Bhāskara: Bījagaṇita

Header

Data entry: T. Hayashi

Contribution: T. Hayashi

Date of this version: 2020-07-31

Source:

  • V. G. Apate's edition (ASS 99, Poona 1930).

Publisher: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen

Licence:

Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.

Interpretive markup: none

Notes:

Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented below.

Bhaskara (A.D. 1150): Bijaganita

Input by T. Hayashi (-- June 1993)
Based on V. G. Apate's edition (ASS 99, Poona 1930)

Revisions:

  • 2020-07-31: TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus
  • 2025-05-08: Added BK, GND and ISO code for language.

Text

[dhana-ṛṇa-ṣaṣ-vidham]

utpādakam yad pravadanti buddhes adhiṣṭhitam sat-puruṣeṇa sāṃkhyās/
vyaktasya kṛtsnasya tad eka-bījam avyaktam īśam gaṇitam ca vande//[upajāti] BG_1

pūrvam proktam vyaktam avyakta-bījam prāyas praśnās no vinā avyakta-yuktyā/
jñātum śakyās manda-dhībhis nitāntam yasmāt tasmāt vacmi bīja-kriyām ca//[śālinī] BG_2

yoge yutis syāt kṣayayos svayos vā dhana-ṛṇayos antaram eva yogas/ BG_3

rūpa-trayam rūpa-catuṣṭayam ca kṣayam dhanam vā sahitam vada āśu//[upajāti]
sva-ṛṇam kṣayam svam ca pṛthak-pṛthaktve dhana-ṛṇayos sṃkalanām avaiṣi//[upajāti-ab; cd=7] BG_4

atra rūpāṇām avyaktānām ca ādya-akṣarāṇi upalakṣaṇa-artham lekhyāni/ tathā yāni ūna-gatāni tāni ūrdhva-bindūni ca iti//[prose] BG_5

evam bhinneṣu api iti//[prose] BG_6

saṃśodhyamānam svam ṛṇatvam eti svatvam kṣayas tad-yutis uktavat ca//[upajāti-cd; ab=4cd] BG_7

trayāt dvayam svāt svam ṛṇāt ṛṇam ca vyastam ca saṃśodhya vada āśu śeṣam//[upajāti-ab; cd=10] BG_8

svayos asvayos svam vadhas sva-ṛṇa-ghāte kṣayas//[bhujaṅgaprayāta-a (+2akṣara); b=11; cd=13] BG_9

dhanam dhanena ṛṇam ṛṇena nighnam dvayam trayeṇa svam ṛṇena kim syāt//[upajāti-cd; ab=8] BG_10

bhāga-hāre api ca evam niruktam//[bhujaṅgaprayāta-b (-2akṣara); a=9; cd=13] BG_11

rūpa-aṣṭakam rūpa-catuṣṭayena dhanam dhanena ṛṇam ṛṇena bhaktam/
ṛṇam dhanena svam ṛṇena kim syāt drutam vada idam yadi bobudhīṣi//[upajāti] BG_12

kṛtis sva-ṛṇayos svam sva-mūle dhana-ṛṇe na mūlam kṣayasya asti tasya akṛtitvāt//[bhujaṅgaprayāta-cd; a=9; b=11] BG_13

dhanasya rūpa-tritayasya vargam kṣayasya ca brūhi sakhe mama āśu/ BG_14

dhana-ātmakānām adhana-ātmakānām mūlam navānām ca pṛthak vada āśu//[upajāti] BG_15

[śūnya-ṣaṣ-vidham]

kha-yoge viyoge dhana-ṛṇam tathā eva cyutam śūnya-tas tad-viparyāsam eti//[bhujaṅgaprayāta-ab; cd=18] BG_16

rūoa-trayam svam kṣaya-gam ca kham ca kim syāt kha-yuktam vada kha-cyutam ca//[indravajrā-ab; cd=19] BG_17

vadha-ādau viyat khasya kham khena ghāte kha-hāras bhavet khena bhaktas ca rāśis//[bhujaṅgaprayāta-cd; ab=16] BG_18

dvi-ghnam tri-hṛt kham kha-hṛtam trayam ca śūnyasya vargam vada me padam ca//[indravajrā-cd; ab=17] BG_19

asmin vikāras kha-hareṇa rāśau api praviṣṭeṣu api niḥsṛteṣu/
bahuṣu api syāt laya-sṛṣṭi-kāle anante acyute bhbūta0gaṇeṣu yad-vat//[upajāti] BG_20

[varṇa-ṣaṣ-vidham]

yāvattāvat-kālakas nīlakas anyas varṇas pītas lohitas ca etad-ādyās/
avyaktānām kalpitās māna-saṃjñās tad-saṃkhyānam kartum ācārya-varyais//[śālinī] BG_21

yogas antaram teṣu samāna-jātyos vibhinna-jātyos ca pṛthak sthitis ca//[upajāti-ab; cd=26ab] BG_22

svam avyaktam ekam sakhe sa-eka-rūpam dhana-avyakta-yugmam vi-rūpa-aṣṭakam ca/
yutau pakṣayos etayos kim dhana-ṛṇe viparyasya ca aikye bhavet kim vada āśu//[bhujaṅgaprayāta] BG_23

dhana-avyakta-varga-trayam sa-tri-rūpam kṣaya-avyakta-yugmena yuktam ca kim syāt//[bhujaṅgaprayāta-ab; cd=25] BG_24

