pṛthak // BVaky_1.5

bhedānāṃ bahumārgatvaṃ karmaṇy ekatra cāṇgatā
śabdānāṃ yataśaktitvaṃ tasya śākhāsu dṛṣyate // BVaky_1.6

smṛtayo bahurūpās ca dṛṣṭādṛṣṭaprayojanāḥ
tam evāśritya liṅgebhyo vedavidbhiḥ prakalpitāḥ // BVaky_1.7

tasyārthavādarūpāṇi niśritāḥ svavikalpajāḥ
ekatvināṃ dvaitināṃ ca pravādā bahudhāgatā // BVaky_1.8

satyā visuddhis tatroktā vidyaivekapadāgamā
yuktā praṇavarūpeṇa sarvavādāvirodhinā // BVaky_1.9

vidhātus tasya lokānām aṅgopāṅganibandhanāḥ
vidyābhedāḥ pratāyante jnānasaṃskārahetavaḥ // BVaky_1.10

āsannaṃ brahmaṇas tasya tapasām uttamaṃ tapaḥ
prathamaṃ chandasām aṅgam āhur vyākaraṇaṃ budhāḥ // BVaky_1.11

prāptarūpavibhāgāyā yo vācaḥ paramo rasaḥ
yat tat puṇyatamaṃ jyotis tasya mārgo 'yam ānjasasḥ // BVaky_1.12

arthapravṛttitattvānāṃ śabdā eva nibandhanam
tattvāvabodjaḥ śabdānaṃ nāsti vyākaraṇād ṛte // BVaky_1.13

tad dvāram apavargasya vāṅmalānāṃ cikitsitam
pavitraṃ sarvavidyānām adhividyaṃ prakāsate // BVaky_1.14

yathārthajātayaḥ sarvāḥ sabākṛtinibandhanāḥ
tathaiva loke vidyānām esā vidyā parāyanam // BVaky_1.15

idam ādyaṃ padasthānaṃ siddhisopānaparvaṇām
iyaṃ sā mokṣamāṇānām ajihmā rājapaddhatiḥ // BVaky_1.16

atrātītaviparyāsaḥ kevalām anupasyati
chandasyas chandasāṃ yonim ātmā chandomayīṃ tanum // BVaky_1.17

pratyasthamitabhedāyā yad vāco rūpam uttamam
yad asminn eva tamasi jyotiḥ suddhaṃ vivartate // BVaky_1.18

vaikṛtaṃ samati krāntā mūrtivyāpāradarśanam
vyatītyālokatamasī prakāśaṃ yam upāsate // BVaky_1.19

yatra vāco nimettāni cihnānīvākṣarasmṛteḥ
śabdapūrveṇa yogena bhāsante pratibimbavat // BVaky_1.20

atharvaṇām aṅgirasāṃ sāṃnām ṛgyajuṣasya ca
yasminn uccāvacā varṇāḥ pṛthaksthitaparigrahāḥ // BVaky_1.21

yad ekaṃ prakriyābhedair bahudhā pravibhajyate
tad vyākaraṇaṃ āgamya paraṃ brahmādhigamyate // BVaky_1.22

nityāḥ śabdārthasaṃbandhās tatrāmnātā maharṣibhiḥ
sūtrāṇāṃ sānutantrāṇāṃ bhāṣyāṇāṃ ca praṇetṛbhiḥ // BVaky_1.23

apoddhārapadārthāḥ ye ye cārthāḥ sthitalakṣaṇāḥ
anvākhyeyāś ca ye śabdā ye cāpi pratipādakāḥ // BVaky_1.24

kāryakāraṇabhāvena yogyabhāvena ca sthitāḥ
dharme ye pratyaye cāṅgaṃ saṃbandhāḥ sādhvasādhuṣu // BVaky_1.25

te liṅgaiś ca svaśabdaiś ca śāstre 'sminn upavarṇitāḥ
smṛtyartham anugamyante ke cid eva yathāgamam // BVaky_1.26

śiṣṭebhya āgamāt siddhāḥ sādhavo dharmasādhanam
arthapratyāyanābhede viparītās tv asādhavaḥ // BVaky_1.27

nityatve kṛtakatve vā teṣām ādir na vidyate
prāṇinām iva sā caiṣā vyavasthānityatocyate // BVaky_1.28

nānarthikām imāṃ kaś cid vyavasthāṃ kartum arhati
tasmān nibadhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ // BVaky_1.29

na cāgamād ṛte dharmas tarkeṇa vyavatiṣṭhate
ṛṣīṇām api yaj jñānaṃ tad apy āgamapūrvakam // BVaky_1.30

dharmasya cāvyavacchinnāḥ panthāno ye vyavasthitāḥ
na tāṃl lokaprasiddhatvāt kaś cit tarkeṇa bādhate // BVaky_1.31

avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu
bhāvānām anumānena prasiddhir atidurlabhā // BVaky_1.32

nirjñātaśakter dravyasya tāṃ tān arthakriyāṃ prati
viśiṣṭadravyasaṃbandhe sā śaktiḥ pratibadhyate // BVaky_1.33

yatnenānumito 'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ
abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate // BVaky_1.34

pareṣām asamākhyeyam abhyāsād eva jāyate
maṇirūpyādivijñānaṃ tadvidāṃ nānumānikam // BVaky_1.35

pratyakṣam anumānaṃ ca vyatikramya vyavasthitāḥ
pitṛrakṣaḥpiśācānāṃ karmajā eva siddhayaḥ // BVaky_1.36

āvirbhūtaprakāśānām anupaplutacetasām
atītānāgatajñānaṃ pratyakṣān na viśiṣyate // BVaky_1.37

atīndriyān asaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā
ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ nānumānena bādhate // BVaky_1.38

yo yasya svam iva jñānaṃ darśanaṃ nātiśaṅkate
sthitaṃ pratyakṣapakṣe taṃ katham anyo nivartayet // BVaky_1.39

idaṃ puṇyam idaṃ pāpam ity etasmin padadvaye
ācaṇḍālamanuṣyāṇām alpaṃ śāstraprayojanam // BVaky_1.40

caitanyam iva yaś cāyam avicchedena vartate
āgamas tam upāsīno hetuvādair na bādhyate // BVaky_1.41

hastasparśād ivāndhena viṣame pathi dhāvatā
anumānapradhānena vinipāto na durlabhaḥ // BVaky_1.42

tasmād akṛtakaṃ śāstraṃ smṛtiṃ ca sanibandhanām
āśrityārabhyate śiṣṭaiḥ sādhutvaviṣayā smṛtiḥ // BVaky_1.43

dvāv upādānaśabdeṣu śabdau śabdavido viduḥ
eko nimittaṃ śabdānām aparo 'rthe prayujyate // BVaky_1.44

avibhakto vibhaktebhyo jāyate 'rthasya vācakaḥ
śabdas tatrārtharūpātmā saṃbandham upagacchati // BVaky_1.45

ātmabhedaṃ tayoḥ ke cid astīty āhuḥ purāṇagāḥ
buddhibhedād abhinnasya bhedam eke pracakṣate // BVaky_1.46

araṇisthaṃ yathā jyotiḥ prakāśāntarakāraṇam
tadvac chabdo 'pi buddhisthaḥ śrutīnāṃ kāraṇaṃ pṛthak // BVaky_1.47

vitarkitaḥ purā buddhyā kva cid arthe niveśitaḥ
karaṇebhyo vivṛttena dhvaninā so 'nugṛhyate // BVaky_1.48

nādasya kramajātatvān na pūrvo na paraś ca saḥ
akramaḥ kramarūpeṇa bhedavān iva jāyate // BVaky_1.49

pratibimbaṃ yathānyatra sthitaṃ toyakriyāvaśāt
tatpravṛttim ivānveti sa dharmaḥ sphoṭanādayoḥ // BVaky_1.50

ātmarūpaṃ yathā jñāne jñeyarūpaṃ ca dṛśyate
artharūpaṃ tathā śabde svarūpaṃ ca prakāśate // BVaky_1.51

āṇḍabhāvam ivāpanno yaḥ kratuḥ śabdasaṃjñakaḥ
vṛttis tasya kriyārūpā bhāgaśo bhajate kramam // BVaky_1.52

yathaikabuddhiviṣayā mūrtir ākriyate paṭe
mūrtyantarasya tritayam evaṃ śabde 'pi dṛśyate // BVaky_1.53

yathā prayoktuḥ prāg buddhiḥ śabdeṣv eva pravartate
vyavasāyo grahītṝṇām evaṃ teṣv eva jāyate // BVaky_1.54

arthopasarjanībhūtān abhidheyeṣu keṣu cit
caritārthān parārthatvān na lokaḥ pratipadyate // BVaky_1.55

grāhyatvaṃ grāhakatvaṃ ca dve śaktī tejaso yathā
tathaiva sarvaśabdānām ete pṛthag avasthite // BVaky_1.56

viṣayatvam anāpannaiḥ śabdair nārthaḥ prakāśyate
na sattayaiva te 'rthānām agṛhītāḥ prakāśakāḥ // BVaky_1.57

ato 'nirjñātarūpatvāt kim āhety abhidhīyate
nendriyāṇāṃ prakāśye 'rthe svarūpaṃ gṛhyate tathā // BVaky_1.58

bhedenāvagṛhītau dvau śabdadharmāv apoddhṛtau
bhedakāreṣu hetutvam avirodhena gacchataḥ // BVaky_1.59

vṛddhyādayo yathā śabdāḥ svarūpopanibandhanāḥ
ādaicpratyāyitaiḥ śabdaiḥ saṃbandhaṃ yānti saṃjñibhiḥ // BVaky_1.60

agniśabdas tathaivāyam agniśabdanibandhanaḥ
agniśrutyaiti saṃbandham agniśabdābhidheyayā // BVaky_1.61

yo ya uccāryate śabdo niyataṃ na sa kāryabhāk
anyapratyāyane śaktir na tasya pratibadhyate // BVaky_1.62

uccaran paratantratvād guṇaḥ kāryair na yujyate
tasmāt tadarthaiḥ kāryāṇāṃ saṃbandhaḥ parikalpyate // BVaky_1.63

sāmānyam āśritaṃ yad yad upamānopameyayoḥ
tasya tasyopamāneṣu dharmo 'nyo vyatiricyate // BVaky_1.64

guṇaḥ prakarṣahetur yaḥ svātantryeṇopadiśyate
tasyāśritād guṇād eva prakṛṣṭatvaṃ pratīyate // BVaky_1.65

tasyābhidheyabhāvena yaḥ śabdaḥ samavasthitaḥ
tasāpy uccāraṇe rūpam anyat tasmād vivicyate // BVaky_1.66

prāk samjñinābhisaṃbandhāt saṃjñā rūpapadārthikā
ṣaṣṭyāś ca prathamāyāś ca nimittatvāya kalpate // BVaky_1.67

tatrārthavattvāt prathamā saṃjñāśabdād vidhīyate
asyete vyatirekaś ca tadarthād eva jāyate // BVaky_1.68

svaṃ rūpam iti kaiś cit tu vyaktiḥ saṃjñopadiśyate
jāteḥ kāryāṇi saṃsṛṣṭā jātis tu pratipadyate // BVaky_1.69

saṃjñinīṃ vyaktim icchanti sūtre grāhyām athāpare
jātipratyāyitā vyaktiḥ pradeśeṣūpatiṣṭhate // BVaky_1.70

kāryatve nityatāyāṃ vā ke cid ekatvavādinaḥ
kāryatve nityatāyāṃ vā ke cin nānātvavādinaḥ // BVaky_1.71

padabhede 'pi varṇānām ekatvaṃ na nivartate
vākyeṣu padam ekaṃ ca bhinneṣv apy upalabhyate // BVaky_1.72

na varṇavyatirekeṇa padam anyac ca vidyate
vākyaṃ varṇapadābhyāṃ ca pravibhāgo na kaś cana // BVaky_1.73

pade na varṇā vidyante varṇeṣv avayavā na ca
vākyāt padānām atyantaṃ pravibhāgo na kaś cana // BVaky_1.74

bhinnadarśanam āśritya vyavahāro 'nugamyate
tatra yan mukhyam ekeṣāṃ tatrānyeṣāṃ viparyayaḥ // BVaky_1.75

sphotasyābhinnakālasya dhvanikālānupātinaḥ
grahaṇopādhibhedena vṛttibhedaṃ pracakṣate // BVaky_1.76

svabhāvabhedān nityatve hrasvadīrghaplutādiṣu
prākṛtasya dhvaneḥ kālaḥ śabdasyety upacaryate // BVaky_1.77

śabdasya grahaṇe hetuḥ prākṛto dhvanir iṣyate
sthitibhedanimittatvaṃ vaikṛtaḥ pratipadyate // BVaky_1.78

śabdasyordhvam abhivyakter vṛttibhedaṃ tu vaikṛtaḥ
dhvanayaḥ samupohante sphoṭātmā tair na bhidyate // BVaky_1.79

indriyasyaivasaṃskāraḥ śabdasyaivobhavasya vā
kriyate dhvanibhir vādās trayo 'bhivyaktivādinām // BVaky_1.80

indriyasyaiva saṃskāraḥ samādhānāñjanādibhiḥ
viṣayasya tu saṃskāraḥ tadgandhapratipattaye // BVaky_1.81

cakṣuṣaḥ prāpyakāritve tejasā tu dvayor api
viṣayendriyayor iṣṭā saṃskāraḥ sa kramo dhvaneḥ // BVaky_1.82

sphoṭarūpāvibhāgena dhvaner grahaṇam iṣyate
kaiś cit dhvanir asaṃvedyaḥ svatantro 'nyaiḥ prakalpitaḥ // BVaky_1.83

yathānuvākaḥ śloko vā soḍhatvam upagacchate
āvṛttyā na tu sa granthaḥ pratyāvṛtti nirūpyate // BVaky_1.84

pratyayair anupākhyeyair grahaṇānuguṇais tathā
dhvaniprakāśite śabde svarūpam avadhāryate // BVaky_1.85

nādair āhitabījāyām antyena dhvaninā saha
āvṛttaparipākāyāṃ buddhau śabdo 'vadhāryate // BVaky_1.86

asataś cāntarāle yāñ chabdān astīti manyate
pratipattur aśaktiḥ sā grahaṇopāya eva saḥ // BVaky_1.87

bhedānukāro jñānasya vācaś copaplavo dhruvaḥ
kramopasṛṣṭarūpā vāg jñānaṃ jñeyavyapāśrayam // BVaky_1.88

*jñeyena na vinā jñānaṃ vyavahāre 'vatiṣṭhate
nālabdhakramayā vācā kaś cid artho 'bhidhīyate // BVaky_1.89_

yathādyasaṃkhyāgrahaṇam upāyaḥ pratipattaye
saṃkhyāntarāṇāṃ bhede 'pi tathā śabdāntaraśrutiḥ // BVaky_1.90

pratyekaṃ vyañjakā bhinna varṇavākyapadeṣu ye
teṣām atyantabhede 'pi saṃkīrṇā iva śaktayaḥ // BVaky_1.91

yathaiva darśanaiḥ pūrvair dūrāt saṃtamase 'pi vā
anyathākṛtya viṣayam anyathaivādhyavasyati // BVaky_1.92

vyajyamāne tathā vākye vākyābhivyaktihetubhiḥ
bhāgāvagraharūpeṇa pūrvaṃ buddhiḥ pravartate // BVaky_1.93

yathānupūrvīniyamo vikāre kṣīrabījayoḥ
tathaiva pratipattṝṇāṃ niyato buddhiṣu kramaḥ // BVaky_1.94

bhāgavatsv api teṣv eva rūpabhedo dhvaneḥ kramāt
nirbhāgeṣv abhyupāyo vā bhāgabhedaprakalpanam // BVaky_1.95

anekavyaktyabhivyaṅgyā jātiḥ sphoṭa iti smṛtā
kaiś cit vyaktaya evāsya dhvanitvena prakalpitāḥ // BVaky_1.96

avikārasya śabdasya nimittair vikṛto dhvaniḥ
upalabdhau nimittatvam upayāti prakāśavat // BVaky_1.97

na cānityeṣv abhivyaktir niyamena vyavasthitā
āśrayair api nityānāṃ jātīnāṃ vyaktir iṣyate // BVaky_1.98

deśādibhiś ca saṃbandho dṛṣṭaḥ kāyavatām api
deśabhedavikalpe 'pi na bhedo dhvaniśabdayoḥ // BVaky_1.99

grahaṇagrāhyayoḥ siddhā yogyatā niyatā yathā
vyaṅgyavyañjakabhāve 'pi tathaiva sphoṭanādayoḥ // BVaky_1.100

sadṛśagrahaṇānāṃ ca gandhādīnāṃ prakāśakam
nimittaṃ niyataṃ loke pratidravyam avasthitam // BVaky_1.101

prakāśakānāṃ bhedāṃś ca prakāśyo 'rtho 'nuvartate
tailodakādibhede tat pratyakṣaṃ pratibimbake // BVaky_1.102

viruddhaparimāṇeṣu vajrādarśatalādiṣu
parvatādisarūpāṇāṃ bhāvānāṃ nāsti saṃbhavaḥ // BVaky_1.103

tasmād abhinnakāleṣu varṇavākyapadādiṣu
vṛttikālaḥ svakālaś ca nādabhedād vibhajyate // BVaky_1.104

yaḥ saṃyogavibhāgābhyāṃ karaṇair upajanyate
sa sphoṭaḥ śabdajāḥ śabdā dhvanayo 'nyair udāhṛtāḥ // BVaky_1.105

alpe mahati vā śabde sphoṭakālo na bhidyate
paras tu śabdasaṃtānaḥ pracayāpacayātmakaḥ // BVaky_1.106

dūrāt prabheva dīpasya dhvanimātraṃ tu lakṣyate
ghaṇṭādūnāṃ ca śabdeṣu vyakto bhedaḥ sa dṛśyate // BVaky_1.107

dravyābhighātāt pracitau bhinnau dīrghaplutāv api
kampe tūparate jātā nādā vṛtter viśeṣakāḥ // BVaky_1.108

anavasthitakampe 'pi karaṇe dhvanayo 'pare
sphoṭād evopajāyante jvālā jvālāntarād iva // BVaky_1.109

vāyor aṇūnāṃ jñānasya śabdatvāpattir iṣyate
kaiś cid darśanabhedo hi pravādeṣv anavasthitaḥ // BVaky_1.110

*labdhakriyāḥ prayatnena vaktur icccānuvartinā
sthāneṣv abhihato vāyuḥ śabdatvaṃ pratipadyate // BVaky_1.111_

*tasya kāraṇasāmarthyād vegapracayadharmaṇaḥ
saṃnipātād vibhajyante sāravatyo 'pi mūrtayaḥ // BVaky_1.112_

*aṇavaḥ sarvaśaktitvād bhedasaṃsargavṛttayaḥ
chāyātapatamaḥśabdabhāvena pariṇāminaḥ // BVaky_1.113_

*svaśaktau vyajyamānāyāṃ prayatnena samīritāḥ
abhrāṇīva pracīyante śabdākhyāḥ paramāṇavaḥ // BVaky_1.114_

*athāyam āntaro jñātā sūkṣmavāgātmani sthitaḥ
vyaktaye svasya rūpasya śabdatvena vivartate // BVaky_1.115_

*sa manobhāvam āpadya tejasā pākam āgataḥ
vāyum āviśati prāṇam athāsau samudīryate // BVaky_1.116_

*antaḥkaraṇatattvasya vāyur āśrayatāṃ gataḥ
taddharmeṇa samāviṣṭas tejasaiva vivartate // BVaky_1.117_

*vibhajan svātmano granthīñ chrutirūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ
prāṇo varṇān abhivyajya varṇeṣv evopalīyate // BVaky_1.118_

*ātmā buddhyā samarthyārthān mano yuṅkte vivakṣayā
manaḥ kāyāgnim āhanti sa prerayati mārutam // BVaky_1.119_

ajasravṛttir yaḥ śabdaḥ sūkṣmatvān nopalabhyate
vyajanād vāyur iva sa svanimittāt pratīyate // BVaky_1.120

tasya prāṇe ca yā śaktir yā ca buddhau vyavasthitā
vivartamānā sthāniṣu saiṣā bhedaṃ prapadyate // BVaky_1.121

śabdeṣv evāśritā śaktir viśvasyāsya nibandhanī
yannetraḥ pratibhātmāyaṃ bhedarūpaḥ pratāyate // BVaky_1.122

śabdādibhedaḥ śabdena vyākhyāto rūpyate yataḥ
tasmād arthavidhāḥ sarvāḥ śabdamātrāsu niśritāḥ // BVaky_1.123

(ṣaḍgādibhedaḥ a)

śabdasyapariṇāmo 'yam ity āmnāyavido viduḥ
chandobhya eva prathamam etad viśvaṃ pravartate // BVaky_1.124

vibhajya bahudhātmānaṃ sa cchandasyaḥ prajāpatiḥ
chandomayībhir mātrābhir bahudhaiva viveśa tam // BVaky_1.125

sādhvī vāg bhūyasī yeṣu puruṣeṣu vyavasthitā
adhikaṃ vartate teṣu puṇyaṃ rūpaṃ prajāpateḥ // BVaky_1.126

prājāpatyaṃ mahat tejas tatpātrair iva saṃvṛttam
śarīrabhede viduṣāṃ svāṃ yonim upadhāvati // BVaky_1.127

yad etan maṇḍalaṃ bhāsvad dhāma citrasya rādhasaḥ
tadbhāvam abhisaṃbhūya vidyāyāṃ pravilīyate // BVaky_1.128

itikartavyatā loke sarvā śabdavyapāśrayā
yāṃ pūrvāhitasaṃskāro bālo 'pi pratipadyate // BVaky_1.129

ādyaḥ kāraṇavinyāsaḥ prāṇasyordhvaṃ samīraṇam
sthānānām abhighātaś ca na vinā śabdabhāvanām // BVaky_1.130

na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte
anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate // BVaky_1.131

vāgrūpatā cet utkrāmed avabodhasya śāśvatī
na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī // BVaky_1.132

sā sarvavidyāśilpānāṃ kalānāṃ copabandhanī
tadvaśād abhiniṣpannaṃ sarvaṃ vastu vibhajyate // BVaky_1.133

saiṣā saṃsāriṇāṃ saṃjñā bahir antaś ca vartate
tanmātrām avyatikrāntaṃ caitanyaṃ sarvajātiṣu // BVaky_1.134

arthakriyāsu vāk sarvān samīhayati dehinaḥ
tadutkrāntau visaṃjño 'yaṃ dṛśyate kāṣṭakuḍyavat // BVaky_1.135

*bhedodgrāhavivartena labdhākāraparigrahā
āmnātā sarvavidyāsu vāg eva prakṛtiḥ parā // BVaky_1.136_

*ekatvam anatikrāntā vāṅnetrā vāṅnibandhanāḥ
pṛthak pratyavabhāsante vāgvibhāgā gavādayaḥ // BVaky_1.137_

*ṣaḍdvāraṃ ṣaḍadhiṣṭhānāṃ [ṣaṭpra]bodhāṃ ṣaḍavyayām
te mṛtyum ativartante ye vai vācam upāsate // BVaky_1.138_

pravibhāge yathā kartā tayā kārye pravartate
avibhāge tathā saiva kāryatvenāvatiṣṭhate // BVaky_1.139

*pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān
sarveśvaraḥ sarvamayaḥ svapne bhoktā pravartate // BVaky_1.140_

svamātrā paramātrā vā śrutyā prakramyate yathā
tathaiva rūḍhatām eti tayā hy artho vidhīyate // BVaky_1.141

atyantam atathābhūte nimitte śrutyapāśrayāt
dṛśyate 'lātacakrādau vastvākāranirūpaṇā // BVaky_1.142

api prayoktur ātmānaṃ śabdam antar avasthitam
prāhur mahāntam ṛṣabhaṃ yena sāyujyam iṣyate // BVaky_1.143

tasmād yaḥ śabdasaṃskāraḥ sā siddhiḥ paramātmanaḥ
tasya pravṛttitattvajñas tad brahmāmṛtam aśnute // BVaky_1.144

*prāṇavṛttim atikrānte vācas tattve vyavasthitaḥ
kramasaṃhārayogena saṃhṛtyātmānam ātmani // BVaky_1.145_

*vācaḥ saṃskāram ādhāya vācaṃ jñāne niveśya ca
vibhajya bandhanāny asyāḥ kṛtvā tāṃ chinnabandhanām // BVaky_1.146_

*jyotir āntaram āsādya cchinnagranthiparigrahaḥ
kāraṇajyotiṣaikatvaṃ chittvā granthīn pravartate // BVaky_1.147_

na jātv akartṛkam kaś cid āgamaṃ pratipadyate
bījaṃ sarvāgamāpāye trayy evāto vyavasthitā // BVaky_1.148

astaṃ yāteṣu vādeṣu kartṛṣv anyeṣv asatsv api
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ loko na vyativartate // BVaky_1.149

jñāne svābhāvike nārthaḥ śāstraiḥ kaś cana vidyate
dharmo jñānasya hetuś cet tasyāmnāyo nibandhanam // BVaky_1.150

vedaśāstrāvirodhī ca tarkaś cakśur apaśyatām
rūpamātrād dhi vākyārthaḥ kevalaṃ nātitiṣṭhati // BVaky_1.151

sato 'vivakṣā pārārthyaṃ vyaktir arthasya laiṅgikī
iti nyāyo bahuvidhas tarkeṇa pravibhajyate // BVaky_1.152

śabdānām eva sā śaktis tarko yaḥ puruṣāśrayaḥ
sa śabdānugato nyāyo 'nāgameṣv anibandhanaḥ // BVaky_1.153

*yad udumbaravarṇānāṃ ghaṭīnāṃ maṇḍalaṃ mahat
pītaṃ na gamayet svargaṃ kiṃ tat kratugataṃ nayet // BVaky_1.154_

rūpādayo yathā dṛṣṭāḥ paryarthaṃ yataśaktayaḥ
śabdās tathaiva dṛśyante viṣāpaharaṇādiṣu // BVaky_1.155

yathaiṣāṃ tatra sāmarthyaṃ dharme 'py evaṃ pratīyatām
sādhūnāṃ sādhubhis tasmād vācyam abhyudayārthinām // BVaky_1.156

sarvo 'dṛṣṭaphalān arthān āgamāt pratipadyate
viparītaṃ ca sarvatra śakyate vaktum āgame // BVaky_1.157

sādhutvajñānaviṣayā seyaṃ vyākaraṇasmṛtiḥ
avicchedena śiṣṭānām idaṃ smṛtinibandhanam // BVaky_1.158

vaikharyā madhyamāyāś ca paśyantyāś caitad adbhutam
anekatīrthabhedāyās trayyā cācaḥ paraṃ param // BVaky_1.159

*gaur iva prakṣaraty ekā rasam uttamaśālinī
divyādivyena rūpeṇa bhāratī gauḥ śucismitā // BVaky_1.160_

*etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ spandamānayoḥ
prāṇāpānāntare nityam ekā sarvasya tiṣṭhati // BVaky_1.161_

*anyā tv apreryamāṇaiva vinā prāṇena vartate
jāyate hi tataḥ prāṇo vācam āpyāyayan punaḥ // BVaky_1.162_

*prāṇenāpyāyitā saivaṃ vyavahāranibandhanī
sarvasyocchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit // BVaky_1.163_

*ghoṣiṇī jātanirghoṣā aghoṣā ca pravartate
tayor api ca ghoṣiṇyā nirghoṣaiva garīyasī // BVaky_1.164_

*sthāneṣu vivṛte vāyau kṛtavarṇaparigrahā
vaikharī vāk prayoktṝṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā // BVaky_1.165_

*kevalaṃ buddhyupādānakramarūpānupātinī
prāṇavṛttim atikramya madhyamā vāk pravartate // BVaky_1.166_

*avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā
svarūpajyotir evāntaḥ sūkṣmā vāg anapāyinī // BVaky_1.167_

*pīyūṣāpūryamāṇāpi nityam āgantubhir malaiḥ
antyā kaleva somasya nātyantam abhidhīyate // BVaky_1.168_

*yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyām adhikāro nivartate
puruṣe ṣoḍaśakale tām āhur amṛtāṃ kalām // BVaky_1.169_

*prāptoparāgarūpā sā viplavair anuṣaṅgibhiḥ
vaikharī sattvamātreva guṇair na vyavakīryate // BVaky_1.170_

tadvibhāgāvibhāgābhyāṃ kriyamāṇām avasthitam
svabhāvajñais tu bhāvānāṃ dṛśyante śabdaśaktayaḥ // BVaky_1.171

anādim avyavacchinnāṃ śrutim āhur akartṛkām
śiṣṭair nibadhyamānā tu na vyavacchidyate smṛtiḥ // BVaky_1.172

avibhāgād vivṛttānām abhikhyā svapnavac chrutau
bhāvatattvaṃ tu vijñāya liṅgebhyo vihitā smṛtiḥ // BVaky_1.173

kāyavāgbuddhiviṣayā ye malāḥ samavasthitāḥ
cikitsālakṣaṇādhyātmaśāstrais teṣāṃ viśuddhayaḥ // BVaky_1.174

śabdaḥ saṃskārahīno yo gaur iti prayuyukṣyate
tam apabhraṃśam icchanti viśiṣṭārthaniveśinam // BVaky_1.175

asvagoṇyādayaḥ śabdāḥ sādhavo viṣayāntare
nimittabhedāt sarvatra sādhutvaṃ ca vyavasthitam // BVaky_1.176

te sādhuṣv anumānena pratyayotpattihetavaḥ
tādātmyam upagamyeva śabdārthasya prakāśakāḥ // BVaky_1.177

na śiṣṭair anugamyante paryāyā iva sādhavaḥ
te yataḥ smṛtiśāstreṇa tasmāt sākṣād avācakāḥ // BVaky_1.178

aṃbvaṃbv iti yathā bālaḥ śikṣamāṇo 'pabhāṣate
avyaktaṃ tadvidāṃ tena vyaktau bhavati niścayaḥ // BVaky_1.179

evaṃ sādhau prayoktavye yo 'pabhraṃśaḥ prayujyate
tena sādhuvyavahitaḥ kaś cid artho 'bhidhīyate // BVaky_1.180

pāraṃparyād apabhraṃśā viguṇeṣv abhidhātṛṣu
prasiddhim āgatā yena teṣāṃ sādhur avācakaḥ // BVaky_1.181

daivī vāg vyatikīrṇeyam aśaktair abhidhātṛbhiḥ
anityadarśināṃ tv asmin vāde buddhiviparyayaḥ // BVaky_1.182

ubhayeṣām avicchedād anyaśabdavivakṣayā
yo 'nyaḥ prayujyate śabdo na so 'rthasyābhidhāyakaḥ // BVaky_1.183

ākhyātaṃ śabdasaṃghāto jātiḥ saṃghātavartinī
eko 'navayavaḥ śabdaḥ kramo buddhyanusaṃhṛtiḥ // BVaky_2.1

padam ādyaṃ pṛthak sarvaṃ padaṃ sāpekṣam ity api
vākyaṃ prati matir bhinnā bahudhā nyāyadarśinām // BVaky_2.2

nighātādivyavasthārthaṃ śāstre yat paribhāṣitam
sākāṅkṣāvayavaṃ tena na sarvaṃ tulyalakṣaṇaṃ // BVaky_2.3

sākāṅkṣāvayavaṃ bhede parānākāṅkṣaśabdakam
karmapradhānaṃ guṇavad ekārthaṃ vākyam ucyate // BVaky_2.4

saṃbodhanapadaṃ yac ca tat kriyāyā viśeṣakam
tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam // BVaky_2.5

yathānekam api ktvāntaṃ tiṅantasya viśeṣakam
tathā tiṅantaṃ tatrāhus tiṅantasya viśeṣakam // BVaky_2.6

yathaika eva sarvārthaprakāśaḥ pravibhajyate
dṛśyabhedānukāreṇa vākyārthāvagamas tathā // BVaky_2.7

citrasyaikasya rūpasya yathā bhedanidarśanaiḥ
nīlādibhiḥ samākhyānaṃ kriyate bhinnalakṣaṇaiḥ // BVaky_2.8

tathaivaikasya vākyasya nirākāṅkṣasya sarvataḥ
śabdāntaraiḥ samākhyānaṃ sākāṅkṣair anugamyate // BVaky_2.9

yathā pade vibhajyante prakṛtipratyayādayaḥ
apoddhāras tathā vākye padānām upapadyate // BVaky_2.10

varṇāntarasarūpatvaṃ varṇabhāgeṣu dṛṣyate
padāntarasarūpāś ca padabhāgā iva sthitāḥ // BVaky_2.11

bhāgair anarthakair yuktā vṛṣabhodakayāvakāḥ
anvayavyatirekau tu vyavahāranibandhanam // BVaky_2.12

śabdasya na vibhāgo 'sti kuto 'rthasya bhaviṣyati
vibhāgaiḥ prakriyābhedam avidvān pratipadyate // BVaky_2.13

brāhmaṇārtho yathā nāsti kaś cid brāhmaṇakambale
devadattādayo vākye thataiva syur anarthakāḥ // BVaky_2.14

sāmānyārthas tirobhūto na viśeṣe 'vatiṣṭhate
upāttasya kutas tyāgo nivṛttaḥ kvāvatiṣṭhatām // BVaky_2.15

aśābdo yadi vākyārthaḥ padārtho 'pi tathā bhavet
evaṃ sati ca saṃbandhaḥ śabdasyārthena hīyate // BVaky_2.16

viśeśaśabdāḥ keṣāṃ cit sāmānyapratirūpakāḥ
śabdāntarābhisaṃbandhād vyajyante pratipattṛṣu // BVaky_2.17

teṣāṃ tu kṛtsno vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate
vyaktopavyañjanā siddhir arthasya pratipatṛṣu // BVaky_2.18

sa vyaktaḥ kramavāñ chabda upāṃśu yam adhīyate
akramas tu vitatyeva buddhir yatrāvatiṣṭhate // BVaky_2.19

yathotkṣepaviśeṣe 'pi karmabhedo na gṛhyate
āvṛttau vyajyate jātiḥ karmabhir bhramaṇādibhiḥ // BVaky_2.20

varṇavākyapadeṣv evaṃ tulyopavyañjanā śrutiḥ
atyantabhede tattvasya sarūpeva pratīyate // BVaky_2.21

nityeṣu ca kutaḥ pūrvaṃ paraṃ vā paramārthataḥ
ekasyaiva tu sā śaktir yad evam avabhāsate // BVaky_2.22

ciraṃ kṣipram iti jñāne kālabhedād ṛte yathā
bhinnakāle prakāśete sa dharmo hrasvadīrghayoḥ // BVaky_2.23

na nityaḥ kramamātrābhiḥ kālo bhedam ihārhati
vyāvartinīnāṃ mātrāṇām abhāve kīdṛśaḥ kramaḥ // BVaky_2.24

tābhyo yā jāyate buddhir ekā sā bhāgavarjitā
sā hi svaśaktyā bhinneva kramapratyavamarśinī // BVaky_2.25

kramollekhānuṣaṅgeṇa tasyāṃ yad bījam āhitam
tattvanānātvayos tasya niruktir nāvatiṣṭhate // BVaky_2.26

bhāvanāsamaye tv etat kramasāmarthyam akramam
vyāvṛttabhedo yenārtho bhedavān upalabhyate // BVaky_2.27

padāni vākye tāny eva varṇās te ca pade yadi
varṇeṣu varṇabhāgānāṃ bhedaḥ syāt paramāṇuvat // BVaky_2.28

bhāgānām anupaśleṣān na varṇo na padaṃ bhavet
teṣām avyapadeśyatvāt kim anyad vyapadiśyatām // BVaky_2.29

yad antaḥśabdatattvaṃ tu bhāgair ekaṃ prakāśitam
tam āhur apare śabdaṃ tasya vākye tathaikatām // BVaky_2.30

arthabhāgais tathā teṣām antaro 'rthaḥ prakāśyate
ekasyaivātmano bhedau śabdārthāv apṛthaksthitau // BVaky_2.31

prakāśakaprakāśyatvaṃ kāryakāraṇarūpatā
antarmātrātmanas tasya śabdatattvasya sarvadā // BVaky_2.32

tasyaivāstitvanāstitve sāmarthye samavasthite
akrame kramanirbhāse vyavahāranibandhane // BVaky_2.33

saṃpratyayapramāṇatvāt padārthāstitvakalpane
padārthābhyuccaye tyāgād ānarthakyaṃ prasajyate // BVaky_2.34

rājaśabdena rājārtho bhinnarūpeṇa gamyate
vṛttāv ākhyātasadṛśaṃ padam anyat prayujyate // BVaky_2.35

yathāśvakarṇa ity ukte vinaivāśvena gamyate
kaś cid eva viśiṣṭo 'rthaḥ sarveṣu pratyayas tathā // BVaky_2.36

vākyeṣu arthāntaragataḥ sādṛśyaparikalpane
keṣāṃ cit rūḍhiśabdatvaṃ śāstra evānugamyate // BVaky_2.37

upādāyāpi ye heyās tān upāyān pracakṣate
upāyānāṃ ca niyamo nāvaśyam avatiṣṭhate // BVaky_2.38

arthaṃ kathaṃ cit puruṣaḥ kaś cit saṃpratipadyate
saṃsṛṣṭā vā vibhaktā cā bhedā vākyanibandhanāḥ // BVaky_2.39

so 'yam ity abhisaṃbandho buddhyā prakramyate yadā
vākyārthasya tadaiko 'pi varṇaḥ pratyāyakaḥ kva cit // BVaky_2.40

kevalena padenārtho yāvān evābhidhīyate
vākyasthaṃ tāvato 'rthasya tad āhur abhidhāyakam // BVaky_2.41

saṃbandhe sati yat tv anyad ādhikyam upajāyate
vākyārtam eva taṃ prāhur anekapadasaṃśrayam // BVaky_2.42

sa tv anekapadastho 'pi pratibhedaṃ samāpyate
jātivat samudāye 'pi saṃkhyāvat kalpyate 'paraiḥ // BVaky_2.43

sarvabhedānuguṇyaṃ tu sāmānyam apare viduḥ
tad arthāntarasaṃsargād bhajate bhedarūpatām // BVaky_2.44

bhedān ākāṅkṣatas tasya yā pariplavamāmatā
avacchinatti saṃbandhas tāṃ viśeṣe niveśayan // BVaky_2.45

kāryānumeyaḥ saṃbandho rūpaṃ tasya na vidyate
asattvabhūtam atyantam atas taṃ pratijānate // BVaky_2.46

niyataṃ sādhane sādhyaṃ kriyā niyatasādhanā
sa saṃnidhānamātreṇa niyamaḥ saṃprakāśate // BVaky_2.47

guṇabhāvena sākāṅkṣaṃ tatra nāma pravartate
sādhyatvena nimittāni kriyāpadam apekṣate // BVaky_2.48

santa eva viśeṣā ye padārtheṣv avibhāvitāḥ
te kramād anugamyante na vākyam abhidhāyakam // BVaky_2.49

śabdānāṃ kramamātre ca nānyaḥ śabdo 'sti vācakaḥ
kramo hi dharmaḥ kālasya tena vākyaṃ na vidyate // BVaky_2.50

ye ca saṃbhavino bhedāḥ padārtheṣv avibhāvitāḥ
te saṃnidhāne vyajyante na tu varṇeṣv ayaṃ kramaḥ // BVaky_2.51

varṇānāṃ ca padānāṃ ca kramamātraniveśinī
padākhyā vākyasaṃjñā ca śabdatvaṃ neṣyate tayoḥ // BVaky_2.52

samāne 'pi tu śabdatve dṛṣṭaḥ saṃpratyayaḥ padāt
prativarṇaṃ tv asau nāsti padasyārtham ato viduḥ // BVaky_2.53

yathā sāvayavā varṇā vinā vācyena kena cit
arthavantaḥ samuditā vākyam apy evam iṣyate // BVaky_2.54

anarthakāny apāyatvāt padārthenārthavanti vā
krameṇoccaritāny āhur vākyārthaṃ bhinnalakṣaṇam // BVaky_2.55

nityatve samudāyānāṃ jāter vā parikalpane
ekasyaikārthatām āhur vākyasyāvyabhicāriṇīm // BVaky_2.56

abhedapūrvakābhedāḥ kalpitā vākyavādibhiḥ
bhedapūrvān abhedāṃs tu manyante padadarśinaḥ // BVaky_2.57

padaprakṛtibhāvaś ca vṛttibhedena varṇyate
padānāṃ saṃhitā yoniḥ saṃhitā vā padāśrayā // BVaky_2.58

padāmnāyaś ca yady anyaḥ saṃhitāyā nidarśakaḥ
nityas tatra kathaṃ kāryaṃ padaṃ lakṣaṇadarśanāt // BVaky_2.59

prativarṇam asaṃvedyaḥ padārthapratyayo yathā
padeśv evam asaṃvedyaṃ vākyārthasya nirūpaṇam // BVaky_2.60

vākyārthaḥ saṃniviśate padeṣu sahavṛttiṣu
yathā tathaiva varṇeṣu padārthaḥ sahavṛttiṣu // BVaky_2.61

sūkṣmaṃ grāhyaṃ yathānyena saṃsṛṣṭaṃ saha gṛhyate
varṇo 'py anyena varṇena saṃbaddho vācakas tathā // BVaky_2.62

padasyoccāraṇād artho yathā kaś cin nirūpyate
varṇānām api sāṃnidhyāt tathā so 'rthaḥ pratīyate // BVaky_2.63

prāptasya yasya sāmarthyān niyamārthā punaḥ śrutiḥ
tenātyantaṃ viśeṣeṇa sāmānyaṃ yadi bādhyate // BVaky_2.64

yajeteti tato dravyaṃ prāptaṃ sāmarthyalakṣaṇam
vrīhiśrutyā nivarteta na syāt pratinidhis tathā // BVaky_2.65

tasmād vrīhitvam adhikaṃ vrīhiśabdaḥ prakalpayet
dravyatvam aviruddhatvāt prāptyarthaḥ san na bādhate // BVaky_2.66

tena cāpi vyavacchinne dravyatve sahacāriṇi
asaṃbhavād viśeṣāṇāṃ tatrānyeṣām adarśanam // BVaky_2.67

na ca sāmānyavat sarve kriyāśabdena lakṣitāḥ
viśeṣā na hi sarveṣāṃ satāṃ śabdo 'bhidhāyakaḥ // BVaky_2.68

śuklādayo guṇāḥ santo yathā tatrāvivakṣitāḥ
tathāvivakṣā bhedānāṃ dravyatvasahacāriṇām // BVaky_2.69

asaṃnidhau pratinidhir mā bhūn nityasya karmaṇaḥ
kāmyasya vā pravṛttasya lopa ity upapadyate // BVaky_2.70

viśiṣṭaiva kriyā yena vākyārthaḥ parikalpyate
dravyābhāve pratinidhau tasya tat syāt kriyāntaram // BVaky_2.71

nirjñātārthaṃ padaṃ yac ca tadarthe pratipādite
pikādi yad avijñātaṃ tat kim ity anuyujyate // BVaky_2.72

sāmarthyaprāpitaṃ yac ca vyaktyartham anuṣajyate
śrutir evānuṣaṅgeṇa bādhikā liṅgavākyayoḥ // BVaky_2.73

aprāpto yas tu śuklādiḥ saṃnidhānena gamyate
sa yatnaprāpito vākye śrutidharmavilakṣaṇaḥ // BVaky_2.74

abhinnam eva vākyaṃ tu yady abhinnārtham iṣyate
tat sarvaṃ śrutibhūtatvān na śrutyaiva virotsyate // BVaky_2.75

vākyānāṃ samudāyaś ca ya ekārthaprasiddhaye
sākāṅkṣāvayavas tatra vākyārtho 'pi na vidyate // BVaky_2.76

prāsaṅgikam idaṃ kāryam idaṃ tantreṇa labhyate
idam āvṛttibhedābhyām atra bādhasamuccayau // BVaky_2.77