dhana-avyakta-yugmāt ṛṇa-avyakta-ṣaṭkam sa-rūpa-aṣṭakam projjhya śeṣam vada āśu//[bhujaṅgaprayāta-cd; ab=24] BG_25

syāt rūpa-varṇa-abhihatau tu varṇas dvi-tri-ādikānām sama-jātikānām//[upajāti-cd; ab=22]
vadhe tu tad-varga-ghana-ādayas syus tad-bhāvitam ca asama-jāti-ghāte/
bhāga-ādikam rūpa-vat eva śeṣam vyakte yad uktam gaṇite tad atra//[upajāti] BG_26

guṇyas pṛthak guṇa-khaṇḍa-samas niveśyas tais khaṇḍakais krama-hatas sahitas yathā-uktyā/
avyakta-varga-karaṇī-guṇanāsu cintyas vyakta-ukta-khaṇḍa-guṇanā-vidhis evam atra//[vasantatilakā] BG_27

yāvattāvat-pañcakam vi-eka-rūpam yāvattāvadbhis tribhis sa-dvi-rūpais/
saṃguṇya drāk brūhi guṇyam guṇam vā vyastam sva-ṛṇam kalpayitvā ca vidvan//[śālinī] BG_28

bhājyāt chedas śudhyati pracyutas san sveṣu sthānakeṣu krameṇa/
yais yais varṇais saṃguṇas yais ca rūpais bhāga-hāre labdhayas tās syus atra//[śālinī] BG_29

rūpais ṣaḍbhis varjitānām caturṇām avyaktānām brūhi vargam sakhe me/[śālinī-ab] BG_30

kṛtibhyas ādāya padāni teṣām dvayos dvayos ca abhihatim dvi-nighnīm/
śeṣāt tyajet rūpa-padam gṛhītvā ced santi rūpāṇi tathā eva śeṣam//[upajāti] BG_31

yāvattāvat-kālaka-nīlaka-varṇās tri-pañca-sapta-dhanam/
dvi-tri-eka-mitais kṣaya-gais sahitās rahitās kati syus tais//[āryā] BG_32

yāvattāvat-trayam ṛṇam ṛṇam kālakau nīlakas svam rūpeṇa āḍhyās dvi-guṇita-mitais tais tu tais eva nighnās/
kim syāt teṣām guṇana-ja-phalam guṇya-bhaktam ca kim syāt guṇyasya atha prakathaya kṛtim mūlam asyās kṛtes ca//[mandākrāntā] BG_33

[karaṇī-ṣaṣ-vidham]

yogam karaṇyos mahatīm prakalpya ghātasya mūlam dvi-guṇam laghum ca/
yoga-antare rūpa-vat etayos te vargeṇa vargam guṇayet bhajet ca//[indravajrā]
laghvyā hṛtāyās tu padam mahatyā sa-ekam nir-ekam sva-hatam laghu-ghnam/
yoga-antare stas kramaśas tayos vā pṛthak-sthitis syāt yadi na asti mūlam//[upajāti] BG_34

dvika-aṣṭa-mityos tri-bha-saṃkhyayos ca yoga-antare brūhi sakhe karaṇyos/ BH 35c/ tri-sapta-mityos ca ciram vicintya ced ṣaṣ-vidham vetsi sakhe karaṇyās//[upajāti] BG_35

dvi-tri-aṣṭa-saṃkhyā-guṇakas karaṇyos guṇyas tri-saṃkhyā ca sa-pañca-rūpā/
vadham pracakṣva āśu vi-pañca-rūpe guṇe atha vā tri-arka-mite karaṇyau//[upajāti] BG_36

kṣayas bhavet ca kṣaya-rūpa-vargas ced sādhyate asau karaṇītva-hetos/ BH 37c/ ṛṇa-ātnikāyās ca tathā karaṇyās mūlam kṣayas rūpa-vidhāna-hetos//[upajāti] BG_37

dhana-ṛṇa-tā-vyatyayam īpsitāyās chede karaṇyās asakṛt vidhāya/
tādṛś chidā bhājya-harau nihanyāt ekā eva yāvat karaṇī hare syāt//[upajāti]
bhājyās tayā bhājya-gatās karaṇyas labdhās karaṇyas yadi yoga-jās syus/ BH 38g/ viśleṣa-sūtreṇa pṛthak ca kāryā yathā tathā praṣṭus abhīpsitās syus//[upajāti] BG_38

vargeṇa yoga-karaṇī vihṛtā viśudhyet khaṇḍāni tad-kṛti-padasya yathā-īpsitāni/
kṛtvā tadīya-kṛtayas khalu pūrva-labdhyā kṣuṇṇās bhavanti pṛthak evam imās karaṇyas//[vasantatilakā] BG_39

dvika-tri-pañca-pramitās karaṇyas tāsām kṛtim dvi-trika-saṃkhyayos ca/
ṣaṣ-pañcaka-dvi-trika-saṃmitānām pṛthak pṛthak me kathaya āśu vidvan//[upajāti]
aṣṭādaśa-aṣṭa-dvika-saṃmitānām kṛtī kṛtīnām ca sakhe padāni//[upajāti-ab; cd=43ab] BG_40

varge karaṇyās yadi vā karaṇyos tulyāni rūpāṇi atha vā bahūnām/
viśodhayet rūpa-kṛtes padena śeṣasya rūpāṇi yuta-ūnitāni//[upajāti]
pṛthak tad-ardhe karaṇī-dvayam syāt mūle atha bahvī karaṇī tayos yā/
rūpāṇi tāni evam atas api bhūyas śeṣās karaṇyas yadi santi varge//[upajāti] BG_41

ṛṇa-ātmikā ced karaṇī kṛtau syāt dhana-ātmikām tām parikalpya sādhye/
mūle karaṇyau anayos abhīṣṭā kṣaya-ātmikā ekā su-dhiyā avagamyā//[upajāti] BG_42

tri-sapta-mityos vada me karaṇyos viśleṣa-vargam kṛtitas padam ca/[upajāti-cd; ab=40ef]
dvika-tri-pañca-pramitās karaṇyas sva-sva-ṛṇa-gās vyasta-dhana-ṛṇa-gās vā/
tāsām kṛtim brūhi kṛtes padam ca ced ṣaṣ-vidham vetsi sakhe karaṇyās//[upajāti] BG_43

eka-ādi-saṃkalita-mita-karaṇī-khaṇḍāni varga-rāśau syus/
varge karaṇī-tritaye karaṇī-dvitayasya tulya-rūpāṇi//[gīti]
karaṇī-ṣaṭke tisṛṇām daśasu catasṛṇām tithiṣu ca pañcānām/
rūpa-kṛtes projjhya padam grāhyam ced anyathā na sat kva api//[gīti]
utpatsyamānayā evam mūla-karaṇyā alpayā catur-guṇayā/
yāsām apavartas syāt rūpa-kṛtes tās viśodhyās syus//[āryā]
apavarte yās labdhās mūla-karaṇyas bhavanti tās ca api/
śeṣa-vidhinā na yadi tās bhavanti mūlam tadā tad asat//[āryā] BG_44

varge yatra karaṇyas dantais 32 siddhais 24 gajais 8 mitās vidvan/
rūpais daśabhis upetās kim mūlam brūhi tasya syāt//[āryā] BG_45

varge yatra karaṇyas tithi-viśva-hutāśanais catur-guṇitais/
tulyās daśa-rūpa-āḍhyās kim mūlam brūhi tasya syāt//[āryā] BG_46

aṣṭau ṣaṣ pañcāśat ṣaṣṭis karaṇī-trayam kṛtau yatra/
rūpais daśabhis upetam kim mūlam brūhi tasya syāt//[āryā] BG_47

catur-guṇās sūrya-tithīṣu rudra-nāga-ṛtavas yatra kṛtau karaṇyas/
sa-viśava-rūpās vada tad-padam te yadi asti bīje paṭutā-abhimānas//[upajāti] BG_48

catvāriṃśat-aśīti-dviśatī-tulyās karaṇyas ced/
saptadaśa-rūpa-yuktās tatra krtau kim padam brūhi//[upagīti] BG_49

[kuṭṭaka-vivaraṇam]

bhājyas hāras kṣepakas ca apavartyas kena api ādau saṃbhave kuṭṭaka-artham/
yena chinnau bhājya-hārau na tena kṣepas ca etad duṣṭam uddiṣṭam eva//[śālinī] BG_50

parasparam bhājitayos yayos yas śeṣas tayos syāt apavartanam sas/
tena apavartena vibhājitau yau tau bhājya-hārau dṛḍha-saṃjñakau stas//[upajāti]
mithas bhajet tau dṛḍha-bhājya-hārau yāvat vibhājye bhavati iha rūpam/
phalāni adhas adhas tad-adhas niveśyas kṣepas tathā ante kham upāntimena//[upajāti]
sva-ūrdhve hate antyena yute tad-antyam tyajet muhus syāt iti rāśi-yugmam/
ūrdhvas vibhājyena dṛḍhena taṣṭas phalam guṇas syāt aparas hareṇa//[upajāti] BG_51

evam tadā eva atra yadā samās tās syus labdhayas ced viṣamās tadānīm/
yathā āgatau labdhi-guṇau viśodhyau sva-takṣaṇāt śeṣa-mitau tu tau stas//[upajāti] BG_52

bhavati kuṭṭa-vidhes yuti-bhājyayos samapavartitayos api vā guṇas/
bhavati yas yuti-bhājakayos punar sas ca bhavet apavartana-saṃguṇas//[drutavilambita] BG_53

yoga-je takṣaṇāt śuddhe guṇa-āptī stas viyoga-je/
dhana-bhājya-udbhave tad-vat bhavetām ṛṇa-bhājya-je//[anuṣṭubh] BG_54

guṇa-labdhyos samam grāhyam dhīmatā takṣaṇe phalam/ BG_55

hara-taṣṭe dhana-kṣepe guṇa-labdhī tu pūrva-vat//[anuṣṭubh]
kṣepa-takṣaṇa-lābha-āḍhyā labdhis śuddhau tu varjitā/ BG_56

atha vā bhāga-hāreṇa taṣṭayos kṣepa-bhājyayos//[anuṣṭubh]
guṇas prāk-vat tatas labdhis bhājyāt hata-yuta-uddhṛtāt/ BG_57

kṣepa=abhāvas atha vā yatra kṣepas śudhyet hara-uddhṛtas//[anuṣṭubh]
jñeyas śūnyam guṇas tatra kṣepas hara-hṛtas phalam//[anuṣṭubh-ab; cd=63ab] BG_58

iṣṭa-āhata-sva-sva-hareṇa yukte te vā bhavetām bahudhā guṇa-āptī//[upajāti-ab; cd=66ab] BG_59

ekaviṃśati-yutam śata-dvayam yad-guṇam gaṇaka pañcaṣaṣṭi-yuj/
pañca-varjita-śata-dvaya-uddhṛtam śuddhim eti guṇakam vada āśu tam//[rathoddhatā] BG_60