ūho 'smin viṣaye nyāyyaḥ saṃbandho 'sya na bādhyate
sāmānyasyātideśo 'yaṃ viśeṣo 'trātidiśyate // BVaky_2.78

arthitvam atra sāmarthyam asminn artho na bhidyate
śāstrāt prāptādhikāro 'yaṃ vyudāso 'sya kriyāntare // BVaky_2.79

iyaṃ śrutyā kramaprāptir iyam uccāraṇād iti
kramo 'yam atra balavān asmiṃs tu na vivakṣitaḥ // BVaky_2.80

idaṃ parāṅgaiḥ saṃbaddham aṅgānām aprayojakam
prayojakam idaṃ teṣām atredaṃ nāntarīyakam // BVaky_2.81

idaṃ pradhānaṃ śeṣo 'yaṃ viniyogakramas tv ayam
sākṣād asyopakārīdam idam ārād viśeṣakam // BVaky_2.82

śaktivyāpārabhedo 'smin phalam atra tu bhidyate
saṃbandhāj jātabhedo 'yaṃ bhedas tatrāvivakṣitaḥ // BVaky_2.83

prasajyapratiṣedho 'yaṃ paryudāso 'yam atra tu
idaṃ gauṇam idaṃ mukhyaṃ vyāpīdaṃ guru laghv idam // BVaky_2.84

bhedenāṅgāṅgibhāvo 'sya bahubhedaṃ vikalpyate
idaṃ niyamyate 'syātra yogyatvam upajāyate // BVaky_2.85

asya vākyāntare dṛṣṭāl liṅgād bhedo 'numīyate
ayaṃ śabdair apoddhṛtya padārthaḥ pravibhajyate // BVaky_2.86

iti vākyeṣu ye dharmāḥ padārthopanibandhanāḥ
sarve tena prakalperan padaṃ cet syad avācakam // BVaky_2.87

avibhakte 'pi vākyārthe śaktibhedād apoddhṛte
vākyāntaravibhāgena yathoktaṃ na virudhyate // BVaky_2.88

yathaivaikasya gandhasya bhedena parikalpanā
puṣpādiṣu tathā vākye 'py arthabhedo 'bhidhīyate // BVaky_2.89

gavaye narasiṃhe vāpy ekajñānāvṛte yathā
bhāgaṃ jātyantarasyaiva sadṛśaṃ pratipadyate // BVaky_2.90

aprasiddhaṃ tu yaṃ bhāgam adṛṣṭam anupaśyati
tāvaty asaṃvidaṃ mūḍhaḥ sarvatra pratipadyate // BVaky_2.91

tathā pikādiyogena vākye 'tyantavilakṣaṇe
sadṛśasyeva saṃjñānam asato 'rthasya manyate // BVaky_2.92

ekasya bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedaś ca lakṣyate
nirbhāgasya prakāśasya nirbhāgeṇaiva cetasā // BVaky_2.93

tathaiva bhāge sādṛśyaṃ bhāge bhedo 'vasīyate
bhāgābhāve 'pi vākyānām atyantaṃ bhinnadharmaṇām // BVaky_2.94

rūpanāśe padānāṃ syāt kathaṃ cāvadhikalpanā
agṛhītāvadhau śabde kathaṃ cārtho vivicyate // BVaky_2.95

saṃsarga iva rūpāṇāṃ śabde 'nyatra vyavasthitaḥ
nānārūpeṣu tadrūpaṃ tantreṇāparam iṣyate // BVaky_2.96

tasminn abhede bhedānāṃ saṃsarga iva vartate
rūpaṃ rūpāntarāt tasmād ananyat pravibhajyate // BVaky_2.97

śāstre pratyāyakasyāpi kvacid ekatvam āśritam
pratyāyyena kvacid bhedo grahaṇagrāhyayoḥ sthitaḥ // BVaky_2.98

ū ity abhedam āśritya yathāsaṃkhyaṃ prakalpitam
lṛluṭor grahaṇe bhedo grāhyābhyāṃ parikalpitaḥ // BVaky_2.99

yasyety etad aṇo rūpaṃ saṃjñinām abhidhāyakam
na hi pratīyamānena grahaṇasyāsti saṃbhavaḥ // BVaky_2.100

ū ity etad abhinnaṃ ca bhinnavākyanibandhanam
bhedena grahaṇaṃ yasya pararūpam iva dvayoḥ // BVaky_2.101

plutasyāṅgavivṛddhiṃ ca samāhāram acos tathā
vyudasyatā punar bhedaḥ śabdeṣv atyantam āśritaḥ // BVaky_2.102

ardharcādiṣu śabdeṣu rūpabhedaḥ kramād yathā
tantrāt tathaikaśabdatve bhinnānāṃ śrutir anyathā // BVaky_2.103

saṃhitāviṣaye varṇāḥ svarūpeṇāvikāriṇaḥ
śabdāntaratvaṃ yāntīva śaktyantaraparigrahāt // BVaky_2.104

indriyādivikāreṇa dṛṣṭaṃ grāhyeṣu vastuṣu
ātmatyāgād ṛte bhinnaṃ grahaṇaṃ sa kramaḥ śrutau // BVaky_2.105

abhidhānakriyābhedāc chabdeṣv avikṛteṣv api
rūpam atyantabhedena tad evaikaṃ prakāśate // BVaky_2.106

ṛco vā gītimātraṃ vā sāma dravyāntaraṃ na tu
gītibhedāt tu gṛhyante tā eva vikṛtā ṛcaḥ // BVaky_2.107

upāyāc chrutisaṃhāre bhinnānām ekaśeṣiṇām
tantreṇoccāraṇe teṣāṃ śāstre sādhutvam ucyate // BVaky_2.108

parigṛhya śrutiṃ caikāṃ rūpabhedavatām api
tantreṇoccāraṇaṃ kāryam anyathā te na sādhavaḥ // BVaky_2.109

sarūpāṇāṃ ca vākyānāṃ śāstreṇāpratipāditam
tantreṇoccāraṇād ekaṃ rūpaṃ sādhūpalabhyate // BVaky_2.110

ekasyānekarūpatvaṃ nālikādiparigrahāt
yathā tathaiva tantrāt syād bahūnām ekarūpatā // BVaky_2.111

yathā padasarūpāṇāṃ vākyānāṃ saṃbhavaḥ pṛthak
tathā vākyāntarābhāve syād eṣāṃ pṛthagarthatā // BVaky_2.112

abhidheyaḥ padasyārtho vākyasyārthaḥ prayojanam
yasya tasya na saṃbandho vākyānām upapadyate // BVaky_2.113

tatra kriyāpadāny eva vyapekṣante parasparam
kriyāpadānuṣaktas tu saṃbandho 'tha pratīyate // BVaky_2.114

āvṛttir anuvādo vā padārthavyaktikalpane
pratyekaṃ tu samāpto 'rthaḥ sahabhūteṣu vartate // BVaky_2.115

avikalpitavākyārthe vikalpā bhāvanāśrayāḥ
atrādhikaraṇe vādāḥ pūrveṣāṃ bahudhā matāḥ // BVaky_2.116

abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaḥ śabdo 'paraiḥ smṛtaḥ
bālānāṃ ca tiraścāṃ ca yathārthapratipādane // BVaky_2.117

anāgamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiś cid iṣyate
anantaram idaṃ kāryam asmād ity upadarśakaḥ // BVaky_2.118

asty arthaḥ sarvaśabdānāṃ iti pratyāyyalakṣaṇam
apūrvadevatāsvargaiḥ samam āhur gavādiṣu // BVaky_2.119

prayogadarśanābhyāsād ākārāvagrahas tu yaḥ
na sa śabdasya viṣayaḥ sa hi yatnāntarāśrayaḥ // BVaky_2.120

ke cid bhedāḥ prakāśyante śabdais tadabhidhāyibhiḥ
anuniṣpādinaḥ kāṃś cic chabdārthān iti manyate // BVaky_2.121

jāteḥ pratyāyake śabde yā vyaktir anuṣaṅgiṇī
na tadvyaktigatān bhedāñ jātiśabdo 'valambate // BVaky_2.122

ghaṭādīnāṃ na cākārān pratyāyayati vācakaḥ
vastumātraniveśitvāt tadgatir nāntarīyakā // BVaky_2.123

kriyā vinā prayogeṇa na dṛṣṭā śabdacoditā
prayogas tv anuniṣpādī śabdārtha iti gamyate // BVaky_2.124

niyatās tu prayogā ye niyataṃ yac ca sādhanam
teṣāṃ śabdābhidheyatvam aparair anugamyate // BVaky_2.125

samudāyo 'bhidheyo vāpy avikalpasamuccayaḥ
asatyo vāpi saṃsargaḥ śabdārthaḥ kaiś cid iṣyate // BVaky_2.126

asatyopādhi yat satyaṃ tad vā śabdanibandhanām
śabdo vāpy abhijalpatvam āgato yāti vācyatām // BVaky_2.127

so 'yam ity abhisaṃbandhād rūpam ekīkṛtaṃ yatā
śabdasyārthena taṃ śabdam abhijalpaṃ pracakṣate // BVaky_2.128

tayor apṛthagātmatve rūḍhir avyabhicāriṇī
kiṃ cid eva kva cid rūpaṃ prādhānyenāvatiṣṭhate // BVaky_2.129

loke 'rtharūpatāṃ śabdaḥ pratipannaḥ pravartate
śāstre tūbhayarūpatvaṃ pravibhaktaṃ vivakṣayā // BVaky_2.130

aśakteḥ sarvaśakter vā śabdair eva prakalpitā
ekasyārthasya niyatā kriyādiparikalpanā // BVaky_2.131

yo vārtho buddhiviṣayo bāhyavastunibandhanaḥ
sa bāhyaṃ vastv iti jñātaḥ śabdārtha iti gamyate // BVaky_2.132

ākāravantaḥ saṃvedyā vyaktismṛtinibandhanāḥ
ete pratyavabhāsante saṃvinṃātraṃ tv ato 'nyathā // BVaky_2.133

yathendriyaṃ saṃnipatad vaicitreṇopadarśakaṃ
tathaiva śabdād arthasya pratipattir anekadhā // BVaky_2.134

vaktrānyathaiva prakrānto bhinneṣu pratipattṛṣu
svapratyayānukāreṇa śabdārthaḥ pravibhajyate // BVaky_2.135

ekasminn api dṛśye 'rthe darśanaṃ bhidyate pṛthak
kālāntareṇa caiko 'pi taṃ paśyaty anyathā punaḥ // BVaky_2.136

ekasyāpi ca śabdasya nimittair avyavasthitaiḥ
ekena bahubhiś cārtho bahudhā parikalpyate // BVaky_2.137

tasmād adṛṣṭatattvānāṃ sāparādhaṃ bahucchalaṃ
darśanaṃ vacanaṃ vāpi nityam evānavasthitam // BVaky_2.138

ṛṣīṇāṃ darśanaṃ yac ca tattve kiṃ cid avasthitam
na tena vyavahāro 'sti na tac chabdanibandhanaṃ // BVaky_2.139

talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva
naiva cāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ // BVaky_2.140

tasmāt pratyakṣam apy arthaṃ vidvān īkṣeta yuktitaḥ
na darśanasya prāmāṇyād dṛśyam arthaṃ prakalpayet // BVaky_2.141

asamākhyeyatattvānām arthānāṃ laukikair yathā
vyavahāre samākhyānaṃ tat prajño na vikalpayet // BVaky_2.142

vicchedagrahaṇe 'rthānāṃ pratibhānyaiva jāyate
vākyārtha iti tām āhuḥ padārthair upapāditām // BVaky_2.143

idaṃ tad iti sānyeṣām anākyeyā kathaṃ cana
pratyātmavṛtti siddhā sā kartrāpi na nirūpyate // BVaky_2.144

upaśleṣam ivārthānāṃ sā karoty avicāritā
sārvarūpyam ivāpannā viṣayatvena vartate // BVaky_2.145

sākśāc chabdena janitāṃ bhāvanānugamena vā
itikartavyatāyāṃ tāṃ na kaś cid ativartate // BVaky_2.146

pramāṇatvena tāṃ lokaḥ sarvaḥ samanugacchati
samārambhāḥ pratāyante tiraścām api tadvaśāt // BVaky_2.147

yathā dravyaviśeṣāṇāṃ paripākair ayatnajāḥ
madādiśaktayo dṛṣṭāḥ pratibhās tadvatāṃ tathā // BVaky_2.148

svaravṛttiṃ vikurute madhau puṃskokilasya kaḥ
jantvādayaḥ kulāyādikaraṇe śikṣitāḥ katham // BVaky_2.149

āhāraprītyapadveṣaplavanādikriyāsu kaḥ
jātyanvayaprasiddhāsu prayoktā mṛgapakṣiṇām // BVaky_2.150

bhāvanānugatād etad āgamād eva jāyate
āsattiviprakarṣābhyām āgamas tu viśiṣyate // BVaky_2.151

svabhāvavaraṇābhāsayogādṛṣṭopapāditām
viśiṣṭopahitāṃ ceti pratibhāṃ ṣaḍvidhāṃ viduḥ // BVaky_2.152

yathā saṃyogibhir dravyair lakṣite 'rthe prayujyate
gośabdo na tv asau teṣāṃ viśeśāṇāṃ prakāśakaḥ // BVaky_2.153

ākāravarṇāvayavaiḥ saṃsṛṣṭeṣu gavādiṣu
śabdaḥ pravartamāno 'pi na tān aṅgīkaroty asau // BVaky_2.154

saṃsthānavarṇāvayavair viśiṣṭe 'rthe prayujyate
śabdo na tasyāvayave pravṛttir upalabhyate // BVaky_2.155

durlabhaṃ kasya cil loke sarvāvayavadarśanaṃ
kaiś cit tv avayavair dṛṣṭair arthaḥ kṛtso 'numīyate // BVaky_2.156

tathā jātyutpalādīnāṃ gandhena sahacāriṇām
nityasaṃbandhināṃ dṛṣṭaṃ guṇānām avadhāraṇam // BVaky_2.157

saṃkhyāpramāṇasaṃsthānanirapekṣaḥ pravartate
bindau ca samudāye ca vācakaḥ salilādiṣu // BVaky_2.158

saṃskārādiparicchinne tailādau yo vyavasthitaḥ
āhaikadeśaṃ tattvena tasyāvayavavartinā // BVaky_2.159

yenārthenābhisaṃbaddham abhidhānaṃ prayujyate
tadarthāpagame tasya prayogo vinivartate // BVaky_2.160

yāṃs tu saṃbhavino dharmān antarṇīya prayujyate
śabdas teṣāṃ na sāṃnidhyaṃ niyamena vyapekṣate // BVaky_2.161

yathā romaśaphādīnāṃ vyabhicāre 'pi dṛśyate
gośabdo na tathā jāter viprayoge pravartate // BVaky_2.162

tasmāt saṃbhavino 'rthasya śabdāt saṃpratyaye sati
adṛṣṭaviprayogārthaḥ saṃbandhitvena gamyate // BVaky_2.163

vācikā dyotikā va syur dvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ
syād vā saṃkhyāvato 'rthasya samudāyo 'bhidhāyakaḥ // BVaky_2.164

vinā saṃkhyābhidhānād vā saṃkhyābhedasamanvitān
arthān svarūpabhedena kāmś cid āhur gavādayaḥ // BVaky_2.165

ye śabdā nityasaṃbandhā viveke jñātaśaktayaḥ
anvayavyatirekābhyāṃ teṣām artho vibhajyate // BVaky_2.166

yāvac cāvyabhicāreṇa tayoḥ śakyaṃ prakalpanam
niyamas tatra na tv evaṃ niyamo nuṭśabādiṣu // BVaky_2.167

saṃbhave nābhidhānasya lakṣaṇatvaṃ prakalpate
āpekṣikyo hi saṃsarge niyatāḥ śabdaśaktayaḥ // BVaky_2.168

na kūpasūpayūpānām anvayo 'rthasya dṛśyate
ato 'rthāntaravācitvaṃ saṃghātasyaiva gamyate // BVaky_2.169

anvākhyānāni bhidyante śabdavyutpattikarmasu
bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ nimittaṃ kiṃ cid iṣyate // BVaky_2.170

vairavāsiṣṭhagiriśās tathaikāgārikādayaḥ
kaiś cit kathaṃ cid ākhyātā nimittāvadhisaṃkaraiḥ // BVaky_2.171

yathā pathaḥ samākhyānaṃ vṛkṣavalmīkaparvataiḥ
aviruddhaṃ gavādīnāṃ bhinnaiś ca sahacāribhiḥ // BVaky_2.172

anyathā ca samākhyānam avasthābhedadarśibhiḥ
kriyate kiṃśukādīnām ekadeśāvadhāraṇaṃ // BVaky_2.173

kaiś cin nirvacanaṃ bhinnaṃ girater garjater gameḥ
gavater gadater vāpi gaur ity atrānudarśitam // BVaky_2.174

gaur ity eva svarūpād vā gośabdo goṣu vartate
vyutpādyate na vā sarvaṃ kaiś cic cobhayatheṣyate // BVaky_2.175

sāmānyenopadeśaś ca śāstre laghvartham āśritaḥ
jātyantaravad anyasya viśeṣāḥ pratipādakāḥ // BVaky_2.176

arthāntare ca yad vṛttaṃ tat prakṛtyantaraṃ viduḥ
tulyarūpaṃ na tad rūḍhāv anyasminn anuṣajyate // BVaky_2.177

bhinnāv ijiyajī dhātū niyatau viṣayāntare
kaiś cit kathaṃ cid uddiṣṭau citraṃ hi pratipādanam // BVaky_2.178

evaṃ ca vālavāyādi jitvarīvad upācaret
bhedābhedābhyupagame na virodho 'sti kaś cana // BVaky_2.179

aḍādīnāṃ vyavasthārthaṃ pṛthaktvena prakalpanam
dhātūpasargayoḥ śāstre dhātur eva tu tādṛśaḥ // BVaky_2.180

tathā hi saṃgrāmayateḥ sopasargād vidhiḥ smṛtaḥ
kriyāviśeṣāḥ samghāte prakramyante tathāvidhāḥ // BVaky_2.181

kāryāṇām antaraṅgatvam evaṃ dhātūpasargayoḥ
sādhanair yāti saṃbandhaṃ tathābhūtaiva sā kriyā // BVaky_2.182

prayogārtheṣu siddhaḥ san bhettavyo 'rtho viśiṣyate
prāk ca sādhanasaṃbandhāt kriyā naivopajāyate // BVaky_2.183

dhātoḥ sādhanayogasya bhāvinaḥ prakramād yathā
dhātutvaṃ karmabhāvaś ca tathānyad api dṛśyatām // BVaky_2.184

bījakāleṣu saṃbandhād yathā lākṣārasādayaḥ
varṇādipariṇāmena phalānām upakurvate // BVaky_2.185

buddhisthād abhisaṃbandhāt tathā dhātūpasargayoḥ
abhyantarīkṛtād bhedaḥ padakāle prakāśate // BVaky_2.186

kva cit saṃbhavino bhedāḥ kevalair anidarśitāḥ
upasargeṇa saṃbandhe vyajyante pranirādinā // BVaky_2.187

sa vācako viśeṣāṇāṃ saṃbhavād dyotako 'pi vā
śaktyādhānāya vā dhātoḥ sahakārī prayujyate // BVaky_2.188

sthādibhiḥ kevalair yac ca gamanādi na gamyate
tatrānumānād dvividhāt taddharmā prādir ucyate // BVaky_2.189

aprayoge 'dhiparyoś ca yāvad dṛṣṭaṃ kriyāntaram
tasyābhidhāyako dhātuḥ saha tābhyām anarthakaḥ // BVaky_2.190

tathaiva svārthikāḥ ke cit saṃghātāntaravṛttayaḥ
anarthakena saṃsṛṣṭāḥ prakṛtyarthānuvādinaḥ // BVaky_2.191

nipātā dyotakāḥ ke cit pṛthagarthaprakalpane
āgamā iva ke cit tu saṃbhūyārthasya sādhakāḥ // BVaky_2.192

upariṣṭāt purastād vā dyotakatvaṃ na bhidyate
teṣu prayujyamāneṣu bhinnārtheṣv api sarvathā // BVaky_2.193

cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ
pratyayo vācakatve 'pi kevalo na prayujyate // BVaky_2.194

samuccitābhidhāne tu vyatireko na vidyate
asattvabhūto bhāvaś ca tiṅpadair abhidhīyate // BVaky_2.195

samuccitābhidhāne 'pi viśiṣṭārthābhidhāyinām
guṇair padānāṃ saṃbandhaḥ paratantrās tu cādayaḥ // BVaky_2.196

janayitvā kriyā kā cit saṃbandhaṃ vinivartate
śrūyamāṇe kriyāśabde saṃbandho jāyate kva cit // BVaky_2.197

tatra ṣaṣṭhī pratipadaṃ samāsasya nivṛttaye
vihitā darśanārthaṃ tu kārakaṃ pratyudāhṛtam // BVaky_2.198

sa copajātaḥ saṃbandho vinivṛtte kriyāpade
karmapravacanīyena tatra tatra niyamyate // BVaky_2.199

yena kriyāpadākṣepaḥ sa kārakavibhaktibhiḥ
yujyate vir yathā tasya likhāv anupasargatā // BVaky_2.200

tiṣṭhater aprayogaś ca dṛṣṭo 'praty ajayann iti
sunv abhīty ābhimukhye ca kevalo 'pi prayujyate // BVaky_2.201

karmapravacanīyatvaṃ kriyāyoge vidhīyate
ṣatvādivinivṛttyarthaṃ svatyādīnāṃ vidharmaṇām // BVaky_2.202

hetuhetumator yogaparicchede 'nunā kṛte
ārambhād bādhyate prāptā tṛtīyā hetulakṣaṇā // BVaky_2.203

kriyāyā dyotako nāyaṃ na saṃbandhasya vācakaḥ
nāpi kriyāpadākṣepi saṃbandhasya tu bhedakaḥ // BVaky_2.204

anarthakānāṃ saṃghātaḥ sārthako 'narthakas tathā
varṇānāṃ padam arthena yuktaṃ nāvayavāḥ pade // BVaky_2.205

padānām arthayuktānāṃ saṃghāto bhidyate punaḥ
arthāntarāvabodhena saṃbandhavigamena ca // BVaky_2.206

sārthakānarthakau bhede saṃbandhaṃ nādhigacchataḥ
adhigacchata ity eke kuṭīrādinidarśanāt // BVaky_2.207

arthavadbhyo viśiṣṭārthaḥ saṃghāta upajāyate
nopajāyata ity eke samāsasvārthikādiṣu // BVaky_2.208

ke cid dhi yutasiddhārthā bhede nirjñātaśaktayaḥ
anvayavyatirekābhyāṃ ke cit kalpitaśaktayaḥ // BVaky_2.209

śāstrārtha eva varṇānām arthavattve pradarśitaḥ
dhātvādīnāṃ hi śuddhānāṃ laukiko 'rtho na vidyate // BVaky_2.210

kṛttaddhitānām arthaś ca kevalānām alaukikaḥ
prāg vibhaktes tadantasya tathaivārtho na vidyate // BVaky_2.211

abhivyaktataro yo 'rthaḥ pratyayānteṣu lakṣyate
arthavattāprakaraṇād āśritaḥ sa tathāvidhaḥ // BVaky_2.212

ātmabhedo na cet kaś cid varṇebhyaḥ padavākyayoḥ
anyonyāpekṣayā śaktyā varṇaḥ syād abhidhāyakaḥ // BVaky_2.213

varṇena kena cin nyūnaḥ saṃghāto yo 'bhidhāyakaḥ
na cec chabdāntaram asāv anyūnas tena gamyate // BVaky_2.214

sa tasmin vācake śabde nimittāt smṛtim ādadhat
sākṣād iva vyavahitaṃ śabdenārtham upohate // BVaky_2.215

padavācyo yathā nārthaḥ kaś cid gaurakharādiṣu
saty api pratyaye 'tyantaṃ samudāye na gamyate // BVaky_2.216

samanvita ivārthātmā padārthair yaḥ pratīyate
padārthadarśanaṃ tatra tathaivānupakārakam // BVaky_2.217

samudāyāvayavayor bhinnārthatve ca vṛttiṣu
yugapad bhedasaṃsargau viruddhāv anuṣaṅgiṇau // BVaky_2.218

kaś ca sādhanamātrārthān adhyādīn parikalpayet
aprayuktapadaś cārtho bahuvrīhau kathaṃ bhavet // BVaky_2.219

prajñusaṃjñvādyavayavair na cāsty arthāvadhāraṇam
tasmāt saṃghāta evaiko viśiṣṭārthanibandhanam // BVaky_2.220

gargā ity eka evāyaṃ bahuṣv artheṣu vartate
dvandvasaṃjño 'pi saṃghāto bahūnām abhidhāyakaḥ // BVaky_2.221

yathaikaśeṣe bhujyādiḥ pratyekam avatiṣṭhate
kriyaivaṃ dvandvavācye 'rthe pratyekaṃ pravibhajyate // BVaky_2.222

yac ca dvandvapadārthasya tacchabdena vyapekṣaṇam
sāpi vyāvṛttarūpe 'rthe sarvanāmasarūpatā // BVaky_2.223

yathā ca khadiracchede bhāgeṣu kramavāṃs chidiḥ
tathā dvandvapadārthasya bhāgeṣu kramadarśanam // BVaky_2.224

saṅghaikadeśe prakrāntān yathā saṅghānupātinaḥ
kriyāviśeṣān manyante sa dvandvāvayave kramaḥ // BVaky_2.225

pratipādayatā vṛttim abuddhān vākyapūrvikām
vṛttau padārthabhedena prādhānyam upadarśitam // BVaky_2.226

abhedād abhidheyasya nañsamāse vikalpitam
prādhānyaṃ bahudhā bhāṣye doṣās tu prakriyāgatāḥ // BVaky_2.227

jahatsvārthavikalpe ca sarvārthatyāgam icchatā
bahuvrīhipadārthasya tyāgaḥ sarvasya darśitaḥ // BVaky_2.228

śāstre kva cit prakṛtyarthaḥ pratyayenābhidhīyate
prakṛtau vinivṛttāyāṃ pratyayārthaś ca dhātubhiḥ // BVaky_2.229

yam artham āhatur bhinnau pratyayāv eka eva tam
kva cid āha pacantīti dhātus tābhyāṃ vinā kva cit // BVaky_2.230

anvākhyānasmṛter ye ca pratyayārthā nibandhanam
nirdiṣṭās te prakṛtyarthāḥ smṛtyantara udāhṛtāḥ // BVaky_2.231

prasiddher udvamikarīty evaṃ śāstre 'bhidhīyate
vyavahārāya manyante śāstrārthaprakriyā yataḥ // BVaky_2.232

śāstreṣu prakriyābhedair avidyaivopavarṇyate
anāgamavikalpā tu svayaṃ vidyopavartate // BVaky_2.233

anibaddhaṃ nimitteṣu nirupākhyaṃ phalaṃ yathā
tathā vidyāpy anākhyeyā śāstropāyeva lakṣyate // BVaky_2.234

yathābhyāsaṃ hi vāg arthe pratipattiṃ samīhate
svabhāva iva cānādir mithyābhyāso vyavasthitaḥ // BVaky_2.235

utprekṣate sāvayavaṃ paramāṇum apaṇḍitaḥ
tathāvayavinaṃ yuktam anyair avayavaiḥ punaḥ // BVaky_2.236

ghaṭādidarśanāl lokaḥ paricchinno 'vasīyate
samārambhāc ca bhāvānām ādimad brahma śāśvatam // BVaky_2.237

upāyāḥ śikṣamāṇānāṃ bālānām upalāpanāḥ
asatye vartmani sthitvā tataḥ satyaṃ samīhate // BVaky_2.238

anyathā pratipadyārthaṃ padagrahaṇapūrvakam
punar vākye tam evārtham anyathā pratipadyate // BVaky_2.239

upāttā bahavo 'py arthā yeṣv ante pratiṣedhanam
kriyate te nivartante tasmāt tāṃs tatra nāśrayet // BVaky_2.240

vṛkṣo nāstīti vākyaṃ ca viśiṣṭābhāvalakṣaṇam
nārthe na buddhau saṃbandho nivṛtter avatiṣṭhate // BVaky_2.241

vicchedapratipattau ca yady astīty avadhāryate
aśabdavācyā sā buddhir nivartyeta sthitā katham // BVaky_2.242

atha yaj jñānam utpannaṃ tan mithyeti nañā kṛtam
naño vyāpārabhede 'sminn abhāvāvagatiḥ katham // BVaky_2.243

nirādhārapravṛttau ca prākpravṛttir naño bhavet
athādhāraḥ sa evāsya niyamārthā śrutir bhavet // BVaky_2.244

niyamadyotanārthā vāpy anuvādo yathā bhavet
kaś cid evārthavāṃs tatra śabdaḥ śeṣās tv anarthakāḥ // BVaky_2.245

viruddhaṃ cābhisaṃbandham udāhāryādibhiḥ kṛtam
vākye samāpte vākyārtham anyathā pratipadyate // BVaky_2.246

stutinindāpradhāneṣu vākyeṣv artho na tādṛśaḥ
padānāṃ pravibhāgena yādṛśaḥ parikalpyate // BVaky_2.247

athāsaṃsṛṣṭa evārthaḥ padeṣu samavasthitaḥ
vākyārthasyābhyupāyo 'sāv ekasya pratipādane // BVaky_2.248

pūrvaṃ padeṣv asaṃsṛṣṭo yaḥ kramād upacīyate
chinnagrathitakalpatvāt tad viśiṣṭataraṃ viduḥ // BVaky_2.249

ekam āhur anekārthaṃ śabdam anye parīkṣakāḥ
nimittabhedād ekasya sārvārthyaṃ tasya bhidyate // BVaky_2.250

yaugapadyam atikramya paryāye vyavatiṣṭhate
arthaprakaraṇābhyāṃ vā yogāc chabdāntareṇa vā // BVaky_2.251

yathā sāsnādimān piṇḍo gośabdenābhidhīyate
tathā sa eva gośabdo vāhīke 'pi vyavasthitaḥ // BVaky_2.252

sarvaśaktes tu tasyaiva śabdasyānekadharmaṇaḥ
prasiddhibhedād gauṇatvaṃ mukhyatvaṃ copajāyate // BVaky_2.253

eko mantras tathādhyātmam adhidaivam adhikratu
asaṃkareṇa sarvārtho bhinnaśaktir avasthitaḥ // BVaky_2.254

gotvānuṣaṅgo vāhīke nimittāt kaiś cid iṣyate
arthamātraṃ viparyastaṃ śabdaḥ svārthe vyavasthitaḥ // BVaky_2.255

tathā svarūpaṃ śabdānāṃ sarvārtheṣv anuṣajyate
arthamātraṃ viparyastaṃ svarūpe tu śrutiḥ sthitā // BVaky_2.256

ekatvaṃ tu sarūpatvāc chabdayor gauṇamukhyayoḥ
prāhur atyantabhede 'pi bhedamārgānudarśinaḥ // BVaky_2.257

sāmidhenyantaraṃ caivam āvṛttāv anuṣajyate
mantrās ca viniyogena labhante bhedam ūhavat // BVaky_2.258

tāny āmnāyāntarāṇy eva paṭhyate kiṃ cid eva tu
anarthakānāṃ pāṭho vā śeṣas tv anyaḥ pratīyate // BVaky_2.259

śabdasvarūpam arthas tu pāṭhe 'nyair upavarṇyate
atyantabhedaḥ sarveṣāṃ tatsaṃbandhāt tu tadvatām // BVaky_2.260

anyā saṃskārasāvitrī karmaṇy anyā prayujyate
anyā japaprabandheṣu sā tv ekaiva pratīyate // BVaky_2.261

arthasvarūpe śabdānāṃ svarūpād vṛttim icchataḥ
vākyarūpasya vākyārthe vṛttir anyānapekṣayā // BVaky_2.262

anekārthatvam ekasya yaiḥ śabdasyānugamyate
siddhyasiddhikṛtā teṣāṃ gauṇamukhyaprakalpanā // BVaky_2.263

arthaprakaraṇāpekṣo yo vā śabdāntaraiḥ saha
yuktaḥ pratyāyayaty arthaṃ taṃ gauṇam apare viduḥ // BVaky_2.264

śuddhasyoccāraṇe svārthaḥ prasiddho yasya gamyate
sa mukhya iti vijñeyo rūpamātranibandhanaḥ // BVaky_2.265

yas tv anyasya prayogeṇa yatnād iva niyujyate
tam aprasiddhaṃ manyante gauṇārthābhiniveśinam // BVaky_2.266

svārthe pravartamāno 'pi yasyārthaṃ yo 'valambate
nimittaṃ tatra mukhyaṃ syān nimittī gauṇa iṣyate // BVaky_2.267

purārād iti bhinne 'rthe yau vartete virodhini
arthaprakaraṇāpekṣaṃ tayor apy avadhāraṇam // BVaky_2.268

vākyasyārthāt padārthānām apoddhāre prakalpite
śabdāntareṇa saṃbandhaḥ kasyaikasyopapadyate // BVaky_2.269

yac cāpy ekaṃ padaṃ dṛṣṭaṃ caritāstikriyaṃ kva cit
tad vākyāntaram evāhur na tad anyena yujyate // BVaky_2.270

yac ca ko 'yam iti praśne gaur aśva iti cocyate
praśna eva kriyā tatra prakrāntā darśanādikā // BVaky_2.271

naivādhikatvaṃ dharmāṇāṃ nyūnatā vā prayojikā
ādhikyam api manyante prasiddher nyūnatāṃ kva cit // BVaky_2.272

jātiśabdo 'ntareṇāpi jātiṃ yatra prayujyate
saṃbandhisadṛśād dharmāt taṃ gauṇam apare viduḥ // BVaky_2.273

viparyāsād ivārthasya yatrārthāntaratām iva
manyante sa gavādis tu gauṇa ity ucyate kva cit // BVaky_2.274

niyatāḥ sādhanatvena rūpaśaktisamanvitāḥ
yathā karmasu gamyante sīrāsimusalādayaḥ // BVaky_2.275

kriyāntare na caiteṣāṃ vibhavanti na śaktayaḥ
rūpād eva tu tādarthyaṃ niyamena pratīyate // BVaky_2.276

tathaiva rūpaśaktibhyām utpattyā samavasthitaḥ
śabdo niyatatādarthyaḥ śaktyānyatra prayujyate // BVaky_2.277

śrutimātreṇa yatrāsya sāmarthyam avasīyate
taṃ mukhyam arthaṃ manyante gauṇaṃ yatnopapāditam // BVaky_2.278

goyuṣmanmahatāṃ cvyarthe svārthād arthāntare sthitau
arthāntarasya tadbhāvas tatra mukhyo 'pi dṛśyate // BVaky_2.279

mahattvaṃ śuklabhāvaṃ ca prakṛtiḥ pratipadyate
bhedenāpekṣitā sā tu gauṇatvasya prasādhikā // BVaky_2.280

agnisomādayaḥ śabdā ye svarūpapadārthakāḥ
saṃjñibhiḥ saṃprayujyante 'prasiddhes teṣu gauṇatā // BVaky_2.281

agnidattas tu yo 'gniḥ syāt tatra svārthopasarjanaḥ
śabdo dattārthavṛttitvād gauṇatvaṃ pratipadyate // BVaky_2.282

nimittabhedāt prakrānte śabdavyutpattikarmaṇi
hariścandrādiṣu suṭo bhāvābhāvau vyavasthitau // BVaky_2.283

ṛṣyādau prāptasaṃskāro yaḥ śabdo 'nyena yujyate
tatrāntaraṅgasaṃskāro bāhye 'rthe na nivartate // BVaky_2.284

atyantaviparīto 'pi yathā yo 'rtho 'vadhāryate
yathāsaṃpratyayaṃ śabdas tatra mukhyaḥ prayujyate // BVaky_2.285

yady api pratyayādhīnam arthatattvāvadhāraṇam
na sarvaḥ pratyayas tasmin prasiddha iva jāyate // BVaky_2.286

darśanaṃ salile tulyaṃ mṛgatṛṣṇādidarśanaiḥ
bhedāt tu sparśanādīnāṃ na jalaṃ mṛgatṛṣṇikā // BVaky_2.287

yad asādhāraṇaṃ kāryaṃ prasiddhaṃ rajjusarpayoḥ
tena bhedaparicchedas tayos tulye 'pi darśane // BVaky_2.288

prasiddhārthaviparyāsanimittaṃ yac ca dṛśyate
yas tasmāl lakṣyate bhedas tam asatyaṃ pracakṣate // BVaky_2.289

yac ca nimnonnataṃ citre sarūpaṃ parvatādibhiḥ
na tatra pratighātādi kāryaṃ tadvat pravartate // BVaky_2.290

sparśaprabandho hastena yathā cakrasya saṃtataḥ
na tathālātacakrasya vicchinnaṃ spṛśyate hi tat // BVaky_2.291

vapraprākārakalpaiś ca sparśanāvaraṇe yathā
nagareṣu na te tadvad gandharvanagareṣv api // BVaky_2.292

mṛgapaśvādibhir yāvān mukhyair arthaḥ prasādhyate
tāvān na mṛnmayeṣv asti tasmāt te viṣayaḥ kanaḥ // BVaky_2.293

mahān āvriyate deśaḥ prasiddhaiḥ parvatādibhiḥ
alpadeśāntarāvasthaṃ pratibimbaṃ tu dṛśyate // BVaky_2.294

maraṇādinimittaṃ ca yathā mukhyā viṣādayaḥ
na te svapnādiṣu svasya tadvad arthasya sādhakāḥ // BVaky_2.295

deśakālendriyagatair bhedair yad dṛśyate 'nyathā
yathā prasiddhir lokasya tathā tad avasīyate // BVaky_2.296

yac copaghātajaṃ jñānaṃ yac ca jñānam alaukikam
na tābhyāṃ vyavahāro 'sti śabdā lokanibandhanāḥ // BVaky_2.297

ghaṭādiṣu yathā dīpo yenārthena prayujyate
tato 'nyasyāpi sāṃnidhyāt sa karoti prakāśanam // BVaky_2.298

saṃsargiṣu tathārtheṣu śabdo yena prayujyate
tasmāt prayojakād anyān api pratyāyayaty asau // BVaky_2.299

nirmanthanaṃ yathāraṇyor agnyartham upapāditam
dhūmam apy anabhipretaṃ janayaty ekasādhanam // BVaky_2.300

tathā śabdo 'pi kasmiṃś cit pratyāyye 'rthe vivakṣite
avivakṣitam apy arthaṃ prakāśayate saṃnidheḥ // BVaky_2.301

yathaivātyantasaṃsṛṣṭas tyaktum artho na śakyate
tathā śabdo 'pi saṃbandhī pravivaktuṃ na śakyate // BVaky_2.302

arthānāṃ saṃnidhāne 'pi sati caiṣāṃ prakāśane
prayojako 'rthaḥ śabdasya rūpābhede 'pi gamyate // BVaky_2.303

kva cid guṇapradhānatvam arthānām avivakṣitam
kva cit sāṃnidhyam apy eṣāṃ pratipattāv akāraṇam // BVaky_2.304

*yac cānupāttaṃ śabdena tat kasmiṃś cit pratīyate
kva cit pradhānam evārtho bhavaty ayasya lakṣaṇam // BVaky_2.305_

*ākhyātaṃ taddhitārthasya yat kiṃ cid upadarśakam
guṇapradhānabhāvasya tatra dṛṣṭo viparyayaḥ // BVaky_2.306_

*nirdeśe liṅgasaṃkhyānāṃ saṃnidhānam akāraṇam
pramāṇam ardhahrasādāv anupāttaṃ pratīyate // BVaky_2.307

hrasvasyārdhaṃ ca yad dṛṣṭaṃ tat tasyāsaṃnidhāv api
hrasvasya lakṣaṇārthatvāt tadvad evābhidhīyate // BVaky_2.308

dīrghaplutābhyāṃ tasya syān mātrayā vā viśeṣaṇam
jāter vā lakṣaṇāya syāt sarvathā saptaparṇavat // BVaky_2.309

gantavyaṃ dṛśyatāṃ sūrya iti kālasya lakṣaṇe
jñāyatāṃ kāla ity etat sopāyam abhidhīyate // BVaky_2.310

vidhyaty adhanuṣety atra viśeṣeṇa nidarśyate
sāmānyam āśrayaḥ śakter yaḥ kaś cit pratipādakaḥ // BVaky_2.311

kākebhyo rakṣyatāṃ sarpir iti bālo 'pi coditaḥ
upaghātapare vākye na śvādibhyo na rakṣati // BVaky_2.312

prakṣālane śarāvāṇāṃ sthānanirmārjanaṃ tathā
anuktam api rūpeṇa bhujyaṅgatvāt pratīyate // BVaky_2.313

vākyāt prakaraṇād arthād aucityād deśakālataḥ
śabdārthāḥ pravibhajyante na rūpād eva kevalāt // BVaky_2.314

saṃsargo viprayogaś ca sāhacaryaṃ virodhitā
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya saṃnidhiḥ // BVaky_2.315

sāmarthyam aucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ
śabdārthasyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ // BVaky_2.316

bhedapakṣe 'pi sārūpyād bhinnārthāḥ pratipattṛṣu
niyatā yānty abhivyaktiṃ śabdāḥ prakaraṇādibhiḥ // BVaky_2.317

nāmākhyātasarūpā ye kāryāntaranibandhanāḥ
śabdā vākyasya teṣv artho na rūpād adhigamyate // BVaky_2.318

yā pravṛttinivṛttyarthā stutinindāprakalpanā
kuśalaḥ pratipattā tām ayathārthāṃ samīhate // BVaky_2.319

vidhīyamānaṃ yat krarma dṛṣṭādṛṣṭaprayojanam
stūyate sā stutis tasya kartur eva prayojikā // BVaky_2.320

vyāghrādivyapadeśena yathā bālo nivartyate
asatyo 'pi tathā kaś cit pratyavāyo 'bhidhīyate // BVaky_2.321

na saṃvidhānāṃ kṛtvāpi pratyavāye tathāvidhe
śāstreṇa pratiṣiddhe 'rthe vidvān kaś cit pravartate // BVaky_2.322

sarpeṣu saṃvidhāyāpi siddhair mantrauṣadhādibhiḥ
nānyathā pratipattavyaṃ na dato gamayed iti // BVaky_2.323

kva cit tattvasamākhyānaṃ kriyate stutinindayoḥ
tatrāpi ca pravṛttiś ca nivṛttiś copadiśyate // BVaky_2.324

rūpaṃ sarvapadārthānāṃ vākyārthopanibandhanam
sāpekṣā ye tu vākyārthāḥ padārthair eva te samāḥ // BVaky_2.325

vākyaṃ tad api manyante yat padaṃ caritakriyam
antareṇa kriyāśabdaṃ vākyāder dvitvadarśanāt // BVaky_2.326

ākhyātaśabde niyataṃ sādhanaṃ yatra gamyate
tad apy ekaṃ samāptārthaṃ vākyam ity abhidhīyate // BVaky_2.327

śabdavyavahitā buddhir aprayuktapadāśrayā
anumānaṃ tadarthasya pratyaye hetur ucyate // BVaky_2.328

[this verse is only in Rau]

apare tu padasyaiva tam arthaṃ pratijānate
śabdāntarābhisaṃbandham antareṇa vyavasthitam // BVaky_2.329

yasminn uccarite śabde yadā yo 'rthaḥ pratīyate
tam āhur arthaṃ tasyaiva nānyad arthasya lakṣaṇam // BVaky_2.330

kriyārthopapadeśv evaṃ sthānināṃ gamyate kriyā
vṛttau nirādibhiś caivaṃ krāntādyarthaḥ pratīyate // BVaky_2.331

tāni śabdāntarāṇy eva paryāyā iva laukikāḥ
arthaprakaraṇābhyāṃ tu teṣāṃ svārtho niyamyate // BVaky_2.332

pratibodhābhyupāyās tu ye taṃ taṃ puruṣaṃ prati
nāvaśyaṃ te 'bhisaṃbaddhāḥ śabdā jñeyena vastunā // BVaky_2.333

asatyāṃ pratipattau vā mithyā vā pratipādane
svair arthair nityasaṃbandhās te te śabdā vyavasthitāḥ // BVaky_2.334

yathāprakaraṇaṃ dvāram ity asyāṃ karmaṇaḥ śrutau
badhāna dehi vety etad upāyād avagamyate // BVaky_2.335

tatra sādhanavṛttir yaḥ śabdaḥ sattvanibandhanaḥ
na sa pradhānabhūtasya sādhyasyārthasya vācakaḥ // BVaky_2.336

svārthamātraṃ prakāśyāsau sāpekṣo vinivartate
arthas tu tasya saṃbandhī prakalpayati saṃnidhim // BVaky_2.337

pārārthyasyāviśiṣṭatvān na śabdāc chabdasaṃnidhiḥ
nārthāc chabdasya sāṃnidhyaṃ na śabdād arthasaṃnidhiḥ // BVaky_2.338

naṣṭarūpam ivākhyātam ākṣiptaṃ karmavācinā
yadi prāptaṃ pradhānatvaṃ yugapad bhāvasattvayoḥ // BVaky_2.339

tais tu nāmasarūpatvam ākhyātasyāsya varṇyate
anvayavyatirekābhyāṃ vyavahāro vibhajyate // BVaky_2.340

na cāpi rūpāt saṃdehe vācakatvaṃ nivartate
ardhaṃ paśor iti yathā sāmarthyāt tad dhi kalpate // BVaky_2.341

sarvaṃ sattvapadaṃ śuddhaṃ yadi bhāvanibandhanam
saṃsarge ca vibhakto 'sya tasyārtho na pṛthag yadi // BVaky_2.342

kriyāpradhānam ākhyātaṃ nāmnāṃ sattvapradhānatā
catvāri padajātāni sarvam etad virudhyate // BVaky_2.343

vākyasya buddhau nityatvam arthayogaṃ ca laukikam
dṛṣṭvā catuṣṭvaṃ nāstīti vadaty audumbarāyaṇaḥ // BVaky_2.344

vyāptimāṃś ca laghuś caiva vyavahāraḥ padāśrayaḥ
loke śāstre ca kāryārthaṃ vibhāgenaiva kalpitaḥ // BVaky_2.345

na loke pratipattṝṇām arthayogāt prasiddhayaḥ
tasmād alaukiko vākyād anyaḥ kaś cin na vidyate // BVaky_2.346

anyatra śrūyamāṇaiś ca liṅgair vākyaiś ca sūcitāḥ
svārthā eva pratīyante rūpābhedād alakṣitāḥ // BVaky_2.347

utsargavākye yat tyaktam aśabdam iva śabdavat
tad bādhakeṣu vākyeṣu śrutam anyatra gamyate // BVaky_2.348

brāhmaṇānāṃ śrutir dadhni prakrāntā māṭharād vinā
māṭharas takrasaṃbandhāt tatrācaṣṭe yathārthatām // BVaky_2.349

anekākhyātayoge 'pi vākyaṃ nyāyāpavādayoḥ
ekam eveṣyate kaiś cid bhinnarūpam iva sthitam // BVaky_2.350

niyamaḥ pratiṣedhaś ca vidhiśeṣas tathā sati
dvitīye yo lug ākhyātas taccheṣam alukaṃ viduḥ // BVaky_2.351

nirākāṅkṣāṇi nirvṛttau pradhānāni parasparam
teṣām anupakāritvāt kathaṃ syād ekavākyatā // BVaky_2.352

viśeṣavidhinārthitvād vākyaśeṣo 'numīyate
vidheyavan nivartye 'rthe tasmāt tulyaṃ vyapekṣaṇam // BVaky_2.353

saṃjñāśabdaikadeśo yas tasya lopo na vidyate
viśiṣṭarūpā sā saṃjñā kṛtā ca na nivartate // BVaky_2.354

saṃjñāntarāc ca dattāder nānyā saṃjñā pratīyate
saṃjñinaṃ devadattākhyaṃ dattaśabdaḥ kathaṃ vadet // BVaky_2.355

sarvair avayavais tulyaṃ saṃbandhaṃ samudāyavat
ke cic chabdasvarūpāṇāṃ manyante sarvasaṃjñibhiḥ // BVaky_2.356

varṇānām arthavattvaṃ tu saṃjñānāṃ saṃjñibhir bhavet
saṃbaddho 'vayavaḥ saṃjñāpraviveke na kalpate // BVaky_2.357

sarvasvarūpair yugapat saṃbandhe sati saṃjñinaḥ
naikadeśasarūpebhyas tatpratyāyanasaṃbhavaḥ // BVaky_2.358

ekadeśāt tu saṃghāte keṣāṃ cij jāyate smṛtiḥ
smṛtes tu viṣayāc chabdāt saṃghātārthaḥ pratīyate // BVaky_2.359

ekadeśāt smṛtir bhinne saṃghāte niyatā katham
kathaṃ pratīyamānaḥ syāc chabdo 'rthasyābhidhāyakaḥ // BVaky_2.360

ekadeśasarūpās tu tais tair bhedaiḥ samanvitāḥ
anuniṣpādinaḥ śabdāḥ saṃjñāsu samavasthitāḥ // BVaky_2.361

sādhāraṇatvāt saṃdhigdhāḥ sāmarthyān niyatāśrayāḥ
teṣāṃ ye sādhavas teṣu śāstre lopādi śiṣyate // BVaky_2.362

tulyāyām anuniṣpattau jye-drā-ghā ity asādhavaḥ
na hy anvākhyāyake śāstre teṣu dattādivat smṛtiḥ // BVaky_2.363

kṛtaṇatvāś ca ye śabdā nityāḥ kharaṇasādayaḥ
ekadravyopadeśitvāt tān sādhūn saṃpracakṣate // BVaky_2.364

gotrāṇy eva tu tāny āhuḥ saṃjñāśaktisamanvayāt
nimittāpekṣaṇaṃ teṣu svārthe nāvaśyam iṣyate // BVaky_2.365

vyavahārāya niyamaḥ saṃjñānāṃ saṃjñini kva cit
nitya eva tu saṃbandho ḍitthādiṣu gavādivat // BVaky_2.366

kṛtakatvād anityatvaṃ saṃbandhasyopapadyate
saṃjñāyāṃ sā hi puruṣair yathākāmaṃ niyujyate // BVaky_2.367

yathā hi pāṃsulekhānāṃ bālakair madhukrādayaḥ
saṃjñāḥ kriyante sarvāsu saṃjñāsv eṣaiva kalpanā // BVaky_2.368

vṛddhyādīnāṃ ca śāstre 'smiñ chaktyavacchedalakṣaṇaḥ
akṛtrimo hi saṃbandho viśeṣaṇaviśeṣyavat // BVaky_2.369

saṃjñā svarūpam āśritya nimitte sati laukikī
kā cit pravartate kā cin nimittāsaṃnidhāv api // BVaky_2.370

śāstre 'pi mahatī saṃjñā svarūpopanibandhanā
anumānaṃ nimittasya saṃnidhāne pratīyate // BVaky_2.371

āvṛtter anumānaṃ vā sārūpyāt tatra gamyate
śabdabhedānumānaṃ vā śaktibhedasya vā gatiḥ // BVaky_2.372

kva cid viṣayabhedena kṛtrimā vyavatiṣṭhate
saṃkhyāyām ekaviṣayaṃ vyavasthānaṃ dvayor api // BVaky_2.373

viṣayaṃ kṛtrimasyāpi laukikaḥ kva cid uccaran
vyāpnoti dūrāt saṃbuddhau tathā hi grahaṇaṃ dvayoḥ // BVaky_2.374

saṅghaikaśeṣadvandveṣu ke cit sāmarthyalakṣaṇam
pratyāśrayam avasthānaṃ kriyāṇāṃ pratijānate // BVaky_2.375

bhojanaṃ phalarūpābhyām ekaikasmin samāpyate
anyathā hi vyavasthāne na tadarthaḥ prakalpyate // BVaky_2.376

annādānādi rūpāṃ ca sarve tṛptiphalāṃ bhujim
pratyekaṃ pratipadyante na tu nāṭyakriyām iva // BVaky_2.377

pādyavat sā vibhāgena sāmarthyād avatiṣṭhate
bhujiḥ karoti bhujyarthaṃ na tantreṇa pradīpavat // BVaky_2.378

dṛśyādis tu kriyaikāpi tathābhūteṣu karmasu
āvṛttim antareṇāpi samudāyāśrayā bhavet // BVaky_2.379

bhinnavyāpārarūpāṇāṃ vyavahārādidarśane
kartṝṇāṃ darśanaṃ bhinnaṃ saṃbhūyārthasya sādhakam // BVaky_2.380

lakṣyasya lokasiddhatvāc chāstre liṅgasya darśanāt
arthiṣv ādaikṣu bhedena vṛddhisaṃjñā samāpyate // BVaky_2.381

śatādānapradhānatvād daṇḍane śatakarmake
arthināṃ guṇabhede 'pi saṃkhyeyo 'rtho na bhidyate // BVaky_2.382

saṅghasyaiva vidheyatvāt kāryavat pratipādane
tatra tantreṇa saṃbandhaḥ samāsābhyastasaṃjñayoḥ // BVaky_2.383

lakṣaṇārthā śrutir yeṣāṃ kāṃ cid eva kriyāṃ prati
tair vyastaiś ca samastaiś ca sa dharma upalakṣyate // BVaky_2.384

vṛṣalair na praveṣṭavyam ity etasmin gṛhe yathā
pratyekaṃ saṃhatānāṃ ca praveśaḥ pratiṣidhyate // BVaky_2.385

saṃbhūya tv arthalipsādipratiṣedhopadeśane
pṛthag apratiṣiddhatvāt pravṛttir na virudhyate // BVaky_2.386

vyavāyalakṣaṇārthātvād aṭkupvāṅādibhis tathā
pratyekaṃ vā samastair vā ṇatvaṃ na pratiṣidhyate // BVaky_2.387

anugrahārthā bhoktṝṇāṃ bhujir ārabhyate yadā
deśakālādyabhedena nānugṛhṇāti tān asau // BVaky_2.388

pātrādibhedān nānātvaṃ yasyaikasyopadiśyate
viparyaye vā bhinnasya tasyaikatvaṃ prakalpyate // BVaky_2.389

saṃhatyāpi ca kurvāṇā bhedena pratipāditāḥ
svaṃ svaṃ bhojyaṃ vibhāgena prāptaṃ saṃbhūya bhuñjate // BVaky_2.390

vīpsāyā viṣayābhāvād virodhād anyasaṃkhyayā
dvidhā samāptyayogāc ca śatam saṅghe 'vatiṣṭhate // BVaky_2.391

bhujir dvandvaikaśeṣābhyāṃ yatrānyaiḥ saha śiṣyate
tatrāpi lakṣaṇārthatvād dvidhā vākyaṃ samāpyate // BVaky_2.392

vākyāntarāṇāṃ pratyekaṃ samāptiḥ kaiś cid iṣyate
rūpāntareṇa yuktānāṃ vākyanāṃ tena saṃgrahaḥ // BVaky_2.393

na vākyasyābhidheyāni bhedavākyāni kāni cit
tasmiṃs tūccarite bhedāṃs tathānyān pratipadyate // BVaky_2.394

yeṣāṃ samasto vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate
teṣāṃ tadānīṃ bhinnasya kiṃ padārthasya sattayā // BVaky_2.395

atha tair eva janitaḥ so 'rtho bhinneṣu vartate
pūrvasyārthasya tena syād virodhaḥ saha vā sthitiḥ // BVaky_2.396

sahasthitau virodhitvaṃ syād viśiṣṭāviśiṣṭayoḥ
vyabhicārī tu saṃbandhas tyāge 'rthasya prasajyate // BVaky_2.397

ekaḥ sādhāraṇo vācyaḥ pratiśabdam avasthitaḥ
saṅghe saṅghiṣu cārthātmā samnidhānanideśakaḥ // BVaky_2.398

yathā sādhāraṇe svatvaṃ tyāgasya ca phalaṃ dhane
prītiś cāvikalā tadvat saṃbandho 'rthena tadvatām // BVaky_2.399

varṇānām arthavattāyāṃ tenaivārthena tadvati
samudāye na caikatvaṃ bhedena vyavatiṣṭhate // BVaky_2.400

ekenaiva pradīpena sarve sādhāraṇaṃ dhanam
paśyanti tadvad ekena supā saṃkhyābhidhīyate // BVaky_2.401

nārthavattā pade varṇe vākye caivaṃ viśiṣyate
abhyāsāt prakramo 'nyas tu viruddha iva dṛśyate // BVaky_2.402

viniyogād ṛte śabdo na svārthasya prakāśakaḥ
arthābhidhānasaṃbandham uktidvāraṃ pracakṣate // BVaky_2.403

yathā praṇihitaṃ cakṣur darśanāyopakalpate
tathābhisaṃhitaḥ śabdo bhavaty arthasya vācakaḥ // BVaky_2.404

kriyāvyavetaḥ saṃbandho dṛṣṭaḥ karaṇakarmabhiḥ
abhidhāniyamas tasmād abhidhānābhidheyayoḥ // BVaky_2.405

bahuṣv ekābhidhāneṣu sarveṣv ekārthakāriṣu
yat prayoktābhisaṃdhatte śabdas tatrāvatiṣṭhate // BVaky_2.406

āmnāyaśabdān abhyāse ke cid āhur anarthakān
svarūpamātravṛttīṃś ca pareṣāṃ pratipādane // BVaky_2.407

abhidhānakriyāyogād arthasya pratipādakān
niyogabhedān manyante tān evaikatvadarśinaḥ // BVaky_2.408

teṣām atyantanānātvaṃ nānātvavyavahāriṇaḥ
akṣādīnām iva prāhur ekajātisamanvayāt // BVaky_2.409

prayogād abhisaṃdhānam anyad eṣu na vidyate
viṣaye yataśaktitvāt sa tu tatra vyavasthitaḥ // BVaky_2.410

nānātvasyaiva saṃjñānam arthaprakaraṇādibhiḥ
na jātv arthāntare vṛttir anyārthānāṃ kathaṃ cana // BVaky_2.411

padarūpam ca yad vākyam astitvopanibandhanam
kāmaṃ vimarśas tatrāyaṃ na vākyāvayave pade // BVaky_2.412

yathaivānarthakair varṇair viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate
padair anarthakair evaṃ viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate // BVaky_2.413

yad antarāle jñānaṃ tu padārtheṣūpajāyate
pratipatter upāyo 'sau prakramānavadhāraṇāt // BVaky_2.414

pūrvair arthair anugato yathārthātmā paraḥ paraḥ
saṃsarga eva prakrāntas tathānyeṣv arthavastuṣu // BVaky_2.415

aṅgīkṛte tu keṣāṃ cit sādhyenārthena sādhane
ārādhaniyamārthaiva sādhanānāṃ punaḥ śrutiḥ // BVaky_2.416

ādhāre niyamābhāvāt tadākṣepo na vidyate
sāmarthyāt saṃbhavas tasya śrutis tv anyanivṛttaye // BVaky_2.417

kriyā kriyāntarād bhinnā niyatādhārasādhanā
prakrāntā pratipattṝṇāṃ bhedāḥ saṃbodhahetavaḥ // BVaky_2.418

avibhāgaṃ tu śabdebhyaḥ kramavadbhyo 'padakramam
prakāśate tadanyeṣāṃ vākyaṃ vākyārtha eva ca // BVaky_2.419

svarūpaṃ vidyate yasya tasyātmā na nirūpyate
nāsti yasya svarūpaṃ tu tasyaivātmā nirūpyate // BVaky_2.420

aśabdam apare 'rthasya rūpanirdhāraṇaṃ viduḥ
arthāvabhāsarūpā ca śabdebhyo jāyate smṛtiḥ // BVaky_2.421

anyathaivāgnisaṃbandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate
anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate // BVaky_2.422

pṛthaṅniviṣṭatattvānāṃ pṛthagarthānupātinām
indriyāṇāṃ yathā kāryam ṛte dehān na kalpate // BVaky_2.423

tathā padānāṃ sarveṣāṃ pṛthagarthaniveśinām
vākyebhyaḥ pravibhaktānām arthavattā na vidyate // BVaky_2.424

saṃsargarūpaṃ saṃsṛṣṭeṣv arthavastuṣu gṛhyate
nātropākhyāyate tattvam apadārthasya darśanāt // BVaky_2.425

darśanasyāpi yat satyaṃ na tathā darśanaṃ sthitam
vastu saṃsargarūpeṇa tad arūpaṃ nirūpyate // BVaky_2.426

astitvenānuṣakto vā nivṛttyātmani vā sthitaḥ
artho 'bhidhīyate yasmād ato vākyaṃ prayujyate // BVaky_2.427

kriyānuṣaṅgeṇa vinā na padārthaḥ pratīyate
satyo vā viparīto vā vyavahāre na so 'sty ataḥ // BVaky_2.428

sad ity etat tu yad vākyaṃ tad abhūd asti neti vā
kriyābhidhānasaṃbandham antareṇa na gamyate // BVaky_2.429

ākhyātapadavācye 'rthe sādhanopanibandhane
vinā sattvābhidhānena nākāṅkṣā vinivartate // BVaky_2.430

prādhānyāt tu kriyā pūrvam arthasya pravibhajyate
sādhyaprayuktāny aṅgāni phalaṃ tasya prayojakam // BVaky_2.431

prayoktaivābhisaṃdhatte sādhyasādhanarūpatām
arthasya cābhisaṃbandhakalpanāṃ prasamīhate // BVaky_2.432

pacikriyāṃ karotīti karmatvenābhidhīyate
paktiḥ karaṇarūpaṃ tu sādhyatvena pratīyate // BVaky_2.433

yo 'ṃśo yenopakāreṇa prayoktṝṇāṃ vivakṣitaḥ
arthasya sarvaśaktitvāt sa tathaiva vyavasthitaḥ // BVaky_2.434

ārādvṛttiṣu saṃbandhaḥ kadā cid abhidhīyate
āśliṣṭo yo 'nupaśliṣṭaḥ sa kadā cit pratīyate // BVaky_2.435

saṃsṛṣṭānāṃ vibhaktatvaṃ saṃsargaś ca vivekinām
nānātmakānām ekatvaṃ nānātvaṃ ca viparyaye // BVaky_2.436

sarvātmakatvād arthasya nairātmyād vā vyavasthitam
atyantayataśaktitvāc chabda eva nibandhanam // BVaky_2.437

vastūpalakṣaṇaḥ śabdo nopakārasya vācakaḥ
na svaśaktiḥ padārthānāṃ saṃspraṣṭuṃ tena śakyate // BVaky_2.438

saṃbandhidharmā saṃyogaḥ svaśabdenābhidhīyate
saṃbandhaḥ samavāyas tu saṃbandhitvena gamyate // BVaky_2.439

lakṣaṇād vyavatiṣṭhante padārthā na tu vastutaḥ
upakārāt sa evārthaḥ kathaṃ cid anugamyate // BVaky_2.440

vākyārtho yo 'bhisaṃbandho na tasyātmā kva cit sthitaḥ
vyavahāre padārthānāṃ tam ātmānaṃ pracakṣate // BVaky_2.441

padārthe samudāye vā samāpto naiva vā kva cit
padārtharūpabhedena tasyātmā pravibhajyate // BVaky_2.442

anvākhyānāya yo bhedaḥ pratipattinibandhanam
sākāṅkṣāvayavaṃ bhede tenānyad upavarṇyate // BVaky_2.443

anekaśakter ekasya pravibhāgo 'nugamyate
ekārthatvaṃ hi vākyasya mātrayāpi pratīyate // BVaky_2.444

saṃpratyayārthād bāhyo 'rthaḥ sann asan vā vibhajyate
bāhyīkṛtya vibhāgas tu śaktyapoddhāralakṣaṇaḥ // BVaky_2.445

pratyayārthātmaniyatāḥ śaktayo na vyavasthitāḥ
anyatra ca tato rūpaṃ na tāsām upalabhyate // BVaky_2.446

bahuśv api tiṅanteṣu sākāṅkṣeṣv ekavākyatā
tiṅā tiṅbhyo nighātasya paryudāsas tathārthavān // BVaky_2.447

ekatiṅ yasya vākyaṃ tu śāstre niyatalakṣaṇam
tasyātiṅgrahaṇenārtho vākyabhedān na vidyate // BVaky_2.448

tiṅantāntarayukteṣu yuktayukteṣu vā punaḥ
mṛgaḥ paśyata yātīti bhedābhedau na tiṣṭhataḥ // BVaky_2.449

itikartavyatārthasya sāmarthyād yatra kāṅkṣyate
aśabdalakṣaṇākāṅkṣaṃ samāptārthaṃ tad ucyate // BVaky_2.450

tattvānvākhyānamātre tu yāvān artho 'nuṣajyate
vināpi tatprayogeṇa śruter vākyaṃ samāpyate // BVaky_2.451

ciṅkramyamāṇo 'dhīṣvātra japaṃś caṅkramaṇaṃ kuru
tādarthyasyāviśeṣe 'pi śabdād bhedaḥ pratīyate // BVaky_2.452

phalavantaḥ kriyābhedāḥ kriyāntaranibandhanāḥ
asaṃkhyātāḥ kramoddeśair ekākhyātanidarśitāḥ // BVaky_2.453

nivṛtabhedā sarvaiva kriyākhyāte 'bhidhīyate
śruter aśakyā bhedānāṃ pravibhāgaprakalpanā // BVaky_2.454

aśvamedhena yakṣyante rājānaḥ sattram āsate
brāhmaṇā iti nākhyātarūpād bhedaḥ pratīyate // BVaky_2.455

sakṛc chrutā saptadaśasv anāvṛttāpi yā kriyā
prajāpatyeṣu sāmarthyāt sā bhedaṃ pratipadyate // BVaky_2.456

devadattādiṣu bhujiḥ pratyekam avatiṣṭhate
pratisvatantraṃ vākyaṃ vā bhedena pratipadyate // BVaky_2.457

uccāraṇe tu vākyānām anyad rūpaṃ na gṛhyate
pratipattau tu bhinnānām anyad rūpaṃ pratīyate // BVaky_2.458

ekaṃ grahaṇavākyaṃ ca sāmānyenābhidhīyate
kartarīti yathā tac ca paśvādiṣu vibhajyate // BVaky_2.459

yadi ākāṅkṣā nivarteta tadbhūtasya sakṛc chrutau
naivānyenābhisaṃbandhaṃ tad upeyāt kathaṃ cana // BVaky_2.460

ekarūpam anekārthaṃ tasmād upanibandhanam
yonir vibhāgavākyānāṃ tebhyo 'nanyad iva sthitam // BVaky_2.461

kva cit kriyā vyaktibhāgair upakāre pravartate
sāmānyabhāga evāsyāḥ kva cid arthasya sādhakaḥ // BVaky_2.462

kālabhinnāś ca ye bhedā ye cāpy uṣṭrāsikādiṣu
prakrame jātibhāgasya śabdātmā tair na bhidyate // BVaky_2.463

ekasaṃkhyeṣu bhedeṣu bhinnā jātyādibhiḥ kriyāḥ
bhedena viniyujyante tacchabdasya sakṛc chrutau // BVaky_2.464

akṣādeṣu yathā bhinnā bhakṣibhañjidivikriyāḥ
prayogakālābhede 'pi pratibhedaṃ pṛthak sthitāḥ // BVaky_2.465

akṣiṇāṃ tantriṇāṃ tantram upāyas tulyarūpatā
eṣāṃ kramo vibhaktānāṃ tannibaddhā sakṛc chrutiḥ // BVaky_2.466

dvāv apy upāyau śabdānāṃ prayoge samavasthitau
kramo vā yaugapadyaṃ vā yau loko nātivartate // BVaky_2.467

krame vibhajyate rūpaṃ yaugapadye na bhidyate
kriyā tu yaugapadye 'pi kramarūpānupātinī // BVaky_2.468

bhedasaṃsargaśaktī dve śabdād bhinne iva sthite
yaugapadye 'py anekena prayoge bhidyate śrutiḥ // BVaky_2.469

abhinno rūpabhedena ya eko 'rtho vivakṣitaḥ
tasyāvayavadharmeṇa samudāyo 'nugamyate // BVaky_2.470

bhedanirvacane tv asya pratyedaṃ vā samāpyate
śrutir vacanabhinnā vā vākyabhede 'vatiṣṭhate // BVaky_2.471

tatraikavacanānto vā so 'kṣaśabdaḥ prayujyate
pratyekaṃ vā bahutvena pravibhāgo yathāśruti // BVaky_2.472

dviṣṭhāni yāni vākyāni teṣv apy ekatvadarśinām
anekaśakter ekasya svaśaktiḥ pravibhajyate // BVaky_2.473

atyantabhinnayor vā syāt prayoge tantralakṣaṇaḥ
upāyas tatra saṃsargaḥ pratipattṛṣu bhidyate // BVaky_2.474

bhedenādhigatau pūrvaṃ śabdau tulyaśrutī punaḥ
tantreṇa pratipattāraḥ prayoktrā pratipāditāḥ // BVaky_2.475

ekasyāpi vivakṣāyām anuniṣpadyate paraḥ
vinābhisaṃdhinā śabdaḥ śaktirūpaḥ prakāśate // BVaky_2.476

anekā śaktir ekasya yugapac chrūyate kva cit
agniḥ prakāśadāhābhyām ekatrāpi niyujyate // BVaky_2.477

āvṛttiśaktibhinnārthe vākye sakṛd api śrute
liṅgād vā tantradharmād vā vibhāgo vyavatiṣṭhate // BVaky_2.478

saṃprasāraṇasaṃjñāyāṃ liṅgābhyāṃ varṇavākyayoḥ
pravibhāgas tathā sūtra ekasminn eva jāyate // BVaky_2.479

tathā dvirvacane 'cīti tantropāyād alakṣaṇaḥ
ekaśeṣeṇa nirdeśo bhāṣya eva pradarśitaḥ // BVaky_2.480

prāyeṇa saṃkṣeparucīn alpavidyāparigrahān
saṃprāpya vaiyākaraṇān saṃgrahe 'stam upāgate // BVaky_2.481

kṛte 'tha pātañjalinā guruṇā tīrthadarśinā
sarvesaṃ nyāyabījānāṃ mahābhāṣye nibandhane // BVaky_2.482

alabdhagādhe gāmbhīryād uttāna iva sauṣṭhavāt
tasminn akṛtabuddhīnām naivāvāsthita niścayaḥ // BVaky_2.483

vaijisaubhavaharyakṣaiḥ śuṣkatarkānusāribhiḥ
ārṣe viplāvite granthe saṃgrahapratikañcuke // BVaky_2.484

yaḥ pātañjaliśiṣyebhyo bhraṣṭo vyākaraṇāgamaḥ
kālena dākṣiṇātyeṣu granthamātro vyavasthitaḥ // BVaky_2.485

parvatād āgamaṃ labdhvā bhāṣyabījānusāribhiḥ
sa nīto bahuśākhatvaṃ cāndrācāryādibhiḥ punaḥ // BVaky_2.486

nyāyaprasthānamārgāṃs tān abhyasya svam ca darśanam
praṇīto guruṇāsmākam ayam āgamasaṃgrahaḥ // BVaky_2.487

vartmanām atra keṣām cid vastumātram udāhṛtam
kāṇḍe tṛtīye nyakṣena bhaviṣyati vicāraṇā // BVaky_2.488

prajñā vivekaṃ labhate bhinnair āgamadarśanaiḥ
kiyad vā śakyam unnetuṃ svatarkam anudhāvatā // BVaky_2.489

tat tad utprekṣamāṇānāṃ purāṇair āgamair vinā
anupāsitavṛddhānāṃ vidyā nātiprasīdati // BVaky_2.490

3,1: Jātisamuddeśa

dvidhā kaiś cit padaṃ bhinnaṃ caturdhā pañcadhāpi vā
apoddhṛtyaiva vākyebhyaḥ prakṛtipratyayādivat // BVaky_3,1.1

padārthānām apoddhāre jātir vā dravyam eva vā
padārthau sarvaśabdānāṃ nityāv evopavarṇitau // BVaky_3,1.2

keṣāṃ cit sāhacaryeṇa jātiḥ śaktyupalakṣaṇam
khadirādiṣv aśakteṣu śaktaḥ pratinidhīyate // BVaky_3,1.3

asvātantryaphalo bandhiḥ pramāṇādīva śiṣyate
ato jātyabhidhāne 'pi śaktihīnaṃ na gṛhyate // BVaky_3,1.4

saṃśleṣamātraṃ badhnātir yadi syāt tu vivakṣitaḥ
śaktyāśraye tato liṅgaṃ pramāṇādyanuśāsanam // BVaky_3,1.5

svā jātiḥ prathamaṃ śabdaiḥ sarvair evābhidhīyate
tato 'rthajātirūpeṣu tadadhyāropakalpanā // BVaky_3,1.6

yathā rakte guṇe tattvaṃ kaṣāye vyapadiśyate
saṃyogisannikarṣāc ca vastrādiṣv api gṛhyate // BVaky_3,1.7

tathā śabdārthasaṃbandhāc chabde jātir avasthitā
vyapadeśe 'rthajātīnāṃ jātikāryāya kalpate // BVaky_3,1.8

jātiśabdaikaśeṣe sā jātīnāṃ jātir iṣyate
śabdajātaya ity atra tajjātiḥ śabdajātiṣu // BVaky_3,1.9

yā śabdajātiḥ śabdeṣu śabdebhyo bhinnalakṣaṇā
jātiḥ sā śabdajātitvam avyatikramya vartate // BVaky_3,1.10

arthajātyabhidhāne 'pi sarve jātyabhidhāyinaḥ
vyāpāralakṣaṇā yasmāt padārthāḥ samavasthitāḥ // BVaky_3,1.11

jātau padārthe jātir vā viśeṣo vāpi jātivat
śabdair apekṣyate yasmād atas te jātivācinaḥ // BVaky_3,1.12

dravyadharmā padārthe tu dravye sarvo 'rtha ucyate
dravyadharmāśrayād dravyam ataḥ sarvo 'rtha iṣyate // BVaky_3,1.13

anupravṛttidharmo vā jātiḥ syāt sarvajātiṣu
vyāvṛttidharmasāmānyaṃ viśeṣe jātir iṣyate // BVaky_3,1.14

saṃyogidharmabhedena deśe ca parikalpite
teṣu deśeṣu sāmānyam ākāśasyāpi vidyate // BVaky_3,1.15

adeśānāṃ ghaṭādīnāṃ deśāḥ saṃbandhino yathā
ākāśasyāpy adeśasya deśāḥ saṃbandhinas tathā // BVaky_3,1.16

bhinnavastvāśrayā buddhiḥ saṃyogiṣv anuvartate
samavāyiṣu bhedasya grahaṇaṃ vinivartate // BVaky_3,1.17

ataḥ saṃyogideśānāṃ gauṇatvaṃ parikalpyate
avivekāt pradeśebhyo mukhyatvaṃ samavāyinām // BVaky_3,1.18

anupravṛttirūpā yā prakhyā tām ākṛtiṃ viduḥ
ke cid vyāvṛttirūpāṃ tu dravyatvena pracakṣate // BVaky_3,1.19

bhinnā iti paropādhir abhinnā iti vā punaḥ
bhāvātmasu prapañco 'yaṃ saṃsṛṣṭeṣv eva jāyate // BVaky_3,1.20

naikatvaṃ nāpi nānātvaṃ na sattvam na ca nāstitā
ātmatattveṣu bhāvānām asaṃsṛṣṭeṣu vidyate // BVaky_3,1.21

sarvaśaktyātmabhūtatvaṃ ekasyaiveti nirṇaye
bhāvānām ātmabhedasya kalpanā syād anarthikā // BVaky_3,1.22

tasmād dravyādayaḥ sarvāḥ śaktayo bhinnalakṣaṇāḥ
saṃsṛṣṭāḥ puruṣārthasya sādhikā na tu kevalāḥ // BVaky_3,1.23

yathaiva cendriyādīnām ātmabhūtā samagratā
tathā saṃbandhisaṃbandhasaṃsarge 'pi pratīyate // BVaky_3,1.24

na tad utpadyate kiṃ cid yasya jātir na vidyate
ātmābhivyaktaye jātiḥ kāraṇānāṃ prayojikā // BVaky_3,1.25

kāraṇeṣu padaṃ kṛtvā nityānityeṣu jātayaḥ
kva cit kāryeṣv abhivyaktim upayānti punaḥ punaḥ // BVaky_3,1.26

nirvarttyamānaṃ yat karma jātis tatrāpi sādhanam
svāśrayasyābhiniṣpattyai sā kriyāṇāṃ prayojikā // BVaky_3,1.27

vidhau vā pratiṣedhe vā brāhmaṇatvādi sādhanam
vyaktyāśritāsritā jāteḥ saṃkhyājātir viśeṣikā // BVaky_3,1.28

yathā jalādibhir vyaktaṃ mukham evābhidhīyate
tathā dravyair abhivyaktā jātir evābhidhīyate // BVaky_3,1.29

yathendriyagato bheda indriyagrahaṇād ṛte
indriyārtheṣv adṛśyo 'pi jñānabhedāya kalpate // BVaky_3,1.30

tathātmarūpagrahaṇāt keṣāṃ cid vyaktayo vinā
sāmānyajñānabhedānām upayānti nimittatām // BVaky_3,1.31

satyāsatyau tu yau bhāgau pratibhāvaṃ vyavasthitau
satyaṃ yat tatra sā jātir asatyā vyaktayaḥ smṛtāḥ // BVaky_3,1.32

saṃbandhibhedāt sattaiva bhidyamānā gavādiṣu
jātir ity ucyate tasyāṃ sarve śabdā vyavasthitāḥ // BVaky_3,1.33

tāṃ prātipadikārthaṃ ca dhātvarthaṃ ca pracakṣate
sā nityā sā mahān ātmā tām āhus tvatalādayaḥ // BVaky_3,1.34

prāptakramā viśeṣeṣu kriyā saivābhidhīyate
kramarūpasya saṃhāre tat sattvam iti kathyate // BVaky_3,1.35

saiva bhāvavikāreṣu ṣaḍ avasthāḥ prapadyate
krameṇa śaktibhiḥ svābhir evaṃ pratyavabhāsate // BVaky_3,1.36

ātmabhūtaḥ kramo 'py asyā yatredaṃ kāladarśanam
paurvāparyādirūpeṇa pravibhaktam iva sthitam // BVaky_3,1.37

tirobhāvābhyupagame bhāvānāṃ saiva nāstitā
labdhakrame tirobhāve naśyatīti pratīyate // BVaky_3,1.38

pūrvasmāt pracyutā dharmād aprāptā cottaraṃ padam
tadantarāle bhedānām āśrayāj janma kathyate // BVaky_3,1.39

āśrayaḥ svātmamātrā vā bhāvā vā vyatirekinaḥ
svaśaktayo vā sattāyā bhedadarśanahetavaḥ // BVaky_3,1.40

pṛthivyādiṣv abhivyaktau na saṃsthānam apekṣate
anucchinnāśrayāj jātir anitye 'py āśraye sthitā // BVaky_3,1.41

anucchedyāśrayām eke sarvāṃ jātiṃ pracakṣate
na yaugapadyaṃ pralaye sarvasyeti vyavasthitāḥ // BVaky_3,1.42

prakṛtau pravilīneṣu bhedeṣv ekatvadarśinām
dravyasattvaṃ prapadyante svāśrayā eva jātayaḥ // BVaky_3,1.43

brāhmaṇatvādayo bhāvāḥ sarvaprāṇiṣv avasthitāḥ
abhivyaktāḥ svakāryāṇāṃ sādhakā ity api smṛtiḥ // BVaky_3,1.44

citrādiṣv apy abhivyaktir jātīnāṃ kaiścid iṣyate
prāṇyāśritās tu tāḥ prāptau nimittaṃ puṇyapāpayoḥ // BVaky_3,1.45

jñānaṃ tv asmad viśiṣṭānāṃ tāsu sarvendriyam viduḥ
ābhyāsān maṇirūpyādiviśeṣeṣv iva tadvidām // BVaky_3,1.46

jātyutpalādigandhādau bhedatattvaṃ yad āśritam
tad bhāvapratyayair loke 'nityatvān nābhidhīyate // BVaky_3,1.47

asvaśabdābhidhānās tu narasiṃhādijātayaḥ
sarūpāvayavevānyā tāsu śrutir avasthitā // BVaky_3,1.48

jātyavasthāparicchede saṃkhyā saṃkhyātvam eva vā
viprakarṣe 'pi saṃsargād upakārāya kalpate // BVaky_3,1.49

lakṣaṇā śabdasaṃskāre vyāpāraḥ kāryasiddhaye
saṃkhyākarmādiśaktīnāṃ śrutisāmye 'pi dṛśyate // BVaky_3,1.50

na vinā saṃkhyayā kaś cit sattvabhūto 'rtha ucyate
ataḥ sarvasya nirdeśe saṃkhyā syād avivakṣitā // BVaky_3,1.51

ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā keṣāṃ cid avivakṣitam
tad dhi jātyabhidhānāya dvitvaṃ tu syād vivakṣitam // BVaky_3,1.52

yady etau vyādhitau syātāṃ deyaṃ syād idam auṣadham
ity evaṃ lakṣaṇe 'rthasya dvitvaṃ syād avivakṣitam // BVaky_3,1.53

ekādiśabdavācyāyāḥ karmasv aṅgatvam iṣyate
saṃkhyāyāḥ khanati dvābhyām iti rūpād dhi sāśritā // BVaky_3,1.54

yajeta paśunety atra saṃskārasyāpi saṃbhave
yathā jātis tathaikatvaṃ sādhanatvena gamyate // BVaky_3,1.55

liṅgāt tu syāt dvitīyādes tad ekatvaṃ vivakṣitam
ekārthaviṣayatve ca tal liṅgaṃ jātisaṃkhyayoḥ // BVaky_3,1.56

anyatrāvihitasyaiva sa vidhiḥ prathamaṃ paśoḥ
kriyāyām aṅgabhāvaś ca tat tv etasmād vivakṣitam // BVaky_3,1.57

grahās tv anyatra vihitā bhinnasaṃkhyāḥ pṛthak pṛthak
prājāpatyā navety evamādibhedasamanvitāḥ // BVaky_3,1.58

aṅgatvena pratītānāṃ saṃmārge tv aṅgināṃ punaḥ
nirdeśaṃ prati yā saṃkhyā sā kathaṃ syād vivakṣitā // BVaky_3,1.59

nānyatra vidhir astīti saṃskāro nāpi cāṅgitā
hetuḥ saṃkhyāvivakṣāyā yatnāt sā hi vivakṣitā // BVaky_3,1.60

saṃmārjane viśeṣaś ca na grahe kva cid āśritaḥ
vihitās te ca saṃskāryāḥ sarveṣām āśrayas tataḥ // BVaky_3,1.61

pratyāśrayaṃ samāptāyāṃ jātāv ekena cet kriyā
paśunā na prakalpeta tat syād eva prakalpanam // BVaky_3,1.62

ekena ca prasiddhāyāṃ kriyāyāṃ yadi saṃbhavāt
paśvantaram upādeyam upādānam anarthakam // BVaky_3,1.63

yathaivāhitagarbhāyāṃ garbhādhānām anarthakam
tathaikena prasiddhāyāṃ paśvantaram anarthakam // BVaky_3,1.64

tāvatārthasya siddhatvād ekatvasyāvyatikramam
ke cid icchanti na tv atra saṃkhyāṅgatvena gṛhyate // BVaky_3,1.65

dvitīyādi tu yal liṅgam uktanyāyānuvādi tat
na saṃkhyā sādhanatvena jātivat tena gamyate // BVaky_3,1.66

anvayavyatirekābhyāṃ saṃkhyābhyupagame sati
yuktaṃ yat sādhanatvaṃ syān na tv anyārthopalakṣaṇaṃ // BVaky_3,1.67

sādhanatve padārthasya sāmarthyaṃ na prahīyate
saṃkhyāvyāpāradharmo 'tas tena liṅgena gamyate // BVaky_3,1.68

apūrvasya vidheyatvāt prādhānyam avasīyate
vihitasya parārthatvāc cheśabhāvaḥ pratīyate // BVaky_3,1.69

saṃmārgasya vidheyatvāt anyatra vihite grahe
vidhivākye śrutā saṃkhyā lakṣaṇāyāṃ na bādhyate // BVaky_3,1.70

vidhivākyāntare saṃkhyā paśor nāsti virodhinī
tasmāt saguṇa evāsau sahaikatvena gamyate // BVaky_3,1.71

nirjñātadravyasaṃbandhe yaḥ karmaṇy upadiśyate
gunas tenārthitā tasya dravyeṇeva pratīyate // BVaky_3,1.72

kaścid eva guṇo dravye yathā sāmarthyalakṣaṇaḥ
ādhāro 'pi guṇasyaivaṃ prāptaḥ sāmarthyalakṣaṇaḥ // BVaky_3,1.73

tayos tu pṛthagarthitve saṃbandho yaḥ pratīyate
na tasminn upaghāto 'sti kalpyam anyan na cāśrutam // BVaky_3,1.74

kriyayā yo 'bhisaṃbandhaḥ sa śrutiprāpitas tayoḥ
āśrayāśrayiṇor vākyān niyamas tv avatiṣṭhate // BVaky_3,1.75

tatra dravyaguṇābhāve pratyekaṃ syād vikalpanam
śrutiprāpto hi saṃbandho balavān vākyalakṣaṇāt // BVaky_3,1.76

yadā tu jātiḥ śaktir vā kriyāṃ praty upadiśyate
sāmarthyāt saṃnidhīyete tatra dravyaguṇau tadā // BVaky_3,1.77

jātīnāṃ ca guṇānāṃ ca tulye 'ṅgatve kriyāṃ prati
guṇāḥ pratinidhīyante chāgādīnāṃ na jātayaḥ // BVaky_3,1.78

vyaktiśakteḥ samāsannā jātayo na tathā guṇāḥ
sākṣād dravyaṃ kriyāyogi guṇas tasmād vikalpate // BVaky_3,1.79

sāmyenānyatarābhāve vikalpaḥ kaiścid iṣyate
atadguṇo 'taś chāgaḥ syān meṣo vā tadguṇo bhavet // BVaky_3,1.80

jāter āśritasaṃkhyāyāḥ pravṛttir upalabhyate
saṃkhyāviśeṣam utsṛjya kvacit saiva pravartate // BVaky_3,1.81

parāṅgabhūtaṃ sāmānyaṃ yujyate dravyasaṃkhyayā
svārthaṃ pravartamānaṃ tu na saṃkhyām avalambate // BVaky_3,1.82

yajeta paśunety atra yajyarthāyāṃ paśuśrutau
kṛtārthaikena paśunā pradhānaṃ bhavati kriyā // BVaky_3,1.83

yāvatāṃ saṃbhavo yasya sa kuryāt tāvatāṃ yadi
ālambhanaṃ guṇais tena pradhānaṃ syāt prayojitam // BVaky_3,1.84

saṃmṛjyamānatantre tu grahe yatra kriyāśrutiḥ
saṃkhyāviśeṣagrahaṇaṃ naiva tatrādriyāmahe // BVaky_3,1.85