śatam hatam yena yutam navatyā vivarjitam vā vihṛtam triṣaṣṭyā/
nir-agrakam syāt vada me guṇam tam spaṣṭam paṭīyān yadi kuṭṭake asi//[upajāti] BG_61

yad-guṇā akṣaya-ga-ṣaṣṭis anvitā varjitā ca yadi vā tribhis tatas/
syāt trayodaśa-hṛtā nir-agrakā tam guṇam gaṇaka me pṛthak vada//[rathoddhatā] BG_62

aṣṭādaśa guṇās kena daśa-āḍhyās vā daśa-ūnitās//[anuṣṭubh-cd; ab=58cd]
śuddham bhāgam prayacchanti kṣaya-ga-ekādaśa-uddhṛtās/ BG_63

yena saṃguṇitās pañca trayoviṃśati-saṃyutās//[anuṣṭubh]
varjitās vā tribhis bhaktās nir-agrakās syus sas kas guṇas//[anuṣṭubh-ab; cd=73ab] BG_64

yena pañca guṇitās kha-saṃyutās pañcaṣaṣṭi-sahitās ca te atha vā/
syus trayodaśa hṛtā nir-agrakās tam guṇam gaṇaka kīrtaya āśu me//[rathoddhatā] BG_65

kṣepam viśuddhim parikalpya rūpam pṛthak tayos ye guṇa-kāra-labdhī//[upajāti-cd; ab=59]
abhīpsita-kṣepa-viśuddhi-nighne sva-hāra-taṣṭe bhavatas tayos te/ BG_66

kaalpyā atha śuddhis vikalā-avaśeṣam ṣaṣṭis ca bhājyas ku-dināni hāras//[upajāti]
tad-jam phalam syus vikalās guṇas tu liptā-agram asmāt ca kalā-lava-agram/
evam tad-ūrdhvam ca tathā adhimāsa-avama-agrakābhyas divasās ravi-indvos//[upajāti] BG_67

ekas haras ced guṇakau vibhinnau tadā guṇa-aikyam parikalpya bhājyam/
agra-aikyam agram kṛtas ukta-vat yas saṃśliṣṭa-saṃjñas sphuṭa-kuṭṭakas asau//[upajāti] BG_68

kas pañca-nighnas vihṛtas triṣaṣṭyā sapta avaśeṣas atha sas eva rāśis/
daśa-āhatas syāt vihṛtas triṣaṣṭyā caturdaśa agras vada rāśim enam//[upajāti] BG_69

[varga-prakṛtis]

iṣṭam hrasvam tasya vargas prakṛtyā kṣuṇṇas yuktas varjitas vā sas yena/
mūlam dadyāt kṣepakam tam dhana-ṛṇam mūlam tad ca jyeṣṭha-mūlam vadanti//[śālinī] BG_70

hrasva-jyeṣṭha-kṣepakān nyasya teṣām tān anyān vā adhas niveśya krameṇa/
sādhyāni ebhyas bhāvanābhis bahūni mūlāni eṣām bhāvanā procyate atas//[śālinī]
vajra-abhyāsau jyeṣṭha-laghvos tad-aikyam hrasvam laghvos āhatis ca prakṛtyā/
kṣuṇṇā jyeṣṭha-abhyāsa-yuj jyeṣṭha-mūlam tatra abhyāsas kṣepayos kṣepakas syāt//[śālinī]
hrasvam vajra-abhyāsayos antaram vā laghvos ghātas yas prakṛtyā vinighnas/ BH 71k/ ghātas yas ca jyeṣṭhayos tad-viyogas jyeṣṭham kṣepas atra api ca kṣepa-ghātas//[śālinī] BG_71

iṣṭa-varga-hatas kṣepas kṣepas syāt iṣṭa-bhājite/
mūle te stas atha vā kṣepas kṣuṇṇas kṣuṇṇe tadā pade//[anuṣṭubh] BG_72

iṣṭa-varga-prakṛtyos yad vivaram tena vā bhajet/[anuṣṭubh-cd; ab=64cd]
dvi-ghnam iṣṭam kaniṣṭham tad padam syāt eka-saṃyutau/
tatas jyeṣṭham iha ānantyam bhāvanātas tathā iṣṭatas//[anuṣṭubh] BG_73

kas vargas aṣṭa-hatas sa-ekas kṛtis syāt gaṇaka ucyatām/
ekādaśa-guṇas kas vā vargas sa-ekas kṛtis sakhe//[anuṣṭubh] BG_74