śiṣyamāṇapare vākye yad ekagrahaṇaṃ kṛtam
śeṣe viśiṣṭasaṃkhye 'pi vyaktaṃ tal liṅgadarśanam // BVaky_3,1.86

samāsapratyayavidhau yathā nipatitā śrutiḥ
guṇānāṃ paratantrāṇāṃ nyāyenaivopapadyate // BVaky_3,1.87

guṇe 'pi nāṅgīkriyate pradhānāntarasiddhaye
saṃkhyā kartā tathā karmaṇy aviśiṣṭaḥ pratīyate // BVaky_3,1.88

yasyānyasya prasaktasya niyamārthā punaḥ śrutiḥ
nivṛttau caritārthatvāt saṃkhyā tatrāvivakṣitā // BVaky_3,1.89

sarūpasamudāyāt tu vibhaktir yā vidhīyate
ekas tatrārthavān siddhaḥ samudāyasya vācakaḥ // BVaky_3,1.90

pratyayasya pradhānasya samāsasyāpi vā vidhau
siddhaḥ saṃkhyāvivakṣāyāṃ sarvathānugraho guṇe // BVaky_3,1.91

abhedarūpaṃ sādṛśyam ātmabhūtāś ca śaktayaḥ
jātiparyāyavācitvam eṣām apy upavarṇyate // BVaky_3,1.92

daṇḍopāditsayā daṇḍaṃ yady api pratipadyate
na tasmād eva sāmarthyāt sa daṇḍīti pratīyate // BVaky_3,1.93

necchānimittād icchāvān iti jñānam pravartate
tasmāt saty api sāmarthye buddhir arthāntarāśrayā // BVaky_3,1.94

svabhāvo vyapadeśyo vā sāmarthyaṃ vāvatiṣṭhate
sarvasyānte yatas tasmād vyavahāro na kalpate // BVaky_3,1.95

yadā bhedān parityajya buddhyaika iva gṛhyate
vyaktyātmaiva tadā tatra buddhir ekā pravartate // BVaky_3,1.96

bhedarūpair anusyūtaṃ yadaikam iva manyate
samūhāvagrahā buddhir bahubhyo jāyate tadā // BVaky_3,1.97

*yadā sahavivakṣāyām ekabuddhinibandhanaḥ
baddhāvayavavicchedaḥ samudāyo 'bhidhīyate // BVaky_3,1.98_

*pratikriyaṃ samāptatvād eko bhedasamanvitaḥ
dvandve dvitvādibhedena tadāsāv upagamyate // BVaky_3,1.99_

sakṛtpravṛttāv ekatvam āvṛttau sadṛśātmatām
bhinnātmakānāṃ vyaktīnāṃ bhedāpohāt prapadyate // BVaky_3,1.100

anupravṛtteti yathābhinnā buddhiḥ pratīyate
artho vyāvṛttarūpo 'pi tathā tattvena gṛhyate // BVaky_3,1.101

sarūpāṇāṃ ca sarveṣāṃ na bhedopanipātinaḥ
vidyante vācakāḥ śabdā nāpi bhedo 'vadhāryate // BVaky_3,1.102

jñānaśabdārthaviṣayā viśeṣā ye vyavasthitāḥ
teṣāṃ duravadhāratvāj jñānādyekatvadarśanam // BVaky_3,1.103

jñāneṣv api yathārtheṣu tathā sarveṣu jātayaḥ
saṃsargadarśane santi tāś cārthasya prasādhikāḥ // BVaky_3,1.104

jñeyastham eva sāmānyaṃ jñānānām upakārakam
na jātu jñeyavaj jñānaṃ pararūpeṇa rūpyate // BVaky_3,1.105

yathā jyotiḥ prakāśena nānyenābhiprakāśyate
jñānākāras tathānyena na jñānenopagṛhyate // BVaky_3,1.106

*na cātmasamavetasya sāmānyasyāvadhāraṇe
jñānaśaktiḥ samarthā syāj jñātasyānyasya vastunaḥ // BVaky_3,1.107_

*ayaugapadye jñānānām asyety agrahaṇaṃ na ca
yathopalabdhi smaraṇam upalabdhe ca jāyate // BVaky_3,1.108_

ghaṭajñānam iti jñānaṃ ghaṭajñānavilakṣaṇam
ghaṭa ity api yaj jñānaṃ viṣayopanipāti tat // BVaky_3,1.109

yato viṣayarūpeṇa jñānarūpaṃ na gṛhyate
artharūpaviviktaṃ ca svarūpaṃ nāvadhāryate // BVaky_3,1.110

3,2: Dravyasamuddeśaḥ

ātmā vastu svabhāvaś ca śarīraṃ tattvam ity api
dravyam ity asya paryāyās tac ca nityam iti smṛtam // BVaky_3,2.1

satyaṃ vastu tadākārair asatyair avadhāryate
asatyopādhibhiḥ śabdaiḥ satyam evābhidhīyate // BVaky_3,2.2

adhruveṇa nimittena devadattagṛhaṃ yathā
gṛhītaṃ gṛhaśabdena śuddham evābhidhīyate // BVaky_3,2.3

suvarṇādi yathā yuktam svair ākārair apāyibhiḥ
rucakādyabhidhānānāṃ śuddham evaiti vācyatām // BVaky_3,2.4

ākāraiś ca vyavacchedāt sārvārthyam avarudhyate
yathaiva cakṣurādīnāṃ sāmarthyaṃ nālikādibhiḥ // BVaky_3,2.5

teṣv ākāreṣu yaḥ śabdas tathābhūteṣu vartate
tattvātmakatvāt tenāpi nityam evābhidhīyate // BVaky_3,2.6

na tattvātattvayor bheda iti vṛddhebhya āgamaḥ
atattvam iti manyante tattvam evāvicāritam // BVaky_3,2.7

vikalparūpaṃ bhajate tattvam evāvikalpitam
na cātra kālabhedo 'sti kālabhedaś cagṛhyate // BVaky_3,2.8

yathā viṣayadharmāṇāṃ jñāne 'tyantam asaṃbhavaḥ
tadātmeva ca tat siddham atyantam atadātmakam // BVaky_3,2.9

tathā vikārarūpāṇāṃ tattve 'tyantam asaṃbhavaḥ
tadātmeva ca tat tattvam atyamntam atadātmakam // BVaky_3,2.10

satyam ākṛtisaṃhāre yad ante vyavatiṣṭhate
tan nityaṃ śabdavācyaṃ tac chabdāt tac ca na bhidyate // BVaky_3,2.11

na tad asti na tan nāsti na tad ekaṃ na tat pṛthak
na saṃsṛṣṭaṃ vibhaktaṃ vā vikṛtaṃ na ca nānyathā // BVaky_3,2.12

tan nāsti vidyate tac ca tad ekaṃ tat pṛthak pṛthak
saṃsṛṣṭaṃ ca vibhaktaṃ ca vikṛtaṃ tat tad anyathā // BVaky_3,2.13

tasya śabdārthasaṃbandharūpam ekasya dṛśyate
tad dṛśyaṃ darśanaṃ draṣṭā darśane ca prayojanam // BVaky_3,2.14

vikārāpagame satyaṃ suvarṇaṃ kuṇḍale yathā
vikārāpagame satyāṃ tathāhuḥ prakṛtiṃ parām // BVaky_3,2.15

vācyā sā sarvaśabdānāṃ śabdāś ca na pṛthak tataḥ
apṛthaktve ca saṃbandhas tayor nānātmanor iva // BVaky_3,2.16

ātmā paraḥ priyo dveṣyo vaktā vācyaṃ prayojanam
viruddhāni yathaikasya svapne rūpāṇi cetasaḥ // BVaky_3,2.17

ajanmani tathā nitye paurvāparyavivarjite
tattve janmādirūpatvaṃ viruddham upalabhyate // BVaky_3,2.18

3.3: Saṃbandhasamuddeśa

jñānaṃ prayoktur bāhyo 'rthaḥ svarūpaṃ ca pratīyate
śabdair uccaritais teṣāṃ saṃbandhaḥ samavasthitaḥ // BVaky_3,3.1

pratipattur bhavaty arthe jñāne vā saṃśayaḥ kvacit
svarūpeṣūpalabhyeṣu vyabhicāro na vidyate // BVaky_3,3.2

asyāyaṃ vācako vācya iti ṣaṣṭhyā pratīyate
yogaḥ śabdārthayos tattvam apy ato vyapadiśyate // BVaky_3,3.3

nābhidhānaṃ svadharmeṇa saṃbandhasyāsti vācakam
atyantaparatantratvād rūpaṃ nāsyāpadiśyate // BVaky_3,3.4

upakārāt sa yatrāsti dharmas tatrānugamyate
śaktīnām api sā śaktir guṇānām apy asau guṇaḥ // BVaky_3,3.5

taddharmaṇos tu tācchabdyaṃ saṃyogasamavāyayoḥ
tayor apy upakārārthā niyatās tadupādhayaḥ // BVaky_3,3.6

kā cid eva hi sāvasthā kāryaprasavasūcitā
kasya cit kena cid yasyāṃ saṃyoga upajāyate // BVaky_3,3.7

nirātmakānām utpattau niyamaḥ kvacid eva yaḥ
tenaivāvyapavargaś ca prāptabhede sa yatkṛtaḥ // BVaky_3,3.8

ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvadhāryate
yataś caikatvanānātvaṃ tattvaṃ nādhyavasīyate // BVaky_3,3.9

tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ śaktīnām upakāriṇīm
hedābhedāv atikrāntām anyathaiva vyavasthitām // BVaky_3,3.10

dharmaṃ sarvapadārthānām atītaḥ sarvalakṣaṇaḥ
anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ // BVaky_3,3.11

padārthīkṛta evānyaiḥ sarvatrābhyupagamyate
saṃbandhas tena śabdārthaḥ pravibhaktuṃ na śakyate // BVaky_3,3.12

samavāyāt sva ādhāraḥ svā ca jātiḥ pratīyate
ekārthasamavāyāt tu guṇāḥ svādhāra eva ye // BVaky_3,3.13

dravyatvasattāsaṃyogāḥ svānyādhāropabandhanāḥ
tatpradeśavibhāgāś ca guṇā dvitvādayaś ca ye // BVaky_3,3.14

ke cit svāśrayasaṃyuktāḥ ke cit tatsamavāyinaḥ
saṃyuktasamaveteṣu samavetās tathāpare // BVaky_3,3.15

svāśrayeṇa tu saṃyuktaiḥ saṃyuktaṃ vibhu gamyate
samavāyasya saṃbandho nāparas tatra dṛśyate // BVaky_3,3.16

saṃbandhasyāviśiṣṭatvān na cātra niyamo bhavet
tasmācchabdārthayor naivaṃ saṃbandhaḥ parikalpyate // BVaky_3,3.17

adṛṣṭavṛttilābhena yathā saṃyoga ātmanaḥ
kva cit svasvāmiyogākhyo 'bhede 'nyatrāpi sa kramaḥ // BVaky_3,3.18

prāptiṃ tu samavāyākhyāṃ vācyadharmātivartinīm
prayoktā pratipattā vā na śabdair anugacchati // BVaky_3,3.19

avācyam iti yad vācyaṃ tad avācyatayā yadā
vācyam ityavasīyeta vācyam eva tadā bhavet // BVaky_3,3.20

athāpy avācyam ity evaṃ, na tad vācyaṃ pratīyate
vivakṣitāsya yāvasthā saiva nādhyavasīyate // BVaky_3,3.21

tathānyathā sarvathā ca yasyāvācyatvam ucyate
tatrāpi naiva sāvasthā taiḥ śabdaiḥ pratiṣidhyate // BVaky_3,3.22

na hi saṃśayarūpe 'rthe śeṣatvena vyavasthite
avyudāse svarūpasya saṃśayo 'nyaḥ pravartate // BVaky_3,3.23

yadā ca nirṇayajñāne nirṇayatvena nirṇayaḥ
prakramyate tadā jñānaṃ svadharme nāvatiṣṭhate // BVaky_3,3.24

sarvaṃ mithyā bravīmīti naitad vākyaṃ vivakṣyate
tasya mithyābhidhāne hi prakrānto 'rtho na gamyate // BVaky_3,3.25

na ca vācakarūpeṇa pravṛttasyāsti vācyatā
pratipādyaṃ na tat tatra yenānyat pratipādyate // BVaky_3,3.26

asādhikā pratijñeti neyam evābhidhīyate
yathā, tathāsya dharmo 'pi nātra kaścit pratīyate // BVaky_3,3.27

vyāpārasyāparo yasmān na vyāpāro 'sti kaścana
virodham anavasthāṃ vā tasmāt sarvatra nāśrayet // BVaky_3,3.28

indriyāṇāṃ svaviṣayeṣv anādir yogyatā yathā
anādir arthaiḥ śabdānāṃ saṃbandho yogyatā tathā // BVaky_3,3.29

asādhur anumānena vācakaḥ kaiścid iṣyate
vācakatvāviśeṣe vā niyamaḥ puṇyapāpayoḥ // BVaky_3,3.30

saṃbandhaśabde saṃbandho yogyatāñṃ prati yogyatā
samayād yogyatāsaṃvin mātāputrādiyogavat // BVaky_3,3.31

śabdaḥ kāraṇam arthasya sa hi tenopajanyate
tathā ca buddhiviṣayād arthāc chabdaḥ pratīyate // BVaky_3,3.32

bhojanādy api manyante buddhyarthe yad asaṃbhavi
buddhyarthād eva buddhyarthe jāte tad api dṛśyate // BVaky_3,3.33

anityeṣv api nityatvam abhidheyātmanā sthitam
anityatvaṃ svaśaktir vā sā ca nityān na bhidyate // BVaky_3,3.34

śabdenārthasya saṃskāro dṛṣṭādṛṣṭaprayojanaḥ
kriyate so 'bhisaṃbandham antareṇa kathaṃ bhavet // BVaky_3,3.35

nāvaśyam abhidheyeṣu saṃskāraḥ sa tathāvidhaḥ
dṛsyate na ca saṃbandhas tathābhūto vivakṣitaḥ // BVaky_3,3.36

sati pratyayahetutvaṃ saṃbandha upapadyate
śabdasyārthe yatas tatra saṃbandho 'stīti gamyate // BVaky_3,3.37

nitye 'nitye 'pi vāpy arthe puruṣeṇa kathaṃcana
saṃbandho 'kṛtasaṃbandhaiḥ śabdaiḥ kartuṃ na śakyate // BVaky_3,3.38

vyapadeśe padārthānām anyā sattaupacārikī
sarvāvasthāsu sarveṣām ātmarūpasya darśikā // BVaky_3,3.39

sphaṭikādi yathā dravyaṃ bhinnarūpair upāśrayaiḥ
svaśaktiyogāt saṃbandhaṃ tādrūpyeṇeva gacchati // BVaky_3,3.40

tadvac chabdo 'pi sattāyām asyāṃ pūrvaṃ vyavasthitaḥ
dharmair upaiti saṃbandham avirodhivirodhibhiḥ // BVaky_3,3.41

evaṃ ca pratiṣedhyeṣu pratiṣedhaprakḷptaye
āśriteṣūpacāreṇa pratiṣedhaḥ pravartate // BVaky_3,3.42

ātmalābhasya janmākhyā satā labhyaṃ ca labhyate
yadi saj jāyate kasmād athāsaj jāyate katham // BVaky_3,3.43

sato hi gantur gamanaṃ, sati gamye pravartate
gantṛvac cen na janmārtho, na cet tadvan na jāyate // BVaky_3,3.44

upacarya tu kartāram abhidhānapravṛttaye
punaś ca karmabhāvena tāṃ kriyāṃ ca tadāśrayām // BVaky_3,3.45

athopacārasattaivaṃ vidheyas tatra lādayaḥ
janmanā tu virodhitvān mukhyā sattā na vidyate // BVaky_3,3.46

ātmānam ātmanā bibhrad astīti vyapadiśyate
antarbhāvāc ca tenāsau karmaṇā na sakarmakaḥ // BVaky_3,3.47

prāk ca sattābhisaṃbandhān mukhyā sattā kathaṃ bhavet
asaṃś ca nāsteḥ kartā syād upacāras tu pūrvavat // BVaky_3,3.48

tasmād bhinneṣu dharmeṣu virodhiṣv avirodhinīm
virodhikhyāpanāyaiva śabdais tais tair upāśritām // BVaky_3,3.49

abhinnakālām artheṣu bhinnakāleṣv avasthitām
pravṛttihetuṃ sarveṣāṃ śabdānām aupacārikīm // BVaky_3,3.50

etāṃ sattāṃ padārtho hi na kaś cid ativartate
sā ca saṃpratisattāyāḥ pṛthag bhāśye nidarśitā // BVaky_3,3.51

pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam
viparyayam abhāvaṃ vā vyavahāro 'nuvartate // BVaky_3,3.52

yathendriyasya vaiguṇyān mātrādhyāropavān iva
jāyate pratyayo 'rthebhyas tathaivoddeśajā matiḥ // BVaky_3,3.53

akṛtsnaviṣayābhāsaṃ śabdaḥ pratyayam āśritaḥ
artham āhānyarūpeṇa svarūpeṇānirūpitam // BVaky_3,3.54

rūpaṇavyapadeśābhyāṃ laukike vartmani sthitau
jñānaṃ praty abhilāpaṃ ca sadṛśau bālapaṇḍitau // BVaky_3,3.55

sarvārtharūpatā śuddhir jñānasya nirupāśrayā
tato 'py asya parāṃ śuddhim eke prāhur arūpikām // BVaky_3,3.56

upaplavo hi jñānasya bāhyākārānupātitā
kāluṣyam iva tat tasya saṃsarge vyatibhedajam // BVaky_3,3.57

yathā ca jñānam ālekhād aśuddhau vyavatiṣṭhate
tathopāśrayavān arthaḥ svarūpād viprakṛṣyate // BVaky_3,3.58

evam arthasya śabdasya jñānasya ca viparyaye
bhāvābhāvāv abhedena vyavahārānupātinau // BVaky_3,3.59

yathā bhāvam upāśritya tadabhāvo 'nugamyate
tathābhāvam upāśritya tadbhāvo 'py anugamyate // BVaky_3,3.60

nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām
ekasmād ātmano 'nanyau bhāvābhāvau vikalpitau // BVaky_3,3.61

abhāvasyānupākhyatvāt kāraṇaṃ na prasādhakam
sopākhyasya tu bhāvasya kāraṇaṃ kiṃ kariśyati // BVaky_3,3.62

tasmāt sarvam abhāvo vā bhāvo vā sarvam iṣyate
na tv avasthāntaraṃ kiṃ cid ekasmāt satyataḥ sthitam // BVaky_3,3.63

tasmān nābhāvam icchanti ye loke bhāvavādinaḥ
abhāvavādino vāpi na bhāvaṃ tattvalakṣaṇam // BVaky_3,3.64

advaye caiva sarvasmin svabhāvād ekalakṣaṇe
parikalpeṣu maryādā vicitraivopalabhyate // BVaky_3,3.65

catasro hi yathāvasthā nirupākhye prakalpitāḥ
evaṃ dvaividhyam apy etad bhāvābhāvavyapāśrayam // BVaky_3,3.66

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi yuktitaḥ
kramavān akramo vāpi nābhāva upapadyate // BVaky_3,3.67

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi tattvataḥ
kramavān akramo vāpi tena bhāvo na vidyate // BVaky_3,3.68

abhāve triṣu kāleṣu na bhedasyāsti saṃbhavaḥ
tasminn asati bhāve 'pi traikālyaṃ nāvatiṣṭhate // BVaky_3,3.69

ātmatattvaparityāgaḥ parato nopapadyate
ātmatattvaṃ tu parataḥ svato vā nopakalpate // BVaky_3,3.70

tattve virodho nānātva upakāro na kaś cana
tattvānyatvaparityāge vyavahāro nivartate // BVaky_3,3.71

yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam
tasyaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ // BVaky_3,3.72

sāmānyaṃ vā viśeṣaṃ vā yasmād āhur viśeṣavat
śabdās tasmād asatyeṣu bhedeṣv eva vyavasthitāḥ // BVaky_3,3.73

na hy abhāvasya sadbhāve bhāvasyātmā prahīyate
na cābhāvasya nāstitve bhāvasyātmā prasūyate // BVaky_3,3.74

na śābaleyasyāstitvaṃ bāhuleyasya bādhakam
na śābaleyo nāstīti bāhuleyaḥ prakalpate // BVaky_3,3.75

abhāvo yadi vastu syāt tatreyaṃ syāt vicāraṇā
tataś ca tadabhāve 'pi syād vicāryam idaṃ punaḥ // BVaky_3,3.76

avastu syād atītaṃ yad vyavahārasya gocaram
tatra vastugato bhedo na nirvacanam arhati // BVaky_3,3.77

apade 'rthe padanyāsaḥ kāraṇasya na vidyate
atha ca prāgasadbhāvaḥ kāraṇe sati dṛṣyate // BVaky_3,3.78

kā tasya prāgavastheti vastvāśritam idaṃ punaḥ
prāg avastheti na hy etad dvayam apy asty avastuni // BVaky_3,3.79

na cordhvam asti nāstīti vacanāyānibandhanam
alaṃ syād apadasthānam etad vācaḥ pracakṣate // BVaky_3,3.80

atyadbhutā tv iyaṃ vṛttir yad abhāgaṃ yad akramam
bhāvānāṃ prāg abhūtānām ātmatattvaṃ prakāśate // BVaky_3,3.81

vikalpotthāpitenaiva sarvo bhāvena laukikaḥ
mukhyeneva padārthena vyavahāro vidhīyate // BVaky_3,3.82

bhāvaśaktim ataś caināṃ manyante nityavādinaḥ
bhāvam eva kramam prāhur na bhāvād aparaḥ kramaḥ // BVaky_3,3.83

kramān na yaugapadyasya kaś cid bhedo 'sti tattvataḥ
yathaiva bhāvān nābhāvaḥ kaś cid anyo 'vasīyate // BVaky_3,3.84

kālasyāpy aparaṃ kālaṃ nirdiśanty eva laukikāḥ
na ca nirdeśamātreṇa vyatireko 'nugamyate // BVaky_3,3.85

ādhāraṃ kalpayan buddhyā nābhāve vyavatiṣṭhate
avastuṣv api notprekṣā kasya cit pratibadhyate // BVaky_3,3.86

tasmāc chaktivibhāgena nityaḥ sadasadātmakaḥ
eko 'rthaḥ śabdavācyatve bahurūpaḥ prakāśate // BVaky_3,3.87

vyavahāraś ca lokasya padārthaiḥ parikalpitaiḥ
śāstre padārthaḥ kāryārthaṃ laukikaḥ pravibhajyate // BVaky_3,3.88

3,4: Bhūyodravyasamuddeśaḥ

saṃsargarūpāt saṃbhūtāḥ saṃvidrūpād apoddhṛtāḥ
śāstre vibhaktā vākyārthāt prakṛtipratyayārthavat // BVaky_3,4.1

nimittabhūtāḥ sādhutve śāstrād anumitātmakāḥ
ke cit padārthā vakṣyante saṃkśepeṇa yathāgamam // BVaky_3,4.2

vastūpalakṣaṇaṃ yatra sarvanāma prayujyate
dravyam ity ucyate so 'rto bhedyatvena vivakśitaḥ // BVaky_3,4.3

3,5: Guṇasamudeśa

saṃsargi bhedakaṃ yad yat savyāpāraṃ pratīyate
guṇatvaṃ paratantratvāt tasya śāstra udāhṛtam // BVaky_3,5.1

dravyasyāvyapadeśasya ya upādīyate guṇaḥ
bhedako vyapadeśāya tatprakarṣo 'bhidhīyate // BVaky_3,5.2

sarvasyaiva pradhānasya na vinā bhedahetunā
prakarṣo vidyate nāpi 'śabdasyopaiti vācyatām // BVaky_3,5.3

vidyamānāḥ pradhāneṣu na sarve bhedahetavaḥ
viśeṣaśabdair ucyante vyāvṛttārthābhidhāyibhiḥ // BVaky_3,5.4

vastūpalakṣaṇe tatra viśeṣo vyāpṛto yadi
prakarṣo niyamābhāvāt syād avijñātahetukaḥ // BVaky_3,5.5

sarvaṃ ca sarvato 'vaśyaṃ niyamena prakṛṣyate
saṃsargiṇā nimittena nikṛṣṭenādhikena vā // BVaky_3,5.6

nāpekṣate nimittaṃ ca prakarṣe vyāpṛtaṃ yadi
dravyasya syād upādānaṃ prakarṣaṃ praty anarthakaṃ // BVaky_3,5.7

savyāpāro guṇas tasmāt svaprakarṣanibandhanaḥ
dravyātmānaṃ bhinatty eva svaprakarṣaṃ niveśayan // BVaky_3,5.8

arūpaṃ pararūpeṇa dravyam ākhyāyate yathā
aprakarṣaṃ prakarṣeṇa guṇasyāviśyate tathā // BVaky_3,5.9

3,6: Diksamuddeśa

dik sādhanam kriyā kāla iti vastvabhidhāyinaḥ
śaktirūpe padārthānām atyantam anavasthitāḥ // BVaky_3,6.1

vyatirekasya yo hetur avadhipratipādyayoḥ
ṛjv ity evam yato 'nyena vinā buddhiḥ pravartate // BVaky_3,6.2

karmano jātibhedānām abhivyaktir yadāśrayā
sā svair upādhibhir bhinnā śaktir dig iti kathyate // BVaky_3,6.3

parāparatve mūrtināṃ deśabhedanibandhane
tata eva prakalpete kramarūpe tu kālataḥ // BVaky_3,6.4

ākāśasya pradeśena bhāgaiś cānyaiḥ pṛthak pṛthak
sā saṃyogavibhāgānām upādhitvāya kalpate // BVaky_3,6.5

diśo vyavasthā deśānāṃ digvyavasthā na vidyate
śaktayaḥ khalu bhāvānām upakāraprabhāvitāḥ // BVaky_3,6.6

pratyastarūpā bhāveṣu dik pūrvety abhidhīyate
pūrvabuddhir yato dik sā samākhyāmātram anyathā // BVaky_3,6.7

svāṅgād vyavasthā yā loke na tasyām niyatā diśaḥ
pratyaṅmukhasya yat paścāt tat purastād viparyaye // BVaky_3,6.8

deśavyavasthāniyamo dikṣu na vyavatiṣṭhate
rūḍham apy aparatvena pūrvam ity abhidhīyate // BVaky_3,6.9

ato bhāṣitapuṃskatvāt puṃvadbhāvo na sidhyati
asminn arthe na śabdena prasavaḥ kva cid ucyate // BVaky_3,6.10

dikśakter abhidhāne tu niyataṃ diśi darśanam
pūrvādināṃ yathā ṣaṣṭer jīvitasyāvadhāraṇe // BVaky_3,6.11

chāyābhābhyāṃ nagādīnām bhāgabhedaḥ prakalpate
ataddharmasu bhāveṣu bhāgabhedo na kalpate // BVaky_3,6.12

paramāṇor abhāgasya diśā bhāgo vidhīyate
bhāgaprakalpanāśaktiṃ prathamāṃ tāṃ pracakṣate // BVaky_3,6.13

adeśāś cāpy abhāgāś ca niṣkramā nirupāśrayāḥ
bhāvāḥ saṃsargirūpāt tu śaktibhedaḥ prakalpate // BVaky_3,6.14

nirbhāgātmakatā tulyā paramāṇor ghaṭasya ca
bhāgaḥ śaktyantaraṃ tatra parimāṇaṃ ca yat tayoḥ // BVaky_3,6.15

yataḥ prakalpate bhedo bhedas tatrāpi dṛśyate
adṛṣṭoparatiṃ bhedam ato 'yuktataraṃ viduḥ // BVaky_3,6.16

sarvatra tasya kāryasya darśanād vibhur iṣyate
vibhutvam etad evāhur anyaḥ kāyavatāṃ vidhiḥ // BVaky_3,6.17

caitanyavat sthitā loke dikkālaparikalpanā
prakṛtiṃ prāṇināṃ tāṃ hi ko 'nyathā sthāpayiṣyati // BVaky_3,6.18

saṃkaro vyavahārāṇāṃ prakṛteḥ syād viparyaye
tasmāt tyajann imān bhāvān punar evāvalambate // BVaky_3,6.19

tasyās tu śakteḥ pūrvādibhedo bhāvāntarāśrayaḥ
bhinnā dik tena bhedena bhedāyaivopakalpate // BVaky_3,6.20

avadhitvena cāpekṣāyoge diglakṣaṇo vidhiḥ
pūrvam asyeti ṣaṣṭhy eva dṛṣṭā dharmāntarāśraye // BVaky_3,6.21

pūrvādināṃ viparyāso 'dṛṣṭaś cāvadhyasaṃkare
ṛjv etad asyety etac ca liṅgaṃ na vyatikīryate // BVaky_3,6.22

antaḥkaraṇadharmo vā bahir evaṃ prakāśate
asyāṃ tv antarbahirbhāvaḥ prakriyāyāṃ na vidyate // BVaky_3,6.23

ekatvam āsāṃ śaktīnāṃ nānātvaṃ veti kalpane
avastupatite jñātvā satyato na parāmṛśet // BVaky_3,6.24

vikalpātītatattveṣu saṃketopanibandhanāḥ
bhāveṣu vyavahārā ye lokas tatrānugamyate // BVaky_3,6.25

naikatvam asty anānātvaṃ vinaikatvena netarat
paramārthe tayor eṣa bhedo 'tyantaṃ na vidyate // BVaky_3,6.26

na śaktīnāṃ tathā bhedo yathā śaktimatām sthitiḥ
na ca laukikam ekatvaṃ tāsām ātmasu vidyate // BVaky_3,6.27

naikatvaṃ vyavatiṣṭheta nānātvaṃ cen na kalpayet
nānātvaṃ cāvahīyeta yady ekatvaṃ na kalpayet // BVaky_3,6.28

3,7: Sādhanasamuddeśa

svāśraye samavetānāṃ tadvad evāśrayāntare
kriyāṇām abhiniṣpattau sāmarthyaṃ sādhanaṃ viduḥ // BVaky_3,7.1

śaktimātrāsamūhasya viśvasyānekadharmaṇaḥ
sarvadā sarvathā bhāvāt kva cit kiṃ cid vivakṣyate // BVaky_3,7.2

sādhanavyavahāraś ca buddhyavasthānibandhanaḥ
sann asan vārtharūpeṣu bhedo buddhyā prakalpyate // BVaky_3,7.3

buddhyā samīhitaikatvān pañcālān kurubhir yadā
punar vibhajate vaktā tadāpāyaḥ pratīyate // BVaky_3,7.4

śabdopahitarūpāṃś ca buddher viṣayatāṃ gatān
pratyakṣam iva kaṃsādīn sādhanatvena manyate // BVaky_3,7.5

buddhipravṛttirūpaṃ ca samāropyābhidhātṛbhiḥ
artheṣu śaktibhedānāṃ kriyate parikalpanā // BVaky_3,7.6

vyaktau padārthe śabdāder janyamānasya karmaṇaḥ
sādhanatvaṃ tathā siddhaṃ buddhirūpaprakalpitam // BVaky_3,7.7

svatantraparatantratve kramarūpaṃ ca darśitam
nirīheṣv api bhāveṣu kalpanopanibandhanam // BVaky_3,7.8

śaktayaḥ śaktimantaś ca sarve saṃsargavādinām
bhāvās teṣv asvaśabdeṣu sādhanatvaṃ nirūpyate // BVaky_3,7.9

ghaṭasya dṛśikarmatve mahattvādīni sādhanam
rūpasya dṛśikarmatve rūpatvādīni sādhanam // BVaky_3,7.10

svaiḥ sāmānyaviśeṣaiś ca śaktimanto rasādayaḥ
niyatagrahaṇā loke śaktayas tās tathāśrayaiḥ // BVaky_3,7.11

indriyārthamanaḥkartṛsaṃbandhaḥ sādhanaṃ kva cit
yad yadā yadanugrāhi tat tadā tatra sādhanam // BVaky_3,7.12

svaśabdair abhidhāne tu sa dharmo nābhidhīyate
vibhaktyādibhir evāsāv upakāraḥ pratīyate // BVaky_3,7.13

nimittabhāvo bhāvānām upakārārtham āśritaḥ
natir āvarjanety evaṃ siddhaḥ sādhanam iṣyate // BVaky_3,7.14

sa tebhyo vyatirikto vā teṣām ātmaiva vā tathā
vyatirekam upāśritya sādhanatvena kalpyate // BVaky_3,7.15

saṃdarśanaṃ prārthanāyāṃ vyavasāye tv anantarā
vyavasāyas tathārambhe sādhanatvāya kalpate // BVaky_3,7.16

pūrvasmin yā kriyā saiva parasmin sādhanaṃ matā
saṃdarśane tu caitanyaṃ viśiṣṭaṃ sādhanaṃ viduḥ // BVaky_3,7.17

niṣpattimātre kartṛtvaṃ sarvatraivāsti kārake
vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇatvādisaṃbhavaḥ // BVaky_3,7.18

putrasya janmani yathā pitroḥ kartṛtvam ucyate
ayam asyām iyaṃ tv asmād iti bhedo vivakṣayā // BVaky_3,7.19

guṇakriyāṇāṃ kartāraḥ kartrā nyakkṛtaśaktayaḥ
nyaktāyām api saṃpūrṇaiḥ svair vyāpāraiḥ samanvitāḥ // BVaky_3,7.20

karaṇatvādibhir jñātāḥ kriyābhedānupātibhiḥ
svātantryam uttaraṃ labdhvā pradhāne yānti kartṛtām // BVaky_3,7.21

yathā rājñā niyukteṣu yoddhṛtvaṃ yoddhṛṣu sthitam
teṣu vṛttau tu labhate rājā jayaparājayau // BVaky_3,7.22

tathā kartrā niyukteṣu sarveṣv ekārthakāriṣu
kartṛtvaṃ karaṇatvāder uttaraṃ na virudhyate // BVaky_3,7.23

anāśrite tu vyāpāre nimittaṃ hetur iṣyate
āśritāvadhibhāvaṃ tu lakṣaṇe lakṣaṇaṃ viduḥ // BVaky_3,7.24

dravyādiviṣayo hetuḥ kārakaṃ niyatakriyam
kartā kartrantarāpekṣaḥ kriyāyāṃ hetur iṣyate // BVaky_3,7.25

kriyāyai karaṇaṃ tasya dṛṣṭaḥ pratinidhis tathā
hetvarthā tu kriyā tasmān na sa pratinidhīyate // BVaky_3,7.26

prātilomyānulomyābhyāṃ hetur arthasya sādhakaḥ
tādarthyam ānulomyena hetutvānugataṃ tu tat // BVaky_3,7.27

sarvatra sahajā śaktir yāvaddravyam avasthitā
kriyākāle tv abhivyakter āśrayād upakāriṇī // BVaky_3,7.28

kuḍyasyāvaraṇe śaktir asyādīnāṃ vidāraṇe
sarvadā sa tu san dharmaḥ kriyākāle nirūpyate // BVaky_3,7.29

svā"ngasaṃyoginaḥ pāśā daityānāṃ vāruṇā yathā
vyajyante vijigīṣūṇāṃ dravyāṇāṃ śaktayas tathā // BVaky_3,7.30

taikṣṇyagauravakāṭhinyasaṃsthānaiḥ svair asir yadā
chedyaṃ prati vyāpriyate śaktimān gṛhyate tadā // BVaky_3,7.31

prā"n nimittāntarodbhūtaṃ kriyāyāḥ kaiś cid iṣyate
sādhanaṃ sahajaṃ kaiś cit kriyānyaiḥ pūrvam iṣyate // BVaky_3,7.32

pravṛttir eva prathamaṃ kva cid apy anapāśritā
śaktīr ekādhikaraṇe srotovad apakarṣati // BVaky_3,7.33

apūrvaṃ kālaśaktiṃ vā kriyāṃ vā kālam eva vā
tam evamlaksanam bhāvam ke cid āhuh katham ca na // BVaky_3,7.34

nityāḥ ṣaṭ śaktayo 'anyeṣāṃ bhedābhedasamanvitāḥ
kriyāsaṃsiddhaye 'rtheṣu jātivat samavasthitāḥ // BVaky_3,7.35

dravyākārādibhedena tāś cāparimitā iva
dṛśyante tattvam āsāṃ tu ṣaṭ śaktīr nātivartate // BVaky_3,7.36

nimittabhedād ekaiva bhinnā śaktiḥ pratīyate
ṣoḍhā kartṛtvam evāhus tatpravṛtter nibandhanam // BVaky_3,7.37

tattve vā vyatireke vā vyatiriktaṃ tad ucyate
śabdapramāṇako lokaḥ sa śāstreṇānugamyate // BVaky_3,7.38

paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvād bhinnalakṣaṇam
pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvam eva prakāśate // BVaky_3,7.39

yat pṛthaktvam asaṃdigdhaṃ tad ekatvān na bhidyate
yad ekatvam asaṃdigdhaṃ tat pṛthaktvān na bhidyate // BVaky_3,7.40

dyauḥ kṣamā vāyur ādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ
antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahir avasthitāḥ // BVaky_3,7.41

kālavicchedarūpeṇa tad evaikam avasthitam
sa hy apūrvāparo bhāvaḥ kramarūpeṇa lakṣyate // BVaky_3,7.42

dṛṣṭo hy avyatireke 'pi vyatireko 'nvaye 'sati
vṛkṣādyarthānvayas tasmād vibhaktyartho 'nya iṣyate // BVaky_3,7.43

sāmānyaṃ kārakaṃ tasya saptādyā bhedayonayaḥ
ṣaṭ karmākhyādibhedena śeṣabhedas tu saptamī // BVaky_3,7.44

[atha karmādhikāraḥ]

nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca prāpyaṃ ceti tridhā matam
tatrepsitatamaṃ karma caturdhānyat tu kalpitam // BVaky_3,7.45

audāsīnyena yat prāpyaṃ yac ca kartur anīpsitam
saṃjñāntarair anākhyātaṃ yad yac cāpy anyapūrvakam // BVaky_3,7.46

satī vāvidyamānā vā prakṛtiḥ pariṇāminī
yasya nāśriyate tasya nirvartyatvaṃ pracakṣate // BVaky_3,7.47

prakṛtes tu vivakṣāyāṃ vikāryaṃ kaiś cid anyathā
nirvartyaṃ ca vikāryaṃ ca karma śāstre pradarśitam // BVaky_3,7.48

yad asaj jāyate sad vā janmanā yat prakāśyate
tan nirvartyaṃ vikāryaṃ ca karma dvedhā vyavasthitam // BVaky_3,7.49

prakṛtyucchedasaṃbhūtaṃ kiṃ cit kāṣṭhādibhasmavat
kiṃ cid guṇāntarotpattyā suvarṇādivikāravat // BVaky_3,7.50

kriyākṛtā viśeṣāṇāṃ siddhir yatra na gamyate
darśanād anumānād vā tat prāpyam iti kathyate // BVaky_3,7.51

viśeṣalābhaḥ sarvatra vidyate darśanādibhiḥ
keṣāṃ cit tadabhivyaktisiddhir dṛṣṭiviṣādiṣu // BVaky_3,7.52

ābhāsopagamo vyaktiḥ soḍhatvam iti karmaṇaḥ
viśeṣāḥ prāpyamāṇasya kriyāsiddhau vyavasthitāḥ // BVaky_3,7.53

nirvartyādiṣu tat pūrvam anubhūya svatantratām
kartrantarāṇāṃ vyāpāre karma saṃpadyate tataḥ // BVaky_3,7.54

tadvyāpāraviveke 'pi svavyāpāre vyavasthitam
karmāpadiṣṭāṃllabhate kva cic chāstrāśrayān vidhīn // BVaky_3,7.55

nivṛttapreṣaṇaṃ karma svakriyāvayave sthitam
nivartamāne karmatve sve kartṛtve 'vatiṣṭhate // BVaky_3,7.56

tāni dhātvantarāṇy eva pacisidhyativad viduḥ
bhede 'pi tulyarūpatvād ekatvaparikalpanā // BVaky_3,7.57

ekadeśe samūhe ca vyāpārāṇāṃ pacādayaḥ
svabhāvataḥ pravartante tulyarūpasamanvitāḥ // BVaky_3,7.58

nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ruhau śuddhe pratīyate
nyagbhāvanā nyagbhavanaṃ ṇyante 'pi pratipadyate // BVaky_3,7.59

avasthāṃ pañcamīm āhur ṇyante tāṃ karmakartari
nivṛttapreṣaṇād dhātoḥ prākṛte 'rthe ṇij ucyate // BVaky_3,7.60

bravīti pacater arthaṃ sidhyatir na vinā ṇicā
sa ṇyantaḥ pacater arthe prākṛte vyavatiṣṭhate // BVaky_3,7.61

keṣāṃ cid devadattāder vyāpāro yaḥ sakarmake
sa vinā devadattādeḥ kaṭādiṣu vivakṣyate // BVaky_3,7.62

nivṛttapreṣaṇaṃ karma svasya kartuḥ prayojakam
preṣaṇāntarasaṃbandhe ṇyante lenābhidhīyate // BVaky_3,7.63

sadṛśādiṣu yat karmakartṛtvaṃ pratipadyate
āpattyāpādane tatra viṣayatvaṃ prati kriye // BVaky_3,7.64

kutaś cid āhṛtya padam evaṃ ca parikalpane
karmasthabhāvakatvaṃ syād darśanādyabhidhāyinām // BVaky_3,7.65

viśeṣadarśanaṃ yatra kriyā tatra vyavasthitā
kriyāvyavasthā tv anyeṣāṃ śabdair eva prakāśyate // BVaky_3,7.66

kālabhāvādhvadeśānām antarbhūtakriyāntaraiḥ
sarvair akarmakair yoge karmatvam upajāyate // BVaky_3,7.67

ādhāratvam iva prāptās te punar dravyakarmasu
kālādayo bhinnakakṣyaṃ yānti karmatvam uttaram // BVaky_3,7.68

atas taiḥ karmabhir dhātur yukto 'dravyair akarmakaḥ
lasya karmaṇi bhāve ca nimittatvāya kalpate // BVaky_3,7.69

sarvaṃ cākathitaṃ karma bhinnakakṣyaṃ pratīyate
dhātvarthoddeśabhedena tan nepsitatamaṃ kila // BVaky_3,7.70

pradhānakarma kathitaṃ yat kriyāyāḥ prayojakam
tatsiddhaye kriyāyuktam anyat tv akathitaṃ smṛtam // BVaky_3,7.71

duhyādivan nayatyādau karmatvam akathāśrayam
ākhyātānupayoge tu niyamāc cheṣa iṣyate // BVaky_3,7.72

antarbhūtaṇijarthānāṃ duhyādīnāṃ ṇijantavat
siddhaṃ pūrveṇa karmatvaṃ ṇijantaniyamas tathā // BVaky_3,7.73

karaṇasya svakakṣyāyāṃ na prakarṣāśrayo yathā
karmaṇo 'pi svakakṣyāyāṃ na syād atiśayas tathā // BVaky_3,7.74

karmaṇas tv āptum iṣṭatva āśrite 'tiśayo yataḥ
āśrīyate tato 'tyantaṃ bhedaḥ pūrveṇa karmaṇā // BVaky_3,7.75