hrasva-jyeṣṭha-pada-kṣepān bhājya-prakṣepa-bhājakān/
kṛtvā kalpyas guṇas tatra tathā prakṛtitas cyute//[anuṣṭubh]
guṇa-varge prakṛti-ūne atha vā alpam śeṣakam yathā/
tat tu kṣepa-hṛtam kṣepas vyastas prakṛtitas cyute//[anuṣṭubh]
guṇa-labdhis padam hrasvam tatas jyeṣṭham atas asakṛt/
tyaktvā pūrva-pada-kṣepān cakra-vālam idam jagus//[anuṣṭubh]
catur-dvi-eka-yutau evam abhinne bhavatas pade/
catur-dvi-kṣepa-mūlābhyām rūpa-kṣepa-artha-bhāvanā//[anuṣṭubh] BG_75

kā saptaṣaṣṭi-guṇitā kṛtis eka-yutā kā ca ekaṣaṣṭi-nihatā ca sakhe sa-rūpā/
syāt mūla-dā yadi kṛti-prakṛtis nitāntam tvad-cetasi pravada tāta tatā-latā-vat//[vasantatilakā] BG_76

rūpa-śuddhau khila uddiṣṭam varga-yogas guṇas na ced/ BG_77

akhile kṛti-mūlābhyām dvidhā rūpam vibhājitam//[anuṣṭubh]
dvidhā hrasva-padam jyeṣṭham tatas rūpa-viśodhane/
pūrvavat vā prasādhyete pade rūpa-viśodhane//[anuṣṭubh] BG_78

trayodaśa-guṇas vargas nir-ekas kas kṛtis bhavet/
kas vā aṣṭa-guṇitas vargas nir-ekas mūla-das vada//[anuṣṭubh] BG_79

kas vargas ṣaṣ-guṇas tri-āḍhyas dvādaśa-āḍhyas atha vā kṛtis/
yutas vā pañcasaptatyā triśatyā vā kṛtis bhavet//[anuṣṭubh] BG_80

sva-buddhyā eva pade jñeye bahu-kṣepa-viśodhane/
tayos bhāvanayā ānantyam rūpa-kṣepa-pada-utthayā//[anuṣṭubh] BG_81

varga-chinne guṇe hrasvam tad-padena vibhājayet/ BG_82

dvātriṃśat-guṇitas vargas kas sa-ekas mūla-das vada//[anuṣṭubh] BG_83

iṣṭa-bhaktas dvidhā kṣepas iṣṭa-ūna-āḍhyas dalī-kṛtas/
guṇa-mūla-hṛtas ca ādyas hrasva-jyeṣṭhe kramāt pade//[anuṣṭubh] BG_84

kā kṛtis navabhis kṣuṇṇā dvipañcāśat-yutā kṛtis/
kas vā catur-guṇas vargas trayastriṃśat-yutā kṛtis//[anuṣṭubh] BG_85

trayodaśa-guṇas vargas kas trayodaśa-varjitas/
trayodaśa-yutas vā syāt vargas eva nigadyatām//[anuṣṭubh] BG_86

ṛṇa-gais pañcabhis kṣuṇṇas kas vargas sa-ekaviṃśatis/
vargas syāt vada ced vetsi kṣaya-ga-prakṛtau vidhim//[anuṣṭubh] BG_87

uktam bīja-upayogī idam saṃkṣiptam gaṇitam kila/
atas bījam pravakṣyāmi gaṇaka-ānanda-kārakam//[anuṣṭubh] BG_88

[eka-varṇa-samī-karaṇam]

yāvattāvat kalpyam avyakta-rāśes mānam tasmin kurvatā uddiṣṭam eva/
tulyau pakṣau sādhanīyau prayatnāt tyaktvā kṣiptvā vā api saṃguṇya bhaktvā//[śālinī]
eka-avyaktam śodhayet anya-pakṣāt rūpāṇi anyasya itarasmāt ca pakṣāt/
śeṣa-avyakte na uddharet rūpa-śeṣam vyaktam mānam jāyate vyakta-rāśes//[śālinī]
avyaktānām dvi-ādikānām api iha yāvattāvat dvi-ādi-nighnam hṛtam vā/
yukta-ūnam vā kalpayet ātma-buddhyā mānam kva api vyaktam evam viditvā//[śālinī] BG_89

ekasya rūpa-triśatī ṣaṭ aśvās aśvās daśa anyasya tu tulya-maulyās/
ṛṇam tathā rūpa-śatam ca yasya tau tulya-vittau ca kim aśva-maulyam//[upajāti] BG_90

yat ādya-vittasya dalam dvi-yuktam tad-tulya-vittas yadi vā dvitīyas/
ādyas dhanena tri-guṇas anyatas vā pṛthak pṛthak me vada vāji-maulyam//[upajāti] BG_91

māṇikya-amala-nīla-mauktika-mitis pañca aṣṭa sapta kramāt ekasya anyatarasya sapta nava ṣaṭ tad-ratna-saṃkhyā sakhe/
rūpāṇām navatis dvi-ṣaṣṭis anayos tau tulya-vittau tathā bīja-jña prati-ratna-jāni su-mate maulyāni śīghram vada//[śārdūlavikrīḍita] BG_92

ekas bravīti mama dehi atam dhanena tvattas bhavāmi hi sakhe dvi-guṇas tatas anyas/
brūte daśa arpayasi ced mama ṣaṣ-guṇas aham tvattas tayos vada dhane mama kim-pramāṇe//[siṃhoddhatā] BG_93