ṇijante ca yathā kartā sakriyaḥ san prayujyate
na duhyādau tathā kartā niṣkriyo 'pi prayujyate // BVaky_3,7.76

bhedavākyaṃ tu yan ṇyante nīduhiprakṛtau ca yat
śabdāntaratvān naivāsti saṃsparśas tasya dhātunā // BVaky_3,7.77

yathaivaikam apādānaṃ śāstre bhedena darśitam
tathaikam eva karmāpi bhedena pratipāditam // BVaky_3,7.78

nirvartyo vā vikāryo vā prāpyo vā sādhanāśrayaḥ
kriyāṇām eva sādhyatvāt siddharūpo 'bhidhīyate // BVaky_3,7.79

ahiteṣu yathā laulyāt kartur icchopajāyate
viṣādiṣu bhayādibhyas tathaivāsau pravartate // BVaky_3,7.80

pradhānetarayor yatra dravyasya kriyayoḥ pṛthak
śaktir guṇāśrayā tatra pradhānam anurudhyate // BVaky_3,7.81

pradhānaviṣayā śaktiḥ pratyayenābhidhīyate
yadā guṇe tadā tadvad anuktāpi prakāśate // BVaky_3,7.82

pacāv anuktaṃ yat karma ktvānte bhāvābhidhāyini
bhujau śaktyantare 'py ukte tat taddharma prakāśate // BVaky_3,7.83

iṣeś ca gamisaṃsparśād grāme yo lo vidhīyate
tatreṣiṇaiva nirbhogaḥ kriyate gamikarmaṇaḥ // BVaky_3,7.84

paktvā bhujyata ity atra keṣāṃ cin na vyapekṣate
odanaṃ pacatiḥ so 'sāv anumānāt pratīyate // BVaky_3,7.85

tathābhiniviśau karma yat ti"nante 'bhidhīyate
ktvānte 'dhikaraṇatve 'pi na tatrecchanti saptamīm // BVaky_3,7.86

yan nirvṛttāśrayaṃ karma prāpter apracitaṃ punaḥ
bhakṣyādiviṣayāpattyā bhidyamānaṃ tad īpsitam // BVaky_3,7.87

dhātor arthāntare vṛtter dhātvarthenopasaṃgrahāt
prasiddher avivakṣātaḥ karmaṇo 'karmikā kriyā // BVaky_3,7.88

bhedā ya ete catvāraḥ sāmānyena pradarśitāḥ
te nimittādibhedena bhidyante bahudhā punaḥ // BVaky_3,7.89

[iti karmādhikāraḥ]

[atha karaṇādhikāraḥ]

kriyāyāḥ pariniṣpattir yadvyāpārād anantaram
vivakṣyate yadā tatra karaṇatvaṃ tadā smṛtam // BVaky_3,7.90

vastutas tad anirdeśyaṃ na hi vastu vyavasthitam
sthālyā pacyata ity eṣā vivakṣā dṛśyate yataḥ // BVaky_3,7.91

karaṇeṣu tu saṃskāram ārabhante punaḥ punaḥ
viniyogaviśeṣāṃś ca pradhānasya prasiddhaye // BVaky_3,7.92

svakakṣyāsu prakarṣaś ca karaṇānāṃ na vidyate
āśritātiśayatvaṃ tu paratas tatra lakṣaṇam // BVaky_3,7.93

svātantrye 'pi prayoktāra ārād evopakurvate
karaṇena hi sarveṣāṃ vyāpāro vyavadhīyate // BVaky_3,7.94

kriyāsiddhau prakarṣo 'yaṃ nyagbhāvas tv eva kartari
siddhau satyāṃ hi sāmānyaṃ sādhakatvaṃ prakṛṣyate // BVaky_3,7.95

asyādīnāṃ tu kartṛtve taikṣṇyādi karaṇaṃ viduḥ
taikṣṇyādīnāṃ svatantratve dvedhātmā vyavatiṣṭhate // BVaky_3,7.96

ātmabhede 'pi saty evam eko 'rthaḥ sa tathā sthitaḥ
tadāśrayatvād bhede 'pi kartṛtvaṃ bādhakaṃ tataḥ // BVaky_3,7.97

yathā ca saṃnidhānena karaṇatvaṃ pratīyate
tathaivāsaṃnidhāne 'pi kriyāsiddheḥ pratīyate // BVaky_3,7.98

stokasya vābhinirvṛtter anirvṛtteś ca tasya vā
prasiddhiṃ karaṇatvasya stokādīnāṃ pracakṣate // BVaky_3,7.99

dharmāṇāṃ tadvatā bhedād abhedāc ca viśiṣyate
kriyāvadher avacchedaviśeṣād bhidyate yathā // BVaky_3,7.100

[iti karaṇādhikāraḥ]

[atha kartradhikāraḥ]

prāg anyataḥ śaktilābhān nyagbhāvāpādanād api
tadadhīnapravṛttitvāt pravṛttānāṃ nivartanāt // BVaky_3,7.101

adṛṣṭatvāt pratinidheḥ praviveke ca darśanāt
ārād apy upakāritve svātantryaṃ kartur ucyate // BVaky_3,7.102

dharmair abhyuditaiḥ śabde niyamo na tu vastuni
kartṛdharmavivakṣāyāṃ śabdāt kartā pratīyate // BVaky_3,7.103

ekasya buddhyavasthābhir bhede ca parikalpite
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca karmatvaṃ copajāyate // BVaky_3,7.104

utpatteḥ prāg asadbhāvo buddhyavasthānibandhanaḥ
aviśiṣṭaḥ satānyena kartā bhavati janmanaḥ // BVaky_3,7.105

kāraṇaṃ kāryabhāvena yadā vāvyavatiṣṭhate
kāryaśabdaṃ tadā labdhvā kāryatvenopajāyate // BVaky_3,7.106

yathāheḥ kuṇḍalībhāvo vyagrāṇāṃ vā samagratā
tathaiva janmarūpatvaṃ satām eke pracakṣate // BVaky_3,7.107

vibhaktayoni yat kāryaṃ kāraṇebhyaḥ pravartate
svā jātir vyaktirūpeṇa tasyāpi vyavatiṣṭhate // BVaky_3,7.108

bhāveṣv eva padanyāsaḥ prajñāyā vāca eva vā
nāstīty apy apade nāsti na ca sad bhidyate tataḥ // BVaky_3,7.109

buddhiśabdau pravartete yathābhūteṣu vastuṣu
teṣām anyena tattvena vyavahāro na vidyate // BVaky_3,7.110

ākāśasya yathā bhedaś chāyāyāś calanaṃ yathā
janmanāśāv abhede 'pi tathā kaiś cit prakalpitau // BVaky_3,7.111

yathaivākāśanāstitvam asan mūrtinirūpitam
tathaiva mūrtināstitvam asadākāśaniśrayam // BVaky_3,7.112

yathā tadarthair vyāpāraiḥ kriyātmā vyapadiśyate
abhedagrahaṇād eṣa kāryakāraṇayoḥ kramaḥ // BVaky_3,7.113

vikāro janmanaḥ kartā prakṛtir veti saṃśaye
bhidyate pratipattṛṇāṃ darśanaṃ li"ngadarśanaiḥ // BVaky_3,7.114

kḷpi saṃpadyamāne yā caturthī sā vikārataḥ
suvarṇapiṇḍe prakṛtau vacanaṃ kuṇḍalāśrayam // BVaky_3,7.115

vākye saṃpadyateḥ kartā sa"nghaś cvyantasya kathyate
vṛttau saṅghībhavantīti brāhmaṇānāṃ svatantratā // BVaky_3,7.116

atvaṃ saṃpadyate yas tvaṃ na tasmin yuṣmadāśrayā
pravṛttiḥ puruṣasyāsti prākṛtaḥ sa vidhīyate // BVaky_3,7.117

pūrvāvasthām avijahat saṃspṛśan dharmam uttaram
saṃmūrchita ivārthātmā jāyamāno 'bhidhīyate // BVaky_3,7.118

savyāpārataraḥ kaś cit kva cid dharmaḥ pratīyate
saṃsṛjyante ca bhāvānāṃ bhedavatyo 'pi śaktayaḥ // BVaky_3,7.119

viparītārthavṛttitvaṃ puruṣasya viparyaye
gamyeta sādhanaṃ hy atra savyāpāraṃ pratīyate // BVaky_3,7.120

tvam anyo bhavasīty eṣā tatra syāt parikalpanā
rājñi bhṛtyatvamāpanne yathā tadvad gatir bhavet // BVaky_3,7.121

saṃbhāvanāt kriyāsiddhau kartṛtvena samāśritaḥ
kriyāyām ātmasādhyāyāṃ sādhanānāṃ prayojakaḥ // BVaky_3,7.122

prayogamātre nyagbhāvaṃ svātantryād eva niśritaḥ
aviśiṣṭo bhavaty anyaiḥ svatantrair muktasaṃśayaiḥ // BVaky_3,7.123

nimittebhyaḥ pravartante sarva eva svabhūtaye
abhiprāyānurodho 'pi svārthasyaiva prasiddhaye // BVaky_3,7.124

[iti kartradhikāraḥ][atha hetvadhikāraḥ]

preṣaṇādhyeṣaṇe kurvaṃs tatsamarthāni cācaran
kartaiva vihitāṃ śāstre hetusaṃjñāṃ prapadyate // BVaky_3,7.125

dravyamātrasya tu praiṣe pṛcchyāder loḍ vidhīyate
sakriyasya prayogas tu yadā sa viṣayo ṇicaḥ // BVaky_3,7.126

guṇakriyāyāṃ svātantryāt preṣaṇe karmatāṃ gataḥ
niyamāt karmasaṃjñāyāḥ svadharmeṇābhidhīyate // BVaky_3,7.127

kriyāyāḥ prerakaṃ karma hetuḥ kartuḥ prayojakaḥ
karmārthā ca kriyotpattisaṃskārapratipattibhiḥ // BVaky_3,7.128

[iti hetvadhikāraḥ]

[atha saṃpradānādhikāraḥ]

anirākaraṇāt kartus tyāgā"ngaṃ karmaṇepsitam
preraṇānumatibhyāṃ ca labhate saṃpradānatām // BVaky_3,7.129

hetutve karmasaṃjñāyāṃ śeṣatve vāpi kārakam
rucyarthādiṣu śāstreṇa saṃpradānākhyam ucyate // BVaky_3,7.130

bhedasya ca vivakṣāyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ kriyāṃ prati
parasyā"ngasya karmatvān na kriyāgrahaṇaṃ kṛtam // BVaky_3,7.131

kriyāṇāṃ samudāye tu yadaikatvaṃ vivakṣitam
tadā karma kriyāyogāt svākhyayaivopacaryate // BVaky_3,7.132

bhedābhedavivakṣā ca svabhāvena vyavasthitā
tasmād gatyarthakarmatve vyabhicāro na dṛśyate // BVaky_3,7.133

vikalpenaiva sarvatra saṃjñe syātām ubhe yadi
ārambheṇa na yogasya pratyākhyānaṃ samaṃ bhavet // BVaky_3,7.134

tyāgarūpaṃ prahātavye prāpye saṃsargadarśanam
āsthitaṃ karma yat tatra dvairūpyaṃ bhajate kriyā // BVaky_3,7.135

[iti saṃpradānādhikāraḥ]

[athāpādānādhikāraḥ]

nirdiṣṭaviṣayaṃ kiṃ cid upāttaviṣayaṃ tathā
apekṣitakriyaṃ ceti tridhāpādānam ucyate // BVaky_3,7.136

saṃyogabhedād bhinnātmā gamir eva bhramir yathā
dhruvāvadhir apāyo 'pi samavetas tathādhruve // BVaky_3,7.137

dravyasvabhāvo na dhrauvyam iti sūtre pratīyate
apāyaviṣayaṃ dhrauvyaṃ yat tu tāvad vivakṣitam // BVaky_3,7.138

saraṇe devadattasya dhrauvyaṃ pāte tu vājinaḥ
āviṣṭaṃ yad apāyena tasyādhrauvyaṃ pracakṣate // BVaky_3,7.139

ubhāv apy adhruvau meṣau yady apy ubhayakarmaje
vibhāge pravibhakte tu kriye tatra vivakṣite // BVaky_3,7.140

meṣāntarakriyāpekṣam avadhitvaṃ pṛthak pṛthak
meṣayoḥ svakriyāpekṣaṃ kartṛtvaṃ ca pṛthak pṛthak // BVaky_3,7.141

abhedena kriyaikā tu dvisādhyā ced vivakṣitā
meṣāv apāye kartārau yady anyo vidyate 'vadhiḥ // BVaky_3,7.142

gatir vinā tv avadhinā nāpāya iti gamyate
vṛkṣasya parṇaṃ patatīty evaṃ bhāṣye nidarśitam // BVaky_3,7.143

bhedābhedau pṛthagbhāvaḥ sthitiś ceti virodhinaḥ
yugapan na vivakṣyante sarve dharmā balāhake // BVaky_3,7.144

dhanuṣā vidhyatīty atra vināpāyavivakṣayā
karaṇatvaṃ yato nāsti tasmāt tad ubhayaṃ saha // BVaky_3,7.145

ekaiva vā satī śaktir dvirūpā vyavatiṣṭhate
nimittaṃ saṃjñayos tatra parayā bādhyate 'parā // BVaky_3,7.146

nirdhāraṇe vibhakte yo bhītrādīnāṃ ca yo vidhiḥ
upāttāpekṣitāpāyaḥ so 'budhapratipattaye // BVaky_3,7.147

[ity apādānādhikāraḥ]

[athādhikaraṇādhikāraḥ]

kartṛkarmavyavahitām asākṣād dhārayat kriyām
upakurvat kriyāsiddhau śāstre 'dhikaraṇaṃ smṛtam // BVaky_3,7.148

upaśleṣasya cābhedas tilākāśakaṭādiṣu
upakārās tu bhidyante saṃyogisamavāyinām // BVaky_3,7.149

avināśo gurutvasya pratibandhe svatantratā
digviśeṣād avaccheda ityādyā bhedahetavaḥ // BVaky_3,7.150

ākāśam eva keṣāṃ cid deśabhedaprakalpanāt
ādhāraśaktiḥ prathamā sarvasaṃyogināṃ matā // BVaky_3,7.151

idam atreti bhāvānām abhāvān na prakalpate
vyapadeśas tam ākāśanimittaṃ saṃpracakṣate // BVaky_3,7.152

kālāt kriyā vibhajyanta ākāśāt sarvamūrtayaḥ
etāvāṃś caiva bhedo 'yam abhedopanibandhanaḥ // BVaky_3,7.153

yady apy upavasir deśaviśeṣam anurudhyate
śabdapravṛttidharmāt tu kālam evāvalambate // BVaky_3,7.154

vasatāv aprayukte 'pi deśo 'dhikaraṇaṃ tataḥ
aprayuktaṃ trirātrādi karma copavasau smṛtam // BVaky_3,7.155

[ity adhikaraṇādhikāraḥ]

[atha śeṣādhikāraḥ]

saṃbandhaḥ kārakebhyo 'nyaḥ kriyākārakapūrvakaḥ
śrutāyām aśrutāyāṃ vā kriyāyāṃ so 'bhidhīyate // BVaky_3,7.156

dviṣṭho 'py asau parārthatvād guṇeṣu vyatiricyate
tatrābhidhīyamānaḥ san pradhāne 'py upayujyate // BVaky_3,7.157

nimittaniyamaḥ śabdāt saṃbandhasya na gṛhyate
karmapravacanīyais tu sa viśeṣo 'varudhyate // BVaky_3,7.158

sādhanair vyapadiṣṭe ca śrūyamāṇakriye punaḥ
proktā pratipadaṃ ṣaṣṭhī samāsasya nivṛttaye // BVaky_3,7.159

niṣṭhāyāṃ karmaviṣayā ṣaṣthī ca pratiṣidhyate
śeṣalakṣaṇayā ṣaṣṭhyā samāsastatra neṣyate // BVaky_3,7.160

anyena vyapadiṣṭasya yasyānyatropajāyate
vyatirekaḥ sa dharmau dvau labhate viṣayāntare // BVaky_3,7.161

prādhānyaṃ svaguṇe labdhvā pradhāne yāti śeṣatām
sahayoge svayoge 'taḥ pradhānatvaṃ na hīyate // BVaky_3,7.162

[iti śeṣādhikāraḥ]

siddhasyābhimukhībhāvamātraṃ saṃbodhanaṃ viduḥ
prāptābhimukhyo hy arthātmā kriyāsu viniyujyate // BVaky_3,7.163

saṃbodhanaṃ na vākyārtha iti pūrvebhya āgamaḥ
uddeśena vibhaktyarthā vākyārthāt samapoddhṛtāḥ // BVaky_3,7.164

vibhaktyarthe 'vyayībhāvavacanād avasīyatām
anyo dravyād vibhaktyarthaḥ so 'vyayenābhidhīyate // BVaky_3,7.165

dravyaṃ tu yad yathābhūtaṃ tad atyantaṃ tathā bhavet
kriyāyoge 'pi tasyāsau dravyātmā nāpahīyate // BVaky_3,7.166

tasmād yat karaṇaṃ dravyaṃ tat karma na punar bhavet
sarvasya vānyathābhāvas tasya dravyātmano bhavet // BVaky_3,7.167

3,8: Kriyāsamuddeśa

yāvat siddham asiddhaṃ vā sādhyatvenābhidhīyate
āśritakramarūpatvāt tat kriyeti pratiyate // BVaky_3,8.1

kāryakāraṇabhāvena dhvanatīty āśritakramaḥ
dhvaniḥ kramanivṛttau tu dhvanir ity eva kathyate // BVaky_3,8.2

śvete śvetata ity etac chvetatvena prakāśate
āśritakramarūpatvād abhidhānaṃ pravartate // BVaky_3,8.3

guṇabhūtair avayavaiḥ samūhaḥ kramajanmanām
buddhyā prakalpitābhedaḥ kriyeti vyapadiśyate // BVaky_3,8.4

samūhaḥ sa tatbābhūtaḥ pratibhedam samūhisu
samāpyate tato bhede kālabhedasya saṃbhavaḥ // BVaky_3,8.5

kramāt sadasatāṃ teṣām ātmāno na samūhinām
sadvastuviṣayair yānti saṃbandhaṃ cakṣurādibhiḥ // BVaky_3,8.6

yathā gaur iti samghātaḥ sarvo nendriyagocaraḥ
bhāgaśas tūpalabdhasya buddhau rūpaṃ nirūpyate // BVaky_3,8.7

indriyair anyathāprāptau bhedāmśopanipātibhiḥ
alātacakravad rūpaṃ kriyāṇāṃ parikalpyate // BVaky_3,8.8

yathā ca bhāgāḥ pacater udakāsecanādayaḥ
udakāsecanādināṃ jñeyā bhāgās tathāpare // BVaky_3,8.9

yaś cāpakarṣaparyantam anuprāptaḥ pratīyate
tatraikasmin kriyāśabdaḥ kevale na prayujyate // BVaky_3,8.10

pūrvottarais tathā bhāgaiḥ samavasthāpitakramaḥ
ekaḥ so 'py asadadhyāsād ākhyātair abhidhīyate // BVaky_3,8.11

kālānupāti yad rūpaṃ tad astīty anugamyate
paritas tu paricchinnaṃ bhāva ity eva kathyate // BVaky_3,8.12

vyavahārasya siddhatvān na ceyaṃ guṇakalpanā
upacāro hi mukhyasya saṃbhavād avatiṣṭhate // BVaky_3,8.13

āhitottaraśaktitvāt pratyekaṃ vā samūhinaḥ
anekarūpā lakṣyante kramavanta ivākramāḥ // BVaky_3,8.14

anantaraṃ phalaṃ yasyāḥ kalpate tām kriyām viduḥ
pradhānabhūtāṃ tādarthyād anyāsāṃ tu tadākhyatā // BVaky_3,8.15

*kriyāpravṛttau yo hetus tadarthaṃ yad viceṣṭitam
anapekṣya prayuñjīta gacchatīty avadhārayan // BVaky_3,8.16_

satsu pratyayarūpo 'sau bhāvo yāvan na jāyate
tāvat pareṣāṃ rūpeṇa sādhyaḥ sann abhidhīyate // BVaky_3,8.17

siddhe tu sādhanākāṅkṣā kṛtārthatvān nivartate
na kriyāvācināṃ tasmāt prayogas tatra vidyate // BVaky_3,8.18

sa cāpūrvāparibhūta ekatvād akramātmakaḥ
pūrvāparāṇāṃ dharmeṇa tadarthenānugamyate // BVaky_3,8.19

asan nivartate tasmād yat sat tad upalabhyate
tayoḥ sadasatoś cāsāv ātmaika iva gṛhyate // BVaky_3,8.20

jātim anye kriyām āhur anekavyaktivartinīm
asādhyā vyaktirūpeṇa sā sādhyevopalabhyate // BVaky_3,8.21

ante yā vā kriyābhāge jātiḥ saiva kriyā smṛtā
sā vyakter anuniṣpāde jāyamāneva gamyate // BVaky_3,8.22

svavyāpāraviśiṣṭānām sattā vā, kartṛkarmanām
kriyā vyāpārabhedeṣu sattā vā samavāyinī // BVaky_3,8.23

antye vātmani yā sattā sā kriyā kaiś cid iṣyate
bhāva eva hi dhātvartha ity avicchinna āgamaḥ // BVaky_3,8.24

buddhiṃ tajjātim anye tu buddhisattām athāpare
pratyastarūpāṃ bhāveṣu kriyeti pratijānate // BVaky_3,8.25

āvirbhāvatirobhāvau janmanāśau tathāparaiḥ
ṣaṭsu bhāvavikāreṣu kalpitau vyāvahārikau // BVaky_3,8.26

tābhyāṃ sarvapravṛttīnām abhedenopasamgrahaḥ
janmaivāśritasārūpyaṃ sthitir ity abhidhīyate // BVaky_3,8.27

*jāyamānān na janrnānyad vināśe 'py apadārthatā
ato bhāvavikāreṣu sattaikā vyavatiṣṭhate // BVaky_3,8.28_

*pūrvabhāgas tu yaj jātāt taj janmety apadiśyate
āśritakramarūpeṇa nimittatve vivakṣite // BVaky_3,8.29

ākhyātaśabdair artho 'sāv evaṃbhūto 'bhidhīyate
nāmaśabdāḥ pravartante saṃharanta iva kramam // BVaky_3,8.30

phalaṃ phalāpadeśo vā vastu vā tadvirodhi yat
tad anyad eva pūrveṣāṃ nāga ity apadiśyate // BVaky_3,8.31

naivāsti naiva nāstīti vastuno grahanād vinā
kalpate pararūpeṇa vastv anyad anugamyate // BVaky_3,8.32

bhāvābhāvau ghaṭādinām aspṛśann api pāṇinā
kaś cid vedāprakāśe 'pi prakāśe tata eva vā // BVaky_3,8.33

vyāpi saukṣmyaṃ kva cid yāti kva cit saṃhanyate punaḥ
akurvāṇo 'tha vā kiṃ cit svaśaktyaivaṃ prakāśate // BVaky_3,8.34

sarvarūpasya tattvasya yat krameṇeva darśanam
bhāgair iva prakḷptiś ca tāṃ kriyām apare viduḥ // BVaky_3,8.35

sattā svaśaktiyogena sarvarūpā vyavasthitā
sādhyā ca sādhanaṃ caiva phalaṃ bhoktā phalasya ca // BVaky_3,8.36

kriyām anye tu manyante kva cid apy anapāśritām
sādhanaikārthakāritve pravṛttim anapāyinīm // BVaky_3,8.37

sāmānyabhūtā sā pūrvaṃ bhāgaśaḥ pravibhajyate
tato vyāpārarūpeṇa sādhyeva vyavatiṣṭhate // BVaky_3,8.38

prakṛtiḥ sādhanānāṃ sā prathamaṃ tac ca kārakam
vyāpārāṇāṃ tato 'nyatvam aparair upavarṇyate // BVaky_3,8.39

bahūnāṃ saṃbhave 'rthānāṃ ke cid evopakārinaḥ
saṃsarge kaś cid esāṃ tu prādhānyena pratīyate // BVaky_3,8.40

sādhyatvāt tatra cākhyātair vyāpārāḥ siddhasādhanāḥ
prādhānyenābhidhīyante phalenāpi pravartitāḥ // BVaky_3,8.41

ekatvāvṛttibhāvābhyāṃ bhedābhedasamanvaye
saṃkhyās tatropalabhyante saṃkhyeyāvayavakriyāḥ // BVaky_3,8.42

siddhasyārthasya pākādeḥ kathaṃ sādhanayogitā
sādhyatve vā tiṅantena kṛtāṃ bhedo na kaś cana // BVaky_3,8.43

tatra kārakayogāyā yady ākhyātaṃ nibandhanam
ṣaṣṭhvāḥ sā lena saṃbandhe vyudastā kartṛkarmanoḥ // BVaky_3,8.44

ekābhidhāna eko 'rtho yugapac ca dvidharmabhāk
na saṃbhavati siddhatve sa sādhyaḥ syāt kathaṃ punaḥ // BVaky_3,8.45

etāvat sādhanaṃ sādhyam etāvad iti kalpanā
śāstra eva na vākye 'sti vibhāgaḥ paramārthataḥ // BVaky_3,8.46

ākhyātaśabde bhāgābhyāṃ sādhyasādhanavartitā
prakalpitā yathā śāstre sa ghañādisv api kramaḥ // BVaky_3,8.47

sādhyatvena kriyā tatra dhāturūpanibandhanā
sattvabhāvas tu yas tasyāḥ sa ghañādinibandhanaḥ // BVaky_3,8.48

bandhutābhedarūpeṇa bandhuśabde vyavasthitā
samūho bandhvavasthā tu pratyayenābhidhīyate // BVaky_3,8.49

tatra yam prati sādhyatvam asiddhā taṃ prati kriyā
siddhā tu yasmin sādhyatvaṃ na tam eva punaḥ prati // BVaky_3,8.50

rājñaḥ putrasya napteti na rājñi vyatiricyate
putrasyārthaḥ pradhānatvaṃ na cāsya vinivartate // BVaky_3,8.51

mṛgo dhāvati paśyeti sādhyasādhanarūpatā
tathā viṣayabhedena saraṇasyopapadyate // BVaky_3,8.52

lakṛtyaktakhalarthānāṃ tathāvyayakṛtām api
rūḍhiniṣṭhāghañādinām dhātuḥ sādhyasya vācakaḥ // BVaky_3,8.53

sādhyasyāpariniṣpatteḥ so 'yam ity anupagrahaḥ
tiṅantair antareṇevam upamānaṃ tato na taiḥ // BVaky_3,8.54

sādhanatvaṃ prasiddhaṃ ca tiṅkṣu saṃbandhināṃ yataḥ
tenādhyāropa eva syād upamā tu na vidyate // BVaky_3,8.55

nyūneṣu ca samāptārtham upamānaṃ vidhīyate
kriyā caivāśraye sarvā tatra tatra samāpyate // BVaky_3,8.56

yenaiva hetunā haṃsaḥ patatīty abhidhīyate
ātau tasya samāptatvād upamārtho na vidyate // BVaky_3,8.57

kriyāṇāṃ jātibhinnānāṃ sādṛśyaṃ nāvadhāryate
siddheś ca prakrame sādhyam upamātum na śakyate // BVaky_3,8.58

vanam vṛkṣā iti yathā bhedābhedavyapāśrayāt
arthātmā bhidyate bhāve sa bāhyābhyantare kramaḥ // BVaky_3,8.59

sāmānye bhāva ity atra yal liṅgam upalabhyate
bhedānāṃ anumeyatvān na tat teṣu vivakṣyate // BVaky_3,8.60

nirdeśe caritārthatvāl liṅgaṃ bhāve 'vivaksitam
upamānavidhitvāc ca bhāvād anyat pacādisu // BVaky_3,8.61

bhavatau yat pacādināṃ tāvad atropadiśyate
na ca liṅgam pacādināṃ bhavatau samavasthitam // BVaky_3,8.62

ekaś ca so 'rthaḥ sattākhyaḥ katham cit kaiś cid ucyate
liṅgāni cāsya bhidyante pacirūpādibhedavat // BVaky_3,8.63

ācāryo mātulaś ceti yathaiko vyapadiśyate
sambandhibhedād arthātmā sa vidhiḥ paktibhāvayoḥ // BVaky_3,8.64

3,9: Kālasamuddeśaḥ

vyāpāravyatirekeṇa kālam eke pracakṣate
nityam ekaṃ vibhu dravyaṃ parimāṇaṃ kriyāvatām // BVaky_3,9.1

diṣṭiprasthasuvarṇādi mūrtibhedāya kalpate
kriyābhedāya kālas tu saṃkhyā sarvasya bhedikā // BVaky_3,9.2

utpattau ca sthitau caiva vināśe cāpi tadvatām
nimittaṃ kālam evāhur vibhaktenātmanā sthitam // BVaky_3,9.3

tam asya lokayantrasya sūtradhāraṃ pracakṣate
pratibandhābhyanujñābhyāṃ tena viśvaṃ vibhajyate // BVaky_3,9.4

yadi na pratibadhnīyāt pratibandhaṃ ca notsṛjet
avasthā vyatikīryeran paurvāparyavinākṛtāḥ // BVaky_3,9.5

tasyātmā bahudhā bhinno bhedair dharmāntarāśrayaiḥ
na hi bhinnam abhinnaṃ vā vastu kiṃ cana vidyate // BVaky_3,9.6

naiko na cāpy aneko 'sti na śuklo nāpi cāsitaḥ
dravyātmā sa tu saṃsargād evaṃrūpaḥ prakāśate // BVaky_3,9.7

saṃsargināṃ tu ye bhedā viśeṣās tasya te matāḥ
sa bhinnas tair vyavasthānāṃ kālo bhedāya kalpate // BVaky_3,9.8

viśiṣṭakālasaṃbandhād vṛttilābhaḥ prakalpate
śaktīnāṃ saṃprayogasya hetutvenāvatiṣṭhate // BVaky_3,9.9

janmābhivyaktiniyamāḥ prayogopanibandhanāḥ
nityādhīnasthititvāc ca sthitir niyamapūrvikā // BVaky_3,9.10

sthitasyānugrahas tais tair dharmaiḥ saṃsargibhis tataḥ
pratibandhas tirobhāvaḥ prahāṇam iti cātmanaḥ // BVaky_3,9.11

pratyavasthaṃ tu kālasya vyāpāro 'tra vyavasthitaḥ
kāla eva hi viśvātmā vyāpāra iti kathyate // BVaky_3,9.12

mūrtīnāṃ tena bhinnānām ācayāpacayāḥ pṛthak
lakṣyante pariṇāmena sarvāsāṃ bhedayoginā // BVaky_3,9.13

jalayantrabhramāveśasadṛśībhiḥ pravṛttibhiḥ
sa kalāḥ kalayan sarvāḥ kālākhyāṃ labhate vibhuḥ // BVaky_3,9.14

pratibhaddhāś ca yās tena citrā viśvasya vṛttayaḥ
tāḥ sa evānujānāti yathā tantuḥ śakuntikāḥ // BVaky_3,9.15

viśiṣṭakālasaṃbandhāl labdhapākāsu śaktiṣu
kriyābhivyajyate nityā prayogākhyena karmaṇā // BVaky_3,9.16

jātiprayuktā tasyāṃ tu phalavyaktiḥ prajāyate
kuto 'py adbhutayā vṛttyā śaktibhiḥ sā niyamyate // BVaky_3,9.17

tatas tu samavāyākhyā śaktir bhedasya bādhikā
ekatvam iva tā vyaktīr āpādayati kāraṇaiḥ // BVaky_3,9.18

athāsmān niyamād ūrdhvaṃ jātayo yāḥ prayojikāḥ
tāḥ sarvā vyaktim āyānti svacche chāyā ivāmbhasi // BVaky_3,9.19

kāraṇānuvidhāyitvād atha kāraṇa pūrvakāḥ
guṇās tatropajāyante svajātivyaktihetavaḥ // BVaky_3,9.20

āśrayāṇāṃ ca nityatvam āśritānāṃ ca nityatā
tā vyaktīr anugṛhṇāti sthitis tena prakalpate // BVaky_3,9.21

anityasya yathotpāde pāratantryaṃ tathā sthitau
vināśāyaiva tat śṛṣṭam asvādhīnasthitiṃ viduḥ // BVaky_3,9.22

sthitaḥ saṃsargibhir bhāvaiḥ svakriyāsv anugṛhyate
naiṣāṃ sattām anudgṛhya vṛttir janmavatāṃ smṛtā // BVaky_3,9.23

jarākhyā kālaśaktir yā śaktyantaravirodhinī
sā śaktīḥ pratibadhnāti jāyante ca virodhinaḥ // BVaky_3,9.24

prayojakās tu ye bhāvāḥ sthitibhāgasya hetavaḥ
tirobhavanti te sarve yata ātmā prahīyate // BVaky_3,9.25

yathaivādbutayā vṛttyā niṣkramaṃ nirnibandhanam
apadaṃ jāyate sarvaṃ tathāsyātmā prahīyate // BVaky_3,9.26

kriyayor apavargiṇyor nānārthasamavetayoḥ
saṃbandhinā vinaikena paricchedaḥ kathaṃ bhavet // BVaky_3,9.27

yathā tulāyāṃ haste vā nānādravyavyavasthitam
gurutvaṃ parimīyeta kālād evaṃ kriyāgatiḥ // BVaky_3,9.28

jahāti sahavṛttāś ca kriyāḥ sa samavasthitāḥ
vrīhir yathodakaṃ tena hāyanākhyāṃ prapadyate // BVaky_3,9.29

pratibandhābhyanujñābhyāṃ vṛttir yā tasya śāsvatī
tayā vibhajyamāno 'sau bhajate kramarūpatāṃ // BVaky_3,9.30

kartṛbhedāt tadartheṣu pracayāpacayau gataḥ
samatvaṃ viṣamatvaṃ vā sa ekaḥ pratipadyate // BVaky_3,9.31

kriyābhedād yathaikasmiṃs takṣādyākhyā pravartate
kriyābhedāt tathaikasminn ṛtvādyākhyopajāyate // BVaky_3,9.32

ārambhaś ca kriyā caiva niṣṭhā cety abhidhīyate
dharmāntarāṇām adhyāsabhedāt sadasadātmanaḥ // BVaky_3,9.33

yāvāṃś ca dvyaṇukādīnāṃ tāvān himavato 'py asau
na hy ātmā kasya cid bhettuṃ pracetuṃ vāpi śakyate // BVaky_3,9.34

anyais tu bhāvair anyeṣāṃ pracayaḥ parikalpyate
śanair idam idaṃ kṣipram iti tena pratīyate // BVaky_3,9.35

asataś ca kramo nāsti sa hi bhettuṃ na śakyate
sato 'pi cātmatattvaṃ yat tat tathaivāvatiṣṭhate // BVaky_3,9.36

kriyopādhiś ca san bhūtabhaviṣyadvartamānatāḥ
ekādaśābhir ākārair vibhaktāḥ pratipadyate // BVaky_3,9.37

bhūtaḥ pañcavidhas tatra bhaviṣyaṃś ca caturvidhaḥ
vartamāno dvidhākhyāta ity ekādaśa kalpanāḥ // BVaky_3,9.38

kāle nidhāya svaṃ rūpaṃ prajñayā yan nigṛhyate
bhāvās tato nivartante tatra saṃkrāntaśaktayaḥ // BVaky_3,9.39

bhāvināṃ caiva yad rūpaṃ tasya ca pratibimbakam
sunirmṛṣṭa ivādarśe kāla evopapadyate // BVaky_3,9.40

tṛṇaparṇalatādīni yathā sroto 'nukarṣati
pravartayati kālo 'pi mātrā mātrāvatāṃ tathā // BVaky_3,9.41

āviśyevānusaṃdhatte yathā gatimatāṃ gatīḥ
vāyus tatraiva kālātmā vidhatte kramarūpatām // BVaky_3,9.42

ayanapravibhāgaś ca gatīś ca jyotiṣāṃ dhruvā
nivṛttiprabhavāś caiva bhūtānāṃ tannibandhanāḥ // BVaky_3,9.43

mātrāṇāṃ pariṇāmā ye kālavṛttyanupātinaḥ
nakṣatrākhyā pṛthak teṣu cihnamātraṃ tu tārakāḥ // BVaky_3,9.44

rutair mṛgaśakuntānāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛttibhiḥ
chāyādipariṇāmaiś ca ṛtudhāmā nirūpyate // BVaky_3,9.45

nirbhāsopagamo yo 'yaṃ kramavān iva dṛśyate
akramasyāpi viśvasya tat kālasya viceṣṭitam // BVaky_3,9.46

dūrāntikavyavasthānam adhvādhikaraṇaṃ yathā
cirakṣipravyavasthānaṃ kālādhikaraṇaṃ tathā // BVaky_3,9.47

tasyābhinnasya kālasya vyavahāre kriyākṛtāḥ
bhedā iva trayaḥ siddhā yāṃl loko nātivartate // BVaky_3,9.48

ekasya śaktayas tisraḥ kālasya samavasthitāḥ
yatsaṃbandhena bhāvānāṃ darśanādarśane satām // BVaky_3,9.49

dvābhyāṃ sa kila śaktibhyāṃ bhāvānāṃ varaṇātmakaḥ
śaktis tu vartamānākhyā bhāvarūpaprakāśinī // BVaky_3,9.50

anāgatā janmaśakteḥ śaktir apratibandhikā
atītākhyā tu yā śaktis tayā janma virudhyate // BVaky_3,9.51

tamaḥprakāśavat tv ete trayo 'dhvāno vyavasthitāḥ
akramās teṣu bhāvānāṃ kramaḥ samupalabhyate // BVaky_3,9.52

dvau tu tatra tamorūpāv ekasyālokavat sthitiḥ
atītam api keṣāṃ cit punar viparivartate // BVaky_3,9.53

yugapad vartamānatvaṃ taddharmā pratipadyate
keṣāṃ cid vartamānatvāc caiti tadvad atītatām // BVaky_3,9.54

hetupakārād ākṣipto vartamānatvam āgataḥ
śāntahetūpakāraḥ san punar nopaiti darśanam // BVaky_3,9.55

dve eva kālasya vibhoḥ keṣāṃ cic chaktivartmanī
karoti yābhyāṃ bhāvānām unmīlananimīlane // BVaky_3,9.56

kalābhiḥ pṛthagarthābhiḥ pravibhaktaṃ svabhāvataḥ
ke cid buddhyanusaṃhāralakṣaṇaṃ taṃ pracakṣate // BVaky_3,9.57

jñānānugataśaktiṃ vā bāhyaṃ vā satyataḥ sthitam
kālātmānam anāśritya vyavahartuṃ na śakyate // BVaky_3,9.58

tisro bhāvasya bhāvasya keṣāṃ cid bhāvaśaktayaḥ
tābhiḥ svaśaktibhiḥ sarvaṃ sadaivāsti ca nāsti ca // BVaky_3,9.59

sattvād avyatirekeṇa tās tisro 'pi vyavasthitāḥ
kramas tās tadabhedāc ca sadasattvaṃ na bhidyate // BVaky_3,9.60

darśanādarśanenaikaṃ dṛṣṭādṛṣṭaṃ tad eva tu
adhvanām ekatā nāsti na ca kiṃ cin nivartate // BVaky_3,9.61

śaktyātmadevatāpakṣair bhinnaṃ kālasya darśanam
prathamaṃ tad avidyāyāṃ yad vidyāyāṃ na vidyate // BVaky_3,9.62

abhede yadi kālasya hrasvadīrghaplutādiṣu
dṛśyate bhedanirbhāsaḥ sa cirakṣiprabuddhivat // BVaky_3,9.63

hrasvadīrghaplutāvṛttyā nālikāsalilādiṣu
kathaṃ pracayayogaḥ syāt kalpanāmātrahetukaḥ // BVaky_3,9.64

abhivyaktinimittasya pracayena pracīyate
abhinnam api śabdasya tattvam apracayātmakam // BVaky_3,9.65

evaṃ mātrāturīyasya bhedo dāśatayasya vā
parimāṇavikalpena śabdātmani na vidyate // BVaky_3,9.66

anuniṣpādikalpena ye 'ntarāla iva sthitāḥ
śabdās te pratipattṝṇām upāyāḥ pratipattaye // BVaky_3,9.67

viśiṣṭam avadhiṃ taṃ tam upādāya prakalpate
kālaḥ kālavatām ekaḥ kṣaṇamāsartubhedabhāk // BVaky_3,9.68

buddhyavagrahabhedāc ca vyavahārātmani sthitaḥ
tāvān eva kṣaṇaḥ kālo yugamanvantarāṇi vā // BVaky_3,9.69

pratibandhābhyanujñābhyāṃ nālikāvivarāśrite
yad ambhasi prakṣaraṇaṃ tat kālasyaiva ceṣṭitam // BVaky_3,9.70

alpe mahati vā chidre tatsaṃbandhe na bhidyate
kālasya vṛttir ātmāpi tam evāsyānuvartate // BVaky_3,9.71

ākrīḍa iva kālasya dṛśyate yaḥ svaśaktibhiḥ
bahurūpasya bhāveṣu bahudhā tena bhidyate // BVaky_3,9.72

tvacisārasya vā vṛddhiṃ tṛṇarājasya vā dadhat
tāvat tadvṛddhiyogena kālatattvaṃ vikalpate // BVaky_3,9.73

vyatikrame 'pi mātrāṇāṃ tasya nāsti vyatikramaḥ
na gantṛgatibhedena mārgabhedo 'sti kaś cana // BVaky_3,9.74

udayāstamayāvṛttyā jyotiṣāṃ lokasiddhayā
kālasyāvyatipāte 'pi tāddharmyam iva lakṣyate // BVaky_3,9.75

ādityagrahanakṣatraparispandam athāpare
bhinnam āvṛttibhedena kālaṃ kālavido viduḥ // BVaky_3,9.76

kriyāntaraparicchedapravṛttā yā kriyāṃ prati
nirjñātaparimāṇā sā kāla ity abhidhīyate // BVaky_3,9.77

jñāne rūpasya saṃkrāntir jñānenaivānusaṃhṛtiḥ
ataḥ kriyāntarābhāve sā kriyā kāla iṣyate // BVaky_3,9.78

bhūto ghaṭa itīyaṃ ca sattāyā eva bhūtatā
bhūtā satteti sattāyāḥ sattā bhūtābhidhīyate // BVaky_3,9.79

parato bhidyate sarvam ātmā tu na vikalpyate
parvatādisthitis tasmāt pararūpeṇa bhidyate // BVaky_3,9.80

prasiddhabhedā vyāpārā virūpāvayavakriyāḥ
sāhacaryeṇa bhidyante sarūpāvayavakriyāḥ // BVaky_3,9.81

*vyavadhānam ivopaiti nivṛtta iva dṛśyate
kriyāsamūho bhujyādir antarālapravṛttibhiḥ // BVaky_3,9.82_

*na ca vicchinnarūpo 'pi so 'virāmān nivartate
sarvaiva hi kriyānyena samkīrṇevopalabhyate // BVaky_3,9.83_

*tadantarāladṛṣṭā vā sarvaivāvayavakriyā *
sādṛśyāt sati bhede tu tadaṅgatvena gṛhyate // BVaky_3,9.84

sad asad vāpi vastu syāt tṛtīyaṃ nāsti kiṃ cana
tena bhūtabhaviṣyantau muktvā madhyaṃ na vidyate // BVaky_3,9.85

nirvṛttirūpam ekasya bhedābhāvān na kalpate
sad asad vāpi tenaikaṃ kramarūpaṃ kathaṃ bhavet // BVaky_3,9.86

bahūnāṃ cānavasthānād ekam evopalabhyate
yathopalabdhi smaraṇaṃ tatra cāpy upapadyate // BVaky_3,9.87

sadasadrūpam ekaṃ syād sarvasyaikatvakalpane
nirvṛttirūpaṃ nirvṛtteḥ sāmānyam atha vā bhavet // BVaky_3,9.88

kāryotpattau samarthaṃ vā svena dharmeṇa tat tathā
ātmatattvena gṛhyeta sā cāsmin vartamānatā // BVaky_3,9.89

kriyāprabandharūpaṃ yad adhyātmaṃ vinigṛhyate
saṃkrāntarūpam ekatra tām āhur vartamānatām // BVaky_3,9.90

kriyātipattir atyantaṃ kriyānutpattilakṣaṇā
na ca bhūtam anutpannaṃ na bhaviṣyat tathāvidham // BVaky_3,9.91

prāg viruddhakriyotpādān nirvṛtte vā virodhini
vyāpāre 'vadhibhedena viṣayas tatra bhidyate // BVaky_3,9.92

vyabhicāre nimittasya sādhutvaṃ na prakalpate
bhāvy āsīd iti sūtreṇa tat kāle 'nyatra śiṣyate // BVaky_3,9.93

svakāla eva sādhutve kālabhede gatiḥ katham
vākyārthād atadartheṣu viśiṣṭatvaṃ na sidhyati // BVaky_3,9.94

tadarthaś ced avayavo bhāvino bhūtatāgatiḥ
na syād atyantabhūtatvam evaikaṃ tatra saṃbhavet // BVaky_3,9.95

viśiṣṭakālatā pūrvaṃ tathāpi tu viśeṣaṇe
āśrayāt so 'ntaraṅgatvāt tatra sādhur bhaviṣyati // BVaky_3,9.96

āmiśra eva prakrāntaḥ sa padārthas tathāvidhaḥ
kevalasya vimiśratvaṃ nitye 'rthe nopapadyate // BVaky_3,9.97

śuddhe ca kāle vyākhyātam āmiśre na prasidhyati
sādhutvam ayathākālaṃ tat sūtreṇopadiśyate // BVaky_3,9.98

ākhyātapadavācye 'rthe nirvartyatvāt pradhānatā
viśeṣaṇaṃ tadākṣepāt tatkāle vyavatiṣṭhate // BVaky_3,9.99

saṃpratyayānukāro vā śabdavyāpāra eva vā
adhyasyate viruddhe 'rthe na ca tena virudhyate // BVaky_3,9.100

bhūtaṃ bhaviṣyad ity etau pratyayau vartamānatām
atyajantau prapadyete viruddhāśrayarūpatām // BVaky_3,9.101

adhvano vartamānasya viṣayeṇa bhaviṣyatā
bhāṣye bhaviṣyatkāleti kāryārthaṃ vyapadiśyate // BVaky_3,9.103

icchā cikīrśatīty atra svakālam anurudhyate
bhaviṣyati prakṛtyarthe tatkālaṃ nānurudhyate // BVaky_3,9.104

āśāsyamānatantratvād āśaṃsāyāṃ viparyayaḥ
prayoktṛdharmaḥ śabdārthe śabdair evānuśajyate // BVaky_3,9.105

apchālibījasaṃyoge vartate niṣpadir yadā
tatrāvayavavṛttitvād bhaviṣyatpratiṣedhanam // BVaky_3,9.106

phalaprasavarūpe tu niṣpadau bhūtakālatā
dharmāntareṣu tad rūpam adhyasya parikalpyate // BVaky_3,9.107

upayukte nimittānāṃ vyāpāre phalasiddhaye
tatra rūpaṃ yad adhyastaṃ tatkālaṃ tat pratīyate // BVaky_3,9.108

niṣpattāv avadhiḥ kaś cit kaś cit prativivakṣitaḥ
hetujanmavyapekṣātaḥ phalajanmeti cocyate // BVaky_3,9.109

abahiḥsādhanādhīnā siddhir yatra vivakṣitā
tat sādhanāntarābhāvāt siddham ity apadiśyate // BVaky_3,9.110

tasmād avadhibhedena siddhā mukhyaiva bhūtatā
anāgatatvam astitvaṃ hetudharmavyapekṣaṇe // BVaky_3,9.111

satām indriyasaṃbandhāt saiva sattā viśiṣyate
bhedena vyavahāro hi vastvantaranibandhanaḥ // BVaky_3,9.112

astitvaṃ vastumātrasya buddhyā tu parigṛhyate
yaḥ samāsādanād bhedaḥ sa tatra na vivakṣitaḥ // BVaky_3,9.113

yogād vā strītvapuṃstvābhyāṃ na kiṃ cid avatiṣṭhate
svasminn ātmani tatrānyad bhūtaṃ bhāvi ca kathyate // BVaky_3,9.114

3,10: Puruṣasamuddeśa

pratyaktā parabhāvaś cāpy upādhī kartṛkarmanoḥ
tayoḥ śrutiviśeṣeṇa vācakau madhyamottamau // BVaky_3,10.1

sad asad vāpi caitanyam etābhyām avagamyate
caitanyabhāge prathamaḥ puruṣo na tu vartate // BVaky_3,10.2

budhijānāticitibhiḥ prathame puruṣe sati
samjñānārthair na caitanyasyopayogaḥ prakāśyate // BVaky_3,10.3

saṃbodhanārthaḥ sarvatra madhyame kaiś cid iṣyate
tathā saṃbodhane sarvāṃ prathamāṃ yuṣmado viduḥ // BVaky_3,10.4

saṃbodhanaṃ na loke 'sti vidhātavyena vastunā
svāhendraśatrur vardhasva yathā rājā bhaveti ca // BVaky_3,10.5

yuṣmadarthasya siddhatvān niyatā cādyudāttatā
yuṣmadaḥ prathamāntasya paraś cen na padād asau // BVaky_3,10.6

guṇapradhānatābhedaḥ puruśādiviparyayaḥ
nirdeśaś cānyathā śāstre nityatvān na virudhyate // BVaky_3,10.7

yathānirdeśam arthāḥ syur yesāṃ śāstraṃ vidhāyakam
kim cit sāmānyam āśritya sthite tu pratipādanam // BVaky_3,10.8

yo 'śve yaḥ pīṭha ity atra bhūtayor aśvapīṭhayoḥ
yathopalakṣaṇārthatvaṃ tathārtheṣv anuśāsanam // BVaky_3,10.9

3,11: Saṃkhyāsamuddeśa

saṃkhyāvān sattvabhūto 'rthaḥ sarva evābhidhīyate
bhedābhedavibhāgo hi loke saṃkhyānibandhanaḥ // BVaky_3,11.1

sa dharmo vyatirikto vā teṣāṃ ātmaiva vā tathā
bhedahetutvam āśritya saṃkhyeti vyapadiśyate // BVaky_3,11.2

samavetā paricchedye kva cid anyatra sā sthitā
prakalpayati bhāvānāṃ saṃkhyā bhedaṃ tathātmanaḥ // BVaky_3,11.3

paratve cāparatve ca bhede tulyā śrutir yathā
saṃkhyāśabdābhidheyatvaṃ bhedahetos tathā guṇe // BVaky_3,11.4

asvatantre svatantratvaṃ paradharmo yathā guṇe
abhedye bhedyabhāvo 'pi dravyadharmas tathā guṇe // BVaky_3,11.5

svabuddhyā tam apoddhṛtya loko 'py āgamam āśritaḥ
svadharmād anyadharmeṇa vyācaṣṭe pratipattaye // BVaky_3,11.6

paropakāratattvānāṃ svātantryenābhidhāyakaḥ
śabdaḥ sarvapadārthānā svadharmad viprakṛṣyate // BVaky_3,11.7

yathaivāviṣayaṃ jñānaṃ na kiṃ cid avabhāsate
tathā bhāvo 'py asaṃsṛṣṭo na kaś cid upalabhyate // BVaky_3,11.8

bhedena tu samākhyātaṃ yal loko 'py anuvartate
āgamāc chāstrasadṛśo vyavahāraḥ sa varṇyate // BVaky_3,11.9

buddhau sthiteṣu teṣv evam adhyāropo na durlabhaḥ
paradharmasya na hy atra sadasattvaṃ prayojakam // BVaky_3,11.10

sāmānyeṣv api sāmānyaṃ viśeṣeṣu viśiṣṭatā
saṃkhyāsu saṃkhyā liṅgeṣu liṅgam evaṃ prakalpate // BVaky_3,11.11

ato dravyāśritāṃ saṃkhyām āhuḥ saṃsargavādinaḥ
bhedābhedavyatīteṣu bhedābhedavidhāyinīm // BVaky_3,11.12

ātmāntarānāṃ yenātmā tadrūpa iva lakṣyate
atadrūpeṇa saṃsargāt sā nimittasarūpatā // BVaky_3,11.13

saṃsṛṣṭeṣv api nirbhāge bhūteṣv arthakriyā yathā
sattvādiṣu ca mātrāsu sarvāsv evaṃ pratīyate // BVaky_3,11.14

dvitvādiyonir ekatvaṃ bhedās tatpūrvakā yataḥ
vinā tena na saṃkhyānām anyāsām asti saṃbhavaḥ // BVaky_3,11.15

ekatve buddhisahite nimittaṃ dvitvajanmani
ekatvābhyāṃ samutpannam evaṃ vā tat pratīyate // BVaky_3,11.16

ekatvasamudāyo vā sāpekṣe vā pṛthak pṛthak
ekatve dvitvam ity evaṃ tayor dvivacanaṃ bhavet // BVaky_3,11.17

eko 'pi guṇabhedena saṅgho bhedaṃ prakalpayet
āśrayāśrayibhedo hi tadāśrayanibandhanaḥ // BVaky_3,11.18

saṃkhyeyasaṅghasaṃkhyānasaṅghaḥ saṃkhyeti kathyate
vimśatyādisu sānyasva dravyasaṅghasya bhedikā // BVaky_3,11.19

ekaviṃśatisaṃkhvāvāṃ saṃkhyāntarasarūpayoḥ
ekasyāṃ buddhyanāvṛttyā, bhāgayor iva kalpanā // BVaky_3,11.20

asaṃkhyāsamudāyatvāt saṃkhyākāryaṃ vidhīyate
samūhatve tu tan na syāt svāṅgādisamudāyavat // BVaky_3,11.21

saṃkhyeyāntaratantrāsu yā saṃkhyāsu pravartate
āvṛttivargasaṃkhyeyā tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ // BVaky_3,11.22

na saṃkhyāyāṃ na saṃkhyeye dvau daśety asti saṃbhavaḥ
bhedābhāvān na saṃkhyāyāṃ virodhān na tadāśraye // BVaky_3,11.23

saṃkhyāyete daśadvargau dvidaśā iti saṃkhyayā
tadrūpe vāpi saṃkhyeya āvṛttiḥ parigaṇyate // BVaky_3,11.24

saṃkhyā nāma na saṃkhyāsti saṃjñaiṣeti yathocyate
rūpaṃ na rūpam apy evaṃ samjñā sā hi sitādiṣu // BVaky_3,11.25

saṃkhyānajātiyogāt tu saṃkhyā saṃkhyeti kathyate
rūpatvajātiyogāc ca rūpe rūpam iti smṛtam // BVaky_3,11.26

nimittam ekam ity atra vibhaktyā nābhidhīyate
tadvatas tu yad ekatvaṃ vibhaktis tatra vartate // BVaky_3,11.27

ekasya pracayo dṛṣṭaḥ samūhaś ca dvayos tathā
nimittavyatirekeṇa saṃkhyānyā bhedikā tataḥ // BVaky_3,11.28

tad ekam api caikatvaṃ vibhaktiśravaṇād ṛte
nocyate tena śabdena vibhaktyā tu sahocyate // BVaky_3,11.29

anvayavyatirekau ca yadi syād vacanāntaram
syātām asati tasmimś ca prakṛtyartho na kalpyate // BVaky_3,11.30

ekatvam eka ity atra śuddhadravyaviśeṣaṇam
saguṇas tu prakṛtyartho vibhaktyarthena bhidyate // BVaky_3,11.31

dvyekayor iti nirdeśāt saṃkhyāmātre 'pi saṃbhavaḥ
ekādīnāṃ prasiddhyā tu saṃkhyeyārthatvam ucyate // BVaky_3,11.32

3,12: Upagrahasamuddeśa

ya ātmanepadād bhedaḥ kva cid arthasya gamyate
anyataś cāpi lādeśān manyante tam upagraham // BVaky_3,12.1

kva cit sādhanam evāsau kva cit tasya viśeṣaṇam
sādhanaṃ tatra karmādi vyaktavāco viśeṣaṇam // BVaky_3,12.2

kriyā viṣayabhedena jīvikādiṣu bhidyate
lādeśaiḥ sa kriyābhedo vākyeṣv api niyamyate // BVaky_3,12.3

dhātvarthas tadviśeṣaś cāpy uktaḥ kva cid upagrahaḥ
dhātvartho gandhanādiḥ syād vyatihāro viśeṣaṇam // BVaky_3,12.4

kriyāpravṛttāv ākhyātā kaiś cit svārthaparārthatā
asati vā sati vāpi vivakṣitanibandhanā // BVaky_3,12.5

kesāṃ cit kartrabhiprāye ṇicā saha vikalpate
ātmanepadam anyesāṃ tadarthā prakṛtir yathā // BVaky_3,12.6

krīṇīṣva vapate dhatte cinoti cinute 'pi ca
āptaprayogā dṛśyante yeṣu ṇyartho 'bhidhīyate // BVaky_3,12.7

saṃvidhānaṃ pacādināṃ kva cid arthaḥ pratīyate
tannimittā yathānyāpi kriyādhiśrayaṇādikā // BVaky_3,12.8

kartrabhiprāyatā sūtre kriyābhedopalakṣaṇam
tathābhūtā kriyā yā hi tatkartā phalabhāg yataḥ // BVaky_3,12.9

yathopalakṣyate kālas tārakādarśanādibhiḥ
tathā phalaviśeṣeṇa kriyābhedo nidarśyate // BVaky_3,12.10

kriyāviśeṣavacane sāmarthyam uparudhyate
kesāṃ cid anye tu kṛtāḥ svariteto ñitas tathā // BVaky_3,12.11

anubandhaś ca siddhe 'rthe smṛtyartham anuṣajyate
tulyārtheṣv api cāvaśyaṃ na sarveṣv ekadharmatā // BVaky_3,12.12

dṛśīkṣyoḥ sadṛśe 'py arthe nābhedaḥ pratipūrvayoḥ
ṇyarthopādāyinas tasmān na tulyārthāḥ pacādibhiḥ // BVaky_3,12.13

umbhyarthe vartamānasya karoter bhinnadharmaṇaḥ
ṇyarthopādāyitā tasmān niyatāḥ śabdaśaktayaḥ // BVaky_3,12.14

tathā hy anuprayogasya karoter ātmanepade
pūrvavadgrahaṇaṃ prāpte svaritaṃ samupasthitam // BVaky_3,12.15

ekatve 'pi kriyākhyāte sādhanāśrayasaṃkhyayā
bhidyate na tu liṅgākhyo bhedas tatra tadāśritaḥ // BVaky_3,12.16

tasmād avasthite 'py arthe kasya cit pratibadhyate
śabdasya śaktiḥ sa tv eṣa śāstre 'nvākhyāyate vidhiḥ // BVaky_3,12.17

yasyārthasya prasiddhyartham ārabhyante pacādayaḥ
tat pradhānaṃ phalaṃ teṣāṃ na lābhādi prayojanam // BVaky_3,12.18

yatrobhau svāmidāsau tu prārabhete saha kriyām
yugapad dharmabhedena dhātus tatra na vartate // BVaky_3,12.19

yatra pratividhānārthaḥ pacis tatrātmanepadam
parasmaipadam anyatra saṃskārādyabhidhāyini // BVaky_3,12.20

saṃvidhātuś ca sāṃnidhyād dāse dharmo 'nusajyate
plakṣaśabdasya sāṃnidhyān nyagrodhe plakṣatā yathā // BVaky_3,12.21

puroḍāśābhidhānaṃ ca dhānādiṣu yathā sthitam
chattriṇā cābhisaṃbandhāc chattriśabdābhidheyatā // BVaky_3,12.22

arthāt pratītam anyonyaṃ pārārthyam avivakṣitam
ity ayaṃ śeṣaviṣayaḥ kaiś cid atrānuvarṇyate // BVaky_3,12.23

atha pratividhātā yo halaiḥ kṛṣati pañcabhiḥ
bhāṣye nodāhṛtaṃ kasmāt prāptaṃ tatrātmanepadam // BVaky_3,12.24

pratītatvāt tadarthasya śeṣatvaṃ yadi kalpyate
na syāt prāptavibhāṣāsau svaritetāṃ nivartikā // BVaky_3,12.25

śuddhe tu saṃvidhānārthe kaiś cid atreṣyate kṛṣiḥ
taddharmā yajir ity evaṃ na syāt tatrātmanepadam // BVaky_3,12.26

atra tūpapadenāyam arthabhedaḥ pratīyate
prāpte vibhāṣā kriyate tasmān nātrātmanepadam // BVaky_3,12.27

3,13: Liṅgasamuddeśa

stanakeśādisaṃbandho viśiṣṭā vā stanādayaḥ
tadupavyañjanā jātir guṇāvasthā guṇās tathā // BVaky_3,13.1

śabdopajanito 'rthātmā śabdasaṃskāra ity api
liṅgānāṃ liṅgatattvajñair vikalpāḥ sapta darśitāḥ // BVaky_3,13.2

upādānavikalpāś ca liṅgānāṃ sapta varṇitāḥ
vikalpasaṃniyogābhyāṃ ye śabdeṣu vyavasthitāḥ // BVaky_3,13.3

tisro jātaya evaitāḥ kesāṃ cit samavasthitāḥ
aviruddhā, viruddhābhir gomahiṣyādijātibhiḥ // BVaky_3,13.4

hastinyāṃ vaḍavāyāṃ ca strīti buddheḥ samanvayaḥ
atas tāṃ jātim icchanti dravyādisamavāyinīm // BVaky_3,13.5

paratantrasya yal liṅgam apoddhāre vivakṣite
tatrāsau śabdasaṃskāraḥ śabdair eva vyapāśritaḥ // BVaky_3,13.6

buddhyā kalpitarūpeṣu liṅgeṣv api ca saṃbhavaḥ
strītvādīnāṃ vyavasthā hi sā liṅgair vyapadiśyate // BVaky_3,13.7

yathā salilanirbhāsā mṛgatṛṣṇāsu jāyate
jalopalabdhyanuguṇād bījād buddhir jale 'sati // BVaky_3,13.8

tathaivāvyapadeśyebhyo hetubhyas tārakādiṣu
mukhyebhya iva liṅgebhyo bhedā loke vyavasthitāḥ // BVaky_3,13.9

vyakteṣu vyaktarūpāṇāṃ stanādīnāṃ tu darśanāt
avyaktavyañjanāvyakter jātir na parikalpyate // BVaky_3,13.10

astitvaṃ ca pratijñāya sadādarśanam icchataḥ
atyantādarśane na syād asattvaṃ prati niścayaḥ // BVaky_3,13.11

na cālam anumānāya śabdo 'darśanapūrvakaḥ
siddhe hi darśane kiṃ syād anumānaprayojanam // BVaky_3,13.12

āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety anapāyinaḥ
dharmā mūrtiṣu sarvāsu liṅgatvenānudarśitāḥ // BVaky_3,13.13

sarvamūrtyātmabhūtānāṃ śabdādināṃ guṇe guṇe
trayaḥ sattvādidharmās te sarvatra samavasthitāḥ // BVaky_3,13.14

rūpasya cātmamātrānāṃ śuklādināṃ pratikṣaṇam
kā cit pralīyate kā cit kathaṃ cid abhivardhate // BVaky_3,13.15

kvathitodakavac caiṣām anavasthitavṛttitā
ajasraṃ sarvabhāvānāṃ bhāṣya evopavarṇitā // BVaky_3,13.16

pravṛtter ekarūpatvaṃ sāmyaṃ vā sthitir ucyate
avirbhāvatirobhāvapravṛttyā vāvatiṣṭhate // BVaky_3,13.17

guṇā ity eva buddher vā nimittatvaṃ sthitir matā
sthiteś ca sarvaliṅgānāṃ sarvanāmatvam ucyate // BVaky_3,13.18

sthiteṣu sarvaliṅgeṣu vivakṣāniyamāśrayaḥ
kasya cic chabdasaṃskāre vyāpāraḥ kva cid iṣyate // BVaky_3,13.19

saṃnidhāne nimittānāṃ kiṃ cid eva pravartakam
yathā takṣādiśabdānāṃ lingeṣu niyamas tathā // BVaky_3,13.20

bhāvatattvadṛśaḥ śiṣṭāḥ śabdārtheṣu vyavasthitāḥ
yad yad dharme 'ṅgatām eti liṅgaṃ tat tat pracakṣate // BVaky_3,13.21

svarabhedād yathā śabdāḥ sādhavo viṣayāntare
liṅgabhedāt tathā siddhāt sādhutvam anugamyate // BVaky_3,13.22

prayogo viprayogaś ca loke yatropalabhyate
śāstram ārabhyate tatra na prayogāviparyaye // BVaky_3,13.23

upādhibhedād artheṣu guṇadharmasya kasya cit
nimittabhāvaḥ sādhutve vivakṣā ca vyavasthitā // BVaky_3,13.24

himāraṇye mahattvena yukte strītvam avasthitam
hrasvopādhiviśiṣṭāyāḥ kuṭyāḥ prasavayogitā // BVaky_3,13.25

śabdāntarānāṃ bhinne 'rtha upāyāḥ pratipattaye
ekatām iva niścitya laghvartham upadarśitāḥ // BVaky_3,13.26

utpattiḥ prasavo 'nyeṣāṃ nāśaḥ saṃstyānam ity api
ātmarūpaṃ tu bhāvānāṃ sthitir ity apadiśyate // BVaky_3,13.27

dṛṣṭaṃ nimittaṃ kesāṃ cij jātyādivad avasthitam
dṛṣṭavac chabdasaṃskāramātraṃ tu parikalpitam // BVaky_3,13.28

yathā prasiddhe 'py ekatve nānātvābhiniveśinaḥ
nānātvaṃ janayantīva śabdā liṅge 'pi sa kramaḥ // BVaky_3,13.29

idaṃ veyam ayaṃ veti śabdasaṃskāramātrakam
nimittadarśanād arthe kaiś cit sarvatra varṇyate // BVaky_3,13.30

nāvaśyaṃ viṣayatvena nimittaṃ vyavatiṣṭhate
indriyādi yathādṛṣṭaṃ bhedahetus tad iṣyate // BVaky_3,13.31

3,14: Vṛttisamuddeśa

kutsāpraśaṃsātiśayaiḥ samāptārthaṃ tu yujyate
padaṃ svārthādayaḥ sarve yasmāt kutsādihetavaḥ // BVaky_3,14.1

devadattādikutsāyāṃ vartate kutsitaśrutiḥ
kutsitasthā tu yā kutsā tadarthaḥ ko vidhīyate // BVaky_3,14.2

prakṛṣṭa iti śuklādiprakarṣasyābhidhāyakaḥ
prakṛṣṭasya prakarṣe tu tarabādir vidhīyate // BVaky_3,14.3

kutsitatvena kutsyo vā na samyag vāpi kutsitaḥ
svaśabdābhihite kena viśiṣṭo 'rthaḥ pratīyate // BVaky_3,14.4

na ca sāṃpratikī kutsā bhedābhāvāt pratīyate
pūjyate kutsitatvena praśastatvena kutsyate // BVaky_3,14.5

viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ padayor upajāyate
na prātipadikārthaś ca tatraiva vyatiricyate // BVaky_3,14.6

viśeṣyaṃ syād anirjñātaṃ nirjñāto 'rtho viśeṣaṇam
parārthatvena śeṣatvaṃ sarveṣām upakāriṇām // BVaky_3,14.7

vibhaktibhedo niyamād guṇaguṇyabhidhāyinoḥ
sāmānādhikaraṇyasya prasiddhir dravyaśabdayoḥ // BVaky_3,14.8

dravye 'nirjñātajātīye kṛṣṇaśabdaḥ prayujyate
anirjñātaguṇe caivaṃ tilaśabdaḥ pravartate // BVaky_3,14.9

sāmānyānām asaṃbandhāt tau viśeṣe vyavasthitau
rūpābhedād viśeṣaṃ tam abhivyaṅktuṃ na śaknutaḥ // BVaky_3,14.10

tāv eva saṃnipatitau bhedena pratipādane
avacchedam ivādhāya saṃśayaṃ vyapakarṣataḥ // BVaky_3,14.11

dravyātmā guṇasaṃsargabhedād āśrīyate pṛthak
jātisaṃbandhabhedāc ca dvitīya iva gṛhyate // BVaky_3,14.12

nimittair abhisaṃbandhād yā nimittasarūpatā
tayaikasyāpi nānātvaṃ rūpabhedāt prakalpate // BVaky_3,14.13

dravyāvasthā tṛtīyā tu yasyāṃ saṃsṛjyate dvayam
tayor avasthayor bhedād āśrayatve niyujyate // BVaky_3,14.14

buddhyaikaṃ bhidyate bhinnam ekatvaṃ copagacchati
buddhyāvasthā vibhajyante sā hy arthasya vidhāyikā // BVaky_3,14.15

vyapadeśivad ekasmin buddhyā nānātvakalpanā
tayā kalpitabhedaḥ sann arthātmā vyapadiśyate // BVaky_3,14.16

kriyābhedena dṛṣṭānām aśmādīnāṃ punaḥ punaḥ
kiṃ cid darśanam anyena darśanenāpadiśyate // BVaky_3,14.17

prayogabhedād dhātūnāṃ prakalpya bahurūpatām
bhedābhedāv upādāya kva cid ekāctvam ucyate // BVaky_3,14.18

anvayavyatirekābhyām arthavān parikalpitaḥ
eko dhātvarthavigamād varṇatvenopacaryate // BVaky_3,14.19

dravyātmānas trayas tasmād buddhau nānā vyavasthitāḥ
āśrayāśrayidharmeṇety ayaṃ pūrvebhya āgamaḥ // BVaky_3,14.20

sāmānādhikaraṇyaṃ ca śabdayoḥ kaiś cid iṣyate
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ saṃjñāsaṃjñitvam eva ca // BVaky_3,14.21

keṣāṃ cij jātiguṇayor ekārthasamavetayoḥ
vṛttiḥ kṛṣṇatileṣv iṣṭā śabde dravyābhidhāyini // BVaky_3,14.22

saṃs tu rūparasādinām āśrayo nābhidhīyate
dravyābhidhānena vinā tatas te dvandvabhāvinaḥ // BVaky_3,14.23

dravyābhidhāyī kṛṣṇādir ākāṅkṣāvān pravartate
nimittānuvidhāyitvāt tat tilādau na vidyate // BVaky_3,14.24

evaṃ jātimati dravye pratyāsanne kriyāṃ prati
guṇadharma guṇāviṣṭaṃ dravyaṃ bhedāya kalpate // BVaky_3,14.25

guṇamātrābhidhāyitvaṃ ke cid icchanti vṛttiṣu
ajāśvādiṣu saṃbandhād rūḍhīnām iva rūḍhibhiḥ // BVaky_3,14.26

tile pūrvam upātte vā tatraiva matub iṣyate
sa ca dharmaḥ samāseṣu guṇas tasmād viśeṣaṇam // BVaky_3,14.27

[paṭvīmṛdvyoḥ samāse tu yady apy ekārthavṛttitā
bhinnam atrādhikaraṇaṃ prāg vṛttes tac ca gṛhyate // BVaky_3,14.28_

anusyūteva bhedābhyām ekā prakhyopajāyate
yadā sahavivakṣāṃ tām āhur dvandvaikaśeṣayoḥ // BVaky_3,14.29

itaretarayogas tu bhinnasaṅghābhidhāyinām
pratyekaṃ ca samūho 'sau samūhiṣu samāpyate // BVaky_3,14.30

vyāpārasamudāyasya yathādhiśrayaṇādiṣu
pratyekaṃ jātivad vṛttis tathā dvandvapadeṣv api // BVaky_3,14.31

śauṇḍārdharcapuroḍāśacchattriṇo 'tra nidarśanam
te viṣṇumitrā iti ca bhinneṣu sahacāriṣu // BVaky_3,14.32

arthāntarābhidhāyitvaṃ tathārthāntaravartinām
yābhyāṃ caikam anekārthaṃ tābhyām evāparaṃ padam // BVaky_3,14.33

samudāyāntaratvāc ca tādṛśo 'rtho na laukikaḥ
anvayavyatirekābhyāṃ śāstrārtho 'pi na dṛśyate // BVaky_3,14.34

duḥkhā durupapādā ca tasmād bhāṣye 'py udāhṛtā
yugapadvācitā sā tu vyavahārārtham āśritā // BVaky_3,14.35

samudāyam upakramya padaṃ tasyāṃ prayujyate
vibhāgena samākhyāne tatas tad dvyartham ucyate // BVaky_3,14.36

vākye 'pi niyatā dharmāḥ ke cid vṛttau dvayos tathā
te tv abhedena sāmarthyamātra evopavarṇitāḥ // BVaky_3,14.37

vṛttau viśeṣavṛttitvād bhede sāmānyavācitā
upamānasamāsādau śyāmādīnām udāhṛtā // BVaky_3,14.38

vṛttir anyapadārthe yā tasyā vākyeṣv asaṃbhavaḥ
cārthe dvandvapadānāṃ ca bhede vṛttir na vidyate // BVaky_3,14.39

bhede sati nirādīnāṃ krāntādyartheṣv asaṃbhavaḥ
prāg vṛtter jātivācitvaṃ na ca gaurakharādiṣu // BVaky_3,14.40

krīḍāyā, jīvikāyāś ca vākyenāvacanāt tathā
na nityagrahaṇaṃ yuktaṃ kauṭilye yaṅvidhau yathā // BVaky_3,14.41

nirdhāraṇādiviṣaye vyapekṣaiva yataḥ sthitā
samāsapratiṣedhānāṃ tato nāsti prayojanam // BVaky_3,14.42

vidhibhiḥ pratiṣedhaiś ca bhedābhedanidarśanam
kṛtaṃ dvandvaikavadbhāve saṅghavṛttyupadeśavat // BVaky_3,14.43

sāmarthyam aviśeṣoktam api lokavyavasthayā
vṛttyavṛttyoḥ prayogajñair vibhaktaṃ pratipattṛbhiḥ // BVaky_3,14.44

arthasya vinivṛttatvāl lugādi na virudhyate
ekārthībhāva evātaḥ samāsākhyā vidhīyate // BVaky_3,14.45

vyavasthitavibhāṣā ca sāmānye kaiś cid iṣyate
tathā vākyaṃ vyapekṣāyāṃ samāso 'nyatra śiṣyate // BVaky_3,14.46

tulyaśrutitvāt tattve 'pi rājādīnām upāśrite
vṛttau viśeṣaṇākāṅkṣāgamakatvān nivartate // BVaky_3,14.47

saṃbandhiśabdaḥ sāpekṣo nityaṃ sarvaḥ prayujyate
svārthavat sā vyapekṣāsya vṛttāv api na hīyate // BVaky_3,14.48

samudāyena saṃbandho yesāṃ gurukulādinā
saṃspṛśyāvayavāṃs te 'pi yujyante tadvatā saha // BVaky_3,14.49

abudhān praty upāyāś ca vicitrāḥ pratipattaye
śabdāntaratvād atyantabhedo vākyasamāsayoḥ // BVaky_3,14.50

asamāse samāse ca gorathādiṣv adarśanāt
yuktādināṃ na śāstreṇa nivṛttyanugamaḥ kṛtaḥ // BVaky_3,14.51

śabdāntaratvād yuktādiḥ kva cid vākye prayujyate
praparṇaprapalāśādau gataśabdaś ca vṛttiṣu // BVaky_3,14.52

viśeṣaṇaviśesyatvaṃ kaiś cid ekas tathāśrayaḥ
upāye tattvadarśitvād iṣyate vṛttivākyayoḥ // BVaky_3,14.53

padaṃ yathaiva vṛkṣādi viśiṣṭe 'rthe vyavasthitam
nīlotpalādy api tathā bhāgābhyāṃ vartate vinā // BVaky_3,14.54

śrotriyakṣetriyādināṃ na ca vāsiṣṭhagārgyavat
bhedena pratyayo loke tulyarūpāsamanvayāt // BVaky_3,14.55

saptaparṇādivad bhedo na vṛttau vidyate kva cit
rūḍhyarūḍhivibhāgo 'pi kriyate pratipattaye // BVaky_3,14.56

yā sāmānyāśrayā saṃjñā viśeṣaviṣayā ca yā
bahulagrahaṇān nāsti pravṛttir ubhayos tayoḥ // BVaky_3,14.57

susūkṣmajaṭakeśādau samāso 'vayave yadi
syāt syāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ // BVaky_3,14.58

samudāyasya vṛttau ca naikadeśo vibhāṣyate
bheda eva vibhāṣāyā niyato viṣayo yataḥ // BVaky_3,14.59

yataś cāviṣayaḥ so 'syās tasmān nāsty akṛtārthatā
abhedaprakrame 'tyantaṃ bhedānām apasāraṇāt // BVaky_3,14.60

mahākaṣṭaśritety evaṃ na syād bhedaḥ padatraye
vṛttāv avayavasyāttvaṃ yasmān na pratiṣidhyate // BVaky_3,14.61

mahāraṇyam atīte tu tripadād bhidyate svaraḥ
yasmāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ // BVaky_3,14.62

satiśiṣṭabaliyastvāt thāthādisvara eva tu
dvipade tena yagapat tritayaṃ na samasyate // BVaky_3,14.63

yeṣām apūjyamānatvaṃ parārthānugamātmake
viśeṣaṇaviśeṣyatvam api teṣāṃ na kalpate // BVaky_3,14.64

viśeṣaḥ śrūyamāṇo 'pi pradhāneṣu guṇeṣu vā
śabdāntaratvād vākye tu vṛttau nityaṃ na vidyate // BVaky_3,14.65

viśeṣakarmasaṃbandhe nirbhukte 'pi kṛtādibhiḥ
viśeṣanirapekṣo 'nyaḥ kṛtaśabdaḥ pravartate // BVaky_3,14.66

akarmakatve saty evaṃ ktāntaṃ bhāvābhidhāyi tat
tataḥ kriyāvatā kartrā yogo bhavati karmaṇām // BVaky_3,14.67

avigrahā gatādisthā yathā grāmādikarmabhiḥ
saṃbadhyate kriyā tadvat kṛtapūrvyādiṣu sthitā // BVaky_3,14.68

muṇḍisūtrvādayo 'sadbhir bhāgair anugatā iva
vibhaktāḥ kalpitātmāno dhātavaḥ kuṭṭicarcivat // BVaky_3,14.69

putrīyatau na putro 'sti viśeṣecchā tu tādṛśī
vinaiva putrānugamād yā putre vyavatiṣṭhate // BVaky_3,14.70

prāṇair vinā yathā dhārir jīvatau prāṇakarmakaḥ
na cātra dhārir na prāṇā jīvatis tu kriyāntaram // BVaky_3,14.71

tathā vineṣiputrābhyāṃ putrīyāyāṃ kriyāntaram
anvākhyānāya bhedās tu sadṛśāḥ pratipādakāḥ // BVaky_3,14.72

ākṣepāc ca prayoge.na viṣayāntaravartinā
sad apīcchākyacaḥ karma vākya eva prayujyate // BVaky_3,14.73

prasiddhena hṛtaḥ śabdo bhāvagarhābhidhāyinā
abhyāse tulyarūpatvān na yaṅantaḥ prayujyate // BVaky_3,14.74

śabdā yathā vibhajyante bhāgair iva vikalpitaiḥ
anvākhyeyās tathā śāstram atidūre vyavasthitam // BVaky_3,14.75

arthasyānugamaṃ kaṃ cid dṛṣṭvaiva parikalpitam
padaṃ vākye pade dhātur dhātau bhāgaś ca muṇḍivat // BVaky_3,14.76

aviprayogaḥ sādhutve vyutpattir anavasthitā
upāyān pratipattīnāṃ nābhimanyeta satyataḥ // BVaky_3,14.77

yathaiva ḍitthe davatiḥ pācake pacatis tathā
ḍayatiś ca paciś caiva dvāv apy etāv alaukikau // BVaky_3,14.78

prakṛtipratyayāv ūhyau padāt tābhyāṃ padaṃ tathā
anubandhasvarādibhyaḥ śiṣṭaiḥ śāstraṃ na tān prati // BVaky_3,14.79

śāstradṛṣṭis tu śāstrasya prāptimātre 'py aniścite
yujyate pratyavāyena śāstraṃ cakṣur apaśyatām // BVaky_3,14.80

arthāntarābhidhānāc ca paurvāparyaṃ na bhidyate
rājadantāhitāgnyādirājāśvādiṣu sarvathā // BVaky_3,14.81

vinaiva pratyayair vṛttau ye bhinnārthābhidhāyinaḥ
gargādayo lukā teṣāṃ sādhutvam anugamyate // BVaky_3,14.82

[so 'yam ity abhisaṃbandhāt pratyayena vinā yadi
bhṛgvādayaḥ prayujyeran nāpatye niyamo bhavet // BVaky_3,14.83_

so 'yam ity abhisaṃbandhe liṅgopavyañjanād ṛte
praṣṭhādiṣu na jāyaiva niyamena pratīyate // BVaky_3,14.84

mānameyābhisaṃbandhaviśeṣe 'ṅgīkṛte tathā
prasthādīnām asādhutvaṃ taddhitena vinā bhavet // BVaky_3,14.85

taddhito yogabhedena vākyaṃ vā syād vibhāṣitam
parimāṇādhike tatra prathamā śiṣyate punaḥ // BVaky_3,14.86

vyatiriktasya sādhutve tad eva ca nidarśanam
yujyate 'ṅgīkṛtādhikyaṃ tat sarvābhir vibhaktibhiḥ // BVaky_3,14.87

śuklādiṣu matublopo vyatirekasya darśanāt
asādhutvanivṛttyarthaṃ sādhavas te bidādivat // BVaky_3,14.88

viśeṣaṇād viśeṣye 'rthe tadbhāvābhyuccaye sati
punaś ca pratisaṃhāre vṛttim eke pracakṣate // BVaky_3,14.89

nimitte pratyayaḥ pūrvo nānuprāpto nimittinā
nimittavati buddheś ca na nimittasarūpatā // BVaky_3,14.90

saṃskārasahitāj jñānān nopaślesaḥ smṛter api
vyāpāre tannimittānāṃ na grāhyaṃ syāt tathā sthitam // BVaky_3,14.91

antaḥkaraṇavṛttau ca vyarthā bāhyārthakalpanā
tasmād anupakāre vā grāhyaṃ vā na tathā sthitam // BVaky_3,14.92

anusyūteva saṃsṛṣṭair arthe buddhiḥ pravartate
vyākhyātāro vibhajyārthāṃs tān bhedena pracakṣate // BVaky_3,14.93

tadātmany avibhakte ca buddhyantaram upāśritāḥ
vibhāgam iva manyante viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ // BVaky_3,14.94

abudhān prati vṛttiṃ ca vartayantaḥ prakalpitām
āhuḥ parārthavacane tyāgābhyuccayadharmatām // BVaky_3,14.95

anvayād gamyate so 'rtho virodhī vā nivartate
dvyartham arthāntare vāpi tatrāhur upasarjanam // BVaky_3,14.96

upāyamātraṃ nānātvaṃ samūhas tv eka eva saḥ
vikalpābhyuccayābhyāṃ vā bhedasaṃsargakalpanā // BVaky_3,14.97

vṛttiṃ vartayatām evam abudhapratipattaye
bhinnāḥ saṃbodhanopāyāḥ puruṣeṣv anavasthitāḥ // BVaky_3,14.98

vācikā dyotikā vāpi saṃkhyānāṃ vā vibhaktayaḥ
tadrūpe 'vayave vṛttau saṃkhyābhedo nivartate // BVaky_3,14.99

abhedaikatvasaṃkhyā vā tatrānyaivopajāyate
saṃsargarupaṃ saiṃkhyānām avibhaktaṃ tad ucyate // BVaky_3,14.100

yathauṣadhirasāḥ sarve madhuny āhitaśaktayaḥ
avibhāgena vartante tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ // BVaky_3,14.101

bhedānāṃ vā parityāgāt saṃkhyātmā sa tathāvidhaḥ
vyāpārāj jātibhāgasya bhedāpohena vartate // BVaky_3,14.102

agṛhītaviśeṣeṇa yathā rūpeṇa rūpavān
prakhyāyate na śuklādibhedarūpas tu gṛhyate // BVaky_3,14.103

bhedarūpasamāveśe tathā saty avivakṣite
bhāgaḥ prakāśitaḥ kaś cic chāstre 'ṅgatvena gṛhyate // BVaky_3,14.104

saṃkḥyāsāmānyarūpeṇa tadā so 'mśaḥ pratīyate
arthasyānekaśaktitve śabdair niyataśaktibhiḥ // BVaky_3,14.105

avyayānāṃ ca yo dharmo yaś ca bhedavatāṃ kramaḥ
abhinnavyapadeśārham antarālaṃ tad etayoḥ // BVaky_3,14.106

alukaś caikavadbhāvas tasmin sati na śiṣyate
sa ca goṣucarādīnāṃ dharmo 'sti vacanāntare // BVaky_3,14.107

jātau dvivacanābhāvāt tad vṛttiṣu na vidyate
pratyākhyāne tu yogasya dravye goṣucarādayaḥ // BVaky_3,14.108

āśrayād bhedavattāyāḥ sarvabhedasamanvayaḥ
dravyābhidhānapakṣo 'pi jātyākhyāyāṃ na vidyate // BVaky_3,14.109

sarvadravyagatiś caivam ekaśeṣaś ca nocyate
pratyākhyāte 'nyathā sūtre bhinnadravyagatir bhavet // BVaky_3,14.110

vṛttau yo yuktavadbhāvo varaṇādiṣu śiṣyate
abhedaikatvasaṃkhyāyāṃ godau tatra na sidhyati // BVaky_3,14.111

prāg vṛtter yuktavadbhāve ṣaṣṭhī bhedāśrayā bhavet
vṛttau saṃkhyāviśeṣāṇāṃ tyāgād bhedo nivartate // BVaky_3,14.112

vidyamānāsu saṃkhyāsu ke cit saṃkhyāntaraṃ viduḥ
abhedākhyam upagrāhi vṛttau tac copajāyate // BVaky_3,14.113

vyāpāraṃ yāti bhedākhyais tat svair avayavaiḥ kva cit
ātmā bhedānapekṣo 'sya kva cid eti nimittatām // BVaky_3,14.114

dāsyāḥ patir iti vyakto godāv iti ca dṛśyate
vyāpārabhedaḥ saṃkhyāyās tasmād eva vyavasthitaḥ // BVaky_3,14.115

dvyādināṃ ca dviputrādau bāhyo bhedo nivartate
vibhaktivācyaḥ svārthatvān nimittaṃ tv avatiṣṭhate // BVaky_3,14.116

dvitvopasarjane saṅghe dviśabdas tatra vartate
so 'yam ity abhisaṃbandhād ubhaśabde na tat tathā // BVaky_3,14.117

ubhayas tatra tulyārtho vṛttau nityaṃ prayujyate
sūtre 'pi nityagrahaṇaṃ tadartham abhidhīyate // BVaky_3,14.118

āpi ke cāparārthatvān nābheda upajāyate
ubhe iti tataḥ svārthe bhede vṛttiḥ prayujyate // BVaky_3,14.119

strītvābhidhānapakṣe 'pi guṇabhāvaviparyayaḥ
svabhāvād aparārthatvāt tatra bhedo na hīyate // BVaky_3,14.120

tasmād dvivacanāṭ ṭāpaś cobhayo 'nyatra dṛśyate
pratyayaṃ tayapaṃ hitvā nāsty uttarapade punaḥ // BVaky_3,14.121

prāptiḥ pragṛhyasaṃjñāyā na syāt pratyayalakṣaṇāt
kumāryagāre na hy asti samāso vacanāntare // BVaky_3,14.122

ekadvayor yañādināṃ vibhāṣā luṅ na kalpate
yauṣmākas tāvakaś ceti bhedābhāvān na sidhyati // BVaky_3,14.123

dṛṣṭo gārgyatare bhedas tathā gargatarā iti
yuṣmatpitā tvatpiteti tathādeśau vyavasthitau // BVaky_3,14.124

upādhibhūtā yā saṃkhyā prakṛtau samavasthitā
ādeśaiḥ samjnayā vāpi vibhaktyā vyajyate vinā // BVaky_3,14.125

śaurpike māsajāte ca parimāṇaṃ svabhāvataḥ
upādhibhūtām āśritya saṃkhyāṃ bhedena vartate // BVaky_3;14,1.26

vayasvini paricchedaḥ krīte cāpi na gamyate
iṣṭo 'bhedād ṛte tatra patimāṇam anarthakam // BVaky_3,14.127

bhinnasyābhedavacanāt prasthādibhyaḥ śaso vidhiḥ
taddharmatvād abhedāt tu ghaṭādibhyo na dṛśyate // BVaky_3,14.128