māṇikya-aṣṭakam indranīla-daśakam muktāphalānām śatam yat te karṇa-vibhūṣaṇe sama-dhanam krītam tvad-arthe mayā/
tad-ratna-traya-maulya-saṃyuti-mitis tri-ūnam śata-ardham priye maulyam brūhi pṛthak yadi iha gaṇite kalpā asi kalyāṇini//[śārdūlavikrīḍita] BG_94

pañca-aṃśas ali-kulāt kadambam agamat tri-aṃśas śilīndhram tayos viśleṣas tri-guṇas mṛga-akṣi kuṭajam dolāyamānas aparas/
kānte ketaka-mālatī-parimala-prāpta-eka-kāla-priyāt dūta-āhūtas itas tatas bhramati khe bhṛṅgas ali-saṃkhyām vada//[śārdūlavikrīḍita] BG_95

pañcaka-śata-datta-dhanāt phalasya vargam viśodhya pariśiṣṭam/
dattam daśaka-śatena tulyas kālas phalam ca tayos//[āryā] BG_96

eka-śata-datta-dhanāt phalasya vargam viśodhya pariśiṣṭam/
pañcaka-śatena dattam tulyas kālas phalam ca tayos//[āryā] BG_97

māṇikya-aṣṭakam indranīla-daśakam muktāphalānām śatam sat-vajrāṇi ca pañca ratna-vaṇijām yeṣām caturṇām dhanam/
saṅga-sneha-vaśena te nija-dhanāt dattvā ekam ekam mithas jātās tulya-dhanās pṛthak vada sakhe tad-ratna-maulyāni me//[śārdūlavikrīḍita] BG_98

pañcaka-śatena dattam mūlam sa-kalāntaram gate varṣe/
dvi-guṇam ṣoḍaśa-hīnam labdham kim mūlam ācakṣva//[āryā] BG_99

yat pañcaka-dvika-catuṣka-śatena dattam khaṇḍais tribhis navati-yuj triśatī dhanam tat/
māseṣu sapta-daśa-pañcasu tulyam āptam khaṇḍa-traye api sa-phalam vada khaṇḍa-saṃkhyām// [vasantatilakā] BG_100

pura-praveśe daśa-das dvi-saṃguṇam vidhāya śeṣam daśa-bhuk ca nirgame/
dadau daśa evam nagara-traye abhavat tri-nighnam ādyam vada tat kiyat dhanam// BG_101

sa=ardham tandula-mānaka-trayam aho drammeṇa māna-aṣṭakam mudgānām ca yadi trayodaśa-mitās etās vaṇik kākiṇīs/
ādāya arpaya tandula-aṃśa-yugalam mudga-eka-bhāga-anvitam kṣipram kṣipra-bhujas vrajema hi yutas sa-arthas agratas yāsyati// BG_102

sva-ardha-pañca-aṃśa-navamais yuktās ke syus samās trayas/
anya-aṃśa-dvaya-hīnās ye ṣaṣṭi-śeṣās ca tān vada// BG_103

trayodaśa tathā pañca karaṇyau bhujayos mitī/
bhūs ajñātā atra catvāras phalam bhūmim vada āśu me// BG_104

daśa-pañca-karaṇī-antaram ekas bāhus paras ca ṣaṭ karaṇī/
bhūs aṣṭādaśa karaṇī rūpa-ūnā lambam ācakṣva// BG_105

asamāna-sama-chedān rāśīn tān caturas vada/
yad-aikyam yad-ghana-aikyam vā yeṣām varg-aikya-saṃmitam// [āpaṭe: -dhana- < -ghana-] BG_106

tri-asra-kṣetrasya yasya syāt phalam karṇena saṃmitam/
dos-koṭi-śruti-ghātena samam yasya ca tad-vat// BG_107

yutau vargas antare vargas yayos ghāte ghanas bhavet/
tau rāśī śīghram ācakṣva dakṣas asi gaṇite yadi// BG_108

ghana-aikyam jāyate vargas varga-aikyam ca yayos ghanas/
tau ced vetsi tadā aham tvām manye bīja-vidām varam// BG_109

yatra tri-asre kṣetre dhātrī manu-saṃmitā sakhe bāhū/
ekas pañcadaśa anyas trayodaśa vada avalambakam tatra// BG_110

yadi sama-bhuvi veṇus dvi-tri-pāṇi-pramāṇas gaṇaka pavana-vegāt eka-deśe su-bhagnas/
bhuvi nṛpa-mita-hasteṣu aṅga lagnam tad-agram kathaya katiṣu mūlāt eṣas bhagnas kareṣu// BG_111

cakra-krauñca-ākulita-salile kva api dṛṣṭam taḍāge toyāt ūrdhvam kamala-kalikā-agram vitasti-pramāṇam/
mandam mandam calitam anilena āhatam hasta-yugme tasmin magnam gaṇaka kathaya kṣipram ambu-pramāṇam// BG_112

vṛkṣāt hasta-śata-ucchrayāt śata-yuge vāpīm kapis kas api agāt uttīrya atha paras drutam śruti-pathāt proḍḍīya kiṃcit drumāt/ [āpaṭe: kiṃci < kiṃcit]
jātā evam samatā tayos yadi gatau uḍḍīya-mānam kiyat vidvan ced su-pariśramas asti gaṇite kṣipram tat ācakṣva me// BG_113

pañcadaśa-daśa-kara-ucchrāya-veṇvos ajñāta-madhya-bhūmikayos/
itaretara-mūla-agra-ga-sūtra-yutes lamba-mānam ācakṣva// BG_114

[madhyama-āharaṇam]

avyakta-varga-ādi yadā avaśeṣam pakṣau tadā iṣṭena nihatya kiṃcit/
kṣepyam tayos yena pada-pradas syāt avyakta-pakṣasya padena bhūyas//
vyaktasya pakṣasya sama-kriyā evam avyakta-mānam khalu labhyate tat/
na nirvahas ced ghana-varga-vargeṣu evam tadā jñeyam idam sva-buddhyā//
avyakta-mūla-ṛṇa-ga-rūpatas alpam vyaktasya pakṣasya padam yadi syāt/
ṛṇam dhanam tat ca vidhāya sādhyam avyakta-mānam dvi-vidham kvacit tat// BG_115

catur-āhata-varga-samais rūpais pakṣa-dvayam guṇayet/
pūrva-avyaktasya kṛtes sama-rūpāṇi kṣipet tayos eva// BG_116

ali-kula-dala-mūlam mālatīm yātam aṣṭau nikhila-navama-bhāgās cālinī bhṛṅgam ekam/
niśi parimala-lubdham padma-madhye niruddham pratiraṇati raṇantam brūhi kānte ali-saṃkhyām// BG_117

pārthas karṇa-vadhāya mārgaṇa-gaṇam kruddhas raṇe saṃdadhe tasya ardhena nivārya tad-śara-gaṇam mūlais caturbhis hayān/
śalyam ṣaḍbhis atha iṣubhis tribhis api chatram dhvajam kārmukam ciccheda asya śiras śareṇa kati te yān arjunas saṃdadhe// BG_118

vi-ekasya gacchasya dalam kila ādis ādes dalam tad-pracayas phalam ca/
caya-ādi-gaccha-abhihatis sva-sapta-bhāga-adhikā brūhi caya-ādi-gacchān// BG_119

kas khena vihṛtas rāśis koṭyā yuktas atha vā ūnitas/
vargitas sva-padena āḍhyas kha-guṇas navatis bhavet// BG_120

kas sva-ardha-sahitas rāśis kha-guṇas vargitas yutas/
sva-padābhyām sva-bhaktas ca jātas pañcadaśa ucyatām// BG_121

rāśis dvādaśa-nighnas rāśi-ghana-āḍhyas ca kas samas yasya/
rāśi-kṛtis ṣaṣ-guṇitā pañcatriṃśat-yutā vidvan// BG_122

kas rāśis dviśatī-kṣuṇṇas rāśi-varga-yutas hatas/
dvābhyām tena ūnitas rāśi-varga-vargas ayutam 10000 bhavet/
rūpa-ūnam vada tam rāśim vetsi bīja-kriyām yadi// BG_123

vana-antarāle plavaga-aṣṭa-bhāgas saṃvargitas valgati jāta-rāgas/
brūt-kāra-nāda-pratināda-hṛṣṭās dṛṣṭās girau dvādaśa te kiyantas// BG_124

yūthāt pañca-aṃśakas tri-ūnas vargitas gahvaram gatas/
dṛṣṭas śākhā-mṛgas śākhām ārūḍhas vada te kati/
karṇasya tri-lavena ūnā dvādaśa-aṅgula-śaṅku-bhā/
caturdaśa-aṅgulā jātā gaṇaka brūhi tām drutam// BG_125

catvāras rāśayas ke te mūla-dās ye dvi-saṃyutās
dvayos dvayos yathā āsanna-ghātās ca aṣṭādaśa-anvitās/
mūla-dās sarva-mūla-aikyāt ekādaśa-yutāt padam/
trayodaśa sakhe jātam bīja-jña vada tān mama// BG_126

rāśi-kṣepāt vadha-kṣepas yad-guṇas tat pada-uttaram/
avyakta-rāśayas kalpyās vargitās kṣepa-varjitās// BG_127

kṣetre tithi-nakhais tulye dos-koṭī tatra kā śrutis/
upapattis ca rūḍhasya gaṇitasya asya kathyatām// BG_128

dos-koṭi-antara-vargeṇa dvi-ghnas ghātas samanvitas/
varga-yoga-samas sas syāt dvayos avyaktayos yathā// BG_129

bhujāt tri-ūnāt padam vi-ekam koṭi-karṇa-antaram sakhe/
yatra tatra vada kṣetre dos-koṭi-śravaṇān mama// BG_130

varga-yogasya yad-rāśyos yuti-vargasya ca antaram/
dvi-ghna-ghāta-samānam syāt dvayos avyaktayos yathā/
catur-guṇasya ghātasya yuti-vargasya ca antaram/
rāśi-antara-kṛtes tulyam dvayos avyaktayos yathā// BG_131

catvāriṃśat yutis yeṣām dos-koṭi-śravasām vada/
bhuja-koṭi-vadhas yeṣu śatam viṃśati-saṃyutam// BG_132

yogas dos-koṭi-karṇānām ṣaṭpañcāśat 56 vadhas tathā/
ṣaṭśatī saptabhis kṣuṇṇā 4200 yeṣām tān me pṛthak vada// BG_133

[aneka-varṇa-samīkaraṇam]