śrūyate vacanaṃ yatra bhāvas tatra viśiṣyate
nivartate yad vacanaṃ tasya bhāvo na vidyate // BVaky_3,14.129

kāryaṃ sattāśrayaṃ śāstrād apravṛttir adarśanam
vākye dṛṣṭaṃ yad atyantam abhāvas tasya vṛttiṣu // BVaky_3,14.130

samjñāviṣayabhedārthaṃ prasaktādarśanaṃ smṛtam
śrūyamānaṃ tu vacanaṃ viśiṣṭam upalabhyate // BVaky_3,14.131

abhāvo vā luko yatra rūpavān vā vidhīyate
vyabhicārān nimittasya tatrāsādhuḥ prasajyate // BVaky_3,14.132

bhedaḥ saṃkhyāviśeṣo vā vyākhyāto vṛttivākyayoḥ
sarvatraiva viśeṣas tu nāvaśyaṃ tādṛśo bhavet // BVaky_3,14.133

āteś ca bhedahetutvān na liṅgena viśeṣyate
pradhānaṃ mṛgadugdhādau gārgīputre na sa kramaḥ // BVaky_3,14.134

abhede liṅgasaṃkhyābhyāṃ yogāc chuklaṃ paṭā iti
prasakte śāstram ārabdhaṃ siddhaye liṅgasaṃkhyayoḥ // BVaky_3,14.135

parārthaṃ śeṣabhāvaṃ yo vṛttiṣu pratipadyate
guṇo viśeṣaṇatvena sa sūtre vyapadiśyate // BVaky_3,14.136

śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ
vṛtter abhinnarūpatvāt teṣu vṛttir na vidyate // BVaky_3,14.137

rūpāc ca śabdasaṃskāraḥ sāmānyaviṣayo yataḥ
tasmāt tadāśrayaṃ liṅgaṃ vacanaṃ ca prasajyate // BVaky_3,14.138

saliṅgaṃ ca sasaṃkhyaṃ ca tato dravyābhidhāyinā
saṃbadhyate padaṃ tatra tayor bhinnā śrutir bhavet // BVaky_3,14.139

bhāvino bahiraṅgasya vacanād āśrayasya ye
liṅgasaṃkhye guṇānāṃ te sūtreṇa pratipādite // BVaky_3,14.140

viśeṣavṛtter api ca rūpābhedād alakṣitaḥ
yasmād viśeṣas tenātra bhedakāryaṃ na kalpate // BVaky_3,14.141

viśeṣa eva sāmānyaṃ viśesād bhidyate yataḥ
abhedo hi viśeṣāṇām āśrito vinivartakaḥ // BVaky_3,14.142

yad yad āśrīyate tat tad anyasya vinivartakam
bhedābhedavibhāgas tu sāmānye na nirūpyate // BVaky_3,14.143

apoddhāraś ca sāmānyam iti tasyopakārinaḥ
nimittāvastham evātas tat svadharmeṇa gṛhyate // BVaky_3,14.144

anirdhāritadharmatvād bhedā eva vikalpitāḥ
nimittair vyapadiśyante sāmānyākhyāviśesitāḥ // BVaky_3,14.145

yadā tu vyapadiśyete liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ
prayogeṣv eva sādhutvaṃ vākye prakramyate tadā // BVaky_3,14.146

tatra prayogo 'niyato guṇānām āśrayaiḥ saha
sāmānyaṃ yat tad atyantaṃ tatraiva samavasthitam // BVaky_3,14.147

na gotvaṃ śābaleyasya gaur iti vyapadiśyate
śuklatvaṃ bāhuleyasya śukla ity apadiśyate // BVaky_3,14.148

vyatireke ca saty evaṃ matupaḥ śravanaṃ bhavet
lug anvākhyāyate tasmād rasādibhyaś ca nāsti saḥ // BVaky_3,14.149

yat so 'yam iti saṃbandhād rūpābhedena vartate
śuklādivat tato lopas tad rasādau na vidyate // BVaky_3,14.150

āveśo liṅgasaṃkhyābhyāṃ kva cin mañcādivat sthitah
so 'yam ity abhisaṃbandhe sa prasthādau na vidyate // BVaky_3,14.151

liṅgam liṅgaparityāge sūtraṃ pratyayaśāsanam
so 'yam ity abhisaṃbandhāt puṃśabde stryabhidhāyini // BVaky_3,14.152

āśraye liṅgasaṃkhyābhyām āśritaṃ vyapadiśyate
viśeṣaṇānāṃ cājāter iti śāstravyavasthayā // BVaky_3,14.153

nimittānuvidhāyitvād ye dharmā bhedahetuṣu
ta āśraye 'pi vidyanta iti buddhir nivartyate // BVaky_3,14.154

ākhyāyate ca śāstreṇa lokarūḍhā svabhāvataḥ
nimittatulyā godādau pravṛttir liṅgasaṃkhyayoḥ // BVaky_3,14.155

haritakyādiṣu vyaktiḥ saṃkhyā khalatikādiṣu
manuṣyalubviśeṣāṇām abhidheyāśrayaṃ dvayam // BVaky_3,14.156

jātiprayoge jātyā cet saṃbandham upagacchati
viśeṣaṇaṃ tato dharmāñ jātes tat pratipadyate // BVaky_3,14.157

lubante saṃnipatitaṃ jāter anyad viśeṣaṇam
lubantasya pradhānatvāt taddharmair vyapadiśyate // BVaky_3,14.158

nañsamāsabahuvrīhidvandvastryatiśayeṣu ye
bhedā bhāṣyānusāreṇa vācyās te liṅgasaṃkhyayoḥ // BVaky_3,14.159

yadi ṣaṣṭhīdvitīyāntān nikṛṣṭāt tamabādayaḥ
nyakkāriṇi syur utkṛṣṭe prakṛteḥ syād viliṅgatā // BVaky_3,14.160

kālyāṃ kālād dvitīyāntāt kāle kālyās tarab bhavet
nyakkāriṇi tathā gārgye gargebhyaḥ pratyayo bhavet // BVaky_3,14.161

nyakkartṛṣu ca gargeṣu gārgyāt syāt tac ca neṣyate
kumāryāḥ svārthike ṅīp syāt prakṛtyartho hi nādhikaḥ // BVaky_3,14.162

ṣaṣṭhyantād adhike tasmād guṇe svāśrayavartini
utkṛṣṭasamavetāyāṃ kriyāyāṃ vā vidhīyate // BVaky_3,14.163

upāttaṃ ca prakṛtyartho dravyam evāśrayas tayoḥ
so 'yam ity abhisaṃbandhād abhedena pratīyate // BVaky_3,14.164

rūpābhedāc ca tad dravyam ākāṅkṣāvat pratīyate
viśeṣair bhinnarūpais tad āśrayair iva yujyate // BVaky_3,14.165

bhinnarūpesu yal liṅgaṃ viśeṣesu vyavasthitam
saṃkhyā ca tābhyām dravyātmā so 'bhinno vyapadiśyate // BVaky_3,14.166

āśrayaḥ samavāyi ca nimittaṃ liṅgasaṃkhyayoḥ
kartṛsthabhāvakaḥ śetir ato bhāṣya udāhṛtaḥ // BVaky_3,14.167

nimittam āśrayatvena gṛhyeta yadi sādhanam
karmāpadiṣṭayoḥ prāptis tatra syāl liṅgasaṃkhyayoḥ // BVaky_3,14.168

śāstre nimittabhāvena samudāyād apoddhṛtaḥ
stryarthas tasyecchayā yogaḥ prakṛtyā pratyayena vā // BVaky_3,14.169

strīśabdo guṇaśabdatvāt tulyadharmā sitādibhiḥ
guṇamātre prayujyeta saṃstyānavati vāśraye // BVaky_3,14.170

stryarthaḥ saṃstyānavad dravyaṃ prakṛtyarthaś ca yady asau
dravyopalakṣaṇārthatvaṃ saṃstyānasya tathā sati // BVaky_3,14.171

saṃstyānena kva cid dravyaṃ dṛṣṭaṃ yady upalakṣitam
anaṅgīkṛtasaṃstyānāt tadvṛtteḥ pratyayo bhavet // BVaky_3,14.172

bhūtādayaḥ ṣaḍākhyāś ca saṃstyānenopalakṣite
brāhmaṇyādau yadā vṛttās tebhyaḥ syuḥ pratyayās tadā // BVaky_3,14.173

tadvanto hi pradhānatvāt pratyayāṇām prayojakāḥ
sāmānādhikaraiṇye 'pi tasmāṭ ṭābādisaṃbhavaḥ // BVaky_3,14.174

guṇamātrābhidhāyitvaṃ strīśabde varṇyate yadā
prakṛtyarthaś ca saṃstyānaṃ svārthikāḥ pratyayās tadā // BVaky_3,14.175

saṃstyāne kevale vṛttiḥ prakṛtīnām na vidyate
tadāviṣṭe tato dravye gṛhyante samavasthitāḥ // BVaky_3,14.176

upakāri ca saṃstyānaṃ yeṣu śabdeṣv apekṣitam
tebhyaṣ ṭābādayas tac ca bhūtādiṣv avivakṣitam // BVaky_3,14.177

saṃstyānaṃ pratyayasyārthaḥ śuddham āśrīyate yadā
tadā dvivacanānekapratyayatvaṃ na sidhyati // BVaky_3,14.178

jātiś cet strītvam evāsau bhedo 'nyatrāvivakṣitaḥ
yasmād bhinnair api dravyais tad ekaṃ sad viśiṣyate // BVaky_3,14.179

mātrāṇām hi tirobhāve parimāṇam na vidyate
kumārya iti tena syāt kumāryāṃ bhedasaṃbhavāt // BVaky_3,14.180

jātisaṃkhyāsamāhārair yathaiva sahacāriṇi
dravye kriyāḥ pravartanta ekātmatve vyapekṣite // BVaky_3,14.181

mūrtibhyo mūrtidharmāṇām tathābhedasya darśanāt
sāmānādhikaraṇyaṃ ca kriyāyogaś ca kalpate // BVaky_3,14.182

sāmānādhikaraṇye tu matublopād apekṣite
luk taddhitalukīti syāl luk tatrāpy upalakṣaṇam // BVaky_3,14.183

kesāṃ cit tyaktabhedeṣu dravyeṣv eva vidhīyate
saṃstyānavatsu ṭābādir abhedena samanvayāt // BVaky_3,14.184

sāmānyabhūto dravyātmā paricchinnaparigrahaḥ
kriyābhir yujyate bhedair bhāgaśaś cāvatiṣṭhate // BVaky_3,14.185

śuklādiṣv āśrayadravyaṃ prādhānyenābhidhīyate
strītvaṃ tu pratyayārthatvād abhidhāviṣayo yataḥ // BVaky_3,14.186

so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayaṃ pratipadyate
strītvaṃ svabhāvasiddho vā guṇabhāvaviparyayaḥ // BVaky_3,14.187

sākāṅkṣatvād guṇatvena sāmānyaṃ vopadiśyate
vyaktīnām ātmadharmo 'sāv ekaprakhyānibandhanaḥ // BVaky_3,14.188

evambhūtā ca sāvasthā bhāgabhedaparigrahe
kṛte buddhyaiva bhedānām āśrayatve ca kalpite // BVaky_3,14.189

niskṛṣṭeṣv api bhedeṣu vyaktirūpāśraye tataḥ
liṅgapratyavamarśena liṅgasaṃkhye prapadyate // BVaky_3,14.190

antarena caśabdasya prayogaṃ dvandvabhāvinām
aviśiṣṭārthavṛttitvaṃ rūpābhedāt pratīyate // BVaky_3,14.191

vikalpavati vā vṛttir nivartye 'tha samuccite
teṣām ajñātaśaktīnāṃ dyotakena niyamyate // BVaky_3,14.192

vṛttau viśiṣṭarūpatvāc caśabdo vinivartate
arthabhede 'pi sārūpyāt tac cārthenāpadiśyate // BVaky_3,14.193

casya cāsattvabhūto 'rthaḥ sa evāśriyate yadi
taddharmatvaṃ tato dvandve cādiṣv arthakṛtaṃ hi tat // BVaky_3,14.194

cārthaḥ śabde kva cid bhedāt kathaṃ cit samavasthitaḥ
dyotakāś cādayas tasya vaktā dvandvas tu tadvatām // BVaky_3,14.195

vikalpādyabhidheyasya cārthasyānyapadārthatā
dyotakatvān na kalpeta tasmāt sad upalakṣyate // BVaky_3,14.196

tatra svābhāvikaṃ liṅgaṃ śabdadharme vyapekṣite
śabdaḥ kaś cit tam evārthaṃ kathaṃ cit pratipadyate // BVaky_3,14.197

śabdād arthāḥ pratāyante sa bhedānāṃ vidhāyakaḥ
anumānaṃ vivakṣāyāḥ śabdād anyan na vidyate // BVaky_3,14.198

samuccitaḥ syād dvandvārtho guṇabhūtasamuccayaḥ
samuccayo vāpi bhaved guṇabhūtasamuccitaḥ // BVaky_3,14.199

samuccitasya prādhānye liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ
samuccayasya prādhānye śāstraṃ syāt pratipādakam // BVaky_3,14.200

samuccayavato 'rthasya prādhānye 'py apare viduḥ
nimittānuvidhāyitvād asiddhim liṅgasaṃkhyayoḥ // BVaky_3,14.201

samuccayo nimittaṃ cet syān nimittānuvartanam
anvayavyatirekābhyāṃ cārtho dvandvanibandhanaḥ // BVaky_3,14.202

samuccitanimittatve cārthasyāpagame 'pi vā
svabhāvasiddhe dvandvasya liṅgasaṃkhye vyavasthite // BVaky_3,14.203

padāntarasthasyārthasya dyotakatvān na yujyate
nipāto liṅgasaṃkhyābhyāṃ dvandvas tv arthasya vācakaḥ // BVaky_3,14.204

nimittānuvidhāne ca dravyadharmānapekṣaṇāt
guṇapradhānabhāvena kriyāyogo na kalpate // BVaky_3,14.205

yasya nāsti kriyāyogaḥ svatantro 'sau na vidyate
artho dvandvasya tatra syād upādānam anarthakam // BVaky_3,14.206

samuccayavato 'rthasya vācako nānuvartate
nimittam api cāsyārthaḥ svadharmair yujyate tataḥ // BVaky_3,14.207

bāhyo nāsty āśrayo dvandve viśeṣau tatra hi śrutau
samuccayas tadādhāras taddharmair vyapadiśyate // BVaky_3,14.208

yo vāvayavabhedābhyāṃ bhedavadbhyām ivānvitaḥ
ekaḥ samūho dharmān sa bhāgayoḥ pratipadyate // BVaky_3,14.209

ekaś ca dvyātmako 'rtho 'sau bhedābhedasamanvitaḥ
yau bhedāv āśritas tatsthe liṅgasaṃkhye prapadyate // BVaky_3,14.210

yathā svaśabdābhihite caitrārthe na prayujyate
caitraśabdo bahuvrihāv aprayogas tathā bhavet // BVaky_3,14.211

yathā gaur iti śuklāder abhidhānaṃ na vidyate
evaṃ yasyābhisaṃbandho gobhis tāvat pratīyate // BVaky_3,14.212

saṃbandhī niyato rūḍhaś citrāṇāṃ na ca vidyate
gavāṃ yathā vajrapāṇis tryakṣe vā 'pi vyavasthitaḥ // BVaky_3,14.213

śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ
vṛttiśabdo 'nya evāyaṃ sāmānyasyābhidhāyakaḥ // BVaky_3,14.214

agor acitragoś caiva rūpabhedān nivartakaḥ
na citragur viśeṣāṇāṃ rūpābhedāt tu vācakaḥ // BVaky_3,14.215

yathā citragur ity etat prayukte na prayujyate
evaṃ yadi syāt sāmānyaṃ tasya na syāt pratiśrutiḥ // BVaky_3,14.216

sarvādayo viśeṣās tu pradeśānāṃ nivartakāḥ
yathā pradeśāḥ sāmānyapradeśāntarabādhakāḥ // BVaky_3,14.217

vibhaktyarthābhidhānād vā ṣaṣṭhī nānuprayujyate
dravyasyānabhidhānāt tu tacchabdo 'nuprayujyate // BVaky_3,14.218

sāmānādhikaraṇyaṃ cen matublopāt prakalpate
matupo 'pi tadarthatvād anavasthā prasajyate // BVaky_3,14.219

saṃbandhasya ca saṃbandī saṃbandho 'nyaḥ prasajyate
vibhaktyarthapradhāne ca kriyāyogo na kalpate // BVaky_3,14.220

vibhaktyarthapradhānatvāt tatas tatreti na kriyā
dṛśyādiḥ karmakartrādinimittatvāya kalpate // BVaky_3,14.221

antarbhavec ca saṃbandhaḥ prādhānyābhihitaḥ katham
sa prātipadikārthaś ca tathābhūtaḥ kathaṃ bhatvet // BVaky_3,14.222

asaṃbhavāt tu saṃbandhe saṃbandhasahacāriṇi
jātisaṃkhyāsamāhārakāryāṇām iva saṃbhavaḥ // BVaky_3,14.223

so 'yam ity abhisaṃbandhād viśiṣṭāśrayavācinām
śuklādival liṅgasaṃkhye śāstrārambhād bhaviṣyataḥ // BVaky_3,14.224

bhedena tu vivakṣāyāṃ sāmānye vā vivakṣite
saliṅgasya sasaṃkhyasya padārthasyāgatir bhavet // BVaky_3,14.225

sādhutvaṃ na vibhaktyarthamātre vṛttasya dṛśyate
kṛtsnārthavṛtteḥ sādhutvam ity arthagrahaṇaṃ kṛtam // BVaky_3,14.226

so 'yam ity abhisaṃbandhād dravyavṛttir ayaṃ yadā
saliṅgasya sasaṃkhyasya tadā sādhutvam ucyate // BVaky_3,14.227

antarbhūtavibhaktyarthe ṣaṣṭhī na śrūyate yathā
tathāśrutiḥ prasajyeta liṅgasaṃkhyābhidhāyinām // BVaky_3,14.228

sādharmyam avyayena syād bahuvrīhes tathā sati
liṅgasaṃkhyānimittasya saṃskārasyāpavartanāt // BVaky_3,14.229

prayuktena ca saṃbandhāc caitrādiśravanaṃ bhavet
vinā vibhaktyā saṃbandho vibhaktyā vidyate vinā // BVaky_3,14.230

abhidhāne 'pi saṃkhyāyāḥ saṃkhyātvaṃ na nivartate
ṣaṣṭhyarthasyābhidhāne tu syāt prātipadikārthatā // BVaky_3,14.231

anuprayogasiddhyarthaṃ na vibhaktyarthakalpanā
vastvantaram upakṣiptam iti ke cit pracakṣate // BVaky_3,14.232

saṃbandibhir viśiṣṭānām saṃbandhānāṃ nimittatā
saṃbandhair vā viśiṣṭānāṃ tadvatāṃ syān nimittatā // BVaky_3,14.233

ke cit saṃyogino daṇḍād viṣāṇāt samavāyinaḥ
tadvati pratyayān āhur bahuvrīhiṃ tathaiva ca // BVaky_3,14.234

bhinnaṃ saṃbandhibhedena saṃbandham apare viduḥ
nimittaṃ sa vibhaktyarthaḥ samāsenābhidhīyate // BVaky_3,14.235

pradhānam anyārthatayā bhinnaṃ svair upasarjanaiḥ
nimittam abbidheyaṃ vā sarvapaścād apekṣyate // BVaky_3,14.236

svāmini vyatirekaś ca vākye yady api dṛśyate
prādhānya eva tasyeṣṭo bahuvrīhir vivakṣite // BVaky_3,14.237

gavāṃ viśeṣaṇatvena yadā tadvān pravartate
asyaitā iti tatrārthe bahuvrīhir na vidyate // BVaky_3,14.238

yadā pratyavamarśas tu tāsāṃ svāmī gavām iti
gobhis tadābhisaṃbandho nimittatvāya kalpate // BVaky_3,14.239

apekṣamānaḥ saṃbandhaṃ rūḍhitvasya nivṛttaye
nimittānuvidhāyitvāt taddharmārthaḥ prasajyate // BVaky_3,14.240

nānā citrā iti yathā nimittam anurudhyate
nānābhūte 'pi vṛttaḥ san bahuvrīhis tathā bhavet // BVaky_3,14.241

saṃbandhini nimitte tu dravyadharmo na hīyate
liṅgābhāvo hi liṅgasya virodhitvena vartate // BVaky_3,14.242

saṃkhvāvāṃl liṅgavāmś cārtho 'bhinnadharmā, nimittataḥ
āsanna eva dravyatvāt taddharmair na virudhyate // BVaky_3,14.243

vibhaktyarthena cāviṣṭaṃ śuddhaṃ ceti dvidhā sthitam
dravyaṃ śuddhasya yo dharmaḥ sa na syād anyadharmaṇaḥ // BVaky_3,14.244

dravyamātrasya nirdeśe bhedo 'yam avivakṣitaḥ
granthe pūrvatra bhedas tu dvitīye 'nupradarśitaḥ // BVaky_3,14.245

dravyasya grahaṇaṃ cātra liṅgasaṃkhyāviśeṣaṇam
dravyāśritatvaṃ hi tayos tato 'nyasya na sidhyataḥ // BVaky_3,14.246

saṃbandhibhinnasaṃbandhaparichinne pravartate
samāso dravyasāmānye viśiṣṭārthānupātini // BVaky_3,14.247

dravyadharmānatikrānto bhedadharmeṣv avasthitaḥ
bhaviṣyadāśrayāpekṣe liṅgasaṃkhye prapadyate // BVaky_3,14.248

śāstrapravṛttibhede 'pi laukiko 'rtho na bhidyate
nañsamase yatas tatra trayaḥ pakṣā vicāritāḥ // BVaky_3,14.249

śabdāntare 'pi caikatvam āśrityaivaṃ vicāraṇā
abrahmaṇādiṣu nañaḥ prayogo na hi vidyate // BVaky_3,14.250

prāk samāsāt padārthānāṃ nivṛttir dyotyate nañā
svabhāvato nivṛttānāṃ rūpābhedād alakṣitā // BVaky_3,14.251

brāhmaṇādisthayā vākyeṣv ākhyātapadavācyayā
kriyayā yasya saṃbandho vṛttis tasya na vidyate // BVaky_3,14.252

pācakādipadasthā cen nañā saṃbadhyate kriyā
tatra sattānupādānāt tripakṣī nopapadyate // BVaky_3,14.253

sattayaivābhisaṃbandho yadi sarvatra kalpyate
asann iti samāse 'smin sattānyā parikalpyatām // BVaky_3,14.254

ktvānte ca tumunante ca nañsamāse na dṛśyate
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ nañāsattābhidhāyinā // BVaky_3,14.255

kriyāyāḥ sādhanādhārasāmānye nañ vyavasthitaḥ
tato viśiṣṭair ādhārair yujyate brāhmaṇādibhiḥ // BVaky_3,14.256

vṛttau yathā gatādyartham upādāya nirādayaḥ
yujyante sādhanādhārair nañsamāse 'pi sa kramaḥ // BVaky_3,14.257

tatrāsati naño vṛtter brāhmaṇakṣatriyādibhiḥ
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ kalpyate kubjakhañjavat // BVaky_3,14.258

kāmacāre ca saty evam asataḥ syāt pradhānatā,
guṇatvam itareṣāṃ ca teṣāṃ vā syāt pradhānatā // BVaky_3,14.259

prādhānyenāśritāḥ pūrvaṃ śruteḥ sāmānyavṛttayaḥ
viśeṣa eva prakrāntā brāhmaṇakṣatrivādavaḥ // BVaky_3,14.260

yathā gaurādibhis teṣām avacchedo vidhīyate
asatāpy anabhivyaktaṃ tādātmyaṃ vyajyate tathā // BVaky_3,14.261

yathā sattābhidhānāya sann arthaḥ parikalpyate
tathāsattābhidhānāya nirupākhyo 'pi kalpate // BVaky_3,14.262

kṣatriyādau padaṃ kṛtvā buddhiḥ sattāntarāśrayā
jātyā bhinnāṃ tataḥ sattāṃ prasaktām apakarṣati // BVaky_3,14.263

abhāva iti bhāvasya pratiṣedhe vivakṣite
sopākhyatvam anāśritya pratiṣedho na kalpate // BVaky_3,14.264

anekadharmavacanāḥ śabdāḥ saṅghābhidhāyinaḥ
ekadeśeṣu vartante tulyarūpāḥ svabhāvataḥ // BVaky_3,14.265

yathaikadeśakaraṇāt kṛta itv abhidhīyate
akṛtaś ceti saṃghātaḥ sa evābrāhmaṇe kramaḥ // BVaky_3,14.266

brāhmaṇo 'brāhmaṇas tasmād upanyāsāt prasajyate
akṛte vā kṛtāsaṅgād aviśiṣṭaṃ kṛtākṛtāt // BVaky_3,14.267

amukhyasaṃbhave tatra mukhyasya vinivṛttaye
śāstrānvākhyānasamaye nañ prayukto viśeṣakaḥ // BVaky_3,14.268

padārthānupaghātena dṛśyate 'nyaviśeṣaṇam
atha jātimato 'rthasya kaś cid dharmo nivartitaḥ // BVaky_3,14.269

avaśyaṃ brāhmaṇe kaś cit kva cid dharmo na vidyate
viśeṣāvacanāt tatra nañaḥ śrutir anarthikā // BVaky_3,14.270

aviśiṣṭasya paryāyo nañviśiṣṭaḥ prasajyate
anvākhyānād dhi sādhutvam evaṃbhūte pratīyate // BVaky_3,14.271

padārthānupaghātena yady apy atra viśeṣaṇam
upacārasato 'rthasya sāvasthā dyotyate nañā // BVaky_3,14.272

viśeṣyeṣu yathābhūtaḥ padārthaḥ samavasthitaḥ
tathābhūte tathābhāvo gamyate bhedahetubhiḥ // BVaky_3,14.273

nivṛtte 'vayavas tasmin padārthe vartate katham
nānimittā hi śabdasya pravṛttir upapadyate // BVaky_3,14.274

ārāc chabdavad ekasya viruddhe 'rthe svabhāvataḥ
śabdasya vṛttir yady asti nañaḥ śrutir anarthikā // BVaky_3,14.275

atha svabhāvo vacanād anvākhyeyatvam arhati
tad vācyam aprasiddhatvān nañārtho vinivartyate // BVaky_3,14.276

yady apy ubhayavṛttitvaṃ pradhānaṃ tu pratīyate
prasthānaṃ gamyate śuddhe tadarthe 'pi na tiṣṭhatau // BVaky_3,14.277

kimartham atathābhūte 'sati mukhyārthasaṃbhave
bhede brāhmaṇaśabdasya vṛttir abhyupagamyate // BVaky_3,14.278

ayaṃ padārtha etasmin kṣatriyādau na vidyate
iti tadvacanaḥ śabdaḥ pratyayāya prayujyate // BVaky_3,14.279

buddher viṣayatāṃ prāpte śabdād arthe pratīyate
pravṛttir vā nivṛttir vā grutyā hy artho 'nusajyate // BVaky_3,14.280

asamyagupadeśād vā nimittāt saṃśayasya vā
śabdapravṛttir na tv asti loṣṭādiṣu viparyayāt // BVaky_3,14.281

anekasmād asa iti prādhānye sati sidhyati
sāpekṣatvaṃ pradhānānām evaṃ yuktaṃ tvatalvidhau // BVaky_3,14.282

ekasya ca pradhānatvāt tadviśeṣaṇasaṃnidhau
pradhānadharmāvyāvṛttir ato na vacanāntaram // BVaky_3,14.283

pradhānam atra bhedyatvād ekārtho vikṛto nañā
hitvā svadharmān vartante dvyādayo 'py ekatāṃ gatāḥ // BVaky_3,14.284

brāhmaṇatvaṃ yathāpannā nañyuktāḥ kṣatriyādayaḥ
dvitvādiṣu tathaikatvaṃ nañyogād upacaryate // BVaky_3,14.285

ekatvayogam āsādya sa dharmaḥ pratiṣidhyate
dvyādibhyas teṣu tacchabdo vartate brāhmaṇādivat // BVaky_3,14.286

āviṣṭasaṃkhyo vākye 'sau yathā dvyādau prayujyate
vṛttau tasya pradhānatvāt sā saṃkhyā na nivartate // BVaky_3,14.287

pratiṣedhyo yathābhūtas tathābhūto 'nuṣajyate
vacanāntarayoge hi na so 'rthaḥ pratiṣidhyate // BVaky_3,14.288

aśukla iti kṛṣṇādir yathārthaḥ saṃpratīyate
saṃkhyāntaraṃ tathāneka ity atrāpy abhidhīyate // BVaky_3,14.289

kriyāprasaṅgāt sarveṣu karmasv aṅgīkṛteṣu ca
ekasmin pratiṣiddhe 'pi prāptam anyat pratīyate // BVaky_3,14.290

kriyāśrutiś ca prakrānte prasajyapratiṣedhane
paryudāse tu niyataṃ saṃkhyeyāntaram ucyate // BVaky_3,14.291

dhātvarthaḥ karmaviṣayo vyapadiṣṭaḥ svasādhanaiḥ
arthāt sarvāṇi karmāṇi prāg ākṣipyāvatiṣṭhate // BVaky_3,14.292

nirjñātasādhanādhāre yatrākhyāte prayujyate
aneka iti paścāc ca tiṣṭhatīty anuṣajyate // BVaky_3,14.293

sādhyatvāt tatra siddhena kriyā dravyeṇa lakṣyate
prāg evāṅgīkṛtaṃ dravyam ataḥ pūrveṇa bhidyate // BVaky_3,14.294

saṃkhyaiva pratiṣedhena saṃkhyāntaram apekṣate
vākye 'pi tena naikatvamātram eva nivartyate // BVaky_3,14.295

snehāntarād avacchedas tathāsatteḥ pratīyate
tailena bhojane 'prāpte na tv anyad upasecanam // BVaky_3,14.296

ekārthe vartamānābhyām asatā brāhmaṇena ca
yadā jātyantaraṃ bāhyaṃ kṣatriyādy apadiśyate // BVaky_3,14.297

śyāmeva śastrī kanyeti yathānyad vyapadiśyate
asan brāhmaṇa ity ābhyāṃ tathānye kṣatriyādayaḥ // BVaky_3,14.298

asāsno gaur iti yathā, gavayo vyapadiśyate
jātyantaraṃ na gor eva sasnābhāvaḥ pratīyate // BVaky_3,14.299

tulyarūpaṃ yathākhyātaṃ kaṇṭakair bhedahetubhiḥ
khadiraṃ jātibhedena kharjūrāt pratipadyate // BVaky_3,14.300

avidyamānabrāhmaṇyo yādṛśo brāhmaṇo bhavet
aṅgīkṛtopamānena tathānyo 'rtho 'bhidhīyate // BVaky_3,14.301

avṛṣṭayo yathā varsā nīhārābhrasamāvṛtāḥ
tadrūpatvāt sa hemanta ity abhinnaḥ pratīyate // BVaky_3,14.302

apare brāhmaṇādīnāṃ sarveṣāṃ jātivācinām
dravyasyānyapadārthatve nañā yogaṃ pracakṣate // BVaky_3,14.303

na caivaṃviṣayaḥ kaś cid bahuvrīhiḥ prakalpate
agur aśva iti vyāptir nañsamāsena yasya na // BVaky_3,14.304

dvandvaikadeśinor uktā paravalliṅgatā yataḥ
avarṣāsu tato 'siddhir iṣṭayor liṅgasaṃkhyayoḥ // BVaky_3,14.305

viśeṣaṇaṃ brāhmaṇādi kriyāsaṃbandhino 'sataḥ
yadā viṣayabhinnaṃ tat tadāsattvam pratīyate // BVaky_3,14.306

brāhmaṇatvena cāsattvād ucyate sat tad anyathā
asad ity api sattvena sataḥ sattā nivartyate // BVaky_3,14.307

samanyadravyavṛttitvān nimittānuvidhāyinaḥ
ayogo liṅgasaṃkhyābhyāṃ syād vā sāmānyadharmatā // BVaky_3,14.308

prāg asattvābhidhāyitvaṃ samāse dravyavācitā
nimittānuvidhānaṃ ca na sarvatra svabhāvataḥ // BVaky_3,14.309

nimittānuvidhāne ca kriyāyogo na kalpate
tathā cāvyapadeśyatvād upādānam anarthakam // BVaky_3,14.310

asatsāmānyavṛttir vā viśeṣaiḥ kṣatriyādibhiḥ
prayuktair āśrayair bhinno yāti talliṅgasaṃkhyatām // BVaky_3,14.311

prāg āśrayo hi bhedāya pradhāne 'bhyantarīkṛtaḥ
punaḥ pratyavamarśena vibhakta iva dṛśyate // BVaky_3,14.312

samāse śrūyate svārtho yena tadvāṃs tadāśrayaḥ
dravyaṃ tu liṅgasaṃkhyāvad asatābhyantarīkṛtam // BVaky_3,14.313

ekārthaviṣayau śabdau tasminn anyārthavartinau
asataiva tu bhedānāṃ sarveṣām upasaṃgrahaḥ // BVaky_3,14.314

te kṣatriyādibhir vācyā vācyā vā sarvanāmabhiḥ
yāntīvānyapadārthatvaṃ naño rūpāvikalpanāt // BVaky_3,14.315

viśeṣasyāprayoge tu liṅgasaṃkhye na sidhyataḥ
avarṣādiṣu dosaś ca hemanto 'nyāśrayo yataḥ // BVaky_3,14.316

ākṛtiḥ sarvaśabdānāṃ yadā vācyā pratīyate
ekatvād ekaśabdatvaṃ nyāyyaṃ tasyāś ca varṇyate // BVaky_3,14.317

āviṣṭaliṅgatā tasyāṃ syād grāmyapagusaṅghavat
dravyabhede 'pi caikatvāt tatraikavacanaṃ bhavet // BVaky_3,14.318

āśrayāṇāṃ hi liṅgaiḥ sā niyatair eva yujyate
tathā ca yuktavadbhāve pratiṣedho nirarthakaḥ // BVaky_3,14.319

sarvatrāviṣṭaliṅgatvaṃ lokaliṅgaparigrahe
virodhitvāt prasajyeta nāśritaṃ tac ca laukikam // BVaky_3,14.320

sāmānyam ākṛtir bhāvo jātir ity atra laukikam
liṅgaṃ na saṃbhavaty eva tenānyat parigṛhyate // BVaky_3,14.321

pravṛttir iti sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ tasya kathyate
āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety atha bhidyate // BVaky_3,14.322

pravṛttimantaḥ sarve 'rthās tisṛbhiś ca pravṛttibhiḥ
satataṃ na viyujyante vācaś caivātra saṃbhavaḥ // BVaky_3,14.323

yaś cāpravṛttidharmārthaś citirūpeṇa gṛhyate
anuyātīva so 'nyeṣāṃ pravṛttīr viśvagāśrayāḥ // BVaky_3,14.324

tenāsya citirūpaṃ ca citikālaś ca bhidyate
tasya svarūpabhedas tu na kaś cid api vidyate // BVaky_3,14.325

acetaneṣu caitanyaṃ saṃkrāntam iva dṛśyate
pratibimbakadharmeṇa yat tac chabdanibandhanam // BVaky_3,14.326

avasthā tādṛśī nāsti yā liṅgena na yujyate
kva cit tu śabdasaṃskāro liṅgasyānāśraye sati // BVaky_3,14.327

kṛttaddhitābhidheyānāṃ bhāvānāṃ na virudhyate
śāstre liṅgaṃ guṇāvasthā tathā cākṛtir iṣyate // BVaky_3,14.328

liṅgaṃ prati na bhedo 'sti dravyapakṣe 'pi kaś cana
tasmāt sapta vikalpā ye saivātrāviṣṭaliṅgatā // BVaky_3,14.329

vacane niyamaḥ śāstrād dravyasyābhyupagamyate
yatas tad ākṛtau śāstram anyathaiva samarthyate // BVaky_3,14.330

vartate yo bahuṣv artho 'bhede tasya vivakṣite
svāśrayair vyapadiṣṭasya śāstre vacanam ucyate // BVaky_3,14.331

yadā tv āśrayabhedena bheda eva pratīyate
ākṛter dravyapakṣena tadā bhedo na vidyate // BVaky_3,14.332

abhede tv ekaśabdatvāc chāstrāc ca vacane sati
ekaśeṣo na vaktavyo vacanānāṃ ca saṃbhavaḥ // BVaky_3,14.333

nanu cānabhidheyatve dravyasya tadapāśrayaḥ
ākṛter upakāro 'yaṃ dravyābhāvān na kalpate // BVaky_3,14.334

vyapadeśo 'bhidheyena na śāstre kaś cid āśritaḥ
dravyaṃ nāma padārtho yo na ca sa pratiṣidhyate // BVaky_3,14.335

guṇabhāvo 'bhidheyatvaṃ prati dravyasya nāśritaḥ
upakāri guṇaḥ śeṣaḥ parārtha iti kalpanā // BVaky_3,14.336

dravye na guṇabhāvo 'sti vinādravyābhidhāyitām
ākṛtau vā pradhānatvam ata evaṃ samarthyate // BVaky_3,14.337

kaiś cid guṇapradhānatvaṃ nāmākhyātavad iṣyate
na vṛttivat parārthasya guṇabhāvas tu varṇyate // BVaky_3,14.338

guṇabhūtasya nānātvād ākṛter ekaśabdatā
siddho vacanabhedaś ca dravyabhedasamanvayāt // BVaky_3,14.339

sādhanaṃ guṇabhāvena kriyāyā bhedakaṃ yathā
ākhyāteṣv ekaśabdāyā jāter dravyaṃ tathocyate // BVaky_3,14.340

ekatve tulyarūpatvāc chabdānāṃ pratipādane
nimittāt tadvato 'rthasya viśiṣṭagrahaṇe sati // BVaky_3,14.341

so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayair ākṛteḥ saha
pravṛttau bhinnaśabdāyāṃ liṅgasaṃkhye prasidhyataḥ // BVaky_3,14.342

prāk ca jātyabhisaṃbandhāt sarvanāmābhidheyatā
vastūpalakṣaṇaṃ sattve prayujyante tyadādayaḥ // BVaky_3,14.343

pākau pākā iti yathā bhedakaḥ kaiś cid āśrayaḥ
iṣyate cānupādāno dharmo 'sau guṇavācinām // BVaky_3,14.344

āśrayasyānupādāne kevalaṃ labhate yadi
ādhāradharmān sāmānyaṃ purastāt tad vicāritam // BVaky_3,14.345

jātau pūrvaṃ pravṛttānāṃ śabdānāṃ jātivācinām
aśabdavācyāt saṃbandhād vyaktir apy upajāyate // BVaky_3,14.346

so 'yam ity abhisaṃbandhāj jātidharmopacaryate
dravyaṃ tadāśrayo bhedo jāteś cābhyupagamyate // BVaky_3,14.347

mañcaśabdo yathādheyaṃ mañceṣv eva vyavasthitaḥ
tattvenāha tathā jātiśabdo dravyeṣu vartate // BVaky_3,14.348

tatra jātipadārthatvaṃ tathaivābhyupagamyate
jātir utsṛṣṭasaṃkhyā tu dravyātmany anuṣajyate // BVaky_3,14.349

asyedam iti vā yatra so 'yam ity api vā śrutiḥ
vartate paradharmeṇa tad anyad abhidhīyate // BVaky_3,14.350

yat pradhānaṃ na tasyāsti svarūpam anirūpanāt
guṇasya cātmanā dravyaṃ tadbhāvenopalakṣyate // BVaky_3,14.351

guṇasya bhedakāle tu prādhānyam upajāyate
saṃsargaśrutir artheṣu sākṣād eva na vartate // BVaky_3,14.352

jātau vṛtto yadā dravye sa śabdo vartate punaḥ
jāter eva padārthatvaṃ na tadābhyupagamyate // BVaky_3,14.353

pravṛttānāṃ punar vṛttir ekatvenopavarṇyate
pratipatter upāyeṣu na tattvam anugamyate // BVaky_3,14.354

apṛthakśabdavācyasya jātir āśrīyate yadā
dravyasya sati saṃsparśe tadā jātipadārthatā // BVaky_3,14.355

dravyasya sati saṃsparśe dravyam āśrīyate yadā
vācyaṃ tenaiva śabdena tadā dravyapadārthatā // BVaky_3,14.356

apṛthakśabdavācyāpi bhedamātre pravartate
yadā saṃbandhavaj jātiḥ sāpi dravyapadārthatā // BVaky_3,14.357

atyantabhinnayor eva jātidravyābhidhāyinoḥ
avācyasyopakāritva āśrite tūbhayārthatā // BVaky_3,14.358

āśrite tv āśrayakṛtaṃ bhedam abhyupagacchatā
punaś cāpy ekaśabdatvaṃ jātiśabde 'nuvarṇitam // BVaky_3,14.359

anirjātasya nirjñānaṃ yena tan mānam ucyate
prasthādi tena meyātmā sākalyenāvadhāryate // BVaky_3,14.360

anirjñātaṃ prasiddhena yena taddharma gamyate
sākalyenāparijñānād upamānaṃ tad ucyate // BVaky_3,14.361

dvayoḥ samānayor dharma upamānopameyayoḥ
samāsa upamānānāṃ śabdais tadabhidhāyibhiḥ // BVaky_3,14.362

ādhārabhedād bhedo yaḥ śyāmatve so 'vivakṣitaḥ
guṇo 'sāv āśritaikatvo bhinnādhāraḥ pratīyate // BVaky_3,14.363

guṇayor niyato bhedo guṇajātes tathaikatā
ekatve 'tyantabhede vā, nopamānasya saṃbhavaḥ // BVaky_3,14.364

jātimātravyapekṣāyām upamārtho na kaś cana
śyāmatvam ekaṃ guṇayor ubhayor api vartate // BVaky_3,14.365

yenaiva hetunā śyāmā śastrī tatra pratīyate
sa hetur devadattāyāḥ pratyaye na viśiṣyate // BVaky_3,14.366

āśrayād yo guṇe bhedo jāter yā cāviśiṣṭatā
tābhyām ubhābhyāṃ dravyātmā savyāpāraḥ pratīyate // BVaky_3,14.367

so 'yam ekatvanānātve vyavahāraḥ samāśritaḥ
bhedābhedavimarśena vyatikīrṇena vartate // BVaky_3,14.368

śyāmety evābhidhiyeta jātimātre vivakṣite
śastryādinām upādāne tatra nāsti prayojanam // BVaky_3,14.369

aśabdavācyo yo bhedaḥ śyāmamātre na vartate
śyāmeṣu keṣu cid vṛttir yasya so 'tra vyapekṣyate // BVaky_3,14.370

śyāmeṣu keṣu cit kiṃ cit kiṃ cit sarvatra vartate
sāmānyaṃ kaś cid ekasmiñ chyāme bhedo vyavasthitaḥ // BVaky_3,14.371

tathā hi sati saurabhye bhedo jātyutpalādiṣu
gandhānāṃ sati bhede tu sādṛśyam upalabhyate // BVaky_3,14.372

guṇānām āśrayād bhedaḥ svato vāpy anugamyate
anirdeśyād viśeṣād vā saṃkarād vā guṇāntaraiḥ // BVaky_3,14.373

upamānaṃ prasiddhatvāt sarvatra vyatiricyate
upameyatvam ādhikye sāmye vā na nivartate // BVaky_3,14.374

anyais tu mānaṃ jātyādi bhedyasyārthasya varṇyate
anirjñātasvarūpo hi jñeyo 'rthas tena mīyate // BVaky_3,14.375

mitas tu svena mānena prasiddho yo guṇāśrayaḥ
āśrayāntaramānāya svadharmeṇa pravartate // BVaky_3,14.376

rūpāntareṇa saṃsparśo rūpāntaravatāṃ satām
bhinnena yasya bhedyānām upamānaṃ tad ucyate // BVaky_3,14.377

dharmaḥ samānaḥ śyāmādir upamānopameyayoḥ
āśriyamānaprādhānyo dharmeṇānyena bhidyate // BVaky_3,14.378

śastrīkumāryoḥ sadṛśaḥ śyāma ity evam āśrite
vyapadeśyam aneneti nimittaṃ guṇayoḥ sthitam // BVaky_3,14.379

yadā nimittais tadvanto gacchantīva tadātmatām
bhedāśrayaṃ tadākhyānam upamānopameyayoḥ // BVaky_3,14.380

tattvāsaṅgavivakṣāyāṃ yeṣu bhedo nivartate
luptopamāni tāny āhus taddharmeṇa samāśrayāt // BVaky_3,14.381

śastryāṃ prasiddhaṃ śyāmatvaṃ mānaṃ sā tena mīyate
anyā śyāmā tu tadrūpā tenātyantaṃ na mīyate // BVaky_3,14.382

śastriṃ svena guṇenāto mimānām āśrayāntaram
asamāptaguṇaṃ siddher upamānaṃ pracakṣate // BVaky_3,14.383

upameye sthito dharmaḥ śruto 'nyatrānumīyate
śruto 'tha vopamānastha upameye 'numiyate // BVaky_3,14.384

adhīyate brāhmaṇavat kṣatriyā iti dṛśyate
upameyasya bhinnatvād vacanaṃ kṣatriyāśrayam // BVaky_3,14.385

sādhāraṇaṃ bruvan dharma kva cid eva vyavasthitam
sāmānyavacanaḥ śabda iti sūtre 'padiśyate // BVaky_3,14.386

nābhedena na bhedena guṇo dviṣṭho 'bhidhīyate
bhinnayor dharmayor ekaḥ śrūyate 'nyaḥ pratīyate // BVaky_3,14.387

nātyantāya mimīte yat sāmānye samavasthitam
sādṛśyād upameyārthasamīpe parikalpyate // BVaky_3,14.388

mānaṃ prati samīpaṃ vā sādṛśyena pratīyate
paricchedād dhi sādṛśyam iha mānopamānayoḥ // BVaky_3,14.389

ekajātivyapekṣāyāṃ tad evety avasīyate
bhedasyaiva vyapekṣāyām anyad eveti gamyate // BVaky_3,14.390

karmatvaṃ karaṇatvaṃ ca bhedenaivāśritaṃ yataḥ
atyantaikatvaviṣayo na syāt tenātra samśayaḥ // BVaky_3,14.391

bhede 'pi tulyarūpatvāc chālīmṃ tān iti dṛśyate
jātyabhedāt sa evāyam iti bhinno 'bhidhīyate // BVaky_3,14.392

kathaṃ hy avayavo 'nyasya syād anya iti cocyate
atyantabhede nānātvaṃ yatra tattvaṃ na vidyate // BVaky_3,14.393

abhedasya vivakṣāyām ekatvaṃ saṅghasaṅghinoḥ
saṅghinor na tv abhedo 'sti tathānyatvam udāhṛtam // BVaky_3,14.394

tatrābhinnavyapekṣāyām upamārtho na vidyate
yo hi gaur iti vijñāne hetuḥ so 'sti gavāntare // BVaky_3,14.395

vyāvṛttānāṃ viśeṣāṇāṃ vyāpāre tu vivakṣite
na kaś cid upakāro 'sti buddher buddhyantaraṃ prati // BVaky_3,14.396

kiṃ cid yatrāsti sāmānyaṃ yadi bhedāś ca ke cana
gotvaṃ goṣv asti sāmānyaṃ bhedāś ca śabalādayaḥ // BVaky_3,14.397

sāmānyaṃ śyāmatānyaiva tad dhi sādhāraṇaṃ dvayoḥ
tad eva siddhyasiddhibhyāṃ bheda ity apadiśyate // BVaky_3,14.398

śyāmatvam eva sāmānyam anyeṣām ubhayoḥ sthitam
saṃpūrnatvāt tad anyasmād viśeṣa iti gamyate // BVaky_3,14.399

ākṛtau vāpi sāmānye kva cid eva vyavasthitāḥ
śyāmādau ye 'vasīyante viśeṣās ta ihāśritāḥ // BVaky_3,14.400

jāter abhede bhede vā sādṛśyaṃ tat pracakṣate
kaś cit kadā cit arthātmā tathābhūto 'padiśyate // BVaky_3,14.401

yatrārthe pratyayābhedo na kadā cid vikalpate
avidyamānabhedatvāt sa eka iti gamyate // BVaky_3,14.402

yo 'rtha āśritanānātvaḥ sa evety apadiśyate
vyāpāraṃ jātibhāgasya tatrāpi pratijānate // BVaky_3,14.403

jātibhāgāśrayā prakhyā tatrābhinnā pravartate
vyaktibhāgāśrayā buddhis tatra bhedena jāyate // BVaky_3,14.404

anyatra vartamānaṃ sad bhedābhedasamanvitam
nimittaṃ punar anyatra nānātveneva gṛhyate // BVaky_3,14.405

ādhāreṣu padanyāsaṃ kṛtvopaiti tadāśrayam
sa sādṛśyasya viṣaya ity anyair apadiśyate // BVaky_3,14.406

parāpekṣe yathā bhāve kāraṇākhyā pravartate
tathānyādhigamāpekṣam upamānaṃ pracakṣate // BVaky_3,14.407

gurugiśyapitāputrakriyākālādayo yathā
vyavahārās tathaupamyam apy apekṣānibandhanam // BVaky_3,14.408

śyāmatvam upamāne ced vṛttaṃ vṛttau prayujyate
upameyaṃ samāsena bāhyaṃ tatrābhidhīyate // BVaky_3,14.409

ṭābanta eva caitrādau śyāmāśabdas tathā bhavet
sūtre ca prathamābhāvān na śyāmādyupasarjanam // BVaky_3,14.410

atha tv ekavibhaktitvād guṇatvād vopasarjanam
naivaṃ tittirikalmāṣyām iṣṭaḥ strīpratyayo bhavet // BVaky_3,14.411

satiśiṣṭabalīyastvād bāhye ṅiṣi ca saty api
upamānasvaro na syāt tasmāt stryantaḥ samasyate // BVaky_3,14.412

guṇe na copamānasthe sāpekṣatvaṃ prakalpate
pradhānasya tathā na syād vyāghrādau liṅgadarśanam // BVaky_3,14.413

tasmāt sati guṇatve 'pi prādhānyaṃ vigrahāntare
naivaṃjātīyakaṃ śāstre saṃbhavaty upasarjanam // BVaky_3,14.414

upameyātmani śyāmo vartamāno 'bhidhīyate
upamāneṣv anirdiṣṭaḥ sāmarthyāt sa pratīyate // BVaky_3,14.415

dravyamātre 'pi nirdiṣṭe candravaktre 'nugamyate
viśiṣṭa eva candrastho guṇo nopaplavādayaḥ // BVaky_3,14.416

bhedabhāvanayaitac ca samāse 'py upavarṇyate
viśiṣṭaguṇabhinne 'rthe padam anyat prayujyate // BVaky_3,14.417

yadi bhinnādhikaraṇo vacanād anugamyate
mṛgīva capalety atra puṃvadbhāvo na sidhyati // BVaky_3,14.418

astrīpūrvapadatvāt tu puṃvadbhāvo bhaviṣyati
yathaiva mṛgadugdhādau na cet stryartho vivakṣyate // BVaky_3,14.419

śastrīva śastrīśyāmeti devadattaiva kathyate
tasyām evobhayaṃ tasmād ucyate śāstravigrahe // BVaky_3,14.420

puṃvadbhāvasya siddhyarthaṃ pakṣe strīpratyayasya ca
bahv apekṣyam atas tasyām ubhayapratipādanam // BVaky_3,14.421

śyāmā śastrī yathā śyāmā śastrīkalpeti cocyate
tatropamānetarayoḥ śyāmety etad apekṣyate // BVaky_3,14.422

atha śyāmeva śastrīyaṃ śyāmety evaṃ prayujyate
śastrī yatheyam śyāmeti tāvad eva pratīyate // BVaky_3,14.423

upalakṣaṇamātrārthā guṇasyāsya yadi śrutiḥ
pṛthag dvayoḥ śruto 'py eṣa neṣṭasvārthasya vācakaḥ // BVaky_3,14.424

upameyaṃ tu yad vācyaṃ tasya cet pratipādane
savyāpārā guṇās tatra sarvasyoktiḥ sakṛcchrutau // BVaky_3,14.425

prakārādhārabhedena viśeṣe samavasthitaḥ
śabdāntarābhisaṃbandhe sāmānyavacanaḥ katham // BVaky_3,14.426

sādṛśyamātraṃ sāmānyaṃ dviṣṭhaṃ kaiś cit pratīyate
guṇo bhede 'py abhedena dvivṛttir vā vivakṣitaḥ // BVaky_3,14.427

vyāpāro jātibhāgasya dravyayor vābhidhitsitaḥ
rūpāt sāmānyavācitvaṃ prāg vā vṛtter udāhṛtam // BVaky_3,14.428

vyāghraśabdo yadā śauryāt puruṣārthe 'vatiṣṭhate
tadādhikaraṇābhedāt samāsasyāsti saṃbhavaḥ // BVaky_3,14.429

śūraśabdaprayoge tu vyāghraśabdo mṛge sthitaḥ
bhinne 'dhikaraṇe vṛttes tatra naivāsti saṃbhavaḥ // BVaky_3,14.430

sāmānādhikaraṇye 'pi guṇabhedasya saṃbhavāt
prayogaḥ śūraśabdasya samāse 'py anuṣajyate // BVaky_3,14.431

pūjopādhiś ca yo dṛṣṭaḥ kutsanopādhayaś ca ye
teṣāṃ bhinnanimittatvān niyamārthā punaḥ śrutiḥ // BVaky_3,14.432

asaṃbhave 'pi vā vṛtteḥ syād etal liṅgadarśanam
acver iti yathā liṅgam abhāve 'pi bhṛśādiṣu // BVaky_3,14.433

vatyantāvayave vākye yad aupamyaṃ pratīyate
tatpratyayavidhau sūtre nirdeśo 'yaṃ vicāryate // BVaky_3,14.434

kriyety upādhiḥ prāthamyāt prakṛtyarthasya yady api
na prātipadikaṃ tatra kriyāvācy upapadyate // BVaky_3,14.435

sattvavṛttasya śeṣe vā tṛtīyā sādhane 'pi vā
tiṅām asattvavācitvād ubhayaṃ tan na vidyate // BVaky_3,14.436

pākādayas tṛtīyāntāḥ sattvadharmasamanvayāt
na kriyety apadiśyante kṛtvo 'rthapratyaye yathā // BVaky_3,14.437

ye cāvyayakṛtaḥ ke cit kriyādharmasamanvitāḥ
teṣām asattvavācitvaṃ tiṅantair na viśiṣyate // BVaky_3,14.438

kṛtvasujviṣayā yāpi śayitavyādiṣu kriyā
upamānopameyatvaṃ tatrātyantam asaṃbhavi // BVaky_3,14.439

na kevalau dravyaguṇau tadvān vāpy upamīyate
śayitavyādibhis teṣu nopamārtho 'sti kaś cana // BVaky_3,14.440

upamānopameyatve dravye cānuktadharmiṇi
nimittatvena gamyante rūḍhayogāḥ kriyāguṇāḥ // BVaky_3,14.441

hotavyasadṛśo hotety atrāpy artho na vidyate
virodhāt kriyayā tasmāt kriyāvān nopamīyate // BVaky_3,14.442

kriyā samānajātiyā tadbhāvān nopamīyate
jātibhede 'pi pākena bhinnāḥ pākādayaḥ kriyāḥ // BVaky_3,14.443

ādhārabhedād bhinnāyām upamānasya saṃbhavaḥ
adhyetavyena viprāṇāṃ tulyam adhyayanaṃ viśām // BVaky_3,14.444

arthāt prakaraṇād vāpi yatrāpekṣyaṃ pratīyate
sāmarthyād anapekṣasya tasya vṛttiḥ prasajyate // BVaky_3,14.445

tailapākena tulye ca ghṛtapāke vivakṣite
kriyāvad api kāryāṇāṃ darśanāt pratyayo bhavet // BVaky_3,14.446

atiṅgrahaṇam evaṃ tu samāsasya nivartakam
gamanaṃ kārakasyeti ṇvuly anyasmin na saṃbhavet // BVaky_3,14.447

sarvasya parihārārthaṃ samudāyatvam āśritam
śuddhāyāḥ saṃbhavān na syāt kriyāyā brāhmaṇādiṣu // BVaky_3,14.448

upamānavivakṣāyāṃ svadharmaś ca nivartate
kriyāyā na śrutād yasmād upamānaṃ samāpyate // BVaky_3,14.449

tṛtīyo 'py āśrito bhedo dharmaḥ sādhāraṇo dvayoḥ
vyāpāravān na kṛtsnasya sāmyaṃ kṛtsnena vidyate // BVaky_3,14.450

dravye vāpi kriyāyāṃ vā nimittāt tat prakalpate
kriyāṇāṃ vidyamānatvād vṛttir na syād gavādiṣu // BVaky_3,14.451

abhāvāt kevalāyās tu tadvān arthaḥ pratīyate
pradhānāsaṃbhave yuktā lakṣaṇārthā kriyāśrutiḥ // BVaky_3,14.452

kriyāntareṣu sāpekṣāḥ kriyāśabdāḥ kriyāntare
upakārāya gṛhyante yathaiva brāhmaṇādayaḥ // BVaky_3,14.453

yathā prakarṣaḥ sarvatra nimittāntarahetukaḥ
dravyavad guṇaśabde 'pi sa nimittam apekṣate // BVaky_3,14.454

yo ya uccāryate śabdaḥ sa svarūpanibandhanaḥ
yathā tathopamāneṣu vyapekṣa na nivartate // BVaky_3,14.455

kriyāvṛttes tṛtīyāntasyaivaṃ cāsaṃbhave sati
prasiddhanyāyakaraṇo bhāṣye yujir udāhṛtaḥ // BVaky_3,14.456

antarbhūte tu karaṇe prayogo na punar bhavet
nyāyenāyuktam ity atra jīvatau prāṇakarmavat // BVaky_3,14.457

śāstrābhyāsāc ca bhedo 'yam ayuktam iti varṇyate
aśobhanam asaṃbaddham iti rūḍhir vyavasthitā // BVaky_3,14.458

vivibhaktiḥ prakṛtyarthaṃ praty upādhiḥ kathaṃ bhavet
vibhaktipariṇāme ca prakalpyaṃ viṣayāntaram // BVaky_3,14.459

vibhaktyantarayogo hi yasya tad viṣayāntare
vibhaktyantarasaṃbandhaḥ sāmarthyād anumīyate // BVaky_3,14.460

sārūpyāt tu tad evedam iti tatropacaryate
śabdāntaraṃ vibhaktyā tu yuktaṃ śāstre tad aśrutam // BVaky_3,14.461

prakṛtiś cet tṛtīyāntā tenety asmāt pratīyate
kriyeti prathamāntā sā kathaṃ bhavitum arhati // BVaky_3,14.462

kriyayeti tṛtīyā ca prayoge kasya kalpyatām
tenety asya hi saṃbandhaḥ sūtrasthena na vidyate // BVaky_3,14.463

sopaskāreṣu sūtreṣu vākyaśeṣaḥ samarthyate
tena yat tat tṛtīyāntaṃ kriyā cet seti gamyate // BVaky_3,14.464

upādheḥ kasya cid vākye prayoga upalabhyate
pratīyamānadharmānyo na kadā cit prayujyate // BVaky_3,14.465

nīlam utpalam ity atra na viśeṣye na bhedake
kaś cit taddharmavacano vākye śabdaḥ prayujyate // BVaky_3,14.466

atyantānugamāt tatra na sūtre na ca vigrahe
vibhaktipariṇāmena kiṃ cid asti prayojanam // BVaky_3,14.467

tṛtīyāntaṃ kriyety etad vigrahe na prayujyate
yathā daṇḍaḥ praharaṇaṃ krīḍāyām iti dṛśyate // BVaky_3,14.468

ghavidhau yac ca saṃjñāyām iti sūtra udāhṛtam
upādānaṃ prayogeṣu tasyātyantaṃ na vidyate // BVaky_3,14.469

yair aprayuktaiḥ saṃskāraḥ pradhāneṣu pratīyate
te bhede 'pi vibhaktīnāṃ nirdiśyanta upādhayaḥ // BVaky_3,14.470

samudāyeṣu vartante bhāvānāṃ sahacāriṇām
śabdās tat tv avivakṣāyāṃ samuccayavikalpayoḥ // BVaky_3,14.471

samuccayas tu kriyate yeṣu pratyarthavṛttiṣu
bhedādhiṣṭhānayā yogas tesāṃ bhavati saṃkhyayā // BVaky_3,14.472

sarvair viśiṣṭās tair arthair janyante sahacāribhiḥ
buddhayaḥ pratipattṝṇāṃ śabdārthāṃs tān ato viduḥ // BVaky_3,14.473

saṃsṛṣṭāḥ pratyayeṣv arthāḥ sarva evopakārinaḥ
teṣāṃ pratyayarūpeṇa sarveṣāṃ śabdavācyatā // BVaky_3,14.474

kevalānāṃ tu bhāvānāṃ na rūpam avadhāryate
anirūpitarūpeṣu teṣu śabdo na vartate // BVaky_3,14.475

pūrvaśabdaprayogāc ca samūhān na nivartate
vartate 'vayave nāpi nopāttaṃ tyajate kva cit // BVaky_3,14.476

samudāyābhidhāyi ca yadi bhedaṃ viśeṣayet
tatrātulyavibhaktitvaṃ pūrvakāyādivad bhavet // BVaky_3,14.477

samūhe ca pradeśe ca pañcālā iti dṛśyate
tathā viśeṣaṇaṃ sarva ity etad upapadyate // BVaky_3,14.478

tathārdhapippalīty atra jātyantaranivṛttaye
ardhaṃ ca pippalī ceti khande śabdaḥ pratīyate // BVaky_3,14.479

pañcālānāṃ pradeśo 'pi bhinno janapadāntarāt
tatrānyasya nivṛttyarthe śabde bhedo na gamyate // BVaky_3,14.480

prasiddhās tu viśeṣeṇa samudāye vyavasthitāḥ
pradeśe darśanaṃ teṣām arthaprakaraṇādibhiḥ // BVaky_3,14.481

yad upavyañjanaṃ jāteḥ sahacāri ca karmasu
tatra vā rūḍhasaṃbandhaṃ yat prāyeṇopalakṣitam // BVaky_3,14.482

samudāyaḥ pradeśo vety evaṃ tasminn anāśrite
arthātmany aviśeṣeṇa vartante brāhmaṇādayaḥ // BVaky_3,14.483

yaś ca tulyaśrutir dṛṣṭaḥ samudāye vyavasthitaḥ
tenopacaritaikatvaṃ pradeśe 'py upalabhyate // BVaky_3,14.484

saṃskārād upaghātād vā vṛtto 'ktaparimāṇake
tailādau jātiśabdo 'tra sāmarthyād avasīyate // BVaky_3,14.485

na jātiguṇaśabdeṣu mūrtibhedo vivakṣitaḥ
te jātiguṇasaṃbandhabhedamātranibandhanāḥ // BVaky_3,14.486

kṛṣṇādivyapadeśaś ca sarvāvayavavṛttibhiḥ
guṇais te 'py ekadeśasthāḥ paṭādīnāṃ viśeṣakāḥ // BVaky_3,14.487

paṭāvayavavṛttās tu yadā tatra paṭādayaḥ
tadā tailādivat teṣāṃ jātiśabdatvam ucyate // BVaky_3,14.488

nivṛttyarthā śrutir yeṣāṃ bhedas teṣv anapekṣitaḥ
pradeśe samudāye vā guṇo 'nyeṣāṃ nivartakaḥ // BVaky_3,14.489

brāhmaṇādhyayane tatra vartate brāhmaṇaśrutiḥ
sādṛśyaṃ tatra dṛṣṭaṃ hi kṣatriyādhyayanādibhiḥ // BVaky_3,14.490

brāhmaṇādhyayane vṛttir yadi syād brāhmaṇaśruteḥ
vaktavyaṃ kena dharmeṇa tulyatvaṃ kriyayor iti // BVaky_3,14.491

adhyetari yadā vṛttir ucyate brāhmaṇaśruteḥ
nimittatvaṃ tadopaiti kriyaivādhyetari sthitā // BVaky_3,14.492

simhaśabdena saṃbandhe gauryamātrābhidhāyinā
caitrāt ṣaṣṭhī prasajyeta yoge śattryādibhir yathā // BVaky_3,14.493

brāhmaṇāyeva dātavyaṃ vaiśyāyety evamādiṣu
saṃpradānādiyogaś ca kriyāmātre na kalpate // BVaky_3,14.494

kriyāmātrābhidhāyitvād avyayeṣu vater na ca
pāṭhaḥ kadā cit kartavyas tulyau pakṣāv ubhau yataḥ // BVaky_3,14.495

jahāti jātiṃ dravyaṃ vā tasmān nāvayave sthitaḥ
kriyāyās tu śrutir yasmāt tadvaty arthe 'vatiṣṭhate // BVaky_3,14.496

akriyāṇāṃ nivṛttyarthā, yataś cātra kriyāśrutiḥ
kriyopalakṣite tasmāt kriyāśabdaḥ pratīyate // BVaky_3,14.497

hotavyādiṣu yasmāc ca kriyānyā brāhmaṇādivat
apekṣaṇīyā śuddhe 'rthe tasmād vṛttir na kasya cit // BVaky_3,14.498

sarvaṃ vāpy ekadeśo vā yasminn āśriyate kva cit
viśeṣavṛttiṃ taṃ sarvam āhur bhede vyavasthitam // BVaky_3,14.499

samuccayo vikalpo vā prakārāḥ sarva eva vā
viśeṣā iti varṇyante sāmānyaṃ vāvikalpitam // BVaky_3,14.500

na hi brāhmaṇa ity atra bhedaḥ kaś cid apāśritaḥ
apākṛto vā tenāyaṃ samudāye vyavasthitaḥ // BVaky_3,14.501

kriyā tv āśrīyate yasmin sa bhedo 'dhyavasīyate
tathānyathā sarvathā cety aprayoge na vidyate // BVaky_3,14.502

upamāne kriyāvṛttim upameye kriyāśrutiḥ
pratyāyayantī bhedasya karotīva padārthatām // BVaky_3,14.503

vyāpāreṇaiva sādṛśye vyāpārasya vivakṣite
kriyāvadvacanāc chabdāt pratyayaḥ pratipādyate // BVaky_3,14.504

kriyāvato 'pi sādṛśye vaktum iṣṭe kriyāvatā
adhyetā brāhmaṇa iva pratyayo na nivartate // BVaky_3,14.505

adhīte tulya ity evaṃ puṃlliṅgena viśeṣaṇam
kriyāvati kriyāyāṃ tu tulyaśabde napuṃsakam // BVaky_3,14.506

prakṛtyarthe viśiṣṭe 'pi pratyayārthāviśeṣaṇāt
putreṇa tulyaḥ kapila iti vṛttiḥ prasajyate // BVaky_3,14.507

yāḥ putre rūḍhasaṃbandhāḥ kriyā loke vivakṣitāḥ
tābhiḥ kriyāvataḥ putrād guṇatulye vatir bhavet // BVaky_3,14.508

antarbhūtaṃ nimittaṃ ca rūḍhiśabdeṣu yady api
kriyās tu sahacāriṇyo rūḍhāḥ santi padārthavat // BVaky_3,14.509

kramaṃ tu yadi bādhitvā pratyayārthaviśeṣaṇam
pradhānānugrahāt sāmyād vibhakteś cāvatiṣṭhate // BVaky_3,14.510

prakṛter aviśiṣṭatvāt kriyātulye prasajyate
putrādau guṇaśabdebhyaḥ pūrvoktasya viparyaye // BVaky_3,14.511

sthūlena tulyo yātīti bahiraṅgā kriyāśrutiḥ
animittaṃ vates tulyaṃ yātīty atreṣyate vatiḥ // BVaky_3,14.512

dvayaṃ viśeṣyate tena yad ekatra viśeṣaṇaṃ
tulyaśabdo hi taṃ dharmam ubhayastham apekṣate // BVaky_3,14.513

ekaḥ samāno dharmaś ced upamānopameyayoḥ
tulayā saṃmitaṃ tulyam iti tatropapadyate // BVaky_3,14.514

sūtre śrutaś ca dviṣṭho 'sāv abhedena pratīyate
na ca sāmānyaśabdatvād aśrutā gamyate kriyā // BVaky_3,14.515

aśrutāś ca pratīyante nideśasthāyitādayaḥ
ye dharmā niyatās teṣāṃ putrādiṣu na vidyate // BVaky_3,14.516

anāśritakriyas tasmān na tulyo 'sti kriyāvatā
kriyāyāḥ śravaṇe sāpi kriyāvattā pratīyate // BVaky_3,14.517

dvayoḥ pratividhānāc ca jyāyastvam abhidhīyate
nityāsattvābhidhāyitvāt pratyayārthaviśeṣaṇe // BVaky_3,14.518

asattvabhūto vyāpāraḥ kevalaḥ pratyaye yataḥ
vidyate lakṣaṇārthatvaṃ nāsti tena kriyāśruteḥ // BVaky_3,14.519

kriyāvatas tu grahaṇāt prakṛtyarthaviśeṣaṇe
kriyāmātrena tulyatve siddhāsattvābhidhāyitā // BVaky_3,14.520

yadā kriyānimittaṃ tu sādṛśyaṃ syāt kriyāvatoḥ
kriyāvato 'bhidheyatvāt tadā dravyābhidhāyitā // BVaky_3,14.521

avyayeṣu vateḥ pāṭhaḥ kāryas tatra svarādivat
brāhmaṇena samo 'dhyetety atra ca pratyayo bhavet // BVaky_3,14.522

sāmānādhikaraṇyaṃ ca vatyarthenāpadiśyate
tulyam ity anyathā kalpyo vākyaśeṣo 'śruto bhavet // BVaky_3,14.523

kriyāvatoś ca sādṛśye pratyayārthaviśeṣaṇe
adhyetrā sadṛśo 'dhyetety atra nāsti vater vidhiḥ // BVaky_3,14.524

tulyārthair iti yā tasyās tṛtīyāyā na bhidyate
artho bhede 'pi sarvābhir itarābhir vibhaktibhiḥ // BVaky_3,14.525

bhojyate brāhmaṇa iva tulyaṃ bhuktaṃ dvijātinā
paśyati brāhmaṇam iva tulyaṃ vipreṇa paśyati // BVaky_3,14.526

brāhmaṇeneva vijñātaṃ tulyaṃ jñātaṃ dvijātinā
dīyatāṃ brāhmaṇāyeva tulyaṃ vipreṇa dīyatām // BVaky_3,14.527

brāhmaṇād iva vaiśyāt tvam adhīṣvādhyayanaṃ bahu
ity evamādibhir bhedas tṛtīyāyā na kaś cana // BVaky_3,14.528

tulyaṃ madhurayādhīye mātrā tulyaṃ smarāmi tām
madhurāyāś ca mātuś ca kathaṃ sādṛśyakalpanā // BVaky_3,14.529

madhurāviṣayaḥ pāṭhaḥ smaraṇaṃ mātṛkarmakam
madhurāmātṛśabdābhyām abhedenābhidhīyate // BVaky_3,14.530

uṣṭrāvayavatulyeṣu mukheṣūṣṭraśrutir yathā
vartate gṛhatulye ca prāsāde madhurāśrutiḥ // BVaky_3,14.531

yathādhyayanayoḥ sāmyam adhyetror apadiśyate
tathā kriyāgatair dharmair ucyante sādhanāśrayāḥ // BVaky_3,14.532

ivārthe yac ca vacanaṃ pūrvasūtre ca yo vidhiḥ
kriyāśabdaśrutau bhedo na kaś cid vidyate tayoḥ // BVaky_3,14.533

yady apy upādhir anyatra niyato na prayujyate
rūpābhedāt tv anirjñātā kriyātra śrūyate punaḥ // BVaky_3,14.534

yathā vyutparayaḥ pucchau kyaṅante sudurādayaḥ
saty api pratyayārthatve bhedābhāvād udāhṛtāḥ // BVaky_3,14.535

evaṃ ca sati pūrveṇa siddho 'trāpi vater vidhiḥ
niyame vābhidhāne vā bhidyate na kriyāśrutiḥ // BVaky_3,14.536

ive dravyādiviṣayaḥ pratyayaḥ punar ucyate
kriyāṇām eva sadṛśve pūrvasūtre vidhīyate // BVaky_3,14.537

madhurāyām iva gṛhā brāhmaṇasyeva pāṇḍurāḥ
ity atra dravyaguṇayoḥ pūrveṇa na vatir bhavet // BVaky_3,14.538

ārambhasyākriyārthatve nārtho yogena vidyate
ṛte kriyāyā grahaṇāt pūrvayogena sidhyati // BVaky_3,14.539

madhurāvayave vṛttir vvākhyātā madhurāśruteḥ
brāhmaṇāvayavān dantān vakṣyati brāhmaṇaśrutiḥ // BVaky_3,14.540

na kā cid ivayoge tu bāhyāt saṃbandhino
ṣaṣṭhī vidhīyate tatra pūrveṇa pratyayo bhavet // BVaky_3,14.541

ādhikyaṃ tulyaśabdena saṃbandha upajāyate
ṣaṣṭhītṛtīye tatra stas tulyaśabdo hi vācakaḥ // BVaky_3,14.542

ivaśabdaprayoge tu bāhyāt saṃbandhino vinā
nādhikyam upamāne 'sti dyotakaḥ sa prayujyate // BVaky_3,14.543

ive yo vyatireko 'tra sa prāsādādihetukaḥ
tulye tadviṣayāpekṣam ādhikyam upajāyate // BVaky_3,14.544

gavayena samo 'nadvān iti vṛttis tathā bhavet
na tv asti gaur ivety atra vyatireka ivāśrayaḥ // BVaky_3,14.545

upameyena saṃbandhāt prāk prāsādādihetuke
vyatireke vater bhāvo na tulyārthatvahetuke // BVaky_3,14.546

ivaśabdena saṃbandhe na tṛtīyā vidhīyate
prakṛtāṃ tām atas tyaktvā vibhaktyantaraṃ āśritam // BVaky_3,14.547

saptamy api na tatrāsti jñāpakārthā tu sā kṛtā
iṣṭā sā śeṣaviṣaye niyatāsu vibhaktiṣu // BVaky_3,14.548

yadi tu vyatirekeṇa viṣaye 'smin vibhaktayaḥ
pravarteraṃs tṛtīyaiva vyabhicāraṃ pradarśayet // BVaky_3,14.549

vyabhicāre tathā siddhe saptamīgrahaṇād vinā
saptamy evocyate sarvā na santy anyā vibhaktayaḥ // BVaky_3,14.550

atyantam atra viṣaye saptamyā jñāpakārthayā
bādhitā vinivarteta ṣaṣṭhī sā gṛhyate punaḥ // BVaky_3,14.551

pūrvābhyām eva yogābhyāṃ vigrahāntarakalpanāt
arhārthe 'pi vatiḥ siddhaḥ sa tv ekena nidarśyate // BVaky_3,14.552

tena tulyam iti prāpte kriyopādhiḥ prasidhyati
rājavad vartate rājety atra bhede vivakṣite // BVaky_3,14.553

rājatvena prasiddhā ye pṛthuprabhṛtayo nṛpāḥ
yudhiṣṭhirāntās te 'nyeṣām upamānaṃ mahīkṣitām // BVaky_3,14.554

siddhyasiddhikṛto bheda upamānopameyayoḥ
sarvatraiva yato 'siddhaṃ prasiddhenopamīyate // BVaky_3,14.555

rājavad rūpam asyeti rājany eva vivakṣite
akriyārthena yogena dvitīyena bhaviṣyati // BVaky_3,14.556

upamānāvivakṣāyāṃ niyamārtho 'yam ucyate
dharmo 'rhatikriyākartā tadarthaṃ vacanaṃ punaḥ // BVaky_3,14.557

kṛtahastavad ity etat prasiddheṣv eva dṛśyate
rājatvena prasiddhe ca rājñi rājavad ity api // BVaky_3,14.558

arājñi yeṣāṃ dharmāṇāṃ dṛṣṭo 'tyantam asaṃbhavaḥ
te rājani niyamyante tyajyante vyabhicāriṇaḥ // BVaky_3,14.559

arhateś ca kriyā kartrī yā tasyāṃ vatir iṣyate
rājānam arhati cchattram iti na tv evamādiṣu // BVaky_3,14.560

prayuktānāṃ hi śabdānāṃ śāstreṇānugamaḥ satām
chattrādyarthe tu vacane pratyākhyānaṃ na saṃbhavet // BVaky_3,14.561

tadarham iti nārabdhaṃ sūtraṃ vyākaraṇāntare
saṃbhavaty upamātrāpi bhedasya parikalpanāt // BVaky_3,14.562

ekasya kāryanirjñānāt siddhasya viṣayāntare
taddharmatvavivakṣāyāṃ buddhyā bhedaḥ prakalpyate // BVaky_3,14.563

sūtrārambhān na caitasmād ivaśabdasya vidyate
prayogaḥ so 'pi caitasya viṣaye vidyate vateḥ // BVaky_3,14.564

dasyuhendra ivety etad aindramantre prayujyate
anyatra dṛṣṭakarmendro yathety asmin vivakṣite // BVaky_3,14.565

pūrvām avasthām āśritya yāvasthā vyapadiśyate
sadṛśas tvaṃ tavaiveti tatraivam abhidhīyate // BVaky_3,14.566

prasiddhabhedaṃ yatrānyad upamānaṃ na vidyate
upameyasya tatrātmā svabuddhyā pravibhajyate // BVaky_3,14.567

yo 'pi svābhāviko bhedaḥ so 'pi buddhinibandhanaḥ
tenāsmin viṣaye bhinnam abhinnaṃ vā na vidyate // BVaky_3,14.568

aṅgadī kuṇḍalī ceti darśayan bhedahetubhiḥ
caitram īdṛśam ity āha buddhyavasthāparigrahāt // BVaky_3,14.569

etaiḥ śabdair yathābhūtaḥ pratyayātmopajāyate
tatpratyayānukāreṇa viṣayo 'py upapadyate // BVaky_3,14.570

buddhyavasthāvibhāgena bhedakāryaṃ pratīyate
janyanta iva śabdānām arthāḥ sarve vivakṣayā // BVaky_3,14.571

tathāvidhe 'pi bāhye 'rthe bhidyante yatra buddhayaḥ
na tatra kaś cit sādṛśyaṃ sad api pratipadyate // BVaky_3,14.572

atyantaṃ viṣaye bhinne yāvat prakhyā na bhidyate
na tāvat pratyabhijñānaṃ kasya cid vinivartate // BVaky_3,14.573

ayam eva tu sūtreṇa bhedo bhedena darśitaḥ
prasiddham api durjñānam abudhaḥ pratipadyate // BVaky_3,14.574

vaiyākaraṇavad brūte na vaiyākaraṇaḥ sadā
vaiyākaraṇavad brūṣvety ataḥ so 'py abhidhīyate // BVaky_3,14.575

ke cit pumāṃso bhāṣante strīvat puṃvac ca yoṣitaḥ
vyabhicāre svadharmo 'pi punas tenopadiśyate // BVaky_3,14.576

sadṛśas tvaṃ tavaiveti loke yad abhidhīyate
upamānāntaraṃ tatra prasaktaṃ vinivartate // BVaky_3,14.577

yuktam aupayikaṃ rājña ity arthasya nidarśane
upamānāvivakṣāyāṃ tadarham iti paṭhyate // BVaky_3,14.578

prasaktānuprasaktas tu vatiśeṣo 'bhidhīyate
upamānābhisaṃbandhād asmin vatir udāhṛtaḥ // BVaky_3,14.579

pradhānakalpanābhāve guṇaśabdasya darśanāt
upasargād vatau siddhā dhātau dhātvarthakalpanā // BVaky_3,14.580

svaṃ rūpam iti caitasminn arthasyāpi parigrahaḥ
rūpavaj jñāpitas tasmād āsanno 'rtho grahīṣyate // BVaky_3,14.581

dhātvarthenopajanitaṃ sādhanatvena sādhanam
dhātunā kṛtam ity evam asmin sūtre pratīyate // BVaky_3,14.582

yaḥ śabdaś caritārthatvād atyantaṃ na prayujyate
viṣaye 'darśanāt tatra lopas tasyābhidhīyate // BVaky_3,14.583

kriyāyāṃ sādhane dravye prādayo ye vyavasthitāḥ
tebhyaḥ sattvābhidhāyibhyo vatiḥ svārthe vidhīyate // BVaky_3,14.584

pratyayena vinā prādis tatrārthe na prayujyate
bhedena tu samākhyāne vibhāgaḥ parikalpitaḥ // BVaky_3,14.585

anaṅgīkṛtasattvaṃ tu yadi gṛhyeta sādhanam
vibhaktibhir niyogaḥ syād yathaiva tasilādiṣu // BVaky_3,14.586

pāṭhād yair avibhaktitvaṃ vatyanteṣv anugamyate
teṣām udvata ity atra vaktavyā savibhaktitā // BVaky_3,14.587

vatyarthaṃ nāvagāhete puṃvad ity asya darśanāt
nañsnañāv apavādasya bādhakaṃ tan nipātanam // BVaky_3,14.588

etam utkrāmato nūnaṃ vatyarthaṃ nañsnañāv iti
tayoḥ pravṛttāv utsargo bādhanān nopapadyate // BVaky_3,14.589

nañsnañau vihitau yena sa yogo nāvagāhate
vatiprakaraṇaṃ tad dhi liṅgam evaṃ samarthyate // BVaky_3,14.590

abhedenopamānasya bhinnārthopanipātitā
ūhas tathopamānānām aṅgavan nopalabhyate // BVaky_3,14.591

gāvedhuke carau dṛṣṭā govikartākṣavāpayoḥ
paśū rudra iva hy etāv ity ekavacanaśrutiḥ // BVaky_3,14.592

upamānasya bhedāc ca bahuṣu syād año vidhiḥ
kāśyapā iti lopaḥ syāt tathā pratikṛtiṣv api // BVaky_3,14.593

evaṃ tu yuktavadbhāvād atraikavacanaṃ bhavet
lum manuṣye tathoktaṃ syāl liṅgasyaikasya siddhaye // BVaky_3,14.594

upameyeṣu bhinneṣu kiṃ cid ekaṃ pravartate
pratyayasya vidhau tatra nityaṃ yuktavad iṣyate // BVaky_3,14.595

yadā pratyupameyaṃ tu tad ekaikam avasthitam
tadā bāhyārthabhedena taddhitāntaṃ pracīyate // BVaky_3,14.596

yathā samūhapracaye dvigūnāṃ bhinnasaṃkhyatā
pañcapūlyādiṣu tathā lubantapracayo bhavet // BVaky_3,14.597

pracaye bhidyamāne tu saṃkhyā pūleṣu bhidyate
arthabhedo lubanteṣu naivaṃ kaś cana dṛśyate // BVaky_3,14.598

yeṣūpameyavacanaḥ śabdo 'nyo na prayujyate
upamānasya tatrānyaiḥ saṃkhyāyā bheda iṣyate // BVaky_3,14.599

yathā guḍatilādīnāṃ prayogād ekasaṃkhyatā
pākāder aprayoge tu bhinnā saṃkhyābhidhīyate // BVaky_3,14.600

yaḥ saṃbandhigato bhedaḥ sa prayoge pratīyate
saṃbandhinām ato bheda upameye na gamyate // BVaky_3,14.601

tasmāt sāmānyaśabdatvaprasaṅgavinivṛttaye
upameyagato bheda upamāneṣu dṛśyate // BVaky_3,14.602

upamānaṃ samastānām abhinnam śrūyate kva cit
bhinnānām upameyanām ekaikam vopamīyate // BVaky_3,14.603

yathā garuḍa ity etad vyūhāpekṣaṃ prayujyate
ekena yatra sādṛśyaṃ vainateyena hastinām // BVaky_3,14.604

ekasyāpi pratīyeta bhinnā pratikṛtiḥ saha
kāśyapasyeti tenāyaṃ pratyekam avatiṣṭhate // BVaky_3,14.605

meghāḥ śaila ivety ukte samastānāṃ pratīyate
sādṛśyam giriṇaikena pratyekaṃ tena bhidyate // BVaky_3,14.606

chāpekṣā tadviṣayatā vidheyatvān na gamyate
kākatālīyam ity atra prasiddham hy upalakṣaṇam // BVaky_3,14.607

rājāśvādiś ca viṣayaḥ syād anyo vety aniścitam
tena cchasya vidhānāt prāg vyapadeśo na vidyate // BVaky_3,14.608

dvayor ivārthayor atra nimittatvaṃ pratīyate
ekenāvayavo yuktaḥ pratyayo 'nyena yujyate // BVaky_3,14.609

caitrasya tatrāgamanaṃ kākasyāgamanaṃ yathā
dasyor abhinipātas tu tālasya patanaṃ yathā // BVaky_3,14.610

saṃnipāte tayor yānyā kriyā tatropajāyate
vadhādir upameye 'rthe tayā chavidhir iṣyate // BVaky_3,14.611

kriyāyāṃ samavetāyāṃ dravyaśabdo 'vatiṣṭhate
pātāgamanayoḥ kākatālaśabdau tathā sthitau // BVaky_3,14.612

yad anvākhyāyakaṃ vākyaṃ tad evaṃ parikalpyate
prayogavākvaṃ yal loke tad evaṃ na prayujyate // BVaky_3,14.613

yayor atarkitā prāptir dṛśyate kākatālavat
tayoḥ samāsaprakṛter vṛttir abhyupagamyate // BVaky_3,14.614

kākasya tālena yathā vadho yasya tu dasyunā
tatra citrīkṛte 'nyasminn upameye cha iṣyate // BVaky_3,14.615

cañcatprakāraś cañcatko bṛhatka iti cāpare
maṇimaḍḍūkakhadyotān sādṛśvena pracakṣate // BVaky_3,14.616

tatronmeṣanimeṣābhyāṃ khadyota upamīyate
śvāsaprabandhair maṇḍūkaḥ spandamānaprabho maṇiḥ // BVaky_3,14.617

pravikāsiprabho 'lpo 'pi mahān ya upalabhyate
bṛhatka iti tatraiṣa maṇau śabdaḥ prayujyate // BVaky_3,14.618

sādṛśyam eva sarvatra prakāraḥ kaiś cid iṣyate
bhede 'pi tu prakārākhyā kaiś cid abhyupagamyate // BVaky_3,14.619

prakāravacanaḥ kaś cit prakāravati saṃsthitaḥ
prakāramātre vartitvā kaś cit tadvati vartate // BVaky_3,14.620

sādṛśyagrahaṇaṃ sūtre sadṛśasyopalakṣaṇam
tulyayor avyayībhāve sahaśabdo 'bhidhāyakaḥ // BVaky_3,14.621

vipsāsādṛśyayor vṛttir yā yathārthābhidhāyinaḥ
sa cāyam avyayībhāve bhedo bhedena darśitaḥ // BVaky_3,14.622

sādṛśyaṃ yogyatā kaiś cid anāv abhyupagamyate
yat tu mūrtigataṃ sāmyaṃ tat sahenābhidhīyate // BVaky_3,14.623

itthaṃbhāve 'pi sādṛśyaṃ buddhyavasthānibandhanam
grahaṇe bhedamātrasya tatrānyaivābhidhīyate // BVaky_3,14.624

gaur vāhīka iti dvitve sādṛśyaṃ pratyudāhṛtam
śuklādau sati niṣpanne vāhīko na dvir ucyate // BVaky_3,14.625