ādyam varṇam śodhayet anya-pakṣāt anyān rūpāṇi anyatas ca ādya-bhakte/
pakṣe anyasmin ādya-varṇa-unmitis syāt varṇasya ekasya unmitīnām bahutve//
samī-kṛta-cheda-game tu tābhyas tad-anya-varṇa-unmitayas prasādhyās/
antya-unmitau kuṭṭaka-vidhes guṇa-āptī te bhājya-tad-bhājaka-varna-māne//
anye api bhājye yadi santi varṇās tad-mānam iṣṭam parikalpya sādhye/
vilomaka-uttāpana-tas anya-varṇa-mānāni bhinnam yadi mānam evam/
bhūyas kāryas kuṭṭake atra antya-varṇam tena utthāpya utthāpayet vyastam ādyāt// BG_134

māṇikya-amala-nīla-mauktika-mitis pañca aṣṭa sapta kramāt ekasya anyatarasya sapta nava ṣaṭ tad-ratna-saṃkhyā sakhe/
rūpāṇām navatis dviṣaṣṭis anayos tau tulya-vittau tathā bīja-jña prati-ratna-jāni sumate maulyāni śīghram vada// [śārdūlavikrīḍita] BG_135

ekas bravīti mama dehi śatam dhanena tvattas bhavāmi hi sakhe dvi-guṇas tatas anyas/
brūte daśa arpayasi ced mama ṣaṣ-guṇas aham tvattas tayos vada dhane mama kim-pramāṇe// BG_136

aśvās pañca-guṇa-aṅga-maṅgala-mitās yeṣām caturṇām dhanāni uṣṭrās ca dvi-muni-śruti-kṣiti-mitās aṣṭa-dvi-bhū-pāvakās/
teṣām aśvatarās vṛṣās muni-mahī-netra-indu-saṃkhyās kramāt sarve tulya-dhanās ca te vada sapadi aśva-ādi-maulyāni me// BG_137

tribhis pārāvatās pañca pañcabhis sapta sārasās/
saptabhis nava haṃsās ca navabhis barhiṇas trayas//
drammais avāpyate dramma-śatena śatam ānaya/
eṣām pārāvata-ādīnām vinoda-artham mahī-pates// BG_138

ṣaṣ-bhaktas pañca-agras pañca-vibhaktas bhavet catuṣka-agras/
catur-uddhṛtas trika-agras dvi-agras tri-samuddhṛtas kas syāt// BG_139

syus pañca-sapta-navabhis kṣuṇṇeṣu hṛteṣu keṣu viṃśatyā/
rūpa-uttarāṇi śeṣāṇi avāptayas ca api śeṣa-samās// BG_140

eka-agras dvi-hṛtas kas syāt dvika-agras tri-samuddhṛtas/
trika-agras pañcabhis bhaktas tad-vat eva hi labdhayas// BG_141

kau rāśī vada pañca-ṣaṭka-vihṛtau eka-dvika-agrau yayos dvi-agram tri-uddhṛtam antaram nava-hṛtā pañca-agrakā syāt yutis/
ghātas sapta-hṛtas ṣaṣ-agras iti tau ṣaṭka-aṣṭakābhyām vinā vidvan kuṭṭaka-vedi-kuñjara-ghaṭā-saṃghaṭṭa-sṃhas asi ced// BG_142

navabhis saptabhis kṣuṇṇas kas rāśis triṃśatā hṛtas/
yat agra-aikyam phala-aikya-āḍhyam bhavet ṣaḍviṃśates mitam// BG_143

kas tri-sapta-nava-kṣuṇṇas rāśis triṃśat-vibhājitas/
yat agra-aikyam api triṃśat-hṛtam ekādaśa-agrakam// BG_144

kas trayoviṃśati-kṣuṇṇas ṣaṣṭyā asītyā hṛtas pṛthak/
yat agra-aikyam śatam dṛṣṭam kuṭṭaka-jña vada āśu tam// BG_145

atra adhikasya varṇasya bhājyasthasya īpsitā mitis/
bhāga-labdhasya no kalpyā kriyā vyabhicaret tathā// BG_146

kas pañca-guṇitas rāśis trayodaśa-vibhājitas/
yat labdham rāśinā yuktam triṃśat jātam vada āśu tam// BG_147

ṣaṣ-aṣṭa-śatakās krītvā sama-ardhena phalāni ye/
vikrīya ca punar śeṣam eka-ekam pañcabhis paṇais/
jātās sama-paṇās teṣām kas krayas vikrayas ca kas// BG_148

[aneka-varṇa-samī-karaṇa-antar-gatam madhyama-āharaṇam]

varga-ādyam ced tulya-śuddhau kṛtāyām pakṣasya ekasya ukta-vat varga-mūlam/
varga-prakṛtyā para-pakṣa-mūlam tayos samī-kāra-vidhis punar ca/
varga-prakṛtyā viṣayas na ced syāt tadā anya-varṇsya kṛtes samam tam//
kṛtvā aparam pakṣam atha anya-mānam kṛti-prakṛtyā ādya-mitis tathā ca/
varga-prakṛtyā viṣayas yathā syāt tathā sudhībhis bahudhā vicintyam// BG_149

bījam matis vividha-varṇa-sahāyinī hi manda-avabodhavidhaye vibudhais nija-ādyais/
vistāritā BG_150


Holder of rights
GRETIL project

Citation Suggestion for this Object
TextGrid Repository (2025). Śāstra Collection. Bījagaṇita. Bījagaṇita. GRETIL. GRETIL project. https://hdl.handle.net/21.11113/0000-0016-C90C-9